Skandha,Chapter,Verse,Sanskrit_IAST,Sanskrit_Devanagari
1,1,1,janmādyasya yato 'nvayāditarataścārtheṣvabhijñaḥ svarāṭ tene brahma hṛdā ya ādikavaye muhyanti yat sūrayaḥ tejovārimṛdāṃ yathā vinimayo yatra trisargo 'mṛṣā dhāmnā svena sadā nirastakuhakaṃ satyaṃ paraṃ dhīmahi,जन्माद्यस्य यतो ऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिज्ञः स्वराट् तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत् सूरयः तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गो ऽमृषा धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि
1,1,2,dharmaḥ projjhitakaitavo 'tra paramo nirmatsarāṇāṃ satāṃ vedyaṃ vāstavam atra vastu śivadaṃ tāpatrayonmūlanam dharmaḥ projjhitakaitavo 'tra paramo nirmatsarāṇāṃ satāṃ vedyaṃ vāstavam atra vastu śivadaṃ tāpatrayonmūlanam śrīmadbhāgavate mahāmunikṛte kiṃ vā parairīśvaraḥ sadyo hṛdyavarudhyate 'tra kṛtibhiḥ śuśrūṣubhistatkṣaṇāt,धर्मः प्रोज्झितकैतवो ऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां वेद्यं वास्तवम् अत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् धर्मः प्रोज्झितकैतवो ऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां वेद्यं वास्तवम् अत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किं वा परैरीश्वरः सद्यो हृद्यवरुध्यते ऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिस्तत्क्षणात्
1,1,3,nigamakalpatarorgalitaṃ phalaṃ śukamukhādamṛtadravasaṃyutam nigamakalpatarorgalitaṃ phalaṃ śukamukhādamṛtadravasaṃyutam pibata bhāgavataṃ rasam ālayaṃ muhuraho rasikā bhuvi bhāvukāḥ,निगमकल्पतरोर्गलितं फलं शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् निगमकल्पतरोर्गलितं फलं शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् पिबत भागवतं रसम् आलयं मुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः
1,1,4,naimiṣe 'nimiṣakṣetre īśayaḥ śaunakādayaḥ satraṃ svargāya lokāya sahasrasamam āsata,नैमिषे ऽनिमिषक्षेत्रे ईशयः शौनकादयः सत्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्रसमम् आसत
1,1,5,ta ekadā tu munayaḥ prātarhutahutāgnayaḥ satkṛtaṃ sūtam āsīnaṃ papracchuridam ādarāt,त एकदा तु मुनयः प्रातर्हुतहुताग्नयः सत्कृतं सूतम् आसीनं पप्रच्छुरिदम् आदरात्
1,1,6,bhp_01.01.006 ṛṣaya ūcuḥ tvayā khalu purāṇāni setihāsāni cānagha ākhyātānyapyadhītāni dharmaśāstrāṇi yānyuta,भ्प्_०१.०१.००६ ऋषय ऊचुः त्वया खलु पुराणानि सेतिहासानि चानघ आख्यातान्यप्यधीतानि धर्मशास्त्राणि यान्युत
1,1,7,yāni vedavidāṃ śreṣṭho bhagavān bādarāyaṇaḥ anye ca munayaḥ sūta parāvaravido viduḥ,यानि वेदविदां श्रेष्ठो भगवान् बादरायणः अन्ये च मुनयः सूत परावरविदो विदुः
1,1,8,vettha tvaṃ saumya tat sarvaṃ tattvatastadanugrahāt brūyuḥ snigdhasya śiṣyasya guravo guhyam apyuta,वेत्थ त्वं सौम्य तत् सर्वं तत्त्वतस्तदनुग्रहात् ब्रूयुः स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यम् अप्युत
1,1,9,tatra tatrāñjasāyuṣman bhavatā yadviniścitam puṃsām ekāntataḥ śreyastan naḥ śaṃsitum arhasi,तत्र तत्राञ्जसायुष्मन् भवता यद्विनिश्चितम् पुंसाम् एकान्ततः श्रेयस्तन् नः शंसितुम् अर्हसि
1,1,10,prāyeṇālpāyuṣaḥ sabhya kalāvasmin yuge janāḥ mandāḥ sumandamatayo mandabhāgyā hyupadrutāḥ,प्रायेणाल्पायुषः सभ्य कलावस्मिन् युगे जनाः मन्दाः सुमन्दमतयो मन्दभाग्या ह्युपद्रुताः
1,1,11,bhūrīṇi bhūrikarmāṇi śrotavyāni vibhāgaśaḥ ataḥ sādho 'tra yat sāraṃ samuddhṛtya manīṣayā brūhi bhadrāya bhūtānāṃ yenātmā suprasīdati,भूरीणि भूरिकर्माणि श्रोतव्यानि विभागशः अतः साधो ऽत्र यत् सारं समुद्धृत्य मनीषया ब्रूहि भद्राय भूतानां येनात्मा सुप्रसीदति
1,1,12,sūta jānāsi bhadraṃ te bhagavān sātvatāṃ patiḥ devakyāṃ vasudevasya jāto yasya cikīrṣayā,सूत जानासि भद्रं ते भगवान् सात्वतां पतिः देवक्यां वसुदेवस्य जातो यस्य चिकीर्षया
1,1,13,tan naḥ śuṣrūṣamāṇānām arhasyaṅgānuvarṇitum yasyāvatāro bhūtānāṃ kṣemāya ca bhavāya ca,तन् नः शुष्रूषमाणानाम् अर्हस्यङ्गानुवर्णितुम् यस्यावतारो भूतानां क्षेमाय च भवाय च
1,1,14,āpannaḥ saṃsṛtiṃ ghorāṃ yannāma vivaśo gṛṇan tataḥ sadyo vimucyeta yadbibheti svayaṃ bhayam,आपन्नः संसृतिं घोरां यन्नाम विवशो गृणन् ततः सद्यो विमुच्येत यद्बिभेति स्वयं भयम्
1,1,15,yatpādasaṃśrayāḥ sūta munayaḥ praśamāyanāḥ sadyaḥ punantyupaspṛṣṭāḥ svardhunyāpo 'nusevayā,यत्पादसंश्रयाः सूत मुनयः प्रशमायनाः सद्यः पुनन्त्युपस्पृष्टाः स्वर्धुन्यापो ऽनुसेवया
1,1,16,ko vā bhagavatastasya puṇyaślokeḍyakarmaṇaḥ śuddhikāmo na śṛṇuyādyaśaḥ kalimalāpaham,को वा भगवतस्तस्य पुण्यश्लोकेड्यकर्मणः शुद्धिकामो न शृणुयाद्यशः कलिमलापहम्
1,1,17,tasya karmāṇyudārāṇi parigītāni sūribhiḥ brūhi naḥ śraddadhānānāṃ līlayā dadhataḥ kalāḥ,तस्य कर्माण्युदाराणि परिगीतानि सूरिभिः ब्रूहि नः श्रद्दधानानां लीलया दधतः कलाः
1,1,18,athākhyāhi harerdhīmann avatārakathāḥ śubhāḥ īlā vidadhataḥ svairam īśvarasyātmamāyayā,अथाख्याहि हरेर्धीमन्न् अवतारकथाः शुभाः ईला विदधतः स्वैरम् ईश्वरस्यात्ममायया
1,1,19,vayaṃ tu na vitṛpyāma uttamaślokavikrame yacchṛṇvatāṃ rasajñānāṃ svādu svādu pade pade,वयं तु न वितृप्याम उत्तमश्लोकविक्रमे यच्छृण्वतां रसज्ञानां स्वादु स्वादु पदे पदे
1,1,20,kṛtavān kila karmāṇi saha rāmeṇa keśavaḥ atimartyāni bhagavān gūḍhaḥ kapaṭamānuṣaḥ,कृतवान् किल कर्माणि सह रामेण केशवः अतिमर्त्यानि भगवान् गूढः कपटमानुषः
1,1,21,kalim āgatam ājñāya kṣetre 'smin vaiṣṇave vayam āsīnā dīrghasatreṇa kathāyāṃ sakṣaṇā hareḥ,कलिम् आगतम् आज्ञाय क्षेत्रे ऽस्मिन् वैष्णवे वयम् आसीना दीर्घसत्रेण कथायां सक्षणा हरेः
1,1,22,tvaṃ naḥ sandarśito dhātrā dustaraṃ nistitīrṣatām kaliṃ sattvaharaṃ puṃsāṃ karṇadhāra ivārṇavam,त्वं नः सन्दर्शितो धात्रा दुस्तरं निस्तितीर्षताम् कलिं सत्त्वहरं पुंसां कर्णधार इवार्णवम्
1,1,23,brūhi yogeśvare kṛṣṇe brahmaṇye dharmavarmaṇi svāṃ kāṣṭhām adhunopete dharmaḥ kaṃ śaraṇaṃ gataḥ,ब्रूहि योगेश्वरे कृष्णे ब्रह्मण्ये धर्मवर्मणि स्वां काष्ठाम् अधुनोपेते धर्मः कं शरणं गतः
1,2,1,bhp_01.02.001 vyāsa uvāca iti sampraśnasaṃhṛṣṭo viprāṇāṃ raumaharśaṇiḥ pratipūjya vacasteśāṃ pravaktum upacakrame,भ्प्_०१.०२.००१ व्यास उवाच इति सम्प्रश्नसंहृष्टो विप्राणां रौमहर्शणिः प्रतिपूज्य वचस्तेशां प्रवक्तुम् उपचक्रमे
1,2,2,bhp_01.02.002 sūta uvāca yaṃ pravrajantam anupetam apetakṛtyaṃ dvaipāyano virahakātara ājuhāva putreti tanmayatayā taravo 'bhinedus taṃ sarvabhūtahṛdayaṃ munim ānato 'smi,भ्प्_०१.०२.००२ सूत उवाच यं प्रव्रजन्तम् अनुपेतम् अपेतकृत्यं द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव पुत्रेति तन्मयतया तरवो ऽभिनेदुस् तं सर्वभूतहृदयं मुनिम् आनतो ऽस्मि
1,2,3,yaḥ svānubhāvam akhilaśrutisāram ekam adhyātmadīpam atititīrṣatāṃ tamo 'ndham saṃsāriṇāṃ karuṇayāha purāṇaguhyaṃ taṃ vyāsasūnum upayāmi guruṃ munīnām,यः स्वानुभावम् अखिलश्रुतिसारम् एकम् अध्यात्मदीपम् अतितितीर्षतां तमो ऽन्धम् संसारिणां करुणयाह पुराणगुह्यं तं व्याससूनुम् उपयामि गुरुं मुनीनाम्
1,2,4,nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayam udīrayet,नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयम् उदीरयेत्
1,2,5,munayaḥ sādhu pṛṣṭo 'haṃ bhavadbhirlokamaṅgalam yat kṛtaḥ kṛṣṇasampraśno yenātmā suprasīdati,मुनयः साधु पृष्टो ऽहं भवद्भिर्लोकमङ्गलम् यत् कृतः कृष्णसम्प्रश्नो येनात्मा सुप्रसीदति
1,2,6,sa vai puṃsāṃ paro dharmo yato bhaktiradhokṣaje ahaitukyapratihatā yayātmā suprasīdati,स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे अहैतुक्यप्रतिहता ययात्मा सुप्रसीदति
1,2,7,vāsudeve bhagavati bhaktiyogaḥ prayojitaḥ janayatyāśu vairāgyaṃ jñānaṃ ca yadahaitukam,वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं च यदहैतुकम्
1,2,8,dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ puṃsāṃ viṣvaksenakathāsu yaḥ notpādayedyadi ratiṃ śrama eva hi kevalam,धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेनकथासु यः नोत्पादयेद्यदि रतिं श्रम एव हि केवलम्
1,2,9,dharmasya hyāpavargyasya nārtho 'rthāyopakalpate nārthasya dharmaikāntasya kāmo lābhāya hi smṛtaḥ,धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य नार्थो ऽर्थायोपकल्पते नार्थस्य धर्मैकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृतः
1,2,10,kāmasya nendriyaprītirlābho jīveta yāvatā jīvasya tattvajijñāsā nārtho yaśceha karmabhiḥ,कामस्य नेन्द्रियप्रीतिर्लाभो जीवेत यावता जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश्चेह कर्मभिः
1,2,11,vadanti tat tattvavidastattvaṃ yaj jñānam advayam brahmeti paramātmeti bhagavān iti śabdyate,वदन्ति तत् तत्त्वविदस्तत्त्वं यज् ज्ञानम् अद्वयम् ब्रह्मेति परमात्मेति भगवान् इति शब्द्यते
1,2,12,tac chraddadhānā munayo jñānavairāgyayuktayā paśyantyātmani cātmānaṃ bhaktyā śrutagṛhītayā,तच् छ्रद्दधाना मुनयो ज्ञानवैराग्ययुक्तया पश्यन्त्यात्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुतगृहीतया
1,2,13,ataḥ pumbhirdvijaśreṣṭhā varṇāśramavibhāgaśaḥ svanuṣṭhitasya dharmasya saṃsiddhirharitoṣaṇam,अतः पुम्भिर्द्विजश्रेष्ठा वर्णाश्रमविभागशः स्वनुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिर्हरितोषणम्
1,2,14,tasmādekena manasā bhagavān sātvatāṃ patiḥ śrotavyaḥ kīrtitavyaśca dhyeyaḥ pūjyaśca nityadā,तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां पतिः श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यदा
1,2,15,yadanudhyāsinā yuktāḥ karmagranthinibandhanam chindanti kovidāstasya ko na kuryāt kathāratim,यदनुध्यासिना युक्ताः कर्मग्रन्थिनिबन्धनम् छिन्दन्ति कोविदास्तस्य को न कुर्यात् कथारतिम्
1,2,16,śuśrūṣoḥ śraddadhānasya vāsudevakathāruciḥ syān mahatsevayā viprāḥ puṇyatīrthaniṣevaṇāt,शुश्रूषोः श्रद्दधानस्य वासुदेवकथारुचिः स्यान् महत्सेवया विप्राः पुण्यतीर्थनिषेवणात्
1,2,17,śṛṇvatāṃ svakathāḥ kṛṣṇaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ hṛdyantaḥstho hyabhadrāṇi vidhunoti suhṛtsatām,शृण्वतां स्वकथाः कृष्णः पुण्यश्रवणकीर्तनः हृद्यन्तःस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम्
1,2,18,naṣṭaprāyeṣvabhadreṣu nityaṃ bhāgavatasevayā bhagavatyuttamaśloke bhaktirbhavati naiṣṭhikī,नष्टप्रायेष्वभद्रेषु नित्यं भागवतसेवया भगवत्युत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्ठिकी
1,2,19,tadā rajastamobhāvāḥ kāmalobhādayaśca ye ceta etairanāviddhaṃ sthitaṃ sattve prasīdati,तदा रजस्तमोभावाः कामलोभादयश्च ये चेत एतैरनाविद्धं स्थितं सत्त्वे प्रसीदति
1,2,20,evaṃ prasannamanaso bhagavadbhaktiyogataḥ bhagavattattvavijñānaṃ muktasaṅgasya jāyate,एवं प्रसन्नमनसो भगवद्भक्तियोगतः भगवत्तत्त्वविज्ञानं मुक्तसङ्गस्य जायते
1,2,21,bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ kṣīyante cāsya karmāṇi dṛṣṭa evātmanīśvare,भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे
1,2,22,ato vai kavayo nityaṃ bhaktiṃ paramayā mudā vāsudeve bhagavati kurvantyātmaprasādanīm,अतो वै कवयो नित्यं भक्तिं परमया मुदा वासुदेवे भगवति कुर्वन्त्यात्मप्रसादनीम्
1,2,23,sattvaṃ rajastama iti prakṛterguṇāstair yuktaḥ paramapuruṣa eka ihāsya dhatte sthityādaye hariviriñcihareti saṃjñāḥ śreyāṃsi tatra khalu sattvatanornṛṇāṃ syuḥ,सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैर् युक्तः परमपुरुष एक इहास्य धत्ते स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्युः
1,2,24,pārthivāddāruṇo dhūmastasmādagnistrayīmayaḥ tamasastu rajastasmāt sattvaṃ yadbrahmadarśanam,पार्थिवाद्दारुणो धूमस्तस्मादग्निस्त्रयीमयः तमसस्तु रजस्तस्मात् सत्त्वं यद्ब्रह्मदर्शनम्
1,2,25,bhejire munayo 'thāgre bhagavantam adhokṣajam sattvaṃ viśuddhaṃ kṣemāya kalpante ye 'nu tān iha,भेजिरे मुनयो ऽथाग्रे भगवन्तम् अधोक्षजम् सत्त्वं विशुद्धं क्षेमाय कल्पन्ते ये ऽनु तान् इह
1,2,26,mumukṣavo ghorarūpān hitvā bhūtapatīn atha nārāyaṇakalāḥ śāntā bhajanti hyanasūyavaḥ,मुमुक्षवो घोररूपान् हित्वा भूतपतीन् अथ नारायणकलाः शान्ता भजन्ति ह्यनसूयवः
1,2,27,rajastamaḥprakṛtayaḥ samaśīlā bhajanti vai pitṛbhūtaprajeśādīn śriyaiśvaryaprajepsavaḥ,रजस्तमःप्रकृतयः समशीला भजन्ति वै पितृभूतप्रजेशादीन् श्रियैश्वर्यप्रजेप्सवः
1,2,28,vāsudevaparā vedā vāsudevaparā makhāḥ vāsudevaparā yoga vāsudevaparāḥ kriyāḥ,वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपरा मखाः वासुदेवपरा योग वासुदेवपराः क्रियाः
1,2,29,vāsudevaparaṃ jñānaṃ vāsudevaparaṃ tapaḥ vāsudevaparo dharmo vāsudevaparā gatiḥ,वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरं तपः वासुदेवपरो धर्मो वासुदेवपरा गतिः
1,2,30,sa evedaṃ sasarjāgre bhagavān ātmamāyayā sadasadrūpayā cāsau guṇamayāguṇo vibhuḥ,स एवेदं ससर्जाग्रे भगवान् आत्ममायया सदसद्रूपया चासौ गुणमयागुणो विभुः
1,2,31,tayā vilasiteṣveṣu guṇeṣu guṇavān iva antaḥpraviṣṭa ābhāti vijñānena vijṛmbhitaḥ,तया विलसितेष्वेषु गुणेषु गुणवान् इव अन्तःप्रविष्ट आभाति विज्ञानेन विजृम्भितः
1,2,32,yathā hyavahito vahnirdāruṣvekaḥ svayoniṣu nāneva bhāti viśvātmā bhūteṣu ca tathā pumān,यथा ह्यवहितो वह्निर्दारुष्वेकः स्वयोनिषु नानेव भाति विश्वात्मा भूतेषु च तथा पुमान्
1,2,33,asau guṇamayairbhāvairbhūtasūkṣmendriyātmabhiḥ svanirmiteṣu nirviṣṭo bhuṅkte bhūteṣu tadguṇān,असौ गुणमयैर्भावैर्भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मभिः स्वनिर्मितेषु निर्विष्टो भुङ्क्ते भूतेषु तद्गुणान्
1,2,34,bhāvayatyeṣa sattvena lokān vai lokabhāvanaḥ līlāvatārānurato devatiryaṅnarādiṣu,भावयत्येष सत्त्वेन लोकान् वै लोकभावनः लीलावतारानुरतो देवतिर्यङ्नरादिषु
1,3,1,bhp_01.03.001 sūta uvāca jagṛhe pauruṣaṃ rūpaṃ bhagavān mahadādibhiḥ sambhūtaṃ ṣoḍaśakalam ādau lokasisṛkṣayā,भ्प्_०१.०३.००१ सूत उवाच जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महदादिभिः सम्भूतं षोडशकलम् आदौ लोकसिसृक्षया
1,3,2,yasyāmbhasi śayānasya yoganidrāṃ vitanvataḥ nābhihradāmbujādāsīdbrahmā viśvasṛjāṃ patiḥ,यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वतः नाभिह्रदाम्बुजादासीद्ब्रह्मा विश्वसृजां पतिः
1,3,3,yasyāvayavasaṃsthānaiḥ kalpito lokavistaraḥ tadvai bhagavato rūpaṃ viśuddhaṃ sattvam ūrjitam,यस्यावयवसंस्थानैः कल्पितो लोकविस्तरः तद्वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वम् ऊर्जितम्
1,3,4,paśyantyado rūpam adabhracakṣuṣā sahasrapādorubhujānanādbhutam sahasramūrdhaśravaṇākṣināsikaṃ sahasramaulyambarakuṇḍalollasat,पश्यन्त्यदो रूपम् अदभ्रचक्षुषा सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् सहस्रमूर्धश्रवणाक्षिनासिकं सहस्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत्
1,3,5,etan nānāvatārāṇāṃ nidhānaṃ bījam avyayam yasyāṃśāṃśena sṛjyante devatiryaṅnarādayaḥ,एतन् नानावताराणां निधानं बीजम् अव्ययम् यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्नरादयः
1,3,6,sa eva prathamaṃ devaḥ kaumāraṃ sargam āśritaḥ cacāra duścaraṃ brahmā brahmacaryam akhaṇḍitam,स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गम् आश्रितः चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यम् अखण्डितम्
1,3,7,dvitīyaṃ tu bhavāyāsya rasātalagatāṃ mahīm uddhariṣyann upādatta yajñeśaḥ saukaraṃ vapuḥ,द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् उद्धरिष्यन्न् उपादत्त यज्ञेशः सौकरं वपुः
1,3,8,tṛtīyam ṛṣisargaṃ vai devarṣitvam upetya saḥ tantraṃ sātvatam ācaṣṭa naiṣkarmyaṃ karmaṇāṃ yataḥ,तृतीयम् ऋषिसर्गं वै देवर्षित्वम् उपेत्य सः तन्त्रं सात्वतम् आचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः
1,3,9,turye dharmakalāsarge naranārāyaṇāvṛṣī bhūtvātmopaśamopetam akarodduścaraṃ tapaḥ,तुर्ये धर्मकलासर्गे नरनारायणावृषी भूत्वात्मोपशमोपेतम् अकरोद्दुश्चरं तपः
1,3,10,pañcamaḥ kapilo nāma siddheśaḥ kālaviplutam provācāsuraye sāṅkhyaṃ tattvagrāmavinirṇayam,पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् प्रोवाचासुरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम्
1,3,11,ṣaṣṭham atrerapatyatvaṃ vṛtaḥ prāpto 'nasūyayā ānvīkṣikīm alarkāya prahlādādibhya ūcivān,षष्ठम् अत्रेरपत्यत्वं वृतः प्राप्तो ऽनसूयया आन्वीक्षिकीम् अलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान्
1,3,12,tataḥ saptama ākūtyāṃ ruceryajño 'bhyajāyata sa yāmādyaiḥ suragaṇairapāt svāyambhuvāntaram,ततः सप्तम आकूत्यां रुचेर्यज्ञो ऽभ्यजायत स यामाद्यैः सुरगणैरपात् स्वायम्भुवान्तरम्
1,3,13,aṣṭame merudevyāṃ tu nābherjāta urukramaḥ darśayan vartma dhīrāṇāṃ sarvāśramanamaskṛtam,अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रमः दर्शयन् वर्त्म धीराणां सर्वाश्रमनमस्कृतम्
1,3,14,ṛṣibhiryācito bheje navamaṃ pārthivaṃ vapuḥ dugdhemām oṣadhīrviprāstenāyaṃ sa uśattamaḥ,ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः दुग्धेमाम् ओषधीर्विप्रास्तेनायं स उशत्तमः
1,3,15,rūpaṃ sa jagṛhe mātsyaṃ cākṣuṣodadhisamplave nāvyāropya mahīmayyām apādvaivasvataṃ manum,रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसम्प्लवे नाव्यारोप्य महीमय्याम् अपाद्वैवस्वतं मनुम्
1,3,16,surāsurāṇām udadhiṃ mathnatāṃ mandarācalam dadhre kamaṭharūpeṇa pṛṣṭha ekādaśe vibhuḥ,सुरासुराणाम् उदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः
1,3,17,dhānvantaraṃ dvādaśamaṃ trayodaśamam eva ca apāyayat surān anyān mohinyā mohayan striyā,धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशमम् एव च अपाययत् सुरान् अन्यान् मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया
1,3,18,caturdaśaṃ nārasiṃhaṃ bibhraddaityendram ūrjitam dadāra karajairūrāverakāṃ kaṭakṛdyathā,चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद्दैत्येन्द्रम् ऊर्जितम् ददार करजैरूरावेरकां कटकृद्यथा
1,3,19,pañcadaśaṃ vāmanakaṃ kṛtvāgādadhvaraṃ baleḥ padatrayaṃ yācamānaḥ pratyāditsustripiṣṭapam,पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बलेः पदत्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस्त्रिपिष्टपम्
1,3,20,avatāre ṣoḍaśame paśyan brahmadruho nṛpān triḥsaptakṛtvaḥ kupito niḥkṣatrām akaron mahīm,अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्मद्रुहो नृपान् त्रिःसप्तकृत्वः कुपितो निःक्षत्राम् अकरोन् महीम्
1,3,21,tataḥ saptadaśe jātaḥ satyavatyāṃ parāśarāt cakre vedataroḥ śākhā dṛṣṭvā puṃso 'lpamedhasaḥ,ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् चक्रे वेदतरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसो ऽल्पमेधसः
1,3,22,naradevatvam āpannaḥ surakāryacikīrṣayā samudranigrahādīni cakre vīryāṇyataḥ param,नरदेवत्वम् आपन्नः सुरकार्यचिकीर्षया समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्यतः परम्
1,3,23,ekonaviṃśe viṃśatime vṛṣṇiṣu prāpya janmanī rāmakṛṣṇāviti bhuvo bhagavān aharadbharam,एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी रामकृष्णाविति भुवो भगवान् अहरद्भरम्
1,3,24,tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya suradviṣām buddho nāmnāñjanasutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati,ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् बुद्धो नाम्नाञ्जनसुतः कीकटेषु भविष्यति
1,3,25,athāsau yugasandhyāyāṃ dasyuprāyeṣu rājasu janitā viṣṇuyaśaso nāmnā kalkirjagatpatiḥ,अथासौ युगसन्ध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किर्जगत्पतिः
1,3,26,avatārā hyasaṅkhyeyā hareḥ sattvanidherdvijāḥ yathāvidāsinaḥ kulyāḥ sarasaḥ syuḥ sahasraśaḥ,अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरेः सत्त्वनिधेर्द्विजाः यथाविदासिनः कुल्याः सरसः स्युः सहस्रशः
1,3,27,ṛṣayo manavo devā manuputrā mahaujasaḥ kalāḥ sarve harereva saprajāpatayaḥ smṛtāḥ,ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः
1,3,28,ete cāṃśakalāḥ puṃsaḥ kṛṣṇastu bhagavān svayam indrārivyākulaṃ lokaṃ mṛḍayanti yuge yuge,एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे
1,3,29,janma guhyaṃ bhagavato ya etat prayato naraḥ sāyaṃ prātargṛṇan bhaktyā duḥkhagrāmādvimucyate,जन्म गुह्यं भगवतो य एतत् प्रयतो नरः सायं प्रातर्गृणन् भक्त्या दुःखग्रामाद्विमुच्यते
1,3,30,etadrūpaṃ bhagavato hyarūpasya cidātmanaḥ māyāguṇairviracitaṃ mahadādibhirātmani,एतद्रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मनः मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि
1,3,31,yathā nabhasi meghaugho reṇurvā pārthivo 'nile evaṃ draṣṭari dṛśyatvam āropitam abuddhibhiḥ,यथा नभसि मेघौघो रेणुर्वा पार्थिवो ऽनिले एवं द्रष्टरि दृश्यत्वम् आरोपितम् अबुद्धिभिः
1,3,32,ataḥ paraṃ yadavyaktam avyūḍhaguṇabṛṃhitam adṛṣṭāśrutavastutvāt sa jīvo yat punarbhavaḥ,अतः परं यदव्यक्तम् अव्यूढगुणबृंहितम् अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात् स जीवो यत् पुनर्भवः
1,3,33,yatreme sadasadrūpe pratiṣiddhe svasaṃvidā avidyayātmani kṛte iti tadbrahmadarśanam,यत्रेमे सदसद्रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा अविद्ययात्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम्
1,3,34,yadyeṣoparatā devī māyā vaiśāradī matiḥ sampanna eveti vidurmahimni sve mahīyate,यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मतिः सम्पन्न एवेति विदुर्महिम्नि स्वे महीयते
1,3,35,evaṃ ca janmāni karmāṇi hyakarturajanasya ca varṇayanti sma kavayo vedaguhyāni hṛtpateḥ,एवं च जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पतेः
1,3,36,sa vā idaṃ viśvam amoghalīlaḥ sṛjatyavatyatti na sajjate 'smin bhūteṣu cāntarhita ātmatantraḥ ṣāḍvargikaṃ jighrati ṣaḍguṇeśaḥ,स वा इदं विश्वम् अमोघलीलः सृजत्यवत्यत्ति न सज्जते ऽस्मिन् भूतेषु चान्तर्हित आत्मतन्त्रः षाड्वर्गिकं जिघ्रति षड्गुणेशः
1,3,37,na cāsya kaścin nipuṇena dhātur avaiti jantuḥ kumanīṣa ūtīḥ nāmāni rūpāṇi manovacobhiḥ santanvato naṭacaryām ivājñaḥ,न चास्य कश्चिन् निपुणेन धातुर् अवैति जन्तुः कुमनीष ऊतीः नामानि रूपाणि मनोवचोभिः सन्तन्वतो नटचर्याम् इवाज्ञः
1,3,38,sa veda dhātuḥ padavīṃ parasya durantavīryasya rathāṅgapāṇeḥ yo 'māyayā santatayānuvṛttyā bhajeta tatpādasarojagandham,स वेद धातुः पदवीं परस्य दुरन्तवीर्यस्य रथाङ्गपाणेः यो ऽमायया सन्ततयानुवृत्त्या भजेत तत्पादसरोजगन्धम्
1,3,39,atheha dhanyā bhagavanta itthaṃ yadvāsudeve 'khilalokanāthe kurvanti sarvātmakam ātmabhāvaṃ na yatra bhūyaḥ parivarta ugraḥ,अथेह धन्या भगवन्त इत्थं यद्वासुदेवे ऽखिललोकनाथे कुर्वन्ति सर्वात्मकम् आत्मभावं न यत्र भूयः परिवर्त उग्रः
1,3,40,idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam uttamaślokacaritaṃ cakāra bhagavān ṛṣiḥ,इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवान् ऋषिः
1,3,41,niḥśreyasāya lokasya dhanyaṃ svastyayanaṃ mahat tadidaṃ grāhayām āsasutam ātmavatāṃ varam,निःश्रेयसाय लोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत् तदिदं ग्राहयाम् आससुतम् आत्मवतां वरम्
1,3,42,sarvavedetihāsānāṃ sāraṃ sāraṃ samuddhṛtam sa tu saṃśrāvayām āsamahārājaṃ parīkṣitam,सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृतम् स तु संश्रावयाम् आसमहाराजं परीक्षितम्
1,3,43,prāyopaviṣṭaṃ gaṅgāyāṃ parītaṃ paramarṣibhiḥ kṛṣṇe svadhāmopagate dharmajñānādibhiḥ saha,प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परमर्षिभिः कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञानादिभिः सह
1,3,44,kalau naṣṭadṛśām eṣa purāṇārko 'dhunoditaḥ tatra kīrtayato viprā viprarṣerbhūritejasaḥ,कलौ नष्टदृशाम् एष पुराणार्को ऽधुनोदितः तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर्भूरितेजसः
1,3,45,ahaṃ cādhyagamaṃ tatra niviṣṭastadanugrahāt so 'haṃ vaḥ śrāvayiṣyāmi yathādhītaṃ yathāmati,अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस्तदनुग्रहात् सो ऽहं वः श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति
1,4,1,bhp_01.04.001 vyāsa uvāca iti bruvāṇaṃ saṃstūya munīnāṃ dīrghasatriṇām vṛddhaḥ kulapatiḥ sūtaṃ bahvṛcaḥ śaunako 'bravīt,भ्प्_०१.०४.००१ व्यास उवाच इति ब्रुवाणं संस्तूय मुनीनां दीर्घसत्रिणाम् वृद्धः कुलपतिः सूतं बह्वृचः शौनको ऽब्रवीत्
1,4,2,bhp_01.04.002 śaunaka uvāca sūta sūta mahābhāga vada no vadatāṃ vara kathāṃ bhāgavatīṃ puṇyāṃ yadāha bhagavāñ chukaḥ,भ्प्_०१.०४.००२ शौनक उवाच सूत सूत महाभाग वद नो वदतां वर कथां भागवतीं पुण्यां यदाह भगवाञ् छुकः
1,4,3,kasmin yuge pravṛtteyaṃ sthāne vā kena hetunā kutaḥ sañcoditaḥ kṛṣṇaḥ kṛtavān saṃhitāṃ muniḥ,कस्मिन् युगे प्रवृत्तेयं स्थाने वा केन हेतुना कुतः सञ्चोदितः कृष्णः कृतवान् संहितां मुनिः
1,4,4,tasya putro mahāyogī samadṛṅ nirvikalpakaḥ ekāntamatirunnidro gūḍho mūḍha iveyate,तस्य पुत्रो महायोगी समदृङ् निर्विकल्पकः एकान्तमतिरुन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते
1,4,5,dṛṣṭvānuyāntam ṛṣim ātmajam apyanagnaṃ devyo hriyā paridadhurna sutasya citram tadvīkṣya pṛcchati munau jagadustavāsti strīpumbhidā na tu sutasya viviktadṛṣṭeḥ,दृष्ट्वानुयान्तम् ऋषिम् आत्मजम् अप्यनग्नं देव्यो ह्रिया परिदधुर्न सुतस्य चित्रम् तद्वीक्ष्य पृच्छति मुनौ जगदुस्तवास्ति स्त्रीपुम्भिदा न तु सुतस्य विविक्तदृष्टेः
1,4,6,katham ālakṣitaḥ pauraiḥ samprāptaḥ kurujāṅgalān unmattamūkajaḍavadvicaran gajasāhvaye,कथम् आलक्षितः पौरैः सम्प्राप्तः कुरुजाङ्गलान् उन्मत्तमूकजडवद्विचरन् गजसाह्वये
1,4,7,kathaṃ vā pāṇḍaveyasya rājarṣermuninā saha saṃvādaḥ samabhūt tāta yatraiṣā sātvatī śrutiḥ,कथं वा पाण्डवेयस्य राजर्षेर्मुनिना सह संवादः समभूत् तात यत्रैषा सात्वती श्रुतिः
1,4,8,sa godohanamātraṃ hi gṛheṣu gṛhamedhinām avekṣate mahābhāgastīrthīkurvaṃstadāśramam,स गोदोहनमात्रं हि गृहेषु गृहमेधिनाम् अवेक्षते महाभागस्तीर्थीकुर्वंस्तदाश्रमम्
1,4,9,abhimanyusutaṃ sūta prāhurbhāgavatottamam tasya janma mahāścaryaṃ karmāṇi ca gṛṇīhi naḥ,अभिमन्युसुतं सूत प्राहुर्भागवतोत्तमम् तस्य जन्म महाश्चर्यं कर्माणि च गृणीहि नः
1,4,10,sa samrāṭ kasya vā hetoḥ pāṇḍūnāṃ mānavardhanaḥ prāyopaviṣṭo gaṅgāyām anādṛtyādhirāṭśriyam,स सम्राट् कस्य वा हेतोः पाण्डूनां मानवर्धनः प्रायोपविष्टो गङ्गायाम् अनादृत्याधिराट्श्रियम्
1,4,11,namanti yatpādaniketam ātmanaḥ śivāya hānīya dhanāni śatravaḥ kathaṃ sa vīraḥ śriyam aṅga dustyajāṃ yuvaiṣatotsraṣṭum aho sahāsubhiḥ,नमन्ति यत्पादनिकेतम् आत्मनः शिवाय हानीय धनानि शत्रवः कथं स वीरः श्रियम् अङ्ग दुस्त्यजां युवैषतोत्स्रष्टुम् अहो सहासुभिः
1,4,12,śivāya lokasya bhavāya bhūtaye ya uttamaślokaparāyaṇā janāḥ jīvanti nātmārtham asau parāśrayaṃ mumoca nirvidya kutaḥ kalevaram,शिवाय लोकस्य भवाय भूतये य उत्तमश्लोकपरायणा जनाः जीवन्ति नात्मार्थम् असौ पराश्रयं मुमोच निर्विद्य कुतः कलेवरम्
1,4,13,tat sarvaṃ naḥ samācakṣva pṛṣṭo yadiha kiñcana manye tvāṃ viṣaye vācāṃ snātam anyatra chāndasāt,तत् सर्वं नः समाचक्ष्व पृष्टो यदिह किञ्चन मन्ये त्वां विषये वाचां स्नातम् अन्यत्र छान्दसात्
1,4,14,bhp_01.04.014 sūta uvāca dvāpare samanuprāpte tṛtīye yugaparyaye jātaḥ parāśarādyogī vāsavyāṃ kalayā hareḥ,भ्प्_०१.०४.०१४ सूत उवाच द्वापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपर्यये जातः पराशराद्योगी वासव्यां कलया हरेः
1,4,15,sa kadācit sarasvatyā upaspṛśya jalaṃ śuciḥ vivikta eka āsīna udite ravimaṇḍale,स कदाचित् सरस्वत्या उपस्पृश्य जलं शुचिः विविक्त एक आसीन उदिते रविमण्डले
1,4,16,parāvarajñaḥ sa ṛṣiḥ kālenāvyaktaraṃhasā yugadharmavyatikaraṃ prāptaṃ bhuvi yuge yuge,परावरज्ञः स ऋषिः कालेनाव्यक्तरंहसा युगधर्मव्यतिकरं प्राप्तं भुवि युगे युगे
1,4,17,bhautikānāṃ ca bhāvānāṃ śaktihrāsaṃ ca tatkṛtam aśraddadhānān niḥsattvān durmedhān hrasitāyuṣaḥ,भौतिकानां च भावानां शक्तिह्रासं च तत्कृतम् अश्रद्दधानान् निःसत्त्वान् दुर्मेधान् ह्रसितायुषः
1,4,18,durbhagāṃśca janān vīkṣya munirdivyena cakṣuṣā sarvavarṇāśramāṇāṃ yaddadhyau hitam amoghadṛk,दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुषा सर्ववर्णाश्रमाणां यद्दध्यौ हितम् अमोघदृक्
1,4,19,cāturhotraṃ karma śuddhaṃ prajānāṃ vīkṣya vaidikam vyadadhādyajñasantatyai vedam ekaṃ caturvidham,चातुर्होत्रं कर्म शुद्धं प्रजानां वीक्ष्य वैदिकम् व्यदधाद्यज्ञसन्तत्यै वेदम् एकं चतुर्विधम्
1,4,20,ṛgyajuḥsāmātharvākhyā vedāścatvāra uddhṛtāḥ itihāsapurāṇaṃ ca pañcamo veda ucyate,ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार उद्धृताः इतिहासपुराणं च पञ्चमो वेद उच्यते
1,4,21,tatrargvedadharaḥ pailaḥ sāmago jaiminiḥ kaviḥ vaiśampāyana evaiko niṣṇāto yajuṣām uta,तत्रर्ग्वेदधरः पैलः सामगो जैमिनिः कविः वैशम्पायन एवैको निष्णातो यजुषाम् उत
1,4,22,atharvāṅgirasām āsīt sumanturdāruṇo muniḥ itihāsapurāṇānāṃ pitā me romaharṣaṇaḥ,अथर्वाङ्गिरसाम् आसीत् सुमन्तुर्दारुणो मुनिः इतिहासपुराणानां पिता मे रोमहर्षणः
1,4,23,ta eta ṛṣayo vedaṃ svaṃ svaṃ vyasyann anekadhā śiṣyaiḥ praśiṣyaistacchiṣyairvedāste śākhino 'bhavan,त एत ऋषयो वेदं स्वं स्वं व्यस्यन्न् अनेकधा शिष्यैः प्रशिष्यैस्तच्छिष्यैर्वेदास्ते शाखिनो ऽभवन्
1,4,24,ta eva vedā durmedhairdhāryante puruṣairyathā evaṃ cakāra bhagavān vyāsaḥ kṛpaṇavatsalaḥ,त एव वेदा दुर्मेधैर्धार्यन्ते पुरुषैर्यथा एवं चकार भगवान् व्यासः कृपणवत्सलः
1,4,25,strīśūdradvijabandhūnāṃ trayī na śrutigocarā karmaśreyasi mūḍhānāṃ śreya evaṃ bhavediha iti bhāratam ākhyānaṃ kṛpayā muninā kṛtam,स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां त्रयी न श्रुतिगोचरा कर्मश्रेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह इति भारतम् आख्यानं कृपया मुनिना कृतम्
1,4,26,evaṃ pravṛttasya sadā bhūtānāṃ śreyasi dvijāḥ sarvātmakenāpi yadā nātuṣyaddhṛdayaṃ tataḥ,एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजाः सर्वात्मकेनापि यदा नातुष्यद्धृदयं ततः
1,4,27,nātiprasīdaddhṛdayaḥ sarasvatyāstaṭe śucau vitarkayan viviktastha idaṃ covāca dharmavit,नातिप्रसीदद्धृदयः सरस्वत्यास्तटे शुचौ वितर्कयन् विविक्तस्थ इदं चोवाच धर्मवित्
1,4,28,dhṛtavratena hi mayā chandāṃsi guravo 'gnayaḥ mānitā nirvyalīkena gṛhītaṃ cānuśāsanam,धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवो ऽग्नयः मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं चानुशासनम्
1,4,29,bhāratavyapadeśena hyāmnāyārthaśca pradarśitaḥ dṛśyate yatra dharmādi strīśūdrādibhirapyuta,भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च प्रदर्शितः दृश्यते यत्र धर्मादि स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत
1,4,30,tathāpi bata me daihyo hyātmā caivātmanā vibhuḥ asampanna ivābhāti brahmavarcasya sattamaḥ,तथापि बत मे दैह्यो ह्यात्मा चैवात्मना विभुः असम्पन्न इवाभाति ब्रह्मवर्चस्य सत्तमः
1,4,31,kiṃ vā bhāgavatā dharmā na prāyeṇa nirūpitāḥ priyāḥ paramahaṃsānāṃ ta eva hyacyutapriyāḥ,किं वा भागवता धर्मा न प्रायेण निरूपिताः प्रियाः परमहंसानां त एव ह्यच्युतप्रियाः
1,4,32,tasyaivaṃ khilam ātmānaṃ manyamānasya khidyataḥ kṛṣṇasya nārado 'bhyāgādāśramaṃ prāg udāhṛtam,तस्यैवं खिलम् आत्मानं मन्यमानस्य खिद्यतः कृष्णस्य नारदो ऽभ्यागादाश्रमं प्राग् उदाहृतम्
1,4,33,tam abhijñāya sahasā pratyutthāyāgataṃ muniḥ pūjayām āsa vidhivan nāradaṃ surapūjitam,तम् अभिज्ञाय सहसा प्रत्युत्थायागतं मुनिः पूजयाम् आस विधिवन् नारदं सुरपूजितम्
1,5,1,bhp_01.05.001 sūta uvāca atha taṃ sukham āsīna upāsīnaṃ bṛhacchravāḥ devarṣiḥ prāha viprarṣiṃ vīṇāpāṇiḥ smayann iva,भ्प्_०१.०५.००१ सूत उवाच अथ तं सुखम् आसीन उपासीनं बृहच्छ्रवाः देवर्षिः प्राह विप्रर्षिं वीणापाणिः स्मयन्न् इव
1,5,2,bhp_01.05.002 nārada uvāca pārāśarya mahābhāga bhavataḥ kaccidātmanā parituṣyati śārīra ātmā mānasa eva vā,भ्प्_०१.०५.००२ नारद उवाच पाराशर्य महाभाग भवतः कच्चिदात्मना परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा
1,5,3,jijñāsitaṃ susampannam api te mahadadbhutam kṛtavān bhārataṃ yastvaṃ sarvārthaparibṛṃhitam,जिज्ञासितं सुसम्पन्नम् अपि ते महदद्भुतम् कृतवान् भारतं यस्त्वं सर्वार्थपरिबृंहितम्
1,5,4,jijñāsitam adhītaṃ ca brahma yat tat sanātanam tathāpi śocasyātmānam akṛtārtha iva prabho,जिज्ञासितम् अधीतं च ब्रह्म यत् तत् सनातनम् तथापि शोचस्यात्मानम् अकृतार्थ इव प्रभो
1,5,5,bhp_01.05.005 vyāsa uvāca astyeva me sarvam idaṃ tvayoktaṃ tathāpi nātmā parituṣyate me tanmūlam avyaktam agādhabodhaṃ pṛcchāmahe tvātmabhavātmabhūtam,भ्प्_०१.०५.००५ व्यास उवाच अस्त्येव मे सर्वम् इदं त्वयोक्तं तथापि नात्मा परितुष्यते मे तन्मूलम् अव्यक्तम् अगाधबोधं पृच्छामहे त्वात्मभवात्मभूतम्
1,5,6,sa vai bhavān veda samastaguhyam upāsito yat puruṣaḥ purāṇaḥ parāvareśo manasaiva viśvaṃ sṛjatyavatyatti guṇairasaṅgaḥ,स वै भवान् वेद समस्तगुह्यम् उपासितो यत् पुरुषः पुराणः परावरेशो मनसैव विश्वं सृजत्यवत्यत्ति गुणैरसङ्गः
1,5,7,tvaṃ paryaṭann arka iva trilokīm antaścaro vāyurivātmasākṣī parāvare brahmaṇi dharmato vrataiḥ snātasya me nyūnam alaṃ vicakṣva,त्वं पर्यटन्न् अर्क इव त्रिलोकीम् अन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षी परावरे ब्रह्मणि धर्मतो व्रतैः स्नातस्य मे न्यूनम् अलं विचक्ष्व
1,5,8,bhp_01.05.008 śrīnārada uvāca bhavatānuditaprāyaṃ yaśo bhagavato 'malam yenaivāsau na tuṣyeta manye taddarśanaṃ khilam,भ्प्_०१.०५.००८ श्रीनारद उवाच भवतानुदितप्रायं यशो भगवतो ऽमलम् येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद्दर्शनं खिलम्
1,5,9,yathā dharmādayaścārthā munivaryānukīrtitāḥ na tathā vāsudevasya mahimā hyanuvarṇitaḥ,यथा धर्मादयश्चार्था मुनिवर्यानुकीर्तिताः न तथा वासुदेवस्य महिमा ह्यनुवर्णितः
1,5,10,na yadvacaścitrapadaṃ hareryaśo jagatpavitraṃ pragṛṇīta karhicit tadvāyasaṃ tīrtham uśanti mānasā na yatra haṃsā niramantyuśikkṣayāḥ,न यद्वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् तद्वायसं तीर्थम् उशन्ति मानसा न यत्र हंसा निरमन्त्युशिक्क्षयाः
1,5,11,tadvāgvisargo janatāghaviplavo yasmin pratiślokam abaddhavatyapi nāmānyanantasya yaśo 'ṅkitāni yat śṛṇvanti gāyanti gṛṇanti sādhavaḥ,तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकम् अबद्धवत्यपि नामान्यनन्तस्य यशो ऽङ्कितानि यत् शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः
1,5,12,naiṣkarmyam apyacyutabhāvavarjitaṃ na śobhate jñānam alaṃ nirañjanam kutaḥ punaḥ śaśvadabhadram īśvare na cārpitaṃ karma yadapyakāraṇam,नैष्कर्म्यम् अप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानम् अलं निरञ्जनम् कुतः पुनः शश्वदभद्रम् ईश्वरे न चार्पितं कर्म यदप्यकारणम्
1,5,13,atho mahābhāga bhavān amoghadṛk śuciśravāḥ satyarato dhṛtavrataḥ urukramasyākhilabandhamuktaye samādhinānusmara tadviceṣṭitam,अथो महाभाग भवान् अमोघदृक् शुचिश्रवाः सत्यरतो धृतव्रतः उरुक्रमस्याखिलबन्धमुक्तये समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम्
1,5,14,tato 'nyathā kiñcana yadvivakṣataḥ pṛthag dṛśastatkṛtarūpanāmabhiḥ na karhicit kvāpi ca duḥsthitā matir labheta vātāhatanaurivāspadam,ततो ऽन्यथा किञ्चन यद्विवक्षतः पृथग् दृशस्तत्कृतरूपनामभिः न कर्हिचित् क्वापि च दुःस्थिता मतिर् लभेत वाताहतनौरिवास्पदम्
1,5,15,jugupsitaṃ dharmakṛte 'nuśāsataḥ svabhāvaraktasya mahān vyatikramaḥ yadvākyato dharma itītaraḥ sthito na manyate tasya nivāraṇaṃ janaḥ,जुगुप्सितं धर्मकृते ऽनुशासतः स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रमः यद्वाक्यतो धर्म इतीतरः स्थितो न मन्यते तस्य निवारणं जनः
1,5,16,vicakṣaṇo 'syārhati vedituṃ vibhor anantapārasya nivṛttitaḥ sukham pravartamānasya guṇairanātmanas tato bhavān darśaya ceṣṭitaṃ vibhoḥ,विचक्षणो ऽस्यार्हति वेदितुं विभोर् अनन्तपारस्य निवृत्तितः सुखम् प्रवर्तमानस्य गुणैरनात्मनस् ततो भवान् दर्शय चेष्टितं विभोः
1,5,17,tyaktvā svadharmaṃ caraṇāmbujaṃ harer bhajann apakvo 'tha patet tato yadi yatra kva vābhadram abhūdamuṣya kiṃ ko vārtha āpto 'bhajatāṃ svadharmataḥ,त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरेर् भजन्न् अपक्वो ऽथ पतेत् ततो यदि यत्र क्व वाभद्रम् अभूदमुष्य किं को वार्थ आप्तो ऽभजतां स्वधर्मतः
1,5,18,tasyaiva hetoḥ prayateta kovido na labhyate yadbhramatām uparyadhaḥ tal labhyate duḥkhavadanyataḥ sukhaṃ kālena sarvatra gabhīraraṃhasā,तस्यैव हेतोः प्रयतेत कोविदो न लभ्यते यद्भ्रमताम् उपर्यधः तल् लभ्यते दुःखवदन्यतः सुखं कालेन सर्वत्र गभीररंहसा
1,5,19,na vai jano jātu kathañcanāvrajen mukundasevyanyavadaṅga saṃsṛtim smaran mukundāṅghryupagūhanaṃ punar vihātum icchen na rasagraho janaḥ,न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजेन् मुकुन्दसेव्यन्यवदङ्ग संसृतिम् स्मरन् मुकुन्दाङ्घ्र्युपगूहनं पुनर् विहातुम् इच्छेन् न रसग्रहो जनः
1,5,20,idaṃ hi viśvaṃ bhagavān ivetaro yato jagatsthānanirodhasambhavāḥ taddhi svayaṃ veda bhavāṃstathāpi te prādeśamātraṃ bhavataḥ pradarśitam,इदं हि विश्वं भगवान् इवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवाः तद्धि स्वयं वेद भवांस्तथापि ते प्रादेशमात्रं भवतः प्रदर्शितम्
1,5,21,tvam ātmanātmānam avehyamoghadṛk parasya puṃsaḥ paramātmanaḥ kalām ajaṃ prajātaṃ jagataḥ śivāya tan mahānubhāvābhyudayo 'dhigaṇyatām,त्वम् आत्मनात्मानम् अवेह्यमोघदृक् परस्य पुंसः परमात्मनः कलाम् अजं प्रजातं जगतः शिवाय तन् महानुभावाभ्युदयो ऽधिगण्यताम्
1,5,22,idaṃ hi puṃsastapasaḥ śrutasya vā sviṣṭasya sūktasya ca buddhidattayoḥ avicyuto 'rthaḥ kavibhirnirūpito yaduttamaślokaguṇānuvarṇanam,इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः अविच्युतो ऽर्थः कविभिर्निरूपितो यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम्
1,5,23,ahaṃ purātītabhave 'bhavaṃ mune dāsyāstu kasyāścana vedavādinām nirūpito bālaka eva yogināṃ śuśrūṣaṇe prāvṛṣi nirvivikṣatām,अहं पुरातीतभवे ऽभवं मुने दास्यास्तु कस्याश्चन वेदवादिनाम् निरूपितो बालक एव योगिनां शुश्रूषणे प्रावृषि निर्विविक्षताम्
1,5,24,te mayyapetākhilacāpale 'rbhake dānte 'dhṛtakrīḍanake 'nuvartini cakruḥ kṛpāṃ yadyapi tulyadarśanāḥ śuśrūṣamāṇe munayo 'lpabhāṣiṇi,ते मय्यपेताखिलचापले ऽर्भके दान्ते ऽधृतक्रीडनके ऽनुवर्तिनि चक्रुः कृपां यद्यपि तुल्यदर्शनाः शुश्रूषमाणे मुनयो ऽल्पभाषिणि
1,5,25,ucchiṣṭalepān anumodito dvijaiḥ sakṛt sma bhuñje tadapāstakilbiṣaḥ evaṃ pravṛttasya viśuddhacetasas taddharma evātmaruciḥ prajāyate,उच्छिष्टलेपान् अनुमोदितो द्विजैः सकृत् स्म भुञ्जे तदपास्तकिल्बिषः एवं प्रवृत्तस्य विशुद्धचेतसस् तद्धर्म एवात्मरुचिः प्रजायते
1,5,26,tatrānvahaṃ kṛṣṇakathāḥ pragāyatām anugraheṇāśṛṇavaṃ manoharāḥ tāḥ śraddhayā me 'nupadaṃ viśṛṇvataḥ priyaśravasyaṅga mamābhavadruciḥ,तत्रान्वहं कृष्णकथाः प्रगायताम् अनुग्रहेणाशृणवं मनोहराः ताः श्रद्धया मे ऽनुपदं विशृण्वतः प्रियश्रवस्यङ्ग ममाभवद्रुचिः
1,5,27,tasmiṃstadā labdharucermahāmate priyaśravasyaskhalitā matirmama yayāham etat sadasat svamāyayā paśye mayi brahmaṇi kalpitaṃ pare,तस्मिंस्तदा लब्धरुचेर्महामते प्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम ययाहम् एतत् सदसत् स्वमायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे
1,5,28,itthaṃ śaratprāvṛṣikāvṛtū harer viśṛṇvato me 'nusavaṃ yaśo 'malam saṅkīrtyamānaṃ munibhirmahātmabhir bhaktiḥ pravṛttātmarajastamopahā,इत्थं शरत्प्रावृषिकावृतू हरेर् विशृण्वतो मे ऽनुसवं यशो ऽमलम् सङ्कीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभिर् भक्तिः प्रवृत्तात्मरजस्तमोपहा
1,5,29,tasyaivaṃ me 'nuraktasya praśritasya hatainasaḥ śraddadhānasya bālasya dāntasyānucarasya ca,तस्यैवं मे ऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य हतैनसः श्रद्दधानस्य बालस्य दान्तस्यानुचरस्य च
1,5,30,jñānaṃ guhyatamaṃ yat tat sākṣādbhagavatoditam anvavocan gamiṣyantaḥ kṛpayā dīnavatsalāḥ,ज्ञानं गुह्यतमं यत् तत् साक्षाद्भगवतोदितम् अन्ववोचन् गमिष्यन्तः कृपया दीनवत्सलाः
1,5,31,yenaivāhaṃ bhagavato vāsudevasya vedhasaḥ māyānubhāvam avidaṃ yena gacchanti tatpadam,येनैवाहं भगवतो वासुदेवस्य वेधसः मायानुभावम् अविदं येन गच्छन्ति तत्पदम्
1,5,32,etat saṃsūcitaṃ brahmaṃstāpatrayacikitsitam yadīśvare bhagavati karma brahmaṇi bhāvitam,एतत् संसूचितं ब्रह्मंस्तापत्रयचिकित्सितम् यदीश्वरे भगवति कर्म ब्रह्मणि भावितम्
1,5,33,āmayo yaśca bhūtānāṃ jāyate yena suvrata tadeva hyāmayaṃ dravyaṃ na punāti cikitsitam,आमयो यश्च भूतानां जायते येन सुव्रत तदेव ह्यामयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम्
1,5,34,evaṃ nṛṇāṃ kriyāyogāḥ sarve saṃsṛtihetavaḥ ta evātmavināśāya kalpante kalpitāḥ pare,एवं नृणां क्रियायोगाः सर्वे संसृतिहेतवः त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिताः परे
1,5,35,yadatra kriyate karma bhagavatparitoṣaṇam jñānaṃ yat tadadhīnaṃ hi bhaktiyogasamanvitam,यदत्र क्रियते कर्म भगवत्परितोषणम् ज्ञानं यत् तदधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम्
1,5,36,kurvāṇā yatra karmāṇi bhagavacchikṣayāsakṛt gṛṇanti guṇanāmāni kṛṣṇasyānusmaranti ca,कुर्वाणा यत्र कर्माणि भगवच्छिक्षयासकृत् गृणन्ति गुणनामानि कृष्णस्यानुस्मरन्ति च
1,5,37,oṃ namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya dhīmahi pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca,ॐ नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च
1,5,38,iti mūrtyabhidhānena mantramūrtim amūrtikam yajate yajñapuruṣaṃ sa samyag darśanaḥ pumān,इति मूर्त्यभिधानेन मन्त्रमूर्तिम् अमूर्तिकम् यजते यज्ञपुरुषं स सम्यग् दर्शनः पुमान्
1,5,39,imaṃ svanigamaṃ brahmann avetya madanuṣṭhitam adān me jñānam aiśvaryaṃ svasmin bhāvaṃ ca keśavaḥ,इमं स्वनिगमं ब्रह्मन्न् अवेत्य मदनुष्ठितम् अदान् मे ज्ञानम् ऐश्वर्यं स्वस्मिन् भावं च केशवः
1,5,40,tvam apyadabhraśruta viśrutaṃ vibhoḥ samāpyate yena vidāṃ bubhutsitam prākhyāhi duḥkhairmuhurarditātmanāṃ saṅkleśanirvāṇam uśanti nānyathā,त्वम् अप्यदभ्रश्रुत विश्रुतं विभोः समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् प्राख्याहि दुःखैर्मुहुरर्दितात्मनां सङ्क्लेशनिर्वाणम् उशन्ति नान्यथा
1,6,1,bhp_01.06.001 sūta uvāca evaṃ niśamya bhagavān devarṣerjanma karma ca bhūyaḥ papraccha taṃ brahman vyāsaḥ satyavatīsutaḥ,भ्प्_०१.०६.००१ सूत उवाच एवं निशम्य भगवान् देवर्षेर्जन्म कर्म च भूयः पप्रच्छ तं ब्रह्मन् व्यासः सत्यवतीसुतः
1,6,2,bhp_01.06.002 vyāsa uvāca bhikṣubhirvipravasite vijñānādeṣṭṛbhistava vartamāno vayasyādye tataḥ kim akarodbhavān,भ्प्_०१.०६.००२ व्यास उवाच भिक्षुभिर्विप्रवसिते विज्ञानादेष्टृभिस्तव वर्तमानो वयस्याद्ये ततः किम् अकरोद्भवान्
1,6,3,svāyambhuva kayā vṛttyā vartitaṃ te paraṃ vayaḥ kathaṃ cedam udasrākṣīḥ kāle prāpte kalevaram,स्वायम्भुव कया वृत्त्या वर्तितं ते परं वयः कथं चेदम् उदस्राक्षीः काले प्राप्ते कलेवरम्
1,6,4,prākkalpaviṣayām etāṃ smṛtiṃ te munisattama na hyeṣa vyavadhāt kāla eṣa sarvanirākṛtiḥ,प्राक्कल्पविषयाम् एतां स्मृतिं ते मुनिसत्तम न ह्येष व्यवधात् काल एष सर्वनिराकृतिः
1,6,5,bhp_01.06.005 nārada uvāca bhikṣubhirvipravasite vijñānādeṣṭṛbhirmama vartamāno vayasyādye tata etadakāraṣam,भ्प्_०१.०६.००५ नारद उवाच भिक्षुभिर्विप्रवसिते विज्ञानादेष्टृभिर्मम वर्तमानो वयस्याद्ये तत एतदकारषम्
1,6,6,ekātmajā me jananī yoṣin mūḍhā ca kiṅkarī mayyātmaje 'nanyagatau cakre snehānubandhanam,एकात्मजा मे जननी योषिन् मूढा च किङ्करी मय्यात्मजे ऽनन्यगतौ चक्रे स्नेहानुबन्धनम्
1,6,7,sāsvatantrā na kalpāsīdyogakṣemaṃ mamecchatī īśasya hi vaśe loko yoṣā dārumayī yathā,सास्वतन्त्रा न कल्पासीद्योगक्षेमं ममेच्छती ईशस्य हि वशे लोको योषा दारुमयी यथा
1,6,8,ahaṃ ca tadbrahmakule ūṣivāṃstadupekṣayā digdeśakālāvyutpanno bālakaḥ pañcahāyanaḥ,अहं च तद्ब्रह्मकुले ऊषिवांस्तदुपेक्षया दिग्देशकालाव्युत्पन्नो बालकः पञ्चहायनः
1,6,9,ekadā nirgatāṃ gehādduhantīṃ niśi gāṃ pathi sarpo 'daśat padā spṛṣṭaḥ kṛpaṇāṃ kālacoditaḥ,एकदा निर्गतां गेहाद्दुहन्तीं निशि गां पथि सर्पो ऽदशत् पदा स्पृष्टः कृपणां कालचोदितः
1,6,10,tadā tadaham īśasya bhaktānāṃ śam abhīpsataḥ anugrahaṃ manyamānaḥ prātiṣṭhaṃ diśam uttarām,तदा तदहम् ईशस्य भक्तानां शम् अभीप्सतः अनुग्रहं मन्यमानः प्रातिष्ठं दिशम् उत्तराम्
1,6,11,sphītāñ janapadāṃstatra puragrāmavrajākarān kheṭakharvaṭavāṭīśca vanānyupavanāni ca,स्फीताञ् जनपदांस्तत्र पुरग्रामव्रजाकरान् खेटखर्वटवाटीश्च वनान्युपवनानि च
1,6,12,citradhātuvicitrādrīn ibhabhagnabhujadrumān jalāśayāñ chivajalān nalinīḥ surasevitāḥ,चित्रधातुविचित्राद्रीन् इभभग्नभुजद्रुमान् जलाशयाञ् छिवजलान् नलिनीः सुरसेविताः
1,6,13,citrasvanaiḥ patrarathairvibhramadbhramaraśriyaḥ nalaveṇuśarastanba kuśakīcakagahvaram,चित्रस्वनैः पत्ररथैर्विभ्रमद्भ्रमरश्रियः नलवेणुशरस्तन्ब कुशकीचकगह्वरम्
1,6,14,eka evātiyāto 'ham adrākṣaṃ vipinaṃ mahat ghoraṃ pratibhayākāraṃ vyālolūkaśivājiram,एक एवातियातो ऽहम् अद्राक्षं विपिनं महत् घोरं प्रतिभयाकारं व्यालोलूकशिवाजिरम्
1,6,15,pariśrāntendriyātmāhaṃ tṛṭparīto bubhukṣitaḥ snātvā pītvā hrade nadyā upaspṛṣṭo gataśramaḥ,परिश्रान्तेन्द्रियात्माहं तृट्परीतो बुभुक्षितः स्नात्वा पीत्वा ह्रदे नद्या उपस्पृष्टो गतश्रमः
1,6,16,tasmin nirmanuje 'raṇye pippalopastha āśritaḥ ātmanātmānam ātmasthaṃ yathāśrutam acintayam,तस्मिन् निर्मनुजे ऽरण्ये पिप्पलोपस्थ आश्रितः आत्मनात्मानम् आत्मस्थं यथाश्रुतम् अचिन्तयम्
1,6,17,dhyāyataścaraṇāmbhojaṃ bhāvanirjitacetasā autkaṇṭhyāśrukalākṣasya hṛdyāsīn me śanairhariḥ,ध्यायतश्चरणाम्भोजं भावनिर्जितचेतसा औत्कण्ठ्याश्रुकलाक्षस्य हृद्यासीन् मे शनैर्हरिः
1,6,18,premātibharanirbhinna pulakāṅgo 'tinirvṛtaḥ ānandasamplave līno nāpaśyam ubhayaṃ mune,प्रेमातिभरनिर्भिन्न पुलकाङ्गो ऽतिनिर्वृतः आनन्दसम्प्लवे लीनो नापश्यम् उभयं मुने
1,6,19,rūpaṃ bhagavato yat tan manaḥkāntaṃ śucāpaham apaśyan sahasottasthe vaiklavyāddurmanā iva,रूपं भगवतो यत् तन् मनःकान्तं शुचापहम् अपश्यन् सहसोत्तस्थे वैक्लव्याद्दुर्मना इव
1,6,20,didṛkṣustadahaṃ bhūyaḥ praṇidhāya mano hṛdi vīkṣamāṇo 'pi nāpaśyam avitṛpta ivāturaḥ,दिदृक्षुस्तदहं भूयः प्रणिधाय मनो हृदि वीक्षमाणो ऽपि नापश्यम् अवितृप्त इवातुरः
1,6,21,evaṃ yatantaṃ vijane mām āhāgocaro girām gambhīraślakṣṇayā vācā śucaḥ praśamayann iva,एवं यतन्तं विजने माम् आहागोचरो गिराम् गम्भीरश्लक्ष्णया वाचा शुचः प्रशमयन्न् इव
1,6,22,hantāsmiñ janmani bhavān mā māṃ draṣṭum ihārhati avipakvakaṣāyāṇāṃ durdarśo 'haṃ kuyoginām,हन्तास्मिञ् जन्मनि भवान् मा मां द्रष्टुम् इहार्हति अविपक्वकषायाणां दुर्दर्शो ऽहं कुयोगिनाम्
1,6,23,sakṛdyaddarśitaṃ rūpam etat kāmāya te 'nagha matkāmaḥ śanakaiḥ sādhu sarvān muñcati hṛcchayān,सकृद्यद्दर्शितं रूपम् एतत् कामाय ते ऽनघ मत्कामः शनकैः साधु सर्वान् मुञ्चति हृच्छयान्
1,6,24,satsevayādīrghayāpi jātā mayi dṛḍhā matiḥ hitvāvadyam imaṃ lokaṃ gantā majjanatām asi,सत्सेवयादीर्घयापि जाता मयि दृढा मतिः हित्वावद्यम् इमं लोकं गन्ता मज्जनताम् असि
1,6,25,matirmayi nibaddheyaṃ na vipadyeta karhicit prajāsarganirodhe 'pi smṛtiśca madanugrahāt,मतिर्मयि निबद्धेयं न विपद्येत कर्हिचित् प्रजासर्गनिरोधे ऽपि स्मृतिश्च मदनुग्रहात्
1,6,26,etāvaduktvopararāma tan mahad bhūtaṃ nabholiṅgam aliṅgam īśvaram ahaṃ ca tasmai mahatāṃ mahīyase śīrṣṇāvanāmaṃ vidadhe 'nukampitaḥ,एतावदुक्त्वोपरराम तन् महद् भूतं नभोलिङ्गम् अलिङ्गम् ईश्वरम् अहं च तस्मै महतां महीयसे शीर्ष्णावनामं विदधे ऽनुकम्पितः
1,6,27,nāmānyanantasya hatatrapaḥ paṭhan guhyāni bhadrāṇi kṛtāni ca smaran gāṃ paryaṭaṃstuṣṭamanā gataspṛhaḥ kālaṃ pratīkṣan vimado vimatsaraḥ,नामान्यनन्तस्य हतत्रपः पठन् गुह्यानि भद्राणि कृतानि च स्मरन् गां पर्यटंस्तुष्टमना गतस्पृहः कालं प्रतीक्षन् विमदो विमत्सरः
1,6,28,evaṃ kṛṣṇamaterbrahman nāsaktasyāmalātmanaḥ kālaḥ prādurabhūt kāle taḍit saudāmanī yathā,एवं कृष्णमतेर्ब्रह्मन् नासक्तस्यामलात्मनः कालः प्रादुरभूत् काले तडित् सौदामनी यथा
1,6,29,prayujyamāne mayi tāṃ śuddhāṃ bhāgavatīṃ tanum ārabdhakarmanirvāṇo nyapatat pāñcabhautikaḥ,प्रयुज्यमाने मयि तां शुद्धां भागवतीं तनुम् आरब्धकर्मनिर्वाणो न्यपतत् पाञ्चभौतिकः
1,6,30,kalpānta idam ādāya śayāne 'mbhasyudanvataḥ śiśayiṣoranuprāṇaṃ viviśe 'ntarahaṃ vibhoḥ,कल्पान्त इदम् आदाय शयाने ऽम्भस्युदन्वतः शिशयिषोरनुप्राणं विविशे ऽन्तरहं विभोः
1,6,31,sahasrayugaparyante utthāyedaṃ sisṛkṣataḥ marīcimiśrā ṛṣayaḥ prāṇebhyo 'haṃ ca jajñire,सहस्रयुगपर्यन्ते उत्थायेदं सिसृक्षतः मरीचिमिश्रा ऋषयः प्राणेभ्यो ऽहं च जज्ञिरे
1,6,32,antarbahiśca lokāṃstrīn paryemyaskanditavrataḥ anugrahān mahāviṣṇoravighātagatiḥ kvacit,अन्तर्बहिश्च लोकांस्त्रीन् पर्येम्यस्कन्दितव्रतः अनुग्रहान् महाविष्णोरविघातगतिः क्वचित्
1,6,33,devadattām imāṃ vīṇāṃ svarabrahmavibhūṣitām mūrcchayitvā harikathāṃ gāyamānaścarāmyaham,देवदत्ताम् इमां वीणां स्वरब्रह्मविभूषिताम् मूर्च्छयित्वा हरिकथां गायमानश्चराम्यहम्
1,6,34,pragāyataḥ svavīryāṇi tīrthapādaḥ priyaśravāḥ āhūta iva me śīghraṃ darśanaṃ yāti cetasi,प्रगायतः स्ववीर्याणि तीर्थपादः प्रियश्रवाः आहूत इव मे शीघ्रं दर्शनं याति चेतसि
1,6,35,etaddhyāturacittānāṃ mātrāsparśecchayā muhuḥ bhavasindhuplavo dṛṣṭo haricaryānuvarṇanam,एतद्ध्यातुरचित्तानां मात्रास्पर्शेच्छया मुहुः भवसिन्धुप्लवो दृष्टो हरिचर्यानुवर्णनम्
1,6,36,yamādibhiryogapathaiḥ kāmalobhahato muhuḥ mukundasevayā yadvat tathātmāddhā na śāmyati,यमादिभिर्योगपथैः कामलोभहतो मुहुः मुकुन्दसेवया यद्वत् तथात्माद्धा न शाम्यति
1,6,37,sarvaṃ tadidam ākhyātaṃ yat pṛṣṭo 'haṃ tvayānagha janmakarmarahasyaṃ me bhavataścātmatoṣaṇam,सर्वं तदिदम् आख्यातं यत् पृष्टो ऽहं त्वयानघ जन्मकर्मरहस्यं मे भवतश्चात्मतोषणम्
1,6,38,bhp_01.06.038 sūta uvāca evaṃ sambhāṣya bhagavān nārado vāsavīsutam āmantrya vīṇāṃ raṇayan yayau yādṛcchiko muniḥ,भ्प्_०१.०६.०३८ सूत उवाच एवं सम्भाष्य भगवान् नारदो वासवीसुतम् आमन्त्र्य वीणां रणयन् ययौ यादृच्छिको मुनिः
1,6,39,aho devarṣirdhanyo 'yaṃ yatkīrtiṃ śārṅgadhanvanaḥ gāyan mādyann idaṃ tantryā ramayatyāturaṃ jagat,अहो देवर्षिर्धन्यो ऽयं यत्कीर्तिं शार्ङ्गधन्वनः गायन् माद्यन्न् इदं तन्त्र्या रमयत्यातुरं जगत्
1,7,1,bhp_01.07.001 śaunaka uvāca nirgate nārade sūta bhagavān bādarāyaṇaḥ śrutavāṃstadabhipretaṃ tataḥ kim akarodvibhuḥ,भ्प्_०१.०७.००१ शौनक उवाच निर्गते नारदे सूत भगवान् बादरायणः श्रुतवांस्तदभिप्रेतं ततः किम् अकरोद्विभुः
1,7,2,bhp_01.07.002 sūta uvāca brahmanadyāṃ sarasvatyām āśramaḥ paścime taṭe śamyāprāsa iti prokta ṛṣīṇāṃ satravardhanaḥ,भ्प्_०१.०७.००२ सूत उवाच ब्रह्मनद्यां सरस्वत्याम् आश्रमः पश्चिमे तटे शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धनः
1,7,3,tasmin sva āśrame vyāso badarīṣaṇḍamaṇḍite āsīno 'pa upaspṛśya praṇidadhyau manaḥ svayam,तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते आसीनो ऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यौ मनः स्वयम्
1,7,4,bhaktiyogena manasi samyak praṇihite 'male apaśyat puruṣaṃ pūrṇaṃ māyāṃ ca tadapāśrayam,भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहिते ऽमले अपश्यत् पुरुषं पूर्णं मायां च तदपाश्रयम्
1,7,5,yayā sammohito jīva ātmānaṃ triguṇātmakam paro 'pi manute 'narthaṃ tatkṛtaṃ cābhipadyate,यया सम्मोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् परो ऽपि मनुते ऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते
1,7,6,anarthopaśamaṃ sākṣādbhaktiyogam adhokṣaje lokasyājānato vidvāṃścakre sātvatasaṃhitām,अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगम् अधोक्षजे लोकस्याजानतो विद्वांश्चक्रे सात्वतसंहिताम्
1,7,7,yasyāṃ vai śrūyamāṇāyāṃ kṛṣṇe paramapūruṣe bhaktirutpadyate puṃsaḥ śokamohabhayāpahā,यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे भक्तिरुत्पद्यते पुंसः शोकमोहभयापहा
1,7,8,sa saṃhitāṃ bhāgavatīṃ kṛtvānukramya cātmajam śukam adhyāpayām āsa nivṛttinirataṃ muniḥ,स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्मजम् शुकम् अध्यापयाम् आस निवृत्तिनिरतं मुनिः
1,7,9,bhp_01.07.009 śaunaka uvāca sa vai nivṛttinirataḥ sarvatropekṣako muniḥ kasya vā bṛhatīm etām ātmārāmaḥ samabhyasat,भ्प्_०१.०७.००९ शौनक उवाच स वै निवृत्तिनिरतः सर्वत्रोपेक्षको मुनिः कस्य वा बृहतीम् एताम् आत्मारामः समभ्यसत्
1,7,10,bhp_01.07.010 sūta uvāca ātmārāmāśca munayo nirgranthā apyurukrame kurvantyahaitukīṃ bhaktim itthambhūtaguṇo hariḥ,भ्प्_०१.०७.०१० सूत उवाच आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिम् इत्थम्भूतगुणो हरिः
1,7,11,harerguṇākṣiptamatirbhagavān bādarāyaṇiḥ adhyagān mahadākhyānaṃ nityaṃ viṣṇujanapriyaḥ,हरेर्गुणाक्षिप्तमतिर्भगवान् बादरायणिः अध्यगान् महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रियः
1,7,12,parīkṣito 'tha rājarṣerjanmakarmavilāpanam saṃsthāṃ ca pāṇḍuputrāṇāṃ vakṣye kṛṣṇakathodayam,परीक्षितो ऽथ राजर्षेर्जन्मकर्मविलापनम् संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम्
1,7,13,yadā mṛdhe kauravasṛñjayānāṃ vīreṣvatho vīragatiṃ gateṣu vṛkodarāviddhagadābhimarśa bhagnorudaṇḍe dhṛtarāṣṭraputre,यदा मृधे कौरवसृञ्जयानां वीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु वृकोदराविद्धगदाभिमर्श भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे
1,7,14,bhartuḥ priyaṃ drauṇiriti sma paśyan kṛṣṇāsutānāṃ svapatāṃ śirāṃsi upāharadvipriyam eva tasya jugupsitaṃ karma vigarhayanti,भर्तुः प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन् कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि उपाहरद्विप्रियम् एव तस्य जुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति
1,7,15,mātā śiśūnāṃ nidhanaṃ sutānāṃ niśamya ghoraṃ paritapyamānā tadārudadvāṣpakalākulākṣī tāṃ sāntvayann āha kirīṭamālī,माता शिशूनां निधनं सुतानां निशम्य घोरं परितप्यमाना तदारुदद्वाष्पकलाकुलाक्षी तां सान्त्वयन्न् आह किरीटमाली
1,7,16,tadā śucaste pramṛjāmi bhadre yadbrahmabandhoḥ śira ātatāyinaḥ gāṇḍīvamuktairviśikhairupāhare tvākramya yat snāsyasi dagdhaputrā,तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्रे यद्ब्रह्मबन्धोः शिर आततायिनः गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैरुपाहरे त्वाक्रम्य यत् स्नास्यसि दग्धपुत्रा
1,7,17,iti priyāṃ valguvicitrajalpaiḥ sa sāntvayitvācyutamitrasūtaḥ anvādravaddaṃśita ugradhanvā kapidhvajo guruputraṃ rathena,इति प्रियां वल्गुविचित्रजल्पैः स सान्त्वयित्वाच्युतमित्रसूतः अन्वाद्रवद्दंशित उग्रधन्वा कपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन
1,7,18,tam āpatantaṃ sa vilakṣya dūrāt kumārahodvignamanā rathena parādravat prāṇaparīpsururvyāṃ yāvadgamaṃ rudrabhayādyathā kaḥ,तम् आपतन्तं स विलक्ष्य दूरात् कुमारहोद्विग्नमना रथेन पराद्रवत् प्राणपरीप्सुरुर्व्यां यावद्गमं रुद्रभयाद्यथा कः
1,7,19,yadāśaraṇam ātmānam aikṣata śrāntavājinam astraṃ brahmaśiro mene ātmatrāṇaṃ dvijātmajaḥ,यदाशरणम् आत्मानम् ऐक्षत श्रान्तवाजिनम् अस्त्रं ब्रह्मशिरो मेने आत्मत्राणं द्विजात्मजः
1,7,20,athopaspṛśya salilaṃ sandadhe tat samāhitaḥ ajānann api saṃhāraṃ prāṇakṛcchra upasthite,अथोपस्पृश्य सलिलं सन्दधे तत् समाहितः अजानन्न् अपि संहारं प्राणकृच्छ्र उपस्थिते
1,7,21,tataḥ prāduṣkṛtaṃ tejaḥ pracaṇḍaṃ sarvato diśam prāṇāpadam abhiprekṣya viṣṇuṃ jiṣṇuruvāca ha,ततः प्रादुष्कृतं तेजः प्रचण्डं सर्वतो दिशम् प्राणापदम् अभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह
1,7,22,bhp_01.07.022 arjuna uvāca kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho bhaktānām abhayaṅkara tvam eko dahyamānānām apavargo 'si saṃsṛteḥ,भ्प्_०१.०७.०२२ अर्जुन उवाच कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानाम् अभयङ्कर त्वम् एको दह्यमानानाम् अपवर्गो ऽसि संसृतेः
1,7,23,tvam ādyaḥ puruṣaḥ sākṣādīśvaraḥ prakṛteḥ paraḥ māyāṃ vyudasya cicchaktyā kaivalye sthita ātmani,त्वम् आद्यः पुरुषः साक्षादीश्वरः प्रकृतेः परः मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि
1,7,24,sa eva jīvalokasya māyāmohitacetasaḥ vidhatse svena vīryeṇa śreyo dharmādilakṣaṇam,स एव जीवलोकस्य मायामोहितचेतसः विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो धर्मादिलक्षणम्
1,7,25,tathāyaṃ cāvatāraste bhuvo bhārajihīrṣayā svānāṃ cānanyabhāvānām anudhyānāya cāsakṛt,तथायं चावतारस्ते भुवो भारजिहीर्षया स्वानां चानन्यभावानाम् अनुध्यानाय चासकृत्
1,7,26,kim idaṃ svit kuto veti devadeva na vedmyaham sarvato mukham āyāti tejaḥ paramadāruṇam,किम् इदं स्वित् कुतो वेति देवदेव न वेद्म्यहम् सर्वतो मुखम् आयाति तेजः परमदारुणम्
1,7,27,bhp_01.07.027 śrībhagavān uvāca vetthedaṃ droṇaputrasya brāhmam astraṃ pradarśitam naivāsau veda saṃhāraṃ prāṇabādha upasthite,भ्प्_०१.०७.०२७ श्रीभगवान् उवाच वेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य ब्राह्मम् अस्त्रं प्रदर्शितम् नैवासौ वेद संहारं प्राणबाध उपस्थिते
1,7,28,na hyasyānyatamaṃ kiñcidastraṃ pratyavakarśanam jahyastrateja unnaddham astrajño hyastratejasā,न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिदस्त्रं प्रत्यवकर्शनम् जह्यस्त्रतेज उन्नद्धम् अस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा
1,7,29,bhp_01.07.029 sūta uvāca śrutvā bhagavatā proktaṃ phālgunaḥ paravīrahā spṛṣṭvāpastaṃ parikramya brāhmaṃ brāhmāstraṃ sandadhe,भ्प्_०१.०७.०२९ सूत उवाच श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुनः परवीरहा स्पृष्ट्वापस्तं परिक्रम्य ब्राह्मं ब्राह्मास्त्रं सन्दधे
1,7,30,saṃhatyānyonyam ubhayostejasī śarasaṃvṛte āvṛtya rodasī khaṃ ca vavṛdhāte 'rkavahnivat,संहत्यान्योन्यम् उभयोस्तेजसी शरसंवृते आवृत्य रोदसी खं च ववृधाते ऽर्कवह्निवत्
1,7,31,dṛṣṭvāstratejastu tayostrīl lokān pradahan mahat dahyamānāḥ prajāḥ sarvāḥ sāṃvartakam amaṃsata,दृष्ट्वास्त्रतेजस्तु तयोस्त्रील् लोकान् प्रदहन् महत् दह्यमानाः प्रजाः सर्वाः सांवर्तकम् अमंसत
1,7,32,prajopadravam ālakṣya lokavyatikaraṃ ca tam mataṃ ca vāsudevasya sañjahārārjuno dvayam,प्रजोपद्रवम् आलक्ष्य लोकव्यतिकरं च तम् मतं च वासुदेवस्य सञ्जहारार्जुनो द्वयम्
1,7,33,tata āsādya tarasā dāruṇaṃ gautamīsutam babandhāmarṣatāmrākṣaḥ paśuṃ raśanayā yathā,तत आसाद्य तरसा दारुणं गौतमीसुतम् बबन्धामर्षताम्राक्षः पशुं रशनया यथा
1,7,34,śibirāya ninīṣantaṃ rajjvā baddhvā ripuṃ balāt prāhārjunaṃ prakupito bhagavān ambujekṣaṇaḥ,शिबिराय निनीषन्तं रज्ज्वा बद्ध्वा रिपुं बलात् प्राहार्जुनं प्रकुपितो भगवान् अम्बुजेक्षणः
1,7,35,mainaṃ pārthārhasi trātuṃ brahmabandhum imaṃ jahi yo 'sāvanāgasaḥ suptān avadhīn niśi bālakān,मैनं पार्थार्हसि त्रातुं ब्रह्मबन्धुम् इमं जहि यो ऽसावनागसः सुप्तान् अवधीन् निशि बालकान्
1,7,36,mattaṃ pramattam unmattaṃ suptaṃ bālaṃ striyaṃ jaḍam prapannaṃ virathaṃ bhītaṃ na ripuṃ hanti dharmavit,मत्तं प्रमत्तम् उन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं जडम् प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मवित्
1,7,37,svaprāṇān yaḥ paraprāṇaiḥ prapuṣṇātyaghṛṇaḥ khalaḥ tadvadhastasya hi śreyo yaddoṣādyātyadhaḥ pumān,स्वप्राणान् यः परप्राणैः प्रपुष्णात्यघृणः खलः तद्वधस्तस्य हि श्रेयो यद्दोषाद्यात्यधः पुमान्
1,7,38,pratiśrutaṃ ca bhavatā pāñcālyai śṛṇvato mama āhariṣye śirastasya yaste mānini putrahā,प्रतिश्रुतं च भवता पाञ्चाल्यै शृण्वतो मम आहरिष्ये शिरस्तस्य यस्ते मानिनि पुत्रहा
1,7,39,tadasau vadhyatāṃ pāpa ātatāyyātmabandhuhā bhartuśca vipriyaṃ vīra kṛtavān kulapāṃsanaḥ,तदसौ वध्यतां पाप आतताय्यात्मबन्धुहा भर्तुश्च विप्रियं वीर कृतवान् कुलपांसनः
1,7,40,bhp_01.07.040 sūta uvāca evaṃ parīkṣatā dharmaṃ pārthaḥ kṛṣṇena coditaḥ naicchaddhantuṃ gurusutaṃ yadyapyātmahanaṃ mahān,भ्प्_०१.०७.०४० सूत उवाच एवं परीक्षता धर्मं पार्थः कृष्णेन चोदितः नैच्छद्धन्तुं गुरुसुतं यद्यप्यात्महनं महान्
1,7,41,athopetya svaśibiraṃ govindapriyasārathiḥ nyavedayat taṃ priyāyai śocantyā ātmajān hatān,अथोपेत्य स्वशिबिरं गोविन्दप्रियसारथिः न्यवेदयत् तं प्रियायै शोचन्त्या आत्मजान् हतान्
1,7,42,tathāhṛtaṃ paśuvat pāśabaddham avāṅmukhaṃ karmajugupsitena nirīkṣya kṛṣṇāpakṛtaṃ guroḥ sutaṃ vāmasvabhāvā kṛpayā nanāma ca,तथाहृतं पशुवत् पाशबद्धम् अवाङ्मुखं कर्मजुगुप्सितेन निरीक्ष्य कृष्णापकृतं गुरोः सुतं वामस्वभावा कृपया ननाम च
1,7,43,uvāca cāsahantyasya bandhanānayanaṃ satī mucyatāṃ mucyatām eṣa brāhmaṇo nitarāṃ guruḥ,उवाच चासहन्त्यस्य बन्धनानयनं सती मुच्यतां मुच्यताम् एष ब्राह्मणो नितरां गुरुः
1,7,44,sarahasyo dhanurvedaḥ savisargopasaṃyamaḥ astragrāmaśca bhavatā śikṣito yadanugrahāt,सरहस्यो धनुर्वेदः सविसर्गोपसंयमः अस्त्रग्रामश्च भवता शिक्षितो यदनुग्रहात्
1,7,45,sa eṣa bhagavān droṇaḥ prajārūpeṇa vartate tasyātmano 'rdhaṃ patnyāste nānvagādvīrasūḥ kṛpī,स एष भगवान् द्रोणः प्रजारूपेण वर्तते तस्यात्मनो ऽर्धं पत्न्यास्ते नान्वगाद्वीरसूः कृपी
1,7,46,taddharmajña mahābhāga bhavadbhirgauravaṃ kulam vṛjinaṃ nārhati prāptuṃ pūjyaṃ vandyam abhīkṣṇaśaḥ,तद्धर्मज्ञ महाभाग भवद्भिर्गौरवं कुलम् वृजिनं नार्हति प्राप्तुं पूज्यं वन्द्यम् अभीक्ष्णशः
1,7,47,mā rodīdasya jananī gautamī patidevatā yathāhaṃ mṛtavatsārtā rodimyaśrumukhī muhuḥ,मा रोदीदस्य जननी गौतमी पतिदेवता यथाहं मृतवत्सार्ता रोदिम्यश्रुमुखी मुहुः
1,7,48,yaiḥ kopitaṃ brahmakulaṃ rājanyairajitātmabhiḥ tat kulaṃ pradahatyāśu sānubandhaṃ śucārpitam,यैः कोपितं ब्रह्मकुलं राजन्यैरजितात्मभिः तत् कुलं प्रदहत्याशु सानुबन्धं शुचार्पितम्
1,7,49,bhp_01.07.049 sūta uvāca dharmyaṃ nyāyyaṃ sakaruṇaṃ nirvyalīkaṃ samaṃ mahat rājā dharmasuto rājñyāḥpratyanandadvaco dvijāḥ,भ्प्_०१.०७.०४९ सूत उवाच धर्म्यं न्याय्यं सकरुणं निर्व्यलीकं समं महत् राजा धर्मसुतो राज्ञ्याःप्रत्यनन्दद्वचो द्विजाः
1,7,50,nakulaḥ sahadevaśca yuyudhāno dhanañjayaḥ bhagavān devakīputro ye cānye yāśca yoṣitaḥ,नकुलः सहदेवश्च युयुधानो धनञ्जयः भगवान् देवकीपुत्रो ये चान्ये याश्च योषितः
1,7,51,tatrāhāmarṣito bhīmastasya śreyān vadhaḥ smṛtaḥ na bharturnātmanaścārthe yo 'han suptān śiśūn vṛthā,तत्राहामर्षितो भीमस्तस्य श्रेयान् वधः स्मृतः न भर्तुर्नात्मनश्चार्थे यो ऽहन् सुप्तान् शिशून् वृथा
1,7,52,niśamya bhīmagaditaṃ draupadyāśca caturbhujaḥ ālokya vadanaṃ sakhyuridam āha hasann iva,निशम्य भीमगदितं द्रौपद्याश्च चतुर्भुजः आलोक्य वदनं सख्युरिदम् आह हसन्न् इव
1,7,53,bhp_01.07.053 śrībhagavān uvāca brahmabandhurna hantavya ātatāyī vadhārhaṇaḥ mayaivobhayam āmnātaṃ paripāhyanuśāsanam,भ्प्_०१.०७.०५३ श्रीभगवान् उवाच ब्रह्मबन्धुर्न हन्तव्य आततायी वधार्हणः मयैवोभयम् आम्नातं परिपाह्यनुशासनम्
1,7,54,kuru pratiśrutaṃ satyaṃ yat tat sāntvayatā priyām priyaṃ ca bhīmasenasya pāñcālyā mahyam eva ca,कुरु प्रतिश्रुतं सत्यं यत् तत् सान्त्वयता प्रियाम् प्रियं च भीमसेनस्य पाञ्चाल्या मह्यम् एव च
1,7,55,bhp_01.07.055 sūta uvāca arjunaḥ sahasājñāya harerhārdam athāsinā maṇiṃ jahāra mūrdhanyaṃ dvijasya sahamūrdhajam,भ्प्_०१.०७.०५५ सूत उवाच अर्जुनः सहसाज्ञाय हरेर्हार्दम् अथासिना मणिं जहार मूर्धन्यं द्विजस्य सहमूर्धजम्
1,7,56,vimucya raśanābaddhaṃ bālahatyāhataprabham tejasā maṇinā hīnaṃ śibirān nirayāpayat,विमुच्य रशनाबद्धं बालहत्याहतप्रभम् तेजसा मणिना हीनं शिबिरान् निरयापयत्
1,7,57,vapanaṃ draviṇādānaṃ sthānān niryāpaṇaṃ tathā eṣa hi brahmabandhūnāṃ vadho nānyo 'sti daihikaḥ,वपनं द्रविणादानं स्थानान् निर्यापणं तथा एष हि ब्रह्मबन्धूनां वधो नान्यो ऽस्ति दैहिकः
1,7,58,putraśokāturāḥ sarve pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayā svānāṃ mṛtānāṃ yat kṛtyaṃ cakrurnirharaṇādikam,पुत्रशोकातुराः सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णया स्वानां मृतानां यत् कृत्यं चक्रुर्निर्हरणादिकम्
1,8,1,bhp_01.08.001 sūta uvāca atha te samparetānāṃ svānām udakam icchatām dātuṃ sakṛṣṇā gaṅgāyāṃ puraskṛtya yayuḥ striyaḥ,भ्प्_०१.०८.००१ सूत उवाच अथ ते सम्परेतानां स्वानाम् उदकम् इच्छताम् दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययुः स्त्रियः
1,8,2,te ninīyodakaṃ sarve vilapya ca bhṛśaṃ punaḥ āplutā haripādābjarajaḥpūtasarijjale,ते निनीयोदकं सर्वे विलप्य च भृशं पुनः आप्लुता हरिपादाब्जरजःपूतसरिज्जले
1,8,3,tatrāsīnaṃ kurupatiṃ dhṛtarāṣṭraṃ sahānujam gāndhārīṃ putraśokārtāṃ pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca mādhavaḥ,तत्रासीनं कुरुपतिं धृतराष्ट्रं सहानुजम् गान्धारीं पुत्रशोकार्तां पृथां कृष्णां च माधवः
1,8,4,sāntvayām āsa munibhirhatabandhūñ śucārpitān bhūteṣu kālasya gatiṃ darśayan na pratikriyām,सान्त्वयाम् आस मुनिभिर्हतबन्धूञ् शुचार्पितान् भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन् न प्रतिक्रियाम्
1,8,5,sādhayitvājātaśatroḥ svaṃ rājyaṃ kitavairhṛtam ghātayitvāsato rājñaḥ kacasparśakṣatāyuṣaḥ,साधयित्वाजातशत्रोः स्वं राज्यं कितवैर्हृतम् घातयित्वासतो राज्ञः कचस्पर्शक्षतायुषः
1,8,6,yājayitvāśvamedhaistaṃ tribhiruttamakalpakaiḥ tadyaśaḥ pāvanaṃ dikṣu śatamanyorivātanot,याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकैः तद्यशः पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत्
1,8,7,āmantrya pāṇḍuputrāṃśca śaineyoddhavasaṃyutaḥ dvaipāyanādibhirvipraiḥ pūjitaiḥ pratipūjitaḥ,आमन्त्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुतः द्वैपायनादिभिर्विप्रैः पूजितैः प्रतिपूजितः
1,8,8,gantuṃ kṛtamatirbrahman dvārakāṃ ratham āsthitaḥ upalebhe 'bhidhāvantīm uttarāṃ bhayavihvalām,गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथम् आस्थितः उपलेभे ऽभिधावन्तीम् उत्तरां भयविह्वलाम्
1,8,9,bhp_01.08.009 uttarovāca pāhi pāhi mahāyogin devadeva jagatpate nānyaṃ tvadabhayaṃ paśye yatra mṛtyuḥ parasparam,भ्प्_०१.०८.००९ उत्तरोवाच पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्युः परस्परम्
1,8,10,abhidravati mām īśa śarastaptāyaso vibho kāmaṃ dahatu māṃ nātha mā me garbho nipātyatām,अभिद्रवति माम् ईश शरस्तप्तायसो विभो कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम्
1,8,11,bhp_01.08.011 sūta uvāca upadhārya vacastasyā bhagavān bhaktavatsalaḥ apāṇḍavam idaṃ kartuṃ drauṇerastram abudhyata,भ्प्_०१.०८.०११ सूत उवाच उपधार्य वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सलः अपाण्डवम् इदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रम् अबुध्यत
1,8,12,tarhyevātha muniśreṣṭha pāṇḍavāḥ pañca sāyakān ātmano 'bhimukhān dīptān ālakṣyāstrāṇyupādaduḥ,तर्ह्येवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवाः पञ्च सायकान् आत्मनो ऽभिमुखान् दीप्तान् आलक्ष्यास्त्राण्युपाददुः
1,8,13,vyasanaṃ vīkṣya tat teṣām ananyaviṣayātmanām sudarśanena svāstreṇa svānāṃ rakṣāṃ vyadhādvibhuḥ,व्यसनं वीक्ष्य तत् तेषाम् अनन्यविषयात्मनाम् सुदर्शनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभुः
1,8,14,antaḥsthaḥ sarvabhūtānām ātmā yogeśvaro hariḥ svamāyayāvṛṇodgarbhaṃ vairāṭyāḥ kurutantave,अन्तःस्थः सर्वभूतानाम् आत्मा योगेश्वरो हरिः स्वमाययावृणोद्गर्भं वैराट्याः कुरुतन्तवे
1,8,15,yadyapyastraṃ brahmaśirastvamoghaṃ cāpratikriyam vaiṣṇavaṃ teja āsādya samaśāmyadbhṛgūdvaha,यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरस्त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यद्भृगूद्वह
1,8,16,mā maṃsthā hyetadāścaryaṃ sarvāścaryamaye ñcyute ya idaṃ māyayā devyā sṛjatyavati hantyajaḥ,मा मंस्था ह्येतदाश्चर्यं सर्वाश्चर्यमये ञ्च्युते य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यजः
1,8,17,brahmatejovinirmuktairātmajaiḥ saha kṛṣṇayā prayāṇābhimukhaṃ kṛṣṇam idam āha pṛthā satī,ब्रह्मतेजोविनिर्मुक्तैरात्मजैः सह कृष्णया प्रयाणाभिमुखं कृष्णम् इदम् आह पृथा सती
1,8,18,bhp_01.08.018 kuntyuvāca namasye puruṣaṃ tvādyam īśvaraṃ prakṛteḥ param alakṣyaṃ sarvabhūtānām antarbahiravasthitam,भ्प्_०१.०८.०१८ कुन्त्युवाच नमस्ये पुरुषं त्वाद्यम् ईश्वरं प्रकृतेः परम् अलक्ष्यं सर्वभूतानाम् अन्तर्बहिरवस्थितम्
1,8,19,māyājavanikācchannam ajñādhokṣajam avyayam na lakṣyase mūḍhadṛśā naṭo nāṭyadharo yathā,मायाजवनिकाच्छन्नम् अज्ञाधोक्षजम् अव्ययम् न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा
1,8,20,tathā paramahaṃsānāṃ munīnām amalātmanām bhaktiyogavidhānārthaṃ kathaṃ paśyema hi striyaḥ,तथा परमहंसानां मुनीनाम् अमलात्मनाम् भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रियः
1,8,21,kṛṣṇāya vāsudevāya devakīnandanāya ca nandagopakumārāya govindāya namo namaḥ,कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नमः
1,8,22,namaḥ paṅkajanābhāya namaḥ paṅkajamāline namaḥ paṅkajanetrāya namaste paṅkajāṅghraye,नमः पङ्कजनाभाय नमः पङ्कजमालिने नमः पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये
1,8,23,yathā hṛṣīkeśa khalena devakī kaṃsena ruddhāticiraṃ śucārpitā vimocitāhaṃ ca sahātmajā vibho tvayaiva nāthena muhurvipadgaṇāt,यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता विमोचिताहं च सहात्मजा विभो त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात्
1,8,24,viṣān mahāgneḥ puruṣādadarśanād asatsabhāyā vanavāsakṛcchrataḥ mṛdhe mṛdhe 'nekamahārathāstrato drauṇyastrataścāsma hare 'bhirakṣitāḥ,विषान् महाग्नेः पुरुषाददर्शनाद् असत्सभाया वनवासकृच्छ्रतः मृधे मृधे ऽनेकमहारथास्त्रतो द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरे ऽभिरक्षिताः
1,8,25,vipadaḥ santu tāḥ śaśvat tatra tatra jagadguro bhavato darśanaṃ yat syādapunarbhavadarśanam,विपदः सन्तु ताः शश्वत् तत्र तत्र जगद्गुरो भवतो दर्शनं यत् स्यादपुनर्भवदर्शनम्
1,8,26,janmaiśvaryaśrutaśrībhiredhamānamadaḥ pumān naivārhatyabhidhātuṃ vai tvām akiñcanagocaram,जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिरेधमानमदः पुमान् नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वाम् अकिञ्चनगोचरम्
1,8,27,namo 'kiñcanavittāya nivṛttaguṇavṛttaye ātmārāmāya śāntāya kaivalyapataye namaḥ,नमो ऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नमः
1,8,28,manye tvāṃ kālam īśānam anādinidhanaṃ vibhum samaṃ carantaṃ sarvatra bhūtānāṃ yan mithaḥ kaliḥ,मन्ये त्वां कालम् ईशानम् अनादिनिधनं विभुम् समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन् मिथः कलिः
1,8,29,na veda kaścidbhagavaṃścikīrṣitaṃ tavehamānasya nṛṇāṃ viḍambanam na yasya kaściddayito 'sti karhicid dveṣyaśca yasmin viṣamā matirnṛṇām,न वेद कश्चिद्भगवंश्चिकीर्षितं तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् न यस्य कश्चिद्दयितो ऽस्ति कर्हिचिद् द्वेष्यश्च यस्मिन् विषमा मतिर्नृणाम्
1,8,30,janma karma ca viśvātmann ajasyākarturātmanaḥ tiryaṅnṝṣiṣu yādaḥsu tadatyantaviḍambanam,जन्म कर्म च विश्वात्मन्न् अजस्याकर्तुरात्मनः तिर्यङ्नॄषिषु यादःसु तदत्यन्तविडम्बनम्
1,8,31,gopyādade tvayi kṛtāgasi dāma tāvad yā te daśāśrukalilāñjanasambhramākṣam vaktraṃ ninīya bhayabhāvanayā sthitasya sā māṃ vimohayati bhīrapi yadbibheti,गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद् या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसम्भ्रमाक्षम् वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य सा मां विमोहयति भीरपि यद्बिभेति
1,8,32,kecidāhurajaṃ jātaṃ puṇyaślokasya kīrtaye yadoḥ priyasyānvavāye malayasyeva candanam,केचिदाहुरजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये यदोः प्रियस्यान्ववाये मलयस्येव चन्दनम्
1,8,33,apare vasudevasya devakyāṃ yācito 'bhyagāt ajastvam asya kṣemāya vadhāya ca suradviṣām,अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितो ऽभ्यगात् अजस्त्वम् अस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम्
1,8,34,bhārāvatāraṇāyānye bhuvo nāva ivodadhau sīdantyā bhūribhāreṇa jāto hyātmabhuvārthitaḥ,भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थितः
1,8,35,bhave 'smin kliśyamānānām avidyākāmakarmabhiḥ śravaṇasmaraṇārhāṇi kariṣyann iti kecana,भवे ऽस्मिन् क्लिश्यमानानाम् अविद्याकामकर्मभिः श्रवणस्मरणार्हाणि करिष्यन्न् इति केचन
1,8,36,śṛṇvanti gāyanti gṛṇantyabhīkṣṇaśaḥ smaranti nandanti tavehitaṃ janāḥ ta eva paśyantyacireṇa tāvakaṃ bhavapravāhoparamaṃ padāmbujam,शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम्
1,8,37,apyadya nastvaṃ svakṛtehita prabho jihāsasi svit suhṛdo 'nujīvinaḥ yeṣāṃ na cānyadbhavataḥ padāmbujāt parāyaṇaṃ rājasu yojitāṃhasām,अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो जिहाससि स्वित् सुहृदो ऽनुजीविनः येषां न चान्यद्भवतः पदाम्बुजात् परायणं राजसु योजितांहसाम्
1,8,38,ke vayaṃ nāmarūpābhyāṃ yadubhiḥ saha pāṇḍavāḥ bhavato 'darśanaṃ yarhi hṛṣīkāṇām iveśituḥ,के वयं नामरूपाभ्यां यदुभिः सह पाण्डवाः भवतो ऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणाम् इवेशितुः
1,8,39,neyaṃ śobhiṣyate tatra yathedānīṃ gadādhara tvatpadairaṅkitā bhāti svalakṣaṇavilakṣitaiḥ,नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर त्वत्पदैरङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितैः
1,8,40,ime janapadāḥ svṛddhāḥ supakvauṣadhivīrudhaḥ vanādrinadyudanvanto hyedhante tava vīkṣitaiḥ,इमे जनपदाः स्वृद्धाः सुपक्वौषधिवीरुधः वनाद्रिनद्युदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितैः
1,8,41,atha viśveśa viśvātman viśvamūrte svakeṣu me snehapāśam imaṃ chindhi dṛḍhaṃ pāṇḍuṣu vṛṣṇiṣu,अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे स्नेहपाशम् इमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु
1,8,42,tvayi me 'nanyaviṣayā matirmadhupate 'sakṛt ratim udvahatādaddhā gaṅgevaugham udanvati,त्वयि मे ऽनन्यविषया मतिर्मधुपते ऽसकृत् रतिम् उद्वहतादद्धा गङ्गेवौघम् उदन्वति
1,8,43,śrīkṛṣṇa kṛṣṇasakha vṛṣṇyṛṣabhāvanidhrug rājanyavaṃśadahanānapavargavīrya govinda godvijasurārtiharāvatāra yogeśvarākhilaguro bhagavan namaste,श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार योगेश्वराखिलगुरो भगवन् नमस्ते
1,8,44,bhp_01.08.044 sūta uvāca pṛthayetthaṃ kalapadaiḥ pariṇūtākhilodayaḥ mandaṃ jahāsa vaikuṇṭho mohayann iva māyayā,भ्प्_०१.०८.०४४ सूत उवाच पृथयेत्थं कलपदैः परिणूताखिलोदयः मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्न् इव मायया
1,8,45,tāṃ bāḍham ityupāmantrya praviśya gajasāhvayam striyaśca svapuraṃ yāsyan premṇā rājñā nivāritaḥ,तां बाढम् इत्युपामन्त्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारितः
1,8,46,vyāsādyairīśvarehājñaiḥ kṛṣṇenādbhutakarmaṇā prabodhito 'pītihāsairnābudhyata śucārpitaḥ,व्यासाद्यैरीश्वरेहाज्ञैः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा प्रबोधितो ऽपीतिहासैर्नाबुध्यत शुचार्पितः
1,8,47,āha rājā dharmasutaścintayan suhṛdāṃ vadham prākṛtenātmanā viprāḥ snehamohavaśaṃ gataḥ,आह राजा धर्मसुतश्चिन्तयन् सुहृदां वधम् प्राकृतेनात्मना विप्राः स्नेहमोहवशं गतः
1,8,48,aho me paśyatājñānaṃ hṛdi rūḍhaṃ durātmanaḥ pārakyasyaiva dehasya bahvyo me 'kṣauhiṇīrhatāḥ,अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मनः पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मे ऽक्षौहिणीर्हताः
1,8,49,bāladvijasuhṛnmitra pitṛbhrātṛgurudruhaḥ na me syān nirayān mokṣo hyapi varṣāyutāyutaiḥ,बालद्विजसुहृन्मित्र पितृभ्रातृगुरुद्रुहः न मे स्यान् निरयान् मोक्षो ह्यपि वर्षायुतायुतैः
1,8,50,naino rājñaḥ prajābharturdharmayuddhe vadho dviṣām iti me na tu bodhāya kalpate śāsanaṃ vacaḥ,नैनो राज्ञः प्रजाभर्तुर्धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वचः
1,8,51,strīṇāṃ maddhatabandhūnāṃ droho yo 'sāvihotthitaḥ karmabhirgṛhamedhīyairnāhaṃ kalpo vyapohitum,स्त्रीणां मद्धतबन्धूनां द्रोहो यो ऽसाविहोत्थितः कर्मभिर्गृहमेधीयैर्नाहं कल्पो व्यपोहितुम्
1,8,52,yathā paṅkena paṅkāmbhaḥ surayā vā surākṛtam bhūtahatyāṃ tathaivaikāṃ na yajñairmārṣṭum arhati,यथा पङ्केन पङ्काम्भः सुरया वा सुराकृतम् भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैर्मार्ष्टुम् अर्हति
1,9,1,bhp_01.09.001 sūta uvāca iti bhītaḥ prajādrohāt sarvadharmavivitsayā tato vinaśanaṃ prāgādyatra devavrato 'patat,भ्प्_०१.०९.००१ सूत उवाच इति भीतः प्रजाद्रोहात् सर्वधर्मविवित्सया ततो विनशनं प्रागाद्यत्र देवव्रतो ऽपतत्
1,9,2,tadā te bhrātaraḥ sarve sadaśvaiḥ svarṇabhūṣitaiḥ anvagacchan rathairviprā vyāsadhaumyādayastathā,तदा ते भ्रातरः सर्वे सदश्वैः स्वर्णभूषितैः अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा
1,9,3,bhagavān api viprarṣe rathena sadhanañjayaḥ sa tairvyarocata nṛpaḥ kuvera iva guhyakaiḥ,भगवान् अपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जयः स तैर्व्यरोचत नृपः कुवेर इव गुह्यकैः
1,9,4,dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau divaścyutam ivāmaram praṇemuḥ pāṇḍavā bhīṣmaṃ sānugāḥ saha cakriṇā,दृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवश्च्युतम् इवामरम् प्रणेमुः पाण्डवा भीष्मं सानुगाः सह चक्रिणा
1,9,5,tatra brahmarṣayaḥ sarve devarṣayaśca sattama rājarṣayaśca tatrāsan draṣṭuṃ bharatapuṅgavam,तत्र ब्रह्मर्षयः सर्वे देवर्षयश्च सत्तम राजर्षयश्च तत्रासन् द्रष्टुं भरतपुङ्गवम्
1,9,6,parvato nārado dhaumyo bhagavān bādarāyaṇaḥ bṛhadaśvo bharadvājaḥ saśiṣyo reṇukāsutaḥ,पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायणः बृहदश्वो भरद्वाजः सशिष्यो रेणुकासुतः
1,9,7,vasiṣṭha indrapramadastrito gṛtsamado 'sitaḥ kakṣīvān gautamo 'triśca kauśiko 'tha sudarśanaḥ,वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदो ऽसितः कक्षीवान् गौतमो ऽत्रिश्च कौशिको ऽथ सुदर्शनः
1,9,8,anye ca munayo brahman brahmarātādayo 'malāḥ śiṣyairupetā ājagmuḥ kaśyapāṅgirasādayaḥ,अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरातादयो ऽमलाः शिष्यैरुपेता आजग्मुः कश्यपाङ्गिरसादयः
1,9,9,tān sametān mahābhāgān upalabhya vasūttamaḥ pūjayām āsa dharmajño deśakālavibhāgavit,तान् समेतान् महाभागान् उपलभ्य वसूत्तमः पूजयाम् आस धर्मज्ञो देशकालविभागवित्
1,9,10,kṛṣṇaṃ ca tatprabhāvajña āsīnaṃ jagadīśvaram hṛdisthaṃ pūjayām āsa māyayopāttavigraham,कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम् हृदिस्थं पूजयाम् आस माययोपात्तविग्रहम्
1,9,11,pāṇḍuputrān upāsīnān praśrayapremasaṅgatān abhyācaṣṭānurāgāśrairandhībhūtena cakṣuṣā,पाण्डुपुत्रान् उपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् अभ्याचष्टानुरागाश्रैरन्धीभूतेन चक्षुषा
1,9,12,aho kaṣṭam aho 'nyāyyaṃ yadyūyaṃ dharmanandanāḥ jīvituṃ nārhatha kliṣṭaṃ vipradharmācyutāśrayāḥ,अहो कष्टम् अहो ऽन्याय्यं यद्यूयं धर्मनन्दनाः जीवितुं नार्हथ क्लिष्टं विप्रधर्माच्युताश्रयाः
1,9,13,saṃsthite 'tirathe pāṇḍau pṛthā bālaprajā vadhūḥ yuṣmatkṛte bahūn kleśān prāptā tokavatī muhuḥ,संस्थिते ऽतिरथे पाण्डौ पृथा बालप्रजा वधूः युष्मत्कृते बहून् क्लेशान् प्राप्ता तोकवती मुहुः
1,9,14,sarvaṃ kālakṛtaṃ manye bhavatāṃ ca yadapriyam sapālo yadvaśe loko vāyoriva ghanāvaliḥ,सर्वं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलिः
1,9,15,yatra dharmasuto rājā gadāpāṇirvṛkodaraḥ kṛṣṇo 'strī gāṇḍivaṃ cāpaṃ suhṛt kṛṣṇastato vipat,यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदरः कृष्णो ऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत् कृष्णस्ततो विपत्
1,9,16,na hyasya karhicidrājan pumān veda vidhitsitam yadvijijñāsayā yuktā muhyanti kavayo 'pi hi,न ह्यस्य कर्हिचिद्राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् यद्विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयो ऽपि हि
1,9,17,tasmādidaṃ daivatantraṃ vyavasya bharatarṣabha tasyānuvihito 'nāthā nātha pāhi prajāḥ prabho,तस्मादिदं दैवतन्त्रं व्यवस्य भरतर्षभ तस्यानुविहितो ऽनाथा नाथ पाहि प्रजाः प्रभो
1,9,18,eṣa vai bhagavān sākṣādādyo nārāyaṇaḥ pumān mohayan māyayā lokaṃ gūḍhaścarati vṛṣṇiṣu,एष वै भगवान् साक्षादाद्यो नारायणः पुमान् मोहयन् मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु
1,9,19,asyānubhāvaṃ bhagavān veda guhyatamaṃ śivaḥ devarṣirnāradaḥ sākṣādbhagavān kapilo nṛpa,अस्यानुभावं भगवान् वेद गुह्यतमं शिवः देवर्षिर्नारदः साक्षाद्भगवान् कपिलो नृप
1,9,20,yaṃ manyase mātuleyaṃ priyaṃ mitraṃ suhṛttamam akaroḥ sacivaṃ dūtaṃ sauhṛdādatha sārathim,यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् अकरोः सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम्
1,9,21,sarvātmanaḥ samadṛśo hyadvayasyānahaṅkṛteḥ tatkṛtaṃ mativaiṣamyaṃ niravadyasya na kvacit,सर्वात्मनः समदृशो ह्यद्वयस्यानहङ्कृतेः तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्वचित्
1,9,22,tathāpyekāntabhakteṣu paśya bhūpānukampitam yan me 'sūṃstyajataḥ sākṣāt kṛṣṇo darśanam āgataḥ,तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् यन् मे ऽसूंस्त्यजतः साक्षात् कृष्णो दर्शनम् आगतः
1,9,23,bhaktyāveśya mano yasmin vācā yannāma kīrtayan tyajan kalevaraṃ yogī mucyate kāmakarmabhiḥ,भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन् त्यजन् कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभिः
1,9,24,sa devadevo bhagavān pratīkṣatāṃ kalevaraṃ yāvadidaṃ hinomyaham prasannahāsāruṇalocanollasan mukhāmbujo dhyānapathaścaturbhujaḥ,स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां कलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लसन् मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुर्भुजः
1,9,25,bhp_01.09.025 sūta uvāca yudhiṣṭhirastadākarṇya śayānaṃ śarapañjare apṛcchadvividhān dharmān ṛṣīṇāṃ cānuśṛṇvatām,भ्प्_०१.०९.०२५ सूत उवाच युधिष्ठिरस्तदाकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे अपृच्छद्विविधान् धर्मान् ऋषीणां चानुशृण्वताम्
1,9,26,puruṣasvabhāvavihitān yathāvarṇaṃ yathāśramam vairāgyarāgopādhibhyām āmnātobhayalakṣaṇān,पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् वैराग्यरागोपाधिभ्याम् आम्नातोभयलक्षणान्
1,9,27,dānadharmān rājadharmān mokṣadharmān vibhāgaśaḥ strīdharmān bhagavaddharmān samāsavyāsayogataḥ,दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागशः स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यासयोगतः
1,9,28,dharmārthakāmamokṣāṃśca sahopāyān yathā mune nānākhyānetihāseṣu varṇayām āsa tattvavit,धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयाम् आस तत्त्ववित्
1,9,29,dharmaṃ pravadatastasya sa kālaḥ pratyupasthitaḥ yo yoginaśchandamṛtyorvāñchitastūttarāyaṇaḥ,धर्मं प्रवदतस्तस्य स कालः प्रत्युपस्थितः यो योगिनश्छन्दमृत्योर्वाञ्छितस्तूत्तरायणः
1,9,30,tadopasaṃhṛtya giraḥ sahasraṇīr vimuktasaṅgaṃ mana ādipūruṣe kṛṣṇe lasatpītapaṭe caturbhuje puraḥ sthite 'mīlitadṛg vyadhārayat,तदोपसंहृत्य गिरः सहस्रणीर् विमुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे पुरः स्थिते ऽमीलितदृग् व्यधारयत्
1,9,31,viśuddhayā dhāraṇayā hatāśubhas tadīkṣayaivāśu gatāyudhaśramaḥ nivṛttasarvendriyavṛttivibhramas tuṣṭāva janyaṃ visṛjañ janārdanam,विशुद्धया धारणया हताशुभस् तदीक्षयैवाशु गतायुधश्रमः निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिविभ्रमस् तुष्टाव जन्यं विसृजञ् जनार्दनम्
1,9,32,bhp_01.09.032 śrībhīṣma uvāca iti matirupakalpitā vitṛṣṇā bhagavati sātvatapuṅgave vibhūmni svasukham upagate kvacidvihartuṃ prakṛtim upeyuṣi yadbhavapravāhaḥ,भ्प्_०१.०९.०३२ श्रीभीष्म उवाच इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णा भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि स्वसुखम् उपगते क्वचिद्विहर्तुं प्रकृतिम् उपेयुषि यद्भवप्रवाहः
1,9,33,tribhuvanakamanaṃ tamālavarṇaṃ ravikaragauravarāmbaraṃ dadhāne vapuralakakulāvṛtānanābjaṃ vijayasakhe ratirastu me 'navadyā,त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं रविकरगौरवराम्बरं दधाने वपुरलककुलावृताननाब्जं विजयसखे रतिरस्तु मे ऽनवद्या
1,9,34,yudhi turagarajovidhūmraviṣvak kacalulitaśramavāryalaṅkṛtāsye mama niśitaśarairvibhidyamāna tvaci vilasatkavace 'stu kṛṣṇa ātmā,युधि तुरगरजोविधूम्रविष्वक् कचलुलितश्रमवार्यलङ्कृतास्ये मम निशितशरैर्विभिद्यमान त्वचि विलसत्कवचे ऽस्तु कृष्ण आत्मा
1,9,35,sapadi sakhivaco niśamya madhye nijaparayorbalayo rathaṃ niveśya sthitavati parasainikāyurakṣṇā hṛtavati pārthasakhe ratirmamāstu,सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा हृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु
1,9,36,vyavahitapṛtanāmukhaṃ nirīkṣya svajanavadhādvimukhasya doṣabuddhyā kumatim aharadātmavidyayā yaś caraṇaratiḥ paramasya tasya me 'stu,व्यवहितपृतनामुखं निरीक्ष्य स्वजनवधाद्विमुखस्य दोषबुद्ध्या कुमतिम् अहरदात्मविद्यया यश् चरणरतिः परमस्य तस्य मे ऽस्तु
1,9,37,svanigamam apahāya matpratijñām ṛtam adhikartum avapluto rathasthaḥ dhṛtarathacaraṇo 'bhyayāc caladgur haririva hantum ibhaṃ gatottarīyaḥ,स्वनिगमम् अपहाय मत्प्रतिज्ञाम् ऋतम् अधिकर्तुम् अवप्लुतो रथस्थः धृतरथचरणो ऽभ्ययाच् चलद्गुर् हरिरिव हन्तुम् इभं गतोत्तरीयः
1,9,38,śitaviśikhahato viśīrṇadaṃśaḥ kṣatajaparipluta ātatāyino me prasabham abhisasāra madvadhārthaṃ sa bhavatu me bhagavān gatirmukundaḥ,शितविशिखहतो विशीर्णदंशः क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे प्रसभम् अभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्दः
1,9,39,vijayarathakuṭumba āttatotre dhṛtahayaraśmini tacchriyekṣaṇīye bhagavati ratirastu me mumūrṣor yam iha nirīkṣya hatā gatāḥ svarūpam,विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे धृतहयरश्मिनि तच्छ्रियेक्षणीये भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षोर् यम् इह निरीक्ष्य हता गताः स्वरूपम्
1,9,40,lalitagativilāsavalguhāsa praṇayanirīkṣaṇakalpitorumānāḥ kṛtamanukṛtavatya unmadāndhāḥ prakṛtim agan kila yasya gopavadhvaḥ,ललितगतिविलासवल्गुहास प्रणयनिरीक्षणकल्पितोरुमानाः कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धाः प्रकृतिम् अगन् किल यस्य गोपवध्वः
1,9,41,munigaṇanṛpavaryasaṅkule 'ntaḥ sadasi yudhiṣṭhirarājasūya eṣām arhaṇam upapeda īkṣaṇīyo mama dṛśigocara eṣa āvirātmā,मुनिगणनृपवर्यसङ्कुले ऽन्तः सदसि युधिष्ठिरराजसूय एषाम् अर्हणम् उपपेद ईक्षणीयो मम दृशिगोचर एष आविरात्मा
1,9,42,tam imam aham ajaṃ śarīrabhājāṃ hṛdi hṛdi dhiṣṭhitam ātmakalpitānām pratidṛśam iva naikadhārkam ekaṃ samadhigato 'smi vidhūtabhedamohaḥ,तम् इमम् अहम् अजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितम् आत्मकल्पितानाम् प्रतिदृशम् इव नैकधार्कम् एकं समधिगतो ऽस्मि विधूतभेदमोहः
1,9,43,bhp_01.09.043 sūta uvāca kṛṣṇa evaṃ bhagavati manovāgdṛṣṭivṛttibhiḥ ātmanyātmānam āveśya so 'ntaḥśvāsa upāramat,भ्प्_०१.०९.०४३ सूत उवाच कृष्ण एवं भगवति मनोवाग्दृष्टिवृत्तिभिः आत्मन्यात्मानम् आवेश्य सो ऽन्तःश्वास उपारमत्
1,9,44,sampadyamānam ājñāya bhīṣmaṃ brahmaṇi niṣkale sarve babhūvuste tūṣṇīṃ vayāṃsīva dinātyaye,सम्पद्यमानम् आज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये
1,9,45,tatra dundubhayo nedurdevamānavavāditāḥ śaśaṃsuḥ sādhavo rājñāṃ khāt petuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ,तत्र दुन्दुभयो नेदुर्देवमानववादिताः शशंसुः साधवो राज्ञां खात् पेतुः पुष्पवृष्टयः
1,9,46,tasya nirharaṇādīni samparetasya bhārgava yudhiṣṭhiraḥ kārayitvā muhūrtaṃ duḥkhito 'bhavat,तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भार्गव युधिष्ठिरः कारयित्वा मुहूर्तं दुःखितो ऽभवत्
1,9,47,tuṣṭuvurmunayo hṛṣṭāḥ kṛṣṇaṃ tadguhyanāmabhiḥ tataste kṛṣṇahṛdayāḥ svāśramān prayayuḥ punaḥ,तुष्टुवुर्मुनयो हृष्टाः कृष्णं तद्गुह्यनामभिः ततस्ते कृष्णहृदयाः स्वाश्रमान् प्रययुः पुनः
1,9,48,tato yudhiṣṭhiro gatvā sahakṛṣṇo gajāhvayam pitaraṃ sāntvayām āsa gāndhārīṃ ca tapasvinīm,ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् पितरं सान्त्वयाम् आस गान्धारीं च तपस्विनीम्
1,9,49,pitrā cānumato rājā vāsudevānumoditaḥ cakāra rājyaṃ dharmeṇa pitṛpaitāmahaṃ vibhuḥ,पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदितः चकार राज्यं धर्मेण पितृपैतामहं विभुः
1,10,1,bhp_01.10.001 śaunaka uvāca hatvā svarikthaspṛdha ātatāyino yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ sahānujaiḥ pratyavaruddhabhojanaḥ kathaṃ pravṛttaḥ kim akāraṣīt tataḥ,भ्प्_०१.१०.००१ शौनक उवाच हत्वा स्वरिक्थस्पृध आततायिनो युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः सहानुजैः प्रत्यवरुद्धभोजनः कथं प्रवृत्तः किम् अकारषीत् ततः
1,10,2,bhp_01.10.002 sūta uvāca vaṃśaṃ kurorvaṃśadavāgninirhṛtaṃ saṃrohayitvā bhavabhāvano hariḥ niveśayitvā nijarājya īśvaro yudhiṣṭhiraṃ prītamanā babhūva ha,भ्प्_०१.१०.००२ सूत उवाच वंशं कुरोर्वंशदवाग्निनिर्हृतं संरोहयित्वा भवभावनो हरिः निवेशयित्वा निजराज्य ईश्वरो युधिष्ठिरं प्रीतमना बभूव ह
1,10,3,niśamya bhīṣmoktam athācyutoktaṃ pravṛttavijñānavidhūtavibhramaḥ śaśāsa gām indra ivājitāśrayaḥ paridhyupāntām anujānuvartitaḥ,निशम्य भीष्मोक्तम् अथाच्युतोक्तं प्रवृत्तविज्ञानविधूतविभ्रमः शशास गाम् इन्द्र इवाजिताश्रयः परिध्युपान्ताम् अनुजानुवर्तितः
1,10,4,kāmaṃ vavarṣa parjanyaḥ sarvakāmadughā mahī siṣicuḥ sma vrajān gāvaḥ payasodhasvatīrmudā,कामं ववर्ष पर्जन्यः सर्वकामदुघा मही सिषिचुः स्म व्रजान् गावः पयसोधस्वतीर्मुदा
1,10,5,nadyaḥ samudrā girayaḥ savanaspativīrudhaḥ phalantyoṣadhayaḥ sarvāḥ kāmam anvṛtu tasya vai,नद्यः समुद्रा गिरयः सवनस्पतिवीरुधः फलन्त्योषधयः सर्वाः कामम् अन्वृतु तस्य वै
1,10,6,nādhayo vyādhayaḥ kleśā daivabhūtātmahetavaḥ ajātaśatrāvabhavan jantūnāṃ rājñi karhicit,नाधयो व्याधयः क्लेशा दैवभूतात्महेतवः अजातशत्रावभवन् जन्तूनां राज्ञि कर्हिचित्
1,10,7,uṣitvā hāstinapure māsān katipayān hariḥ suhṛdāṃ ca viśokāya svasuśca priyakāmyayā,उषित्वा हास्तिनपुरे मासान् कतिपयान् हरिः सुहृदां च विशोकाय स्वसुश्च प्रियकाम्यया
1,10,8,āmantrya cābhyanujñātaḥ pariṣvajyābhivādya tam āruroha rathaṃ kaiścit pariṣvakto 'bhivāditaḥ,आमन्त्र्य चाभ्यनुज्ञातः परिष्वज्याभिवाद्य तम् आरुरोह रथं कैश्चित् परिष्वक्तो ऽभिवादितः
1,10,9,subhadrā draupadī kuntī virāṭatanayā tathā gāndhārī dhṛtarāṣṭraśca yuyutsurgautamo yamau,सुभद्रा द्रौपदी कुन्ती विराटतनया तथा गान्धारी धृतराष्ट्रश्च युयुत्सुर्गौतमो यमौ
1,10,10,vṛkodaraśca dhaumyaśca striyo matsyasutādayaḥ na sehire vimuhyanto virahaṃ śārṅgadhanvanaḥ,वृकोदरश्च धौम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादयः न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वनः
1,10,11,satsaṅgān muktaduḥsaṅgo hātuṃ notsahate budhaḥ kīrtyamānaṃ yaśo yasya sakṛdākarṇya rocanam,सत्सङ्गान् मुक्तदुःसङ्गो हातुं नोत्सहते बुधः कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृदाकर्ण्य रोचनम्
1,10,12,tasmin nyastadhiyaḥ pārthāḥ saheran virahaṃ katham darśanasparśasaṃlāpa śayanāsanabhojanaiḥ,तस्मिन् न्यस्तधियः पार्थाः सहेरन् विरहं कथम् दर्शनस्पर्शसंलाप शयनासनभोजनैः
1,10,13,sarve te 'nimiṣairakṣaistam anu drutacetasaḥ vīkṣantaḥ snehasambaddhā vicelustatra tatra ha,सर्वे ते ऽनिमिषैरक्षैस्तम् अनु द्रुतचेतसः वीक्षन्तः स्नेहसम्बद्धा विचेलुस्तत्र तत्र ह
1,10,14,nyarundhann udgaladbāṣpam autkaṇṭhyāddevakīsute niryātyagārān no 'bhadram iti syādbāndhavastriyaḥ,न्यरुन्धन्न् उद्गलद्बाष्पम् औत्कण्ठ्याद्देवकीसुते निर्यात्यगारान् नो ऽभद्रम् इति स्याद्बान्धवस्त्रियः
1,10,15,mṛdaṅgaśaṅkhabheryaśca vīṇāpaṇavagomukhāḥ dhundhuryānakaghaṇṭādyā nedurdundubhayastathā,मृदङ्गशङ्खभेर्यश्च वीणापणवगोमुखाः धुन्धुर्यानकघण्टाद्या नेदुर्दुन्दुभयस्तथा
1,10,16,prāsādaśikharārūḍhāḥ kurunāryo didṛkṣayā vavṛṣuḥ kusumaiḥ kṛṣṇaṃ premavrīḍāsmitekṣaṇāḥ,प्रासादशिखरारूढाः कुरुनार्यो दिदृक्षया ववृषुः कुसुमैः कृष्णं प्रेमव्रीडास्मितेक्षणाः
1,10,17,sitātapatraṃ jagrāha muktādāmavibhūṣitam ratnadaṇḍaṃ guḍākeśaḥ priyaḥ priyatamasya ha,सितातपत्रं जग्राह मुक्तादामविभूषितम् रत्नदण्डं गुडाकेशः प्रियः प्रियतमस्य ह
1,10,18,uddhavaḥ sātyakiścaiva vyajane paramādbhute vikīryamāṇaḥ kusumai reje madhupatiḥ pathi,उद्धवः सात्यकिश्चैव व्यजने परमाद्भुते विकीर्यमाणः कुसुमै रेजे मधुपतिः पथि
1,10,19,aśrūyantāśiṣaḥ satyāstatra tatra dvijeritāḥ nānurūpānurūpāśca nirguṇasya guṇātmanaḥ,अश्रूयन्ताशिषः सत्यास्तत्र तत्र द्विजेरिताः नानुरूपानुरूपाश्च निर्गुणस्य गुणात्मनः
1,10,20,anyonyam āsīt sañjalpa uttamaślokacetasām kauravendrapurastrīṇāṃ sarvaśrutimanoharaḥ,अन्योन्यम् आसीत् सञ्जल्प उत्तमश्लोकचेतसाम् कौरवेन्द्रपुरस्त्रीणां सर्वश्रुतिमनोहरः
1,10,21,sa vai kilāyaṃ puruṣaḥ purātano ya eka āsīdaviśeṣa ātmani agre guṇebhyo jagadātmanīśvare nimīlitātman niśi suptaśaktiṣu,स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मन् निशि सुप्तशक्तिषु
1,10,22,sa eva bhūyo nijavīryacoditāṃ svajīvamāyāṃ prakṛtiṃ sisṛkṣatīm anāmarūpātmani rūpanāmanī vidhitsamāno 'nusasāra śāstrakṛt,स एव भूयो निजवीर्यचोदितां स्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् अनामरूपात्मनि रूपनामनी विधित्समानो ऽनुससार शास्त्रकृत्
1,10,23,sa vā ayaṃ yat padam atra sūrayo jitendriyā nirjitamātariśvanaḥ paśyanti bhaktyutkalitāmalātmanā nanveṣa sattvaṃ parimārṣṭum arhati,स वा अयं यत् पदम् अत्र सूरयो जितेन्द्रिया निर्जितमातरिश्वनः पश्यन्ति भक्त्युत्कलितामलात्मना नन्वेष सत्त्वं परिमार्ष्टुम् अर्हति
1,10,24,sa vā ayaṃ sakhyanugītasatkatho vedeṣu guhyeṣu ca guhyavādibhiḥ ya eka īśo jagadātmalīlayā sṛjatyavatyatti na tatra sajjate,स वा अयं सख्यनुगीतसत्कथो वेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिभिः य एक ईशो जगदात्मलीलया सृजत्यवत्यत्ति न तत्र सज्जते
1,10,25,yadā hyadharmeṇa tamodhiyo nṛpā jīvanti tatraiṣa hi sattvataḥ kila dhatte bhagaṃ satyam ṛtaṃ dayāṃ yaśo bhavāya rūpāṇi dadhadyuge yuge,यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा जीवन्ति तत्रैष हि सत्त्वतः किल धत्ते भगं सत्यम् ऋतं दयां यशो भवाय रूपाणि दधद्युगे युगे
1,10,26,aho alaṃ ślāghyatamaṃ yadoḥ kulam aho alaṃ puṇyatamaṃ madhorvanam yadeṣa puṃsām ṛṣabhaḥ śriyaḥ patiḥ svajanmanā caṅkramaṇena cāñcati,अहो अलं श्लाघ्यतमं यदोः कुलम् अहो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम् यदेष पुंसाम् ऋषभः श्रियः पतिः स्वजन्मना चङ्क्रमणेन चाञ्चति
1,10,27,aho bata svaryaśasastiraskarī kuśasthalī puṇyayaśaskarī bhuvaḥ paśyanti nityaṃ yadanugraheṣitaṃ smitāvalokaṃ svapatiṃ sma yatprajāḥ,अहो बत स्वर्यशसस्तिरस्करी कुशस्थली पुण्ययशस्करी भुवः पश्यन्ति नित्यं यदनुग्रहेषितं स्मितावलोकं स्वपतिं स्म यत्प्रजाः
1,10,28,nūnaṃ vratasnānahutādineśvaraḥ samarcito hyasya gṛhītapāṇibhiḥ pibanti yāḥ sakhyadharāmṛtaṃ muhur vrajastriyaḥ sammumuhuryadāśayāḥ,नूनं व्रतस्नानहुतादिनेश्वरः समर्चितो ह्यस्य गृहीतपाणिभिः पिबन्ति याः सख्यधरामृतं मुहुर् व्रजस्त्रियः सम्मुमुहुर्यदाशयाः
1,10,29,yā vīryaśulkena hṛtāḥ svayaṃvare pramathya caidyapramukhān hi śuṣmiṇaḥ pradyumnasāmbāmbasutādayo 'parā yāścāhṛtā bhaumavadhe sahasraśaḥ,या वीर्यशुल्केन हृताः स्वयंवरे प्रमथ्य चैद्यप्रमुखान् हि शुष्मिणः प्रद्युम्नसाम्बाम्बसुतादयो ऽपरा याश्चाहृता भौमवधे सहस्रशः
1,10,30,etāḥ paraṃ strītvam apāstapeśalaṃ nirastaśaucaṃ bata sādhu kurvate yāsāṃ gṛhāt puṣkaralocanaḥ patir na jātvapaityāhṛtibhirhṛdi spṛśan,एताः परं स्त्रीत्वम् अपास्तपेशलं निरस्तशौचं बत साधु कुर्वते यासां गृहात् पुष्करलोचनः पतिर् न जात्वपैत्याहृतिभिर्हृदि स्पृशन्
1,10,31,evaṃvidhā gadantīnāṃ sa giraḥ purayoṣitām nirīkṣaṇenābhinandan sasmitena yayau hariḥ,एवंविधा गदन्तीनां स गिरः पुरयोषिताम् निरीक्षणेनाभिनन्दन् सस्मितेन ययौ हरिः
1,10,32,ajātaśatruḥ pṛtanāṃ gopīthāya madhudviṣaḥ parebhyaḥ śaṅkitaḥ snehāt prāyuṅkta caturaṅgiṇīm,अजातशत्रुः पृतनां गोपीथाय मधुद्विषः परेभ्यः शङ्कितः स्नेहात् प्रायुङ्क्त चतुरङ्गिणीम्
1,10,33,atha dūrāgatān śauriḥ kauravān virahāturān sannivartya dṛḍhaṃ snigdhān prāyāt svanagarīṃ priyaiḥ,अथ दूरागतान् शौरिः कौरवान् विरहातुरान् सन्निवर्त्य दृढं स्निग्धान् प्रायात् स्वनगरीं प्रियैः
1,10,34,kurujāṅgalapāñcālān śūrasenān sayāmunān brahmāvartaṃ kurukṣetraṃ matsyān sārasvatān atha,कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतान् अथ
1,10,35,marudhanvam atikramya sauvīrābhīrayoḥ parān ānartān bhārgavopāgāc chrāntavāho manāg vibhuḥ,मरुधन्वम् अतिक्रम्य सौवीराभीरयोः परान् आनर्तान् भार्गवोपागाच् छ्रान्तवाहो मनाग् विभुः
1,10,36,tatra tatra ha tatratyairhariḥ pratyudyatārhaṇaḥ sāyaṃ bheje diśaṃ paścādgaviṣṭho gāṃ gatastadā,तत्र तत्र ह तत्रत्यैर्हरिः प्रत्युद्यतार्हणः सायं भेजे दिशं पश्चाद्गविष्ठो गां गतस्तदा
1,11,1,bhp_01.11.001 sūta uvāca ānartān sa upavrajya svṛddhāñ janapadān svakān dadhmau daravaraṃ teṣāṃ viṣādaṃ śamayann iva,भ्प्_०१.११.००१ सूत उवाच आनर्तान् स उपव्रज्य स्वृद्धाञ् जनपदान् स्वकान् दध्मौ दरवरं तेषां विषादं शमयन्न् इव
1,11,2,sa uccakāśe dhavalodaro daro 'pyurukramasyādharaśoṇaśoṇimā dādhmāyamānaḥ karakañjasampuṭe yathābjakhaṇḍe kalahaṃsa utsvanaḥ,स उच्चकाशे धवलोदरो दरो ऽप्युरुक्रमस्याधरशोणशोणिमा दाध्मायमानः करकञ्जसम्पुटे यथाब्जखण्डे कलहंस उत्स्वनः
1,11,3,tam upaśrutya ninadaṃ jagadbhayabhayāvaham pratyudyayuḥ prajāḥ sarvā bhartṛdarśanalālasāḥ,तम् उपश्रुत्य निनदं जगद्भयभयावहम् प्रत्युद्ययुः प्रजाः सर्वा भर्तृदर्शनलालसाः
1,11,4,tatropanītabalayo raverdīpam ivādṛtāḥ ātmārāmaṃ pūrṇakāmaṃ nijalābhena nityadā,तत्रोपनीतबलयो रवेर्दीपम् इवादृताः आत्मारामं पूर्णकामं निजलाभेन नित्यदा
1,11,5,prītyutphullamukhāḥ procurharṣagadgadayā girā pitaraṃ sarvasuhṛdam avitāram ivārbhakāḥ,प्रीत्युत्फुल्लमुखाः प्रोचुर्हर्षगद्गदया गिरा पितरं सर्वसुहृदम् अवितारम् इवार्भकाः
1,11,6,natāḥ sma te nātha sadāṅghripaṅkajaṃ viriñcavairiñcyasurendravanditam parāyaṇaṃ kṣemam ihecchatāṃ paraṃ na yatra kālaḥ prabhavet paraḥ prabhuḥ,नताः स्म ते नाथ सदाङ्घ्रिपङ्कजं विरिञ्चवैरिञ्च्यसुरेन्द्रवन्दितम् परायणं क्षेमम् इहेच्छतां परं न यत्र कालः प्रभवेत् परः प्रभुः
1,11,7,bhavāya nastvaṃ bhava viśvabhāvana tvam eva mātātha suhṛtpatiḥ pitā tvaṃ sadgururnaḥ paramaṃ ca daivataṃ yasyānuvṛttyā kṛtino babhūvima,भवाय नस्त्वं भव विश्वभावन त्वम् एव माताथ सुहृत्पतिः पिता त्वं सद्गुरुर्नः परमं च दैवतं यस्यानुवृत्त्या कृतिनो बभूविम
1,11,8,aho sanāthā bhavatā sma yadvayaṃ traiviṣṭapānām api dūradarśanam premasmitasnigdhanirīkṣaṇānanaṃ paśyema rūpaṃ tava sarvasaubhagam,अहो सनाथा भवता स्म यद्वयं त्रैविष्टपानाम् अपि दूरदर्शनम् प्रेमस्मितस्निग्धनिरीक्षणाननं पश्येम रूपं तव सर्वसौभगम्
1,11,9,yarhyambujākṣāpasasāra bho bhavān kurūn madhūn vātha suhṛddidṛkṣayā tatrābdakoṭipratimaḥ kṣaṇo bhaved raviṃ vinākṣṇoriva nastavācyuta,यर्ह्यम्बुजाक्षापससार भो भवान् कुरून् मधून् वाथ सुहृद्दिदृक्षया तत्राब्दकोटिप्रतिमः क्षणो भवेद् रविं विनाक्ष्णोरिव नस्तवाच्युत
1,11,10,kathaṃ vayaṃ nātha ciroṣite tvayi prasannadṛṣṭyākhilatāpaśoṣaṇam jīvema te sundarahāsaśobhitam apaśyamānā vadanaṃ manoharam,कथं वयं नाथ चिरोषिते त्वयि प्रसन्नदृष्ट्याखिलतापशोषणम् जीवेम ते सुन्दरहासशोभितम् अपश्यमाना वदनं मनोहरम्
1,11,11,iti codīritā vācaḥ prajānāṃ bhaktavatsalaḥ śṛṇvāno 'nugrahaṃ dṛṣṭyā vitanvan prāviśat puram,इति चोदीरिता वाचः प्रजानां भक्तवत्सलः शृण्वानो ऽनुग्रहं दृष्ट्या वितन्वन् प्राविशत् पुरम्
1,11,12,madhubhojadaśārhārhakukurāndhakavṛṣṇibhiḥ ātmatulyabalairguptāṃ nāgairbhogavatīm iva,मधुभोजदशार्हार्हकुकुरान्धकवृष्णिभिः आत्मतुल्यबलैर्गुप्तां नागैर्भोगवतीम् इव
1,11,13,sarvartusarvavibhavapuṇyavṛkṣalatāśramaiḥ udyānopavanārāmairvṛtapadmākaraśriyam,सर्वर्तुसर्वविभवपुण्यवृक्षलताश्रमैः उद्यानोपवनारामैर्वृतपद्माकरश्रियम्
1,11,14,gopuradvāramārgeṣu kṛtakautukatoraṇām citradhvajapatākāgrairantaḥ pratihatātapām,गोपुरद्वारमार्गेषु कृतकौतुकतोरणाम् चित्रध्वजपताकाग्रैरन्तः प्रतिहतातपाम्
1,11,15,sammārjitamahāmārga rathyāpaṇakacatvarām siktāṃ gandhajalairuptāṃ phalapuṣpākṣatāṅkuraiḥ,सम्मार्जितमहामार्ग रथ्यापणकचत्वराम् सिक्तां गन्धजलैरुप्तां फलपुष्पाक्षताङ्कुरैः
1,11,16,dvāri dvāri gṛhāṇāṃ ca dadhyakṣataphalekṣubhiḥ alaṅkṛtāṃ pūrṇakumbhairbalibhirdhūpadīpakaiḥ,द्वारि द्वारि गृहाणां च दध्यक्षतफलेक्षुभिः अलङ्कृतां पूर्णकुम्भैर्बलिभिर्धूपदीपकैः
1,11,17,niśamya preṣṭham āyāntaṃ vasudevo mahāmanāḥ akrūraścograsenaśca rāmaścādbhutavikramaḥ,निशम्य प्रेष्ठम् आयान्तं वसुदेवो महामनाः अक्रूरश्चोग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रमः
1,11,18,pradyumnaścārudeṣṇaśca sāmbo jāmbavatīsutaḥ praharṣavegocchaśitaśayanāsanabhojanāḥ,प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुतः प्रहर्षवेगोच्छशितशयनासनभोजनाः
1,11,19,vāraṇendraṃ puraskṛtya brāhmaṇaiḥ sasumaṅgalaiḥ śaṅkhatūryaninādena brahmaghoṣeṇa cādṛtāḥ pratyujjagmū rathairhṛṣṭāḥ praṇayāgatasādhvasāḥ,वारणेन्द्रं पुरस्कृत्य ब्राह्मणैः ससुमङ्गलैः शङ्खतूर्यनिनादेन ब्रह्मघोषेण चादृताः प्रत्युज्जग्मू रथैर्हृष्टाः प्रणयागतसाध्वसाः
1,11,20,vāramukhyāśca śataśo yānaistaddarśanotsukāḥ lasatkuṇḍalanirbhātakapolavadanaśriyaḥ,वारमुख्याश्च शतशो यानैस्तद्दर्शनोत्सुकाः लसत्कुण्डलनिर्भातकपोलवदनश्रियः
1,11,21,naṭanartakagandharvāḥ sūtamāgadhavandinaḥ gāyanti cottamaślokacaritānyadbhutāni ca,नटनर्तकगन्धर्वाः सूतमागधवन्दिनः गायन्ति चोत्तमश्लोकचरितान्यद्भुतानि च
1,11,22,bhagavāṃstatra bandhūnāṃ paurāṇām anuvartinām yathāvidhyupasaṅgamya sarveṣāṃ mānam ādadhe,भगवांस्तत्र बन्धूनां पौराणाम् अनुवर्तिनाम् यथाविध्युपसङ्गम्य सर्वेषां मानम् आदधे
1,11,23,prahvābhivādanāśleṣakarasparśasmitekṣaṇaiḥ āśvāsya cāśvapākebhyo varaiścābhimatairvibhuḥ,प्रह्वाभिवादनाश्लेषकरस्पर्शस्मितेक्षणैः आश्वास्य चाश्वपाकेभ्यो वरैश्चाभिमतैर्विभुः
1,11,24,svayaṃ ca gurubhirvipraiḥ sadāraiḥ sthavirairapi āśīrbhiryujyamāno 'nyairvandibhiścāviśat puram,स्वयं च गुरुभिर्विप्रैः सदारैः स्थविरैरपि आशीर्भिर्युज्यमानो ऽन्यैर्वन्दिभिश्चाविशत् पुरम्
1,11,25,rājamārgaṃ gate kṛṣṇe dvārakāyāḥ kulastriyaḥ harmyāṇyāruruhurvipra tadīkṣaṇamahotsavāḥ,राजमार्गं गते कृष्णे द्वारकायाः कुलस्त्रियः हर्म्याण्यारुरुहुर्विप्र तदीक्षणमहोत्सवाः
1,11,26,nityaṃ nirīkṣamāṇānāṃ yadapi dvārakaukasām na vitṛpyanti hi dṛśaḥ śriyo dhāmāṅgam acyutam,नित्यं निरीक्षमाणानां यदपि द्वारकौकसाम् न वितृप्यन्ति हि दृशः श्रियो धामाङ्गम् अच्युतम्
1,11,27,śriyo nivāso yasyoraḥ pānapātraṃ mukhaṃ dṛśām bāhavo lokapālānāṃ sāraṅgāṇāṃ padāmbujam,श्रियो निवासो यस्योरः पानपात्रं मुखं दृशाम् बाहवो लोकपालानां सारङ्गाणां पदाम्बुजम्
1,11,28,sitātapatravyajanairupaskṛtaḥ prasūnavarṣairabhivarṣitaḥ pathi piśaṅgavāsā vanamālayā babhau ghano yathārkoḍupacāpavaidyutaiḥ,सितातपत्रव्यजनैरुपस्कृतः प्रसूनवर्षैरभिवर्षितः पथि पिशङ्गवासा वनमालया बभौ घनो यथार्कोडुपचापवैद्युतैः
1,11,29,praviṣṭastu gṛhaṃ pitroḥ pariṣvaktaḥ svamātṛbhiḥ vavande śirasā sapta devakīpramukhā mudā,प्रविष्टस्तु गृहं पित्रोः परिष्वक्तः स्वमातृभिः ववन्दे शिरसा सप्त देवकीप्रमुखा मुदा
1,11,30,tāḥ putram aṅkam āropya snehasnutapayodharāḥ harṣavihvalitātmānaḥ siṣicurnetrajairjalaiḥ,ताः पुत्रम् अङ्कम् आरोप्य स्नेहस्नुतपयोधराः हर्षविह्वलितात्मानः सिषिचुर्नेत्रजैर्जलैः
1,11,31,athāviśat svabhavanaṃ sarvakāmam anuttamam prāsādā yatra patnīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa,अथाविशत् स्वभवनं सर्वकामम् अनुत्तमम् प्रासादा यत्र पत्नीनां सहस्राणि च षोडश
1,11,32,patnyaḥ patiṃ proṣya gṛhānupāgataṃ vilokya sañjātamanomahotsavāḥ uttasthurārāt sahasāsanāśayāt sākaṃ vratairvrīḍitalocanānanāḥ,पत्न्यः पतिं प्रोष्य गृहानुपागतं विलोक्य सञ्जातमनोमहोत्सवाः उत्तस्थुरारात् सहसासनाशयात् साकं व्रतैर्व्रीडितलोचनाननाः
1,11,33,tam ātmajairdṛṣṭibhirantarātmanā durantabhāvāḥ parirebhire patim niruddham apyāsravadambu netrayor vilajjatīnāṃ bhṛguvarya vaiklavāt,तम् आत्मजैर्दृष्टिभिरन्तरात्मना दुरन्तभावाः परिरेभिरे पतिम् निरुद्धम् अप्यास्रवदम्बु नेत्रयोर् विलज्जतीनां भृगुवर्य वैक्लवात्
1,11,34,yadyapyasau pārśvagato rahogatas tathāpi tasyāṅghriyugaṃ navaṃ navam pade pade kā virameta tatpadāc calāpi yac chrīrna jahāti karhicit,यद्यप्यसौ पार्श्वगतो रहोगतस् तथापि तस्याङ्घ्रियुगं नवं नवम् पदे पदे का विरमेत तत्पदाच् चलापि यच् छ्रीर्न जहाति कर्हिचित्
1,11,35,evaṃ nṛpāṇāṃ kṣitibhārajanmanām akṣauhiṇībhiḥ parivṛttatejasām vidhāya vairaṃ śvasano yathānalaṃ mitho vadhenoparato nirāyudhaḥ,एवं नृपाणां क्षितिभारजन्मनाम् अक्षौहिणीभिः परिवृत्ततेजसाम् विधाय वैरं श्वसनो यथानलं मिथो वधेनोपरतो निरायुधः
1,11,36,sa eṣa naraloke 'sminn avatīrṇaḥ svamāyayā reme strīratnakūṭastho bhagavān prākṛto yathā,स एष नरलोके ऽस्मिन्न् अवतीर्णः स्वमायया रेमे स्त्रीरत्नकूटस्थो भगवान् प्राकृतो यथा
1,11,37,uddāmabhāvapiśunāmalavalguhāsa vrīḍāvalokanihato madano 'pi yāsām amp;sammuhya cāpam ajahāt pramadottamāstā yasyendriyaṃ vimathituṃ kuhakairna śekuḥ,उद्दामभावपिशुनामलवल्गुहास व्रीडावलोकनिहतो मदनो ऽपि यासाम् अम्प्;सम्मुह्य चापम् अजहात् प्रमदोत्तमास्ता यस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर्न शेकुः
1,11,38,tam ayaṃ manyate loko hyasaṅgam api saṅginam ātmaupamyena manujaṃ vyāpṛṇvānaṃ yato 'budhaḥ,तम् अयं मन्यते लोको ह्यसङ्गम् अपि सङ्गिनम् आत्मौपम्येन मनुजं व्यापृण्वानं यतो ऽबुधः
1,11,39,etadīśanam īśasya prakṛtistho 'pi tadguṇaiḥ na yujyate sadātmasthairyathā buddhistadāśrayā,एतदीशनम् ईशस्य प्रकृतिस्थो ऽपि तद्गुणैः न युज्यते सदात्मस्थैर्यथा बुद्धिस्तदाश्रया
1,11,40,taṃ menire 'balā mūḍhāḥ straiṇaṃ cānuvrataṃ rahaḥ apramāṇavido bharturīśvaraṃ matayo yathā,तं मेनिरे ऽबला मूढाः स्त्रैणं चानुव्रतं रहः अप्रमाणविदो भर्तुरीश्वरं मतयो यथा
1,12,1,bhp_01.12.001 śaunaka uvāca aśvatthāmnopasṛṣṭena brahmaśīrṣṇorutejasā uttarāyā hato garbha īśenājīvitaḥ punaḥ,भ्प्_०१.१२.००१ शौनक उवाच अश्वत्थाम्नोपसृष्टेन ब्रह्मशीर्ष्णोरुतेजसा उत्तराया हतो गर्भ ईशेनाजीवितः पुनः
1,12,2,tasya janma mahābuddheḥ karmāṇi ca mahātmanaḥ nidhanaṃ ca yathaivāsīt sa pretya gatavān yathā,तस्य जन्म महाबुद्धेः कर्माणि च महात्मनः निधनं च यथैवासीत् स प्रेत्य गतवान् यथा
1,12,3,tadidaṃ śrotum icchāmo gadituṃ yadi manyase brūhi naḥ śraddadhānānāṃ yasya jñānam adāc chukaḥ,तदिदं श्रोतुम् इच्छामो गदितुं यदि मन्यसे ब्रूहि नः श्रद्दधानानां यस्य ज्ञानम् अदाच् छुकः
1,12,4,bhp_01.12.004 sūta uvāca apīpaladdharmarājaḥ pitṛvadrañjayan prajāḥ niḥspṛhaḥ sarvakāmebhyaḥ kṛṣṇapādānusevayā,भ्प्_०१.१२.००४ सूत उवाच अपीपलद्धर्मराजः पितृवद्रञ्जयन् प्रजाः निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः कृष्णपादानुसेवया
1,12,5,sampadaḥ kratavo lokā mahiṣī bhrātaro mahī jambūdvīpādhipatyaṃ ca yaśaśca tridivaṃ gatam,सम्पदः क्रतवो लोका महिषी भ्रातरो मही जम्बूद्वीपाधिपत्यं च यशश्च त्रिदिवं गतम्
1,12,6,kiṃ te kāmāḥ suraspārhā mukundamanaso dvijāḥ adhijahrurmudaṃ rājñaḥ kṣudhitasya yathetare,किं ते कामाः सुरस्पार्हा मुकुन्दमनसो द्विजाः अधिजह्रुर्मुदं राज्ञः क्षुधितस्य यथेतरे
1,12,7,māturgarbhagato vīraḥ sa tadā bhṛgunandana dadarśa puruṣaṃ kañciddahyamāno 'stratejasā,मातुर्गर्भगतो वीरः स तदा भृगुनन्दन ददर्श पुरुषं कञ्चिद्दह्यमानो ऽस्त्रतेजसा
1,12,8,aṅguṣṭhamātram amalaṃ sphuratpuraṭamaulinam apīvyadarśanaṃ śyāmaṃ taḍidvāsasam acyutam,अङ्गुष्ठमात्रम् अमलं स्फुरत्पुरटमौलिनम् अपीव्यदर्शनं श्यामं तडिद्वाससम् अच्युतम्
1,12,9,śrīmaddīrghacaturbāhuṃ taptakāñcanakuṇḍalam kṣatajākṣaṃ gadāpāṇim ātmanaḥ sarvato diśam paribhramantam ulkābhāṃ bhrāmayantaṃ gadāṃ muhuḥ,श्रीमद्दीर्घचतुर्बाहुं तप्तकाञ्चनकुण्डलम् क्षतजाक्षं गदापाणिम् आत्मनः सर्वतो दिशम् परिभ्रमन्तम् उल्काभां भ्रामयन्तं गदां मुहुः
1,12,10,astratejaḥ svagadayā nīhāram iva gopatiḥ vidhamantaṃ sannikarṣe paryaikṣata ka ityasau,अस्त्रतेजः स्वगदया नीहारम् इव गोपतिः विधमन्तं सन्निकर्षे पर्यैक्षत क इत्यसौ
1,12,11,vidhūya tadameyātmā bhagavān dharmagub vibhuḥ miṣato daśamāsasya tatraivāntardadhe hariḥ,विधूय तदमेयात्मा भगवान् धर्मगुब् विभुः मिषतो दशमासस्य तत्रैवान्तर्दधे हरिः
1,12,12,tataḥ sarvaguṇodarke sānukūlagrahodaye jajñe vaṃśadharaḥ pāṇḍorbhūyaḥ pāṇḍurivaujasā,ततः सर्वगुणोदर्के सानुकूलग्रहोदये जज्ञे वंशधरः पाण्डोर्भूयः पाण्डुरिवौजसा
1,12,13,tasya prītamanā rājā viprairdhaumyakṛpādibhiḥ jātakaṃ kārayām āsa vācayitvā ca maṅgalam,तस्य प्रीतमना राजा विप्रैर्धौम्यकृपादिभिः जातकं कारयाम् आस वाचयित्वा च मङ्गलम्
1,12,14,hiraṇyaṃ gāṃ mahīṃ grāmān hastyaśvān nṛpatirvarān prādāt svannaṃ ca viprebhyaḥ prajātīrthe sa tīrthavit,हिरण्यं गां महीं ग्रामान् हस्त्यश्वान् नृपतिर्वरान् प्रादात् स्वन्नं च विप्रेभ्यः प्रजातीर्थे स तीर्थवित्
1,12,15,tam ūcurbrāhmaṇāstuṣṭā rājānaṃ praśrayānvitam eṣa hyasmin prajātantau purūṇāṃ pauravarṣabha,तम् ऊचुर्ब्राह्मणास्तुष्टा राजानं प्रश्रयान्वितम् एष ह्यस्मिन् प्रजातन्तौ पुरूणां पौरवर्षभ
1,12,16,daivenāpratighātena śukle saṃsthām upeyuṣi rāto vo 'nugrahārthāya viṣṇunā prabhaviṣṇunā,दैवेनाप्रतिघातेन शुक्ले संस्थाम् उपेयुषि रातो वो ऽनुग्रहार्थाय विष्णुना प्रभविष्णुना
1,12,17,tasmān nāmnā viṣṇurāta iti loke bhaviṣyati na sandeho mahābhāga mahābhāgavato mahān,तस्मान् नाम्ना विष्णुरात इति लोके भविष्यति न सन्देहो महाभाग महाभागवतो महान्
1,12,18,bhp_01.12.018 śrīrājovāca apyeṣa vaṃśyān rājarṣīn puṇyaślokān mahātmanaḥ anuvartitā svidyaśasā sādhuvādena sattamāḥ,भ्प्_०१.१२.०१८ श्रीराजोवाच अप्येष वंश्यान् राजर्षीन् पुण्यश्लोकान् महात्मनः अनुवर्तिता स्विद्यशसा साधुवादेन सत्तमाः
1,12,19,bhp_01.12.019 brāhmaṇā ūcuḥ pārtha prajāvitā sākṣādikṣvākuriva mānavaḥ brahmaṇyaḥ satyasandhaśca rāmo dāśarathiryathā,भ्प्_०१.१२.०१९ ब्राह्मणा ऊचुः पार्थ प्रजाविता साक्षादिक्ष्वाकुरिव मानवः ब्रह्मण्यः सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यथा
1,12,20,eṣa dātā śaraṇyaśca yathā hyauśīnaraḥ śibiḥ yaśo vitanitā svānāṃ dauṣyantiriva yajvanām,एष दाता शरण्यश्च यथा ह्यौशीनरः शिबिः यशो वितनिता स्वानां दौष्यन्तिरिव यज्वनाम्
1,12,21,dhanvinām agraṇīreṣa tulyaścārjunayordvayoḥ hutāśa iva durdharṣaḥ samudra iva dustaraḥ,धन्विनाम् अग्रणीरेष तुल्यश्चार्जुनयोर्द्वयोः हुताश इव दुर्धर्षः समुद्र इव दुस्तरः
1,12,22,mṛgendra iva vikrānto niṣevyo himavān iva titikṣurvasudhevāsau sahiṣṇuḥ pitarāviva,मृगेन्द्र इव विक्रान्तो निषेव्यो हिमवान् इव तितिक्षुर्वसुधेवासौ सहिष्णुः पितराविव
1,12,23,pitāmahasamaḥ sāmye prasāde giriśopamaḥ āśrayaḥ sarvabhūtānāṃ yathā devo ramāśrayaḥ,पितामहसमः साम्ये प्रसादे गिरिशोपमः आश्रयः सर्वभूतानां यथा देवो रमाश्रयः
1,12,24,sarvasadguṇamāhātmye eṣa kṛṣṇam anuvrataḥ rantideva ivodāro yayātiriva dhārmikaḥ,सर्वसद्गुणमाहात्म्ये एष कृष्णम् अनुव्रतः रन्तिदेव इवोदारो ययातिरिव धार्मिकः
1,12,25,hṛtyā balisamaḥ kṛṣṇe prahrāda iva sadgrahaḥ āhartaiṣo 'śvamedhānāṃ vṛddhānāṃ paryupāsakaḥ,हृत्या बलिसमः कृष्णे प्रह्राद इव सद्ग्रहः आहर्तैषो ऽश्वमेधानां वृद्धानां पर्युपासकः
1,12,26,rājarṣīṇāṃ janayitā śāstā cotpathagāminām nigrahītā kalereṣa bhuvo dharmasya kāraṇāt,राजर्षीणां जनयिता शास्ता चोत्पथगामिनाम् निग्रहीता कलेरेष भुवो धर्मस्य कारणात्
1,12,27,takṣakādātmano mṛtyuṃ dvijaputropasarjitāt prapatsyata upaśrutya muktasaṅgaḥ padaṃ hareḥ,तक्षकादात्मनो मृत्युं द्विजपुत्रोपसर्जितात् प्रपत्स्यत उपश्रुत्य मुक्तसङ्गः पदं हरेः
1,12,28,jijñāsitātmayāthārthyo munervyāsasutādasau hitvedaṃ nṛpa gaṅgāyāṃ yāsyatyaddhākutobhayam,जिज्ञासितात्मयाथार्थ्यो मुनेर्व्याससुतादसौ हित्वेदं नृप गङ्गायां यास्यत्यद्धाकुतोभयम्
1,12,29,iti rājña upādiśya viprā jātakakovidāḥ labdhāpacitayaḥ sarve pratijagmuḥ svakān gṛhān,इति राज्ञ उपादिश्य विप्रा जातककोविदाः लब्धापचितयः सर्वे प्रतिजग्मुः स्वकान् गृहान्
1,12,30,sa eṣa loke vikhyātaḥ parīkṣiditi yat prabhuḥ pūrvaṃ dṛṣṭam anudhyāyan parīkṣeta nareṣviha,स एष लोके विख्यातः परीक्षिदिति यत् प्रभुः पूर्वं दृष्टम् अनुध्यायन् परीक्षेत नरेष्विह
1,12,31,sa rājaputro vavṛdhe āśu śukla ivoḍupaḥ āpūryamāṇaḥ pitṛbhiḥ kāṣṭhābhiriva so 'nvaham,स राजपुत्रो ववृधे आशु शुक्ल इवोडुपः आपूर्यमाणः पितृभिः काष्ठाभिरिव सो ऽन्वहम्
1,12,32,yakṣyamāṇo 'śvamedhena jñātidrohajihāsayā rājā labdhadhano dadhyau nānyatra karadaṇḍayoḥ,यक्ष्यमाणो ऽश्वमेधेन ज्ञातिद्रोहजिहासया राजा लब्धधनो दध्यौ नान्यत्र करदण्डयोः
1,12,33,tadabhipretam ālakṣya bhrātaro ñcyutacoditāḥ dhanaṃ prahīṇam ājahrurudīcyāṃ diśi bhūriśaḥ,तदभिप्रेतम् आलक्ष्य भ्रातरो ञ्च्युतचोदिताः धनं प्रहीणम् आजह्रुरुदीच्यां दिशि भूरिशः
1,12,34,tena sambhṛtasambhāro dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ vājimedhaistribhirbhīto yajñaiḥ samayajaddharim,तेन सम्भृतसम्भारो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः वाजिमेधैस्त्रिभिर्भीतो यज्ञैः समयजद्धरिम्
1,12,35,āhūto bhagavān rājñā yājayitvā dvijairnṛpam uvāsa katicin māsān suhṛdāṃ priyakāmyayā,आहूतो भगवान् राज्ञा याजयित्वा द्विजैर्नृपम् उवास कतिचिन् मासान् सुहृदां प्रियकाम्यया
1,12,36,tato rājñābhyanujñātaḥ kṛṣṇayā sahabandhubhiḥ yayau dvāravatīṃ brahman sārjuno yadubhirvṛtaḥ,ततो राज्ञाभ्यनुज्ञातः कृष्णया सहबन्धुभिः ययौ द्वारवतीं ब्रह्मन् सार्जुनो यदुभिर्वृतः
1,13,1,bhp_01.13.001 sūta uvāca vidurastīrthayātrāyāṃ maitreyādātmano gatim jñātvāgāddhāstinapuraṃ tayāvāptavivitsitaḥ,भ्प्_०१.१३.००१ सूत उवाच विदुरस्तीर्थयात्रायां मैत्रेयादात्मनो गतिम् ज्ञात्वागाद्धास्तिनपुरं तयावाप्तविवित्सितः
1,13,2,yāvataḥ kṛtavān praśnān kṣattā kauṣāravāgrataḥ jātaikabhaktirgovinde tebhyaścopararāma ha,यावतः कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता कौषारवाग्रतः जातैकभक्तिर्गोविन्दे तेभ्यश्चोपरराम ह
1,13,3,taṃ bandhum āgataṃ dṛṣṭvā dharmaputraḥ sahānujaḥ dhṛtarāṣṭro yuyutsuśca sūtaḥ śāradvataḥ pṛthā,तं बन्धुम् आगतं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः सहानुजः धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूतः शारद्वतः पृथा
1,13,4,gāndhārī draupadī brahman subhadrā cottarā kṛpī anyāśca jāmayaḥ pāṇḍorjñātayaḥ sasutāḥ striyaḥ,गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा चोत्तरा कृपी अन्याश्च जामयः पाण्डोर्ज्ञातयः ससुताः स्त्रियः
1,13,5,pratyujjagmuḥ praharṣeṇa prāṇaṃ tanva ivāgatam abhisaṅgamya vidhivat pariṣvaṅgābhivādanaiḥ,प्रत्युज्जग्मुः प्रहर्षेण प्राणं तन्व इवागतम् अभिसङ्गम्य विधिवत् परिष्वङ्गाभिवादनैः
1,13,6,mumucuḥ premabāṣpaughaṃ virahautkaṇṭhyakātarāḥ rājā tam arhayāṃ cakre kṛtāsanaparigraham,मुमुचुः प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्यकातराः राजा तम् अर्हयां चक्रे कृतासनपरिग्रहम्
1,13,7,taṃ bhuktavantaṃ viśrāntam āsīnaṃ sukham āsane praśrayāvanato rājā prāha teṣāṃ ca śṛṇvatām,तं भुक्तवन्तं विश्रान्तम् आसीनं सुखम् आसने प्रश्रयावनतो राजा प्राह तेषां च शृण्वताम्
1,13,8,bhp_01.13.008 yudhiṣṭhira uvāca api smaratha no yuṣmatpakṣacchāyāsamedhitān vipadgaṇādviṣāgnyādermocitā yat samātṛkāḥ,भ्प्_०१.१३.००८ युधिष्ठिर उवाच अपि स्मरथ नो युष्मत्पक्षच्छायासमेधितान् विपद्गणाद्विषाग्न्यादेर्मोचिता यत् समातृकाः
1,13,9,kayā vṛttyā vartitaṃ vaścaradbhiḥ kṣitimaṇḍalam tīrthāni kṣetramukhyāni sevitānīha bhūtale,कया वृत्त्या वर्तितं वश्चरद्भिः क्षितिमण्डलम् तीर्थानि क्षेत्रमुख्यानि सेवितानीह भूतले
1,13,10,bhavadvidhā bhāgavatāstīrthabhūtāḥ svayaṃ vibho tīrthīkurvanti tīrthāni svāntaḥsthena gadābhṛtā,भवद्विधा भागवतास्तीर्थभूताः स्वयं विभो तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्तःस्थेन गदाभृता
1,13,11,api naḥ suhṛdastāta bāndhavāḥ kṛṣṇadevatāḥ dṛṣṭāḥ śrutā vā yadavaḥ svapuryāṃ sukham āsate,अपि नः सुहृदस्तात बान्धवाः कृष्णदेवताः दृष्टाः श्रुता वा यदवः स्वपुर्यां सुखम् आसते
1,13,12,ityukto dharmarājena sarvaṃ tat samavarṇayat yathānubhūtaṃ kramaśo vinā yadukulakṣayam,इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत् समवर्णयत् यथानुभूतं क्रमशो विना यदुकुलक्षयम्
1,13,13,nanvapriyaṃ durviṣahaṃ nṛṇāṃ svayam upasthitam nāvedayat sakaruṇo duḥkhitān draṣṭum akṣamaḥ,नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणां स्वयम् उपस्थितम् नावेदयत् सकरुणो दुःखितान् द्रष्टुम् अक्षमः
1,13,14,kañcit kālam athāvātsīt satkṛto devavat sukham bhrāturjyeṣṭhasya śreyaskṛt sarveṣāṃ sukham āvahan,कञ्चित् कालम् अथावात्सीत् सत्कृतो देववत् सुखम् भ्रातुर्ज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत् सर्वेषां सुखम् आवहन्
1,13,15,abibhradaryamā daṇḍaṃ yathāvadaghakāriṣu yāvaddadhāra śūdratvaṃ śāpādvarṣaśataṃ yamaḥ,अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथावदघकारिषु यावद्दधार शूद्रत्वं शापाद्वर्षशतं यमः
1,13,16,yudhiṣṭhiro labdharājyo dṛṣṭvā pautraṃ kulandharam bhrātṛbhirlokapālābhairmumude parayā śriyā,युधिष्ठिरो लब्धराज्यो दृष्ट्वा पौत्रं कुलन्धरम् भ्रातृभिर्लोकपालाभैर्मुमुदे परया श्रिया
1,13,17,evaṃ gṛheṣu saktānāṃ pramattānāṃ tadīhayā atyakrāmadavijñātaḥ kālaḥ paramadustaraḥ,एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां तदीहया अत्यक्रामदविज्ञातः कालः परमदुस्तरः
1,13,18,vidurastadabhipretya dhṛtarāṣṭram abhāṣata rājan nirgamyatāṃ śīghraṃ paśyedaṃ bhayam āgatam,विदुरस्तदभिप्रेत्य धृतराष्ट्रम् अभाषत राजन् निर्गम्यतां शीघ्रं पश्येदं भयम् आगतम्
1,13,19,pratikriyā na yasyeha kutaścit karhicit prabho sa eṣa bhagavān kālaḥ sarveṣāṃ naḥ samāgataḥ,प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित् कर्हिचित् प्रभो स एष भगवान् कालः सर्वेषां नः समागतः
1,13,20,yena caivābhipanno 'yaṃ prāṇaiḥ priyatamairapi janaḥ sadyo viyujyeta kim utānyairdhanādibhiḥ,येन चैवाभिपन्नो ऽयं प्राणैः प्रियतमैरपि जनः सद्यो वियुज्येत किम् उतान्यैर्धनादिभिः
1,13,21,pitṛbhrātṛsuhṛtputrā hatāste vigataṃ vayam ātmā ca jarayā grastaḥ parageham upāsase,पितृभ्रातृसुहृत्पुत्रा हतास्ते विगतं वयम् आत्मा च जरया ग्रस्तः परगेहम् उपाससे
1,13,22,andhaḥ puraiva vadhiro mandaprajñāśca sāmpratam viśīrṇadanto mandāgniḥ sarāgaḥ kapham udvahan,अन्धः पुरैव वधिरो मन्दप्रज्ञाश्च साम्प्रतम् विशीर्णदन्तो मन्दाग्निः सरागः कफम् उद्वहन्
1,13,23,aho mahīyasī jantorjīvitāśā yathā bhavān bhīmāpavarjitaṃ piṇḍam ādatte gṛhapālavat,अहो महीयसी जन्तोर्जीविताशा यथा भवान् भीमापवर्जितं पिण्डम् आदत्ते गृहपालवत्
1,13,24,agnirnisṛṣṭo dattaśca garo dārāśca dūṣitāḥ hṛtaṃ kṣetraṃ dhanaṃ yeṣāṃ taddattairasubhiḥ kiyat,अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च दूषिताः हृतं क्षेत्रं धनं येषां तद्दत्तैरसुभिः कियत्
1,13,25,tasyāpi tava deho 'yaṃ kṛpaṇasya jijīviṣoḥ paraityanicchato jīrṇo jarayā vāsasī iva,तस्यापि तव देहो ऽयं कृपणस्य जिजीविषोः परैत्यनिच्छतो जीर्णो जरया वाससी इव
1,13,26,gatasvārtham imaṃ dehaṃ virakto muktabandhanaḥ avijñātagatirjahyāt sa vai dhīra udāhṛtaḥ,गतस्वार्थम् इमं देहं विरक्तो मुक्तबन्धनः अविज्ञातगतिर्जह्यात् स वै धीर उदाहृतः
1,13,27,yaḥ svakāt parato veha jātanirveda ātmavān hṛdi kṛtvā hariṃ gehāt pravrajet sa narottamaḥ,यः स्वकात् परतो वेह जातनिर्वेद आत्मवान् हृदि कृत्वा हरिं गेहात् प्रव्रजेत् स नरोत्तमः
1,13,28,athodīcīṃ diśaṃ yātu svairajñātagatirbhavān ito 'rvāk prāyaśaḥ kālaḥ puṃsāṃ guṇavikarṣaṇaḥ,अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञातगतिर्भवान् इतो ऽर्वाक् प्रायशः कालः पुंसां गुणविकर्षणः
1,13,29,evaṃ rājā vidureṇānujena prajñācakṣurbodhita ājamīḍhaḥ chittvā sveṣu snehapāśān draḍhimno niścakrāma bhrātṛsandarśitādhvā,एवं राजा विदुरेणानुजेन प्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढः छित्त्वा स्वेषु स्नेहपाशान् द्रढिम्नो निश्चक्राम भ्रातृसन्दर्शिताध्वा
1,13,30,patiṃ prayāntaṃ subalasya putrī pativratā cānujagāma sādhvī himālayaṃ nyastadaṇḍapraharṣaṃ manasvinām iva sat samprahāraḥ,पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्री पतिव्रता चानुजगाम साध्वी हिमालयं न्यस्तदण्डप्रहर्षं मनस्विनाम् इव सत् सम्प्रहारः
1,13,31,ajātaśatruḥ kṛtamaitro hutāgnir viprān natvā tilagobhūmirukmaiḥ gṛhaṃ praviṣṭo guruvandanāya na cāpaśyat pitarau saubalīṃ ca,अजातशत्रुः कृतमैत्रो हुताग्निर् विप्रान् नत्वा तिलगोभूमिरुक्मैः गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत् पितरौ सौबलीं च
1,13,32,tatra sañjayam āsīnaṃ papracchodvignamānasaḥ gāvalgaṇe kva nastāto vṛddho hīnaśca netrayoḥ,तत्र सञ्जयम् आसीनं पप्रच्छोद्विग्नमानसः गावल्गणे क्व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयोः
1,13,33,ambā ca hataputrārtā pitṛvyaḥ kva gataḥ suhṛt api mayyakṛtaprajñe hatabandhuḥ sa bhāryayā āśaṃsamānaḥ śamalaṃ gaṅgāyāṃ duḥkhito 'patat,अम्बा च हतपुत्रार्ता पितृव्यः क्व गतः सुहृत् अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धुः स भार्यया आशंसमानः शमलं गङ्गायां दुःखितो ऽपतत्
1,13,34,pitaryuparate pāṇḍau sarvān naḥ suhṛdaḥ śiśūn arakṣatāṃ vyasanataḥ pitṛvyau kva gatāvitaḥ,पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान् नः सुहृदः शिशून् अरक्षतां व्यसनतः पितृव्यौ क्व गतावितः
1,13,35,bhp_01.13.035 sūta uvāca kṛpayā snehavaiklavyāt sūto virahakarśitaḥ ātmeśvaram acakṣāṇo na pratyāhātipīḍitaḥ,भ्प्_०१.१३.०३५ सूत उवाच कृपया स्नेहवैक्लव्यात् सूतो विरहकर्शितः आत्मेश्वरम् अचक्षाणो न प्रत्याहातिपीडितः
1,13,36,vimṛjyāśrūṇi pāṇibhyāṃ viṣṭabhyātmānam ātmanā ajātaśatruṃ pratyūce prabhoḥ pādāvanusmaran,विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां विष्टभ्यात्मानम् आत्मना अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभोः पादावनुस्मरन्
1,13,37,bhp_01.13.037 sañjaya uvāca nāhaṃ veda vyavasitaṃ pitrorvaḥ kulanandana gāndhāryā vā mahābāho muṣito 'smi mahātmabhiḥ,भ्प्_०१.१३.०३७ सञ्जय उवाच नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्वः कुलनन्दन गान्धार्या वा महाबाहो मुषितो ऽस्मि महात्मभिः
1,13,38,athājagāma bhagavān nāradaḥ sahatumburuḥ pratyutthāyābhivādyāha sānujo 'bhyarcayan munim,अथाजगाम भगवान् नारदः सहतुम्बुरुः प्रत्युत्थायाभिवाद्याह सानुजो ऽभ्यर्चयन् मुनिम्
1,13,39,bhp_01.13.039 yudhiṣṭhira uvāca nāhaṃ veda gatiṃ pitrorbhagavan kva gatāvitaḥ ambā vā hataputrārtā kva gatā ca tapasvinī,भ्प्_०१.१३.०३९ युधिष्ठिर उवाच नाहं वेद गतिं पित्रोर्भगवन् क्व गतावितः अम्बा वा हतपुत्रार्ता क्व गता च तपस्विनी
1,13,40,karṇadhāra ivāpāre bhagavān pāradarśakaḥ athābabhāṣe bhagavān nārado munisattamaḥ,कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शकः अथाबभाषे भगवान् नारदो मुनिसत्तमः
1,13,41,bhp_01.13.041 nārada uvāca mā kañcana śuco rājan yadīśvaravaśaṃ jagat lokāḥ sapālā yasyeme vahanti balim īśituḥ sa saṃyunakti bhūtāni sa eva viyunakti ca,भ्प्_०१.१३.०४१ नारद उवाच मा कञ्चन शुचो राजन् यदीश्वरवशं जगत् लोकाः सपाला यस्येमे वहन्ति बलिम् ईशितुः स संयुनक्ति भूतानि स एव वियुनक्ति च
1,13,42,yathā gāvo nasi protāstantyāṃ baddhāśca dāmabhiḥ vāktantyāṃ nāmabhirbaddhā vahanti balim īśituḥ,यथा गावो नसि प्रोतास्तन्त्यां बद्धाश्च दामभिः वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति बलिम् ईशितुः
1,13,43,yathā krīḍopaskarāṇāṃ saṃyogavigamāviha icchayā krīḍituḥ syātāṃ tathaiveśecchayā nṛṇām,यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह इच्छया क्रीडितुः स्यातां तथैवेशेच्छया नृणाम्
1,13,44,yan manyase dhruvaṃ lokam adhruvaṃ vā na cobhayam sarvathā na hi śocyāste snehādanyatra mohajāt,यन् मन्यसे ध्रुवं लोकम् अध्रुवं वा न चोभयम् सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्नेहादन्यत्र मोहजात्
1,13,45,tasmāj jahyaṅga vaiklavyam ajñānakṛtam ātmanaḥ kathaṃ tvanāthāḥ kṛpaṇā varteraṃste ca māṃ vinā,तस्माज् जह्यङ्ग वैक्लव्यम् अज्ञानकृतम् आत्मनः कथं त्वनाथाः कृपणा वर्तेरंस्ते च मां विना
1,13,46,kālakarmaguṇādhīno deho 'yaṃ pāñcabhautikaḥ katham anyāṃstu gopāyet sarpagrasto yathā param,कालकर्मगुणाधीनो देहो ऽयं पाञ्चभौतिकः कथम् अन्यांस्तु गोपायेत् सर्पग्रस्तो यथा परम्
1,13,47,ahastāni sahastānām apadāni catuṣpadām phalgūni tatra mahatāṃ jīvo jīvasya jīvanam,अहस्तानि सहस्तानाम् अपदानि चतुष्पदाम् फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम्
1,13,48,tadidaṃ bhagavān rājann eka ātmātmanāṃ svadṛk antaro 'nantaro bhāti paśya taṃ māyayorudhā,तदिदं भगवान् राजन्न् एक आत्मात्मनां स्वदृक् अन्तरो ऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा
1,13,49,so 'yam adya mahārāja bhagavān bhūtabhāvanaḥ kālarūpo 'vatīrṇo 'syām abhāvāya suradviṣām,सो ऽयम् अद्य महाराज भगवान् भूतभावनः कालरूपो ऽवतीर्णो ऽस्याम् अभावाय सुरद्विषाम्
1,13,50,niṣpāditaṃ devakṛtyam avaśeṣaṃ pratīkṣate tāvadyūyam avekṣadhvaṃ bhavedyāvadiheśvaraḥ,निष्पादितं देवकृत्यम् अवशेषं प्रतीक्षते तावद्यूयम् अवेक्षध्वं भवेद्यावदिहेश्वरः
1,13,51,dhṛtarāṣṭraḥ saha bhrātrā gāndhāryā ca svabhāryayā dakṣiṇena himavata ṛṣīṇām āśramaṃ gataḥ,धृतराष्ट्रः सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया दक्षिणेन हिमवत ऋषीणाम् आश्रमं गतः
1,13,52,srotobhiḥ saptabhiryā vai svardhunī saptadhā vyadhāt saptānāṃ prītaye nānā saptasrotaḥ pracakṣate,स्रोतोभिः सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी सप्तधा व्यधात् सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोतः प्रचक्षते
1,13,53,snātvānusavanaṃ tasmin hutvā cāgnīn yathāvidhi abbhakṣa upaśāntātmā sa āste vigataiṣaṇaḥ,स्नात्वानुसवनं तस्मिन् हुत्वा चाग्नीन् यथाविधि अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते विगतैषणः
1,13,54,jitāsano jitaśvāsaḥ pratyāhṛtaṣaḍindriyaḥ haribhāvanayā dhvastarajaḥsattvatamomalaḥ,जितासनो जितश्वासः प्रत्याहृतषडिन्द्रियः हरिभावनया ध्वस्तरजःसत्त्वतमोमलः
1,13,55,vijñānātmani saṃyojya kṣetrajñe pravilāpya tam brahmaṇyātmānam ādhāre ghaṭāmbaram ivāmbare,विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रज्ञे प्रविलाप्य तम् ब्रह्मण्यात्मानम् आधारे घटाम्बरम् इवाम्बरे
1,13,56,dhvastamāyāguṇodarko niruddhakaraṇāśayaḥ nivartitākhilāhāra āste sthāṇurivācalaḥ tasyāntarāyo maivābhūḥ sannyastākhilakarmaṇaḥ,ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशयः निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचलः तस्यान्तरायो मैवाभूः सन्न्यस्ताखिलकर्मणः
1,13,57,sa vā adyatanādrājan parataḥ pañcame 'hani kalevaraṃ hāsyati svaṃ tac ca bhasmībhaviṣyati,स वा अद्यतनाद्राजन् परतः पञ्चमे ऽहनि कलेवरं हास्यति स्वं तच् च भस्मीभविष्यति
1,13,58,dahyamāne 'gnibhirdehe patyuḥ patnī sahoṭaje bahiḥ sthitā patiṃ sādhvī tam agnim anu vekṣyati,दह्यमाने ऽग्निभिर्देहे पत्युः पत्नी सहोटजे बहिः स्थिता पतिं साध्वी तम् अग्निम् अनु वेक्ष्यति
1,13,59,vidurastu tadāścaryaṃ niśāmya kurunandana harṣaśokayutastasmādgantā tīrthaniṣevakaḥ,विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य कुरुनन्दन हर्षशोकयुतस्तस्माद्गन्ता तीर्थनिषेवकः
1,13,60,ityuktvāthāruhat svargaṃ nāradaḥ sahatumburuḥ yudhiṣṭhiro vacastasya hṛdi kṛtvājahāc chucaḥ,इत्युक्त्वाथारुहत् स्वर्गं नारदः सहतुम्बुरुः युधिष्ठिरो वचस्तस्य हृदि कृत्वाजहाच् छुचः
1,14,1,bhp_01.14.001 sūta uvāca samprasthite dvārakāyāṃjiṣṇau bandhudidṛkṣayā jñātuṃ ca puṇyaślokasya kṛṣṇasya ca viceṣṭitam,भ्प्_०१.१४.००१ सूत उवाच सम्प्रस्थिते द्वारकायांजिष्णौ बन्धुदिदृक्षया ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम्
1,14,2,vyatītāḥ katicin māsāstadā nāyāt tato 'rjunaḥ dadarśa ghorarūpāṇi nimittāni kurūdvahaḥ,व्यतीताः कतिचिन् मासास्तदा नायात् ततो ऽर्जुनः ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि कुरूद्वहः
1,14,3,kālasya ca gatiṃ raudrāṃ viparyastartudharmiṇaḥ pāpīyasīṃ nṛṇāṃ vārtāṃ krodhalobhānṛtātmanām,कालस्य च गतिं रौद्रां विपर्यस्तर्तुधर्मिणः पापीयसीं नृणां वार्तां क्रोधलोभानृतात्मनाम्
1,14,4,jihmaprāyaṃ vyavahṛtaṃ śāṭhyamiśraṃ ca sauhṛdam pitṛmātṛsuhṛdbhrātṛdampatīnāṃ ca kalkanam,जिह्मप्रायं व्यवहृतं शाठ्यमिश्रं च सौहृदम् पितृमातृसुहृद्भ्रातृदम्पतीनां च कल्कनम्
1,14,5,nimittānyatyariṣṭāni kāle tvanugate nṛṇām lobhādyadharmaprakṛtiṃ dṛṣṭvovācānujaṃ nṛpaḥ,निमित्तान्यत्यरिष्टानि काले त्वनुगते नृणाम् लोभाद्यधर्मप्रकृतिं दृष्ट्वोवाचानुजं नृपः
1,14,6,bhp_01.14.006 yudhiṣṭhira uvāca sampreṣito dvārakāyāṃ jiṣṇurbandhudidṛkṣayāj ñātuṃ ca puṇyaślokasya kṛṣṇasya ca viceṣṭitam,भ्प्_०१.१४.००६ युधिष्ठिर उवाच सम्प्रेषितो द्वारकायां जिष्णुर्बन्धुदिदृक्षयाज् ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम्
1,14,7,gatāḥ saptādhunā māsā bhīmasena tavānujaḥ nāyāti kasya vā hetornāhaṃ vededam añjasā,गताः सप्ताधुना मासा भीमसेन तवानुजः नायाति कस्य वा हेतोर्नाहं वेदेदम् अञ्जसा
1,14,8,api devarṣiṇādiṣṭaḥ sa kālo 'yam upasthitaḥ yadātmano 'ṅgam ākrīḍaṃ bhagavān utsisṛkṣati,अपि देवर्षिणादिष्टः स कालो ऽयम् उपस्थितः यदात्मनो ऽङ्गम् आक्रीडं भगवान् उत्सिसृक्षति
1,14,9,yasmān naḥ sampado rājyaṃ dārāḥ prāṇāḥ kulaṃ prajāḥ āsan sapatnavijayo lokāśca yadanugrahāt,यस्मान् नः सम्पदो राज्यं दाराः प्राणाः कुलं प्रजाः आसन् सपत्नविजयो लोकाश्च यदनुग्रहात्
1,14,10,paśyotpātān naravyāghra divyān bhaumān sadaihikān dāruṇān śaṃsato 'dūrādbhayaṃ no buddhimohanam,पश्योत्पातान् नरव्याघ्र दिव्यान् भौमान् सदैहिकान् दारुणान् शंसतो ऽदूराद्भयं नो बुद्धिमोहनम्
1,14,11,ūrvakṣibāhavo mahyaṃ sphurantyaṅga punaḥ punaḥ vepathuścāpi hṛdaye ārāddāsyanti vipriyam,ऊर्वक्षिबाहवो मह्यं स्फुरन्त्यङ्ग पुनः पुनः वेपथुश्चापि हृदये आराद्दास्यन्ति विप्रियम्
1,14,12,śivaiṣodyantam ādityam abhirautyanalānanā mām aṅga sārameyo 'yam abhirebhatyabhīruvat,शिवैषोद्यन्तम् आदित्यम् अभिरौत्यनलानना माम् अङ्ग सारमेयो ऽयम् अभिरेभत्यभीरुवत्
1,14,13,śastāḥ kurvanti māṃ savyaṃ dakṣiṇaṃ paśavo 'pare vāhāṃśca puruṣavyāghra lakṣaye rudato mama,शस्ताः कुर्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवो ऽपरे वाहांश्च पुरुषव्याघ्र लक्षये रुदतो मम
1,14,14,mṛtyudūtaḥ kapoto 'yam ulūkaḥ kampayan manaḥ pratyulūkaśca kuhvānairviśvaṃ vai śūnyam icchataḥ,मृत्युदूतः कपोतो ऽयम् उलूकः कम्पयन् मनः प्रत्युलूकश्च कुह्वानैर्विश्वं वै शून्यम् इच्छतः
1,14,15,dhūmrā diśaḥ paridhayaḥ kampate bhūḥ sahādribhiḥ nirghātaśca mahāṃstāta sākaṃ ca stanayitnubhiḥ,धूम्रा दिशः परिधयः कम्पते भूः सहाद्रिभिः निर्घातश्च महांस्तात साकं च स्तनयित्नुभिः
1,14,16,vāyurvāti kharasparśo rajasā visṛjaṃstamaḥ asṛg varṣanti jaladā bībhatsam iva sarvataḥ,वायुर्वाति खरस्पर्शो रजसा विसृजंस्तमः असृग् वर्षन्ति जलदा बीभत्सम् इव सर्वतः
1,14,17,sūryaṃ hataprabhaṃ paśya grahamardaṃ mitho divi sasaṅkulairbhūtagaṇairjvalite iva rodasī,सूर्यं हतप्रभं पश्य ग्रहमर्दं मिथो दिवि ससङ्कुलैर्भूतगणैर्ज्वलिते इव रोदसी
1,14,18,nadyo nadāśca kṣubhitāḥ sarāṃsi ca manāṃsi ca na jvalatyagnirājyena kālo 'yaṃ kiṃ vidhāsyati,नद्यो नदाश्च क्षुभिताः सरांसि च मनांसि च न ज्वलत्यग्निराज्येन कालो ऽयं किं विधास्यति
1,14,19,na pibanti stanaṃ vatsā na duhyanti ca mātaraḥ rudantyaśrumukhā gāvo na hṛṣyantyṛṣabhā vraje,न पिबन्ति स्तनं वत्सा न दुह्यन्ति च मातरः रुदन्त्यश्रुमुखा गावो न हृष्यन्त्यृषभा व्रजे
1,14,20,daivatāni rudantīva svidyanti hyuccalanti ca ime janapadā grāmāḥ purodyānākarāśramāḥ bhraṣṭaśriyo nirānandāḥ kim aghaṃ darśayanti naḥ,दैवतानि रुदन्तीव स्विद्यन्ति ह्युच्चलन्ति च इमे जनपदा ग्रामाः पुरोद्यानाकराश्रमाः भ्रष्टश्रियो निरानन्दाः किम् अघं दर्शयन्ति नः
1,14,21,manya etairmahotpātairnūnaṃ bhagavataḥ padaiḥ ananyapuruṣaśrībhirhīnā bhūrhatasaubhagā,मन्य एतैर्महोत्पातैर्नूनं भगवतः पदैः अनन्यपुरुषश्रीभिर्हीना भूर्हतसौभगा
1,14,22,iti cintayatastasya dṛṣṭāriṣṭena cetasā rājñaḥ pratyāgamadbrahman yadupuryāḥ kapidhvajaḥ,इति चिन्तयतस्तस्य दृष्टारिष्टेन चेतसा राज्ञः प्रत्यागमद्ब्रह्मन् यदुपुर्याः कपिध्वजः
1,14,23,taṃ pādayornipatitam ayathāpūrvam āturam adhovadanam abbindūn sṛjantaṃ nayanābjayoḥ,तं पादयोर्निपतितम् अयथापूर्वम् आतुरम् अधोवदनम् अब्बिन्दून् सृजन्तं नयनाब्जयोः
1,14,24,vilokyodvignahṛdayo vicchāyam anujaṃ nṛpaḥ pṛcchati sma suhṛn madhye saṃsmaran nāraderitam,विलोक्योद्विग्नहृदयो विच्छायम् अनुजं नृपः पृच्छति स्म सुहृन् मध्ये संस्मरन् नारदेरितम्
1,14,25,bhp_01.14.025 yudhiṣṭhira uvāca kaccidānartapuryāṃ naḥ svajanāḥ sukham āsate madhubhojadaśārhārha sātvatāndhakavṛṣṇayaḥ,भ्प्_०१.१४.०२५ युधिष्ठिर उवाच कच्चिदानर्तपुर्यां नः स्वजनाः सुखम् आसते मधुभोजदशार्हार्ह सात्वतान्धकवृष्णयः
1,14,26,śūro mātāmahaḥ kaccit svastyāste vātha māriṣaḥ mātulaḥ sānujaḥ kaccit kuśalyānakadundubhiḥ,शूरो मातामहः कच्चित् स्वस्त्यास्ते वाथ मारिषः मातुलः सानुजः कच्चित् कुशल्यानकदुन्दुभिः
1,14,27,sapta svasārastatpatnyo mātulānyaḥ sahātmajāḥ āsate sasnuṣāḥ kṣemaṃdevakīpramukhāḥ svayam,सप्त स्वसारस्तत्पत्न्यो मातुलान्यः सहात्मजाः आसते सस्नुषाः क्षेमंदेवकीप्रमुखाः स्वयम्
1,14,28,kaccidrājāhuko jīvatyasatputro 'sya cānujaḥ hṛdīkaḥ sasuto 'krūro jayantagadasāraṇāḥ,कच्चिद्राजाहुको जीवत्यसत्पुत्रो ऽस्य चानुजः हृदीकः ससुतो ऽक्रूरो जयन्तगदसारणाः
1,14,29,āsate kuśalaṃ kaccidye ca śatrujidādayaḥ kaccidāste sukhaṃ rāmo bhagavān sātvatāṃ prabhuḥ,आसते कुशलं कच्चिद्ये च शत्रुजिदादयः कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभुः
1,14,30,pradyumnaḥ sarvavṛṣṇīnāṃ sukham āste mahārathaḥ gambhīrarayo 'niruddho vardhate bhagavān uta,प्रद्युम्नः सर्ववृष्णीनां सुखम् आस्ते महारथः गम्भीररयो ऽनिरुद्धो वर्धते भगवान् उत
1,14,31,suṣeṇaścārudeṣṇaśca sāmbo jāmbavatīsutaḥ anye ca kārṣṇipravarāḥ saputrā ṛṣabhādayaḥ,सुषेणश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुतः अन्ये च कार्ष्णिप्रवराः सपुत्रा ऋषभादयः
1,14,32,tathaivānucarāḥ śaureḥ śrutadevoddhavādayaḥ sunandanandaśīrṣaṇyā ye cānye sātvatarṣabhāḥ,तथैवानुचराः शौरेः श्रुतदेवोद्धवादयः सुनन्दनन्दशीर्षण्या ये चान्ये सात्वतर्षभाः
1,14,33,api svastyāsate sarve rāmakṛṣṇabhujāśrayāḥ api smaranti kuśalam asmākaṃ baddhasauhṛdāḥ,अपि स्वस्त्यासते सर्वे रामकृष्णभुजाश्रयाः अपि स्मरन्ति कुशलम् अस्माकं बद्धसौहृदाः
1,14,34,bhagavān api govindo brahmaṇyo bhaktavatsalaḥ kaccit pure sudharmāyāṃ sukham āste suhṛdvṛtaḥ,भगवान् अपि गोविन्दो ब्रह्मण्यो भक्तवत्सलः कच्चित् पुरे सुधर्मायां सुखम् आस्ते सुहृद्वृतः
1,14,35,maṅgalāya ca lokānāṃ kṣemāya ca bhavāya ca āste yadukulāmbhodhāvādyo 'nantasakhaḥ pumān,मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च आस्ते यदुकुलाम्भोधावाद्यो ऽनन्तसखः पुमान्
1,14,36,yadbāhudaṇḍaguptāyāṃ svapuryāṃ yadavo 'rcitāḥ krīḍanti paramānandaṃ mahāpauruṣikā iva,यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां यदवो ऽर्चिताः क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव
1,14,37,yatpādaśuśrūṣaṇamukhyakarmaṇā satyādayo dvyaṣṭasahasrayoṣitaḥ nirjitya saṅkhye tridaśāṃstadāśiṣo haranti vajrāyudhavallabhocitāḥ,यत्पादशुश्रूषणमुख्यकर्मणा सत्यादयो द्व्यष्टसहस्रयोषितः निर्जित्य सङ्ख्ये त्रिदशांस्तदाशिषो हरन्ति वज्रायुधवल्लभोचिताः
1,14,38,yadbāhudaṇḍābhyudayānujīvino yadupravīrā hyakutobhayā muhuḥ adhikramantyaṅghribhirāhṛtāṃ balāt sabhāṃ sudharmāṃ surasattamocitām,यद्बाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनो यदुप्रवीरा ह्यकुतोभया मुहुः अधिक्रमन्त्यङ्घ्रिभिराहृतां बलात् सभां सुधर्मां सुरसत्तमोचिताम्
1,14,39,kaccit te 'nāmayaṃ tāta bhraṣṭatejā vibhāsi me alabdhamāno 'vajñātaḥ kiṃ vā tāta ciroṣitaḥ,कच्चित् ते ऽनामयं तात भ्रष्टतेजा विभासि मे अलब्धमानो ऽवज्ञातः किं वा तात चिरोषितः
1,14,40,kaccin nābhihato 'bhāvaiḥ śabdādibhiramaṅgalaiḥ na dattam uktam arthibhya āśayā yat pratiśrutam,कच्चिन् नाभिहतो ऽभावैः शब्दादिभिरमङ्गलैः न दत्तम् उक्तम् अर्थिभ्य आशया यत् प्रतिश्रुतम्
1,14,41,kaccit tvaṃ brāhmaṇaṃ bālaṃ gāṃ vṛddhaṃ rogiṇaṃ striyam śaraṇopasṛtaṃ sattvaṃ nātyākṣīḥ śaraṇapradaḥ,कच्चित् त्वं ब्राह्मणं बालं गां वृद्धं रोगिणं स्त्रियम् शरणोपसृतं सत्त्वं नात्याक्षीः शरणप्रदः
1,14,42,kaccit tvaṃ nāgamo 'gamyāṃ gamyāṃ vāsatkṛtāṃ striyam parājito vātha bhavān nottamairnāsamaiḥ pathi,कच्चित् त्वं नागमो ऽगम्यां गम्यां वासत्कृतां स्त्रियम् पराजितो वाथ भवान् नोत्तमैर्नासमैः पथि
1,14,43,api svit paryabhuṅkthāstvaṃ sambhojyān vṛddhabālakān jugupsitaṃ karma kiñcit kṛtavān na yadakṣamam,अपि स्वित् पर्यभुङ्क्थास्त्वं सम्भोज्यान् वृद्धबालकान् जुगुप्सितं कर्म किञ्चित् कृतवान् न यदक्षमम्
1,14,44,kaccit preṣṭhatamenātha hṛdayenātmabandhunā śūnyo 'smi rahito nityaṃ manyase te 'nyathā na ruk,कच्चित् प्रेष्ठतमेनाथ हृदयेनात्मबन्धुना शून्यो ऽस्मि रहितो नित्यं मन्यसे ते ऽन्यथा न रुक्
1,15,1,bhp_01.15.001 sūta uvāca evaṃ kṛṣṇasakhaḥ kṛṣṇo bhrātrā rājñā vikalpitaḥ nānāśaṅkāspadaṃ rūpaṃ kṛṣṇaviśleṣakarśitaḥ,भ्प्_०१.१५.००१ सूत उवाच एवं कृष्णसखः कृष्णो भ्रात्रा राज्ञा विकल्पितः नानाशङ्कास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्शितः
1,15,2,śokena śuṣyadvadana hṛtsarojo hataprabhaḥ vibhuṃ tam evānusmaran nāśaknot pratibhāṣitum,शोकेन शुष्यद्वदन हृत्सरोजो हतप्रभः विभुं तम् एवानुस्मरन् नाशक्नोत् प्रतिभाषितुम्
1,15,3,kṛcchreṇa saṃstabhya śucaḥ pāṇināmṛjya netrayoḥ parokṣeṇa samunnaddha praṇayautkaṇṭhyakātaraḥ,कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुचः पाणिनामृज्य नेत्रयोः परोक्षेण समुन्नद्ध प्रणयौत्कण्ठ्यकातरः
1,15,4,sakhyaṃ maitrīṃ sauhṛdaṃ ca sārathyādiṣu saṃsmaran nṛpam agrajam ityāha bāṣpagadgadayā girā,सख्यं मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन् नृपम् अग्रजम् इत्याह बाष्पगद्गदया गिरा
1,15,5,bhp_01.15.005 arjuna uvāca vañcito 'haṃ mahārāja hariṇā bandhurūpiṇā yena me 'pahṛtaṃ tejo devavismāpanaṃ mahat,भ्प्_०१.१५.००५ अर्जुन उवाच वञ्चितो ऽहं महाराज हरिणा बन्धुरूपिणा येन मे ऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत्
1,15,6,yasya kṣaṇaviyogena loko hyapriyadarśanaḥ ukthena rahito hyeṣa mṛtakaḥ procyate yathā,यस्य क्षणवियोगेन लोको ह्यप्रियदर्शनः उक्थेन रहितो ह्येष मृतकः प्रोच्यते यथा
1,15,7,yatsaṃśrayāddrupadageham upāgatānāṃ rājñāṃ svayaṃvaramukhe smaradurmadānām tejo hṛtaṃ khalu mayābhihataśca matsyaḥ sajjīkṛtena dhanuṣādhigatā ca kṛṣṇā,यत्संश्रयाद्द्रुपदगेहम् उपागतानां राज्ञां स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् तेजो हृतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्यः सज्जीकृतेन धनुषाधिगता च कृष्णा
1,15,8,yatsannidhāvaham u khāṇḍavam agnaye 'dām indraṃ ca sāmaragaṇaṃ tarasā vijitya labdhā sabhā mayakṛtādbhutaśilpamāyā digbhyo 'haran nṛpatayo balim adhvare te,यत्सन्निधावहम् उ खाण्डवम् अग्नये ऽदाम् इन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया दिग्भ्यो ऽहरन् नृपतयो बलिम् अध्वरे ते
1,15,9,yattejasā nṛpaśiro'ṅghrim ahan makhārtham āryo 'nujastava gajāyutasattvavīryaḥ tenāhṛtāḥ pramathanāthamakhāya bhūpā yanmocitāstadanayan balim adhvare te,यत्तेजसा नृपशिरोऽङ्घ्रिम् अहन् मखार्थम् आर्यो ऽनुजस्तव गजायुतसत्त्ववीर्यः तेनाहृताः प्रमथनाथमखाय भूपा यन्मोचितास्तदनयन् बलिम् अध्वरे ते
1,15,10,patnyāstavādhimakhakḷptamahābhiṣeka ślāghiṣṭhacārukabaraṃ kitavaiḥ sabhāyām spṛṣṭaṃ vikīrya padayoḥ patitāśrumukhyā yastatstriyo 'kṛtahateśavimuktakeśāḥ,पत्न्यास्तवाधिमखकॢप्तमहाभिषेक श्लाघिष्ठचारुकबरं कितवैः सभायाम् स्पृष्टं विकीर्य पदयोः पतिताश्रुमुख्या यस्तत्स्त्रियो ऽकृतहतेशविमुक्तकेशाः
1,15,11,yo no jugopa vana etya durantakṛcchrād durvāsaso 'riracitādayutāgrabhug yaḥ śākānnaśiṣṭam upayujya yatastrilokīṃ tṛptām amaṃsta salile vinimagnasaṅghaḥ,यो नो जुगोप वन एत्य दुरन्तकृच्छ्राद् दुर्वाससो ऽरिरचितादयुताग्रभुग् यः शाकान्नशिष्टम् उपयुज्य यतस्त्रिलोकीं तृप्ताम् अमंस्त सलिले विनिमग्नसङ्घः
1,15,12,yattejasātha bhagavān yudhi śūlapāṇir vismāpitaḥ sagirijo 'stram adān nijaṃ me anye 'pi cāham amunaiva kalevareṇa prāpto mahendrabhavane mahadāsanārdham,यत्तेजसाथ भगवान् युधि शूलपाणिर् विस्मापितः सगिरिजो ऽस्त्रम् अदान् निजं मे अन्ये ऽपि चाहम् अमुनैव कलेवरेण प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम्
1,15,13,tatraiva me viharato bhujadaṇḍayugmaṃ gāṇḍīvalakṣaṇam arātivadhāya devāḥ sendrāḥ śritā yadanubhāvitam ājamīḍha tenāham adya muṣitaḥ puruṣeṇa bhūmnā,तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मं गाण्डीवलक्षणम् अरातिवधाय देवाः सेन्द्राः श्रिता यदनुभावितम् आजमीढ तेनाहम् अद्य मुषितः पुरुषेण भूम्ना
1,15,14,yadbāndhavaḥ kurubalābdhim anantapāram eko rathena tatare 'ham atīryasattvam pratyāhṛtaṃ bahu dhanaṃ ca mayā pareṣāṃ tejāspadaṃ maṇimayaṃ ca hṛtaṃ śirobhyaḥ,यद्बान्धवः कुरुबलाब्धिम् अनन्तपारम् एको रथेन ततरे ऽहम् अतीर्यसत्त्वम् प्रत्याहृतं बहु धनं च मया परेषां तेजास्पदं मणिमयं च हृतं शिरोभ्यः
1,15,15,yo bhīṣmakarṇaguruśalyacamūṣvadabhra rājanyavaryarathamaṇḍalamaṇḍitāsu agrecaro mama vibho rathayūthapānām āyurmanāṃsi ca dṛśā saha oja ārcchat,यो भीष्मकर्णगुरुशल्यचमूष्वदभ्र राजन्यवर्यरथमण्डलमण्डितासु अग्रेचरो मम विभो रथयूथपानाम् आयुर्मनांसि च दृशा सह ओज आर्च्छत्
1,15,16,yaddoḥṣu mā praṇihitaṃ gurubhīṣmakarṇa naptṛtrigartaśalyasaindhavabāhlikādyaiḥ astrāṇyamoghamahimāni nirūpitāni nopaspṛśurnṛharidāsam ivāsurāṇi,यद्दोःषु मा प्रणिहितं गुरुभीष्मकर्ण नप्तृत्रिगर्तशल्यसैन्धवबाह्लिकाद्यैः अस्त्राण्यमोघमहिमानि निरूपितानि नोपस्पृशुर्नृहरिदासम् इवासुराणि
1,15,17,sautye vṛtaḥ kumatinātmada īśvaro me yatpādapadmam abhavāya bhajanti bhavyāḥ māṃ śrāntavāham arayo rathino bhuviṣṭhaṃ na prāharan yadanubhāvanirastacittāḥ,सौत्ये वृतः कुमतिनात्मद ईश्वरो मे यत्पादपद्मम् अभवाय भजन्ति भव्याः मां श्रान्तवाहम् अरयो रथिनो भुविष्ठं न प्राहरन् यदनुभावनिरस्तचित्ताः
1,15,18,narmāṇyudārarucirasmitaśobhitāni he pārtha he 'rjuna sakhe kurunandaneti sañjalpitāni naradeva hṛdispṛśāni smarturluṭhanti hṛdayaṃ mama mādhavasya,नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हे ऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति सञ्जल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तुर्लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य
1,15,19,śayyāsanāṭanavikatthanabhojanādiṣv aikyādvayasya ṛtavān iti vipralabdhaḥ sakhyuḥ sakheva pitṛvat tanayasya sarvaṃ sehe mahān mahitayā kumateraghaṃ me,शय्यासनाटनविकत्थनभोजनादिष्व् ऐक्याद्वयस्य ऋतवान् इति विप्रलब्धः सख्युः सखेव पितृवत् तनयस्य सर्वं सेहे महान् महितया कुमतेरघं मे
1,15,20,so 'haṃ nṛpendra rahitaḥ puruṣottamena sakhyā priyeṇa suhṛdā hṛdayena śūnyaḥ adhvanyurukramaparigraham aṅga rakṣan gopairasadbhirabaleva vinirjito 'smi,सो ऽहं नृपेन्द्र रहितः पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेण सुहृदा हृदयेन शून्यः अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहम् अङ्ग रक्षन् गोपैरसद्भिरबलेव विनिर्जितो ऽस्मि
1,15,21,tadvai dhanusta iṣavaḥ sa ratho hayāste so 'haṃ rathī nṛpatayo yata ānamanti sarvaṃ kṣaṇena tadabhūdasadīśariktaṃ bhasman hutaṃ kuhakarāddham ivoptam ūṣyām,तद्वै धनुस्त इषवः स रथो हयास्ते सो ऽहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तं भस्मन् हुतं कुहकराद्धम् इवोप्तम् ऊष्याम्
1,15,22,rājaṃstvayānupṛṣṭānāṃ suhṛdāṃ naḥ suhṛtpure vipraśāpavimūḍhānāṃ nighnatāṃ muṣṭibhirmithaḥ,राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां नः सुहृत्पुरे विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथः
1,15,23,vāruṇīṃ madirāṃ pītvā madonmathitacetasām ajānatām ivānyonyaṃ catuḥpañcāvaśeṣitāḥ,वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् अजानताम् इवान्योन्यं चतुःपञ्चावशेषिताः
1,15,24,prāyeṇaitadbhagavata īśvarasya viceṣṭitam mitho nighnanti bhūtāni bhāvayanti ca yan mithaḥ,प्रायेणैतद्भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम् मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन् मिथः
1,15,25,jalaukasāṃ jale yadvan mahānto 'dantyaṇīyasaḥ durbalān balino rājan mahānto balino mithaḥ,जलौकसां जले यद्वन् महान्तो ऽदन्त्यणीयसः दुर्बलान् बलिनो राजन् महान्तो बलिनो मिथः
1,15,26,evaṃ baliṣṭhairyadubhirmahadbhiritarān vibhuḥ yadūn yadubhiranyonyaṃ bhūbhārān sañjahāra ha,एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भिरितरान् विभुः यदून् यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह
1,15,27,deśakālārthayuktāni hṛttāpopaśamāni ca haranti smarataścittaṃ govindābhihitāni me,देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च हरन्ति स्मरतश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे
1,15,28,bhp_01.15.028 sūta uvāca evaṃ cintayato jiṣṇoḥ kṛṣṇapādasaroruham sauhārdenātigāḍhena śāntāsīdvimalā matiḥ,भ्प्_०१.१५.०२८ सूत उवाच एवं चिन्तयतो जिष्णोः कृष्णपादसरोरुहम् सौहार्देनातिगाढेन शान्तासीद्विमला मतिः
1,15,29,vāsudevāṅghryanudhyāna paribṛṃhitaraṃhasā bhaktyā nirmathitāśeṣa kaṣāyadhiṣaṇo 'rjunaḥ,वासुदेवाङ्घ्र्यनुध्यान परिबृंहितरंहसा भक्त्या निर्मथिताशेष कषायधिषणो ऽर्जुनः
1,15,30,gītaṃ bhagavatā jñānaṃ yat tat saṅgrāmamūrdhani kālakarmatamoruddhaṃ punaradhyagamat prabhuḥ,गीतं भगवता ज्ञानं यत् तत् सङ्ग्राममूर्धनि कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमत् प्रभुः
1,15,31,viśoko brahmasampattyā sañchinnadvaitasaṃśayaḥ līnaprakṛtinairguṇyādaliṅgatvādasambhavaḥ,विशोको ब्रह्मसम्पत्त्या सञ्छिन्नद्वैतसंशयः लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भवः
1,15,32,niśamya bhagavanmārgaṃ saṃsthāṃ yadukulasya ca svaḥpathāya matiṃ cakre nibhṛtātmā yudhiṣṭhiraḥ,निशम्य भगवन्मार्गं संस्थां यदुकुलस्य च स्वःपथाय मतिं चक्रे निभृतात्मा युधिष्ठिरः
1,15,33,pṛthāpyanuśrutya dhanañjayoditaṃ nāśaṃ yadūnāṃ bhagavadgatiṃ ca tām ekāntabhaktyā bhagavatyadhokṣaje niveśitātmopararāma saṃsṛteḥ,पृथाप्यनुश्रुत्य धनञ्जयोदितं नाशं यदूनां भगवद्गतिं च ताम् एकान्तभक्त्या भगवत्यधोक्षजे निवेशितात्मोपरराम संसृतेः
1,15,34,yayāharadbhuvo bhāraṃ tāṃ tanuṃ vijahāvajaḥ kaṇṭakaṃ kaṇṭakeneva dvayaṃ cāpīśituḥ samam,ययाहरद्भुवो भारं तां तनुं विजहावजः कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितुः समम्
1,15,35,yathā matsyādirūpāṇi dhatte jahyādyathā naṭaḥ bhūbhāraḥ kṣapito yenajahau tac ca kalevaram,यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जह्याद्यथा नटः भूभारः क्षपितो येनजहौ तच् च कलेवरम्
1,15,36,yadā mukundo bhagavān imāṃ mahīṃ jahau svatanvā śravaṇīyasatkathaḥ tadāharevāpratibuddhacetasām abhadrahetuḥ kaliranvavartata,यदा मुकुन्दो भगवान् इमां महीं जहौ स्वतन्वा श्रवणीयसत्कथः तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसाम् अभद्रहेतुः कलिरन्ववर्तत
1,15,37,yudhiṣṭhirastat parisarpaṇaṃ budhaḥ pure ca rāṣṭre ca gṛhe tathātmani vibhāvya lobhānṛtajihmahiṃsanādyadharmacakraṃ gamanāya paryadhāt,युधिष्ठिरस्तत् परिसर्पणं बुधः पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथात्मनि विभाव्य लोभानृतजिह्महिंसनाद्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात्
1,15,38,svarāṭ pautraṃ vinayinam ātmanaḥ susamaṃ guṇaiḥ toyanīvyāḥ patiṃ bhūmerabhyaṣiñcadgajāhvaye,स्वराट् पौत्रं विनयिनम् आत्मनः सुसमं गुणैः तोयनीव्याः पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद्गजाह्वये
1,15,39,mathurāyāṃ tathā vajraṃ śūrasenapatiṃ tataḥ prājāpatyāṃ nirūpyeṣṭim agnīn apibadīśvaraḥ,मथुरायां तथा वज्रं शूरसेनपतिं ततः प्राजापत्यां निरूप्येष्टिम् अग्नीन् अपिबदीश्वरः
1,15,40,visṛjya tatra tat sarvaṃ dukūlavalayādikam nirmamo nirahaṅkāraḥ sañchinnāśeṣabandhanaḥ,विसृज्य तत्र तत् सर्वं दुकूलवलयादिकम् निर्ममो निरहङ्कारः सञ्छिन्नाशेषबन्धनः
1,15,41,vācaṃ juhāva manasi tat prāṇa itare ca tam mṛtyāvapānaṃ sotsargaṃ taṃ pañcatve hyajohavīt,वाचं जुहाव मनसि तत् प्राण इतरे च तम् मृत्यावपानं सोत्सर्गं तं पञ्चत्वे ह्यजोहवीत्
1,15,42,tritve hutvā ca pañcatvaṃ tac caikatve ñjuhon muniḥ sarvam ātmanyajuhavīdbrahmaṇyātmānam avyaye,त्रित्वे हुत्वा च पञ्चत्वं तच् चैकत्वे ञ्जुहोन् मुनिः सर्वम् आत्मन्यजुहवीद्ब्रह्मण्यात्मानम् अव्यये
1,15,43,cīravāsā nirāhāro baddhavāṅ muktamūrdhajaḥ darśayann ātmano rūpaṃ jaḍonmattapiśācavat,चीरवासा निराहारो बद्धवाङ् मुक्तमूर्धजः दर्शयन्न् आत्मनो रूपं जडोन्मत्तपिशाचवत्
1,15,44,anavekṣamāṇo niragādaśṛṇvan badhiro yathā udīcīṃ praviveśāśāṃ gatapūrvāṃ mahātmabhiḥ hṛdi brahma paraṃ dhyāyan nāvarteta yato gataḥ,अनवेक्षमाणो निरगादशृण्वन् बधिरो यथा उदीचीं प्रविवेशाशां गतपूर्वां महात्मभिः हृदि ब्रह्म परं ध्यायन् नावर्तेत यतो गतः
1,15,45,sarve tam anunirjagmurbhrātaraḥ kṛtaniścayāḥ kalinādharmamitreṇa dṛṣṭvā spṛṣṭāḥ prajā bhuvi,सर्वे तम् अनुनिर्जग्मुर्भ्रातरः कृतनिश्चयाः कलिनाधर्ममित्रेण दृष्ट्वा स्पृष्टाः प्रजा भुवि
1,15,46,te sādhukṛtasarvārthā jñātvātyantikam ātmanaḥ manasā dhārayām āsurvaikuṇṭhacaraṇāmbujam,ते साधुकृतसर्वार्था ज्ञात्वात्यन्तिकम् आत्मनः मनसा धारयाम् आसुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम्
1,15,47,taddhyānodriktayā bhaktyā viśuddhadhiṣaṇāḥ pare tasmin nārāyaṇapade ekāntamatayo gatim,तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणाः परे तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम्
1,15,48,avāpurduravāpāṃ te asadbhirviṣayātmabhiḥ vidhūtakalmaṣā sthānaṃ virajenātmanaiva hi,अवापुर्दुरवापां ते असद्भिर्विषयात्मभिः विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि
1,15,49,viduro 'pi parityajya prabhāse deham ātmanaḥ kṛṣṇāveśena taccittaḥ pitṛbhiḥ svakṣayaṃ yayau,विदुरो ऽपि परित्यज्य प्रभासे देहम् आत्मनः कृष्णावेशेन तच्चित्तः पितृभिः स्वक्षयं ययौ
1,15,50,draupadī ca tadājñāya patīnām anapekṣatām vāsudeve bhagavati hyekāntamatirāpa tam,द्रौपदी च तदाज्ञाय पतीनाम् अनपेक्षताम् वासुदेवे भगवति ह्येकान्तमतिराप तम्
1,15,51,yaḥ śraddhayaitadbhagavatpriyāṇāṃ pāṇḍoḥ sutānām iti samprayāṇam śṛṇotyalaṃ svastyayanaṃ pavitraṃ labdhvā harau bhaktim upaiti siddhim,यः श्रद्धयैतद्भगवत्प्रियाणां पाण्डोः सुतानाम् इति सम्प्रयाणम् शृणोत्यलं स्वस्त्ययनं पवित्रं लब्ध्वा हरौ भक्तिम् उपैति सिद्धिम्
1,16,1,bhp_01.16.001 sūta uvāca tataḥ parīkṣiddvijavaryaśikṣayā mahīṃ mahābhāgavataḥ śaśāsa ha yathā hi sūtyām abhijātakovidāḥ samādiśan vipra mahadguṇastathā,भ्प्_०१.१६.००१ सूत उवाच ततः परीक्षिद्द्विजवर्यशिक्षया महीं महाभागवतः शशास ह यथा हि सूत्याम् अभिजातकोविदाः समादिशन् विप्र महद्गुणस्तथा
1,16,2,sa uttarasya tanayām upayema irāvatīm janamejayādīṃścaturastasyām utpādayat sutān,स उत्तरस्य तनयाम् उपयेम इरावतीम् जनमेजयादींश्चतुरस्तस्याम् उत्पादयत् सुतान्
1,16,3,ājahārāśvamedhāṃstrīn gaṅgāyāṃ bhūridakṣiṇān śāradvataṃ guruṃ kṛtvā devā yatrākṣigocarāḥ,आजहाराश्वमेधांस्त्रीन् गङ्गायां भूरिदक्षिणान् शारद्वतं गुरुं कृत्वा देवा यत्राक्षिगोचराः
1,16,4,nijagrāhaujasā vīraḥ kaliṃ digvijaye kvacit nṛpaliṅgadharaṃ śūdraṃ ghnantaṃ gomithunaṃ padā,निजग्राहौजसा वीरः कलिं दिग्विजये क्वचित् नृपलिङ्गधरं शूद्रं घ्नन्तं गोमिथुनं पदा
1,16,5,bhp_01.16.005 śaunaka uvāca kasya hetornijagrāha kaliṃ digvijaye nṛpaḥ nṛdevacihnadhṛk śūdra ko 'sau gāṃ yaḥ padāhanat tat kathyatāṃ mahābhāga yadi kṛṣṇakathāśrayam,भ्प्_०१.१६.००५ शौनक उवाच कस्य हेतोर्निजग्राह कलिं दिग्विजये नृपः नृदेवचिह्नधृक् शूद्र को ऽसौ गां यः पदाहनत् तत् कथ्यतां महाभाग यदि कृष्णकथाश्रयम्
1,16,6,athavāsya padāmbhoja makarandalihāṃ satām kim anyairasadālāpairāyuṣo yadasadvyayaḥ,अथवास्य पदाम्भोज मकरन्दलिहां सताम् किम् अन्यैरसदालापैरायुषो यदसद्व्ययः
1,16,7,kṣudrāyuṣāṃ nṛṇām aṅga martyānām ṛtam icchatām ihopahūto bhagavān mṛtyuḥ śāmitrakarmaṇi,क्षुद्रायुषां नृणाम् अङ्ग मर्त्यानाम् ऋतम् इच्छताम् इहोपहूतो भगवान् मृत्युः शामित्रकर्मणि
1,16,8,na kaścin mriyate tāvadyāvadāsta ihāntakaḥ etadarthaṃ hi bhagavān āhūtaḥ paramarṣibhiḥ aho nṛloke pīyeta harilīlāmṛtaṃ vacaḥ,न कश्चिन् म्रियते तावद्यावदास्त इहान्तकः एतदर्थं हि भगवान् आहूतः परमर्षिभिः अहो नृलोके पीयेत हरिलीलामृतं वचः
1,16,9,mandasya mandaprajñasya vayo mandāyuṣaśca vai nidrayā hriyate naktaṃ divā ca vyarthakarmabhiḥ,मन्दस्य मन्दप्रज्ञस्य वयो मन्दायुषश्च वै निद्रया ह्रियते नक्तं दिवा च व्यर्थकर्मभिः
1,16,10,bhp_01.16.010 sūta uvāca yadā parīkṣit kurujāṅgale 'vasat kaliṃ praviṣṭaṃ nijacakravartite niśamya vārtām anatipriyāṃ tataḥ śarāsanaṃ saṃyugaśauṇḍirādade,भ्प्_०१.१६.०१० सूत उवाच यदा परीक्षित् कुरुजाङ्गले ऽवसत् कलिं प्रविष्टं निजचक्रवर्तिते निशम्य वार्ताम् अनतिप्रियां ततः शरासनं संयुगशौण्डिराददे
1,16,11,svalaṅkṛtaṃ śyāmaturaṅgayojitaṃ rathaṃ mṛgendradhvajam āśritaḥ purāt vṛto rathāśvadvipapattiyuktayā svasenayā digvijayāya nirgataḥ,स्वलङ्कृतं श्यामतुरङ्गयोजितं रथं मृगेन्द्रध्वजम् आश्रितः पुरात् वृतो रथाश्वद्विपपत्तियुक्तया स्वसेनया दिग्विजयाय निर्गतः
1,16,12,bhadrāśvaṃ ketumālaṃ ca bhārataṃ cottarān kurūn kimpuruṣādīni varṣāṇi vijitya jagṛhe balim,भद्राश्वं केतुमालं च भारतं चोत्तरान् कुरून् किम्पुरुषादीनि वर्षाणि विजित्य जगृहे बलिम्
1,16,13,nagarāṃśca vanāṃścaiva nadīśca vimalodakāḥ puruṣān devakalpāṃśca nārīśca priyadarśanāḥ,नगरांश्च वनांश्चैव नदीश्च विमलोदकाः पुरुषान् देवकल्पांश्च नारीश्च प्रियदर्शनाः
1,16,14,adṛṣṭapūrvān subhagān sa dadarśa dhanañjayaḥ sadanāni ca śubhrāṇi nārīścāpsarasāṃ nibhāḥ,अदृष्टपूर्वान् सुभगान् स ददर्श धनञ्जयः सदनानि च शुभ्राणि नारीश्चाप्सरसां निभाः
1,16,15,tatra tatropaśṛṇvānaḥ svapūrveṣāṃ mahātmanām pragīyamāṇaṃ ca yaśaḥ kṛṣṇamāhātmyasūcakam,तत्र तत्रोपशृण्वानः स्वपूर्वेषां महात्मनाम् प्रगीयमाणं च यशः कृष्णमाहात्म्यसूचकम्
1,16,16,ātmānaṃ ca paritrātam aśvatthāmno 'stratejasaḥ snehaṃ ca vṛṣṇipārthānāṃ teṣāṃ bhaktiṃ ca keśave,आत्मानं च परित्रातम् अश्वत्थाम्नो ऽस्त्रतेजसः स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे
1,16,17,tebhyaḥ paramasantuṣṭaḥ prītyujjṛmbhitalocanaḥ mahādhanāni vāsāṃsi dadau hārān mahāmanāḥ,तेभ्यः परमसन्तुष्टः प्रीत्युज्जृम्भितलोचनः महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामनाः
1,16,18,sārathyapāraṣadasevanasakhyadautya vīrāsanānugamanastavanapraṇāmān amp;snigdheṣu pāṇḍuṣu jagatpraṇatiṃ ca viṣṇor bhaktiṃ karoti nṛpatiścaraṇāravinde,सारथ्यपारषदसेवनसख्यदौत्य वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामान् अम्प्;स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतिं च विष्णोर् भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे
1,16,19,tasyaivaṃ vartamānasya pūrveṣāṃ vṛttim anvaham nātidūre kilāścaryaṃ yadāsīt tan nibodha me,तस्यैवं वर्तमानस्य पूर्वेषां वृत्तिम् अन्वहम् नातिदूरे किलाश्चर्यं यदासीत् तन् निबोध मे
1,16,20,dharmaḥ padaikena caran vicchāyām upalabhya gām pṛcchati smāśruvadanāṃ vivatsām iva mātaram,धर्मः पदैकेन चरन् विच्छायाम् उपलभ्य गाम् पृच्छति स्माश्रुवदनां विवत्साम् इव मातरम्
1,16,21,bhp_01.16.021 dharma uvāca kaccidbhadre 'nāmayam ātmanaste vicchāyāsi mlāyateṣan mukhena ālakṣaye bhavatīm antarādhiṃ dūre bandhuṃ śocasi kañcanāmba,भ्प्_०१.१६.०२१ धर्म उवाच कच्चिद्भद्रे ऽनामयम् आत्मनस्ते विच्छायासि म्लायतेषन् मुखेन आलक्षये भवतीम् अन्तराधिं दूरे बन्धुं शोचसि कञ्चनाम्ब
1,16,22,pādairnyūnaṃ śocasi maikapādam ātmānaṃ vā vṛṣalairbhokṣyamāṇam āho surādīn hṛtayajñabhāgān prajā uta svin maghavatyavarṣati,पादैर्न्यूनं शोचसि मैकपादम् आत्मानं वा वृषलैर्भोक्ष्यमाणम् आहो सुरादीन् हृतयज्ञभागान् प्रजा उत स्विन् मघवत्यवर्षति
1,16,23,arakṣyamāṇāḥ striya urvi bālān śocasyatho puruṣādairivārtān vācaṃ devīṃ brahmakule kukarmaṇyabrahmaṇye rājakule kulāgryān,अरक्ष्यमाणाः स्त्रिय उर्वि बालान् शोचस्यथो पुरुषादैरिवार्तान् वाचं देवीं ब्रह्मकुले कुकर्मण्यब्रह्मण्ये राजकुले कुलाग्र्यान्
1,16,24,kiṃ kṣatrabandhūn kalinopasṛṣṭān rāṣṭrāṇi vā tairavaropitāni itastato vāśanapānavāsaḥ snānavyavāyonmukhajīvalokam,किं क्षत्रबन्धून् कलिनोपसृष्टान् राष्ट्राणि वा तैरवरोपितानि इतस्ततो वाशनपानवासः स्नानव्यवायोन्मुखजीवलोकम्
1,16,25,yadvāmba te bhūribharāvatāra kṛtāvatārasya harerdharitri antarhitasya smaratī visṛṣṭā karmāṇi nirvāṇavilambitāni,यद्वाम्ब ते भूरिभरावतार कृतावतारस्य हरेर्धरित्रि अन्तर्हितस्य स्मरती विसृष्टा कर्माणि निर्वाणविलम्बितानि
1,16,26,idaṃ mamācakṣva tavādhimūlaṃ vasundhare yena vikarśitāsi kālena vā te balināṃ balīyasā surārcitaṃ kiṃ hṛtam amba saubhagam,इदं ममाचक्ष्व तवाधिमूलं वसुन्धरे येन विकर्शितासि कालेन वा ते बलिनां बलीयसा सुरार्चितं किं हृतम् अम्ब सौभगम्
1,16,27,bhp_01.16.027 dharaṇyuvāca bhavān hi veda tat sarvaṃ yan māṃ dharmānupṛcchasi caturbhirvartase yena pādairlokasukhāvahaiḥ,भ्प्_०१.१६.०२७ धरण्युवाच भवान् हि वेद तत् सर्वं यन् मां धर्मानुपृच्छसि चतुर्भिर्वर्तसे येन पादैर्लोकसुखावहैः
1,16,28,satyaṃ śaucaṃ dayā kṣāntistyāgaḥ santoṣa ārjavam śamo damastapaḥ sāmyaṃ titikṣoparatiḥ śrutam,सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्यागः सन्तोष आर्जवम् शमो दमस्तपः साम्यं तितिक्षोपरतिः श्रुतम्
1,16,29,jñānaṃ viraktiraiśvaryaṃ śauryaṃ tejo balaṃ smṛtiḥ svātantryaṃ kauśalaṃ kāntirdhairyaṃ mārdavam eva ca,ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृतिः स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवम् एव च
1,16,30,prāgalbhyaṃ praśrayaḥ śīlaṃ saha ojo balaṃ bhagaḥ gāmbhīryaṃ sthairyam āstikyaṃ kīrtirmāno 'nahaṅkṛtiḥ,प्रागल्भ्यं प्रश्रयः शीलं सह ओजो बलं भगः गाम्भीर्यं स्थैर्यम् आस्तिक्यं कीर्तिर्मानो ऽनहङ्कृतिः
1,16,31,ete cānye ca bhagavan nityā yatra mahāguṇāḥ prārthyā mahattvam icchadbhirna viyanti sma karhicit,एते चान्ये च भगवन् नित्या यत्र महागुणाः प्रार्थ्या महत्त्वम् इच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित्
1,16,32,tenāhaṃ guṇapātreṇa śrīnivāsena sāmpratam śocāmi rahitaṃ lokaṃ pāpmanā kalinekṣitam,तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम्
1,16,33,ātmānaṃ cānuśocāmi bhavantaṃ cāmarottamam devān pitṝn ṛṣīn sādhūn sarvān varṇāṃstathāśramān,आत्मानं चानुशोचामि भवन्तं चामरोत्तमम् देवान् पितॄन् ऋषीन् साधून् सर्वान् वर्णांस्तथाश्रमान्
1,16,34,brahmādayo bahutithaṃ yadapāṅgamokṣa kāmāstapaḥ samacaran bhagavatprapannāḥ amp;sā śrīḥ svavāsam aravindavanaṃ vihāya yatpādasaubhagam alaṃ bhajate 'nuraktā,ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष कामास्तपः समचरन् भगवत्प्रपन्नाः अम्प्;सा श्रीः स्ववासम् अरविन्दवनं विहाय यत्पादसौभगम् अलं भजते ऽनुरक्ता
1,16,35,tasyāham abjakuliśāṅkuśaketuketaiḥ śrīmatpadairbhagavataḥ samalaṅkṛtāṅgī tasyāham abjakuliśāṅkuśaketuketaiḥ śrīmatpadairbhagavataḥ samalaṅkṛtāṅgī trīn atyaroca upalabhya tato vibhūtiṃ lokān sa māṃ vyasṛjadutsmayatīṃ tadante,तस्याहम् अब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतैः श्रीमत्पदैर्भगवतः समलङ्कृताङ्गी तस्याहम् अब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतैः श्रीमत्पदैर्भगवतः समलङ्कृताङ्गी त्रीन् अत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते
1,16,36,yo vai mamātibharam āsuravaṃśarājñām akṣauhiṇīśatam apānudadātmatantraḥ yo vai mamātibharam āsuravaṃśarājñām akṣauhiṇīśatam apānudadātmatantraḥ tvāṃ duḥstham ūnapadam ātmani pauruṣeṇa sampādayan yaduṣu ramyam abibhradaṅgam,यो वै ममातिभरम् आसुरवंशराज्ञाम् अक्षौहिणीशतम् अपानुददात्मतन्त्रः यो वै ममातिभरम् आसुरवंशराज्ञाम् अक्षौहिणीशतम् अपानुददात्मतन्त्रः त्वां दुःस्थम् ऊनपदम् आत्मनि पौरुषेण सम्पादयन् यदुषु रम्यम् अबिभ्रदङ्गम्
1,16,37,kā vā saheta virahaṃ puruṣottamasya premāvalokarucirasmitavalgujalpaiḥ kā vā saheta virahaṃ puruṣottamasya premāvalokarucirasmitavalgujalpaiḥ sthairyaṃ samānam aharan madhumāninīnāṃ romotsavo mama yadaṅghriviṭaṅkitāyāḥ,का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्गुजल्पैः का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्गुजल्पैः स्थैर्यं समानम् अहरन् मधुमानिनीनां रोमोत्सवो मम यदङ्घ्रिविटङ्कितायाः
1,16,38,tayorevaṃ kathayatoḥ pṛthivīdharmayostadā parīkṣin nāma rājarṣiḥ prāptaḥ prācīṃ sarasvatīm,तयोरेवं कथयतोः पृथिवीधर्मयोस्तदा परीक्षिन् नाम राजर्षिः प्राप्तः प्राचीं सरस्वतीम्
1,17,1,bhp_01.17.001 sūta uvāca tatra gomithunaṃ rājā hanyamānam anāthavat daṇḍahastaṃ ca vṛṣalaṃ dadṛśe nṛpalāñchanam,भ्प्_०१.१७.००१ सूत उवाच तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानम् अनाथवत् दण्डहस्तं च वृषलं ददृशे नृपलाञ्छनम्
1,17,2,vṛṣaṃ mṛṇāladhavalaṃ mehantam iva bibhyatam vepamānaṃ padaikena sīdantaṃ śūdratāḍitam,वृषं मृणालधवलं मेहन्तम् इव बिभ्यतम् वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रताडितम्
1,17,3,gāṃ ca dharmadughāṃ dīnāṃ bhṛśaṃ śūdrapadāhatām vivatsām āśruvadanāṃ kṣāmāṃ yavasam icchatīm,गां च धर्मदुघां दीनां भृशं शूद्रपदाहताम् विवत्साम् आश्रुवदनां क्षामां यवसम् इच्छतीम्
1,17,4,papraccha ratham ārūḍhaḥ kārtasvaraparicchadam meghagambhīrayā vācā samāropitakārmukaḥ,पप्रच्छ रथम् आरूढः कार्तस्वरपरिच्छदम् मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकार्मुकः
1,17,5,kastvaṃ maccharaṇe loke balāddhaṃsyabalān balī naradevo 'si veṣeṇa naṭavat karmaṇādvijaḥ,कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान् बली नरदेवो ऽसि वेषेण नटवत् कर्मणाद्विजः
1,17,6,yastvaṃ kṛṣṇe gate dūraṃ sahagāṇḍīvadhanvanā śocyo 'syaśocyān rahasi praharan vadham arhasi,यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना शोच्यो ऽस्यशोच्यान् रहसि प्रहरन् वधम् अर्हसि
1,17,7,tvaṃ vā mṛṇāladhavalaḥ pādairnyūnaḥ padā caran vṛṣarūpeṇa kiṃ kaściddevo naḥ parikhedayan,त्वं वा मृणालधवलः पादैर्न्यूनः पदा चरन् वृषरूपेण किं कश्चिद्देवो नः परिखेदयन्
1,17,8,na jātu kauravendrāṇāṃ dordaṇḍaparirambhite bhūtale 'nupatantyasmin vinā te prāṇināṃ śucaḥ,न जातु कौरवेन्द्राणां दोर्दण्डपरिरम्भिते भूतले ऽनुपतन्त्यस्मिन् विना ते प्राणिनां शुचः
1,17,9,mā saurabheyātra śuco vyetu te vṛṣalādbhayam mā rodīramba bhadraṃ te khalānāṃ mayi śāstari,मा सौरभेयात्र शुचो व्येतु ते वृषलाद्भयम् मा रोदीरम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि
1,17,10,yasya rāṣṭre prajāḥ sarvāstrasyante sādhvyasādhubhiḥ tasya mattasya naśyanti kīrtirāyurbhago gatiḥ,यस्य राष्ट्रे प्रजाः सर्वास्त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभिः तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गतिः
1,17,11,eṣa rājñāṃ paro dharmo hyārtānām ārtinigrahaḥ ata enaṃ vadhiṣyāmi bhūtadruham asattamam,एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानाम् आर्तिनिग्रहः अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहम् असत्तमम्
1,17,12,ko 'vṛścat tava pādāṃstrīn saurabheya catuṣpada mā bhūvaṃstvādṛśā rāṣṭre rājñāṃ kṛṣṇānuvartinām,को ऽवृश्चत् तव पादांस्त्रीन् सौरभेय चतुष्पद मा भूवंस्त्वादृशा राष्ट्रे राज्ञां कृष्णानुवर्तिनाम्
1,17,13,ākhyāhi vṛṣa bhadraṃ vaḥ sādhūnām akṛtāgasām ātmavairūpyakartāraṃ pārthānāṃ kīrtidūṣaṇam,आख्याहि वृष भद्रं वः साधूनाम् अकृतागसाम् आत्मवैरूप्यकर्तारं पार्थानां कीर्तिदूषणम्
1,17,14,jane 'nāgasyaghaṃ yuñjan sarvato 'sya ca madbhayam sādhūnāṃ bhadram eva syādasādhudamane kṛte,जने ऽनागस्यघं युञ्जन् सर्वतो ऽस्य च मद्भयम् साधूनां भद्रम् एव स्यादसाधुदमने कृते
1,17,15,anāgaḥsviha bhūteṣu ya āgaskṛn niraṅkuśaḥ āhartāsmi bhujaṃ sākṣādamartyasyāpi sāṅgadam,अनागःस्विह भूतेषु य आगस्कृन् निरङ्कुशः आहर्तास्मि भुजं साक्षादमर्त्यस्यापि साङ्गदम्
1,17,16,rājño hi paramo dharmaḥ svadharmasthānupālanam śāsato 'nyān yathāśāstram anāpadyutpathān iha,राज्ञो हि परमो धर्मः स्वधर्मस्थानुपालनम् शासतो ऽन्यान् यथाशास्त्रम् अनापद्युत्पथान् इह
1,17,17,bhp_01.17.017 dharma uvāca etadvaḥ pāṇḍaveyānāṃ yuktam ārtābhayaṃ vacaḥ yeṣāṃ guṇagaṇaiḥ kṛṣṇo dautyādau bhagavān kṛtaḥ,भ्प्_०१.१७.०१७ धर्म उवाच एतद्वः पाण्डवेयानां युक्तम् आर्ताभयं वचः येषां गुणगणैः कृष्णो दौत्यादौ भगवान् कृतः
1,17,18,na vayaṃ kleśabījāni yataḥ syuḥ puruṣarṣabha puruṣaṃ taṃ vijānīmo vākyabhedavimohitāḥ,न वयं क्लेशबीजानि यतः स्युः पुरुषर्षभ पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेदविमोहिताः
1,17,19,kecidvikalpavasanā āhurātmānam ātmanaḥ daivam anye 'pare karma svabhāvam apare prabhum,केचिद्विकल्पवसना आहुरात्मानम् आत्मनः दैवम् अन्ये ऽपरे कर्म स्वभावम् अपरे प्रभुम्
1,17,20,apratarkyādanirdeśyāditi keṣvapi niścayaḥ atrānurūpaṃ rājarṣe vimṛśa svamanīṣayā,अप्रतर्क्यादनिर्देश्यादिति केष्वपि निश्चयः अत्रानुरूपं राजर्षे विमृश स्वमनीषया
1,17,21,bhp_01.17.021 sūta uvāca evaṃ dharme pravadati sa samrāḍdvijasattamāḥ samāhitena manasā vikhedaḥ paryacaṣṭa tam,भ्प्_०१.१७.०२१ सूत उवाच एवं धर्मे प्रवदति स सम्राड्द्विजसत्तमाः समाहितेन मनसा विखेदः पर्यचष्ट तम्
1,17,22,bhp_01.17.022 rājovāca dharmaṃ bravīṣi dharmajña dharmo 'si vṛṣarūpadhṛk yadadharmakṛtaḥ sthānaṃ sūcakasyāpi tadbhavet,भ्प्_०१.१७.०२२ राजोवाच धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मो ऽसि वृषरूपधृक् यदधर्मकृतः स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत्
1,17,23,athavā devamāyāyā nūnaṃ gatiragocarā cetaso vacasaścāpi bhūtānām iti niścayaḥ,अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा चेतसो वचसश्चापि भूतानाम् इति निश्चयः
1,17,24,tapaḥ śaucaṃ dayā satyam iti pādāḥ kṛte kṛtāḥ adharmāṃśaistrayo bhagnāḥ smayasaṅgamadaistava,तपः शौचं दया सत्यम् इति पादाः कृते कृताः अधर्मांशैस्त्रयो भग्नाः स्मयसङ्गमदैस्तव
1,17,25,idānīṃ dharma pādaste satyaṃ nirvartayedyataḥ taṃ jighṛkṣatyadharmo 'yam anṛtenaidhitaḥ kaliḥ,इदानीं धर्म पादस्ते सत्यं निर्वर्तयेद्यतः तं जिघृक्षत्यधर्मो ऽयम् अनृतेनैधितः कलिः
1,17,26,iyaṃ ca bhūmirbhagavatā nyāsitorubharā satī śrīmadbhistatpadanyāsaiḥ sarvataḥ kṛtakautukā,इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती श्रीमद्भिस्तत्पदन्यासैः सर्वतः कृतकौतुका
1,17,27,śocatyaśrukalā sādhvī durbhagevojjhitā satī abrahmaṇyā nṛpavyājāḥ śūdrā bhokṣyanti mām iti,शोचत्यश्रुकला साध्वी दुर्भगेवोज्झिता सती अब्रह्मण्या नृपव्याजाः शूद्रा भोक्ष्यन्ति माम् इति
1,17,28,iti dharmaṃ mahīṃ caiva sāntvayitvā mahārathaḥ niśātam ādade khaḍgaṃ kalaye 'dharmahetave,इति धर्मं महीं चैव सान्त्वयित्वा महारथः निशातम् आददे खड्गं कलये ऽधर्महेतवे
1,17,29,taṃ jighāṃsum abhipretya vihāya nṛpalāñchanam tatpādamūlaṃ śirasā samagādbhayavihvalaḥ,तं जिघांसुम् अभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम् तत्पादमूलं शिरसा समगाद्भयविह्वलः
1,17,30,patitaṃ pādayorvīraḥ kṛpayā dīnavatsalaḥ śaraṇyo nāvadhīc chlokya āha cedaṃ hasann iva,पतितं पादयोर्वीरः कृपया दीनवत्सलः शरण्यो नावधीच् छ्लोक्य आह चेदं हसन्न् इव
1,17,31,bhp_01.17.031 rājovāca na te guḍākeśayaśodharāṇāṃ baddhāñjalervai bhayam asti kiñcit na vartitavyaṃ bhavatā kathañcana kṣetre madīye tvam adharmabandhuḥ,भ्प्_०१.१७.०३१ राजोवाच न ते गुडाकेशयशोधराणां बद्धाञ्जलेर्वै भयम् अस्ति किञ्चित् न वर्तितव्यं भवता कथञ्चन क्षेत्रे मदीये त्वम् अधर्मबन्धुः
1,17,32,tvāṃ vartamānaṃ naradevadeheṣvanupravṛtto 'yam adharmapūgaḥ lobho 'nṛtaṃ cauryam anāryam aṃho jyeṣṭhā ca māyā kalahaśca dambhaḥ,त्वां वर्तमानं नरदेवदेहेष्वनुप्रवृत्तो ऽयम् अधर्मपूगः लोभो ऽनृतं चौर्यम् अनार्यम् अंहो ज्येष्ठा च माया कलहश्च दम्भः
1,17,33,na vartitavyaṃ tadadharmabandho dharmeṇa satyena ca vartitavye brahmāvarte yatra yajanti yajñairyajñeśvaraṃ yajñavitānavijñāḥ,न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञैर्यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञाः
1,17,34,yasmin harirbhagavān ijyamāna ijyātmamūrtiryajatāṃ śaṃ tanoti kāmān amoghān sthirajaṅgamānām antarbahirvāyurivaiṣa ātmā,यस्मिन् हरिर्भगवान् इज्यमान इज्यात्ममूर्तिर्यजतां शं तनोति कामान् अमोघान् स्थिरजङ्गमानाम् अन्तर्बहिर्वायुरिवैष आत्मा
1,17,35,bhp_01.17.035 sūta uvāca parīkṣitaivam ādiṣṭaḥ sa kalirjātavepathuḥ tam udyatāsim āhedaṃ daṇḍapāṇim ivodyatam,भ्प्_०१.१७.०३५ सूत उवाच परीक्षितैवम् आदिष्टः स कलिर्जातवेपथुः तम् उद्यतासिम् आहेदं दण्डपाणिम् इवोद्यतम्
1,17,36,bhp_01.17.036 kaliruvāca yatra kva vātha vatsyāmi sārvabhauma tavājñayā lakṣaye tatra tatrāpi tvām ātteṣuśarāsanam,भ्प्_०१.१७.०३६ कलिरुवाच यत्र क्व वाथ वत्स्यामि सार्वभौम तवाज्ञया लक्षये तत्र तत्रापि त्वाम् आत्तेषुशरासनम्
1,17,37,tan me dharmabhṛtāṃ śreṣṭha sthānaṃ nirdeṣṭum arhasi yatraiva niyato vatsya ātiṣṭhaṃste 'nuśāsanam,तन् मे धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थानं निर्देष्टुम् अर्हसि यत्रैव नियतो वत्स्य आतिष्ठंस्ते ऽनुशासनम्
1,17,38,bhp_01.17.038 sūta uvāca abhyarthitastadā tasmai sthānāni kalaye dadau dyūtaṃ pānaṃ striyaḥ sūnā yatrādharmaścaturvidhaḥ,भ्प्_०१.१७.०३८ सूत उवाच अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ द्यूतं पानं स्त्रियः सूना यत्राधर्मश्चतुर्विधः
1,17,39,punaśca yācamānāya jātarūpam adāt prabhuḥ tato 'nṛtaṃ madaṃ kāmaṃ rajo vairaṃ ca pañcamam,पुनश्च याचमानाय जातरूपम् अदात् प्रभुः ततो ऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम्
1,17,40,amūni pañca sthānāni hyadharmaprabhavaḥ kaliḥ auttareyeṇa dattāni nyavasat tannideśakṛt,अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधर्मप्रभवः कलिः औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत् तन्निदेशकृत्
1,17,41,athaitāni na seveta bubhūṣuḥ puruṣaḥ kvacit viśeṣato dharmaśīlo rājā lokapatirguruḥ,अथैतानि न सेवेत बुभूषुः पुरुषः क्वचित् विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरुः
1,17,42,vṛṣasya naṣṭāṃstrīn pādān tapaḥ śaucaṃ dayām iti pratisandadha āśvāsya mahīṃ ca samavardhayat,वृषस्य नष्टांस्त्रीन् पादान् तपः शौचं दयाम् इति प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवर्धयत्
1,17,43,sa eṣa etarhyadhyāsta āsanaṃ pārthivocitam pitāmahenopanyastaṃ rājñāraṇyaṃ vivikṣatā,स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता
1,17,44,āste 'dhunā sa rājarṣiḥ kauravendraśriyollasan gajāhvaye mahābhāgaścakravartī bṛhacchravāḥ,आस्ते ऽधुना स राजर्षिः कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् गजाह्वये महाभागश्चक्रवर्ती बृहच्छ्रवाः
1,17,45,itthambhūtānubhāvo 'yam abhimanyusuto nṛpaḥ yasya pālayataḥ kṣauṇīṃ yūyaṃ satrāya dīkṣitāḥ,इत्थम्भूतानुभावो ऽयम् अभिमन्युसुतो नृपः यस्य पालयतः क्षौणीं यूयं सत्राय दीक्षिताः
1,18,1,bhp_01.18.001 sūta uvāca yo vai drauṇyastravipluṣṭo na māturudare mṛtaḥ anugrahādbhagavataḥ kṛṣṇasyādbhutakarmaṇaḥ,भ्प्_०१.१८.००१ सूत उवाच यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृतः अनुग्रहाद्भगवतः कृष्णस्याद्भुतकर्मणः
1,18,2,brahmakopotthitādyastu takṣakāt prāṇaviplavāt na sammumohorubhayādbhagavatyarpitāśayaḥ,ब्रह्मकोपोत्थिताद्यस्तु तक्षकात् प्राणविप्लवात् न सम्मुमोहोरुभयाद्भगवत्यर्पिताशयः
1,18,3,utsṛjya sarvataḥ saṅgaṃ vijñātājitasaṃsthitiḥ vaiyāsakerjahau śiṣyo gaṅgāyāṃ svaṃ kalevaram,उत्सृज्य सर्वतः सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थितिः वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम्
1,18,4,nottamaślokavārtānāṃ juṣatāṃ tatkathāmṛtam syāt sambhramo 'ntakāle 'pi smaratāṃ tatpadāmbujam,नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् स्यात् सम्भ्रमो ऽन्तकाले ऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम्
1,18,5,tāvat kalirna prabhavet praviṣṭo 'pīha sarvataḥ yāvadīśo mahān urvyām ābhimanyava ekarāṭ,तावत् कलिर्न प्रभवेत् प्रविष्टो ऽपीह सर्वतः यावदीशो महान् उर्व्याम् आभिमन्यव एकराट्
1,18,6,yasminn ahani yarhyeva bhagavān utsasarja gām tadaivehānuvṛtto 'sāvadharmaprabhavaḥ kaliḥ,यस्मिन्न् अहनि यर्ह्येव भगवान् उत्ससर्ज गाम् तदैवेहानुवृत्तो ऽसावधर्मप्रभवः कलिः
1,18,7,nānudveṣṭi kaliṃ samrāṭ sāraṅga iva sārabhuk kuśalānyāśu siddhyanti netarāṇi kṛtāni yat,नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत्
1,18,8,kiṃ nu bāleṣu śūreṇa kalinā dhīrabhīruṇā apramattaḥ pramatteṣu yo vṛko nṛṣu vartate,किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा अप्रमत्तः प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते
1,18,9,upavarṇitam etadvaḥ puṇyaṃ pārīkṣitaṃ mayā vāsudevakathopetam ākhyānaṃ yadapṛcchata,उपवर्णितम् एतद्वः पुण्यं पारीक्षितं मया वासुदेवकथोपेतम् आख्यानं यदपृच्छत
1,18,10,yā yāḥ kathā bhagavataḥ kathanīyorukarmaṇaḥ guṇakarmāśrayāḥ pumbhiḥ saṃsevyāstā bubhūṣubhiḥ,या याः कथा भगवतः कथनीयोरुकर्मणः गुणकर्माश्रयाः पुम्भिः संसेव्यास्ता बुभूषुभिः
1,18,11,bhp_01.18.011 ṛṣaya ūcuḥ sūta jīva samāḥ saumya śāśvatīrviśadaṃ yaśaḥ yastvaṃ śaṃsasi kṛṣṇasya martyānām amṛtaṃ hi naḥ,भ्प्_०१.१८.०११ ऋषय ऊचुः सूत जीव समाः सौम्य शाश्वतीर्विशदं यशः यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मर्त्यानाम् अमृतं हि नः
1,18,12,karmaṇyasminn anāśvāse dhūmadhūmrātmanāṃ bhavān āpāyayati govinda pādapadmāsavaṃ madhu,कर्मण्यस्मिन्न् अनाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् आपाययति गोविन्द पादपद्मासवं मधु
1,18,13,tulayāma lavenāpi na svargaṃ nāpunarbhavam bhagavatsaṅgisaṅgasya martyānāṃ kim utāśiṣaḥ,तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किम् उताशिषः
1,18,14,ko nāma tṛpyedrasavit kathāyāṃ mahattamaikāntaparāyaṇasya nāntaṃ guṇānām aguṇasya jagmur yogeśvarā ye bhavapādmamukhyāḥ,को नाम तृप्येद्रसवित् कथायां महत्तमैकान्तपरायणस्य नान्तं गुणानाम् अगुणस्य जग्मुर् योगेश्वरा ये भवपाद्ममुख्याः
1,18,15,tan no bhavān vai bhagavatpradhāno mahattamaikāntaparāyaṇasya harerudāraṃ caritaṃ viśuddhaṃ śuśrūṣatāṃ no vitanotu vidvan,तन् नो भवान् वै भगवत्प्रधानो महत्तमैकान्तपरायणस्य हरेरुदारं चरितं विशुद्धं शुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन्
1,18,16,sa vai mahābhāgavataḥ parīkṣid yenāpavargākhyam adabhrabuddhiḥ jñānena vaiyāsakiśabditena bheje khagendradhvajapādamūlam,स वै महाभागवतः परीक्षिद् येनापवर्गाख्यम् अदभ्रबुद्धिः ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेन भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम्
1,18,17,tan naḥ paraṃ puṇyam asaṃvṛtārtham ākhyānam atyadbhutayoganiṣṭham ākhyāhyanantācaritopapannaṃ pārīkṣitaṃ bhāgavatābhirāmam,तन् नः परं पुण्यम् असंवृतार्थम् आख्यानम् अत्यद्भुतयोगनिष्ठम् आख्याह्यनन्ताचरितोपपन्नं पारीक्षितं भागवताभिरामम्
1,18,18,bhp_01.18.018 sūta uvāca aho vayaṃ janmabhṛto 'dya hāsma vṛddhānuvṛttyāpi vilomajātāḥ dauṣkulyam ādhiṃ vidhunoti śīghraṃ mahattamānām abhidhānayogaḥ,भ्प्_०१.१८.०१८ सूत उवाच अहो वयं जन्मभृतो ऽद्य हास्म वृद्धानुवृत्त्यापि विलोमजाताः दौष्कुल्यम् आधिं विधुनोति शीघ्रं महत्तमानाम् अभिधानयोगः
1,18,19,kutaḥ punargṛṇato nāma tasya mahattamaikāntaparāyaṇasya yo 'nantaśaktirbhagavān ananto mahadguṇatvādyam anantam āhuḥ,कुतः पुनर्गृणतो नाम तस्य महत्तमैकान्तपरायणस्य यो ऽनन्तशक्तिर्भगवान् अनन्तो महद्गुणत्वाद्यम् अनन्तम् आहुः
1,18,20,etāvatālaṃ nanu sūcitena guṇairasāmyānatiśāyanasya hitvetarān prārthayato vibhūtir yasyāṅghrireṇuṃ juṣate 'nabhīpsoḥ,एतावतालं ननु सूचितेन गुणैरसाम्यानतिशायनस्य हित्वेतरान् प्रार्थयतो विभूतिर् यस्याङ्घ्रिरेणुं जुषते ऽनभीप्सोः
1,18,21,athāpi yatpādanakhāvasṛṣṭaṃ jagadviriñcopahṛtārhaṇāmbhaḥ seśaṃ punātyanyatamo mukundāt ko nāma loke bhagavatpadārthaḥ,अथापि यत्पादनखावसृष्टं जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भः सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थः
1,18,22,yatrānuraktāḥ sahasaiva dhīrā vyapohya dehādiṣu saṅgam ūḍham vrajanti tat pāramahaṃsyam antyaṃ yasminn ahiṃsopaśamaḥ svadharmaḥ,यत्रानुरक्ताः सहसैव धीरा व्यपोह्य देहादिषु सङ्गम् ऊढम् व्रजन्ति तत् पारमहंस्यम् अन्त्यं यस्मिन्न् अहिंसोपशमः स्वधर्मः
1,18,23,ahaṃ hi pṛṣṭo 'ryamaṇo bhavadbhir ācakṣa ātmāvagamo 'tra yāvān nabhaḥ patantyātmasamaṃ patattriṇas tathā samaṃ viṣṇugatiṃ vipaścitaḥ,अहं हि पृष्टो ऽर्यमणो भवद्भिर् आचक्ष आत्मावगमो ऽत्र यावान् नभः पतन्त्यात्मसमं पतत्त्रिणस् तथा समं विष्णुगतिं विपश्चितः
1,18,24,ekadā dhanurudyamya vicaran mṛgayāṃ vane mṛgān anugataḥ śrāntaḥ kṣudhitastṛṣito bhṛśam,एकदा धनुरुद्यम्य विचरन् मृगयां वने मृगान् अनुगतः श्रान्तः क्षुधितस्तृषितो भृशम्
1,18,25,jalāśayam acakṣāṇaḥ praviveśa tam āśramam dadarśa munim āsīnaṃ śāntaṃ mīlitalocanam,जलाशयम् अचक्षाणः प्रविवेश तम् आश्रमम् ददर्श मुनिम् आसीनं शान्तं मीलितलोचनम्
1,18,26,pratiruddhendriyaprāṇa manobuddhim upāratam sthānatrayāt paraṃ prāptaṃ brahmabhūtam avikriyam,प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राण मनोबुद्धिम् उपारतम् स्थानत्रयात् परं प्राप्तं ब्रह्मभूतम् अविक्रियम्
1,18,27,viprakīrṇajaṭācchannaṃ rauraveṇājinena ca viśuṣyattālurudakaṃ tathābhūtam ayācata,विप्रकीर्णजटाच्छन्नं रौरवेणाजिनेन च विशुष्यत्तालुरुदकं तथाभूतम् अयाचत
1,18,28,alabdhatṛṇabhūmyādirasamprāptārghyasūnṛtaḥ avajñātam ivātmānaṃ manyamānaścukopa ha,अलब्धतृणभूम्यादिरसम्प्राप्तार्घ्यसूनृतः अवज्ञातम् इवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह
1,18,29,abhūtapūrvaḥ sahasā kṣuttṛḍbhyām arditātmanaḥ brāhmaṇaṃ pratyabhūdbrahman matsaro manyureva ca,अभूतपूर्वः सहसा क्षुत्तृड्भ्याम् अर्दितात्मनः ब्राह्मणं प्रत्यभूद्ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च
1,18,30,sa tu brahmaṛṣeraṃse gatāsum uragaṃ ruṣā vinirgacchan dhanuṣkoṭyā nidhāya puram āgataḥ,स तु ब्रह्मऋषेरंसे गतासुम् उरगं रुषा विनिर्गच्छन् धनुष्कोट्या निधाय पुरम् आगतः
1,18,31,eṣa kiṃ nibhṛtāśeṣa karaṇo mīlitekṣaṇaḥ mṛṣāsamādhirāhosvit kiṃ nu syāt kṣatrabandhubhiḥ,एष किं निभृताशेष करणो मीलितेक्षणः मृषासमाधिराहोस्वित् किं नु स्यात् क्षत्रबन्धुभिः
1,18,32,tasya putro 'titejasvī viharan bālako 'rbhakaiḥ rājñāghaṃ prāpitaṃ tātaṃ śrutvā tatredam abravīt,तस्य पुत्रो ऽतितेजस्वी विहरन् बालको ऽर्भकैः राज्ञाघं प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्रेदम् अब्रवीत्
1,18,33,aho adharmaḥ pālānāṃ pīvnāṃ balibhujām iva svāminyaghaṃ yaddāsānāṃ dvārapānāṃ śunām iva,अहो अधर्मः पालानां पीव्नां बलिभुजाम् इव स्वामिन्यघं यद्दासानां द्वारपानां शुनाम् इव
1,18,34,brāhmaṇaiḥ kṣatrabandhurhi gṛhapālo nirūpitaḥ sa kathaṃ tadgṛhe dvāḥsthaḥ sabhāṇḍaṃ bhoktum arhati,ब्राह्मणैः क्षत्रबन्धुर्हि गृहपालो निरूपितः स कथं तद्गृहे द्वाःस्थः सभाण्डं भोक्तुम् अर्हति
1,18,35,kṛṣṇe gate bhagavati śāstaryutpathagāminām tadbhinnasetūn adyāhaṃ śāsmi paśyata me balam,कृष्णे गते भगवति शास्तर्युत्पथगामिनाम् तद्भिन्नसेतून् अद्याहं शास्मि पश्यत मे बलम्
1,18,36,ityuktvā roṣatāmrākṣo vayasyān ṛṣibālakaḥ kauśikyāpa upaspṛśya vāgvajraṃ visasarja ha,इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो वयस्यान् ऋषिबालकः कौशिक्याप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह
1,18,37,iti laṅghitamaryādaṃ takṣakaḥ saptame 'hani daṅkṣyati sma kulāṅgāraṃ codito me tatadruham,इति लङ्घितमर्यादं तक्षकः सप्तमे ऽहनि दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रुहम्
1,18,38,tato 'bhyetyāśramaṃ bālo gale sarpakalevaram pitaraṃ vīkṣya duḥkhārto muktakaṇṭho ruroda ha,ततो ऽभ्येत्याश्रमं बालो गले सर्पकलेवरम् पितरं वीक्ष्य दुःखार्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह
1,18,39,sa vā āṅgiraso brahman śrutvā sutavilāpanam unmīlya śanakairnetre dṛṣṭvā cāṃse mṛtoragam,स वा आङ्गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुतविलापनम् उन्मील्य शनकैर्नेत्रे दृष्ट्वा चांसे मृतोरगम्
1,18,40,visṛjya taṃ ca papraccha vatsa kasmāddhi rodiṣi kena vā te 'pakṛtam ityuktaḥ sa nyavedayat,विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि केन वा ते ऽपकृतम् इत्युक्तः स न्यवेदयत्
1,18,41,niśamya śaptam atadarhaṃ narendraṃ sa brāhmaṇo nātmajam abhyanandat aho batāṃho mahadadya te kṛtam alpīyasi droha ururdamo dhṛtaḥ,निशम्य शप्तम् अतदर्हं नरेन्द्रं स ब्राह्मणो नात्मजम् अभ्यनन्दत् अहो बतांहो महदद्य ते कृतम् अल्पीयसि द्रोह उरुर्दमो धृतः
1,18,42,na vai nṛbhirnaradevaṃ parākhyaṃ sammātum arhasyavipakvabuddhe yattejasā durviṣaheṇa guptā vindanti bhadrāṇyakutobhayāḥ prajāḥ,न वै नृभिर्नरदेवं पराख्यं सम्मातुम् अर्हस्यविपक्वबुद्धे यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता विन्दन्ति भद्राण्यकुतोभयाः प्रजाः
1,18,43,alakṣyamāṇe naradevanāmni rathāṅgapāṇāvayam aṅga lokaḥ tadā hi caurapracuro vinaṅkṣyatyarakṣyamāṇo 'vivarūthavat kṣaṇāt,अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्नि रथाङ्गपाणावयम् अङ्ग लोकः तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्क्ष्यत्यरक्ष्यमाणो ऽविवरूथवत् क्षणात्
1,18,44,tadadya naḥ pāpam upaityananvayaṃ yan naṣṭanāthasya vasorvilumpakāt parasparaṃ ghnanti śapanti vṛñjate paśūn striyo 'rthān purudasyavo janāḥ,तदद्य नः पापम् उपैत्यनन्वयं यन् नष्टनाथस्य वसोर्विलुम्पकात् परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते पशून् स्त्रियो ऽर्थान् पुरुदस्यवो जनाः
1,18,45,tadāryadharmaḥ pravilīyate nṛṇāṃ varṇāśramācārayutastrayīmayaḥ tato 'rthakāmābhiniveśitātmanāṃ śunāṃ kapīnām iva varṇasaṅkaraḥ,तदार्यधर्मः प्रविलीयते नृणां वर्णाश्रमाचारयुतस्त्रयीमयः ततो ऽर्थकामाभिनिवेशितात्मनां शुनां कपीनाम् इव वर्णसङ्करः
1,18,46,dharmapālo narapatiḥ sa tu samrāḍbṛhacchravāḥ sākṣān mahābhāgavato rājarṣirhayamedhayāṭ kṣuttṛṭśramayuto dīno naivāsmac chāpam arhati,धर्मपालो नरपतिः स तु सम्राड्बृहच्छ्रवाः साक्षान् महाभागवतो राजर्षिर्हयमेधयाट् क्षुत्तृट्श्रमयुतो दीनो नैवास्मच् छापम् अर्हति
1,18,47,apāpeṣu svabhṛtyeṣu bālenāpakvabuddhinā pāpaṃ kṛtaṃ tadbhagavān sarvātmā kṣantum arhati,अपापेषु स्वभृत्येषु बालेनापक्वबुद्धिना पापं कृतं तद्भगवान् सर्वात्मा क्षन्तुम् अर्हति
1,18,48,tiraskṛtā vipralabdhāḥ śaptāḥ kṣiptā hatā api nāsya tat pratikurvanti tadbhaktāḥ prabhavo 'pi hi,तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ता हता अपि नास्य तत् प्रतिकुर्वन्ति तद्भक्ताः प्रभवो ऽपि हि
1,18,49,iti putrakṛtāghena so 'nutapto mahāmuniḥ svayaṃ viprakṛto rājñā naivāghaṃ tadacintayat,इति पुत्रकृताघेन सो ऽनुतप्तो महामुनिः स्वयं विप्रकृतो राज्ञा नैवाघं तदचिन्तयत्
1,18,50,prāyaśaḥ sādhavo loke parairdvandveṣu yojitāḥ na vyathanti na hṛṣyanti yata ātmāguṇāśrayaḥ,प्रायशः साधवो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिताः न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्मागुणाश्रयः
1,19,1,bhp_01.19.001 sūta uvāca mahīpatistvatha tatkarma garhyaṃ vicintayann ātmakṛtaṃ sudurmanāḥ aho mayā nīcam anāryavat kṛtaṃ nirāgasi brahmaṇi gūḍhatejasi,भ्प्_०१.१९.००१ सूत उवाच महीपतिस्त्वथ तत्कर्म गर्ह्यं विचिन्तयन्न् आत्मकृतं सुदुर्मनाः अहो मया नीचम् अनार्यवत् कृतं निरागसि ब्रह्मणि गूढतेजसि
1,19,2,dhruvaṃ tato me kṛtadevahelanād duratyayaṃ vyasanaṃ nātidīrghāt tadastu kāmaṃ hyaghaniṣkṛtāya me yathā na kuryāṃ punarevam addhā,ध्रुवं ततो मे कृतदेवहेलनाद् दुरत्ययं व्यसनं नातिदीर्घात् तदस्तु कामं ह्यघनिष्कृताय मे यथा न कुर्यां पुनरेवम् अद्धा
1,19,3,adyaiva rājyaṃ balam ṛddhakośaṃ prakopitabrahmakulānalo me dahatvabhadrasya punarna me 'bhūt pāpīyasī dhīrdvijadevagobhyaḥ,अद्यैव राज्यं बलम् ऋद्धकोशं प्रकोपितब्रह्मकुलानलो मे दहत्वभद्रस्य पुनर्न मे ऽभूत् पापीयसी धीर्द्विजदेवगोभ्यः
1,19,4,sa cintayann ittham athāśṛṇodyathā muneḥ sutokto nirṛtistakṣakākhyaḥ sa sādhu mene na cireṇa takṣakā nalaṃ prasaktasya viraktikāraṇam,स चिन्तयन्न् इत्थम् अथाशृणोद्यथा मुनेः सुतोक्तो निरृतिस्तक्षकाख्यः स साधु मेने न चिरेण तक्षका नलं प्रसक्तस्य विरक्तिकारणम्
1,19,5,atho vihāyemam amuṃ ca lokaṃ vimarśitau heyatayā purastāt kṛṣṇāṅghrisevām adhimanyamāna upāviśat prāyam amartyanadyām,अथो विहायेमम् अमुं च लोकं विमर्शितौ हेयतया पुरस्तात् कृष्णाङ्घ्रिसेवाम् अधिमन्यमान उपाविशत् प्रायम् अमर्त्यनद्याम्
1,19,6,yā vai lasacchrītulasīvimiśra kṛṣṇāṅghrireṇvabhyadhikāmbunetrī punāti lokān ubhayatra seśān kastāṃ na seveta mariṣyamāṇaḥ,या वै लसच्छ्रीतुलसीविमिश्र कृष्णाङ्घ्रिरेण्वभ्यधिकाम्बुनेत्री पुनाति लोकान् उभयत्र सेशान् कस्तां न सेवेत मरिष्यमाणः
1,19,7,iti vyavacchidya sa pāṇḍaveyaḥ prāyopaveśaṃ prati viṣṇupadyām dadhau mukundāṅghrim ananyabhāvo munivrato muktasamastasaṅgaḥ,इति व्यवच्छिद्य स पाण्डवेयः प्रायोपवेशं प्रति विष्णुपद्याम् दधौ मुकुन्दाङ्घ्रिम् अनन्यभावो मुनिव्रतो मुक्तसमस्तसङ्गः
1,19,8,tatropajagmurbhuvanaṃ punānā mahānubhāvā munayaḥ saśiṣyāḥ prāyeṇa tīrthābhigamāpadeśaiḥ svayaṃ hi tīrthāni punanti santaḥ,तत्रोपजग्मुर्भुवनं पुनाना महानुभावा मुनयः सशिष्याः प्रायेण तीर्थाभिगमापदेशैः स्वयं हि तीर्थानि पुनन्ति सन्तः
1,19,9,atrirvasiṣṭhaścyavanaḥ śaradvān ariṣṭanemirbhṛguraṅgirāśca parāśaro gādhisuto 'tha rāma utathya indrapramadedhmavāhau,अत्रिर्वसिष्ठश्च्यवनः शरद्वान् अरिष्टनेमिर्भृगुरङ्गिराश्च पराशरो गाधिसुतो ऽथ राम उतथ्य इन्द्रप्रमदेध्मवाहौ
1,19,10,medhātithirdevala ārṣṭiṣeṇo bhāradvājo gautamaḥ pippalādaḥ maitreya aurvaḥ kavaṣaḥ kumbhayonir dvaipāyano bhagavān nāradaśca,मेधातिथिर्देवल आर्ष्टिषेणो भारद्वाजो गौतमः पिप्पलादः मैत्रेय और्वः कवषः कुम्भयोनिर् द्वैपायनो भगवान् नारदश्च
1,19,11,anye ca devarṣibrahmarṣivaryā rājarṣivaryā aruṇādayaśca nānārṣeyapravarān sametān abhyarcya rājā śirasā vavande,अन्ये च देवर्षिब्रह्मर्षिवर्या राजर्षिवर्या अरुणादयश्च नानार्षेयप्रवरान् समेतान् अभ्यर्च्य राजा शिरसा ववन्दे
1,19,12,sukhopaviṣṭeṣvatha teṣu bhūyaḥ kṛtapraṇāmaḥ svacikīrṣitaṃ yat vijñāpayām āsa viviktacetā upasthito 'gre 'bhigṛhītapāṇiḥ,सुखोपविष्टेष्वथ तेषु भूयः कृतप्रणामः स्वचिकीर्षितं यत् विज्ञापयाम् आस विविक्तचेता उपस्थितो ऽग्रे ऽभिगृहीतपाणिः
1,19,13,bhp_01.19.013 rājovāca aho vayaṃ dhanyatamā nṛpāṇāṃ mahattamānugrahaṇīyaśīlāḥ rājñāṃ kulaṃ brāhmaṇapādaśaucād dūrādvisṛṣṭaṃ bata garhyakarma,भ्प्_०१.१९.०१३ राजोवाच अहो वयं धन्यतमा नृपाणां महत्तमानुग्रहणीयशीलाः राज्ञां कुलं ब्राह्मणपादशौचाद् दूराद्विसृष्टं बत गर्ह्यकर्म
1,19,14,tasyaiva me 'ghasya parāvareśo vyāsaktacittasya gṛheṣvabhīkṣṇam nirvedamūlo dvijaśāparūpo yatra prasakto bhayam āśu dhatte,तस्यैव मे ऽघस्य परावरेशो व्यासक्तचित्तस्य गृहेष्वभीक्ष्णम् निर्वेदमूलो द्विजशापरूपो यत्र प्रसक्तो भयम् आशु धत्ते
1,19,15,taṃ mopayātaṃ pratiyantu viprā gaṅgā ca devī dhṛtacittam īśe dvijopasṛṣṭaḥ kuhakastakṣako vā daśatvalaṃ gāyata viṣṇugāthāḥ,तं मोपयातं प्रतियन्तु विप्रा गङ्गा च देवी धृतचित्तम् ईशे द्विजोपसृष्टः कुहकस्तक्षको वा दशत्वलं गायत विष्णुगाथाः
1,19,16,punaśca bhūyādbhagavatyanante ratiḥ prasaṅgaśca tadāśrayeṣu mahatsu yāṃ yām upayāmi sṛṣṭiṃ maitryastu sarvatra namo dvijebhyaḥ,पुनश्च भूयाद्भगवत्यनन्ते रतिः प्रसङ्गश्च तदाश्रयेषु महत्सु यां याम् उपयामि सृष्टिं मैत्र्यस्तु सर्वत्र नमो द्विजेभ्यः
1,19,17,iti sma rājādhyavasāyayuktaḥ prācīnamūleṣu kuśeṣu dhīraḥ udaṅmukho dakṣiṇakūla āste samudrapatnyāḥ svasutanyastabhāraḥ,इति स्म राजाध्यवसाययुक्तः प्राचीनमूलेषु कुशेषु धीरः उदङ्मुखो दक्षिणकूल आस्ते समुद्रपत्न्याः स्वसुतन्यस्तभारः
1,19,18,evaṃ ca tasmin naradevadeve prāyopaviṣṭe divi devasaṅghāḥ praśasya bhūmau vyakiran prasūnair mudā muhurdundubhayaśca neduḥ,एवं च तस्मिन् नरदेवदेवे प्रायोपविष्टे दिवि देवसङ्घाः प्रशस्य भूमौ व्यकिरन् प्रसूनैर् मुदा मुहुर्दुन्दुभयश्च नेदुः
1,19,19,maharṣayo vai samupāgatā ye praśasya sādhvityanumodamānāḥ ūcuḥ prajānugrahaśīlasārā yaduttamaślokaguṇābhirūpam,महर्षयो वै समुपागता ये प्रशस्य साध्वित्यनुमोदमानाः ऊचुः प्रजानुग्रहशीलसारा यदुत्तमश्लोकगुणाभिरूपम्
1,19,20,na vā idaṃ rājarṣivarya citraṃ bhavatsu kṛṣṇaṃ samanuvrateṣu ye 'dhyāsanaṃ rājakirīṭajuṣṭaṃ sadyo jahurbhagavatpārśvakāmāḥ,न वा इदं राजर्षिवर्य चित्रं भवत्सु कृष्णं समनुव्रतेषु ये ऽध्यासनं राजकिरीटजुष्टं सद्यो जहुर्भगवत्पार्श्वकामाः
1,19,21,sarve vayaṃ tāvadihāsmahe 'tha kalevaraṃ yāvadasau vihāya lokaṃ paraṃ virajaskaṃ viśokaṃ yāsyatyayaṃ bhāgavatapradhānaḥ,सर्वे वयं तावदिहास्महे ऽथ कलेवरं यावदसौ विहाय लोकं परं विरजस्कं विशोकं यास्यत्ययं भागवतप्रधानः
1,19,22,āśrutya tadṛṣigaṇavacaḥ parīkṣit samaṃ madhucyudguru cāvyalīkam ābhāṣatainān abhinandya yuktān śuśrūṣamāṇaścaritāni viṣṇoḥ,आश्रुत्य तदृषिगणवचः परीक्षित् समं मधुच्युद्गुरु चाव्यलीकम् आभाषतैनान् अभिनन्द्य युक्तान् शुश्रूषमाणश्चरितानि विष्णोः
1,19,23,samāgatāḥ sarvata eva sarve vedā yathā mūrtidharāstripṛṣṭhe nehātha nāmutra ca kaścanārtha ṛte parānugraham ātmaśīlam,समागताः सर्वत एव सर्वे वेदा यथा मूर्तिधरास्त्रिपृष्ठे नेहाथ नामुत्र च कश्चनार्थ ऋते परानुग्रहम् आत्मशीलम्
1,19,24,tataśca vaḥ pṛcchyam imaṃ vipṛcche viśrabhya viprā iti kṛtyatāyām sarvātmanā mriyamāṇaiśca kṛtyaṃ śuddhaṃ ca tatrāmṛśatābhiyuktāḥ,ततश्च वः पृच्छ्यम् इमं विपृच्छे विश्रभ्य विप्रा इति कृत्यतायाम् सर्वात्मना म्रियमाणैश्च कृत्यं शुद्धं च तत्रामृशताभियुक्ताः
1,19,25,tatrābhavadbhagavān vyāsaputro yadṛcchayā gām aṭamāno 'napekṣaḥ alakṣyaliṅgo nijalābhatuṣṭo vṛtaśca bālairavadhūtaveṣaḥ,तत्राभवद्भगवान् व्यासपुत्रो यदृच्छया गाम् अटमानो ऽनपेक्षः अलक्ष्यलिङ्गो निजलाभतुष्टो वृतश्च बालैरवधूतवेषः
1,19,26,taṃ dvyaṣṭavarṣaṃ sukumārapāda karorubāhvaṃsakapolagātram cārvāyatākṣonnasatulyakarṇa subhrvānanaṃ kambusujātakaṇṭham,तं द्व्यष्टवर्षं सुकुमारपाद करोरुबाह्वंसकपोलगात्रम् चार्वायताक्षोन्नसतुल्यकर्ण सुभ्र्वाननं कम्बुसुजातकण्ठम्
1,19,27,nigūḍhajatruṃ pṛthutuṅgavakṣasam āvartanābhiṃ valivalgūdaraṃ ca digambaraṃ vaktravikīrṇakeśaṃ pralambabāhuṃ svamarottamābham,निगूढजत्रुं पृथुतुङ्गवक्षसम् आवर्तनाभिं वलिवल्गूदरं च दिगम्बरं वक्त्रविकीर्णकेशं प्रलम्बबाहुं स्वमरोत्तमाभम्
1,19,28,śyāmaṃ sadāpīvyavayo'ṅgalakṣmyā strīṇāṃ manojñaṃ rucirasmitena pratyutthitāste munayaḥ svāsanebhyas tallakṣaṇajñā api gūḍhavarcasam,श्यामं सदापीव्यवयोऽङ्गलक्ष्म्या स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरस्मितेन प्रत्युत्थितास्ते मुनयः स्वासनेभ्यस् तल्लक्षणज्ञा अपि गूढवर्चसम्
1,19,29,sa viṣṇurāto 'tithaya āgatāya tasmai saparyāṃ śirasājahāra tato nivṛttā hyabudhāḥ striyo 'rbhakā mahāsane sopaviveśa pūjitaḥ,स विष्णुरातो ऽतिथय आगताय तस्मै सपर्यां शिरसाजहार ततो निवृत्ता ह्यबुधाः स्त्रियो ऽर्भका महासने सोपविवेश पूजितः
1,19,30,sa saṃvṛtastatra mahān mahīyasāṃ brahmarṣirājarṣidevarṣisaṅghaiḥ vyarocatālaṃ bhagavān yathendur graharkṣatārānikaraiḥ parītaḥ,स संवृतस्तत्र महान् महीयसां ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसङ्घैः व्यरोचतालं भगवान् यथेन्दुर् ग्रहर्क्षतारानिकरैः परीतः
1,19,31,praśāntam āsīnam akuṇṭhamedhasaṃ muniṃ nṛpo bhāgavato 'bhyupetya praṇamya mūrdhnāvahitaḥ kṛtāñjalir natvā girā sūnṛtayānvapṛcchat,प्रशान्तम् आसीनम् अकुण्ठमेधसं मुनिं नृपो भागवतो ऽभ्युपेत्य प्रणम्य मूर्ध्नावहितः कृताञ्जलिर् नत्वा गिरा सूनृतयान्वपृच्छत्
1,19,32,bhp_01.19.032 parīkṣiduvāca aho adya vayaṃ brahman satsevyāḥ kṣatrabandhavaḥ kṛpayātithirūpeṇa bhavadbhistīrthakāḥ kṛtāḥ,भ्प्_०१.१९.०३२ परीक्षिदुवाच अहो अद्य वयं ब्रह्मन् सत्सेव्याः क्षत्रबन्धवः कृपयातिथिरूपेण भवद्भिस्तीर्थकाः कृताः
1,19,33,yeṣāṃ saṃsmaraṇāt puṃsāṃ sadyaḥ śuddhyanti vai gṛhāḥ kiṃ punardarśanasparśa pādaśaucāsanādibhiḥ,येषां संस्मरणात् पुंसां सद्यः शुद्ध्यन्ति वै गृहाः किं पुनर्दर्शनस्पर्श पादशौचासनादिभिः
1,19,34,sānnidhyāt te mahāyogin pātakāni mahāntyapi sadyo naśyanti vai puṃsāṃ viṣṇoriva suretarāḥ,सान्निध्यात् ते महायोगिन् पातकानि महान्त्यपि सद्यो नश्यन्ति वै पुंसां विष्णोरिव सुरेतराः
1,19,35,api me bhagavān prītaḥ kṛṣṇaḥ pāṇḍusutapriyaḥ paitṛṣvaseyaprītyarthaṃ tadgotrasyāttabāndhavaḥ,अपि मे भगवान् प्रीतः कृष्णः पाण्डुसुतप्रियः पैतृष्वसेयप्रीत्यर्थं तद्गोत्रस्यात्तबान्धवः
1,19,36,anyathā te 'vyaktagaterdarśanaṃ naḥ kathaṃ nṛṇām nitarāṃ mriyamāṇānāṃ saṃsiddhasya vanīyasaḥ,अन्यथा ते ऽव्यक्तगतेर्दर्शनं नः कथं नृणाम् नितरां म्रियमाणानां संसिद्धस्य वनीयसः
1,19,37,ataḥ pṛcchāmi saṃsiddhiṃ yogināṃ paramaṃ gurum puruṣasyeha yat kāryaṃ mriyamāṇasya sarvathā,अतः पृच्छामि संसिद्धिं योगिनां परमं गुरुम् पुरुषस्येह यत् कार्यं म्रियमाणस्य सर्वथा
1,19,38,yac chrotavyam atho japyaṃ yat kartavyaṃ nṛbhiḥ prabho smartavyaṃ bhajanīyaṃ vā brūhi yadvā viparyayam,यच् छ्रोतव्यम् अथो जप्यं यत् कर्तव्यं नृभिः प्रभो स्मर्तव्यं भजनीयं वा ब्रूहि यद्वा विपर्ययम्
1,19,39,nūnaṃ bhagavato brahman gṛheṣu gṛhamedhinām na lakṣyate hyavasthānam api godohanaṃ kvacit,नूनं भगवतो ब्रह्मन् गृहेषु गृहमेधिनाम् न लक्ष्यते ह्यवस्थानम् अपि गोदोहनं क्वचित्
1,19,40,bhp_01.19.040 sūta uvāca evam ābhāṣitaḥ pṛṣṭaḥ sa rājñā ślakṣṇayā girā pratyabhāṣata dharmajño bhagavān bādarāyaṇiḥ,भ्प्_०१.१९.०४० सूत उवाच एवम् आभाषितः पृष्टः स राज्ञा श्लक्ष्णया गिरा प्रत्यभाषत धर्मज्ञो भगवान् बादरायणिः
2,1,1,bhp_02.01.001 śrīśuka uvāca varīyān eṣa te praśnaḥ kṛto lokahitaṃ nṛpa ātmavitsammataḥ puṃsāṃ śrotavyādiṣu yaḥ paraḥ,भ्प्_०२.०१.००१ श्रीशुक उवाच वरीयान् एष ते प्रश्नः कृतो लोकहितं नृप आत्मवित्सम्मतः पुंसां श्रोतव्यादिषु यः परः
2,1,2,śrotavyādīni rājendra nṛṇāṃ santi sahasraśaḥ apaśyatām ātmatattvaṃ gṛheṣu gṛhamedhinām,श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रशः अपश्यताम् आत्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम्
2,1,3,nidrayā hriyate naktaṃ vyavāyena ca vā vayaḥ divā cārthehayā rājan kuṭumbabharaṇena vā,निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वयः दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा
2,1,4,dehāpatyakalatrādiṣvātmasainyeṣvasatsvapi teṣāṃ pramatto nidhanaṃ paśyann api na paśyati,देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्न् अपि न पश्यति
2,1,5,tasmādbhārata sarvātmā bhagavān īśvaro hariḥ śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyaścecchatābhayam,तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवान् ईश्वरो हरिः श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम्
2,1,6,etāvān sāṅkhyayogābhyāṃ svadharmapariniṣṭhayā janmalābhaḥ paraḥ puṃsām ante nārāyaṇasmṛtiḥ,एतावान् साङ्ख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया जन्मलाभः परः पुंसाम् अन्ते नारायणस्मृतिः
2,1,7,prāyeṇa munayo rājan nivṛttā vidhiṣedhataḥ nairguṇyasthā ramante sma guṇānukathane hareḥ,प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता विधिषेधतः नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः
2,1,8,idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam adhītavān dvāparādau piturdvaipāyanādaham,इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम्
2,1,9,pariniṣṭhito 'pi nairguṇya uttamaślokalīlayā gṛhītacetā rājarṣe ākhyānaṃ yadadhītavān,परिनिष्ठितो ऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान्
2,1,10,tadahaṃ te 'bhidhāsyāmi mahāpauruṣiko bhavān yasya śraddadhatām āśu syān mukunde matiḥ satī,तदहं ते ऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् यस्य श्रद्दधताम् आशु स्यान् मुकुन्दे मतिः सती
2,1,11,etan nirvidyamānānām icchatām akutobhayam yogināṃ nṛpa nirṇītaṃ harernāmānukīrtanam,एतन् निर्विद्यमानानाम् इच्छताम् अकुतोभयम् योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम्
2,1,12,kiṃ pramattasya bahubhiḥ parokṣairhāyanairiha varaṃ muhūrtaṃ viditaṃ ghaṭate śreyase yataḥ,किं प्रमत्तस्य बहुभिः परोक्षैर्हायनैरिह वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यतः
2,1,13,khaṭvāṅgo nāma rājarṣirjñātveyattām ihāyuṣaḥ muhūrtāt sarvam utsṛjya gatavān abhayaṃ harim,खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्ताम् इहायुषः मुहूर्तात् सर्वम् उत्सृज्य गतवान् अभयं हरिम्
2,1,14,tavāpyetarhi kauravya saptāhaṃ jīvitāvadhiḥ upakalpaya tat sarvaṃ tāvadyat sāmparāyikam,तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधिः उपकल्पय तत् सर्वं तावद्यत् साम्परायिकम्
2,1,15,antakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ chindyādasaṅgaśastreṇa spṛhāṃ dehe 'nu ye ca tam,अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहे ऽनु ये च तम्
2,1,16,gṛhāt pravrajito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ śucau vivikta āsīno vidhivat kalpitāsane,गृहात् प्रव्रजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत् कल्पितासने
2,1,17,abhyasen manasā śuddhaṃ trivṛdbrahmākṣaraṃ param mano yacchej jitaśvāso brahmabījam avismaran,अभ्यसेन् मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् मनो यच्छेज् जितश्वासो ब्रह्मबीजम् अविस्मरन्
2,1,18,niyacchedviṣayebhyo 'kṣān manasā buddhisārathiḥ manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayeddhiyā,नियच्छेद्विषयेभ्यो ऽक्षान् मनसा बुद्धिसारथिः मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया
2,1,19,tatraikāvayavaṃ dhyāyedavyucchinnena cetasā mano nirviṣayaṃ yuktvā tataḥ kiñcana na smaret padaṃ tat paramaṃ viṣṇormano yatra prasīdati,तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा मनो निर्विषयं युक्त्वा ततः किञ्चन न स्मरेत् पदं तत् परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति
2,1,20,rajastamobhyām ākṣiptaṃ vimūḍhaṃ mana ātmanaḥ yaccheddhāraṇayā dhīro hanti yā tatkṛtaṃ malam,रजस्तमोभ्याम् आक्षिप्तं विमूढं मन आत्मनः यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम्
2,1,21,yasyāṃ sandhāryamāṇāyāṃ yogino bhaktilakṣaṇaḥ āśu sampadyate yoga āśrayaṃ bhadram īkṣataḥ,यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षणः आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रम् ईक्षतः
2,1,22,bhp_02.01.022 rājovāca yathā sandhāryate brahman dhāraṇā yatra sammatā yādṛśī vā haredāśu puruṣasya manomalam,भ्प्_०२.०१.०२२ राजोवाच यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम्
2,1,23,bhp_02.01.023 śrīśuka uvāca jitāsano jitaśvāso jitasaṅgo jitendriyaḥ sthūle bhagavato rūpe manaḥ sandhārayeddhiyā,भ्प्_०२.०१.०२३ श्रीशुक उवाच जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रियः स्थूले भगवतो रूपे मनः सन्धारयेद्धिया
2,1,24,viśeṣastasya deho 'yaṃ sthaviṣṭhaśca sthavīyasām yatredaṃ vyajyate viśvaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavac ca sat,विशेषस्तस्य देहो ऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच् च सत्
2,1,25,aṇḍakośe śarīre 'smin saptāvaraṇasaṃyute vairājaḥ puruṣo yo 'sau bhagavān dhāraṇāśrayaḥ,अण्डकोशे शरीरे ऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते वैराजः पुरुषो यो ऽसौ भगवान् धारणाश्रयः
2,1,26,pātālam etasya hi pādamūlaṃ paṭhanti pārṣṇiprapade rasātalam mahātalaṃ viśvasṛjo 'tha gulphau talātalaṃ vai puruṣasya jaṅghe,पातालम् एतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् महातलं विश्वसृजो ऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे
2,1,27,dve jānunī sutalaṃ viśvamūrter ūrudvayaṃ vitalaṃ cātalaṃ ca mahītalaṃ tajjaghanaṃ mahīpate nabhastalaṃ nābhisaro gṛṇanti,द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्तेर् ऊरुद्वयं वितलं चातलं च महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति
2,1,28,uraḥsthalaṃ jyotiranīkam asya grīvā maharvadanaṃ vai jano 'sya tapo varāṭīṃ vidurādipuṃsaḥ satyaṃ tu śīrṣāṇi sahasraśīrṣṇaḥ,उरःस्थलं ज्योतिरनीकम् अस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनो ऽस्य तपो वराटीं विदुरादिपुंसः सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्णः
2,1,29,indrādayo bāhava āhurusrāḥ karṇau diśaḥ śrotram amuṣya śabdaḥ nāsatyadasrau paramasya nāse ghrāṇo 'sya gandho mukham agniriddhaḥ,इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्राः कर्णौ दिशः श्रोत्रम् अमुष्य शब्दः नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणो ऽस्य गन्धो मुखम् अग्निरिद्धः
2,1,30,dyaurakṣiṇī cakṣurabhūt pataṅgaḥ pakṣmāṇi viṣṇorahanī ubhe ca tadbhrūvijṛmbhaḥ parameṣṭhidhiṣṇyam āpo 'sya tālū rasa eva jihvā,द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत् पतङ्गः पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च तद्भ्रूविजृम्भः परमेष्ठिधिष्ण्यम् आपो ऽस्य तालू रस एव जिह्वा
2,1,31,chandāṃsyanantasya śiro gṛṇanti daṃṣṭrā yamaḥ snehakalā dvijāni hāso janonmādakarī ca māyā durantasargo yadapāṅgamokṣaḥ,छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यमः स्नेहकला द्विजानि हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्षः
2,1,32,vrīḍottarauṣṭho 'dhara eva lobho dharmaḥ stano 'dharmapatho 'sya pṛṣṭham kastasya meḍhraṃ vṛṣaṇau ca mitrau kukṣiḥ samudrā girayo 'sthisaṅghāḥ,व्रीडोत्तरौष्ठो ऽधर एव लोभो धर्मः स्तनो ऽधर्मपथो ऽस्य पृष्ठम् कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षिः समुद्रा गिरयो ऽस्थिसङ्घाः
2,1,33,nāḍyo 'sya nadyo 'tha tanūruhāṇi mahīruhā viśvatanornṛpendra anantavīryaḥ śvasitaṃ mātariśvā gatirvayaḥ karma guṇapravāhaḥ,नाड्यो ऽस्य नद्यो ऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र अनन्तवीर्यः श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वयः कर्म गुणप्रवाहः
2,1,34,īśasya keśān vidurambuvāhān vāsastu sandhyāṃ kuruvarya bhūmnaḥ avyaktam āhurhṛdayaṃ manaścasa candramāḥ sarvavikārakośaḥ,ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्नः अव्यक्तम् आहुर्हृदयं मनश्चस चन्द्रमाः सर्वविकारकोशः
2,1,35,vijñānaśaktiṃ mahim āmananti sarvātmano 'ntaḥkaraṇaṃ giritram aśvāśvataryuṣṭragajā nakhāni sarve mṛgāḥ paśavaḥ śroṇideśe,विज्ञानशक्तिं महिम् आमनन्ति सर्वात्मनो ऽन्तःकरणं गिरित्रम् अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगाः पशवः श्रोणिदेशे
2,1,36,vayāṃsi tadvyākaraṇaṃ vicitraṃ manurmanīṣā manujo nivāsaḥ gandharvavidyādharacāraṇāpsaraḥ svarasmṛtīrasurānīkavīryaḥ,वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवासः गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सरः स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्यः
2,1,37,brahmānanaṃ kṣatrabhujo mahātmā viḍūruraṅghriśritakṛṣṇavarṇaḥ nānābhidhābhījyagaṇopapanno dravyātmakaḥ karma vitānayogaḥ,ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्णः नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मकः कर्म वितानयोगः
2,1,38,iyān asāvīśvaravigrahasya yaḥ sanniveśaḥ kathito mayā te sandhāryate 'smin vapuṣi sthaviṣṭhe manaḥ svabuddhyā na yato 'sti kiñcit,इयान् असावीश्वरविग्रहस्य यः सन्निवेशः कथितो मया ते सन्धार्यते ऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मनः स्वबुद्ध्या न यतो ऽस्ति किञ्चित्
2,1,39,sa sarvadhīvṛttyanubhūtasarva ātmā yathā svapnajanekṣitaikaḥ taṃ satyam ānandanidhiṃ bhajeta nānyatra sajjedyata ātmapātaḥ,स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैकः तं सत्यम् आनन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद्यत आत्मपातः
2,2,1,bhp_02.02.001 śrīśuka uvāca evaṃ purā dhāraṇayātmayonir naṣṭāṃ smṛtiṃ pratyavarudhya tuṣṭāt tathā sasarjedam amoghadṛṣṭir yathāpyayāt prāg vyavasāyabuddhiḥ,भ्प्_०२.०२.००१ श्रीशुक उवाच एवं पुरा धारणयात्मयोनिर् नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् तथा ससर्जेदम् अमोघदृष्टिर् यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धिः
2,2,2,śābdasya hi brahmaṇa eṣa panthā yan nāmabhirdhyāyati dhīrapārthaiḥ paribhramaṃstatra na vindate 'rthān māyāmaye vāsanayā śayānaḥ,शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन् नामभिर्ध्यायति धीरपार्थैः परिभ्रमंस्तत्र न विन्दते ऽर्थान् मायामये वासनया शयानः
2,2,3,ataḥ kavirnāmasu yāvadarthaḥ syādapramatto vyavasāyabuddhiḥ siddhe 'nyathārthe na yateta tatra pariśramaṃ tatra samīkṣamāṇaḥ,अतः कविर्नामसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः सिद्धे ऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः
2,2,4,satyāṃ kṣitau kiṃ kaśipoḥ prayāsair bāhau svasiddhe hyupabarhaṇaiḥ kim satyañjalau kiṃ purudhānnapātryā digvalkalādau sati kiṃ dukūlaiḥ,सत्यां क्षितौ किं कशिपोः प्रयासैर् बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणैः किम् सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलैः
2,2,5,cīrāṇi kiṃ pathi na santi diśanti bhikṣāṃ naivāṅghripāḥ parabhṛtaḥ sarito 'pyaśuṣyan amp;ruddhā guhāḥ kim ajito 'vati nopasannān kasmādbhajanti kavayo dhanadurmadāndhān,चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्घ्रिपाः परभृतः सरितो ऽप्यशुष्यन् अम्प्;रुद्धा गुहाः किम् अजितो ऽवति नोपसन्नान् कस्माद्भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान्
2,2,6,evaṃ svacitte svata eva siddha ātmā priyo 'rtho bhagavān anantaḥ taṃ nirvṛto niyatārtho bhajeta saṃsārahetūparamaśca yatra,एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियो ऽर्थो भगवान् अनन्तः तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र
2,2,7,kastāṃ tvanādṛtya parānucintām ṛte paśūn asatīṃ nāma kuryāt paśyañ janaṃ patitaṃ vaitaraṇyāṃ svakarmajān paritāpāñ juṣāṇam,कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्ताम् ऋते पशून् असतीं नाम कुर्यात् पश्यञ् जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ् जुषाणम्
2,2,8,kecit svadehāntarhṛdayāvakāśe prādeśamātraṃ puruṣaṃ vasantam caturbhujaṃ kañjarathāṅgaśaṅkha gadādharaṃ dhāraṇayā smaranti,केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख गदाधरं धारणया स्मरन्ति
2,2,9,rasannavaktraṃ nalināyatekṣaṇaṃ kadambakiñjalkapiśaṅgavāsasam lasanmahāratnahiraṇmayāṅgadaṃ sphuranmahāratnakirīṭakuṇḍalam,रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम्
2,2,10,unnidrahṛtpaṅkajakarṇikālaye yogeśvarāsthāpitapādapallavam śrīlakṣaṇaṃ kaustubharatnakandharam amlānalakṣmyā vanamālayācitam,उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धरम् अम्लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम्
2,2,11,vibhūṣitaṃ mekhalayāṅgulīyakair mahādhanairnūpurakaṅkaṇādibhiḥ snigdhāmalākuñcitanīlakuntalair virocamānānanahāsapeśalam,विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकैर् महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभिः स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलैर् विरोचमानाननहासपेशलम्
2,2,12,adīnalīlāhasitekṣaṇollasad bhrūbhaṅgasaṃsūcitabhūryanugraham īkṣeta cintāmayam enam īśvaraṃ yāvan mano dhāraṇayāvatiṣṭhate,अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद् भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् ईक्षेत चिन्तामयम् एनम् ईश्वरं यावन् मनो धारणयावतिष्ठते
2,2,13,ekaikaśo 'ṅgāni dhiyānubhāvayet pādādi yāvaddhasitaṃ gadābhṛtaḥ jitaṃ jitaṃ sthānam apohya dhārayet paraṃ paraṃ śuddhyati dhīryathā yathā,एकैकशो ऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृतः जितं जितं स्थानम् अपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा
2,2,14,yāvan na jāyeta parāvare 'smin viśveśvare draṣṭari bhaktiyogaḥ tāvat sthavīyaḥ puruṣasya rūpaṃ kriyāvasāne prayataḥ smareta,यावन् न जायेत परावरे ऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोगः तावत् स्थवीयः पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत
2,2,15,sthiraṃ sukhaṃ cāsanam āsthito yatir yadā jihāsurimam aṅga lokam kāle ca deśe ca mano na sajjayet prāṇān niyacchen manasā jitāsuḥ,स्थिरं सुखं चासनम् आस्थितो यतिर् यदा जिहासुरिमम् अङ्ग लोकम् काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन् मनसा जितासुः
2,2,16,manaḥ svabuddhyāmalayā niyamya kṣetrajña etāṃ ninayet tam ātmani ātmānam ātmanyavarudhya dhīro labdhopaśāntirvirameta kṛtyāt,मनः स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तम् आत्मनि आत्मानम् आत्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात्
2,2,17,na yatra kālo 'nimiṣāṃ paraḥ prabhuḥ kuto nu devā jagatāṃ ya īśire na yatra sattvaṃ na rajastamaśca na vai vikāro na mahān pradhānam,न यत्र कालो ऽनिमिषां परः प्रभुः कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम्
2,2,18,paraṃ padaṃ vaiṣṇavam āmananti tad yan neti netītyatadutsisṛkṣavaḥ visṛjya daurātmyam ananyasauhṛdā hṛdopaguhyārhapadaṃ pade pade,परं पदं वैष्णवम् आमनन्ति तद् यन् नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षवः विसृज्य दौरात्म्यम् अनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे
2,2,19,itthaṃ munistūparamedvyavasthito vijñānadṛgvīryasurandhitāśayaḥ svapārṣṇināpīḍya gudaṃ tato 'nilaṃ sthāneṣu ṣaṭsūnnamayej jitaklamaḥ,इत्थं मुनिस्तूपरमेद्व्यवस्थितो विज्ञानदृग्वीर्यसुरन्धिताशयः स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततो ऽनिलं स्थानेषु षट्सून्नमयेज् जितक्लमः
2,2,20,nābhyāṃ sthitaṃ hṛdyadhiropya tasmād udānagatyorasi taṃ nayen muniḥ tato 'nusandhāya dhiyā manasvī svatālumūlaṃ śanakairnayeta,नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्माद् उदानगत्योरसि तं नयेन् मुनिः ततो ऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत
2,2,21,tasmādbhruvorantaram unnayeta niruddhasaptāyatano 'napekṣaḥ sthitvā muhūrtārdham akuṇṭhadṛṣṭir nirbhidya mūrdhan visṛjet paraṃ gataḥ,तस्माद्भ्रुवोरन्तरम् उन्नयेत निरुद्धसप्तायतनो ऽनपेक्षः स्थित्वा मुहूर्तार्धम् अकुण्ठदृष्टिर् निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत् परं गतः
2,2,22,yadi prayāsyan nṛpa pārameṣṭhyaṃ vaihāyasānām uta yadvihāram aṣṭādhipatyaṃ guṇasannivāye sahaiva gacchen manasendriyaiśca,यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानाम् उत यद्विहारम् अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन् मनसेन्द्रियैश्च
2,2,23,yogeśvarāṇāṃ gatim āhurantar bahistrilokyāḥ pavanāntarātmanām na karmabhistāṃ gatim āpnuvanti vidyātapoyogasamādhibhājām,योगेश्वराणां गतिम् आहुरन्तर् बहिस्त्रिलोक्याः पवनान्तरात्मनाम् न कर्मभिस्तां गतिम् आप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम्
2,2,24,vaiśvānaraṃ yāti vihāyasā gataḥ suṣumṇayā brahmapathena śociṣā vidhūtakalko 'tha harerudastāt prayāti cakraṃ nṛpa śaiśumāram,वैश्वानरं याति विहायसा गतः सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा विधूतकल्को ऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम्
2,2,25,tadviśvanābhiṃ tvativartya viṣṇor aṇīyasā virajenātmanaikaḥ namaskṛtaṃ brahmavidām upaiti kalpāyuṣo yadvibudhā ramante,तद्विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णोर् अणीयसा विरजेनात्मनैकः नमस्कृतं ब्रह्मविदाम् उपैति कल्पायुषो यद्विबुधा रमन्ते
2,2,26,atho anantasya mukhānalena dandahyamānaṃ sa nirīkṣya viśvam niryāti siddheśvarayuṣṭadhiṣṇyaṃ yaddvaiparārdhyaṃ tadu pārameṣṭhyam,अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं यद्द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम्
2,2,27,na yatra śoko na jarā na mṛtyur nārtirna codvega ṛte kutaścit yac cit tato 'daḥ kṛpayānidaṃvidāṃ durantaduḥkhaprabhavānudarśanāt,न यत्र शोको न जरा न मृत्युर् नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् यच् चित् ततो ऽदः कृपयानिदंविदां दुरन्तदुःखप्रभवानुदर्शनात्
2,2,28,tato viśeṣaṃ pratipadya nirbhayas tenātmanāpo 'nalamūrtiratvaran jyotirmayo vāyum upetya kāle vāyvātmanā khaṃ bṛhadātmaliṅgam,ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भयस् तेनात्मनापो ऽनलमूर्तिरत्वरन् ज्योतिर्मयो वायुम् उपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम्
2,2,29,ghrāṇena gandhaṃ rasanena vai rasaṃ rūpaṃ ca dṛṣṭyā śvasanaṃ tvacaiva śrotreṇa copetya nabhoguṇatvaṃ prāṇena cākūtim upaiti yogī,घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च दृष्ट्या श्वसनं त्वचैव श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिम् उपैति योगी
2,2,30,sa bhūtasūkṣmendriyasannikarṣaṃ manomayaṃ devamayaṃ vikāryam saṃsādya gatyā saha tena yāti vijñānatattvaṃ guṇasannirodham,स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसन्निकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसन्निरोधम्
2,2,31,tenātmanātmānam upaiti śāntam ānandam ānandamayo 'vasāne etāṃ gatiṃ bhāgavatīṃ gato yaḥ sa vai punarneha viṣajjate 'ṅga,तेनात्मनात्मानम् उपैति शान्तम् आनन्दम् आनन्दमयो ऽवसाने एतां गतिं भागवतीं गतो यः स वै पुनर्नेह विषज्जते ऽङ्ग
2,2,32,ete sṛtī te nṛpa vedagīte tvayābhipṛṣṭe ca sanātane ca ye vai purā brahmaṇa āha tuṣṭa ārādhito bhagavān vāsudevaḥ,एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेवः
2,2,33,na hyato 'nyaḥ śivaḥ panthā viśataḥ saṃsṛtāviha vāsudeve bhagavati bhaktiyogo yato bhavet,न ह्यतो ऽन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताविह वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत्
2,2,34,bhagavān brahma kārtsnyena triranvīkṣya manīṣayā tadadhyavasyat kūṭastho ratirātman yato bhavet,भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत्
2,2,35,bhagavān sarvabhūteṣu lakṣitaḥ svātmanā hariḥ dṛśyairbuddhyādibhirdraṣṭā lakṣaṇairanumāpakaiḥ,भगवान् सर्वभूतेषु लक्षितः स्वात्मना हरिः दृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकैः
2,2,36,tasmāt sarvātmanā rājan hariḥ sarvatra sarvadā śrotavyaḥ kīrtitavyaśca smartavyo bhagavān nṛṇām,तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरिः सर्वत्र सर्वदा श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान् नृणाम्
2,2,37,pibanti ye bhagavata ātmanaḥ satāṃ kathāmṛtaṃ śravaṇapuṭeṣu sambhṛtam punanti te viṣayavidūṣitāśayaṃ vrajanti taccaraṇasaroruhāntikam,पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम्
2,3,1,bhp_02.03.001 śrīśuka uvāca evam etan nigaditaṃ pṛṣṭavān yadbhavān mama nṛṇāṃ yan mriyamāṇānāṃ manuṣyeṣu manīṣiṇām,भ्प्_०२.०३.००१ श्रीशुक उवाच एवम् एतन् निगदितं पृष्टवान् यद्भवान् मम नृणां यन् म्रियमाणानां मनुष्येषु मनीषिणाम्
2,3,2,brahmavarcasakāmastu yajeta brahmaṇaḥ patim indram indriyakāmastu prajākāmaḥ prajāpatīn,ब्रह्मवर्चसकामस्तु यजेत ब्रह्मणः पतिम् इन्द्रम् इन्द्रियकामस्तु प्रजाकामः प्रजापतीन्
2,3,3,devīṃ māyāṃ tu śrīkāmastejaskāmo vibhāvasum vasukāmo vasūn rudrān vīryakāmo 'tha vīryavān,देवीं मायां तु श्रीकामस्तेजस्कामो विभावसुम् वसुकामो वसून् रुद्रान् वीर्यकामो ऽथ वीर्यवान्
2,3,4,annādyakāmastvaditiṃ svargakāmo 'diteḥ sutān viśvān devān rājyakāmaḥ sādhyān saṃsādhako viśām,अन्नाद्यकामस्त्वदितिं स्वर्गकामो ऽदितेः सुतान् विश्वान् देवान् राज्यकामः साध्यान् संसाधको विशाम्
2,3,5,āyuṣkāmo 'śvinau devau puṣṭikāma ilāṃ yajet pratiṣṭhākāmaḥ puruṣo rodasī lokamātarau,आयुष्कामो ऽश्विनौ देवौ पुष्टिकाम इलां यजेत् प्रतिष्ठाकामः पुरुषो रोदसी लोकमातरौ
2,3,6,rūpābhikāmo gandharvān strīkāmo 'psara urvaśīm ādhipatyakāmaḥ sarveṣāṃ yajeta parameṣṭhinam,रूपाभिकामो गन्धर्वान् स्त्रीकामो ऽप्सर उर्वशीम् आधिपत्यकामः सर्वेषां यजेत परमेष्ठिनम्
2,3,7,yajñaṃ yajedyaśaskāmaḥ kośakāmaḥ pracetasam vidyākāmastu giriśaṃ dāmpatyārtha umāṃ satīm,यज्ञं यजेद्यशस्कामः कोशकामः प्रचेतसम् विद्याकामस्तु गिरिशं दाम्पत्यार्थ उमां सतीम्
2,3,8,dharmārtha uttamaślokaṃ tantuḥ tanvan pitn yajet rakṣākāmaḥ puṇyajanān ojaskāmo marudgaṇān,धर्मार्थ उत्तमश्लोकं तन्तुः तन्वन् पित्न् यजेत् रक्षाकामः पुण्यजनान् ओजस्कामो मरुद्गणान्
2,3,9,rājyakāmo manūn devān nirṛtiṃ tvabhicaran yajet kāmakāmo yajet somam akāmaḥ puruṣaṃ param,राज्यकामो मनून् देवान् निरृतिं त्वभिचरन् यजेत् कामकामो यजेत् सोमम् अकामः पुरुषं परम्
2,3,10,akāmaḥ sarvakāmo vā mokṣakāma udāradhīḥ tīvreṇa bhaktiyogena yajeta puruṣaṃ param,अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः तीव्रेण भक्तियोगेन यजेत पुरुषं परम्
2,3,11,etāvān eva yajatām iha niḥśreyasodayaḥ bhagavatyacalo bhāvo yadbhāgavatasaṅgataḥ,एतावान् एव यजताम् इह निःश्रेयसोदयः भगवत्यचलो भावो यद्भागवतसङ्गतः
2,3,12,jñānaṃ yadāpratinivṛttaguṇormicakram ātmaprasāda uta yatra guṇeṣvasaṅgaḥ amp;kaivalyasammatapathastvatha bhaktiyogaḥ ko nirvṛto harikathāsu ratiṃ na kuryāt,ज्ञानं यदाप्रतिनिवृत्तगुणोर्मिचक्रम् आत्मप्रसाद उत यत्र गुणेष्वसङ्गः अम्प्;कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोगः को निर्वृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात्
2,3,13,bhp_02.03.013 śaunaka uvāca ityabhivyāhṛtaṃ rājā niśamya bharatarṣabhaḥ kim anyat pṛṣṭavān bhūyo vaiyāsakim ṛṣiṃ kavim,भ्प्_०२.०३.०१३ शौनक उवाच इत्यभिव्याहृतं राजा निशम्य भरतर्षभः किम् अन्यत् पृष्टवान् भूयो वैयासकिम् ऋषिं कविम्
2,3,14,etac chuśrūṣatāṃ vidvan sūta no 'rhasi bhāṣitum kathā harikathodarkāḥ satāṃ syuḥ sadasi dhruvam,एतच् छुश्रूषतां विद्वन् सूत नो ऽर्हसि भाषितुम् कथा हरिकथोदर्काः सतां स्युः सदसि ध्रुवम्
2,3,15,sa vai bhāgavato rājā pāṇḍaveyo mahārathaḥ bālakrīḍanakaiḥ krīḍan kṛṣṇakrīḍāṃ ya ādade,स वै भागवतो राजा पाण्डवेयो महारथः बालक्रीडनकैः क्रीडन् कृष्णक्रीडां य आददे
2,3,16,vaiyāsakiśca bhagavān vāsudevaparāyaṇaḥ urugāyaguṇodārāḥ satāṃ syurhi samāgame,वैयासकिश्च भगवान् वासुदेवपरायणः उरुगायगुणोदाराः सतां स्युर्हि समागमे
2,3,17,āyurharati vai puṃsām udyann astaṃ ca yann asau tasyarte yatkṣaṇo nīta uttamaślokavārtayā,आयुर्हरति वै पुंसाम् उद्यन्न् अस्तं च यन्न् असौ तस्यर्ते यत्क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया
2,3,18,taravaḥ kiṃ na jīvanti bhastrāḥ kiṃ na śvasantyuta na khādanti na mehanti kiṃ grāme paśavo 'pare,तरवः किं न जीवन्ति भस्त्राः किं न श्वसन्त्युत न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामे पशवो ऽपरे
2,3,19,śvaviḍvarāhoṣṭrakharaiḥ saṃstutaḥ puruṣaḥ paśuḥ na yatkarṇapathopeto jātu nāma gadāgrajaḥ,श्वविड्वराहोष्ट्रखरैः संस्तुतः पुरुषः पशुः न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रजः
2,3,20,bile batorukramavikramān ye na śṛṇvataḥ karṇapuṭe narasya jihvāsatī dārdurikeva sūta na copagāyatyurugāyagāthāḥ,बिले बतोरुक्रमविक्रमान् ये न शृण्वतः कर्णपुटे नरस्य जिह्वासती दार्दुरिकेव सूत न चोपगायत्युरुगायगाथाः
2,3,21,bhāraḥ paraṃ paṭṭakirīṭajuṣṭam apyuttamāṅgaṃ na namen mukundam śāvau karau no kurute saparyāṃ harerlasatkāñcanakaṅkaṇau vā,भारः परं पट्टकिरीटजुष्टम् अप्युत्तमाङ्गं न नमेन् मुकुन्दम् शावौ करौ नो कुरुते सपर्यां हरेर्लसत्काञ्चनकङ्कणौ वा
2,3,22,barhāyite te nayane narāṇāṃ liṅgāni viṣṇorna nirīkṣato ye pādau nṛṇāṃ tau drumajanmabhājau kṣetrāṇi nānuvrajato hareryau,बर्हायिते ते नयने नराणां लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेर्यौ
2,3,23,jīvañ chavo bhāgavatāṅghrireṇuṃ na jātu martyo 'bhilabheta yastu śrīviṣṇupadyā manujastulasyāḥ śvasañ chavo yastu na veda gandham,जीवञ् छवो भागवताङ्घ्रिरेणुं न जातु मर्त्यो ऽभिलभेत यस्तु श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्याः श्वसञ् छवो यस्तु न वेद गन्धम्
2,3,24,tadaśmasāraṃ hṛdayaṃ batedaṃ yadgṛhyamāṇairharināmadheyaiḥ na vikriyetātha yadā vikāro netre jalaṃ gātraruheṣu harṣaḥ,तदश्मसारं हृदयं बतेदं यद्गृह्यमाणैर्हरिनामधेयैः न विक्रियेताथ यदा विकारो नेत्रे जलं गात्ररुहेषु हर्षः
2,3,25,athābhidhehyaṅga mano'nukūlaṃ prabhāṣase bhāgavatapradhānaḥ yadāha vaiyāsakirātmavidyā viśārado nṛpatiṃ sādhu pṛṣṭaḥ,अथाभिधेह्यङ्ग मनोऽनुकूलं प्रभाषसे भागवतप्रधानः यदाह वैयासकिरात्मविद्या विशारदो नृपतिं साधु पृष्टः
2,4,1,bhp_02.04.001 sūta uvāca vaiyāsakeriti vacastattvaniścayam ātmanaḥ upadhārya matiṃ kṛṣṇe auttareyaḥ satīṃ vyadhāt,भ्प्_०२.०४.००१ सूत उवाच वैयासकेरिति वचस्तत्त्वनिश्चयम् आत्मनः उपधार्य मतिं कृष्णे औत्तरेयः सतीं व्यधात्
2,4,2,ātmajāyāsutāgāra paśudraviṇabandhuṣu rājye cāvikale nityaṃ virūḍhāṃ mamatāṃ jahau,आत्मजायासुतागार पशुद्रविणबन्धुषु राज्ये चाविकले नित्यं विरूढां ममतां जहौ
2,4,3,papraccha cemam evārthaṃ yan māṃ pṛcchatha sattamāḥ kṛṣṇānubhāvaśravaṇe śraddadhāno mahāmanāḥ,पप्रच्छ चेमम् एवार्थं यन् मां पृच्छथ सत्तमाः कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामनाः
2,4,4,saṃsthāṃ vijñāya sannyasya karma traivargikaṃ ca yat vāsudeve bhagavati ātmabhāvaṃ dṛḍhaṃ gataḥ,संस्थां विज्ञाय सन्न्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गतः
2,4,5,bhp_02.04.005 rājovāca samīcīnaṃ vaco brahman sarvajñasya tavānagha tamo viśīryate mahyaṃ hareḥ kathayataḥ kathām,भ्प्_०२.०४.००५ राजोवाच समीचीनं वचो ब्रह्मन् सर्वज्ञस्य तवानघ तमो विशीर्यते मह्यं हरेः कथयतः कथाम्
2,4,6,bhūya eva vivitsāmi bhagavān ātmamāyayā yathedaṃ sṛjate viśvaṃ durvibhāvyam adhīśvaraiḥ,भूय एव विवित्सामि भगवान् आत्ममायया यथेदं सृजते विश्वं दुर्विभाव्यम् अधीश्वरैः
2,4,7,yathā gopāyati vibhuryathā saṃyacchate punaḥ yāṃ yāṃ śaktim upāśritya puruśaktiḥ paraḥ pumān ātmānaṃ krīḍayan krīḍan karoti vikaroti ca,यथा गोपायति विभुर्यथा संयच्छते पुनः यां यां शक्तिम् उपाश्रित्य पुरुशक्तिः परः पुमान् आत्मानं क्रीडयन् क्रीडन् करोति विकरोति च
2,4,8,nūnaṃ bhagavato brahman hareradbhutakarmaṇaḥ durvibhāvyam ivābhāti kavibhiścāpi ceṣṭitam,नूनं भगवतो ब्रह्मन् हरेरद्भुतकर्मणः दुर्विभाव्यम् इवाभाति कविभिश्चापि चेष्टितम्
2,4,9,yathā guṇāṃstu prakṛteryugapat kramaśo 'pi vā bibharti bhūriśastvekaḥ kurvan karmāṇi janmabhiḥ,यथा गुणांस्तु प्रकृतेर्युगपत् क्रमशो ऽपि वा बिभर्ति भूरिशस्त्वेकः कुर्वन् कर्माणि जन्मभिः
2,4,10,vicikitsitam etan me bravītu bhagavān yathā śābde brahmaṇi niṣṇātaḥ parasmiṃśca bhavān khalu,विचिकित्सितम् एतन् मे ब्रवीतु भगवान् यथा शाब्दे ब्रह्मणि निष्णातः परस्मिंश्च भवान् खलु
2,4,11,bhp_02.04.011 sūta uvāca ityupāmantrito rājñā guṇānukathane hareḥ hṛṣīkeśam anusmṛtya prativaktuṃ pracakrame,भ्प्_०२.०४.०११ सूत उवाच इत्युपामन्त्रितो राज्ञा गुणानुकथने हरेः हृषीकेशम् अनुस्मृत्य प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे
2,4,12,bhp_02.04.012 śrīśuka uvāca namaḥ parasmai puruṣāya bhūyase sadudbhavasthānanirodhalīlayā gṛhītaśaktitritayāya dehinām antarbhavāyānupalakṣyavartmane,भ्प्_०२.०४.०१२ श्रीशुक उवाच नमः परस्मै पुरुषाय भूयसे सदुद्भवस्थाननिरोधलीलया गृहीतशक्तित्रितयाय देहिनाम् अन्तर्भवायानुपलक्ष्यवर्त्मने
2,4,13,bhūyo namaḥ sadvṛjinacchide 'satām asambhavāyākhilasattvamūrtaye puṃsāṃ punaḥ pāramahaṃsya āśrame vyavasthitānām anumṛgyadāśuṣe,भूयो नमः सद्वृजिनच्छिदे ऽसताम् असम्भवायाखिलसत्त्वमूर्तये पुंसां पुनः पारमहंस्य आश्रमे व्यवस्थितानाम् अनुमृग्यदाशुषे
2,4,14,namo namaste 'stvṛṣabhāya sātvatāṃ vidūrakāṣṭhāya muhuḥ kuyoginām nirastasāmyātiśayena rādhasā svadhāmani brahmaṇi raṃsyate namaḥ,नमो नमस्ते ऽस्त्वृषभाय सात्वतां विदूरकाष्ठाय मुहुः कुयोगिनाम् निरस्तसाम्यातिशयेन राधसा स्वधामनि ब्रह्मणि रंस्यते नमः
2,4,15,yatkīrtanaṃ yatsmaraṇaṃ yadīkṣaṇaṃ yadvandanaṃ yacchravaṇaṃ yadarhaṇam lokasya sadyo vidhunoti kalmaṣaṃ tasmai subhadraśravase namo namaḥ,यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वन्दनं यच्छ्रवणं यदर्हणम् लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः
2,4,16,vicakṣaṇā yaccaraṇopasādanāt saṅgaṃ vyudasyobhayato 'ntarātmanaḥ vindanti hi brahmagatiṃ gataklamāstasmai subhadraśravase namo namaḥ,विचक्षणा यच्चरणोपसादनात् सङ्गं व्युदस्योभयतो ऽन्तरात्मनः विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिं गतक्लमास्तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः
2,4,17,tapasvino dānaparā yaśasvino manasvino mantravidaḥ sumaṅgalāḥ kṣemaṃ na vindanti vinā yadarpaṇaṃ tasmai subhadraśravase namo namaḥ,तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः
2,4,18,kirātahūṇāndhrapulindapulkaśā ābhīraśumbhā yavanāḥ khasādayaḥ ye 'nye ca pāpā yadapāśrayāśrayāḥ śudhyanti tasmai prabhaviṣṇave namaḥ,किरातहूणान्ध्रपुलिन्दपुल्कशा आभीरशुम्भा यवनाः खसादयः ये ऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रयाः शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नमः
2,4,19,sa eṣa ātmātmavatām adhīśvarastrayīmayo dharmamayastapomayaḥ gatavyalīkairajaśaṅkarādibhirvitarkyaliṅgo bhagavān prasīdatām,स एष आत्मात्मवताम् अधीश्वरस्त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमयः गतव्यलीकैरजशङ्करादिभिर्वितर्क्यलिङ्गो भगवान् प्रसीदताम्
2,4,20,śriyaḥ patiryajñapatiḥ prajāpatirdhiyāṃ patirlokapatirdharāpatiḥ patirgatiścāndhakavṛṣṇisātvatāṃ prasīdatāṃ me bhagavān satāṃ patiḥ,श्रियः पतिर्यज्ञपतिः प्रजापतिर्धियां पतिर्लोकपतिर्धरापतिः पतिर्गतिश्चान्धकवृष्णिसात्वतां प्रसीदतां मे भगवान् सतां पतिः
2,4,21,yadaṅghryabhidhyānasamādhidhautayā dhiyānupaśyanti hi tattvam ātmanaḥ vadanti caitat kavayo yathārucaṃ sa me mukundo bhagavān prasīdatām,यदङ्घ्र्यभिध्यानसमाधिधौतया धियानुपश्यन्ति हि तत्त्वम् आत्मनः वदन्ति चैतत् कवयो यथारुचं स मे मुकुन्दो भगवान् प्रसीदताम्
2,4,22,pracoditā yena purā sarasvatī vitanvatājasya satīṃ smṛtiṃ hṛdi svalakṣaṇā prādurabhūt kilāsyataḥ sa me ṛṣīṇām ṛṣabhaḥ prasīdatām,प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती वितन्वताजस्य सतीं स्मृतिं हृदि स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यतः स मे ऋषीणाम् ऋषभः प्रसीदताम्
2,4,23,bhūtairmahadbhirya imāḥ puro vibhurnirmāya śete yadamūṣu pūruṣaḥ bhuṅkte guṇān ṣoḍaśa ṣoḍaśātmakaḥ so 'laṅkṛṣīṣṭa bhagavān vacāṃsi me,भूतैर्महद्भिर्य इमाः पुरो विभुर्निर्माय शेते यदमूषु पूरुषः भुङ्क्ते गुणान् षोडश षोडशात्मकः सो ऽलङ्कृषीष्ट भगवान् वचांसि मे
2,4,24,namastasmai bhagavate vāsudevāya vedhase papurjñānam ayaṃ saumyā yanmukhāmburuhāsavam,नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे पपुर्ज्ञानम् अयं सौम्या यन्मुखाम्बुरुहासवम्
2,4,25,etadevātmabhū rājan nāradāya vipṛcchate vedagarbho 'bhyadhāt sākṣādyadāha harirātmanaḥ,एतदेवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते वेदगर्भो ऽभ्यधात् साक्षाद्यदाह हरिरात्मनः
2,5,1,bhp_02.05.001 nārada uvāca devadeva namaste 'stu bhūtabhāvana pūrvaja tadvijānīhi yaj jñānam ātmatattvanidarśanam,भ्प्_०२.०५.००१ नारद उवाच देवदेव नमस्ते ऽस्तु भूतभावन पूर्वज तद्विजानीहि यज् ज्ञानम् आत्मतत्त्वनिदर्शनम्
2,5,2,yadrūpaṃ yadadhiṣṭhānaṃ yataḥ sṛṣṭam idaṃ prabho yat saṃsthaṃ yat paraṃ yac ca tat tattvaṃ vada tattvataḥ,यद्रूपं यदधिष्ठानं यतः सृष्टम् इदं प्रभो यत् संस्थं यत् परं यच् च तत् तत्त्वं वद तत्त्वतः
2,5,3,sarvaṃ hyetadbhavān veda bhūtabhavyabhavatprabhuḥ karāmalakavadviśvaṃ vijñānāvasitaṃ tava,सर्वं ह्येतद्भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभुः करामलकवद्विश्वं विज्ञानावसितं तव
2,5,4,yadvijñāno yadādhāro yatparastvaṃ yadātmakaḥ ekaḥ sṛjasi bhūtāni bhūtairevātmamāyayā,यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मकः एकः सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया
2,5,5,ātman bhāvayase tāni na parābhāvayan svayam ātmaśaktim avaṣṭabhya ūrṇanābhirivāklamaḥ,आत्मन् भावयसे तानि न पराभावयन् स्वयम् आत्मशक्तिम् अवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लमः
2,5,6,nāhaṃ veda paraṃ hyasmin nāparaṃ na samaṃ vibho nāmarūpaguṇairbhāvyaṃ sadasat kiñcidanyataḥ,नाहं वेद परं ह्यस्मिन् नापरं न समं विभो नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यतः
2,5,7,sa bhavān acaradghoraṃ yat tapaḥ susamāhitaḥ tena khedayase nastvaṃ parāśaṅkāṃ ca yacchasi,स भवान् अचरद्घोरं यत् तपः सुसमाहितः तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि
2,5,8,etan me pṛcchataḥ sarvaṃ sarvajña sakaleśvara vijānīhi yathaivedam ahaṃ budhye 'nuśāsitaḥ,एतन् मे पृच्छतः सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर विजानीहि यथैवेदम् अहं बुध्ये ऽनुशासितः
2,5,9,bhp_02.05.009 brahmovāca samyak kāruṇikasyedaṃ vatsa te vicikitsitam yadahaṃ coditaḥ saumya bhagavadvīryadarśane,भ्प्_०२.०५.००९ ब्रह्मोवाच सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् यदहं चोदितः सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने
2,5,10,nānṛtaṃ tava tac cāpi yathā māṃ prabravīṣi bhoḥ avijñāya paraṃ matta etāvat tvaṃ yato hi me,नानृतं तव तच् चापि यथा मां प्रब्रवीषि भोः अविज्ञाय परं मत्त एतावत् त्वं यतो हि मे
2,5,11,yena svarociṣā viśvaṃ rocitaṃ rocayāmyaham yathārko 'gniryathā somo yatharkṣagrahatārakāḥ,येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् यथार्को ऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारकाः
2,5,12,tasmai namo bhagavate vāsudevāya dhīmahi yanmāyayā durjayayā māṃ vadanti jagadgurum,तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम्
2,5,13,vilajjamānayā yasya sthātum īkṣāpathe 'muyā vimohitā vikatthante mamāham iti durdhiyaḥ,विलज्जमानया यस्य स्थातुम् ईक्षापथे ऽमुया विमोहिता विकत्थन्ते ममाहम् इति दुर्धियः
2,5,14,dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca vāsudevāt paro brahman na cānyo 'rtho 'sti tattvataḥ,द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च वासुदेवात् परो ब्रह्मन् न चान्यो ऽर्थो ऽस्ति तत्त्वतः
2,5,15,nārāyaṇaparā vedā devā nārāyaṇāṅgajāḥ nārāyaṇaparā lokā nārāyaṇaparā makhāḥ,नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजाः नारायणपरा लोका नारायणपरा मखाः
2,5,16,nārāyaṇaparo yogo nārāyaṇaparaṃ tapaḥ nārāyaṇaparaṃ jñānaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ,नारायणपरो योगो नारायणपरं तपः नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गतिः
2,5,17,tasyāpi draṣṭurīśasya kūṭasthasyākhilātmanaḥ sṛjyaṃ sṛjāmi sṛṣṭo 'ham īkṣayaivābhicoditaḥ,तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मनः सृज्यं सृजामि सृष्टो ऽहम् ईक्षयैवाभिचोदितः
2,5,18,sattvaṃ rajastama iti nirguṇasya guṇāstrayaḥ sthitisarganirodheṣu gṛhītā māyayā vibhoḥ,सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रयः स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभोः
2,5,19,kāryakāraṇakartṛtve dravyajñānakriyāśrayāḥ badhnanti nityadā muktaṃ māyinaṃ puruṣaṃ guṇāḥ,कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रयाः बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणाः
2,5,20,sa eṣa bhagavāṃl liṅgaistribhiretairadhokṣajaḥ svalakṣitagatirbrahman sarveṣāṃ mama ceśvaraḥ,स एष भगवांल् लिङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षजः स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वरः
2,5,21,kālaṃ karma svabhāvaṃ ca māyeśo māyayā svayā ātman yadṛcchayā prāptaṃ vibubhūṣurupādade,कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे
2,5,22,kālādguṇavyatikaraḥ pariṇāmaḥ svabhāvataḥ karmaṇo janma mahataḥ puruṣādhiṣṭhitādabhūt,कालाद्गुणव्यतिकरः परिणामः स्वभावतः कर्मणो जन्म महतः पुरुषाधिष्ठितादभूत्
2,5,23,mahatastu vikurvāṇādrajaḥsattvopabṛṃhitāt tamaḥpradhānastvabhavaddravyajñānakriyātmakaḥ,महतस्तु विकुर्वाणाद्रजःसत्त्वोपबृंहितात् तमःप्रधानस्त्वभवद्द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः
2,5,24,so 'haṅkāra iti prokto vikurvan samabhūt tridhā vaikārikastaijasaśca tāmasaśceti yadbhidā dravyaśaktiḥ kriyāśaktirjñānaśaktiriti prabho,सो ऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत् त्रिधा वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा द्रव्यशक्तिः क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो
2,5,25,tāmasādapi bhūtādervikurvāṇādabhūn nabhaḥ tasya mātrā guṇaḥ śabdo liṅgaṃ yaddraṣṭṛdṛśyayoḥ,तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून् नभः तस्य मात्रा गुणः शब्दो लिङ्गं यद्द्रष्टृदृश्ययोः
2,5,26,nabhaso 'tha vikurvāṇādabhūt sparśaguṇo 'nilaḥ parānvayāc chabdavāṃśca prāṇa ojaḥ saho balam,नभसो ऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणो ऽनिलः परान्वयाच् छब्दवांश्च प्राण ओजः सहो बलम्
2,5,27,vāyorapi vikurvāṇāt kālakarmasvabhāvataḥ udapadyata tejo vai rūpavat sparśaśabdavat,वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावतः उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत्
2,5,28,tejasastu vikurvāṇādāsīdambho rasātmakam rūpavat sparśavac cāmbho ghoṣavac ca parānvayāt,तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् रूपवत् स्पर्शवच् चाम्भो घोषवच् च परान्वयात्
2,5,29,viśeṣastu vikurvāṇādambhaso gandhavān abhūt parānvayādrasasparśa śabdarūpaguṇānvitaḥ,विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवान् अभूत् परान्वयाद्रसस्पर्श शब्दरूपगुणान्वितः
2,5,30,vaikārikān mano jajñe devā vaikārikā daśa digvātārkapraceto 'śvi vahnīndropendramitrakāḥ,वैकारिकान् मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश दिग्वातार्कप्रचेतो ऽश्वि वह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः
2,5,31,taijasāt tu vikurvāṇādindriyāṇi daśābhavan jñānaśaktiḥ kriyāśaktirbuddhiḥ prāṇaśca taijasau śrotraṃ tvagghrāṇadṛgjihvā vāgdormeḍhrāṅghripāyavaḥ,तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिर्बुद्धिः प्राणश्च तैजसौ श्रोत्रं त्वग्घ्राणदृग्जिह्वा वाग्दोर्मेढ्राङ्घ्रिपायवः
2,5,32,yadaite 'saṅgatā bhāvā bhūtendriyamanoguṇāḥ yadāyatananirmāṇe na śekurbrahmavittama,यदैते ऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणाः यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम
2,5,33,tadā saṃhatya cānyonyaṃ bhagavacchakticoditāḥ sadasattvam upādāya cobhayaṃ sasṛjurhyadaḥ,तदा संहत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिताः सदसत्त्वम् उपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यदः
2,5,34,varṣapūgasahasrānte tadaṇḍam udake śayam kālakarmasvabhāvastho jīvo ñjīvam ajīvayat,वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डम् उदके शयम् कालकर्मस्वभावस्थो जीवो ञ्जीवम् अजीवयत्
2,5,35,sa eva puruṣastasmādaṇḍaṃ nirbhidya nirgataḥ sahasrorvaṅghribāhvakṣaḥ sahasrānanaśīrṣavān,स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गतः सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्षः सहस्राननशीर्षवान्
2,5,36,yasyehāvayavairlokān kalpayanti manīṣiṇaḥ kaṭyādibhiradhaḥ sapta saptordhvaṃ jaghanādibhiḥ,यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिणः कट्यादिभिरधः सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभिः
2,5,37,puruṣasya mukhaṃ brahma kṣatram etasya bāhavaḥ ūrvorvaiśyo bhagavataḥ padbhyāṃ śūdro vyajāyata,पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रम् एतस्य बाहवः ऊर्वोर्वैश्यो भगवतः पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत
2,5,38,bhūrlokaḥ kalpitaḥ padbhyāṃ bhuvarloko 'sya nābhitaḥ hṛdā svarloka urasā maharloko mahātmanaḥ,भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्लोको ऽस्य नाभितः हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मनः
2,5,39,grīvāyāṃ janaloko 'sya tapolokaḥ stanadvayāt mūrdhabhiḥ satyalokastu brahmalokaḥ sanātanaḥ,ग्रीवायां जनलोको ऽस्य तपोलोकः स्तनद्वयात् मूर्धभिः सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोकः सनातनः
2,5,40,tatkaṭyāṃ cātalaṃ kḷptam ūrubhyāṃ vitalaṃ vibhoḥ jānubhyāṃ sutalaṃ śuddhaṃ jaṅghābhyāṃ tu talātalam,तत्कट्यां चातलं कॢप्तम् ऊरुभ्यां वितलं विभोः जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम्
2,5,41,mahātalaṃ tu gulphābhyāṃ prapadābhyāṃ rasātalam pātālaṃ pādatalata iti lokamayaḥ pumān,महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् पातालं पादतलत इति लोकमयः पुमान्
2,5,42,bhūrlokaḥ kalpitaḥ padbhyāṃ bhuvarloko 'sya nābhitaḥ svarlokaḥ kalpito mūrdhnā iti vā lokakalpanā,भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्लोको ऽस्य नाभितः स्वर्लोकः कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना
2,6,1,bhp_02.06.001 brahmovāca vācāṃ vahnermukhaṃ kṣetraṃ chandasāṃ sapta dhātavaḥ havyakavyāmṛtānnānāṃ jihvā sarvarasasya ca,भ्प्_०२.०६.००१ ब्रह्मोवाच वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातवः हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च
2,6,2,sarvāsūnāṃ ca vāyośca tannāse paramāyaṇe aśvinoroṣadhīnāṃ ca ghrāṇo modapramodayoḥ,सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयोः
2,6,3,rūpāṇāṃ tejasāṃ cakṣurdivaḥ sūryasya cākṣiṇī karṇau diśāṃ ca tīrthānāṃ śrotram ākāśaśabdayoḥ tadgātraṃ vastusārāṇāṃ saubhagasya ca bhājanam,रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिवः सूर्यस्य चाक्षिणी कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रम् आकाशशब्दयोः तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम्
2,6,4,tvag asya sparśavāyośca sarvamedhasya caiva hi romāṇyudbhijjajātīnāṃ yairvā yajñastu sambhṛtaḥ,त्वग् अस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृतः
2,6,5,keśaśmaśrunakhānyasya śilālohābhravidyutām bāhavo lokapālānāṃ prāyaśaḥ kṣemakarmaṇām,केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् बाहवो लोकपालानां प्रायशः क्षेमकर्मणाम्
2,6,6,vikramo bhūrbhuvaḥ svaśca kṣemasya śaraṇasya ca sarvakāmavarasyāpi hareścaraṇa āspadam,विक्रमो भूर्भुवः स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम्
2,6,7,apāṃ vīryasya sargasya parjanyasya prajāpateḥ puṃsaḥ śiśna upasthastu prajātyānandanirvṛteḥ,अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापतेः पुंसः शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृतेः
2,6,8,pāyuryamasya mitrasya parimokṣasya nārada hiṃsāyā nirṛtermṛtyornirayasya gudaṃ smṛtaḥ,पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद हिंसाया निरृतेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृतः
2,6,9,parābhūteradharmasya tamasaścāpi paścimaḥ nāḍyo nadanadīnāṃ ca gotrāṇām asthisaṃhatiḥ,पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिमः नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणाम् अस्थिसंहतिः
2,6,10,avyaktarasasindhūnāṃ bhūtānāṃ nidhanasya ca udaraṃ viditaṃ puṃso hṛdayaṃ manasaḥ padam,अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनसः पदम्
2,6,11,dharmasya mama tubhyaṃ ca kumārāṇāṃ bhavasya ca vijñānasya ca sattvasya parasyātmā parāyaṇam,धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम्
2,6,12,ahaṃ bhavān bhavaścaiva ta ime munayo 'grajāḥ surāsuranarā nāgāḥ khagā mṛgasarīsṛpāḥ,अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयो ऽग्रजाः सुरासुरनरा नागाः खगा मृगसरीसृपाः
2,6,13,gandharvāpsaraso yakṣā rakṣobhūtagaṇoragāḥ paśavaḥ pitaraḥ siddhā vidyādhrāścāraṇā drumāḥ,गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः पशवः पितरः सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमाः
2,6,14,anye ca vividhā jīvājalasthalanabhaukasaḥ graharkṣaketavastārāstaḍitaḥ stanayitnavaḥ,अन्ये च विविधा जीवाजलस्थलनभौकसः ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडितः स्तनयित्नवः
2,6,15,sarvaṃ puruṣa evedaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavac ca yat tenedam āvṛtaṃ viśvaṃ vitastim adhitiṣṭhati,सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच् च यत् तेनेदम् आवृतं विश्वं वितस्तिम् अधितिष्ठति
2,6,16,svadhiṣṇyaṃ pratapan prāṇo bahiśca pratapatyasau evaṃ virājaṃ pratapaṃstapatyantarbahiḥ pumān,स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहिः पुमान्
2,6,17,so 'mṛtasyābhayasyeśo martyam annaṃ yadatyagāt mahimaiṣa tato brahman puruṣasya duratyayaḥ,सो ऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यम् अन्नं यदत्यगात् महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः
2,6,18,pādeṣu sarvabhūtāni puṃsaḥ sthitipado viduḥ amṛtaṃ kṣemam abhayaṃ trimūrdhno 'dhāyi mūrdhasu,पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः अमृतं क्षेमम् अभयं त्रिमूर्ध्नो ऽधायि मूर्धसु
2,6,19,pādāstrayo bahiścāsann aprajānāṃ ya āśramāḥ antastrilokyāstvaparo gṛhamedho 'bṛhadvrataḥ,पादास्त्रयो बहिश्चासन्न् अप्रजानां य आश्रमाः अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधो ऽबृहद्व्रतः
2,6,20,sṛtī vicakrame viśvam sāśanānaśane ubhe yadavidyā ca vidyā ca puruṣastūbhayāśrayaḥ,सृती विचक्रमे विश्वम् साशनानशने उभे यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रयः
2,6,21,yasmādaṇḍaṃ virāḍjajñe bhūtendriyaguṇātmakaḥ taddravyam atyagādviśvaṃ gobhiḥ sūrya ivātapan,यस्मादण्डं विराड्जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मकः तद्द्रव्यम् अत्यगाद्विश्वं गोभिः सूर्य इवातपन्
2,6,22,yadāsya nābhyān nalinādaham āsaṃ mahātmanaḥ nāvidaṃ yajñasambhārān puruṣāvayavān ṛte,यदास्य नाभ्यान् नलिनादहम् आसं महात्मनः नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवान् ऋते
2,6,23,teṣu yajñasya paśavaḥ savanaspatayaḥ kuśāḥ idaṃ ca devayajanaṃ kālaścoruguṇānvitaḥ,तेषु यज्ञस्य पशवः सवनस्पतयः कुशाः इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वितः
2,6,24,vastūnyoṣadhayaḥ snehā rasalohamṛdo jalam ṛco yajūṃṣi sāmāni cāturhotraṃ ca sattama,वस्तून्योषधयः स्नेहा रसलोहमृदो जलम् ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम
2,6,25,nāmadheyāni mantrāśca dakṣiṇāśca vratāni ca devatānukramaḥ kalpaḥ saṅkalpastantram eva ca,नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च देवतानुक्रमः कल्पः सङ्कल्पस्तन्त्रम् एव च
2,6,26,gatayo matayaścaiva prāyaścittaṃ samarpaṇam puruṣāvayavairete sambhārāḥ sambhṛtā mayā,गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् पुरुषावयवैरेते सम्भाराः सम्भृता मया
2,6,27,iti sambhṛtasambhāraḥ puruṣāvayavairaham tam eva puruṣaṃ yajñaṃ tenaivāyajam īśvaram,इति सम्भृतसम्भारः पुरुषावयवैरहम् तम् एव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजम् ईश्वरम्
2,6,28,tataste bhrātara ime prajānāṃ patayo nava ayajan vyaktam avyaktaṃ puruṣaṃ susamāhitāḥ,ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव अयजन् व्यक्तम् अव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिताः
2,6,29,tataśca manavaḥ kāle ījire ṛṣayo 'pare pitaro vibudhā daityā manuṣyāḥ kratubhirvibhum,ततश्च मनवः काले ईजिरे ऋषयो ऽपरे पितरो विबुधा दैत्या मनुष्याः क्रतुभिर्विभुम्
2,6,30,nārāyaṇe bhagavati tadidaṃ viśvam āhitam gṛhītamāyoruguṇaḥ sargādāvaguṇaḥ svataḥ,नारायणे भगवति तदिदं विश्वम् आहितम् गृहीतमायोरुगुणः सर्गादावगुणः स्वतः
2,6,31,sṛjāmi tanniyukto 'haṃ haro harati tadvaśaḥ viśvaṃ puruṣarūpeṇa paripāti triśaktidhṛk,सृजामि तन्नियुक्तो ऽहं हरो हरति तद्वशः विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक्
2,6,32,iti te 'bhihitaṃ tāta yathedam anupṛcchasi nānyadbhagavataḥ kiñcidbhāvyaṃ sadasadātmakam,इति ते ऽभिहितं तात यथेदम् अनुपृच्छसि नान्यद्भगवतः किञ्चिद्भाव्यं सदसदात्मकम्
2,6,33,na bhāratī me 'ṅga mṛṣopalakṣyate na vai kvacin me manaso mṛṣā gatiḥ na me hṛṣīkāṇi patantyasatpathe yan me hṛdautkaṇṭhyavatā dhṛto hariḥ,न भारती मे ऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्वचिन् मे मनसो मृषा गतिः न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन् मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरिः
2,6,34,so 'haṃ samāmnāyamayastapomayaḥ prajāpatīnām abhivanditaḥ patiḥ āsthāya yogaṃ nipuṇaṃ samāhitastaṃ nādhyagacchaṃ yata ātmasambhavaḥ,सो ऽहं समाम्नायमयस्तपोमयः प्रजापतीनाम् अभिवन्दितः पतिः आस्थाय योगं निपुणं समाहितस्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भवः
2,6,35,nato 'smyahaṃ taccaraṇaṃ samīyuṣāṃ bhavacchidaṃ svastyayanaṃ sumaṅgalam yo hyātmamāyāvibhavaṃ sma paryagād yathā nabhaḥ svāntam athāpare kutaḥ,नतो ऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद् यथा नभः स्वान्तम् अथापरे कुतः
2,6,36,nāhaṃ na yūyaṃ yadṛtāṃ gatiṃ vidur na vāmadevaḥ kim utāpare surāḥ tanmāyayā mohitabuddhayastvidaṃ vinirmitaṃ cātmasamaṃ vicakṣmahe,नाहं न यूयं यदृतां गतिं विदुर् न वामदेवः किम् उतापरे सुराः तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे
2,6,37,yasyāvatārakarmāṇi gāyanti hyasmadādayaḥ na yaṃ vidanti tattvena tasmai bhagavate namaḥ,यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादयः न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नमः
2,6,38,sa eṣa ādyaḥ puruṣaḥ kalpe kalpe sṛjatyajaḥ ātmātmanyātmanātmānaṃ sa saṃyacchati pāti ca,स एष आद्यः पुरुषः कल्पे कल्पे सृजत्यजः आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च
2,6,39,viśuddhaṃ kevalaṃ jñānaṃ pratyak samyag avasthitam satyaṃ pūrṇam anādyantaṃ nirguṇaṃ nityam advayam,विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यग् अवस्थितम् सत्यं पूर्णम् अनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यम् अद्वयम्
2,6,40,ṛṣe vidanti munayaḥ praśāntātmendriyāśayāḥ yadā tadevāsattarkaistirodhīyeta viplutam,ऋषे विदन्ति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम्
2,6,41,ādyo 'vatāraḥ puruṣaḥ parasya kālaḥ svabhāvaḥ sadasanmanaśca dravyaṃ vikāro guṇa indriyāṇi virāṭ svarāṭ sthāsnu cariṣṇu bhūmnaḥ,आद्यो ऽवतारः पुरुषः परस्य कालः स्वभावः सदसन्मनश्च द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्नः
2,6,42,ahaṃ bhavo yajña ime prajeśā dakṣādayo ye bhavadādayaśca svarlokapālāḥ khagalokapālā nṛlokapālāstalalokapālāḥ,अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च स्वर्लोकपालाः खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपालाः
2,6,43,gandharvavidyādharacāraṇeśā ye yakṣarakṣoraganāganāthāḥ ye vā ṛṣīṇām ṛṣabhāḥ pitṇāṃ daityendrasiddheśvaradānavendrāḥ anye ca ye pretapiśācabhūta kūṣmāṇḍayādomṛgapakṣyadhīśāḥ,गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथाः ये वा ऋषीणाम् ऋषभाः पित्णां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्राः अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशाः
2,6,44,yat kiñca loke bhagavan mahasvad ojaḥsahasvadbalavat kṣamāvat śrīhrīvibhūtyātmavadadbhutārṇaṃ tattvaṃ paraṃ rūpavadasvarūpam,यत् किञ्च लोके भगवन् महस्वद् ओजःसहस्वद्बलवत् क्षमावत् श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम्
2,6,45,prādhānyato yān ṛṣa āmananti līlāvatārān puruṣasya bhūmnaḥ āpīyatāṃ karṇakaṣāyaśoṣān anukramiṣye ta imān supeśān,प्राधान्यतो यान् ऋष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्नः आपीयतां कर्णकषायशोषान् अनुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान्
2,7,1,bhp_02.07.001 brahmovāca yatrodyataḥ kṣititaloddharaṇāya bibhrat krauḍīṃ tanuṃ sakalayajñamayīm anantaḥ yatrodyataḥ kṣititaloddharaṇāya bibhrat krauḍīṃ tanuṃ sakalayajñamayīm anantaḥ antarmahārṇava upāgatam ādidaityaṃ taṃ daṃṣṭrayādrim iva vajradharo dadāra,भ्प्_०२.०७.००१ ब्रह्मोवाच यत्रोद्यतः क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीम् अनन्तः यत्रोद्यतः क्षितितलोद्धरणाय बिभ्रत् क्रौडीं तनुं सकलयज्ञमयीम् अनन्तः अन्तर्महार्णव उपागतम् आदिदैत्यं तं दंष्ट्रयाद्रिम् इव वज्रधरो ददार
2,7,2,jāto rucerajanayat suyamān suyajña ākūtisūnuramarān atha dakṣiṇāyām jāto rucerajanayat suyamān suyajña ākūtisūnuramarān atha dakṣiṇāyām lokatrayasya mahatīm aharadyadārtiṃ svāyambhuvena manunā harirityanūktaḥ,जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरान् अथ दक्षिणायाम् जातो रुचेरजनयत् सुयमान् सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरान् अथ दक्षिणायाम् लोकत्रयस्य महतीम् अहरद्यदार्तिं स्वायम्भुवेन मनुना हरिरित्यनूक्तः
2,7,3,jajñe ca kardamagṛhe dvija devahūtyāṃ strībhiḥ samaṃ navabhirātmagatiṃ svamātre jajñe ca kardamagṛhe dvija devahūtyāṃ strībhiḥ samaṃ navabhirātmagatiṃ svamātre ūce yayātmaśamalaṃ guṇasaṅgapaṅkam asmin vidhūya kapilasya gatiṃ prapede,जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभिः समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे जज्ञे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभिः समं नवभिरात्मगतिं स्वमात्रे ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गपङ्कम् अस्मिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे
2,7,4,atrerapatyam abhikāṅkṣata āha tuṣṭo datto mayāham iti yadbhagavān sa dattaḥ atrerapatyam abhikāṅkṣata āha tuṣṭo datto mayāham iti yadbhagavān sa dattaḥ yatpādapaṅkajaparāgapavitradehā yogarddhim āpurubhayīṃ yaduhaihayādyāḥ,अत्रेरपत्यम् अभिकाङ्क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहम् इति यद्भगवान् स दत्तः अत्रेरपत्यम् अभिकाङ्क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहम् इति यद्भगवान् स दत्तः यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहा योगर्द्धिम् आपुरुभयीं यदुहैहयाद्याः
2,7,5,taptaṃ tapo vividhalokasisṛkṣayā me ādau sanāt svatapasaḥ sa catuḥsano 'bhūt taptaṃ tapo vividhalokasisṛkṣayā me ādau sanāt svatapasaḥ sa catuḥsano 'bhūt prākkalpasamplavavinaṣṭam ihātmatattvaṃ samyag jagāda munayo yadacakṣatātman,तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे आदौ सनात् स्वतपसः स चतुःसनो ऽभूत् तप्तं तपो विविधलोकसिसृक्षया मे आदौ सनात् स्वतपसः स चतुःसनो ऽभूत् प्राक्कल्पसम्प्लवविनष्टम् इहात्मतत्त्वं सम्यग् जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन्
2,7,6,dharmasya dakṣaduhitaryajaniṣṭa mūrtyāṃ nārāyaṇo nara iti svatapaḥprabhāvaḥ dharmasya dakṣaduhitaryajaniṣṭa mūrtyāṃ nārāyaṇo nara iti svatapaḥprabhāvaḥ dṛṣṭvātmano bhagavato niyamāvalopaṃ devyastvanaṅgapṛtanā ghaṭituṃ na śekuḥ,धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर इति स्वतपःप्रभावः धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर इति स्वतपःप्रभावः दृष्ट्वात्मनो भगवतो नियमावलोपं देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुं न शेकुः
2,7,7,kāmaṃ dahanti kṛtino nanu roṣadṛṣṭyā roṣaṃ dahantam uta te na dahantyasahyam kāmaṃ dahanti kṛtino nanu roṣadṛṣṭyā roṣaṃ dahantam uta te na dahantyasahyam so 'yaṃ yadantaram alaṃ praviśan bibheti kāmaḥ kathaṃ nu punarasya manaḥ śrayeta,कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषदृष्ट्या रोषं दहन्तम् उत ते न दहन्त्यसह्यम् कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषदृष्ट्या रोषं दहन्तम् उत ते न दहन्त्यसह्यम् सो ऽयं यदन्तरम् अलं प्रविशन् बिभेति कामः कथं नु पुनरस्य मनः श्रयेत
2,7,8,viddhaḥ sapatnyuditapatribhiranti rājño bālo 'pi sann upagatastapase vanāni viddhaḥ sapatnyuditapatribhiranti rājño bālo 'pi sann upagatastapase vanāni tasmā adāddhruvagatiṃ gṛṇate prasanno divyāḥ stuvanti munayo yaduparyadhastāt,विद्धः सपत्न्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालो ऽपि सन्न् उपगतस्तपसे वनानि विद्धः सपत्न्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालो ऽपि सन्न् उपगतस्तपसे वनानि तस्मा अदाद्ध्रुवगतिं गृणते प्रसन्नो दिव्याः स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात्
2,7,9,yadvenam utpathagataṃ dvijavākyavajra niṣpluṣṭapauruṣabhagaṃ niraye patantam yadvenam utpathagataṃ dvijavākyavajra niṣpluṣṭapauruṣabhagaṃ niraye patantam trātvārthito jagati putrapadaṃ ca lebhe dugdhā vasūni vasudhā sakalāni yena,यद्वेनम् उत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र निष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् यद्वेनम् उत्पथगतं द्विजवाक्यवज्र निष्प्लुष्टपौरुषभगं निरये पतन्तम् त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदं च लेभे दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन
2,7,10,nābherasāvṛṣabha āsa sudevisūnur yo vai cacāra samadṛg jaḍayogacaryām nābherasāvṛṣabha āsa sudevisūnur yo vai cacāra samadṛg jaḍayogacaryām yat pāramahaṃsyam ṛṣayaḥ padam āmananti svasthaḥ praśāntakaraṇaḥ parimuktasaṅgaḥ,नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनुर् यो वै चचार समदृग् जडयोगचर्याम् नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनुर् यो वै चचार समदृग् जडयोगचर्याम् यत् पारमहंस्यम् ऋषयः पदम् आमनन्ति स्वस्थः प्रशान्तकरणः परिमुक्तसङ्गः
2,7,11,satre mamāsa bhagavān hayaśīraṣātho sākṣāt sa yajñapuruṣastapanīyavarṇaḥ satre mamāsa bhagavān hayaśīraṣātho sākṣāt sa yajñapuruṣastapanīyavarṇaḥ chandomayo makhamayo 'khiladevatātmā vāco babhūvuruśatīḥ śvasato 'sya nastaḥ,सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथो साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्णः सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथो साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्णः छन्दोमयो मखमयो ऽखिलदेवतात्मा वाचो बभूवुरुशतीः श्वसतो ऽस्य नस्तः
2,7,12,matsyo yugāntasamaye manunopalabdhaḥ kṣoṇīmayo nikhilajīvanikāyaketaḥ matsyo yugāntasamaye manunopalabdhaḥ kṣoṇīmayo nikhilajīvanikāyaketaḥ visraṃsitān urubhaye salile mukhān me ādāya tatra vijahāra ha vedamārgān,मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्धः क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेतः मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्धः क्षोणीमयो निखिलजीवनिकायकेतः विस्रंसितान् उरुभये सलिले मुखान् मे आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान्
2,7,13,kṣīrodadhāvamaradānavayūthapānām unmathnatām amṛtalabdhaya ādidevaḥ kṣīrodadhāvamaradānavayūthapānām unmathnatām amṛtalabdhaya ādidevaḥ pṛṣṭhena kacchapavapurvidadhāra gotraṃ nidrākṣaṇo 'driparivartakaṣāṇakaṇḍūḥ,क्षीरोदधावमरदानवयूथपानाम् उन्मथ्नताम् अमृतलब्धय आदिदेवः क्षीरोदधावमरदानवयूथपानाम् उन्मथ्नताम् अमृतलब्धय आदिदेवः पृष्ठेन कच्छपवपुर्विदधार गोत्रं निद्राक्षणो ऽद्रिपरिवर्तकषाणकण्डूः
2,7,14,traipiṣṭaporubhayahā sa nṛsiṃharūpaṃ kṛtvā bhramadbhrukuṭidaṃṣṭrakarālavaktram traipiṣṭaporubhayahā sa nṛsiṃharūpaṃ kṛtvā bhramadbhrukuṭidaṃṣṭrakarālavaktram daityendram āśu gadayābhipatantam ārād ūrau nipātya vidadāra nakhaiḥ sphurantam,त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् त्रैपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमद्भ्रुकुटिदंष्ट्रकरालवक्त्रम् दैत्येन्द्रम् आशु गदयाभिपतन्तम् आराद् ऊरौ निपात्य विददार नखैः स्फुरन्तम्
2,7,15,antaḥsarasyurubalena pade gṛhīto grāheṇa yūthapatirambujahasta ārtaḥ antaḥsarasyurubalena pade gṛhīto grāheṇa yūthapatirambujahasta ārtaḥ āhedam ādipuruṣākhilalokanātha tīrthaśravaḥ śravaṇamaṅgalanāmadheya,अन्तःसरस्युरुबलेन पदे गृहीतो ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्तः अन्तःसरस्युरुबलेन पदे गृहीतो ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आर्तः आहेदम् आदिपुरुषाखिललोकनाथ तीर्थश्रवः श्रवणमङ्गलनामधेय
2,7,16,śrutvā haristam araṇārthinam aprameyaś cakrāyudhaḥ patagarājabhujādhirūḍhaḥ śrutvā haristam araṇārthinam aprameyaś cakrāyudhaḥ patagarājabhujādhirūḍhaḥ cakreṇa nakravadanaṃ vinipāṭya tasmād dhaste pragṛhya bhagavān kṛpayojjahāra,श्रुत्वा हरिस्तम् अरणार्थिनम् अप्रमेयश् चक्रायुधः पतगराजभुजाधिरूढः श्रुत्वा हरिस्तम् अरणार्थिनम् अप्रमेयश् चक्रायुधः पतगराजभुजाधिरूढः चक्रेण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्माद् धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोज्जहार
2,7,17,jyāyān guṇairavarajo 'pyaditeḥ sutānāṃ lokān vicakrama imān yadathādhiyajñaḥ jyāyān guṇairavarajo 'pyaditeḥ sutānāṃ lokān vicakrama imān yadathādhiyajñaḥ kṣmāṃ vāmanena jagṛhe tripadacchalena yācñām ṛte pathi caran prabhubhirna cālyaḥ,ज्यायान् गुणैरवरजो ऽप्यदितेः सुतानां लोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञः ज्यायान् गुणैरवरजो ऽप्यदितेः सुतानां लोकान् विचक्रम इमान् यदथाधियज्ञः क्ष्मां वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन याच्ञाम् ऋते पथि चरन् प्रभुभिर्न चाल्यः
2,7,18,nārtho balerayam urukramapādaśaucam āpaḥ śikhādhṛtavato vibudhādhipatyam nārtho balerayam urukramapādaśaucam āpaḥ śikhādhṛtavato vibudhādhipatyam yo vai pratiśrutam ṛte na cikīrṣadanyad ātmānam aṅga manasā haraye 'bhimene,नार्थो बलेरयम् उरुक्रमपादशौचम् आपः शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् नार्थो बलेरयम् उरुक्रमपादशौचम् आपः शिखाधृतवतो विबुधाधिपत्यम् यो वै प्रतिश्रुतम् ऋते न चिकीर्षदन्यद् आत्मानम् अङ्ग मनसा हरये ऽभिमेने
2,7,19,tubhyaṃ ca nārada bhṛśaṃ bhagavān vivṛddha bhāvena sādhu parituṣṭa uvāca yogam tubhyaṃ ca nārada bhṛśaṃ bhagavān vivṛddha bhāvena sādhu parituṣṭa uvāca yogam jñānaṃ ca bhāgavatam ātmasatattvadīpaṃ yadvāsudevaśaraṇā vidurañjasaiva,तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध भावेन साधु परितुष्ट उवाच योगम् तुभ्यं च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध भावेन साधु परितुष्ट उवाच योगम् ज्ञानं च भागवतम् आत्मसतत्त्वदीपं यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव
2,7,20,cakraṃ ca dikṣvavihataṃ daśasu svatejo manvantareṣu manuvaṃśadharo bibharti cakraṃ ca dikṣvavihataṃ daśasu svatejo manvantareṣu manuvaṃśadharo bibharti duṣṭeṣu rājasu damaṃ vyadadhāt svakīrtiṃ satye tripṛṣṭha uśatīṃ prathayaṃścaritraiḥ,चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति चक्रं च दिक्ष्वविहतं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति दुष्टेषु राजसु दमं व्यदधात् स्वकीर्तिं सत्ये त्रिपृष्ठ उशतीं प्रथयंश्चरित्रैः
2,7,21,dhanvantariśca bhagavān svayam eva kīrtir nāmnā nṛṇāṃ pururujāṃ ruja āśu hanti dhanvantariśca bhagavān svayam eva kīrtir nāmnā nṛṇāṃ pururujāṃ ruja āśu hanti yajñe ca bhāgam amṛtāyuravāvarundha āyuṣyavedam anuśāstyavatīrya loke,धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयम् एव कीर्तिर् नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयम् एव कीर्तिर् नाम्ना नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति यज्ञे च भागम् अमृतायुरवावरुन्ध आयुष्यवेदम् अनुशास्त्यवतीर्य लोके
2,7,22,kṣatraṃ kṣayāya vidhinopabhṛtaṃ mahātmā brahmadhrug ujjhitapathaṃ narakārtilipsu kṣatraṃ kṣayāya vidhinopabhṛtaṃ mahātmā brahmadhrug ujjhitapathaṃ narakārtilipsu uddhantyasāvavanikaṇṭakam ugravīryas triḥsaptakṛtva urudhāraparaśvadhena,क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मध्रुग् उज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु क्षत्रं क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मध्रुग् उज्झितपथं नरकार्तिलिप्सु उद्धन्त्यसाववनिकण्टकम् उग्रवीर्यस् त्रिःसप्तकृत्व उरुधारपरश्वधेन
2,7,23,asmatprasādasumukhaḥ kalayā kaleśa ikṣvākuvaṃśa avatīrya gurornideśe asmatprasādasumukhaḥ kalayā kaleśa ikṣvākuvaṃśa avatīrya gurornideśe tiṣṭhan vanaṃ sadayitānuja āviveśa yasmin virudhya daśakandhara ārtim ārcchat,अस्मत्प्रसादसुमुखः कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे अस्मत्प्रसादसुमुखः कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोर्निदेशे तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेश यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आर्तिम् आर्च्छत्
2,7,24,yasmā adādudadhirūḍhabhayāṅgavepo mārgaṃ sapadyaripuraṃ haravaddidhakṣoḥ yasmā adādudadhirūḍhabhayāṅgavepo mārgaṃ sapadyaripuraṃ haravaddidhakṣoḥ dūre suhṛnmathitaroṣasuśoṇadṛṣṭyā tātapyamānamakaroraganakracakraḥ,यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद्दिधक्षोः यस्मा अदादुदधिरूढभयाङ्गवेपो मार्गं सपद्यरिपुरं हरवद्दिधक्षोः दूरे सुहृन्मथितरोषसुशोणदृष्ट्या तातप्यमानमकरोरगनक्रचक्रः
2,7,25,vakṣaḥsthalasparśarugnamahendravāha dantairviḍambitakakubjuṣa ūḍhahāsam vakṣaḥsthalasparśarugnamahendravāha dantairviḍambitakakubjuṣa ūḍhahāsam sadyo 'subhiḥ saha vineṣyati dārahartur visphūrjitairdhanuṣa uccarato 'dhisainye,वक्षःस्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाह दन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् वक्षःस्थलस्पर्शरुग्नमहेन्द्रवाह दन्तैर्विडम्बितककुब्जुष ऊढहासम् सद्यो ऽसुभिः सह विनेष्यति दारहर्तुर् विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतो ऽधिसैन्ये
2,7,26,bhūmeḥ suretaravarūthavimarditāyāḥ kleśavyayāya kalayā sitakṛṣṇakeśaḥ bhūmeḥ suretaravarūthavimarditāyāḥ kleśavyayāya kalayā sitakṛṣṇakeśaḥ jātaḥ kariṣyati janānupalakṣyamārgaḥ karmāṇi cātmamahimopanibandhanāni,भूमेः सुरेतरवरूथविमर्दितायाः क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेशः भूमेः सुरेतरवरूथविमर्दितायाः क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेशः जातः करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्गः कर्माणि चात्ममहिमोपनिबन्धनानि
2,7,27,tokena jīvaharaṇaṃ yadulūkikāyās traimāsikasya ca padā śakaṭo 'pavṛttaḥ tokena jīvaharaṇaṃ yadulūkikāyās traimāsikasya ca padā śakaṭo 'pavṛttaḥ yadriṅgatāntaragatena divispṛśorvā unmūlanaṃ tvitarathārjunayorna bhāvyam,तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकायास् त्रैमासिकस्य च पदा शकटो ऽपवृत्तः तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकायास् त्रैमासिकस्य च पदा शकटो ऽपवृत्तः यद्रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वा उन्मूलनं त्वितरथार्जुनयोर्न भाव्यम्
2,7,28,yadvai vraje vrajapaśūn viṣatoyapītān pālāṃstvajīvayadanugrahadṛṣṭivṛṣṭyā yadvai vraje vrajapaśūn viṣatoyapītān pālāṃstvajīvayadanugrahadṛṣṭivṛṣṭyā tacchuddhaye 'tiviṣavīryavilolajihvam uccāṭayiṣyaduragaṃ viharan hradinyām,यद्वै व्रजे व्रजपशून् विषतोयपीतान् पालांस्त्वजीवयदनुग्रहदृष्टिवृष्ट्या यद्वै व्रजे व्रजपशून् विषतोयपीतान् पालांस्त्वजीवयदनुग्रहदृष्टिवृष्ट्या तच्छुद्धये ऽतिविषवीर्यविलोलजिह्वम् उच्चाटयिष्यदुरगं विहरन् ह्रदिन्याम्
2,7,29,tat karma divyam iva yan niśi niḥśayānaṃ dāvāgninā śucivane paridahyamāne tat karma divyam iva yan niśi niḥśayānaṃ dāvāgninā śucivane paridahyamāne unneṣyati vrajam ato 'vasitāntakālaṃ netre pidhāpya sabalo 'nadhigamyavīryaḥ,तत् कर्म दिव्यम् इव यन् निशि निःशयानं दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने तत् कर्म दिव्यम् इव यन् निशि निःशयानं दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने उन्नेष्यति व्रजम् अतो ऽवसितान्तकालं नेत्रे पिधाप्य सबलो ऽनधिगम्यवीर्यः
2,7,30,gṛhṇīta yadyadupabandham amuṣya mātā śulbaṃ sutasya na tu tat tadamuṣya māti gṛhṇīta yadyadupabandham amuṣya mātā śulbaṃ sutasya na tu tat tadamuṣya māti yaj jṛmbhato 'sya vadane bhuvanāni gopī saṃvīkṣya śaṅkitamanāḥ pratibodhitāsīt,गृह्णीत यद्यदुपबन्धम् अमुष्य माता शुल्बं सुतस्य न तु तत् तदमुष्य माति गृह्णीत यद्यदुपबन्धम् अमुष्य माता शुल्बं सुतस्य न तु तत् तदमुष्य माति यज् जृम्भतो ऽस्य वदने भुवनानि गोपी संवीक्ष्य शङ्कितमनाः प्रतिबोधितासीत्
2,7,31,nandaṃ ca mokṣyati bhayādvaruṇasya pāśād gopān bileṣu pihitān mayasūnunā ca nandaṃ ca mokṣyati bhayādvaruṇasya pāśād gopān bileṣu pihitān mayasūnunā ca ahnyāpṛtaṃ niśi śayānam atiśrameṇa lokaṃ vikuṇṭham upaneṣyati gokulaṃ sma,नन्दं च मोक्ष्यति भयाद्वरुणस्य पाशाद् गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च नन्दं च मोक्ष्यति भयाद्वरुणस्य पाशाद् गोपान् बिलेषु पिहितान् मयसूनुना च अह्न्यापृतं निशि शयानम् अतिश्रमेण लोकं विकुण्ठम् उपनेष्यति गोकुलं स्म
2,7,32,gopairmakhe pratihate vrajaviplavāya deve 'bhivarṣati paśūn kṛpayā rirakṣuḥ gopairmakhe pratihate vrajaviplavāya deve 'bhivarṣati paśūn kṛpayā rirakṣuḥ dhartocchilīndhram iva saptadināni sapta varṣo mahīdhram anaghaikakare salīlam,गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवाय देवे ऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षुः गोपैर्मखे प्रतिहते व्रजविप्लवाय देवे ऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षुः धर्तोच्छिलीन्ध्रम् इव सप्तदिनानि सप्त वर्षो महीध्रम् अनघैककरे सलीलम्
2,7,33,krīḍan vane niśi niśākararaśmigauryāṃ rāsonmukhaḥ kalapadāyatamūrcchitena krīḍan vane niśi niśākararaśmigauryāṃ rāsonmukhaḥ kalapadāyatamūrcchitena uddīpitasmararujāṃ vrajabhṛdvadhūnāṃ harturhariṣyati śiro dhanadānugasya,क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यां रासोन्मुखः कलपदायतमूर्च्छितेन क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्यां रासोन्मुखः कलपदायतमूर्च्छितेन उद्दीपितस्मररुजां व्रजभृद्वधूनां हर्तुर्हरिष्यति शिरो धनदानुगस्य
2,7,34,ye ca pralambakharadardurakeśyariṣṭa mallebhakaṃsayavanāḥ kapipauṇḍrakādyāḥ ye ca pralambakharadardurakeśyariṣṭa mallebhakaṃsayavanāḥ kapipauṇḍrakādyāḥ anye ca śālvakujabalvaladantavakra saptokṣaśambaravidūratharukmimukhyāḥ,ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट मल्लेभकंसयवनाः कपिपौण्ड्रकाद्याः ये च प्रलम्बखरदर्दुरकेश्यरिष्ट मल्लेभकंसयवनाः कपिपौण्ड्रकाद्याः अन्ये च शाल्वकुजबल्वलदन्तवक्र सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्मिमुख्याः
2,7,35,ye vā mṛdhe samitiśālina āttacāpāḥ kāmbojamatsyakurusṛñjayakaikayādyāḥ ye vā mṛdhe samitiśālina āttacāpāḥ kāmbojamatsyakurusṛñjayakaikayādyāḥ yāsyantyadarśanam alaṃ balapārthabhīma vyājāhvayena hariṇā nilayaṃ tadīyam,ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापाः काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्याः ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापाः काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्याः यास्यन्त्यदर्शनम् अलं बलपार्थभीम व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम्
2,7,36,kālena mīlitadhiyām avamṛśya nṇāṃ stokāyuṣāṃ svanigamo bata dūrapāraḥ kālena mīlitadhiyām avamṛśya nṇāṃ stokāyuṣāṃ svanigamo bata dūrapāraḥ āvirhitastvanuyugaṃ sa hi satyavatyāṃ vedadrumaṃ viṭapaśo vibhajiṣyati sma,कालेन मीलितधियाम् अवमृश्य न्णां स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपारः कालेन मीलितधियाम् अवमृश्य न्णां स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपारः आविर्हितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां वेदद्रुमं विटपशो विभजिष्यति स्म
2,7,37,devadviṣāṃ nigamavartmani niṣṭhitānāṃ pūrbhirmayena vihitābhiradṛśyatūrbhiḥ devadviṣāṃ nigamavartmani niṣṭhitānāṃ pūrbhirmayena vihitābhiradṛśyatūrbhiḥ lokān ghnatāṃ mativimoham atipralobhaṃ veṣaṃ vidhāya bahu bhāṣyata aupadharmyam,देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानां पूर्भिर्मयेन विहिताभिरदृश्यतूर्भिः देवद्विषां निगमवर्त्मनि निष्ठितानां पूर्भिर्मयेन विहिताभिरदृश्यतूर्भिः लोकान् घ्नतां मतिविमोहम् अतिप्रलोभं वेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम्
2,7,38,yarhyālayeṣvapi satāṃ na hareḥ kathāḥ syuḥ pāṣaṇḍino dvijajanā vṛṣalā nṛdevāḥ yarhyālayeṣvapi satāṃ na hareḥ kathāḥ syuḥ pāṣaṇḍino dvijajanā vṛṣalā nṛdevāḥ svāhā svadhā vaṣaḍiti sma giro na yatra śāstā bhaviṣyati kalerbhagavān yugānte,यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरेः कथाः स्युः पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवाः यर्ह्यालयेष्वपि सतां न हरेः कथाः स्युः पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवाः स्वाहा स्वधा वषडिति स्म गिरो न यत्र शास्ता भविष्यति कलेर्भगवान् युगान्ते
2,7,39,sarge tapo 'ham ṛṣayo nava ye prajeśāḥ sthāne 'tha dharmamakhamanvamarāvanīśāḥ sarge tapo 'ham ṛṣayo nava ye prajeśāḥ sthāne 'tha dharmamakhamanvamarāvanīśāḥ ante tvadharmaharamanyuvaśāsurādyā māyāvibhūtaya imāḥ puruśaktibhājaḥ,सर्गे तपो ऽहम् ऋषयो नव ये प्रजेशाः स्थाने ऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशाः सर्गे तपो ऽहम् ऋषयो नव ये प्रजेशाः स्थाने ऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशाः अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्या मायाविभूतय इमाः पुरुशक्तिभाजः
2,7,40,viṣṇornu vīryagaṇanāṃ katamo 'rhatīha yaḥ pārthivānyapi kavirvimame rajāṃsi viṣṇornu vīryagaṇanāṃ katamo 'rhatīha yaḥ pārthivānyapi kavirvimame rajāṃsi caskambha yaḥ svarahasāskhalatā tripṛṣṭhaṃ yasmāt trisāmyasadanādurukampayānam,विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमो ऽर्हतीह यः पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमो ऽर्हतीह यः पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि चस्कम्भ यः स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठं यस्मात् त्रिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम्
2,7,41,nāntaṃ vidāmyaham amī munayo 'grajāste māyābalasya puruṣasya kuto 'varā ye nāntaṃ vidāmyaham amī munayo 'grajāste māyābalasya puruṣasya kuto 'varā ye gāyan guṇān daśaśatānana ādidevaḥ śeṣo 'dhunāpi samavasyati nāsya pāram,नान्तं विदाम्यहम् अमी मुनयो ऽग्रजास्ते मायाबलस्य पुरुषस्य कुतो ऽवरा ये नान्तं विदाम्यहम् अमी मुनयो ऽग्रजास्ते मायाबलस्य पुरुषस्य कुतो ऽवरा ये गायन् गुणान् दशशतानन आदिदेवः शेषो ऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम्
2,7,42,yeṣāṃ sa eṣa bhagavān dayayedanantaḥ sarvātmanāśritapado yadi nirvyalīkam yeṣāṃ sa eṣa bhagavān dayayedanantaḥ sarvātmanāśritapado yadi nirvyalīkam te dustarām atitaranti ca devamāyāṃ naiṣāṃ mamāham iti dhīḥ śvaśṛgālabhakṣye,येषां स एष भगवान् दययेदनन्तः सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् येषां स एष भगवान् दययेदनन्तः सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निर्व्यलीकम् ते दुस्तराम् अतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहम् इति धीः श्वशृगालभक्ष्ये
2,7,43,vedāham aṅga paramasya hi yogamāyāṃ yūyaṃ bhavaśca bhagavān atha daityavaryaḥ vedāham aṅga paramasya hi yogamāyāṃ yūyaṃ bhavaśca bhagavān atha daityavaryaḥ patnī manoḥ sa ca manuśca tadātmajāśca prācīnabarhirṛbhuraṅga uta dhruvaśca,वेदाहम् अङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवान् अथ दैत्यवर्यः वेदाहम् अङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवान् अथ दैत्यवर्यः पत्नी मनोः स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनबर्हिरृभुरङ्ग उत ध्रुवश्च
2,7,44,ikṣvākurailamucukundavidehagādhi raghvambarīṣasagarā gayanāhuṣādyāḥ ikṣvākurailamucukundavidehagādhi raghvambarīṣasagarā gayanāhuṣādyāḥ māndhātralarkaśatadhanvanurantidevā devavrato baliramūrttarayo dilīpaḥ,इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्याः इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि रघ्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्याः मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्त्तरयो दिलीपः
2,7,45,saubharyutaṅkaśibidevalapippalāda sārasvatoddhavaparāśarabhūriṣeṇāḥ saubharyutaṅkaśibidevalapippalāda sārasvatoddhavaparāśarabhūriṣeṇāḥ ye 'nye vibhīṣaṇahanūmadupendradatta pārthārṣṭiṣeṇaviduraśrutadevavaryāḥ,सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणाः सौभर्युतङ्कशिबिदेवलपिप्पलाद सारस्वतोद्धवपराशरभूरिषेणाः ये ऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त पार्थार्ष्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्याः
2,7,46,te vai vidantyatitaranti ca devamāyāṃ strīśūdrahūṇaśabarā api pāpajīvāḥ te vai vidantyatitaranti ca devamāyāṃ strīśūdrahūṇaśabarā api pāpajīvāḥ yadyadbhutakramaparāyaṇaśīlaśikṣās tiryagjanā api kim u śrutadhāraṇā ye,ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवाः ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवाः यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षास् तिर्यग्जना अपि किम् उ श्रुतधारणा ये
2,7,47,śaśvat praśāntam abhayaṃ pratibodhamātraṃ śuddhaṃ samaṃ sadasataḥ paramātmatattvam śaśvat praśāntam abhayaṃ pratibodhamātraṃ śuddhaṃ samaṃ sadasataḥ paramātmatattvam śabdo na yatra purukārakavān kriyārtho māyā paraityabhimukhe ca vilajjamānā,शश्वत् प्रशान्तम् अभयं प्रतिबोधमात्रं शुद्धं समं सदसतः परमात्मतत्त्वम् शश्वत् प्रशान्तम् अभयं प्रतिबोधमात्रं शुद्धं समं सदसतः परमात्मतत्त्वम् शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियार्थो माया परैत्यभिमुखे च विलज्जमाना
2,7,48,tadvai padaṃ bhagavataḥ paramasya puṃso brahmeti yadvidurajasrasukhaṃ viśokam tadvai padaṃ bhagavataḥ paramasya puṃso brahmeti yadvidurajasrasukhaṃ viśokam sadhryaṅ niyamya yatayo yamakartahetiṃ jahyuḥ svarāḍiva nipānakhanitram indraḥ,तद्वै पदं भगवतः परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद्विदुरजस्रसुखं विशोकम् तद्वै पदं भगवतः परमस्य पुंसो ब्रह्मेति यद्विदुरजस्रसुखं विशोकम् सध्र्यङ् नियम्य यतयो यमकर्तहेतिं जह्युः स्वराडिव निपानखनित्रम् इन्द्रः
2,7,49,sa śreyasām api vibhurbhagavān yato 'sya bhāvasvabhāvavihitasya sataḥ prasiddhiḥ sa śreyasām api vibhurbhagavān yato 'sya bhāvasvabhāvavihitasya sataḥ prasiddhiḥ dehe svadhātuvigame 'nuviśīryamāṇe vyomeva tatra puruṣo na viśīryate ñjaḥ,स श्रेयसाम् अपि विभुर्भगवान् यतो ऽस्य भावस्वभावविहितस्य सतः प्रसिद्धिः स श्रेयसाम् अपि विभुर्भगवान् यतो ऽस्य भावस्वभावविहितस्य सतः प्रसिद्धिः देहे स्वधातुविगमे ऽनुविशीर्यमाणे व्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यते ञ्जः
2,7,50,so 'yaṃ te 'bhihitastāta bhagavān viśvabhāvanaḥ samāsena harernānyadanyasmāt sadasac ca yat,सो ऽयं ते ऽभिहितस्तात भगवान् विश्वभावनः समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात् सदसच् च यत्
2,7,51,idaṃ bhāgavataṃ nāma yan me bhagavatoditam saṅgraho 'yaṃ vibhūtīnāṃ tvam etadvipulī kuru,इदं भागवतं नाम यन् मे भगवतोदितम् सङ्ग्रहो ऽयं विभूतीनां त्वम् एतद्विपुली कुरु
2,7,52,yathā harau bhagavati nṛṇāṃ bhaktirbhaviṣyati sarvātmanyakhilādhāre iti saṅkalpya varṇaya,यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति सर्वात्मन्यखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय
2,7,53,māyāṃ varṇayato 'muṣya īśvarasyānumodataḥ śṛṇvataḥ śraddhayā nityaṃ māyayātmā na muhyati,मायां वर्णयतो ऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदतः शृण्वतः श्रद्धया नित्यं माययात्मा न मुह्यति
2,8,1,bhp_02.08.001 rājovāca brahmaṇā codito brahman guṇākhyāne 'guṇasya ca yasmai yasmai yathā prāha nārado devadarśanaḥ,भ्प्_०२.०८.००१ राजोवाच ब्रह्मणा चोदितो ब्रह्मन् गुणाख्याने ऽगुणस्य च यस्मै यस्मै यथा प्राह नारदो देवदर्शनः
2,8,2,etadveditum icchāmi tattvaṃ tattvavidāṃ vara hareradbhutavīryasya kathā lokasumaṅgalāḥ,एतद्वेदितुम् इच्छामि तत्त्वं तत्त्वविदां वर हरेरद्भुतवीर्यस्य कथा लोकसुमङ्गलाः
2,8,3,kathayasva mahābhāga yathāham akhilātmani kṛṣṇe niveśya niḥsaṅgaṃ manastyakṣye kalevaram,कथयस्व महाभाग यथाहम् अखिलात्मनि कृष्णे निवेश्य निःसङ्गं मनस्त्यक्ष्ये कलेवरम्
2,8,4,śṛṇvataḥ śraddhayā nityaṃ gṛṇataśca svaceṣṭitam kālena nātidīrgheṇa bhagavān viśate hṛdi,शृण्वतः श्रद्धया नित्यं गृणतश्च स्वचेष्टितम् कालेन नातिदीर्घेण भगवान् विशते हृदि
2,8,5,praviṣṭaḥ karṇarandhreṇa svānāṃ bhāvasaroruham dhunoti śamalaṃ kṛṣṇaḥ salilasya yathā śarat,प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेण स्वानां भावसरोरुहम् धुनोति शमलं कृष्णः सलिलस्य यथा शरत्
2,8,6,dhautātmā puruṣaḥ kṛṣṇa pādamūlaṃ na muñcati muktasarvaparikleśaḥ pānthaḥ svaśaraṇaṃ yathā,धौतात्मा पुरुषः कृष्ण पादमूलं न मुञ्चति मुक्तसर्वपरिक्लेशः पान्थः स्वशरणं यथा
2,8,7,yadadhātumato brahman dehārambho 'sya dhātubhiḥ yadṛcchayā hetunā vā bhavanto jānate yathā,यदधातुमतो ब्रह्मन् देहारम्भो ऽस्य धातुभिः यदृच्छया हेतुना वा भवन्तो जानते यथा
2,8,8,āsīdyadudarāt padmaṃ lokasaṃsthānalakṣaṇam yāvān ayaṃ vai puruṣa iyattāvayavaiḥ pṛthak tāvān asāviti proktaḥ saṃsthāvayavavān iva,आसीद्यदुदरात् पद्मं लोकसंस्थानलक्षणम् यावान् अयं वै पुरुष इयत्तावयवैः पृथक् तावान् असाविति प्रोक्तः संस्थावयववान् इव
2,8,9,ajaḥ sṛjati bhūtāni bhūtātmā yadanugrahāt dadṛśe yena tadrūpaṃ nābhipadmasamudbhavaḥ,अजः सृजति भूतानि भूतात्मा यदनुग्रहात् ददृशे येन तद्रूपं नाभिपद्मसमुद्भवः
2,8,10,sa cāpi yatra puruṣo viśvasthityudbhavāpyayaḥ muktvātmamāyāṃ māyeśaḥ śete sarvaguhāśayaḥ,स चापि यत्र पुरुषो विश्वस्थित्युद्भवाप्ययः मुक्त्वात्ममायां मायेशः शेते सर्वगुहाशयः
2,8,11,puruṣāvayavairlokāḥ sapālāḥ pūrvakalpitāḥ lokairamuṣyāvayavāḥ sapālairiti śuśruma,पुरुषावयवैर्लोकाः सपालाः पूर्वकल्पिताः लोकैरमुष्यावयवाः सपालैरिति शुश्रुम
2,8,12,yāvān kalpo vikalpo vā yathā kālo 'numīyate bhūtabhavyabhavacchabda āyurmānaṃ ca yat sataḥ,यावान् कल्पो विकल्पो वा यथा कालो ऽनुमीयते भूतभव्यभवच्छब्द आयुर्मानं च यत् सतः
2,8,13,kālasyānugatiryā tu lakṣyate 'ṇvī bṛhatyapi yāvatyaḥ karmagatayo yādṛśīrdvijasattama,कालस्यानुगतिर्या तु लक्ष्यते ऽण्वी बृहत्यपि यावत्यः कर्मगतयो यादृशीर्द्विजसत्तम
2,8,14,yasmin karmasamāvāyo yathā yenopagṛhyate guṇānāṃ guṇināṃ caiva pariṇāmam abhīpsatām,यस्मिन् कर्मसमावायो यथा येनोपगृह्यते गुणानां गुणिनां चैव परिणामम् अभीप्सताम्
2,8,15,bhūpātālakakubvyoma grahanakṣatrabhūbhṛtām saritsamudradvīpānāṃ sambhavaścaitadokasām,भूपातालककुब्व्योम ग्रहनक्षत्रभूभृताम् सरित्समुद्रद्वीपानां सम्भवश्चैतदोकसाम्
2,8,16,pramāṇam aṇḍakośasya bāhyābhyantarabhedataḥ mahatāṃ cānucaritaṃ varṇāśramaviniścayaḥ,प्रमाणम् अण्डकोशस्य बाह्याभ्यन्तरभेदतः महतां चानुचरितं वर्णाश्रमविनिश्चयः
2,8,17,yugāni yugamānaṃ ca dharmo yaśca yuge yuge avatārānucaritaṃ yadāścaryatamaṃ hareḥ,युगानि युगमानं च धर्मो यश्च युगे युगे अवतारानुचरितं यदाश्चर्यतमं हरेः
2,8,18,nṛṇāṃ sādhāraṇo dharmaḥ saviśeṣaśca yādṛśaḥ śreṇīnāṃ rājarṣīṇāṃ ca dharmaḥ kṛcchreṣu jīvatām,नृणां साधारणो धर्मः सविशेषश्च यादृशः श्रेणीनां राजर्षीणां च धर्मः कृच्छ्रेषु जीवताम्
2,8,19,tattvānāṃ parisaṅkhyānaṃ lakṣaṇaṃ hetulakṣaṇam puruṣārādhanavidhiryogasyādhyātmikasya ca,तत्त्वानां परिसङ्ख्यानं लक्षणं हेतुलक्षणम् पुरुषाराधनविधिर्योगस्याध्यात्मिकस्य च
2,8,20,yogeśvaraiśvaryagatirliṅgabhaṅgastu yoginām vedopavedadharmāṇām itihāsapurāṇayoḥ,योगेश्वरैश्वर्यगतिर्लिङ्गभङ्गस्तु योगिनाम् वेदोपवेदधर्माणाम् इतिहासपुराणयोः
2,8,21,samplavaḥ sarvabhūtānāṃ vikramaḥ pratisaṅkramaḥ iṣṭāpūrtasya kāmyānāṃ trivargasya ca yo vidhiḥ,सम्प्लवः सर्वभूतानां विक्रमः प्रतिसङ्क्रमः इष्टापूर्तस्य काम्यानां त्रिवर्गस्य च यो विधिः
2,8,22,yo vānuśāyināṃ sargaḥ pāṣaṇḍasya ca sambhavaḥ ātmano bandhamokṣau ca vyavasthānaṃ svarūpataḥ,यो वानुशायिनां सर्गः पाषण्डस्य च सम्भवः आत्मनो बन्धमोक्षौ च व्यवस्थानं स्वरूपतः
2,8,23,yathātmatantro bhagavān vikrīḍatyātmamāyayā visṛjya vā yathā māyām udāste sākṣivadvibhuḥ,यथात्मतन्त्रो भगवान् विक्रीडत्यात्ममायया विसृज्य वा यथा मायाम् उदास्ते साक्षिवद्विभुः
2,8,24,sarvam etac ca bhagavan pṛcchato me 'nupūrvaśaḥ tattvato 'rhasyudāhartuṃ prapannāya mahāmune,सर्वम् एतच् च भगवन् पृच्छतो मे ऽनुपूर्वशः तत्त्वतो ऽर्हस्युदाहर्तुं प्रपन्नाय महामुने
2,8,25,atra pramāṇaṃ hi bhavān parameṣṭhī yathātmabhūḥ apare cānutiṣṭhanti pūrveṣāṃ pūrvajaiḥ kṛtam,अत्र प्रमाणं हि भवान् परमेष्ठी यथात्मभूः अपरे चानुतिष्ठन्ति पूर्वेषां पूर्वजैः कृतम्
2,8,26,na me 'savaḥ parāyanti brahmann anaśanādamī pibato ñcyutapīyūṣam tadvākyābdhiviniḥsṛtam,न मे ऽसवः परायन्ति ब्रह्मन्न् अनशनादमी पिबतो ञ्च्युतपीयूषम् तद्वाक्याब्धिविनिःसृतम्
2,8,27,bhp_02.08.027 sūta uvāca sa upāmantrito rājñā kathāyām iti satpateḥ brahmarāto bhṛśaṃ prīto viṣṇurātena saṃsadi,भ्प्_०२.०८.०२७ सूत उवाच स उपामन्त्रितो राज्ञा कथायाम् इति सत्पतेः ब्रह्मरातो भृशं प्रीतो विष्णुरातेन संसदि
2,8,28,prāha bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam brahmaṇe bhagavatproktaṃ brahmakalpa upāgate,प्राह भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ब्रह्मणे भगवत्प्रोक्तं ब्रह्मकल्प उपागते
2,8,29,yadyat parīkṣidṛṣabhaḥ pāṇḍūnām anupṛcchati ānupūrvyeṇa tat sarvam ākhyātum upacakrame,यद्यत् परीक्षिदृषभः पाण्डूनाम् अनुपृच्छति आनुपूर्व्येण तत् सर्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे
2,9,1,bhp_02.09.001 śrīśuka uvāca ātmamāyām ṛte rājan parasyānubhavātmanaḥ na ghaṭetārthasambandhaḥ svapnadraṣṭurivāñjasā,भ्प्_०२.०९.००१ श्रीशुक उवाच आत्ममायाम् ऋते राजन् परस्यानुभवात्मनः न घटेतार्थसम्बन्धः स्वप्नद्रष्टुरिवाञ्जसा
2,9,2,bahurūpa ivābhāti māyayā bahurūpayā ramamāṇo guṇeṣvasyā mamāham iti manyate,बहुरूप इवाभाति मायया बहुरूपया रममाणो गुणेष्वस्या ममाहम् इति मन्यते
2,9,3,yarhi vāva mahimni sve parasmin kālamāyayoḥ rameta gatasammohastyaktvodāste tadobhayam,यर्हि वाव महिम्नि स्वे परस्मिन् कालमाययोः रमेत गतसम्मोहस्त्यक्त्वोदास्ते तदोभयम्
2,9,4,ātmatattvaviśuddhyarthaṃ yadāha bhagavān ṛtam brahmaṇe darśayan rūpam avyalīkavratādṛtaḥ,आत्मतत्त्वविशुद्ध्यर्थं यदाह भगवान् ऋतम् ब्रह्मणे दर्शयन् रूपम् अव्यलीकव्रतादृतः
2,9,5,sa ādidevo jagatāṃ paro guruḥ svadhiṣṇyam āsthāya sisṛkṣayaikṣata tāṃ nādhyagacchaddṛśam atra sammatāṃ prapañcanirmāṇavidhiryayā bhavet,स आदिदेवो जगतां परो गुरुः स्वधिष्ण्यम् आस्थाय सिसृक्षयैक्षत तां नाध्यगच्छद्दृशम् अत्र सम्मतां प्रपञ्चनिर्माणविधिर्यया भवेत्
2,9,6,sa cintayan dvyakṣaram ekadāmbhasy upāśṛṇoddvirgaditaṃ vaco vibhuḥ sparśeṣu yat ṣoḍaśam ekaviṃśaṃ niṣkiñcanānāṃ nṛpa yaddhanaṃ viduḥ,स चिन्तयन् द्व्यक्षरम् एकदाम्भस्य् उपाशृणोद्द्विर्गदितं वचो विभुः स्पर्शेषु यत् षोडशम् एकविंशं निष्किञ्चनानां नृप यद्धनं विदुः
2,9,7,niśamya tadvaktṛdidṛkṣayā diśo vilokya tatrānyadapaśyamānaḥ svadhiṣṇyam āsthāya vimṛśya taddhitaṃ tapasyupādiṣṭa ivādadhe manaḥ,निशम्य तद्वक्तृदिदृक्षया दिशो विलोक्य तत्रान्यदपश्यमानः स्वधिष्ण्यम् आस्थाय विमृश्य तद्धितं तपस्युपादिष्ट इवादधे मनः
2,9,8,divyaṃ sahasrābdam amoghadarśano jitānilātmā vijitobhayendriyaḥ atapyata smākhilalokatāpanaṃ tapastapīyāṃstapatāṃ samāhitaḥ,दिव्यं सहस्राब्दम् अमोघदर्शनो जितानिलात्मा विजितोभयेन्द्रियः अतप्यत स्माखिललोकतापनं तपस्तपीयांस्तपतां समाहितः
2,9,9,tasmai svalokaṃ bhagavān sabhājitaḥ sandarśayām āsa paraṃ na yatparam vyapetasaṅkleśavimohasādhvasaṃ svadṛṣṭavadbhirpuruṣairabhiṣṭutam,तस्मै स्वलोकं भगवान् सभाजितः सन्दर्शयाम् आस परं न यत्परम् व्यपेतसङ्क्लेशविमोहसाध्वसं स्वदृष्टवद्भिर्पुरुषैरभिष्टुतम्
2,9,10,pravartate yatra rajastamastayoḥ sattvaṃ ca miśraṃ na ca kālavikramaḥ na yatra māyā kim utāpare harer anuvratā yatra surāsurārcitāḥ,प्रवर्तते यत्र रजस्तमस्तयोः सत्त्वं च मिश्रं न च कालविक्रमः न यत्र माया किम् उतापरे हरेर् अनुव्रता यत्र सुरासुरार्चिताः
2,9,11,śyāmāvadātāḥ śatapatralocanāḥ piśaṅgavastrāḥ surucaḥ supeśasaḥ sarve caturbāhava unmiṣanmaṇi pravekaniṣkābharaṇāḥ suvarcasaḥ pravālavaidūryamṛṇālavarcasaḥ parisphuratkuṇḍalamaulimālinaḥ,श्यामावदाताः शतपत्रलोचनाः पिशङ्गवस्त्राः सुरुचः सुपेशसः सर्वे चतुर्बाहव उन्मिषन्मणि प्रवेकनिष्काभरणाः सुवर्चसः प्रवालवैदूर्यमृणालवर्चसः परिस्फुरत्कुण्डलमौलिमालिनः
2,9,12,bhrājiṣṇubhiryaḥ parito virājate lasadvimānāvalibhirmahātmanām vidyotamānaḥ pramadottamādyubhiḥ savidyudabhrāvalibhiryathā nabhaḥ,भ्राजिष्णुभिर्यः परितो विराजते लसद्विमानावलिभिर्महात्मनाम् विद्योतमानः प्रमदोत्तमाद्युभिः सविद्युदभ्रावलिभिर्यथा नभः
2,9,13,śrīryatra rūpiṇyurugāyapādayoḥ karoti mānaṃ bahudhā vibhūtibhiḥ preṅkhaṃ śritā yā kusumākarānugair vigīyamānā priyakarma gāyatī,श्रीर्यत्र रूपिण्युरुगायपादयोः करोति मानं बहुधा विभूतिभिः प्रेङ्खं श्रिता या कुसुमाकरानुगैर् विगीयमाना प्रियकर्म गायती
2,9,14,dadarśa tatrākhilasātvatāṃ patiṃ śriyaḥ patiṃ yajñapatiṃ jagatpatim sunandanandaprabalārhaṇādibhiḥ svapārṣadāgraiḥ parisevitaṃ vibhum,ददर्श तत्राखिलसात्वतां पतिं श्रियः पतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् सुनन्दनन्दप्रबलार्हणादिभिः स्वपार्षदाग्रैः परिसेवितं विभुम्
2,9,15,bhṛtyaprasādābhimukhaṃ dṛgāsavaṃ prasannahāsāruṇalocanānanam kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ caturbhujaṃ pītāṃśukaṃ vakṣasi lakṣitaṃ śriyā,भृत्यप्रसादाभिमुखं दृगासवं प्रसन्नहासारुणलोचनाननम् किरीटिनं कुण्डलिनं चतुर्भुजं पीतांशुकं वक्षसि लक्षितं श्रिया
2,9,16,adhyarhaṇīyāsanam āsthitaṃ paraṃ vṛtaṃ catuḥṣoḍaśapañcaśaktibhiḥ yuktaṃ bhagaiḥ svairitaratra cādhruvaiḥ sva eva dhāman ramamāṇam īśvaram,अध्यर्हणीयासनम् आस्थितं परं वृतं चतुःषोडशपञ्चशक्तिभिः युक्तं भगैः स्वैरितरत्र चाध्रुवैः स्व एव धामन् रममाणम् ईश्वरम्
2,9,17,taddarśanāhlādapariplutāntaro hṛṣyattanuḥ premabharāśrulocanaḥ nanāma pādāmbujam asya viśvasṛg yat pāramahaṃsyena pathādhigamyate,तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुतान्तरो हृष्यत्तनुः प्रेमभराश्रुलोचनः ननाम पादाम्बुजम् अस्य विश्वसृग् यत् पारमहंस्येन पथाधिगम्यते
2,9,18,taṃ prīyamāṇaṃ samupasthitaṃ kaviṃ prajāvisarge nijaśāsanārhaṇam babhāṣa īṣatsmitaśociṣā girā priyaḥ priyaṃ prītamanāḥ kare spṛśan,तं प्रीयमाणं समुपस्थितं कविं प्रजाविसर्गे निजशासनार्हणम् बभाष ईषत्स्मितशोचिषा गिरा प्रियः प्रियं प्रीतमनाः करे स्पृशन्
2,9,19,bhp_02.09.019 śrībhagavān uvāca tvayāhaṃ toṣitaḥ samyag vedagarbha sisṛkṣayā ciraṃ bhṛtena tapasā dustoṣaḥ kūṭayoginām,भ्प्_०२.०९.०१९ श्रीभगवान् उवाच त्वयाहं तोषितः सम्यग् वेदगर्भ सिसृक्षया चिरं भृतेन तपसा दुस्तोषः कूटयोगिनाम्
2,9,20,varaṃ varaya bhadraṃ te vareśaṃ mābhivāñchitam brahmañ chreyaḥpariśrāmaḥ puṃsāṃ maddarśanāvadhiḥ,वरं वरय भद्रं ते वरेशं माभिवाञ्छितम् ब्रह्मञ् छ्रेयःपरिश्रामः पुंसां मद्दर्शनावधिः
2,9,21,manīṣitānubhāvo 'yaṃ mama lokāvalokanam yadupaśrutya rahasi cakartha paramaṃ tapaḥ,मनीषितानुभावो ऽयं मम लोकावलोकनम् यदुपश्रुत्य रहसि चकर्थ परमं तपः
2,9,22,pratyādiṣṭaṃ mayā tatra tvayi karmavimohite tapo me hṛdayaṃ sākṣādātmāhaṃ tapaso 'nagha,प्रत्यादिष्टं मया तत्र त्वयि कर्मविमोहिते तपो मे हृदयं साक्षादात्माहं तपसो ऽनघ
2,9,23,sṛjāmi tapasaivedaṃ grasāmi tapasā punaḥ bibharmi tapasā viśvaṃ vīryaṃ me duścaraṃ tapaḥ,सृजामि तपसैवेदं ग्रसामि तपसा पुनः बिभर्मि तपसा विश्वं वीर्यं मे दुश्चरं तपः
2,9,24,bhp_02.09.024 brahmovāca bhagavan sarvabhūtānām adhyakṣo 'vasthito guhām veda hyapratiruddhena prajñānena cikīrṣitam,भ्प्_०२.०९.०२४ ब्रह्मोवाच भगवन् सर्वभूतानाम् अध्यक्षो ऽवस्थितो गुहाम् वेद ह्यप्रतिरुद्धेन प्रज्ञानेन चिकीर्षितम्
2,9,25,tathāpi nāthamānasya nātha nāthaya nāthitam parāvare yathā rūpejānīyāṃ te tvarūpiṇaḥ,तथापि नाथमानस्य नाथ नाथय नाथितम् परावरे यथा रूपेजानीयां ते त्वरूपिणः
2,9,26,yathātmamāyāyogena nānāśaktyupabṛṃhitam vilumpan visṛjan gṛhṇan bibhradātmānam ātmanā,यथात्ममायायोगेन नानाशक्त्युपबृंहितम् विलुम्पन् विसृजन् गृह्णन् बिभ्रदात्मानम् आत्मना
2,9,27,krīḍasyamoghasaṅkalpa ūrṇanābhiryathorṇute tathā tadviṣayāṃ dhehi manīṣāṃ mayi mādhava,क्रीडस्यमोघसङ्कल्प ऊर्णनाभिर्यथोर्णुते तथा तद्विषयां धेहि मनीषां मयि माधव
2,9,28,bhagavacchikṣitam ahaṃ karavāṇi hyatandritaḥ nehamānaḥ prajāsargaṃ badhyeyaṃ yadanugrahāt,भगवच्छिक्षितम् अहं करवाणि ह्यतन्द्रितः नेहमानः प्रजासर्गं बध्येयं यदनुग्रहात्
2,9,29,yāvat sakhā sakhyuriveśa te kṛtaḥ prajāvisarge vibhajāmi bho janam aviklavaste parikarmaṇi sthito mā me samunnaddhamado ñja māninaḥ,यावत् सखा सख्युरिवेश ते कृतः प्रजाविसर्गे विभजामि भो जनम् अविक्लवस्ते परिकर्मणि स्थितो मा मे समुन्नद्धमदो ञ्ज मानिनः
2,9,30,bhp_02.09.030 śrībhagavān uvāca jñānaṃ paramaguhyaṃ me yadvijñānasamanvitam sarahasyaṃ tadaṅgaṃ ca gṛhāṇa gaditaṃ mayā,भ्प्_०२.०९.०३० श्रीभगवान् उवाच ज्ञानं परमगुह्यं मे यद्विज्ञानसमन्वितम् सरहस्यं तदङ्गं च गृहाण गदितं मया
2,9,31,yāvān ahaṃ yathābhāvo yadrūpaguṇakarmakaḥ tathaiva tattvavijñānam astu te madanugrahāt,यावान् अहं यथाभावो यद्रूपगुणकर्मकः तथैव तत्त्वविज्ञानम् अस्तु ते मदनुग्रहात्
2,9,32,aham evāsam evāgre nānyadyat sadasat param paścādahaṃ yadetac ca yo 'vaśiṣyeta so 'smyaham,अहम् एवासम् एवाग्रे नान्यद्यत् सदसत् परम् पश्चादहं यदेतच् च यो ऽवशिष्येत सो ऽस्म्यहम्
2,9,33,ṛte 'rthaṃ yat pratīyeta na pratīyeta cātmani tadvidyādātmano māyāṃ yathābhāso yathā tamaḥ,ऋते ऽर्थं यत् प्रतीयेत न प्रतीयेत चात्मनि तद्विद्यादात्मनो मायां यथाभासो यथा तमः
2,9,34,yathā mahānti bhūtāni bhūteṣūccāvaceṣvanu praviṣṭānyapraviṣṭāni tathā teṣu na teṣvaham,यथा महान्ति भूतानि भूतेषूच्चावचेष्वनु प्रविष्टान्यप्रविष्टानि तथा तेषु न तेष्वहम्
2,9,35,etāvadeva jijñāsyaṃ tattvajijñāsunātmanaḥ anvayavyatirekābhyāṃ yat syāt sarvatra sarvadā,एतावदेव जिज्ञास्यं तत्त्वजिज्ञासुनात्मनः अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा
2,9,36,etan mataṃ samātiṣṭha parameṇa samādhinā bhavān kalpavikalpeṣu na vimuhyati karhicit,एतन् मतं समातिष्ठ परमेण समाधिना भवान् कल्पविकल्पेषु न विमुह्यति कर्हिचित्
2,9,37,bhp_02.09.037 śrīśuka uvāca sampradiśyaivam ajano janānāṃ parameṣṭhinam paśyatastasya tadrūpam ātmano nyaruṇaddhariḥ,भ्प्_०२.०९.०३७ श्रीशुक उवाच सम्प्रदिश्यैवम् अजनो जनानां परमेष्ठिनम् पश्यतस्तस्य तद्रूपम् आत्मनो न्यरुणद्धरिः
2,9,38,antarhitendriyārthāya haraye vihitāñjaliḥ sarvabhūtamayo viśvaṃ sasarjedaṃ sa pūrvavat,अन्तर्हितेन्द्रियार्थाय हरये विहिताञ्जलिः सर्वभूतमयो विश्वं ससर्जेदं स पूर्ववत्
2,9,39,prajāpatirdharmapatirekadā niyamān yamān bhadraṃ prajānām anvicchann ātiṣṭhat svārthakāmyayā,प्रजापतिर्धर्मपतिरेकदा नियमान् यमान् भद्रं प्रजानाम् अन्विच्छन्न् आतिष्ठत् स्वार्थकाम्यया
2,9,40,taṃ nāradaḥ priyatamo rikthādānām anuvrataḥ śuśrūṣamāṇaḥ śīlena praśrayeṇa damena ca,तं नारदः प्रियतमो रिक्थादानाम् अनुव्रतः शुश्रूषमाणः शीलेन प्रश्रयेण दमेन च
2,9,41,māyāṃ vividiṣan viṣṇormāyeśasya mahāmuniḥ mahābhāgavato rājan pitaraṃ paryatoṣayat,मायां विविदिषन् विष्णोर्मायेशस्य महामुनिः महाभागवतो राजन् पितरं पर्यतोषयत्
2,9,42,tuṣṭaṃ niśāmya pitaraṃ lokānāṃ prapitāmaham devarṣiḥ paripapraccha bhavān yan mānupṛcchati,तुष्टं निशाम्य पितरं लोकानां प्रपितामहम् देवर्षिः परिपप्रच्छ भवान् यन् मानुपृच्छति
2,9,43,tasmā idaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ daśalakṣaṇam proktaṃ bhagavatā prāha prītaḥ putrāya bhūtakṛt,तस्मा इदं भागवतं पुराणं दशलक्षणम् प्रोक्तं भगवता प्राह प्रीतः पुत्राय भूतकृत्
2,9,44,nāradaḥ prāha munaye sarasvatyāstaṭe nṛpa dhyāyate brahma paramaṃ vyāsāyāmitatejase,नारदः प्राह मुनये सरस्वत्यास्तटे नृप ध्यायते ब्रह्म परमं व्यासायामिततेजसे
2,9,45,yadutāhaṃ tvayā pṛṣṭo vairājāt puruṣādidam yathāsīt tadupākhyāste praśnān anyāṃśca kṛtsnaśaḥ,यदुताहं त्वया पृष्टो वैराजात् पुरुषादिदम् यथासीत् तदुपाख्यास्ते प्रश्नान् अन्यांश्च कृत्स्नशः
2,10,1,bhp_02.10.001 śrīśuka uvāca atra sargo visargaśca sthānaṃ poṣaṇam ūtayaḥ manvantareśānukathā nirodho muktirāśrayaḥ,भ्प्_०२.१०.००१ श्रीशुक उवाच अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणम् ऊतयः मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः
2,10,2,daśamasya viśuddhyarthaṃ navānām iha lakṣaṇam varṇayanti mahātmānaḥ śrutenārthena cāñjasā,दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानाम् इह लक्षणम् वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा
2,10,3,bhūtamātrendriyadhiyāṃ janma sarga udāhṛtaḥ brahmaṇo guṇavaiṣamyādvisargaḥ pauruṣaḥ smṛtaḥ,भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्गः पौरुषः स्मृतः
2,10,4,sthitirvaikuṇṭhavijayaḥ poṣaṇaṃ tadanugrahaḥ manvantarāṇi saddharma ūtayaḥ karmavāsanāḥ,स्थितिर्वैकुण्ठविजयः पोषणं तदनुग्रहः मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतयः कर्मवासनाः
2,10,5,avatārānucaritaṃ hareścāsyānuvartinām puṃsām īśakathāḥ proktā nānākhyānopabṛṃhitāḥ,अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् पुंसाम् ईशकथाः प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिताः
2,10,6,nirodho 'syānuśayanam ātmanaḥ saha śaktibhiḥ muktirhitvānyathā rūpaṃ svarūpeṇa vyavasthitiḥ,निरोधो ऽस्यानुशयनम् आत्मनः सह शक्तिभिः मुक्तिर्हित्वान्यथा रूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः
2,10,7,ābhāsaśca nirodhaśca yato 'styadhyavasīyate sa āśrayaḥ paraṃ brahma paramātmeti śabdyate,आभासश्च निरोधश्च यतो ऽस्त्यध्यवसीयते स आश्रयः परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते
2,10,8,yo 'dhyātmiko 'yaṃ puruṣaḥ so 'sāvevādhidaivikaḥ yastatrobhayavicchedaḥ puruṣo hyādhibhautikaḥ,यो ऽध्यात्मिको ऽयं पुरुषः सो ऽसावेवाधिदैविकः यस्तत्रोभयविच्छेदः पुरुषो ह्याधिभौतिकः
2,10,9,ekam ekatarābhāve yadā nopalabhāmahe tritayaṃ tatra yo veda sa ātmā svāśrayāśrayaḥ,एकम् एकतराभावे यदा नोपलभामहे त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः
2,10,10,puruṣo 'ṇḍaṃ vinirbhidya yadāsau sa vinirgataḥ ātmano 'yanam anvicchann apo 'srākṣīc chuciḥ śucīḥ,पुरुषो ऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गतः आत्मनो ऽयनम् अन्विच्छन्न् अपो ऽस्राक्षीच् छुचिः शुचीः
2,10,11,tāsvavātsīt svasṛṣṭāsu sahasraṃ parivatsarān tena nārāyaṇo nāma yadāpaḥ puruṣodbhavāḥ,तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रं परिवत्सरान् तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्भवाः
2,10,12,dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca yadanugrahataḥ santi na santi yadupekṣayā,द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया
2,10,13,eko nānātvam anvicchan yogatalpāt samutthitaḥ vīryaṃ hiraṇmayaṃ devo māyayā vyasṛjat tridhā,एको नानात्वम् अन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थितः वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा
2,10,14,adhidaivam athādhyātmam adhibhūtam iti prabhuḥ athaikaṃ pauruṣaṃ vīryaṃ tridhābhidyata tac chṛṇu,अधिदैवम् अथाध्यात्मम् अधिभूतम् इति प्रभुः अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधाभिद्यत तच् छृणु
2,10,15,antaḥ śarīra ākāśāt puruṣasya viceṣṭataḥ ojaḥ saho balaṃ jajñe tataḥ prāṇo mahān asuḥ,अन्तः शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टतः ओजः सहो बलं जज्ञे ततः प्राणो महान् असुः
2,10,16,anuprāṇanti yaṃ prāṇāḥ prāṇantaṃ sarvajantuṣu apānantam apānanti naradevam ivānugāḥ,अनुप्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सर्वजन्तुषु अपानन्तम् अपानन्ति नरदेवम् इवानुगाः
2,10,17,prāṇenākṣipatā kṣut tṛḍantarā jāyate vibhoḥ pipāsato jakṣataśca prāṅ mukhaṃ nirabhidyata,प्राणेनाक्षिपता क्षुत् तृडन्तरा जायते विभोः पिपासतो जक्षतश्च प्राङ् मुखं निरभिद्यत
2,10,18,mukhatastālu nirbhinnaṃjihvā tatropajāyate tato nānāraso jajñe jihvayā yo 'dhigamyate,मुखतस्तालु निर्भिन्नंजिह्वा तत्रोपजायते ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया यो ऽधिगम्यते
2,10,19,vivakṣormukhato bhūmno vahnirvāg vyāhṛtaṃ tayoḥ jale caitasya suciraṃ nirodhaḥ samajāyata,विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयोः जले चैतस्य सुचिरं निरोधः समजायत
2,10,20,nāsike nirabhidyetāṃ dodhūyati nabhasvati tatra vāyurgandhavaho ghrāṇo nasi jighṛkṣataḥ,नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षतः
2,10,21,yadātmani nirālokam ātmānaṃ ca didṛkṣataḥ nirbhinne hyakṣiṇī tasya jyotiścakṣurguṇagrahaḥ,यदात्मनि निरालोकम् आत्मानं च दिदृक्षतः निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रहः
2,10,22,bodhyamānasya ṛṣibhirātmanastaj jighṛkṣataḥ karṇau ca nirabhidyetāṃ diśaḥ śrotraṃ guṇagrahaḥ,बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज् जिघृक्षतः कर्णौ च निरभिद्येतां दिशः श्रोत्रं गुणग्रहः
2,10,23,vastuno mṛdukāṭhinya laghugurvoṣṇaśītatām jighṛkṣatastvaṅ nirbhinnā tasyāṃ romamahīruhāḥ tatra cāntarbahirvātastvacā labdhaguṇo vṛtaḥ,वस्तुनो मृदुकाठिन्य लघुगुर्वोष्णशीतताम् जिघृक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहाः तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृतः
2,10,24,hastau ruruhatustasya nānākarmacikīrṣayā tayostu balavān indra ādānam ubhayāśrayam,हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया तयोस्तु बलवान् इन्द्र आदानम् उभयाश्रयम्
2,10,25,gatiṃ jigīṣataḥ pādau ruruhāte 'bhikāmikām padbhyāṃ yajñaḥ svayaṃ havyaṃ karmabhiḥ kriyate nṛbhiḥ,गतिं जिगीषतः पादौ रुरुहाते ऽभिकामिकाम् पद्भ्यां यज्ञः स्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिः
2,10,26,nirabhidyata śiśno vai prajānandāmṛtārthinaḥ upastha āsīt kāmānāṃ priyaṃ tadubhayāśrayam,निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिनः उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम्
2,10,27,utsisṛkṣordhātumalaṃ nirabhidyata vai gudam tataḥ pāyustato mitra utsarga ubhayāśrayaḥ,उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् ततः पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रयः
2,10,28,āsisṛpsoḥ puraḥ puryā nābhidvāram apānataḥ tatrāpānastato mṛtyuḥ pṛthaktvam ubhayāśrayam,आसिसृप्सोः पुरः पुर्या नाभिद्वारम् अपानतः तत्रापानस्ततो मृत्युः पृथक्त्वम् उभयाश्रयम्
2,10,29,āditsorannapānānām āsan kukṣyantranāḍayaḥ nadyaḥ samudrāśca tayostuṣṭiḥ puṣṭistadāśraye,आदित्सोरन्नपानानाम् आसन् कुक्ष्यन्त्रनाडयः नद्यः समुद्राश्च तयोस्तुष्टिः पुष्टिस्तदाश्रये
2,10,30,nididhyāsorātmamāyāṃ hṛdayaṃ nirabhidyata tato manaścandra iti saṅkalpaḥ kāma eva ca,निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्पः काम एव च
2,10,31,tvakcarmamāṃsarudhira medomajjāsthidhātavaḥ bhūmyaptejomayāḥ sapta prāṇo vyomāmbuvāyubhiḥ,त्वक्चर्ममांसरुधिर मेदोमज्जास्थिधातवः भूम्यप्तेजोमयाः सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभिः
2,10,32,guṇātmakānīndriyāṇi bhūtādiprabhavā guṇāḥ manaḥ sarvavikārātmā buddhirvijñānarūpiṇī,गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणाः मनः सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी
2,10,33,etadbhagavato rūpaṃ sthūlaṃ te vyāhṛtaṃ mayā mahyādibhiścāvaraṇairaṣṭabhirbahirāvṛtam,एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम्
2,10,34,ataḥ paraṃ sūkṣmatamam avyaktaṃ nirviśeṣaṇam anādimadhyanidhanaṃ nityaṃ vāṅmanasaḥ param,अतः परं सूक्ष्मतमम् अव्यक्तं निर्विशेषणम् अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनसः परम्
2,10,35,amunī bhagavadrūpe mayā te hyanuvarṇite ubhe api na gṛhṇanti māyāsṛṣṭe vipaścitaḥ,अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चितः
2,10,36,sa vācyavācakatayā bhagavān brahmarūpadhṛk nāmarūpakriyā dhatte sakarmākarmakaḥ paraḥ,स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मकः परः
2,10,37,prajāpatīn manūn devān ṛṣīn pitṛgaṇān pṛthak siddhacāraṇagandharvān vidyādhrāsuraguhyakān,प्रजापतीन् मनून् देवान् ऋषीन् पितृगणान् पृथक् सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान्
2,10,38,kinnarāpsaraso nāgān sarpān kimpuruṣān narān māt rakṣaḥpiśācāṃśca pretabhūtavināyakān,किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान् नरान् मात् रक्षःपिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान्
2,10,39,kūṣmāṇḍonmādavetālān yātudhānān grahān api khagān mṛgān paśūn vṛkṣān girīn nṛpa sarīsṛpān,कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहान् अपि खगान् मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन् नृप सरीसृपान्
2,10,40,dvividhāścaturvidhā ye 'nye jalasthalanabhaukasaḥ kuśalākuśalā miśrāḥ karmaṇāṃ gatayastvimāḥ,द्विविधाश्चतुर्विधा ये ऽन्ये जलस्थलनभौकसः कुशलाकुशला मिश्राः कर्मणां गतयस्त्विमाः
2,10,41,sattvaṃ rajastama iti tisraḥ suranṛnārakāḥ tatrāpyekaikaśo rājan bhidyante gatayastridhā yadaikaikataro 'nyābhyāṃ svabhāva upahanyate,सत्त्वं रजस्तम इति तिस्रः सुरनृनारकाः तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा यदैकैकतरो ऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते
2,10,42,sa evedaṃ jagaddhātā bhagavān dharmarūpadhṛk puṣṇāti sthāpayan viśvaṃ tiryaṅnarasurādibhiḥ,स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरादिभिः
2,10,43,tataḥ kālāgnirudrātmā yat sṛṣṭam idam ātmanaḥ sanniyacchati tat kāle ghanānīkam ivānilaḥ,ततः कालाग्निरुद्रात्मा यत् सृष्टम् इदम् आत्मनः सन्नियच्छति तत् काले घनानीकम् इवानिलः
2,10,44,itthambhāvena kathito bhagavān bhagavattamaḥ netthambhāvena hi paraṃ draṣṭum arhanti sūrayaḥ,इत्थम्भावेन कथितो भगवान् भगवत्तमः नेत्थम्भावेन हि परं द्रष्टुम् अर्हन्ति सूरयः
2,10,45,nāsya karmaṇi janmādau parasyānuvidhīyate kartṛtvapratiṣedhārthaṃ māyayāropitaṃ hi tat,नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत्
2,10,46,ayaṃ tu brahmaṇaḥ kalpaḥ savikalpa udāhṛtaḥ vidhiḥ sādhāraṇo yatra sargāḥ prākṛtavaikṛtāḥ,अयं तु ब्रह्मणः कल्पः सविकल्प उदाहृतः विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः
2,10,47,parimāṇaṃ ca kālasya kalpalakṣaṇavigraham yathā purastādvyākhyāsye pādmaṃ kalpam atho śṛṇu,परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम् यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पम् अथो शृणु
2,10,48,bhp_02.10.048 śaunaka uvāca yadāha no bhavān sūta kṣattā bhāgavatottamaḥ cacāra tīrthāni bhuvastyaktvā bandhūn sudustyajān,भ्प्_०२.१०.०४८ शौनक उवाच यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तमः चचार तीर्थानि भुवस्त्यक्त्वा बन्धून् सुदुस्त्यजान्
2,10,49,kṣattuḥ kauśāravestasya saṃvādo 'dhyātmasaṃśritaḥ yadvā sa bhagavāṃstasmai pṛṣṭastattvam uvāca ha,क्षत्तुः कौशारवेस्तस्य संवादो ऽध्यात्मसंश्रितः यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वम् उवाच ह
2,10,50,brūhi nastadidaṃ saumya vidurasya viceṣṭitam bandhutyāganimittaṃ ca yathaivāgatavān punaḥ,ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुनः
2,10,51,bhp_02.10.051 sūta uvāca rājñā parīkṣitā pṛṣṭo yadavocan mahāmuniḥ tadvo 'bhidhāsye śṛṇuta rāajñaḥ praśnānusārataḥ,भ्प्_०२.१०.०५१ सूत उवाच राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन् महामुनिः तद्वो ऽभिधास्ये शृणुत राअज्ञः प्रश्नानुसारतः
3,1,1,bhp_03.01.001 śrī-śuka uvāca evam etat purā pṛṣṭo maitreyo bhagavān kila kṣattrā vanaṃ praviṣṭena tyaktvā sva-gṛham ṛddhimat,भ्प्_०३.०१.००१ श्री-शुक उवाच एवम् एतत् पुरा पृष्टो मैत्रेयो भगवान् किल क्षत्त्रा वनं प्रविष्टेन त्यक्त्वा स्व-गृहम् ऋद्धिमत्
3,1,2,yad vā ayaṃ mantra-kṛd vo bhagavān akhileśvaraḥ pauravendra-gṛhaṃ hitvā praviveśātmasāt kṛtam,यद् वा अयं मन्त्र-कृद् वो भगवान् अखिलेश्वरः पौरवेन्द्र-गृहं हित्वा प्रविवेशात्मसात् कृतम्
3,1,3,bhp_03.01.003 rājovāca kutra kṣattur bhagavatā maitreyeṇāsa saṅgamaḥ kadā vā saha-saṃvāda etad varṇaya naḥ prabho,भ्प्_०३.०१.००३ राजोवाच कुत्र क्षत्तुर् भगवता मैत्रेयेणास सङ्गमः कदा वा सह-संवाद एतद् वर्णय नः प्रभो
3,1,4,na hy alpārthodayas tasya vidurasyāmalātmanaḥ tasmin varīyasi praśnaḥ sādhu-vādopabṛṃhitaḥ,न ह्य् अल्पार्थोदयस् तस्य विदुरस्यामलात्मनः तस्मिन् वरीयसि प्रश्नः साधु-वादोपबृंहितः
3,1,5,bhp_03.01.005 sūta uvāca sa evam ṛṣi-varyo 'yaṃ pṛṣṭo rājñā parīkṣitā praty āha taṃ subahu-vit prītātmā śrūyatām iti,भ्प्_०३.०१.००५ सूत उवाच स एवम् ऋषि-वर्यो ऽयं पृष्टो राज्ञा परीक्षिता प्रत्य् आह तं सुबहु-वित् प्रीतात्मा श्रूयताम् इति
3,1,6,bhp_03.01.006 śrī-śuka uvāca yadā tu rājā sva-sutān asādhūn puṣṇan na dharmeṇa vinaṣṭa-dṛṣṭiḥ bhrātur yaviṣṭhasya sutān vibandhūn praveśya lākṣā-bhavane dadāha,भ्प्_०३.०१.००६ श्री-शुक उवाच यदा तु राजा स्व-सुतान् असाधून् पुष्णन् न धर्मेण विनष्ट-दृष्टिः भ्रातुर् यविष्ठस्य सुतान् विबन्धून् प्रवेश्य लाक्षा-भवने ददाह
3,1,7,yadā sabhāyāṃ kuru-deva-devyāḥ keśābhimarśaṃ suta-karma garhyam na vārayām āsa nṛpaḥ snuṣāyāḥ svāsrair harantyāḥ kuca-kuṅkumāni,यदा सभायां कुरु-देव-देव्याः केशाभिमर्शं सुत-कर्म गर्ह्यम् न वारयाम् आस नृपः स्नुषायाः स्वास्रैर् हरन्त्याः कुच-कुङ्कुमानि
3,1,8,dyūte tv adharmeṇa jitasya sādhoḥ satyāvalambasya vanaṃ gatasya na yācato 'dāt samayena dāyaṃ tamo-juṣāṇo yad ajāta-śatroḥ,द्यूते त्व् अधर्मेण जितस्य साधोः सत्यावलम्बस्य वनं गतस्य न याचतो ऽदात् समयेन दायं तमो-जुषाणो यद् अजात-शत्रोः
3,1,9,yadā ca pārtha-prahitaḥ sabhāyāṃ jagad-gurur yāni jagāda kṛṣṇaḥ na tāni puṃsām amṛtāyanāni rājoru mene kṣata-puṇya-leśaḥ,यदा च पार्थ-प्रहितः सभायां जगद्-गुरुर् यानि जगाद कृष्णः न तानि पुंसाम् अमृतायनानि राजोरु मेने क्षत-पुण्य-लेशः
3,1,10,yadopahūto bhavanaṃ praviṣṭo mantrāya pṛṣṭaḥ kila pūrvajena athāha tan mantra-dṛśāṃ varīyān yan mantriṇo vaidurikaṃ vadanti,यदोपहूतो भवनं प्रविष्टो मन्त्राय पृष्टः किल पूर्वजेन अथाह तन् मन्त्र-दृशां वरीयान् यन् मन्त्रिणो वैदुरिकं वदन्ति
3,1,11,ajāta-śatroḥ pratiyaccha dāyaṃ titikṣato durviṣahaṃ tavāgaḥ sahānujo yatra vṛkodarāhiḥ śvasan ruṣā yat tvam alaṃ bibheṣi,अजात-शत्रोः प्रतियच्छ दायं तितिक्षतो दुर्विषहं तवागः सहानुजो यत्र वृकोदराहिः श्वसन् रुषा यत् त्वम् अलं बिभेषि
3,1,12,pārthāṃs tu devo bhagavān mukundo gṛhītavān sakṣiti-deva-devaḥ āste sva-puryāṃ yadu-deva-devo vinirjitāśeṣa-nṛdeva-devaḥ,पार्थांस् तु देवो भगवान् मुकुन्दो गृहीतवान् सक्षिति-देव-देवः आस्ते स्व-पुर्यां यदु-देव-देवो विनिर्जिताशेष-नृदेव-देवः
3,1,13,sa eṣa doṣaḥ puruṣa-dviḍ āste gṛhān praviṣṭo yam apatya-matyā puṣṇāsi kṛṣṇād vimukho gata-śrīs tyajāśv aśaivaṃ kula-kauśalāya,स एष दोषः पुरुष-द्विड् आस्ते गृहान् प्रविष्टो यम् अपत्य-मत्या पुष्णासि कृष्णाद् विमुखो गत-श्रीस् त्यजाश्व् अशैवं कुल-कौशलाय
3,1,14,ity ūcivāṃs tatra suyodhanena pravṛddha-kopa-sphuritādhareṇa asat-kṛtaḥ sat-spṛhaṇīya-śīlaḥ kṣattā sakarṇānuja-saubalena,इत्य् ऊचिवांस् तत्र सुयोधनेन प्रवृद्ध-कोप-स्फुरिताधरेण असत्-कृतः सत्-स्पृहणीय-शीलः क्षत्ता सकर्णानुज-सौबलेन
3,1,15,ka enam atropajuhāva jihmaṃ dāsyāḥ sutaṃ yad-balinaiva puṣṭaḥ tasmin pratīpaḥ parakṛtya āste nirvāsyatām āśu purāc chvasānaḥ,क एनम् अत्रोपजुहाव जिह्मं दास्याः सुतं यद्-बलिनैव पुष्टः तस्मिन् प्रतीपः परकृत्य आस्ते निर्वास्यताम् आशु पुराच् छ्वसानः
3,1,16,svayaṃ dhanur dvāri nidhāya māyāṃ bhrātuḥ puro marmasu tāḍito 'pi sa ittham atyulbaṇa-karṇa-bāṇair gata-vyatho 'yād uru mānayānaḥ,स्वयं धनुर् द्वारि निधाय मायां भ्रातुः पुरो मर्मसु ताडितो ऽपि स इत्थम् अत्युल्बण-कर्ण-बाणैर् गत-व्यथो ऽयाद् उरु मानयानः
3,1,17,sa nirgataḥ kaurava-puṇya-labdho gajāhvayāt tīrtha-padaḥ padāni anvākramat puṇya-cikīrṣayorvyām adhiṣṭhito yāni sahasra-mūrtiḥ,स निर्गतः कौरव-पुण्य-लब्धो गजाह्वयात् तीर्थ-पदः पदानि अन्वाक्रमत् पुण्य-चिकीर्षयोर्व्याम् अधिष्ठितो यानि सहस्र-मूर्तिः
3,1,18,pureṣu puṇyopavanādri-kuñjeṣv apaṅka-toyeṣu sarit-saraḥsu ananta-liṅgaiḥ samalaṅkṛteṣu cacāra tīrthāyataneṣv ananyaḥ,पुरेषु पुण्योपवनाद्रि-कुञ्जेष्व् अपङ्क-तोयेषु सरित्-सरःसु अनन्त-लिङ्गैः समलङ्कृतेषु चचार तीर्थायतनेष्व् अनन्यः
3,1,19,gāṃ paryaṭan medhya-vivikta-vṛttiḥ sadāpluto 'dhaḥ śayano 'vadhūtaḥ alakṣitaḥ svair avadhūta-veṣo vratāni cere hari-toṣaṇāni,गां पर्यटन् मेध्य-विविक्त-वृत्तिः सदाप्लुतो ऽधः शयनो ऽवधूतः अलक्षितः स्वैर् अवधूत-वेषो व्रतानि चेरे हरि-तोषणानि
3,1,20,itthaṃ vrajan bhāratam eva varṣaṃ kālena yāvad gatavān prabhāsam tāvac chaśāsa kṣitim eka cakrāml ekātapatrām ajitena pārthaḥ,इत्थं व्रजन् भारतम् एव वर्षं कालेन यावद् गतवान् प्रभासम् तावच् छशास क्षितिम् एक चक्राम्ल् एकातपत्राम् अजितेन पार्थः
3,1,21,tatrātha śuśrāva suhṛd-vinaṣṭiṃ vanaṃ yathā veṇuja-vahni-saṃśrayam saṃspardhayā dagdham athānuśocan sarasvatīṃ pratyag iyāya tūṣṇīm,तत्राथ शुश्राव सुहृद्-विनष्टिं वनं यथा वेणुज-वह्नि-संश्रयम् संस्पर्धया दग्धम् अथानुशोचन् सरस्वतीं प्रत्यग् इयाय तूष्णीम्
3,1,22,tasyāṃ tritasyośanaso manoś ca pṛthor athāgner asitasya vāyoḥ tīrthaṃ sudāsasya gavāṃ guhasya yac chrāddhadevasya sa āsiṣeve,तस्यां त्रितस्योशनसो मनोश् च पृथोर् अथाग्नेर् असितस्य वायोः तीर्थं सुदासस्य गवां गुहस्य यच् छ्राद्धदेवस्य स आसिषेवे
3,1,23,anyāni ceha dvija-deva-devaiḥ kṛtāni nānāyatanāni viṣṇoḥ pratyaṅga-mukhyāṅkita-mandirāṇi yad-darśanāt kṛṣṇam anusmaranti,अन्यानि चेह द्विज-देव-देवैः कृतानि नानायतनानि विष्णोः प्रत्यङ्ग-मुख्याङ्कित-मन्दिराणि यद्-दर्शनात् कृष्णम् अनुस्मरन्ति
3,1,24,tatas tv ativrajya surāṣṭram ṛddhaṃ sauvīra-matsyān kurujāṅgalāṃś ca kālena tāvad yamunām upetya tatroddhavaṃ bhāgavataṃ dadarśa,ततस् त्व् अतिव्रज्य सुराष्ट्रम् ऋद्धं सौवीर-मत्स्यान् कुरुजाङ्गलांश् च कालेन तावद् यमुनाम् उपेत्य तत्रोद्धवं भागवतं ददर्श
3,1,25,sa vāsudevānucaraṃ praśāntaṃ bṛhaspateḥ prāk tanayaṃ pratītam āliṅgya gāḍhaṃ praṇayena bhadraṃ svānām apṛcchad bhagavat-prajānām,स वासुदेवानुचरं प्रशान्तं बृहस्पतेः प्राक् तनयं प्रतीतम् आलिङ्ग्य गाढं प्रणयेन भद्रं स्वानाम् अपृच्छद् भगवत्-प्रजानाम्
3,1,26,kaccit purāṇau puruṣau svanābhya- pādmānuvṛttyeha kilāvatīrṇau āsāta urvyāḥ kuśalaṃ vidhāya kṛta-kṣaṇau kuśalaṃ śūra-gehe,कच्चित् पुराणौ पुरुषौ स्वनाभ्य- पाद्मानुवृत्त्येह किलावतीर्णौ आसात उर्व्याः कुशलं विधाय कृत-क्षणौ कुशलं शूर-गेहे
3,1,27,kaccit kurūṇāṃ paramaḥ suhṛn no bhāmaḥ sa āste sukham aṅga śauriḥ yo vai svas-ṇāṃ pitṛvad dadāti varān vadānyo vara-tarpaṇena,कच्चित् कुरूणां परमः सुहृन् नो भामः स आस्ते सुखम् अङ्ग शौरिः यो वै स्वस्-णां पितृवद् ददाति वरान् वदान्यो वर-तर्पणेन
3,1,28,kaccid varūthādhipatir yadūnāṃ pradyumna āste sukham aṅga vīraḥ yaṃ rukmiṇī bhagavato 'bhilebhe ārādhya viprān smaram ādi-sarge,कच्चिद् वरूथाधिपतिर् यदूनां प्रद्युम्न आस्ते सुखम् अङ्ग वीरः यं रुक्मिणी भगवतो ऽभिलेभे आराध्य विप्रान् स्मरम् आदि-सर्गे
3,1,29,kaccit sukhaṃ sātvata-vṛṣṇi-bhoja- dāśārhakāṇām adhipaḥ sa āste yam abhyaṣiñcac chata-patra-netro nṛpāsanāśāṃ parihṛtya dūrāt,कच्चित् सुखं सात्वत-वृष्णि-भोज- दाशार्हकाणाम् अधिपः स आस्ते यम् अभ्यषिञ्चच् छत-पत्र-नेत्रो नृपासनाशां परिहृत्य दूरात्
3,1,30,kaccid dhareḥ saumya sutaḥ sadṛkṣa āste 'graṇī rathināṃ sādhu sāmbaḥ asūta yaṃ jāmbavatī vratāḍhyā devaṃ guhaṃ yo 'mbikayā dhṛto 'gre,कच्चिद् धरेः सौम्य सुतः सदृक्ष आस्ते ऽग्रणी रथिनां साधु साम्बः असूत यं जाम्बवती व्रताढ्या देवं गुहं यो ऽम्बिकया धृतो ऽग्रे
3,1,31,kṣemaṃ sa kaccid yuyudhāna āste yaḥ phālgunāl labdha-dhanū-rahasyaḥ lebhe 'ñjasādhokṣaja-sevayaiva gatiṃ tadīyāṃ yatibhir durāpām,क्षेमं स कच्चिद् युयुधान आस्ते यः फाल्गुनाल् लब्ध-धनू-रहस्यः लेभे ऽञ्जसाधोक्षज-सेवयैव गतिं तदीयां यतिभिर् दुरापाम्
3,1,32,kaccid budhaḥ svasty anamīva āste śvaphalka-putro bhagavat-prapannaḥ yaḥ kṛṣṇa-pādāṅkita-mārga-pāṃsuṣv aceṣṭata prema-vibhinna-dhairyaḥ,कच्चिद् बुधः स्वस्त्य् अनमीव आस्ते श्वफल्क-पुत्रो भगवत्-प्रपन्नः यः कृष्ण-पादाङ्कित-मार्ग-पांसुष्व् अचेष्टत प्रेम-विभिन्न-धैर्यः
3,1,33,kaccic chivaṃ devaka-bhoja-putryā viṣṇu-prajāyā iva deva-mātuḥ yā vai sva-garbheṇa dadhāra devaṃ trayī yathā yajña-vitānam artham,कच्चिच् छिवं देवक-भोज-पुत्र्या विष्णु-प्रजाया इव देव-मातुः या वै स्व-गर्भेण दधार देवं त्रयी यथा यज्ञ-वितानम् अर्थम्
3,1,34,apisvid āste bhagavān sukhaṃ vo yaḥ sātvatāṃ kāma-dugho 'niruddhaḥ yam āmananti sma hi śabda-yoniṃ mano-mayaṃ sattva-turīya-tattvam,अपिस्विद् आस्ते भगवान् सुखं वो यः सात्वतां काम-दुघो ऽनिरुद्धः यम् आमनन्ति स्म हि शब्द-योनिं मनो-मयं सत्त्व-तुरीय-तत्त्वम्
3,1,35,apisvid anye ca nijātma-daivam ananya-vṛttyā samanuvratā ye hṛdīka-satyātmaja-cārudeṣṇa- gadādayaḥ svasti caranti saumya,अपिस्विद् अन्ये च निजात्म-दैवम् अनन्य-वृत्त्या समनुव्रता ये हृदीक-सत्यात्मज-चारुदेष्ण- गदादयः स्वस्ति चरन्ति सौम्य
3,1,36,api sva-dorbhyāṃ vijayācyutābhyāṃ dharmeṇa dharmaḥ paripāti setum duryodhano 'tapyata yat-sabhāyāṃ sāmrājya-lakṣmyā vijayānuvṛttyā,अपि स्व-दोर्भ्यां विजयाच्युताभ्यां धर्मेण धर्मः परिपाति सेतुम् दुर्योधनो ऽतप्यत यत्-सभायां साम्राज्य-लक्ष्म्या विजयानुवृत्त्या
3,1,37,kiṃ vā kṛtāgheṣv agham atyamarṣī bhīmo 'hivad dīrghatamaṃ vyamuñcat yasyāṅghri-pātaṃ raṇa-bhūr na sehe mārgaṃ gadāyāś carato vicitram,किं वा कृताघेष्व् अघम् अत्यमर्षी भीमो ऽहिवद् दीर्घतमं व्यमुञ्चत् यस्याङ्घ्रि-पातं रण-भूर् न सेहे मार्गं गदायाश् चरतो विचित्रम्
3,1,38,kaccid yaśodhā ratha-yūthapānāṃ gāṇḍīva-dhanvoparatārir āste alakṣito yac-chara-kūṭa-gūḍho māyā-kirāto giriśas tutoṣa,कच्चिद् यशोधा रथ-यूथपानां गाण्डीव-धन्वोपरतारिर् आस्ते अलक्षितो यच्-छर-कूट-गूढो माया-किरातो गिरिशस् तुतोष
3,1,39,yamāv utasvit tanayau pṛthāyāḥ pārthair vṛtau pakṣmabhir akṣiṇīva remāta uddāya mṛdhe sva-rikthaṃ parāt suparṇāv iva vajri-vaktrāt,यमाव् उतस्वित् तनयौ पृथायाः पार्थैर् वृतौ पक्ष्मभिर् अक्षिणीव रेमात उद्दाय मृधे स्व-रिक्थं परात् सुपर्णाव् इव वज्रि-वक्त्रात्
3,1,40,aho pṛthāpi dhriyate 'rbhakārthe rājarṣi-varyeṇa vināpi tena yas tv eka-vīro 'dhiratho vijigye dhanur dvitīyaḥ kakubhaś catasraḥ,अहो पृथापि ध्रियते ऽर्भकार्थे राजर्षि-वर्येण विनापि तेन यस् त्व् एक-वीरो ऽधिरथो विजिग्ये धनुर् द्वितीयः ककुभश् चतस्रः
3,1,41,saumyānuśoce tam adhaḥ-patantaṃ bhrātre paretāya vidudruhe yaḥ niryāpito yena suhṛt sva-puryā ahaṃ sva-putrān samanuvratena,सौम्यानुशोचे तम् अधः-पतन्तं भ्रात्रे परेताय विदुद्रुहे यः निर्यापितो येन सुहृत् स्व-पुर्या अहं स्व-पुत्रान् समनुव्रतेन
3,1,42,so 'haṃ harer martya-viḍambanena dṛśo nṛṇāṃ cālayato vidhātuḥ nānyopalakṣyaḥ padavīṃ prasādāc carāmi paśyan gata-vismayo 'tra,सो ऽहं हरेर् मर्त्य-विडम्बनेन दृशो नृणां चालयतो विधातुः नान्योपलक्ष्यः पदवीं प्रसादाच् चरामि पश्यन् गत-विस्मयो ऽत्र
3,1,43,nūnaṃ nṛpāṇāṃ tri-madotpathānāṃ mahīṃ muhuś cālayatāṃ camūbhiḥ vadhāt prapannārti-jihīrṣayeśo 'py upaikṣatāghaṃ bhagavān kurūṇām,नूनं नृपाणां त्रि-मदोत्पथानां महीं मुहुश् चालयतां चमूभिः वधात् प्रपन्नार्ति-जिहीर्षयेशो ऽप्य् उपैक्षताघं भगवान् कुरूणाम्
3,1,44,ajasya janmotpatha-nāśanāya karmāṇy akartur grahaṇāya puṃsām nanv anyathā ko 'rhati deha-yogaṃ paro guṇānām uta karma-tantram,अजस्य जन्मोत्पथ-नाशनाय कर्माण्य् अकर्तुर् ग्रहणाय पुंसाम् नन्व् अन्यथा को ऽर्हति देह-योगं परो गुणानाम् उत कर्म-तन्त्रम्
3,1,45,tasya prapannākhila-lokapānām avasthitānām anuśāsane sve arthāya jātasya yaduṣv ajasya vārtāṃ sakhe kīrtaya tīrtha-kīrteḥ,तस्य प्रपन्नाखिल-लोकपानाम् अवस्थितानाम् अनुशासने स्वे अर्थाय जातस्य यदुष्व् अजस्य वार्तां सखे कीर्तय तीर्थ-कीर्तेः
3,2,1,bhp_03.02.001 śrī-śuka uvāca iti bhāgavataḥ pṛṣṭaḥ kṣattrā vārtāṃ priyāśrayām prativaktuṃ na cotseha autkaṇṭhyāt smāriteśvaraḥ,भ्प्_०३.०२.००१ श्री-शुक उवाच इति भागवतः पृष्टः क्षत्त्रा वार्तां प्रियाश्रयाम् प्रतिवक्तुं न चोत्सेह औत्कण्ठ्यात् स्मारितेश्वरः
3,2,2,yaḥ pañca-hāyano mātrā prātar-āśāya yācitaḥ tan naicchad racayan yasya saparyāṃ bāla-līlayā,यः पञ्च-हायनो मात्रा प्रातर्-आशाय याचितः तन् नैच्छद् रचयन् यस्य सपर्यां बाल-लीलया
3,2,3,sa kathaṃ sevayā tasya kālena jarasaṃ gataḥ pṛṣṭo vārtāṃ pratibrūyād bhartuḥ pādāv anusmaran,स कथं सेवया तस्य कालेन जरसं गतः पृष्टो वार्तां प्रतिब्रूयाद् भर्तुः पादाव् अनुस्मरन्
3,2,4,sa muhūrtam abhūt tūṣṇīṃ kṛṣṇāṅghri-sudhayā bhṛśam tīvreṇa bhakti-yogena nimagnaḥ sādhu nirvṛtaḥ,स मुहूर्तम् अभूत् तूष्णीं कृष्णाङ्घ्रि-सुधया भृशम् तीव्रेण भक्ति-योगेन निमग्नः साधु निर्वृतः
3,2,5,pulakodbhinna-sarvāṅgo muñcan mīlad-dṛśā śucaḥ pūrṇārtho lakṣitas tena sneha-prasara-samplutaḥ,पुलकोद्भिन्न-सर्वाङ्गो मुञ्चन् मीलद्-दृशा शुचः पूर्णार्थो लक्षितस् तेन स्नेह-प्रसर-सम्प्लुतः
3,2,6,śanakair bhagaval-lokān nṛlokaṃ punar āgataḥ vimṛjya netre viduraṃ prītyāhoddhava utsmayan,शनकैर् भगवल्-लोकान् नृलोकं पुनर् आगतः विमृज्य नेत्रे विदुरं प्रीत्याहोद्धव उत्स्मयन्
3,2,7,bhp_03.02.007 uddhava uvāca kṛṣṇa-dyumaṇi nimloce gīrṇeṣv ajagareṇa ha kiṃ nu naḥ kuśalaṃ brūyāṃ gata-śrīṣu gṛheṣv aham,भ्प्_०३.०२.००७ उद्धव उवाच कृष्ण-द्युमणि निम्लोचे गीर्णेष्व् अजगरेण ह किं नु नः कुशलं ब्रूयां गत-श्रीषु गृहेष्व् अहम्
3,2,8,durbhago bata loko 'yaṃ yadavo nitarām api ye saṃvasanto na vidur hariṃ mīnā ivoḍupam,दुर्भगो बत लोको ऽयं यदवो नितराम् अपि ये संवसन्तो न विदुर् हरिं मीना इवोडुपम्
3,2,9,iṅgita-jñāḥ puru-prauḍhā ekārāmāś ca sātvatāḥ sātvatām ṛṣabhaṃ sarve bhūtāvāsam amaṃsata,इङ्गित-ज्ञाः पुरु-प्रौढा एकारामाश् च सात्वताः सात्वताम् ऋषभं सर्वे भूतावासम् अमंसत
3,2,10,devasya māyayā spṛṣṭā ye cānyad asad-āśritāḥ bhrāmyate dhīr na tad-vākyair ātmany uptātmano harau,देवस्य मायया स्पृष्टा ये चान्यद् असद्-आश्रिताः भ्राम्यते धीर् न तद्-वाक्यैर् आत्मन्य् उप्तात्मनो हरौ
3,2,11,pradarśyātapta-tapasām avitṛpta-dṛśāṃ nṛṇām ādāyāntar adhād yas tu sva-bimbaṃ loka-locanam,प्रदर्श्यातप्त-तपसाम् अवितृप्त-दृशां नृणाम् आदायान्तर् अधाद् यस् तु स्व-बिम्बं लोक-लोचनम्
3,2,12,yan martya-līlaupayikaṃ sva-yoga- māyā-balaṃ darśayatā gṛhītam vismāpanaṃ svasya ca saubhagarddheḥ paraṃ padaṃ bhūṣaṇa-bhūṣaṇāṅgam,यन् मर्त्य-लीलौपयिकं स्व-योग- माया-बलं दर्शयता गृहीतम् विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्द्धेः परं पदं भूषण-भूषणाङ्गम्
3,2,13,yad dharma-sūnor bata rājasūye nirīkṣya dṛk-svastyayanaṃ tri-lokaḥ kārtsnyena cādyeha gataṃ vidhātur arvāk-sṛtau kauśalam ity amanyata,यद् धर्म-सूनोर् बत राजसूये निरीक्ष्य दृक्-स्वस्त्ययनं त्रि-लोकः कार्त्स्न्येन चाद्येह गतं विधातुर् अर्वाक्-सृतौ कौशलम् इत्य् अमन्यत
3,2,14,yasyānurāga-pluta-hāsa-rāsa- līlāvaloka-pratilabdha-mānāḥ vraja-striyo dṛgbhir anupravṛtta- dhiyo 'vatasthuḥ kila kṛtya-śeṣāḥ,यस्यानुराग-प्लुत-हास-रास- लीलावलोक-प्रतिलब्ध-मानाः व्रज-स्त्रियो दृग्भिर् अनुप्रवृत्त- धियो ऽवतस्थुः किल कृत्य-शेषाः
3,2,15,sva-śānta-rūpeṣv itaraiḥ sva-rūpair abhyardyamāneṣv anukampitātmā parāvareśo mahad-aṃśa-yukto hy ajo 'pi jāto bhagavān yathāgniḥ,स्व-शान्त-रूपेष्व् इतरैः स्व-रूपैर् अभ्यर्द्यमानेष्व् अनुकम्पितात्मा परावरेशो महद्-अंश-युक्तो ह्य् अजो ऽपि जातो भगवान् यथाग्निः
3,2,16,māṃ khedayaty etad ajasya janma- viḍambanaṃ yad vasudeva-gehe vraje ca vāso 'ri-bhayād iva svayaṃ purād vyavātsīd yad-ananta-vīryaḥ,मां खेदयत्य् एतद् अजस्य जन्म- विडम्बनं यद् वसुदेव-गेहे व्रजे च वासो ऽरि-भयाद् इव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यद्-अनन्त-वीर्यः
3,2,17,dunoti cetaḥ smarato mamaitad yad āha pādāv abhivandya pitroḥ tātāmba kaṃsād uru-śaṅkitānāṃ prasīdataṃ no 'kṛta-niṣkṛtīnām,दुनोति चेतः स्मरतो ममैतद् यद् आह पादाव् अभिवन्द्य पित्रोः ताताम्ब कंसाद् उरु-शङ्कितानां प्रसीदतं नो ऽकृत-निष्कृतीनाम्
3,2,18,ko vā amuṣyāṅghri-saroja-reṇuṃ vismartum īśīta pumān vijighran yo visphurad-bhrū-viṭapena bhūmer bhāraṃ kṛtāntena tiraścakāra,को वा अमुष्याङ्घ्रि-सरोज-रेणुं विस्मर्तुम् ईशीत पुमान् विजिघ्रन् यो विस्फुरद्-भ्रू-विटपेन भूमेर् भारं कृतान्तेन तिरश्चकार
3,2,19,dṛṣṭā bhavadbhir nanu rājasūye caidyasya kṛṣṇaṃ dviṣato 'pi siddhiḥ yāṃ yoginaḥ saṃspṛhayanti samyag yogena kas tad-virahaṃ saheta,दृष्टा भवद्भिर् ननु राजसूये चैद्यस्य कृष्णं द्विषतो ऽपि सिद्धिः यां योगिनः संस्पृहयन्ति सम्यग् योगेन कस् तद्-विरहं सहेत
3,2,20,tathaiva cānye nara-loka-vīrā ya āhave kṛṣṇa-mukhāravindam netraiḥ pibanto nayanābhirāmaṃ pārthāstra-pūtaḥ padam āpur asya,तथैव चान्ये नर-लोक-वीरा य आहवे कृष्ण-मुखारविन्दम् नेत्रैः पिबन्तो नयनाभिरामं पार्थास्त्र-पूतः पदम् आपुर् अस्य
3,2,21,svayaṃ tv asāmyātiśayas tryadhīśaḥ svārājya-lakṣmy-āpta-samasta-kāmaḥ baliṃ haradbhiś cira-loka-pālaiḥ kirīṭa-koṭy-eḍita-pāda-pīṭhaḥ,स्वयं त्व् असाम्यातिशयस् त्र्यधीशः स्वाराज्य-लक्ष्म्य्-आप्त-समस्त-कामः बलिं हरद्भिश् चिर-लोक-पालैः किरीट-कोट्य्-एडित-पाद-पीठः
3,2,22,tat tasya kaiṅkaryam alaṃ bhṛtān no viglāpayaty aṅga yad ugrasenam tiṣṭhan niṣaṇṇaṃ parameṣṭhi-dhiṣṇye nyabodhayad deva nidhārayeti,तत् तस्य कैङ्कर्यम् अलं भृतान् नो विग्लापयत्य् अङ्ग यद् उग्रसेनम् तिष्ठन् निषण्णं परमेष्ठि-धिष्ण्ये न्यबोधयद् देव निधारयेति
3,2,23,aho bakī yaṃ stana-kāla-kūṭaṃ jighāṃsayāpāyayad apy asādhvī lebhe gatiṃ dhātry-ucitāṃ tato 'nyaṃ kaṃ vā dayāluṃ śaraṇaṃ vrajema,अहो बकी यं स्तन-काल-कूटं जिघांसयापाययद् अप्य् असाध्वी लेभे गतिं धात्र्य्-उचितां ततो ऽन्यं कं वा दयालुं शरणं व्रजेम
3,2,24,manye 'surān bhāgavatāṃs tryadhīśe saṃrambha-mārgābhiniviṣṭa-cittān ye saṃyuge 'cakṣata tārkṣya-putram aṃse sunābhāyudham āpatantam,मन्ये ऽसुरान् भागवतांस् त्र्यधीशे संरम्भ-मार्गाभिनिविष्ट-चित्तान् ये संयुगे ऽचक्षत तार्क्ष्य-पुत्रम् अंसे सुनाभायुधम् आपतन्तम्
3,2,25,vasudevasya devakyāṃ jāto bhojendra-bandhane cikīrṣur bhagavān asyāḥ śam ajenābhiyācitaḥ,वसुदेवस्य देवक्यां जातो भोजेन्द्र-बन्धने चिकीर्षुर् भगवान् अस्याः शम् अजेनाभियाचितः
3,2,26,tato nanda-vrajam itaḥ pitrā kaṃsād vibibhyatā ekādaśa samās tatra gūḍhārciḥ sa-balo 'vasat,ततो नन्द-व्रजम् इतः पित्रा कंसाद् विबिभ्यता एकादश समास् तत्र गूढार्चिः स-बलो ऽवसत्
3,2,27,parīto vatsapair vatsāṃś cārayan vyaharad vibhuḥ yamunopavane kūjad- dvija-saṅkulitāṅghripe,परीतो वत्सपैर् वत्सांश् चारयन् व्यहरद् विभुः यमुनोपवने कूजद्- द्विज-सङ्कुलिताङ्घ्रिपे
3,2,28,kaumārīṃ darśayaṃś ceṣṭāṃ prekṣaṇīyāṃ vrajaukasām rudann iva hasan mugdha- bāla-siṃhāvalokanaḥ,कौमारीं दर्शयंश् चेष्टां प्रेक्षणीयां व्रजौकसाम् रुदन्न् इव हसन् मुग्ध- बाल-सिंहावलोकनः
3,2,29,sa eva go-dhanaṃ lakṣmyā niketaṃ sita-go-vṛṣam cārayann anugān gopān raṇad-veṇur arīramat,स एव गो-धनं लक्ष्म्या निकेतं सित-गो-वृषम् चारयन्न् अनुगान् गोपान् रणद्-वेणुर् अरीरमत्
3,2,30,prayuktān bhoja-rājena māyinaḥ kāma-rūpiṇaḥ līlayā vyanudat tāṃs tān bālaḥ krīḍanakān iva,प्रयुक्तान् भोज-राजेन मायिनः काम-रूपिणः लीलया व्यनुदत् तांस् तान् बालः क्रीडनकान् इव
3,2,31,vipannān viṣa-pānena nigṛhya bhujagādhipam utthāpyāpāyayad gāvas tat toyaṃ prakṛti-sthitam,विपन्नान् विष-पानेन निगृह्य भुजगाधिपम् उत्थाप्यापाययद् गावस् तत् तोयं प्रकृति-स्थितम्
3,2,32,ayājayad go-savena gopa-rājaṃ dvijottamaiḥ vittasya coru-bhārasya cikīrṣan sad-vyayaṃ vibhuḥ,अयाजयद् गो-सवेन गोप-राजं द्विजोत्तमैः वित्तस्य चोरु-भारस्य चिकीर्षन् सद्-व्ययं विभुः
3,2,33,varṣatīndre vrajaḥ kopād bhagnamāne 'tivihvalaḥ gotra-līlātapatreṇa trāto bhadrānugṛhṇatā,वर्षतीन्द्रे व्रजः कोपाद् भग्नमाने ऽतिविह्वलः गोत्र-लीलातपत्रेण त्रातो भद्रानुगृह्णता
3,2,34,śarac-chaśi-karair mṛṣṭaṃ mānayan rajanī-mukham gāyan kala-padaṃ reme strīṇāṃ maṇḍala-maṇḍanaḥ,शरच्-छशि-करैर् मृष्टं मानयन् रजनी-मुखम् गायन् कल-पदं रेमे स्त्रीणां मण्डल-मण्डनः
3,3,1,bhp_03.03.001 uddhava uvāca tataḥ sa āgatya puraṃ sva-pitroś cikīrṣayā śaṃ baladeva-saṃyutaḥ nipātya tuṅgād ripu-yūtha-nāthaṃ hataṃ vyakarṣad vyasum ojasorvyām,भ्प्_०३.०३.००१ उद्धव उवाच ततः स आगत्य पुरं स्व-पित्रोश् चिकीर्षया शं बलदेव-संयुतः निपात्य तुङ्गाद् रिपु-यूथ-नाथं हतं व्यकर्षद् व्यसुम् ओजसोर्व्याम्
3,3,2,sāndīpaneḥ sakṛt proktaṃ brahmādhītya sa-vistaram tasmai prādād varaṃ putraṃ mṛtaṃ pañca-janodarāt,सान्दीपनेः सकृत् प्रोक्तं ब्रह्माधीत्य स-विस्तरम् तस्मै प्रादाद् वरं पुत्रं मृतं पञ्च-जनोदरात्
3,3,3,samāhutā bhīṣmaka-kanyayā ye śriyaḥ savarṇena bubhūṣayaiṣām gāndharva-vṛttyā miṣatāṃ sva-bhāgaṃ jahre padaṃ mūrdhni dadhat suparṇaḥ,समाहुता भीष्मक-कन्यया ये श्रियः सवर्णेन बुभूषयैषाम् गान्धर्व-वृत्त्या मिषतां स्व-भागं जह्रे पदं मूर्ध्नि दधत् सुपर्णः
3,3,4,kakudmino 'viddha-naso damitvā svayaṃvare nāgnajitīm uvāha tad-bhagnamānān api gṛdhyato 'jñāñ jaghne 'kṣataḥ śastra-bhṛtaḥ sva-śastraiḥ,ककुद्मिनो ऽविद्ध-नसो दमित्वा स्वयंवरे नाग्नजितीम् उवाह तद्-भग्नमानान् अपि गृध्यतो ऽज्ञाञ् जघ्ने ऽक्षतः शस्त्र-भृतः स्व-शस्त्रैः
3,3,5,priyaṃ prabhur grāmya iva priyāyā vidhitsur ārcchad dyutaruṃ yad-arthe vajry ādravat taṃ sa-gaṇo ruṣāndhaḥ krīḍā-mṛgo nūnam ayaṃ vadhūnām,प्रियं प्रभुर् ग्राम्य इव प्रियाया विधित्सुर् आर्च्छद् द्युतरुं यद्-अर्थे वज्र्य् आद्रवत् तं स-गणो रुषान्धः क्रीडा-मृगो नूनम् अयं वधूनाम्
3,3,6,sutaṃ mṛdhe khaṃ vapuṣā grasantaṃ dṛṣṭvā sunābhonmathitaṃ dharitryā āmantritas tat-tanayāya śeṣaṃ dattvā tad-antaḥ-puram āviveśa,सुतं मृधे खं वपुषा ग्रसन्तं दृष्ट्वा सुनाभोन्मथितं धरित्र्या आमन्त्रितस् तत्-तनयाय शेषं दत्त्वा तद्-अन्तः-पुरम् आविवेश
3,3,7,tatrāhṛtās tā nara-deva-kanyāḥ kujena dṛṣṭvā harim ārta-bandhum utthāya sadyo jagṛhuḥ praharṣa- vrīḍānurāga-prahitāvalokaiḥ,तत्राहृतास् ता नर-देव-कन्याः कुजेन दृष्ट्वा हरिम् आर्त-बन्धुम् उत्थाय सद्यो जगृहुः प्रहर्ष- व्रीडानुराग-प्रहितावलोकैः
3,3,8,āsāṃ muhūrta ekasmin nānāgāreṣu yoṣitām sa-vidhaṃ jagṛhe pāṇīn anurūpaḥ sva-māyayā,आसां मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु योषिताम् स-विधं जगृहे पाणीन् अनुरूपः स्व-मायया
3,3,9,tāsv apatyāny ajanayad ātma-tulyāni sarvataḥ ekaikasyāṃ daśa daśa prakṛter vibubhūṣayā,तास्व् अपत्यान्य् अजनयद् आत्म-तुल्यानि सर्वतः एकैकस्यां दश दश प्रकृतेर् विबुभूषया
3,3,10,kāla-māgadha-śālvādīn anīkai rundhataḥ puram ajīghanat svayaṃ divyaṃ sva-puṃsāṃ teja ādiśat,काल-मागध-शाल्वादीन् अनीकै रुन्धतः पुरम् अजीघनत् स्वयं दिव्यं स्व-पुंसां तेज आदिशत्
3,3,11,śambaraṃ dvividaṃ bāṇaṃ muraṃ balvalam eva ca anyāṃś ca dantavakrādīn avadhīt kāṃś ca ghātayat,शम्बरं द्विविदं बाणं मुरं बल्वलम् एव च अन्यांश् च दन्तवक्रादीन् अवधीत् कांश् च घातयत्
3,3,12,atha te bhrātṛ-putrāṇāṃ pakṣayoḥ patitān nṛpān cacāla bhūḥ kurukṣetraṃ yeṣām āpatatāṃ balaiḥ,अथ ते भ्रातृ-पुत्राणां पक्षयोः पतितान् नृपान् चचाल भूः कुरुक्षेत्रं येषाम् आपततां बलैः
3,3,13,sa karṇa-duḥśāsana-saubalānāṃ kumantra-pākena hata-śriyāyuṣam suyodhanaṃ sānucaraṃ śayānaṃ bhagnorum ūrvyāṃ na nananda paśyan,स कर्ण-दुःशासन-सौबलानां कुमन्त्र-पाकेन हत-श्रियायुषम् सुयोधनं सानुचरं शयानं भग्नोरुम् ऊर्व्यां न ननन्द पश्यन्
3,3,14,kiyān bhuvo 'yaṃ kṣapitoru-bhāro yad droṇa-bhīṣmārjuna-bhīma-mūlaiḥ aṣṭādaśākṣauhiṇiko mad-aṃśair āste balaṃ durviṣahaṃ yadūnām,कियान् भुवो ऽयं क्षपितोरु-भारो यद् द्रोण-भीष्मार्जुन-भीम-मूलैः अष्टादशाक्षौहिणिको मद्-अंशैर् आस्ते बलं दुर्विषहं यदूनाम्
3,3,15,mitho yadaiṣāṃ bhavitā vivādo madhv-āmadātāmra-vilocanānām naiṣāṃ vadhopāya iyān ato 'nyo mayy udyate 'ntardadhate svayaṃ sma,मिथो यदैषां भविता विवादो मध्व्-आमदाताम्र-विलोचनानाम् नैषां वधोपाय इयान् अतो ऽन्यो मय्य् उद्यते ऽन्तर्दधते स्वयं स्म
3,3,16,evaṃ sañcintya bhagavān sva-rājye sthāpya dharmajam nandayām āsa suhṛdaḥ sādhūnāṃ vartma darśayan,एवं सञ्चिन्त्य भगवान् स्व-राज्ये स्थाप्य धर्मजम् नन्दयाम् आस सुहृदः साधूनां वर्त्म दर्शयन्
3,3,17,uttarāyāṃ dhṛtaḥ pūror vaṃśaḥ sādhv-abhimanyunā sa vai drauṇy-astra-sampluṣṭaḥ punar bhagavatā dhṛtaḥ,उत्तरायां धृतः पूरोर् वंशः साध्व्-अभिमन्युना स वै द्रौण्य्-अस्त्र-सम्प्लुष्टः पुनर् भगवता धृतः
3,3,18,ayājayad dharma-sutam aśvamedhais tribhir vibhuḥ so 'pi kṣmām anujai rakṣan reme kṛṣṇam anuvrataḥ,अयाजयद् धर्म-सुतम् अश्वमेधैस् त्रिभिर् विभुः सो ऽपि क्ष्माम् अनुजै रक्षन् रेमे कृष्णम् अनुव्रतः
3,3,19,bhagavān api viśvātmā loka-veda-pathānugaḥ kāmān siṣeve dvārvatyām asaktaḥ sāṅkhyam āsthitaḥ,भगवान् अपि विश्वात्मा लोक-वेद-पथानुगः कामान् सिषेवे द्वार्वत्याम् असक्तः साङ्ख्यम् आस्थितः
3,3,20,snigdha-smitāvalokena vācā pīyūṣa-kalpayā caritreṇānavadyena śrī-niketena cātmanā,स्निग्ध-स्मितावलोकेन वाचा पीयूष-कल्पया चरित्रेणानवद्येन श्री-निकेतेन चात्मना
3,3,21,imaṃ lokam amuṃ caiva ramayan sutarāṃ yadūn reme kṣaṇadayā datta- kṣaṇa-strī-kṣaṇa-sauhṛdaḥ,इमं लोकम् अमुं चैव रमयन् सुतरां यदून् रेमे क्षणदया दत्त- क्षण-स्त्री-क्षण-सौहृदः
3,3,22,tasyaivaṃ ramamāṇasya saṃvatsara-gaṇān bahūn gṛhamedheṣu yogeṣu virāgaḥ samajāyata,तस्यैवं रममाणस्य संवत्सर-गणान् बहून् गृहमेधेषु योगेषु विरागः समजायत
3,3,23,daivādhīneṣu kāmeṣu daivādhīnaḥ svayaṃ pumān ko viśrambheta yogena yogeśvaram anuvrataḥ,दैवाधीनेषु कामेषु दैवाधीनः स्वयं पुमान् को विश्रम्भेत योगेन योगेश्वरम् अनुव्रतः
3,3,24,puryāṃ kadācit krīḍadbhir yadu-bhoja-kumārakaiḥ kopitā munayaḥ śepur bhagavan-mata-kovidāḥ,पुर्यां कदाचित् क्रीडद्भिर् यदु-भोज-कुमारकैः कोपिता मुनयः शेपुर् भगवन्-मत-कोविदाः
3,3,25,tataḥ katipayair māsair vṛṣṇi-bhojāndhakādayaḥ yayuḥ prabhāsaṃ saṃhṛṣṭā rathair deva-vimohitāḥ,ततः कतिपयैर् मासैर् वृष्णि-भोजान्धकादयः ययुः प्रभासं संहृष्टा रथैर् देव-विमोहिताः
3,3,26,tatra snātvā pit-n devān ṛṣīṃś caiva tad-ambhasā tarpayitvātha viprebhyo gāvo bahu-guṇā daduḥ,तत्र स्नात्वा पित्-न् देवान् ऋषींश् चैव तद्-अम्भसा तर्पयित्वाथ विप्रेभ्यो गावो बहु-गुणा ददुः
3,3,27,hiraṇyaṃ rajataṃ śayyāṃ vāsāṃsy ajina-kambalān yānaṃ rathān ibhān kanyā dharāṃ vṛtti-karīm api,हिरण्यं रजतं शय्यां वासांस्य् अजिन-कम्बलान् यानं रथान् इभान् कन्या धरां वृत्ति-करीम् अपि
3,3,28,annaṃ coru-rasaṃ tebhyo dattvā bhagavad-arpaṇam go-viprārthāsavaḥ śūrāḥ praṇemur bhuvi mūrdhabhiḥ,अन्नं चोरु-रसं तेभ्यो दत्त्वा भगवद्-अर्पणम् गो-विप्रार्थासवः शूराः प्रणेमुर् भुवि मूर्धभिः
3,4,1,bhp_03.04.001 uddhava uvāca atha te tad-anujñātā bhuktvā pītvā ca vāruṇīm tayā vibhraṃśita-jñānā duruktair marma paspṛśuḥ,भ्प्_०३.०४.००१ उद्धव उवाच अथ ते तद्-अनुज्ञाता भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम् तया विभ्रंशित-ज्ञाना दुरुक्तैर् मर्म पस्पृशुः
3,4,2,teṣāṃ maireya-doṣeṇa viṣamīkṛta-cetasām nimlocati ravāv āsīd veṇūnām iva mardanam,तेषां मैरेय-दोषेण विषमीकृत-चेतसाम् निम्लोचति रवाव् आसीद् वेणूनाम् इव मर्दनम्
3,4,3,bhagavān svātma-māyāyā gatiṃ tām avalokya saḥ sarasvatīm upaspṛśya vṛkṣa-mūlam upāviśat,भगवान् स्वात्म-मायाया गतिं ताम् अवलोक्य सः सरस्वतीम् उपस्पृश्य वृक्ष-मूलम् उपाविशत्
3,4,4,ahaṃ cokto bhagavatā prapannārti-hareṇa ha badarīṃ tvaṃ prayāhīti sva-kulaṃ sañjihīrṣuṇā,अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नार्ति-हरेण ह बदरीं त्वं प्रयाहीति स्व-कुलं सञ्जिहीर्षुणा
3,4,5,tathāpi tad-abhipretaṃ jānann aham arindama pṛṣṭhato 'nvagamaṃ bhartuḥ pāda-viśleṣaṇākṣamaḥ,तथापि तद्-अभिप्रेतं जानन्न् अहम् अरिन्दम पृष्ठतो ऽन्वगमं भर्तुः पाद-विश्लेषणाक्षमः
3,4,6,adrākṣam ekam āsīnaṃ vicinvan dayitaṃ patim śrī-niketaṃ sarasvatyāṃ kṛta-ketam aketanam,अद्राक्षम् एकम् आसीनं विचिन्वन् दयितं पतिम् श्री-निकेतं सरस्वत्यां कृत-केतम् अकेतनम्
3,4,7,śyāmāvadātaṃ virajaṃ praśāntāruṇa-locanam dorbhiś caturbhir viditaṃ pīta-kauśāmbareṇa ca,श्यामावदातं विरजं प्रशान्तारुण-लोचनम् दोर्भिश् चतुर्भिर् विदितं पीत-कौशाम्बरेण च
3,4,8,vāma ūrāv adhiśritya dakṣiṇāṅghri-saroruham apāśritārbhakāśvattham akṛśaṃ tyakta-pippalam,वाम ऊराव् अधिश्रित्य दक्षिणाङ्घ्रि-सरोरुहम् अपाश्रितार्भकाश्वत्थम् अकृशं त्यक्त-पिप्पलम्
3,4,9,tasmin mahā-bhāgavato dvaipāyana-suhṛt-sakhā lokān anucaran siddha āsasāda yadṛcchayā,तस्मिन् महा-भागवतो द्वैपायन-सुहृत्-सखा लोकान् अनुचरन् सिद्ध आससाद यदृच्छया
3,4,10,tasyānuraktasya muner mukundaḥ pramoda-bhāvānata-kandharasya āśṛṇvato mām anurāga-hāsa- samīkṣayā viśramayann uvāca,तस्यानुरक्तस्य मुनेर् मुकुन्दः प्रमोद-भावानत-कन्धरस्य आशृण्वतो माम् अनुराग-हास- समीक्षया विश्रमयन्न् उवाच
3,4,11,bhp_03.04.011 śrī-bhagavān uvāca vedāham antar manasīpsitaṃ te dadāmi yat tad duravāpam anyaiḥ satre purā viśva-sṛjāṃ vasūnāṃ mat-siddhi-kāmena vaso tvayeṣṭaḥ,भ्प्_०३.०४.०११ श्री-भगवान् उवाच वेदाहम् अन्तर् मनसीप्सितं ते ददामि यत् तद् दुरवापम् अन्यैः सत्रे पुरा विश्व-सृजां वसूनां मत्-सिद्धि-कामेन वसो त्वयेष्टः
3,4,12,sa eṣa sādho caramo bhavānām āsāditas te mad-anugraho yat yan māṃ nṛlokān raha utsṛjantaṃ diṣṭyā dadṛśvān viśadānuvṛttyā,स एष साधो चरमो भवानाम् आसादितस् ते मद्-अनुग्रहो यत् यन् मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं दिष्ट्या ददृश्वान् विशदानुवृत्त्या
3,4,13,purā mayā proktam ajāya nābhye padme niṣaṇṇāya mamādi-sarge jñānaṃ paraṃ man-mahimāvabhāsaṃ yat sūrayo bhāgavataṃ vadanti,पुरा मया प्रोक्तम् अजाय नाभ्ये पद्मे निषण्णाय ममादि-सर्गे ज्ञानं परं मन्-महिमावभासं यत् सूरयो भागवतं वदन्ति
3,4,14,ity ādṛtoktaḥ paramasya puṃsaḥ pratikṣaṇānugraha-bhājano 'ham snehottha-romā skhalitākṣaras taṃ muñcañ chucaḥ prāñjalir ābabhāṣe,इत्य् आदृतोक्तः परमस्य पुंसः प्रतिक्षणानुग्रह-भाजनो ऽहम् स्नेहोत्थ-रोमा स्खलिताक्षरस् तं मुञ्चञ् छुचः प्राञ्जलिर् आबभाषे
3,4,15,ko nv īśa te pāda-saroja-bhājāṃ sudurlabho 'rtheṣu caturṣv apīha tathāpi nāhaṃ pravṛṇomi bhūman bhavat-padāmbhoja-niṣevaṇotsukaḥ,को न्व् ईश ते पाद-सरोज-भाजां सुदुर्लभो ऽर्थेषु चतुर्ष्व् अपीह तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन् भवत्-पदाम्भोज-निषेवणोत्सुकः
3,4,16,karmāṇy anīhasya bhavo 'bhavasya te durgāśrayo 'thāri-bhayāt palāyanam kālātmano yat pramadā-yutāśramaḥ svātman-rateḥ khidyati dhīr vidām iha,कर्माण्य् अनीहस्य भवो ऽभवस्य ते दुर्गाश्रयो ऽथारि-भयात् पलायनम् कालात्मनो यत् प्रमदा-युताश्रमः स्वात्मन्-रतेः खिद्यति धीर् विदाम् इह
3,4,17,mantreṣu māṃ vā upahūya yat tvam akuṇṭhitākhaṇḍa-sadātma-bodhaḥ pṛccheḥ prabho mugdha ivāpramattas tan no mano mohayatīva deva,मन्त्रेषु मां वा उपहूय यत् त्वम् अकुण्ठिताखण्ड-सदात्म-बोधः पृच्छेः प्रभो मुग्ध इवाप्रमत्तस् तन् नो मनो मोहयतीव देव
3,4,18,jñānaṃ paraṃ svātma-rahaḥ-prakāśaṃ provāca kasmai bhagavān samagram api kṣamaṃ no grahaṇāya bhartar vadāñjasā yad vṛjinaṃ tarema,ज्ञानं परं स्वात्म-रहः-प्रकाशं प्रोवाच कस्मै भगवान् समग्रम् अपि क्षमं नो ग्रहणाय भर्तर् वदाञ्जसा यद् वृजिनं तरेम
3,4,19,ity āvedita-hārdāya mahyaṃ sa bhagavān paraḥ ādideśāravindākṣa ātmanaḥ paramāṃ sthitim,इत्य् आवेदित-हार्दाय मह्यं स भगवान् परः आदिदेशारविन्दाक्ष आत्मनः परमां स्थितिम्
3,4,20,sa evam ārādhita-pāda-tīrthād adhīta-tattvātma-vibodha-mārgaḥ praṇamya pādau parivṛtya devam ihāgato 'haṃ virahāturātmā,स एवम् आराधित-पाद-तीर्थाद् अधीत-तत्त्वात्म-विबोध-मार्गः प्रणम्य पादौ परिवृत्य देवम् इहागतो ऽहं विरहातुरात्मा
3,4,21,so 'haṃ tad-darśanāhlāda- viyogārti-yutaḥ prabho gamiṣye dayitaṃ tasya badaryāśrama-maṇḍalam,सो ऽहं तद्-दर्शनाह्लाद- वियोगार्ति-युतः प्रभो गमिष्ये दयितं तस्य बदर्याश्रम-मण्डलम्
3,4,22,yatra nārāyaṇo devo naraś ca bhagavān ṛṣiḥ mṛdu tīvraṃ tapo dīrghaṃ tepāte loka-bhāvanau,यत्र नारायणो देवो नरश् च भगवान् ऋषिः मृदु तीव्रं तपो दीर्घं तेपाते लोक-भावनौ
3,4,23,bhp_03.04.023 śrī-śuka uvāca ity uddhavād upākarṇya suhṛdāṃ duḥsahaṃ vadham jñānenāśamayat kṣattā śokam utpatitaṃ budhaḥ,भ्प्_०३.०४.०२३ श्री-शुक उवाच इत्य् उद्धवाद् उपाकर्ण्य सुहृदां दुःसहं वधम् ज्ञानेनाशमयत् क्षत्ता शोकम् उत्पतितं बुधः
3,4,24,sa taṃ mahā-bhāgavataṃ vrajantaṃ kauravarṣabhaḥ viśrambhād abhyadhattedaṃ mukhyaṃ kṛṣṇa-parigrahe,स तं महा-भागवतं व्रजन्तं कौरवर्षभः विश्रम्भाद् अभ्यधत्तेदं मुख्यं कृष्ण-परिग्रहे
3,4,25,bhp_03.04.025 vidura uvāca jñānaṃ paraṃ svātma-rahaḥ-prakāśaṃ yad āha yogeśvara īśvaras te vaktuṃ bhavān no 'rhati yad dhi viṣṇor bhṛtyāḥ sva-bhṛtyārtha-kṛtaś caranti,भ्प्_०३.०४.०२५ विदुर उवाच ज्ञानं परं स्वात्म-रहः-प्रकाशं यद् आह योगेश्वर ईश्वरस् ते वक्तुं भवान् नो ऽर्हति यद् धि विष्णोर् भृत्याः स्व-भृत्यार्थ-कृतश् चरन्ति
3,4,26,bhp_03.04.026 uddhava uvāca nanu te tattva-saṃrādhya ṛṣiḥ kauṣāravo 'ntike sākṣād bhagavatādiṣṭo martya-lokaṃ jihāsatā,भ्प्_०३.०४.०२६ उद्धव उवाच ननु ते तत्त्व-संराध्य ऋषिः कौषारवो ऽन्तिके साक्षाद् भगवतादिष्टो मर्त्य-लोकं जिहासता
3,4,27,bhp_03.04.027 śrī-śuka uvāca iti saha vidureṇa viśva-mūrter guṇa-kathayā sudhayā plāvitorutāpaḥ kṣaṇam iva puline yamasvasus tāṃ samuṣita aupagavir niśāṃ tato 'gāt,भ्प्_०३.०४.०२७ श्री-शुक उवाच इति सह विदुरेण विश्व-मूर्तेर् गुण-कथया सुधया प्लावितोरुतापः क्षणम् इव पुलिने यमस्वसुस् तां समुषित औपगविर् निशां ततो ऽगात्
3,4,28,bhp_03.04.028 rājovāca nidhanam upagateṣu vṛṣṇi-bhojeṣv adhiratha-yūthapa-yūthapeṣu mukhyaḥ sa tu katham avaśiṣṭa uddhavo yad dharir api tatyaja ākṛtiṃ tryadhīśaḥ,भ्प्_०३.०४.०२८ राजोवाच निधनम् उपगतेषु वृष्णि-भोजेष्व् अधिरथ-यूथप-यूथपेषु मुख्यः स तु कथम् अवशिष्ट उद्धवो यद् धरिर् अपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीशः
3,4,29,bhp_03.04.029 śrī-śuka uvāca brahma-śāpāpadeśena kālenāmogha-vāñchitaḥ saṃhṛtya sva-kulaṃ sphītaṃ tyakṣyan deham acintayat,भ्प्_०३.०४.०२९ श्री-शुक उवाच ब्रह्म-शापापदेशेन कालेनामोघ-वाञ्छितः संहृत्य स्व-कुलं स्फीतं त्यक्ष्यन् देहम् अचिन्तयत्
3,4,30,asmāl lokād uparate mayi jñānaṃ mad-āśrayam arhaty uddhava evāddhā sampraty ātmavatāṃ varaḥ,अस्माल् लोकाद् उपरते मयि ज्ञानं मद्-आश्रयम् अर्हत्य् उद्धव एवाद्धा सम्प्रत्य् आत्मवतां वरः
3,4,31,noddhavo 'ṇv api man-nyūno yad guṇair nārditaḥ prabhuḥ ato mad-vayunaṃ lokaṃ grāhayann iha tiṣṭhatu,नोद्धवो ऽण्व् अपि मन्-न्यूनो यद् गुणैर् नार्दितः प्रभुः अतो मद्-वयुनं लोकं ग्राहयन्न् इह तिष्ठतु
3,4,32,evaṃ tri-loka-guruṇā sandiṣṭaḥ śabda-yoninā badaryāśramam āsādya harim īje samādhinā,एवं त्रि-लोक-गुरुणा सन्दिष्टः शब्द-योनिना बदर्याश्रमम् आसाद्य हरिम् ईजे समाधिना
3,4,33,viduro 'py uddhavāc chrutvā kṛṣṇasya paramātmanaḥ krīḍayopātta-dehasya karmāṇi ślāghitāni ca,विदुरो ऽप्य् उद्धवाच् छ्रुत्वा कृष्णस्य परमात्मनः क्रीडयोपात्त-देहस्य कर्माणि श्लाघितानि च
3,4,34,deha-nyāsaṃ ca tasyaivaṃ dhīrāṇāṃ dhairya-vardhanam anyeṣāṃ duṣkarataraṃ paśūnāṃ viklavātmanām,देह-न्यासं च तस्यैवं धीराणां धैर्य-वर्धनम् अन्येषां दुष्करतरं पशूनां विक्लवात्मनाम्
3,4,35,ātmānaṃ ca kuru-śreṣṭha kṛṣṇena manasekṣitam dhyāyan gate bhāgavate ruroda prema-vihvalaḥ,आत्मानं च कुरु-श्रेष्ठ कृष्णेन मनसेक्षितम् ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेम-विह्वलः
3,4,36,kālindyāḥ katibhiḥ siddha ahobhir bharatarṣabha prāpadyata svaḥ-saritaṃ yatra mitrā-suto muniḥ,कालिन्द्याः कतिभिः सिद्ध अहोभिर् भरतर्षभ प्रापद्यत स्वः-सरितं यत्र मित्रा-सुतो मुनिः
3,5,1,bhp_03.05.001 śrī-śuka uvāca dvāri dyu-nadyā ṛṣabhaḥ kurūṇāṃ maitreyam āsīnam agādha-bodham kṣattopasṛtyācyuta-bhāva-siddhaḥ papraccha sauśīlya-guṇābhitṛptaḥ,भ्प्_०३.०५.००१ श्री-शुक उवाच द्वारि द्यु-नद्या ऋषभः कुरूणां मैत्रेयम् आसीनम् अगाध-बोधम् क्षत्तोपसृत्याच्युत-भाव-सिद्धः पप्रच्छ सौशील्य-गुणाभितृप्तः
3,5,2,bhp_03.05.002 vidura uvāca sukhāya karmāṇi karoti loko na taiḥ sukhaṃ vānyad-upāramaṃ vā vindeta bhūyas tata eva duḥkhaṃ yad atra yuktaṃ bhagavān vaden naḥ,भ्प्_०३.०५.००२ विदुर उवाच सुखाय कर्माणि करोति लोको न तैः सुखं वान्यद्-उपारमं वा विन्देत भूयस् तत एव दुःखं यद् अत्र युक्तं भगवान् वदेन् नः
3,5,3,janasya kṛṣṇād vimukhasya daivād adharma-śīlasya suduḥkhitasya anugrahāyeha caranti nūnaṃ bhūtāni bhavyāni janārdanasya,जनस्य कृष्णाद् विमुखस्य दैवाद् अधर्म-शीलस्य सुदुःखितस्य अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य
3,5,4,tat sādhu-varyādiśa vartma śaṃ naḥ saṃrādhito bhagavān yena puṃsām hṛdi sthito yacchati bhakti-pūte jñānaṃ sa-tattvādhigamaṃ purāṇam,तत् साधु-वर्यादिश वर्त्म शं नः संराधितो भगवान् येन पुंसाम् हृदि स्थितो यच्छति भक्ति-पूते ज्ञानं स-तत्त्वाधिगमं पुराणम्
3,5,5,karoti karmāṇi kṛtāvatāro yāny ātma-tantro bhagavāṃs tryadhīśaḥ yathā sasarjāgra idaṃ nirīhaḥ saṃsthāpya vṛttiṃ jagato vidhatte,करोति कर्माणि कृतावतारो यान्य् आत्म-तन्त्रो भगवांस् त्र्यधीशः यथा ससर्जाग्र इदं निरीहः संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते
3,5,6,yathā punaḥ sve kha idaṃ niveśya śete guhāyāṃ sa nivṛtta-vṛttiḥ yogeśvarādhīśvara eka etad anupraviṣṭo bahudhā yathāsīt,यथा पुनः स्वे ख इदं निवेश्य शेते गुहायां स निवृत्त-वृत्तिः योगेश्वराधीश्वर एक एतद् अनुप्रविष्टो बहुधा यथासीत्
3,5,7,krīḍan vidhatte dvija-go-surāṇāṃ kṣemāya karmāṇy avatāra-bhedaiḥ mano na tṛpyaty api śṛṇvatāṃ naḥ suśloka-mauleś caritāmṛtāni,क्रीडन् विधत्ते द्विज-गो-सुराणां क्षेमाय कर्माण्य् अवतार-भेदैः मनो न तृप्यत्य् अपि शृण्वतां नः सुश्लोक-मौलेश् चरितामृतानि
3,5,8,yais tattva-bhedair adhiloka-nātho lokān alokān saha lokapālān acīkḷpad yatra hi sarva-sattva- nikāya-bhedo 'dhikṛtaḥ pratītaḥ,यैस् तत्त्व-भेदैर् अधिलोक-नाथो लोकान् अलोकान् सह लोकपालान् अचीकॢपद् यत्र हि सर्व-सत्त्व- निकाय-भेदो ऽधिकृतः प्रतीतः
3,5,9,yena prajānām uta ātma-karma- rūpābhidhānāṃ ca bhidāṃ vyadhatta nārāyaṇo viśvasṛg ātma-yonir etac ca no varṇaya vipra-varya,येन प्रजानाम् उत आत्म-कर्म- रूपाभिधानां च भिदां व्यधत्त नारायणो विश्वसृग् आत्म-योनिर् एतच् च नो वर्णय विप्र-वर्य
3,5,10,parāvareṣāṃ bhagavan vratāni śrutāni me vyāsa-mukhād abhīkṣṇam atṛpnuma kṣulla-sukhāvahānāṃ teṣām ṛte kṛṣṇa-kathāmṛtaughāt,परावरेषां भगवन् व्रतानि श्रुतानि मे व्यास-मुखाद् अभीक्ष्णम् अतृप्नुम क्षुल्ल-सुखावहानां तेषाम् ऋते कृष्ण-कथामृतौघात्
3,5,11,kas tṛpnuyāt tīrtha-pado 'bhidhānāt satreṣu vaḥ sūribhir īḍyamānāt yaḥ karṇa-nāḍīṃ puruṣasya yāto bhava-pradāṃ geha-ratiṃ chinatti,कस् तृप्नुयात् तीर्थ-पदो ऽभिधानात् सत्रेषु वः सूरिभिर् ईड्यमानात् यः कर्ण-नाडीं पुरुषस्य यातो भव-प्रदां गेह-रतिं छिनत्ति
3,5,12,munir vivakṣur bhagavad-guṇānāṃ sakhāpi te bhāratam āha kṛṣṇaḥ yasmin nṛṇāṃ grāmya-sukhānuvādair matir gṛhītā nu hareḥ kathāyām,मुनिर् विवक्षुर् भगवद्-गुणानां सखापि ते भारतम् आह कृष्णः यस्मिन् नृणां ग्राम्य-सुखानुवादैर् मतिर् गृहीता नु हरेः कथायाम्
3,5,13,sā śraddadhānasya vivardhamānā viraktim anyatra karoti puṃsaḥ hareḥ padānusmṛti-nirvṛtasya samasta-duḥkhāpyayam āśu dhatte,सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना विरक्तिम् अन्यत्र करोति पुंसः हरेः पदानुस्मृति-निर्वृतस्य समस्त-दुःखाप्ययम् आशु धत्ते
3,5,14,tāñ chocya-śocyān avido 'nuśoce hareḥ kathāyāṃ vimukhān aghena kṣiṇoti devo 'nimiṣas tu yeṣām āyur vṛthā-vāda-gati-smṛtīnām,ताञ् छोच्य-शोच्यान् अविदो ऽनुशोचे हरेः कथायां विमुखान् अघेन क्षिणोति देवो ऽनिमिषस् तु येषाम् आयुर् वृथा-वाद-गति-स्मृतीनाम्
3,5,15,tad asya kauṣārava śarma-dātur hareḥ kathām eva kathāsu sāram uddhṛtya puṣpebhya ivārta-bandho śivāya naḥ kīrtaya tīrtha-kīrteḥ,तद् अस्य कौषारव शर्म-दातुर् हरेः कथाम् एव कथासु सारम् उद्धृत्य पुष्पेभ्य इवार्त-बन्धो शिवाय नः कीर्तय तीर्थ-कीर्तेः
3,5,16,sa viśva-janma-sthiti-saṃyamārthe kṛtāvatāraḥ pragṛhīta-śaktiḥ cakāra karmāṇy atipūruṣāṇi yānīśvaraḥ kīrtaya tāni mahyam,स विश्व-जन्म-स्थिति-संयमार्थे कृतावतारः प्रगृहीत-शक्तिः चकार कर्माण्य् अतिपूरुषाणि यानीश्वरः कीर्तय तानि मह्यम्
3,5,17,bhp_03.05.017 śrī-śuka uvāca sa evaṃ bhagavān pṛṣṭaḥ kṣattrā kauṣāravo muniḥ puṃsāṃ niḥśreyasārthena tam āha bahu-mānayan,भ्प्_०३.०५.०१७ श्री-शुक उवाच स एवं भगवान् पृष्टः क्षत्त्रा कौषारवो मुनिः पुंसां निःश्रेयसार्थेन तम् आह बहु-मानयन्
3,5,18,bhp_03.05.018 maitreya uvāca sādhu pṛṣṭaṃ tvayā sādho lokān sādhv anugṛhṇatā kīrtiṃ vitanvatā loke ātmano 'dhokṣajātmanaḥ,भ्प्_०३.०५.०१८ मैत्रेय उवाच साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साध्व् अनुगृह्णता कीर्तिं वितन्वता लोके आत्मनो ऽधोक्षजात्मनः
3,5,19,naitac citraṃ tvayi kṣattar bādarāyaṇa-vīryaje gṛhīto 'nanya-bhāvena yat tvayā harir īśvaraḥ,नैतच् चित्रं त्वयि क्षत्तर् बादरायण-वीर्यजे गृहीतो ऽनन्य-भावेन यत् त्वया हरिर् ईश्वरः
3,5,20,māṇḍavya-śāpād bhagavān prajā-saṃyamano yamaḥ bhrātuḥ kṣetre bhujiṣyāyāṃ jātaḥ satyavatī-sutāt,माण्डव्य-शापाद् भगवान् प्रजा-संयमनो यमः भ्रातुः क्षेत्रे भुजिष्यायां जातः सत्यवती-सुतात्
3,5,21,bhavān bhagavato nityaṃ sammataḥ sānugasya ha yasya jñānopadeśāya mādiśad bhagavān vrajan,भवान् भगवतो नित्यं सम्मतः सानुगस्य ह यस्य ज्ञानोपदेशाय मादिशद् भगवान् व्रजन्
3,5,22,atha te bhagaval-līlā yoga-māyorubṛṃhitāḥ viśva-sthity-udbhavāntārthā varṇayāmy anupūrvaśaḥ,अथ ते भगवल्-लीला योग-मायोरुबृंहिताः विश्व-स्थित्य्-उद्भवान्तार्था वर्णयाम्य् अनुपूर्वशः
3,5,23,bhagavān eka āsedam agra ātmātmanāṃ vibhuḥ ātmecchānugatāv ātmā nānā-maty-upalakṣaṇaḥ,भगवान् एक आसेदम् अग्र आत्मात्मनां विभुः आत्मेच्छानुगताव् आत्मा नाना-मत्य्-उपलक्षणः
3,5,24,sa vā eṣa tadā draṣṭā nāpaśyad dṛśyam ekarāṭ mene 'santam ivātmānaṃ supta-śaktir asupta-dṛk,स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद् दृश्यम् एकराट् मेने ऽसन्तम् इवात्मानं सुप्त-शक्तिर् असुप्त-दृक्
3,5,25,sā vā etasya saṃdraṣṭuḥ śaktiḥ sad-asad-ātmikā māyā nāma mahā-bhāga yayedaṃ nirmame vibhuḥ,सा वा एतस्य संद्रष्टुः शक्तिः सद्-असद्-आत्मिका माया नाम महा-भाग ययेदं निर्ममे विभुः
3,5,26,kāla-vṛttyā tu māyāyāṃ guṇa-mayyām adhokṣajaḥ puruṣeṇātma-bhūtena vīryam ādhatta vīryavān,काल-वृत्त्या तु मायायां गुण-मय्याम् अधोक्षजः पुरुषेणात्म-भूतेन वीर्यम् आधत्त वीर्यवान्
3,5,27,tato 'bhavan mahat-tattvam avyaktāt kāla-coditāt vijñānātmātma-deha-sthaṃ viśvaṃ vyañjaṃs tamo-nudaḥ,ततो ऽभवन् महत्-तत्त्वम् अव्यक्तात् काल-चोदितात् विज्ञानात्मात्म-देह-स्थं विश्वं व्यञ्जंस् तमो-नुदः
3,5,28,so 'py aṃśa-guṇa-kālātmā bhagavad-dṛṣṭi-gocaraḥ ātmānaṃ vyakarod ātmā viśvasyāsya sisṛkṣayā,सो ऽप्य् अंश-गुण-कालात्मा भगवद्-दृष्टि-गोचरः आत्मानं व्यकरोद् आत्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया
3,5,29,mahat-tattvād vikurvāṇād ahaṃ-tattvaṃ vyajāyata kārya-kāraṇa-kartrātmā bhūtendriya-mano-mayaḥ,महत्-तत्त्वाद् विकुर्वाणाद् अहं-तत्त्वं व्यजायत कार्य-कारण-कर्त्रात्मा भूतेन्द्रिय-मनो-मयः
3,5,30,vaikārikas taijasaś ca tāmasaś cety ahaṃ tridhā ahaṃ-tattvād vikurvāṇān mano vaikārikād abhūt vaikārikāś ca ye devā arthābhivyañjanaṃ yataḥ,वैकारिकस् तैजसश् च तामसश् चेत्य् अहं त्रिधा अहं-तत्त्वाद् विकुर्वाणान् मनो वैकारिकाद् अभूत् वैकारिकाश् च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यतः
3,5,31,taijasānīndriyāṇy eva jñāna-karma-mayāni ca tāmaso bhūta-sūkṣmādir yataḥ khaṃ liṅgam ātmanaḥ,तैजसानीन्द्रियाण्य् एव ज्ञान-कर्म-मयानि च तामसो भूत-सूक्ष्मादिर् यतः खं लिङ्गम् आत्मनः
3,5,32,kāla-māyāṃśa-yogena bhagavad-vīkṣitaṃ nabhaḥ nabhaso 'nusṛtaṃ sparśaṃ vikurvan nirmame 'nilam,काल-मायांश-योगेन भगवद्-वीक्षितं नभः नभसो ऽनुसृतं स्पर्शं विकुर्वन् निर्ममे ऽनिलम्
3,5,33,anilo 'pi vikurvāṇo nabhasoru-balānvitaḥ sasarja rūpa-tanmātraṃ jyotir lokasya locanam,अनिलो ऽपि विकुर्वाणो नभसोरु-बलान्वितः ससर्ज रूप-तन्मात्रं ज्योतिर् लोकस्य लोचनम्
3,5,34,anilenānvitaṃ jyotir vikurvat paravīkṣitam ādhattāmbho rasa-mayaṃ kāla-māyāṃśa-yogataḥ,अनिलेनान्वितं ज्योतिर् विकुर्वत् परवीक्षितम् आधत्ताम्भो रस-मयं काल-मायांश-योगतः
3,5,35,jyotiṣāmbho 'nusaṃsṛṣṭaṃ vikurvad brahma-vīkṣitam mahīṃ gandha-guṇām ādhāt kāla-māyāṃśa-yogataḥ,ज्योतिषाम्भो ऽनुसंसृष्टं विकुर्वद् ब्रह्म-वीक्षितम् महीं गन्ध-गुणाम् आधात् काल-मायांश-योगतः
3,5,36,bhūtānāṃ nabha-ādīnāṃ yad yad bhavyāvarāvaram teṣāṃ parānusaṃsargād yathā saṅkhyaṃ guṇān viduḥ,भूतानां नभ-आदीनां यद् यद् भव्यावरावरम् तेषां परानुसंसर्गाद् यथा सङ्ख्यं गुणान् विदुः
3,5,37,ete devāḥ kalā viṣṇoḥ kāla-māyāṃśa-liṅginaḥ nānātvāt sva-kriyānīśāḥ procuḥ prāñjalayo vibhum,एते देवाः कला विष्णोः काल-मायांश-लिङ्गिनः नानात्वात् स्व-क्रियानीशाः प्रोचुः प्राञ्जलयो विभुम्
3,5,38,bhp_03.05.038 devā ūcuḥ namāma te deva padāravindaṃ prapanna-tāpopaśamātapatram yan-mūla-ketā yatayo 'ñjasoru- saṃsāra-duḥkhaṃ bahir utkṣipanti,भ्प्_०३.०५.०३८ देवा ऊचुः नमाम ते देव पदारविन्दं प्रपन्न-तापोपशमातपत्रम् यन्-मूल-केता यतयो ऽञ्जसोरु- संसार-दुःखं बहिर् उत्क्षिपन्ति
3,5,39,dhātar yad asmin bhava īśa jīvās tāpa-trayeṇābhihatā na śarma ātman labhante bhagavaṃs tavāṅghri- cchāyāṃ sa-vidyām ata āśrayema,धातर् यद् अस्मिन् भव ईश जीवास् ताप-त्रयेणाभिहता न शर्म आत्मन् लभन्ते भगवंस् तवाङ्घ्रि- च्छायां स-विद्याम् अत आश्रयेम
3,5,40,mārganti yat te mukha-padma-nīḍaiś chandaḥ-suparṇair ṛṣayo vivikte yasyāgha-marṣoda-sarid-varāyāḥ padaṃ padaṃ tīrtha-padaḥ prapannāḥ,मार्गन्ति यत् ते मुख-पद्म-नीडैश् छन्दः-सुपर्णैर् ऋषयो विविक्ते यस्याघ-मर्षोद-सरिद्-वरायाः पदं पदं तीर्थ-पदः प्रपन्नाः
3,5,41,yac chraddhayā śrutavatyā ca bhaktyā sammṛjyamāne hṛdaye 'vadhāya jñānena vairāgya-balena dhīrā vrajema tat te 'ṅghri-saroja-pīṭham,यच् छ्रद्धया श्रुतवत्या च भक्त्या सम्मृज्यमाने हृदये ऽवधाय ज्ञानेन वैराग्य-बलेन धीरा व्रजेम तत् ते ऽङ्घ्रि-सरोज-पीठम्
3,5,42,viśvasya janma-sthiti-saṃyamārthe kṛtāvatārasya padāmbujaṃ te vrajema sarve śaraṇaṃ yad īśa smṛtaṃ prayacchaty abhayaṃ sva-puṃsām,विश्वस्य जन्म-स्थिति-संयमार्थे कृतावतारस्य पदाम्बुजं ते व्रजेम सर्वे शरणं यद् ईश स्मृतं प्रयच्छत्य् अभयं स्व-पुंसाम्
3,5,43,yat sānubandhe 'sati deha-gehe mamāham ity ūḍha-durāgrahāṇām puṃsāṃ sudūraṃ vasato 'pi puryāṃ bhajema tat te bhagavan padābjam,यत् सानुबन्धे ऽसति देह-गेहे ममाहम् इत्य् ऊढ-दुराग्रहाणाम् पुंसां सुदूरं वसतो ऽपि पुर्यां भजेम तत् ते भगवन् पदाब्जम्
3,5,44,tān vai hy asad-vṛttibhir akṣibhir ye parāhṛtāntar-manasaḥ pareśa atho na paśyanty urugāya nūnaṃ ye te padanyāsa-vilāsa-lakṣyāḥ,तान् वै ह्य् असद्-वृत्तिभिर् अक्षिभिर् ये पराहृतान्तर्-मनसः परेश अथो न पश्यन्त्य् उरुगाय नूनं ये ते पदन्यास-विलास-लक्ष्याः
3,5,45,pānena te deva kathā-sudhāyāḥ pravṛddha-bhaktyā viśadāśayā ye vairāgya-sāraṃ pratilabhya bodhaṃ yathāñjasānvīyur akuṇṭha-dhiṣṇyam,पानेन ते देव कथा-सुधायाः प्रवृद्ध-भक्त्या विशदाशया ये वैराग्य-सारं प्रतिलभ्य बोधं यथाञ्जसान्वीयुर् अकुण्ठ-धिष्ण्यम्
3,5,46,tathāpare cātma-samādhi-yoga- balena jitvā prakṛtiṃ baliṣṭhām tvām eva dhīrāḥ puruṣaṃ viśanti teṣāṃ śramaḥ syān na tu sevayā te,तथापरे चात्म-समाधि-योग- बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् त्वाम् एव धीराः पुरुषं विशन्ति तेषां श्रमः स्यान् न तु सेवया ते
3,5,47,tat te vayaṃ loka-sisṛkṣayādya tvayānusṛṣṭās tribhir ātmabhiḥ sma sarve viyuktāḥ sva-vihāra-tantraṃ na śaknumas tat pratihartave te,तत् ते वयं लोक-सिसृक्षयाद्य त्वयानुसृष्टास् त्रिभिर् आत्मभिः स्म सर्वे वियुक्ताः स्व-विहार-तन्त्रं न शक्नुमस् तत् प्रतिहर्तवे ते
3,5,48,yāvad baliṃ te 'ja harāma kāle yathā vayaṃ cānnam adāma yatra yathobhayeṣāṃ ta ime hi lokā baliṃ haranto 'nnam adanty anūhāḥ,यावद् बलिं ते ऽज हराम काले यथा वयं चान्नम् अदाम यत्र यथोभयेषां त इमे हि लोका बलिं हरन्तो ऽन्नम् अदन्त्य् अनूहाः
3,5,49,tvaṃ naḥ surāṇām asi sānvayānāṃ kūṭa-stha ādyaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ tvaṃ deva śaktyāṃ guṇa-karma-yonau retas tv ajāyāṃ kavim ādadhe 'jaḥ,त्वं नः सुराणाम् असि सान्वयानां कूट-स्थ आद्यः पुरुषः पुराणः त्वं देव शक्त्यां गुण-कर्म-योनौ रेतस् त्व् अजायां कविम् आदधे ऽजः
3,5,50,tato vayaṃ mat-pramukhā yad-arthe babhūvimātman karavāma kiṃ te tvaṃ naḥ sva-cakṣuḥ paridehi śaktyā deva kriyārthe yad-anugrahāṇām,ततो वयं मत्-प्रमुखा यद्-अर्थे बभूविमात्मन् करवाम किं ते त्वं नः स्व-चक्षुः परिदेहि शक्त्या देव क्रियार्थे यद्-अनुग्रहाणाम्
3,6,1,bhp_03.06.001 ṛṣir uvāca iti tāsāṃ sva-śaktīnāṃ satīnām asametya saḥ prasupta-loka-tantrāṇāṃ niśāmya gatim īśvaraḥ,भ्प्_०३.०६.००१ ऋषिर् उवाच इति तासां स्व-शक्तीनां सतीनाम् असमेत्य सः प्रसुप्त-लोक-तन्त्राणां निशाम्य गतिम् ईश्वरः
3,6,2,kāla-sañjñāṃ tadā devīṃ bibhrac-chaktim urukramaḥ trayoviṃśati tattvānāṃ gaṇaṃ yugapad āviśat,काल-सञ्ज्ञां तदा देवीं बिभ्रच्-छक्तिम् उरुक्रमः त्रयोविंशति तत्त्वानां गणं युगपद् आविशत्
3,6,3,so 'nupraviṣṭo bhagavāṃś ceṣṭārūpeṇa taṃ gaṇam bhinnaṃ saṃyojayām āsa suptaṃ karma prabodhayan,सो ऽनुप्रविष्टो भगवांश् चेष्टारूपेण तं गणम् भिन्नं संयोजयाम् आस सुप्तं कर्म प्रबोधयन्
3,6,4,prabuddha-karma daivena trayoviṃśatiko gaṇaḥ prerito 'janayat svābhir mātrābhir adhipūruṣam,प्रबुद्ध-कर्म दैवेन त्रयोविंशतिको गणः प्रेरितो ऽजनयत् स्वाभिर् मात्राभिर् अधिपूरुषम्
3,6,5,pareṇa viśatā svasmin mātrayā viśva-sṛg-gaṇaḥ cukṣobhānyonyam āsādya yasmin lokāś carācarāḥ,परेण विशता स्वस्मिन् मात्रया विश्व-सृग्-गणः चुक्षोभान्योन्यम् आसाद्य यस्मिन् लोकाश् चराचराः
3,6,6,hiraṇmayaḥ sa puruṣaḥ sahasra-parivatsarān āṇḍa-kośa uvāsāpsu sarva-sattvopabṛṃhitaḥ,हिरण्मयः स पुरुषः सहस्र-परिवत्सरान् आण्ड-कोश उवासाप्सु सर्व-सत्त्वोपबृंहितः
3,6,7,sa vai viśva-sṛjāṃ garbho deva-karmātma-śaktimān vibabhājātmanātmānam ekadhā daśadhā tridhā,स वै विश्व-सृजां गर्भो देव-कर्मात्म-शक्तिमान् विबभाजात्मनात्मानम् एकधा दशधा त्रिधा
3,6,8,eṣa hy aśeṣa-sattvānām ātmāṃśaḥ paramātmanaḥ ādyo 'vatāro yatrāsau bhūta-grāmo vibhāvyate,एष ह्य् अशेष-सत्त्वानाम् आत्मांशः परमात्मनः आद्यो ऽवतारो यत्रासौ भूत-ग्रामो विभाव्यते
3,6,9,sādhyātmaḥ sādhidaivaś ca sādhibhūta iti tridhā virāṭ prāṇo daśa-vidha ekadhā hṛdayena ca,साध्यात्मः साधिदैवश् च साधिभूत इति त्रिधा विराट् प्राणो दश-विध एकधा हृदयेन च
3,6,10,smaran viśva-sṛjām īśo vijñāpitam adhokṣajaḥ virājam atapat svena tejasaiṣāṃ vivṛttaye,स्मरन् विश्व-सृजाम् ईशो विज्ञापितम् अधोक्षजः विराजम् अतपत् स्वेन तेजसैषां विवृत्तये
3,6,11,atha tasyābhitaptasya katidhāyatanāni ha nirabhidyanta devānāṃ tāni me gadataḥ śṛṇu,अथ तस्याभितप्तस्य कतिधायतनानि ह निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदतः शृणु
3,6,12,tasyāgnir āsyaṃ nirbhinnaṃ loka-pālo 'viśat padam vācā svāṃśena vaktavyaṃ yayāsau pratipadyate,तस्याग्निर् आस्यं निर्भिन्नं लोक-पालो ऽविशत् पदम् वाचा स्वांशेन वक्तव्यं ययासौ प्रतिपद्यते
3,6,13,nirbhinnaṃ tālu varuṇo loka-pālo 'viśad dhareḥ jihvayāṃśena ca rasaṃ yayāsau pratipadyate,निर्भिन्नं तालु वरुणो लोक-पालो ऽविशद् धरेः जिह्वयांशेन च रसं ययासौ प्रतिपद्यते
3,6,14,nirbhinne aśvinau nāse viṣṇor āviśatāṃ padam ghrāṇenāṃśena gandhasya pratipattir yato bhavet,निर्भिन्ने अश्विनौ नासे विष्णोर् आविशतां पदम् घ्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर् यतो भवेत्
3,6,15,nirbhinne akṣiṇī tvaṣṭā loka-pālo 'viśad vibhoḥ cakṣuṣāṃśena rūpāṇāṃ pratipattir yato bhavet,निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोक-पालो ऽविशद् विभोः चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर् यतो भवेत्
3,6,16,nirbhinnāny asya carmāṇi loka-pālo 'nilo 'viśat prāṇenāṃśena saṃsparśaṃ yenāsau pratipadyate,निर्भिन्नान्य् अस्य चर्माणि लोक-पालो ऽनिलो ऽविशत् प्राणेनांशेन संस्पर्शं येनासौ प्रतिपद्यते
3,6,17,karṇāv asya vinirbhinnau dhiṣṇyaṃ svaṃ viviśur diśaḥ śrotreṇāṃśena śabdasya siddhiṃ yena prapadyate,कर्णाव् अस्य विनिर्भिन्नौ धिष्ण्यं स्वं विविशुर् दिशः श्रोत्रेणांशेन शब्दस्य सिद्धिं येन प्रपद्यते
3,6,18,tvacam asya vinirbhinnāṃ viviśur dhiṣṇyam oṣadhīḥ aṃśena romabhiḥ kaṇḍūṃ yair asau pratipadyate,त्वचम् अस्य विनिर्भिन्नां विविशुर् धिष्ण्यम् ओषधीः अंशेन रोमभिः कण्डूं यैर् असौ प्रतिपद्यते
3,6,19,meḍhraṃ tasya vinirbhinnaṃ sva-dhiṣṇyaṃ ka upāviśat retasāṃśena yenāsāv ānandaṃ pratipadyate,मेढ्रं तस्य विनिर्भिन्नं स्व-धिष्ण्यं क उपाविशत् रेतसांशेन येनासाव् आनन्दं प्रतिपद्यते
3,6,20,gudaṃ puṃso vinirbhinnaṃ mitro lokeśa āviśat pāyunāṃśena yenāsau visargaṃ pratipadyate,गुदं पुंसो विनिर्भिन्नं मित्रो लोकेश आविशत् पायुनांशेन येनासौ विसर्गं प्रतिपद्यते
3,6,21,hastāv asya vinirbhinnāv indraḥ svar-patir āviśat vārtayāṃśena puruṣo yayā vṛttiṃ prapadyate,हस्ताव् अस्य विनिर्भिन्नाव् इन्द्रः स्वर्-पतिर् आविशत् वार्तयांशेन पुरुषो यया वृत्तिं प्रपद्यते
3,6,22,pādāv asya vinirbhinnau lokeśo viṣṇur āviśat gatyā svāṃśena puruṣo yayā prāpyaṃ prapadyate,पादाव् अस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो विष्णुर् आविशत् गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं प्रपद्यते
3,6,23,buddhiṃ cāsya vinirbhinnāṃ vāg-īśo dhiṣṇyam āviśat bodhenāṃśena boddhavyam pratipattir yato bhavet,बुद्धिं चास्य विनिर्भिन्नां वाग्-ईशो धिष्ण्यम् आविशत् बोधेनांशेन बोद्धव्यम् प्रतिपत्तिर् यतो भवेत्
3,6,24,hṛdayaṃ cāsya nirbhinnaṃ candramā dhiṣṇyam āviśat manasāṃśena yenāsau vikriyāṃ pratipadyate,हृदयं चास्य निर्भिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यम् आविशत् मनसांशेन येनासौ विक्रियां प्रतिपद्यते
3,6,25,ātmānaṃ cāsya nirbhinnam abhimāno 'viśat padam karmaṇāṃśena yenāsau kartavyaṃ pratipadyate,आत्मानं चास्य निर्भिन्नम् अभिमानो ऽविशत् पदम् कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं प्रतिपद्यते
3,6,26,sattvaṃ cāsya vinirbhinnaṃ mahān dhiṣṇyam upāviśat cittenāṃśena yenāsau vijñānaṃ pratipadyate,सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान् धिष्ण्यम् उपाविशत् चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं प्रतिपद्यते
3,6,27,śīrṣṇo 'sya dyaur dharā padbhyāṃ khaṃ nābher udapadyata guṇānāṃ vṛttayo yeṣu pratīyante surādayaḥ,शीर्ष्णो ऽस्य द्यौर् धरा पद्भ्यां खं नाभेर् उदपद्यत गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते सुरादयः
3,6,28,ātyantikena sattvena divaṃ devāḥ prapedire dharāṃ rajaḥ-svabhāvena paṇayo ye ca tān anu,आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवाः प्रपेदिरे धरां रजः-स्वभावेन पणयो ये च तान् अनु
3,6,29,tārtīyena svabhāvena bhagavan-nābhim āśritāḥ ubhayor antaraṃ vyoma ye rudra-pārṣadāṃ gaṇāḥ,तार्तीयेन स्वभावेन भगवन्-नाभिम् आश्रिताः उभयोर् अन्तरं व्योम ये रुद्र-पार्षदां गणाः
3,6,30,mukhato 'vartata brahma puruṣasya kurūdvaha yas tūnmukhatvād varṇānāṃ mukhyo 'bhūd brāhmaṇo guruḥ,मुखतो ऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह यस् तून्मुखत्वाद् वर्णानां मुख्यो ऽभूद् ब्राह्मणो गुरुः
3,6,31,bāhubhyo 'vartata kṣatraṃ kṣatriyas tad anuvrataḥ yo jātas trāyate varṇān pauruṣaḥ kaṇṭaka-kṣatāt,बाहुभ्यो ऽवर्तत क्षत्रं क्षत्रियस् तद् अनुव्रतः यो जातस् त्रायते वर्णान् पौरुषः कण्टक-क्षतात्
3,6,32,viśo 'vartanta tasyorvor loka-vṛttikarīr vibhoḥ vaiśyas tad-udbhavo vārtāṃ nṛṇāṃ yaḥ samavartayat,विशो ऽवर्तन्त तस्योर्वोर् लोक-वृत्तिकरीर् विभोः वैश्यस् तद्-उद्भवो वार्तां नृणां यः समवर्तयत्
3,6,33,padbhyāṃ bhagavato jajñe śuśrūṣā dharma-siddhaye tasyāṃ jātaḥ purā śūdro yad-vṛttyā tuṣyate hariḥ,पद्भ्यां भगवतो जज्ञे शुश्रूषा धर्म-सिद्धये तस्यां जातः पुरा शूद्रो यद्-वृत्त्या तुष्यते हरिः
3,6,34,ete varṇāḥ sva-dharmeṇa yajanti sva-guruṃ harim śraddhayātma-viśuddhy-arthaṃ yaj-jātāḥ saha vṛttibhiḥ,एते वर्णाः स्व-धर्मेण यजन्ति स्व-गुरुं हरिम् श्रद्धयात्म-विशुद्ध्य्-अर्थं यज्-जाताः सह वृत्तिभिः
3,6,35,etat kṣattar bhagavato daiva-karmātma-rūpiṇaḥ kaḥ śraddadhyād upākartuṃ yogamāyā-balodayam,एतत् क्षत्तर् भगवतो दैव-कर्मात्म-रूपिणः कः श्रद्दध्याद् उपाकर्तुं योगमाया-बलोदयम्
3,6,36,tathāpi kīrtayāmy aṅga yathā-mati yathā-śrutam kīrtiṃ hareḥ svāṃ sat-kartuṃ giram anyābhidhāsatīm,तथापि कीर्तयाम्य् अङ्ग यथा-मति यथा-श्रुतम् कीर्तिं हरेः स्वां सत्-कर्तुं गिरम् अन्याभिधासतीम्
3,6,37,ekānta-lābhaṃ vacaso nu puṃsāṃ suśloka-mauler guṇa-vādam āhuḥ śruteś ca vidvadbhir upākṛtāyāṃ kathā-sudhāyām upasamprayogam,एकान्त-लाभं वचसो नु पुंसां सुश्लोक-मौलेर् गुण-वादम् आहुः श्रुतेश् च विद्वद्भिर् उपाकृतायां कथा-सुधायाम् उपसम्प्रयोगम्
3,6,38,ātmano 'vasito vatsa mahimā kavinādinā saṃvatsara-sahasrānte dhiyā yoga-vipakkayā,आत्मनो ऽवसितो वत्स महिमा कविनादिना संवत्सर-सहस्रान्ते धिया योग-विपक्कया
3,6,39,ato bhagavato māyā māyinām api mohinī yat svayaṃ cātma-vartmātmā na veda kim utāpare,अतो भगवतो माया मायिनाम् अपि मोहिनी यत् स्वयं चात्म-वर्त्मात्मा न वेद किम् उतापरे
3,6,40,yato 'prāpya nyavartanta vācaś ca manasā saha ahaṃ cānya ime devās tasmai bhagavate namaḥ,यतो ऽप्राप्य न्यवर्तन्त वाचश् च मनसा सह अहं चान्य इमे देवास् तस्मै भगवते नमः
3,7,1,bhp_03.07.001 śrī-śuka uvāca evaṃ bruvāṇaṃ maitreyaṃ dvaipāyana-suto budhaḥ prīṇayann iva bhāratyā viduraḥ pratyabhāṣata,भ्प्_०३.०७.००१ श्री-शुक उवाच एवं ब्रुवाणं मैत्रेयं द्वैपायन-सुतो बुधः प्रीणयन्न् इव भारत्या विदुरः प्रत्यभाषत
3,7,2,bhp_03.07.002 vidura uvāca brahman kathaṃ bhagavataś cin-mātrasyāvikāriṇaḥ līlayā cāpi yujyeran nirguṇasya guṇāḥ kriyāḥ,भ्प्_०३.०७.००२ विदुर उवाच ब्रह्मन् कथं भगवतश् चिन्-मात्रस्याविकारिणः लीलया चापि युज्येरन् निर्गुणस्य गुणाः क्रियाः
3,7,3,krīḍāyām udyamo 'rbhasya kāmaś cikrīḍiṣānyataḥ svatas-tṛptasya ca kathaṃ nivṛttasya sadānyataḥ,क्रीडायाम् उद्यमो ऽर्भस्य कामश् चिक्रीडिषान्यतः स्वतस्-तृप्तस्य च कथं निवृत्तस्य सदान्यतः
3,7,4,asrākṣīd bhagavān viśvaṃ guṇa-mayyātma-māyayā tayā saṃsthāpayaty etad bhūyaḥ pratyapidhāsyati,अस्राक्षीद् भगवान् विश्वं गुण-मय्यात्म-मायया तया संस्थापयत्य् एतद् भूयः प्रत्यपिधास्यति
3,7,5,deśataḥ kālato yo 'sāv avasthātaḥ svato 'nyataḥ aviluptāvabodhātmā sa yujyetājayā katham,देशतः कालतो यो ऽसाव् अवस्थातः स्वतो ऽन्यतः अविलुप्तावबोधात्मा स युज्येताजया कथम्
3,7,6,bhagavān eka evaiṣa sarva-kṣetreṣv avasthitaḥ amuṣya durbhagatvaṃ vā kleśo vā karmabhiḥ kutaḥ,भगवान् एक एवैष सर्व-क्षेत्रेष्व् अवस्थितः अमुष्य दुर्भगत्वं वा क्लेशो वा कर्मभिः कुतः
3,7,7,etasmin me mano vidvan khidyate 'jñāna-saṅkaṭe tan naḥ parāṇuda vibho kaśmalaṃ mānasaṃ mahat,एतस्मिन् मे मनो विद्वन् खिद्यते ऽज्ञान-सङ्कटे तन् नः पराणुद विभो कश्मलं मानसं महत्
3,7,8,bhp_03.07.008 śrī-śuka uvāca sa itthaṃ coditaḥ kṣattrā tattva-jijñāsunā muniḥ pratyāha bhagavac-cittaḥ smayann iva gata-smayaḥ,भ्प्_०३.०७.००८ श्री-शुक उवाच स इत्थं चोदितः क्षत्त्रा तत्त्व-जिज्ञासुना मुनिः प्रत्याह भगवच्-चित्तः स्मयन्न् इव गत-स्मयः
3,7,9,bhp_03.07.009 maitreya uvāca seyaṃ bhagavato māyā yan nayena virudhyate īśvarasya vimuktasya kārpaṇyam uta bandhanam,भ्प्_०३.०७.००९ मैत्रेय उवाच सेयं भगवतो माया यन् नयेन विरुध्यते ईश्वरस्य विमुक्तस्य कार्पण्यम् उत बन्धनम्
3,7,10,yad arthena vināmuṣya puṃsa ātma-viparyayaḥ pratīyata upadraṣṭuḥ sva-śiraś chedanādikaḥ,यद् अर्थेन विनामुष्य पुंस आत्म-विपर्ययः प्रतीयत उपद्रष्टुः स्व-शिरश् छेदनादिकः
3,7,11,yathā jale candramasaḥ kampādis tat-kṛto guṇaḥ dṛśyate 'sann api draṣṭur ātmano 'nātmano guṇaḥ,यथा जले चन्द्रमसः कम्पादिस् तत्-कृतो गुणः दृश्यते ऽसन्न् अपि द्रष्टुर् आत्मनो ऽनात्मनो गुणः
3,7,12,sa vai nivṛtti-dharmeṇa vāsudevānukampayā bhagavad-bhakti-yogena tirodhatte śanair iha,स वै निवृत्ति-धर्मेण वासुदेवानुकम्पया भगवद्-भक्ति-योगेन तिरोधत्ते शनैर् इह
3,7,13,yadendriyoparāmo 'tha draṣṭrātmani pare harau vilīyante tadā kleśāḥ saṃsuptasyeva kṛtsnaśaḥ,यदेन्द्रियोपरामो ऽथ द्रष्ट्रात्मनि परे हरौ विलीयन्ते तदा क्लेशाः संसुप्तस्येव कृत्स्नशः
3,7,14,aśeṣa-saṅkleśa-śamaṃ vidhatte guṇānuvāda-śravaṇaṃ murāreḥ kiṃ vā punas tac-caraṇāravinda- parāga-sevā-ratir ātma-labdhā,अशेष-सङ्क्लेश-शमं विधत्ते गुणानुवाद-श्रवणं मुरारेः किं वा पुनस् तच्-चरणारविन्द- पराग-सेवा-रतिर् आत्म-लब्धा
3,7,15,bhp_03.07.015 vidura uvāca sañchinnaḥ saṃśayo mahyaṃ tava sūktāsinā vibho ubhayatrāpi bhagavan mano me sampradhāvati,भ्प्_०३.०७.०१५ विदुर उवाच सञ्छिन्नः संशयो मह्यं तव सूक्तासिना विभो उभयत्रापि भगवन् मनो मे सम्प्रधावति
3,7,16,sādhv etad vyāhṛtaṃ vidvan nātma-māyāyanaṃ hareḥ ābhāty apārthaṃ nirmūlaṃ viśva-mūlaṃ na yad bahiḥ,साध्व् एतद् व्याहृतं विद्वन् नात्म-मायायनं हरेः आभात्य् अपार्थं निर्मूलं विश्व-मूलं न यद् बहिः
3,7,17,yaś ca mūḍhatamo loke yaś ca buddheḥ paraṃ gataḥ tāv ubhau sukham edhete kliśyaty antarito janaḥ,यश् च मूढतमो लोके यश् च बुद्धेः परं गतः ताव् उभौ सुखम् एधेते क्लिश्यत्य् अन्तरितो जनः
3,7,18,arthābhāvaṃ viniścitya pratītasyāpi nātmanaḥ tāṃ cāpi yuṣmac-caraṇa- sevayāhaṃ parāṇude,अर्थाभावं विनिश्चित्य प्रतीतस्यापि नात्मनः तां चापि युष्मच्-चरण- सेवयाहं पराणुदे
3,7,19,yat-sevayā bhagavataḥ kūṭa-sthasya madhu-dviṣaḥ rati-rāso bhavet tīvraḥ pādayor vyasanārdanaḥ,यत्-सेवया भगवतः कूट-स्थस्य मधु-द्विषः रति-रासो भवेत् तीव्रः पादयोर् व्यसनार्दनः
3,7,20,durāpā hy alpa-tapasaḥ sevā vaikuṇṭha-vartmasu yatropagīyate nityaṃ deva-devo janārdanaḥ,दुरापा ह्य् अल्प-तपसः सेवा वैकुण्ठ-वर्त्मसु यत्रोपगीयते नित्यं देव-देवो जनार्दनः
3,7,21,sṛṣṭvāgre mahad-ādīni sa-vikārāṇy anukramāt tebhyo virājam uddhṛtya tam anu prāviśad vibhuḥ,सृष्ट्वाग्रे महद्-आदीनि स-विकाराण्य् अनुक्रमात् तेभ्यो विराजम् उद्धृत्य तम् अनु प्राविशद् विभुः
3,7,22,yam āhur ādyaṃ puruṣaṃ sahasrāṅghry-ūru-bāhukam yatra viśva ime lokāḥ sa-vikāśaṃ ta āsate,यम् आहुर् आद्यं पुरुषं सहस्राङ्घ्र्य्-ऊरु-बाहुकम् यत्र विश्व इमे लोकाः स-विकाशं त आसते
3,7,23,yasmin daśa-vidhaḥ prāṇaḥ sendriyārthendriyas tri-vṛt tvayerito yato varṇās tad-vibhūtīr vadasva naḥ,यस्मिन् दश-विधः प्राणः सेन्द्रियार्थेन्द्रियस् त्रि-वृत् त्वयेरितो यतो वर्णास् तद्-विभूतीर् वदस्व नः
3,7,24,yatra putraiś ca pautraiś ca naptṛbhiḥ saha gotrajaiḥ prajā vicitrākṛtaya āsan yābhir idaṃ tatam,यत्र पुत्रैश् च पौत्रैश् च नप्तृभिः सह गोत्रजैः प्रजा विचित्राकृतय आसन् याभिर् इदं ततम्
3,7,25,prajāpatīnāṃ sa patiś cakḷpe kān prajāpatīn sargāṃś caivānusargāṃś ca manūn manvantarādhipān,प्रजापतीनां स पतिश् चकॢपे कान् प्रजापतीन् सर्गांश् चैवानुसर्गांश् च मनून् मन्वन्तराधिपान्
3,7,26,eteṣām api vedāṃś ca vaṃśānucaritāni ca upary adhaś ca ye lokā bhūmer mitrātmajāsate,एतेषाम् अपि वेदांश् च वंशानुचरितानि च उपर्य् अधश् च ये लोका भूमेर् मित्रात्मजासते
3,7,27,teṣāṃ saṃsthāṃ pramāṇaṃ ca bhūr-lokasya ca varṇaya tiryaṅ-mānuṣa-devānāṃ sarīsṛpa-patattriṇām vada naḥ sarga-saṃvyūhaṃ gārbha-sveda-dvijodbhidām,तेषां संस्थां प्रमाणं च भूर्-लोकस्य च वर्णय तिर्यङ्-मानुष-देवानां सरीसृप-पतत्त्रिणाम् वद नः सर्ग-संव्यूहं गार्भ-स्वेद-द्विजोद्भिदाम्
3,7,28,guṇāvatārair viśvasya sarga-sthity-apyayāśrayam sṛjataḥ śrīnivāsasya vyācakṣvodāra-vikramam,गुणावतारैर् विश्वस्य सर्ग-स्थित्य्-अप्ययाश्रयम् सृजतः श्रीनिवासस्य व्याचक्ष्वोदार-विक्रमम्
3,7,29,varṇāśrama-vibhāgāṃś ca rūpa-śīla-svabhāvataḥ ṛṣīṇāṃ janma-karmāṇi vedasya ca vikarṣaṇam,वर्णाश्रम-विभागांश् च रूप-शील-स्वभावतः ऋषीणां जन्म-कर्माणि वेदस्य च विकर्षणम्
3,7,30,yajñasya ca vitānāni yogasya ca pathaḥ prabho naiṣkarmyasya ca sāṅkhyasya tantraṃ vā bhagavat-smṛtam,यज्ञस्य च वितानानि योगस्य च पथः प्रभो नैष्कर्म्यस्य च साङ्ख्यस्य तन्त्रं वा भगवत्-स्मृतम्
3,7,31,pāṣaṇḍa-patha-vaiṣamyaṃ pratiloma-niveśanam jīvasya gatayo yāś ca yāvatīr guṇa-karmajāḥ,पाषण्ड-पथ-वैषम्यं प्रतिलोम-निवेशनम् जीवस्य गतयो याश् च यावतीर् गुण-कर्मजाः
3,7,32,dharmārtha-kāma-mokṣāṇāṃ nimittāny avirodhataḥ vārtāyā daṇḍa-nīteś ca śrutasya ca vidhiṃ pṛthak,धर्मार्थ-काम-मोक्षाणां निमित्तान्य् अविरोधतः वार्ताया दण्ड-नीतेश् च श्रुतस्य च विधिं पृथक्
3,7,33,śrāddhasya ca vidhiṃ brahman pit-ṇāṃ sargam eva ca graha-nakṣatra-tārāṇāṃ kālāvayava-saṃsthitim,श्राद्धस्य च विधिं ब्रह्मन् पित्-णां सर्गम् एव च ग्रह-नक्षत्र-ताराणां कालावयव-संस्थितिम्
3,7,34,dānasya tapaso vāpi yac ceṣṭā-pūrtayoḥ phalam pravāsa-sthasya yo dharmo yaś ca puṃsa utāpadi,दानस्य तपसो वापि यच् चेष्टा-पूर्तयोः फलम् प्रवास-स्थस्य यो धर्मो यश् च पुंस उतापदि
3,7,35,yena vā bhagavāṃs tuṣyed dharma-yonir janārdanaḥ samprasīdati vā yeṣām etad ākhyāhi me 'nagha,येन वा भगवांस् तुष्येद् धर्म-योनिर् जनार्दनः सम्प्रसीदति वा येषाम् एतद् आख्याहि मे ऽनघ
3,7,36,anuvratānāṃ śiṣyāṇāṃ putrāṇāṃ ca dvijottama anāpṛṣṭam api brūyur guravo dīna-vatsalāḥ,अनुव्रतानां शिष्याणां पुत्राणां च द्विजोत्तम अनापृष्टम् अपि ब्रूयुर् गुरवो दीन-वत्सलाः
3,7,37,tattvānāṃ bhagavaṃs teṣāṃ katidhā pratisaṅkramaḥ tatremaṃ ka upāsīran ka u svid anuśerate,तत्त्वानां भगवंस् तेषां कतिधा प्रतिसङ्क्रमः तत्रेमं क उपासीरन् क उ स्विद् अनुशेरते
3,7,38,puruṣasya ca saṃsthānaṃ svarūpaṃ vā parasya ca jñānaṃ ca naigamaṃ yat tad guru-śiṣya-prayojanam,पुरुषस्य च संस्थानं स्वरूपं वा परस्य च ज्ञानं च नैगमं यत् तद् गुरु-शिष्य-प्रयोजनम्
3,7,39,nimittāni ca tasyeha proktāny anagha-sūribhiḥ svato jñānaṃ kutaḥ puṃsāṃ bhaktir vairāgyam eva vā,निमित्तानि च तस्येह प्रोक्तान्य् अनघ-सूरिभिः स्वतो ज्ञानं कुतः पुंसां भक्तिर् वैराग्यम् एव वा
3,7,40,etān me pṛcchataḥ praśnān hareḥ karma-vivitsayā brūhi me 'jñasya mitratvād ajayā naṣṭa-cakṣuṣaḥ,एतान् मे पृच्छतः प्रश्नान् हरेः कर्म-विवित्सया ब्रूहि मे ऽज्ञस्य मित्रत्वाद् अजया नष्ट-चक्षुषः
3,7,41,sarve vedāś ca yajñāś ca tapo dānāni cānagha jīvābhaya-pradānasya na kurvīran kalām api,सर्वे वेदाश् च यज्ञाश् च तपो दानानि चानघ जीवाभय-प्रदानस्य न कुर्वीरन् कलाम् अपि
3,7,42,bhp_03.07.042 śrī-śuka uvāca sa ittham āpṛṣṭa-purāṇa-kalpaḥ kuru-pradhānena muni-pradhānaḥ pravṛddha-harṣo bhagavat-kathāyāṃ sañcoditas taṃ prahasann ivāha,भ्प्_०३.०७.०४२ श्री-शुक उवाच स इत्थम् आपृष्ट-पुराण-कल्पः कुरु-प्रधानेन मुनि-प्रधानः प्रवृद्ध-हर्षो भगवत्-कथायां सञ्चोदितस् तं प्रहसन्न् इवाह
3,8,1,bhp_03.08.001 maitreya uvāca sat-sevanīyo bata pūru-vaṃśo yal loka-pālo bhagavat-pradhānaḥ babhūvithehājita-kīrti-mālāṃ pade pade nūtanayasy abhīkṣṇam,भ्प्_०३.०८.००१ मैत्रेय उवाच सत्-सेवनीयो बत पूरु-वंशो यल् लोक-पालो भगवत्-प्रधानः बभूविथेहाजित-कीर्ति-मालां पदे पदे नूतनयस्य् अभीक्ष्णम्
3,8,2,so 'haṃ nṛṇāṃ kṣulla-sukhāya duḥkhaṃ mahad gatānāṃ viramāya tasya pravartaye bhāgavataṃ purāṇaṃ yad āha sākṣād bhagavān ṛṣibhyaḥ,सो ऽहं नृणां क्षुल्ल-सुखाय दुःखं महद् गतानां विरमाय तस्य प्रवर्तये भागवतं पुराणं यद् आह साक्षाद् भगवान् ऋषिभ्यः
3,8,3,āsīnam urvyāṃ bhagavantam ādyaṃ saṅkarṣaṇaṃ devam akuṇṭha-sattvam vivitsavas tattvam ataḥ parasya kumāra-mukhyā munayo 'nvapṛcchan,आसीनम् उर्व्यां भगवन्तम् आद्यं सङ्कर्षणं देवम् अकुण्ठ-सत्त्वम् विवित्सवस् तत्त्वम् अतः परस्य कुमार-मुख्या मुनयो ऽन्वपृच्छन्
3,8,4,svam eva dhiṣṇyaṃ bahu mānayantaṃ yad vāsudevābhidham āmananti pratyag-dhṛtākṣāmbuja-kośam īṣad unmīlayantaṃ vibudhodayāya,स्वम् एव धिष्ण्यं बहु मानयन्तं यद् वासुदेवाभिधम् आमनन्ति प्रत्यग्-धृताक्षाम्बुज-कोशम् ईषद् उन्मीलयन्तं विबुधोदयाय
3,8,5,svardhuny-udārdraiḥ sva-jaṭā-kalāpair upaspṛśantaś caraṇopadhānam padmaṃ yad arcanty ahi-rāja-kanyāḥ sa-prema nānā-balibhir varārthāḥ,स्वर्धुन्य्-उदार्द्रैः स्व-जटा-कलापैर् उपस्पृशन्तश् चरणोपधानम् पद्मं यद् अर्चन्त्य् अहि-राज-कन्याः स-प्रेम नाना-बलिभिर् वरार्थाः
3,8,6,muhur gṛṇanto vacasānurāga- skhalat-padenāsya kṛtāni taj-jñāḥ kirīṭa-sāhasra-maṇi-praveka- pradyotitoddāma-phaṇā-sahasram,मुहुर् गृणन्तो वचसानुराग- स्खलत्-पदेनास्य कृतानि तज्-ज्ञाः किरीट-साहस्र-मणि-प्रवेक- प्रद्योतितोद्दाम-फणा-सहस्रम्
3,8,7,proktaṃ kilaitad bhagavattamena nivṛtti-dharmābhiratāya tena sanat-kumārāya sa cāha pṛṣṭaḥ sāṅkhyāyanāyāṅga dhṛta-vratāya,प्रोक्तं किलैतद् भगवत्तमेन निवृत्ति-धर्माभिरताय तेन सनत्-कुमाराय स चाह पृष्टः साङ्ख्यायनायाङ्ग धृत-व्रताय
3,8,8,sāṅkhyāyanaḥ pāramahaṃsya-mukhyo vivakṣamāṇo bhagavad-vibhūtīḥ jagāda so 'smad-gurave 'nvitāya parāśarāyātha bṛhaspateś ca,साङ्ख्यायनः पारमहंस्य-मुख्यो विवक्षमाणो भगवद्-विभूतीः जगाद सो ऽस्मद्-गुरवे ऽन्विताय पराशरायाथ बृहस्पतेश् च
3,8,9,provāca mahyaṃ sa dayālur ukto muniḥ pulastyena purāṇam ādyam so 'haṃ tavaitat kathayāmi vatsa śraddhālave nityam anuvratāya,प्रोवाच मह्यं स दयालुर् उक्तो मुनिः पुलस्त्येन पुराणम् आद्यम् सो ऽहं तवैतत् कथयामि वत्स श्रद्धालवे नित्यम् अनुव्रताय
3,8,10,udāplutaṃ viśvam idaṃ tadāsīd yan nidrayāmīlita-dṛṅ nyamīlayat ahīndra-talpe 'dhiśayāna ekaḥ kṛta-kṣaṇaḥ svātma-ratau nirīhaḥ,उदाप्लुतं विश्वम् इदं तदासीद् यन् निद्रयामीलित-दृङ् न्यमीलयत् अहीन्द्र-तल्पे ऽधिशयान एकः कृत-क्षणः स्वात्म-रतौ निरीहः
3,8,11,so 'ntaḥ śarīre 'rpita-bhūta-sūkṣmaḥ kālātmikāṃ śaktim udīrayāṇaḥ uvāsa tasmin salile pade sve yathānalo dāruṇi ruddha-vīryaḥ,सो ऽन्तः शरीरे ऽर्पित-भूत-सूक्ष्मः कालात्मिकां शक्तिम् उदीरयाणः उवास तस्मिन् सलिले पदे स्वे यथानलो दारुणि रुद्ध-वीर्यः
3,8,12,catur-yugānāṃ ca sahasram apsu svapan svayodīritayā sva-śaktyā kālākhyayāsādita-karma-tantro lokān apītān dadṛśe sva-dehe,चतुर्-युगानां च सहस्रम् अप्सु स्वपन् स्वयोदीरितया स्व-शक्त्या कालाख्ययासादित-कर्म-तन्त्रो लोकान् अपीतान् ददृशे स्व-देहे
3,8,13,tasyārtha-sūkṣmābhiniviṣṭa-dṛṣṭer antar-gato 'rtho rajasā tanīyān guṇena kālānugatena viddhaḥ sūṣyaṃs tadābhidyata nābhi-deśāt,तस्यार्थ-सूक्ष्माभिनिविष्ट-दृष्टेर् अन्तर्-गतो ऽर्थो रजसा तनीयान् गुणेन कालानुगतेन विद्धः सूष्यंस् तदाभिद्यत नाभि-देशात्
3,8,14,sa padma-kośaḥ sahasodatiṣṭhat kālena karma-pratibodhanena sva-rociṣā tat salilaṃ viśālaṃ vidyotayann arka ivātma-yoniḥ,स पद्म-कोशः सहसोदतिष्ठत् कालेन कर्म-प्रतिबोधनेन स्व-रोचिषा तत् सलिलं विशालं विद्योतयन्न् अर्क इवात्म-योनिः
3,8,15,tal loka-padmaṃ sa u eva viṣṇuḥ prāvīviśat sarva-guṇāvabhāsam tasmin svayaṃ vedamayo vidhātā svayambhuvaṃ yaṃ sma vadanti so 'bhūt,तल् लोक-पद्मं स उ एव विष्णुः प्रावीविशत् सर्व-गुणावभासम् तस्मिन् स्वयं वेदमयो विधाता स्वयम्भुवं यं स्म वदन्ति सो ऽभूत्
3,8,16,tasyāṃ sa cāmbho-ruha-karṇikāyām avasthito lokam apaśyamānaḥ parikraman vyomni vivṛtta-netraś catvāri lebhe 'nudiśaṃ mukhāni,तस्यां स चाम्भो-रुह-कर्णिकायाम् अवस्थितो लोकम् अपश्यमानः परिक्रमन् व्योम्नि विवृत्त-नेत्रश् चत्वारि लेभे ऽनुदिशं मुखानि
3,8,17,tasmād yugānta-śvasanāvaghūrṇa- jalormi-cakrāt salilād virūḍham upāśritaḥ kañjam u loka-tattvaṃ nātmānam addhāvidad ādi-devaḥ,तस्माद् युगान्त-श्वसनावघूर्ण- जलोर्मि-चक्रात् सलिलाद् विरूढम् उपाश्रितः कञ्जम् उ लोक-तत्त्वं नात्मानम् अद्धाविदद् आदि-देवः
3,8,18,ka eṣa yo 'sāv aham abja-pṛṣṭha etat kuto vābjam ananyad apsu asti hy adhastād iha kiñcanaitad adhiṣṭhitaṃ yatra satā nu bhāvyam,क एष यो ऽसाव् अहम् अब्ज-पृष्ठ एतत् कुतो वाब्जम् अनन्यद् अप्सु अस्ति ह्य् अधस्ताद् इह किञ्चनैतद् अधिष्ठितं यत्र सता नु भाव्यम्
3,8,19,sa ittham udvīkṣya tad-abja-nāla- nāḍībhir antar-jalam āviveśa nārvāg-gatas tat-khara-nāla-nāla- nābhiṃ vicinvaṃs tad avindatājaḥ,स इत्थम् उद्वीक्ष्य तद्-अब्ज-नाल- नाडीभिर् अन्तर्-जलम् आविवेश नार्वाग्-गतस् तत्-खर-नाल-नाल- नाभिं विचिन्वंस् तद् अविन्दताजः
3,8,20,tamasy apāre vidurātma-sargaṃ vicinvato 'bhūt sumahāṃs tri-ṇemiḥ yo deha-bhājāṃ bhayam īrayāṇaḥ parikṣiṇoty āyur ajasya hetiḥ,तमस्य् अपारे विदुरात्म-सर्गं विचिन्वतो ऽभूत् सुमहांस् त्रि-णेमिः यो देह-भाजां भयम् ईरयाणः परिक्षिणोत्य् आयुर् अजस्य हेतिः
3,8,21,tato nivṛtto 'pratilabdha-kāmaḥ sva-dhiṣṇyam āsādya punaḥ sa devaḥ śanair jita-śvāsa-nivṛtta-citto nyaṣīdad ārūḍha-samādhi-yogaḥ,ततो निवृत्तो ऽप्रतिलब्ध-कामः स्व-धिष्ण्यम् आसाद्य पुनः स देवः शनैर् जित-श्वास-निवृत्त-चित्तो न्यषीदद् आरूढ-समाधि-योगः
3,8,22,kālena so 'jaḥ puruṣāyuṣābhi- pravṛtta-yogena virūḍha-bodhaḥ svayaṃ tad antar-hṛdaye 'vabhātam apaśyatāpaśyata yan na pūrvam,कालेन सो ऽजः पुरुषायुषाभि- प्रवृत्त-योगेन विरूढ-बोधः स्वयं तद् अन्तर्-हृदये ऽवभातम् अपश्यतापश्यत यन् न पूर्वम्
3,8,23,mṛṇāla-gaurāyata-śeṣa-bhoga- paryaṅka ekaṃ puruṣaṃ śayānam phaṇātapatrāyuta-mūrdha-ratna- dyubhir hata-dhvānta-yugānta-toye,मृणाल-गौरायत-शेष-भोग- पर्यङ्क एकं पुरुषं शयानम् फणातपत्रायुत-मूर्ध-रत्न- द्युभिर् हत-ध्वान्त-युगान्त-तोये
3,8,24,prekṣāṃ kṣipantaṃ haritopalādreḥ sandhyābhra-nīver uru-rukma-mūrdhnaḥ ratnodadhārauṣadhi-saumanasya vana-srajo veṇu-bhujāṅghripāṅghreḥ,प्रेक्षां क्षिपन्तं हरितोपलाद्रेः सन्ध्याभ्र-नीवेर् उरु-रुक्म-मूर्ध्नः रत्नोदधारौषधि-सौमनस्य वन-स्रजो वेणु-भुजाङ्घ्रिपाङ्घ्रेः
3,8,25,āyāmato vistarataḥ sva-māna- dehena loka-traya-saṅgraheṇa vicitra-divyābharaṇāṃśukānāṃ kṛta-śriyāpāśrita-veṣa-deham,आयामतो विस्तरतः स्व-मान- देहेन लोक-त्रय-सङ्ग्रहेण विचित्र-दिव्याभरणांशुकानां कृत-श्रियापाश्रित-वेष-देहम्
3,8,26,puṃsāṃ sva-kāmāya vivikta-mārgair abhyarcatāṃ kāma-dughāṅghri-padmam pradarśayantaṃ kṛpayā nakhendu- mayūkha-bhinnāṅguli-cāru-patram,पुंसां स्व-कामाय विविक्त-मार्गैर् अभ्यर्चतां काम-दुघाङ्घ्रि-पद्मम् प्रदर्शयन्तं कृपया नखेन्दु- मयूख-भिन्नाङ्गुलि-चारु-पत्रम्
3,8,27,mukhena lokārti-hara-smitena parisphurat-kuṇḍala-maṇḍitena śoṇāyitenādhara-bimba-bhāsā pratyarhayantaṃ sunasena subhrvā,मुखेन लोकार्ति-हर-स्मितेन परिस्फुरत्-कुण्डल-मण्डितेन शोणायितेनाधर-बिम्ब-भासा प्रत्यर्हयन्तं सुनसेन सुभ्र्वा
3,8,28,kadamba-kiñjalka-piśaṅga-vāsasā svalaṅkṛtaṃ mekhalayā nitambe hāreṇa cānanta-dhanena vatsa śrīvatsa-vakṣaḥ-sthala-vallabhena,कदम्ब-किञ्जल्क-पिशङ्ग-वाससा स्वलङ्कृतं मेखलया नितम्बे हारेण चानन्त-धनेन वत्स श्रीवत्स-वक्षः-स्थल-वल्लभेन
3,8,29,parārdhya-keyūra-maṇi-praveka- paryasta-dordaṇḍa-sahasra-śākham avyakta-mūlaṃ bhuvanāṅghripendram ahīndra-bhogair adhivīta-valśam,परार्ध्य-केयूर-मणि-प्रवेक- पर्यस्त-दोर्दण्ड-सहस्र-शाखम् अव्यक्त-मूलं भुवनाङ्घ्रिपेन्द्रम् अहीन्द्र-भोगैर् अधिवीत-वल्शम्
3,8,30,carācarauko bhagavan-mahīdhram ahīndra-bandhuṃ salilopagūḍham kirīṭa-sāhasra-hiraṇya-śṛṅgam āvirbhavat kaustubha-ratna-garbham,चराचरौको भगवन्-महीध्रम् अहीन्द्र-बन्धुं सलिलोपगूढम् किरीट-साहस्र-हिरण्य-शृङ्गम् आविर्भवत् कौस्तुभ-रत्न-गर्भम्
3,8,31,nivītam āmnāya-madhu-vrata-śriyā sva-kīrti-mayyā vana-mālayā harim sūryendu-vāyv-agny-agamaṃ tri-dhāmabhiḥ parikramat-prādhanikair durāsadam,निवीतम् आम्नाय-मधु-व्रत-श्रिया स्व-कीर्ति-मय्या वन-मालया हरिम् सूर्येन्दु-वाय्व्-अग्न्य्-अगमं त्रि-धामभिः परिक्रमत्-प्राधनिकैर् दुरासदम्
3,8,32,tarhy eva tan-nābhi-saraḥ-sarojam ātmānam ambhaḥ śvasanaṃ viyac ca dadarśa devo jagato vidhātā nātaḥ paraṃ loka-visarga-dṛṣṭiḥ,तर्ह्य् एव तन्-नाभि-सरः-सरोजम् आत्मानम् अम्भः श्वसनं वियच् च ददर्श देवो जगतो विधाता नातः परं लोक-विसर्ग-दृष्टिः
3,8,33,sa karma-bījaṃ rajasoparaktaḥ prajāḥ sisṛkṣann iyad eva dṛṣṭvā astaud visargābhimukhas tam īḍyam avyakta-vartmany abhiveśitātmā,स कर्म-बीजं रजसोपरक्तः प्रजाः सिसृक्षन्न् इयद् एव दृष्ट्वा अस्तौद् विसर्गाभिमुखस् तम् ईड्यम् अव्यक्त-वर्त्मन्य् अभिवेशितात्मा
3,9,1,bhp_03.09.001 brahmovāca jñāto 'si me 'dya sucirān nanu deha-bhājāṃ na jñāyate bhagavato gatir ity avadyam jñāto 'si me 'dya sucirān nanu deha-bhājāṃ na jñāyate bhagavato gatir ity avadyam nānyat tvad asti bhagavann api tan na śuddhaṃ māyā-guṇa-vyatikarād yad urur vibhāsi,भ्प्_०३.०९.००१ ब्रह्मोवाच ज्ञातो ऽसि मे ऽद्य सुचिरान् ननु देह-भाजां न ज्ञायते भगवतो गतिर् इत्य् अवद्यम् ज्ञातो ऽसि मे ऽद्य सुचिरान् ननु देह-भाजां न ज्ञायते भगवतो गतिर् इत्य् अवद्यम् नान्यत् त्वद् अस्ति भगवन्न् अपि तन् न शुद्धं माया-गुण-व्यतिकराद् यद् उरुर् विभासि
3,9,2,rūpaṃ yad etad avabodha-rasodayena śaśvan-nivṛtta-tamasaḥ sad-anugrahāya rūpaṃ yad etad avabodha-rasodayena śaśvan-nivṛtta-tamasaḥ sad-anugrahāya ādau gṛhītam avatāra-śataika-bījaṃ yan-nābhi-padma-bhavanād aham āvirāsam,रूपं यद् एतद् अवबोध-रसोदयेन शश्वन्-निवृत्त-तमसः सद्-अनुग्रहाय रूपं यद् एतद् अवबोध-रसोदयेन शश्वन्-निवृत्त-तमसः सद्-अनुग्रहाय आदौ गृहीतम् अवतार-शतैक-बीजं यन्-नाभि-पद्म-भवनाद् अहम् आविरासम्
3,9,3,nātaḥ paraṃ parama yad bhavataḥ svarūpam ānanda-mātram avikalpam aviddha-varcaḥ nātaḥ paraṃ parama yad bhavataḥ svarūpam ānanda-mātram avikalpam aviddha-varcaḥ paśyāmi viśva-sṛjam ekam aviśvam ātman bhūtendriyātmaka-madas ta upāśrito 'smi,नातः परं परम यद् भवतः स्वरूपम् आनन्द-मात्रम् अविकल्पम् अविद्ध-वर्चः नातः परं परम यद् भवतः स्वरूपम् आनन्द-मात्रम् अविकल्पम् अविद्ध-वर्चः पश्यामि विश्व-सृजम् एकम् अविश्वम् आत्मन् भूतेन्द्रियात्मक-मदस् त उपाश्रितो ऽस्मि
3,9,4,tad vā idaṃ bhuvana-maṅgala maṅgalāya dhyāne sma no darśitaṃ ta upāsakānām tad vā idaṃ bhuvana-maṅgala maṅgalāya dhyāne sma no darśitaṃ ta upāsakānām tasmai namo bhagavate 'nuvidhema tubhyaṃ yo 'nādṛto naraka-bhāgbhir asat-prasaṅgaiḥ,तद् वा इदं भुवन-मङ्गल मङ्गलाय ध्याने स्म नो दर्शितं त उपासकानाम् तद् वा इदं भुवन-मङ्गल मङ्गलाय ध्याने स्म नो दर्शितं त उपासकानाम् तस्मै नमो भगवते ऽनुविधेम तुभ्यं यो ऽनादृतो नरक-भाग्भिर् असत्-प्रसङ्गैः
3,9,5,ye tu tvadīya-caraṇāmbuja-kośa-gandhaṃ jighranti karṇa-vivaraiḥ śruti-vāta-nītam ye tu tvadīya-caraṇāmbuja-kośa-gandhaṃ jighranti karṇa-vivaraiḥ śruti-vāta-nītam bhaktyā gṛhīta-caraṇaḥ parayā ca teṣāṃ nāpaiṣi nātha hṛdayāmburuhāt sva-puṃsām,ये तु त्वदीय-चरणाम्बुज-कोश-गन्धं जिघ्रन्ति कर्ण-विवरैः श्रुति-वात-नीतम् ये तु त्वदीय-चरणाम्बुज-कोश-गन्धं जिघ्रन्ति कर्ण-विवरैः श्रुति-वात-नीतम् भक्त्या गृहीत-चरणः परया च तेषां नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात् स्व-पुंसाम्
3,9,6,tāvad bhayaṃ draviṇa-deha-suhṛn-nimittaṃ śokaḥ spṛhā paribhavo vipulaś ca lobhaḥ tāvad bhayaṃ draviṇa-deha-suhṛn-nimittaṃ śokaḥ spṛhā paribhavo vipulaś ca lobhaḥ tāvan mamety asad-avagraha ārti-mūlaṃ yāvan na te 'ṅghrim abhayaṃ pravṛṇīta lokaḥ,तावद् भयं द्रविण-देह-सुहृन्-निमित्तं शोकः स्पृहा परिभवो विपुलश् च लोभः तावद् भयं द्रविण-देह-सुहृन्-निमित्तं शोकः स्पृहा परिभवो विपुलश् च लोभः तावन् ममेत्य् असद्-अवग्रह आर्ति-मूलं यावन् न ते ऽङ्घ्रिम् अभयं प्रवृणीत लोकः
3,9,7,daivena te hata-dhiyo bhavataḥ prasaṅgāt sarvāśubhopaśamanād vimukhendriyā ye daivena te hata-dhiyo bhavataḥ prasaṅgāt sarvāśubhopaśamanād vimukhendriyā ye kurvanti kāma-sukha-leśa-lavāya dīnā lobhābhibhūta-manaso 'kuśalāni śaśvat,दैवेन ते हत-धियो भवतः प्रसङ्गात् सर्वाशुभोपशमनाद् विमुखेन्द्रिया ये दैवेन ते हत-धियो भवतः प्रसङ्गात् सर्वाशुभोपशमनाद् विमुखेन्द्रिया ये कुर्वन्ति काम-सुख-लेश-लवाय दीना लोभाभिभूत-मनसो ऽकुशलानि शश्वत्
3,9,8,kṣut-tṛṭ-tridhātubhir imā muhur ardyamānāḥ śītoṣṇa-vāta-varaṣair itaretarāc ca kṣut-tṛṭ-tridhātubhir imā muhur ardyamānāḥ śītoṣṇa-vāta-varaṣair itaretarāc ca kāmāgninācyuta-ruṣā ca sudurbhareṇa sampaśyato mana urukrama sīdate me,क्षुत्-तृट्-त्रिधातुभिर् इमा मुहुर् अर्द्यमानाः शीतोष्ण-वात-वरषैर् इतरेतराच् च क्षुत्-तृट्-त्रिधातुभिर् इमा मुहुर् अर्द्यमानाः शीतोष्ण-वात-वरषैर् इतरेतराच् च कामाग्निनाच्युत-रुषा च सुदुर्भरेण सम्पश्यतो मन उरुक्रम सीदते मे
3,9,9,yāvat pṛthaktvam idam ātmana indriyārtha- māyā-balaṃ bhagavato jana īśa paśyet yāvat pṛthaktvam idam ātmana indriyārtha- māyā-balaṃ bhagavato jana īśa paśyet tāvan na saṃsṛtir asau pratisaṅkrameta vyarthāpi duḥkha-nivahaṃ vahatī kriyārthā,यावत् पृथक्त्वम् इदम् आत्मन इन्द्रियार्थ- माया-बलं भगवतो जन ईश पश्येत् यावत् पृथक्त्वम् इदम् आत्मन इन्द्रियार्थ- माया-बलं भगवतो जन ईश पश्येत् तावन् न संसृतिर् असौ प्रतिसङ्क्रमेत व्यर्थापि दुःख-निवहं वहती क्रियार्था
3,9,10,ahny āpṛtārta-karaṇā niśi niḥśayānā nānā-manoratha-dhiyā kṣaṇa-bhagna-nidrāḥ ahny āpṛtārta-karaṇā niśi niḥśayānā nānā-manoratha-dhiyā kṣaṇa-bhagna-nidrāḥ daivāhatārtha-racanā ṛṣayo 'pi deva yuṣmat-prasaṅga-vimukhā iha saṃsaranti,अह्न्य् आपृतार्त-करणा निशि निःशयाना नाना-मनोरथ-धिया क्षण-भग्न-निद्राः अह्न्य् आपृतार्त-करणा निशि निःशयाना नाना-मनोरथ-धिया क्षण-भग्न-निद्राः दैवाहतार्थ-रचना ऋषयो ऽपि देव युष्मत्-प्रसङ्ग-विमुखा इह संसरन्ति
3,9,11,tvaṃ bhakti-yoga-paribhāvita-hṛt-saroja āsse śrutekṣita-patho nanu nātha puṃsām tvaṃ bhakti-yoga-paribhāvita-hṛt-saroja āsse śrutekṣita-patho nanu nātha puṃsām yad-yad-dhiyā ta urugāya vibhāvayanti tat-tad-vapuḥ praṇayase sad-anugrahāya,त्वं भक्ति-योग-परिभावित-हृत्-सरोज आस्से श्रुतेक्षित-पथो ननु नाथ पुंसाम् त्वं भक्ति-योग-परिभावित-हृत्-सरोज आस्से श्रुतेक्षित-पथो ननु नाथ पुंसाम् यद्-यद्-धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्-तद्-वपुः प्रणयसे सद्-अनुग्रहाय
3,9,12,nātiprasīdati tathopacitopacārair ārādhitaḥ sura-gaṇair hṛdi baddha-kāmaiḥ nātiprasīdati tathopacitopacārair ārādhitaḥ sura-gaṇair hṛdi baddha-kāmaiḥ yat sarva-bhūta-dayayāsad-alabhyayaiko nānā-janeṣv avahitaḥ suhṛd antar-ātmā,नातिप्रसीदति तथोपचितोपचारैर् आराधितः सुर-गणैर् हृदि बद्ध-कामैः नातिप्रसीदति तथोपचितोपचारैर् आराधितः सुर-गणैर् हृदि बद्ध-कामैः यत् सर्व-भूत-दययासद्-अलभ्ययैको नाना-जनेष्व् अवहितः सुहृद् अन्तर्-आत्मा
3,9,13,puṃsām ato vividha-karmabhir adhvarādyair dānena cogra-tapasā paricaryayā ca puṃsām ato vividha-karmabhir adhvarādyair dānena cogra-tapasā paricaryayā ca ārādhanaṃ bhagavatas tava sat-kriyārtho dharmo 'rpitaḥ karhicid mriyate na yatra,पुंसाम् अतो विविध-कर्मभिर् अध्वराद्यैर् दानेन चोग्र-तपसा परिचर्यया च पुंसाम् अतो विविध-कर्मभिर् अध्वराद्यैर् दानेन चोग्र-तपसा परिचर्यया च आराधनं भगवतस् तव सत्-क्रियार्थो धर्मो ऽर्पितः कर्हिचिद् म्रियते न यत्र
3,9,14,śaśvat svarūpa-mahasaiva nipīta-bheda- mohāya bodha-dhiṣaṇāya namaḥ parasmai śaśvat svarūpa-mahasaiva nipīta-bheda- mohāya bodha-dhiṣaṇāya namaḥ parasmai viśvodbhava-sthiti-layeṣu nimitta-līlā- rāsāya te nama idaṃ cakṛmeśvarāya,शश्वत् स्वरूप-महसैव निपीत-भेद- मोहाय बोध-धिषणाय नमः परस्मै शश्वत् स्वरूप-महसैव निपीत-भेद- मोहाय बोध-धिषणाय नमः परस्मै विश्वोद्भव-स्थिति-लयेषु निमित्त-लीला- रासाय ते नम इदं चकृमेश्वराय
3,9,15,yasyāvatāra-guṇa-karma-viḍambanāni nāmāni ye 'su-vigame vivaśā gṛṇanti yasyāvatāra-guṇa-karma-viḍambanāni nāmāni ye 'su-vigame vivaśā gṛṇanti te 'naika-janma-śamalaṃ sahasaiva hitvā saṃyānty apāvṛtāmṛtaṃ tam ajaṃ prapadye,यस्यावतार-गुण-कर्म-विडम्बनानि नामानि ये ऽसु-विगमे विवशा गृणन्ति यस्यावतार-गुण-कर्म-विडम्बनानि नामानि ये ऽसु-विगमे विवशा गृणन्ति ते ऽनैक-जन्म-शमलं सहसैव हित्वा संयान्त्य् अपावृतामृतं तम् अजं प्रपद्ये
3,9,16,yo vā ahaṃ ca giriśaś ca vibhuḥ svayaṃ ca sthity-udbhava-pralaya-hetava ātma-mūlam yo vā ahaṃ ca giriśaś ca vibhuḥ svayaṃ ca sthity-udbhava-pralaya-hetava ātma-mūlam bhittvā tri-pād vavṛdha eka uru-prarohas tasmai namo bhagavate bhuvana-drumāya,यो वा अहं च गिरिशश् च विभुः स्वयं च स्थित्य्-उद्भव-प्रलय-हेतव आत्म-मूलम् यो वा अहं च गिरिशश् च विभुः स्वयं च स्थित्य्-उद्भव-प्रलय-हेतव आत्म-मूलम् भित्त्वा त्रि-पाद् ववृध एक उरु-प्ररोहस् तस्मै नमो भगवते भुवन-द्रुमाय
3,9,17,loko vikarma-nirataḥ kuśale pramattaḥ karmaṇy ayaṃ tvad-udite bhavad-arcane sve loko vikarma-nirataḥ kuśale pramattaḥ karmaṇy ayaṃ tvad-udite bhavad-arcane sve yas tāvad asya balavān iha jīvitāśāṃ sadyaś chinatty animiṣāya namo 'stu tasmai,लोको विकर्म-निरतः कुशले प्रमत्तः कर्मण्य् अयं त्वद्-उदिते भवद्-अर्चने स्वे लोको विकर्म-निरतः कुशले प्रमत्तः कर्मण्य् अयं त्वद्-उदिते भवद्-अर्चने स्वे यस् तावद् अस्य बलवान् इह जीविताशां सद्यश् छिनत्त्य् अनिमिषाय नमो ऽस्तु तस्मै
3,9,18,yasmād bibhemy aham api dviparārdha-dhiṣṇyam adhyāsitaḥ sakala-loka-namaskṛtaṃ yat yasmād bibhemy aham api dviparārdha-dhiṣṇyam adhyāsitaḥ sakala-loka-namaskṛtaṃ yat tepe tapo bahu-savo 'varurutsamānas tasmai namo bhagavate 'dhimakhāya tubhyam,यस्माद् बिभेम्य् अहम् अपि द्विपरार्ध-धिष्ण्यम् अध्यासितः सकल-लोक-नमस्कृतं यत् यस्माद् बिभेम्य् अहम् अपि द्विपरार्ध-धिष्ण्यम् अध्यासितः सकल-लोक-नमस्कृतं यत् तेपे तपो बहु-सवो ऽवरुरुत्समानस् तस्मै नमो भगवते ऽधिमखाय तुभ्यम्
3,9,19,tiryaṅ-manuṣya-vibudhādiṣu jīva-yoniṣv ātmecchayātma-kṛta-setu-parīpsayā yaḥ tiryaṅ-manuṣya-vibudhādiṣu jīva-yoniṣv ātmecchayātma-kṛta-setu-parīpsayā yaḥ reme nirasta-viṣayo 'py avaruddha-dehas tasmai namo bhagavate puruṣottamāya,तिर्यङ्-मनुष्य-विबुधादिषु जीव-योनिष्व् आत्मेच्छयात्म-कृत-सेतु-परीप्सया यः तिर्यङ्-मनुष्य-विबुधादिषु जीव-योनिष्व् आत्मेच्छयात्म-कृत-सेतु-परीप्सया यः रेमे निरस्त-विषयो ऽप्य् अवरुद्ध-देहस् तस्मै नमो भगवते पुरुषोत्तमाय
3,9,20,yo 'vidyayānupahato 'pi daśārdha-vṛttyā nidrām uvāha jaṭharī-kṛta-loka-yātraḥ yo 'vidyayānupahato 'pi daśārdha-vṛttyā nidrām uvāha jaṭharī-kṛta-loka-yātraḥ antar-jale 'hi-kaśipu-sparśānukūlāṃ bhīmormi-mālini janasya sukhaṃ vivṛṇvan,यो ऽविद्ययानुपहतो ऽपि दशार्ध-वृत्त्या निद्राम् उवाह जठरी-कृत-लोक-यात्रः यो ऽविद्ययानुपहतो ऽपि दशार्ध-वृत्त्या निद्राम् उवाह जठरी-कृत-लोक-यात्रः अन्तर्-जले ऽहि-कशिपु-स्पर्शानुकूलां भीमोर्मि-मालिनि जनस्य सुखं विवृण्वन्
3,9,21,yan-nābhi-padma-bhavanād aham āsam īḍya loka-trayopakaraṇo yad-anugraheṇa yan-nābhi-padma-bhavanād aham āsam īḍya loka-trayopakaraṇo yad-anugraheṇa tasmai namas ta udara-stha-bhavāya yoga- nidrāvasāna-vikasan-nalinekṣaṇāya,यन्-नाभि-पद्म-भवनाद् अहम् आसम् ईड्य लोक-त्रयोपकरणो यद्-अनुग्रहेण यन्-नाभि-पद्म-भवनाद् अहम् आसम् ईड्य लोक-त्रयोपकरणो यद्-अनुग्रहेण तस्मै नमस् त उदर-स्थ-भवाय योग- निद्रावसान-विकसन्-नलिनेक्षणाय
3,9,22,so 'yaṃ samasta-jagatāṃ suhṛd eka ātmā sattvena yan mṛḍayate bhagavān bhagena so 'yaṃ samasta-jagatāṃ suhṛd eka ātmā sattvena yan mṛḍayate bhagavān bhagena tenaiva me dṛśam anuspṛśatād yathāhaṃ srakṣyāmi pūrvavad idaṃ praṇata-priyo 'sau,सो ऽयं समस्त-जगतां सुहृद् एक आत्मा सत्त्वेन यन् मृडयते भगवान् भगेन सो ऽयं समस्त-जगतां सुहृद् एक आत्मा सत्त्वेन यन् मृडयते भगवान् भगेन तेनैव मे दृशम् अनुस्पृशताद् यथाहं स्रक्ष्यामि पूर्ववद् इदं प्रणत-प्रियो ऽसौ
3,9,23,eṣa prapanna-varado ramayātma-śaktyā yad yat kariṣyati gṛhīta-guṇāvatāraḥ eṣa prapanna-varado ramayātma-śaktyā yad yat kariṣyati gṛhīta-guṇāvatāraḥ tasmin sva-vikramam idaṃ sṛjato 'pi ceto yuñjīta karma-śamalaṃ ca yathā vijahyām,एष प्रपन्न-वरदो रमयात्म-शक्त्या यद् यत् करिष्यति गृहीत-गुणावतारः एष प्रपन्न-वरदो रमयात्म-शक्त्या यद् यत् करिष्यति गृहीत-गुणावतारः तस्मिन् स्व-विक्रमम् इदं सृजतो ऽपि चेतो युञ्जीत कर्म-शमलं च यथा विजह्याम्
3,9,24,nābhi-hradād iha sato 'mbhasi yasya puṃso vijñāna-śaktir aham āsam ananta-śakteḥ nābhi-hradād iha sato 'mbhasi yasya puṃso vijñāna-śaktir aham āsam ananta-śakteḥ rūpaṃ vicitram idam asya vivṛṇvato me mā rīriṣīṣṭa nigamasya girāṃ visargaḥ,नाभि-ह्रदाद् इह सतो ऽम्भसि यस्य पुंसो विज्ञान-शक्तिर् अहम् आसम् अनन्त-शक्तेः नाभि-ह्रदाद् इह सतो ऽम्भसि यस्य पुंसो विज्ञान-शक्तिर् अहम् आसम् अनन्त-शक्तेः रूपं विचित्रम् इदम् अस्य विवृण्वतो मे मा रीरिषीष्ट निगमस्य गिरां विसर्गः
3,9,25,so 'sāv adabhra-karuṇo bhagavān vivṛddha- prema-smitena nayanāmburuhaṃ vijṛmbhan so 'sāv adabhra-karuṇo bhagavān vivṛddha- prema-smitena nayanāmburuhaṃ vijṛmbhan utthāya viśva-vijayāya ca no viṣādaṃ mādhvyā girāpanayatāt puruṣaḥ purāṇaḥ,सो ऽसाव् अदभ्र-करुणो भगवान् विवृद्ध- प्रेम-स्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् सो ऽसाव् अदभ्र-करुणो भगवान् विवृद्ध- प्रेम-स्मितेन नयनाम्बुरुहं विजृम्भन् उत्थाय विश्व-विजयाय च नो विषादं माध्व्या गिरापनयतात् पुरुषः पुराणः
3,9,26,bhp_03.09.026 maitreya uvāca sva-sambhavaṃ niśāmyaivaṃ tapo-vidyā-samādhibhiḥ yāvan mano-vacaḥ stutvā virarāma sa khinnavat,भ्प्_०३.०९.०२६ मैत्रेय उवाच स्व-सम्भवं निशाम्यैवं तपो-विद्या-समाधिभिः यावन् मनो-वचः स्तुत्वा विरराम स खिन्नवत्
3,9,27,athābhipretam anvīkṣya brahmaṇo madhusūdanaḥ viṣaṇṇa-cetasaṃ tena kalpa-vyatikarāmbhasā,अथाभिप्रेतम् अन्वीक्ष्य ब्रह्मणो मधुसूदनः विषण्ण-चेतसं तेन कल्प-व्यतिकराम्भसा
3,9,28,loka-saṃsthāna-vijñāna ātmanaḥ parikhidyataḥ tam āhāgādhayā vācā kaśmalaṃ śamayann iva,लोक-संस्थान-विज्ञान आत्मनः परिखिद्यतः तम् आहागाधया वाचा कश्मलं शमयन्न् इव
3,9,29,bhp_03.09.029 śrī-bhagavān uvāca mā veda-garbha gās tandrīṃ sarga udyamam āvaha tan mayāpāditaṃ hy agre yan māṃ prārthayate bhavān,भ्प्_०३.०९.०२९ श्री-भगवान् उवाच मा वेद-गर्भ गास् तन्द्रीं सर्ग उद्यमम् आवह तन् मयापादितं ह्य् अग्रे यन् मां प्रार्थयते भवान्
3,9,30,bhūyas tvaṃ tapa ātiṣṭha vidyāṃ caiva mad-āśrayām tābhyām antar-hṛdi brahman lokān drakṣyasy apāvṛtān,भूयस् त्वं तप आतिष्ठ विद्यां चैव मद्-आश्रयाम् ताभ्याम् अन्तर्-हृदि ब्रह्मन् लोकान् द्रक्ष्यस्य् अपावृतान्
3,9,31,tata ātmani loke ca bhakti-yuktaḥ samāhitaḥ draṣṭāsi māṃ tataṃ brahman mayi lokāṃs tvam ātmanaḥ,तत आत्मनि लोके च भक्ति-युक्तः समाहितः द्रष्टासि मां ततं ब्रह्मन् मयि लोकांस् त्वम् आत्मनः
3,9,32,yadā tu sarva-bhūteṣu dāruṣv agnim iva sthitam praticakṣīta māṃ loko jahyāt tarhy eva kaśmalam,यदा तु सर्व-भूतेषु दारुष्व् अग्निम् इव स्थितम् प्रतिचक्षीत मां लोको जह्यात् तर्ह्य् एव कश्मलम्
3,9,33,yadā rahitam ātmānaṃ bhūtendriya-guṇāśayaiḥ svarūpeṇa mayopetaṃ paśyan svārājyam ṛcchati,यदा रहितम् आत्मानं भूतेन्द्रिय-गुणाशयैः स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् स्वाराज्यम् ऋच्छति
3,9,34,nānā-karma-vitānena prajā bahvīḥ sisṛkṣataḥ nātmāvasīdaty asmiṃs te varṣīyān mad-anugrahaḥ,नाना-कर्म-वितानेन प्रजा बह्वीः सिसृक्षतः नात्मावसीदत्य् अस्मिंस् ते वर्षीयान् मद्-अनुग्रहः
3,9,35,ṛṣim ādyaṃ na badhnāti pāpīyāṃs tvāṃ rajo-guṇaḥ yan mano mayi nirbaddhaṃ prajāḥ saṃsṛjato 'pi te,ऋषिम् आद्यं न बध्नाति पापीयांस् त्वां रजो-गुणः यन् मनो मयि निर्बद्धं प्रजाः संसृजतो ऽपि ते
3,9,36,jñāto 'haṃ bhavatā tv adya durvijñeyo 'pi dehinām yan māṃ tvaṃ manyase 'yuktaṃ bhūtendriya-guṇātmabhiḥ,ज्ञातो ऽहं भवता त्व् अद्य दुर्विज्ञेयो ऽपि देहिनाम् यन् मां त्वं मन्यसे ऽयुक्तं भूतेन्द्रिय-गुणात्मभिः
3,9,37,tubhyaṃ mad-vicikitsāyām ātmā me darśito 'bahiḥ nālena salile mūlaṃ puṣkarasya vicinvataḥ,तुभ्यं मद्-विचिकित्सायाम् आत्मा मे दर्शितो ऽबहिः नालेन सलिले मूलं पुष्करस्य विचिन्वतः
3,9,38,yac cakarthāṅga mat-stotraṃ mat-kathābhyudayāṅkitam yad vā tapasi te niṣṭhā sa eṣa mad-anugrahaḥ,यच् चकर्थाङ्ग मत्-स्तोत्रं मत्-कथाभ्युदयाङ्कितम् यद् वा तपसि ते निष्ठा स एष मद्-अनुग्रहः
3,9,39,prīto 'ham astu bhadraṃ te lokānāṃ vijayecchayā yad astauṣīr guṇamayaṃ nirguṇaṃ mānuvarṇayan,प्रीतो ऽहम् अस्तु भद्रं ते लोकानां विजयेच्छया यद् अस्तौषीर् गुणमयं निर्गुणं मानुवर्णयन्
3,9,40,ya etena pumān nityaṃ stutvā stotreṇa māṃ bhajet tasyāśu samprasīdeyaṃ sarva-kāma-vareśvaraḥ,य एतेन पुमान् नित्यं स्तुत्वा स्तोत्रेण मां भजेत् तस्याशु सम्प्रसीदेयं सर्व-काम-वरेश्वरः
3,9,41,pūrtena tapasā yajñair dānair yoga-samādhinā rāddhaṃ niḥśreyasaṃ puṃsāṃ mat-prītis tattvavin-matam,पूर्तेन तपसा यज्ञैर् दानैर् योग-समाधिना राद्धं निःश्रेयसं पुंसां मत्-प्रीतिस् तत्त्वविन्-मतम्
3,9,42,aham ātmātmanāṃ dhātaḥ preṣṭhaḥ san preyasām api ato mayi ratiṃ kuryād dehādir yat-kṛte priyaḥ,अहम् आत्मात्मनां धातः प्रेष्ठः सन् प्रेयसाम् अपि अतो मयि रतिं कुर्याद् देहादिर् यत्-कृते प्रियः
3,9,43,sarva-veda-mayenedam ātmanātmātma-yoninā prajāḥ sṛja yathā-pūrvaṃ yāś ca mayy anuśerate,सर्व-वेद-मयेनेदम् आत्मनात्मात्म-योनिना प्रजाः सृज यथा-पूर्वं याश् च मय्य् अनुशेरते
3,9,44,bhp_03.09.044 maitreya uvāca tasmā evaṃ jagat-sraṣṭre pradhāna-puruṣeśvaraḥ vyajyedaṃ svena rūpeṇa kañja-nābhas tirodadhe,भ्प्_०३.०९.०४४ मैत्रेय उवाच तस्मा एवं जगत्-स्रष्ट्रे प्रधान-पुरुषेश्वरः व्यज्येदं स्वेन रूपेण कञ्ज-नाभस् तिरोदधे
3,10,1,bhp_03.10.001 vidura uvāca antarhite bhagavati brahmā loka-pitāmahaḥ prajāḥ sasarja katidhā daihikīr mānasīr vibhuḥ,भ्प्_०३.१०.००१ विदुर उवाच अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोक-पितामहः प्रजाः ससर्ज कतिधा दैहिकीर् मानसीर् विभुः
3,10,2,ye ca me bhagavan pṛṣṭās tvayy arthā bahuvittama tān vadasvānupūrvyeṇa chindhi naḥ sarva-saṃśayān,ये च मे भगवन् पृष्टास् त्वय्य् अर्था बहुवित्तम तान् वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि नः सर्व-संशयान्
3,10,3,bhp_03.10.003 sūta uvāca evaṃ sañcoditas tena kṣattrā kauṣāravir muniḥ prītaḥ pratyāha tān praśnān hṛdi-sthān atha bhārgava,भ्प्_०३.१०.००३ सूत उवाच एवं सञ्चोदितस् तेन क्षत्त्रा कौषारविर् मुनिः प्रीतः प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदि-स्थान् अथ भार्गव
3,10,4,bhp_03.10.004 maitreya uvāca viriñco 'pi tathā cakre divyaṃ varṣa-śataṃ tapaḥ ātmany ātmānam āveśya yathāha bhagavān ajaḥ,भ्प्_०३.१०.००४ मैत्रेय उवाच विरिञ्चो ऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्ष-शतं तपः आत्मन्य् आत्मानम् आवेश्य यथाह भगवान् अजः
3,10,5,tad vilokyābja-sambhūto vāyunā yad-adhiṣṭhitaḥ padmam ambhaś ca tat-kāla- kṛta-vīryeṇa kampitam,तद् विलोक्याब्ज-सम्भूतो वायुना यद्-अधिष्ठितः पद्मम् अम्भश् च तत्-काल- कृत-वीर्येण कम्पितम्
3,10,6,tapasā hy edhamānena vidyayā cātma-saṃsthayā vivṛddha-vijñāna-balo nyapād vāyuṃ sahāmbhasā,तपसा ह्य् एधमानेन विद्यया चात्म-संस्थया विवृद्ध-विज्ञान-बलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा
3,10,7,tad vilokya viyad-vyāpi puṣkaraṃ yad-adhiṣṭhitam anena lokān prāg-līnān kalpitāsmīty acintayat,तद् विलोक्य वियद्-व्यापि पुष्करं यद्-अधिष्ठितम् अनेन लोकान् प्राग्-लीनान् कल्पितास्मीत्य् अचिन्तयत्
3,10,8,padma-kośaṃ tadāviśya bhagavat-karma-coditaḥ ekaṃ vyabhāṅkṣīd urudhā tridhā bhāvyaṃ dvi-saptadhā,पद्म-कोशं तदाविश्य भगवत्-कर्म-चोदितः एकं व्यभाङ्क्षीद् उरुधा त्रिधा भाव्यं द्वि-सप्तधा
3,10,9,etāvāñ jīva-lokasya saṃsthā-bhedaḥ samāhṛtaḥ dharmasya hy animittasya vipākaḥ parameṣṭhy asau,एतावाञ् जीव-लोकस्य संस्था-भेदः समाहृतः धर्मस्य ह्य् अनिमित्तस्य विपाकः परमेष्ठ्य् असौ
3,10,10,bhp_03.10.010 vidura uvāca yathāttha bahu-rūpasya harer adbhuta-karmaṇaḥ kālākhyaṃ lakṣaṇaṃ brahman yathā varṇaya naḥ prabho,भ्प्_०३.१०.०१० विदुर उवाच यथात्थ बहु-रूपस्य हरेर् अद्भुत-कर्मणः कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय नः प्रभो
3,10,11,bhp_03.10.011 maitreya uvāca guṇa-vyatikarākāro nirviśeṣo 'pratiṣṭhitaḥ puruṣas tad-upādānam ātmānaṃ līlayāsṛjat,भ्प्_०३.१०.०११ मैत्रेय उवाच गुण-व्यतिकराकारो निर्विशेषो ऽप्रतिष्ठितः पुरुषस् तद्-उपादानम् आत्मानं लीलयासृजत्
3,10,12,viśvaṃ vai brahma-tan-mātraṃ saṃsthitaṃ viṣṇu-māyayā īśvareṇa paricchinnaṃ kālenāvyakta-mūrtinā,विश्वं वै ब्रह्म-तन्-मात्रं संस्थितं विष्णु-मायया ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्त-मूर्तिना
3,10,13,yathedānīṃ tathāgre ca paścād apy etad īdṛśam sargo nava-vidhas tasya prākṛto vaikṛtas tu yaḥ,यथेदानीं तथाग्रे च पश्चाद् अप्य् एतद् ईदृशम् सर्गो नव-विधस् तस्य प्राकृतो वैकृतस् तु यः
3,10,14,kāla-dravya-guṇair asya tri-vidhaḥ pratisaṅkramaḥ ādyas tu mahataḥ sargo guṇa-vaiṣamyam ātmanaḥ,काल-द्रव्य-गुणैर् अस्य त्रि-विधः प्रतिसङ्क्रमः आद्यस् तु महतः सर्गो गुण-वैषम्यम् आत्मनः
3,10,15,dvitīyas tv ahamo yatra dravya-jñāna-kriyodayaḥ bhūta-sargas tṛtīyas tu tan-mātro dravya-śaktimān,द्वितीयस् त्व् अहमो यत्र द्रव्य-ज्ञान-क्रियोदयः भूत-सर्गस् तृतीयस् तु तन्-मात्रो द्रव्य-शक्तिमान्
3,10,16,caturtha aindriyaḥ sargo yas tu jñāna-kriyātmakaḥ vaikāriko deva-sargaḥ pañcamo yan-mayaṃ manaḥ,चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस् तु ज्ञान-क्रियात्मकः वैकारिको देव-सर्गः पञ्चमो यन्-मयं मनः
3,10,17,ṣaṣṭhas tu tamasaḥ sargo yas tv abuddhi-kṛtaḥ prabhoḥ ṣaḍ ime prākṛtāḥ sargā vaikṛtān api me śṛṇu,षष्ठस् तु तमसः सर्गो यस् त्व् अबुद्धि-कृतः प्रभोः षड् इमे प्राकृताः सर्गा वैकृतान् अपि मे शृणु
3,10,18,rajo-bhājo bhagavato līleyaṃ hari-medhasaḥ saptamo mukhya-sargas tu ṣaḍ-vidhas tasthuṣāṃ ca yaḥ,रजो-भाजो भगवतो लीलेयं हरि-मेधसः सप्तमो मुख्य-सर्गस् तु षड्-विधस् तस्थुषां च यः
3,10,19,vanaspaty-oṣadhi-latā- tvaksārā vīrudho drumāḥ utsrotasas tamaḥ-prāyā antaḥ-sparśā viśeṣiṇaḥ,वनस्पत्य्-ओषधि-लता- त्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः उत्स्रोतसस् तमः-प्राया अन्तः-स्पर्शा विशेषिणः
3,10,20,tiraścām aṣṭamaḥ sargaḥ so 'ṣṭāviṃśad-vidho mataḥ avido bhūri-tamaso ghrāṇa-jñā hṛdy avedinaḥ,तिरश्चाम् अष्टमः सर्गः सो ऽष्टाविंशद्-विधो मतः अविदो भूरि-तमसो घ्राण-ज्ञा हृद्य् अवेदिनः
3,10,21,gaur ajo mahiṣaḥ kṛṣṇaḥ sūkaro gavayo ruruḥ dvi-śaphāḥ paśavaś ceme avir uṣṭraś ca sattama,गौर् अजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः द्वि-शफाः पशवश् चेमे अविर् उष्ट्रश् च सत्तम
3,10,22,kharo 'śvo 'śvataro gauraḥ śarabhaś camarī tathā ete caika-śaphāḥ kṣattaḥ śṛṇu pañca-nakhān paśūn,खरो ऽश्वो ऽश्वतरो गौरः शरभश् चमरी तथा एते चैक-शफाः क्षत्तः शृणु पञ्च-नखान् पशून्
3,10,23,śvā sṛgālo vṛko vyāghro mārjāraḥ śaśa-śallakau siṃhaḥ kapir gajaḥ kūrmo godhā ca makarādayaḥ,श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जारः शश-शल्लकौ सिंहः कपिर् गजः कूर्मो गोधा च मकरादयः
3,10,24,kaṅka-gṛdhra-baka-śyena- bhāsa-bhallūka-barhiṇaḥ haṃsa-sārasa-cakrāhva- kākolūkādayaḥ khagāḥ,कङ्क-गृध्र-बक-श्येन- भास-भल्लूक-बर्हिणः हंस-सारस-चक्राह्व- काकोलूकादयः खगाः
3,10,25,arvāk-srotas tu navamaḥ kṣattar eka-vidho nṛṇām rajo 'dhikāḥ karma-parā duḥkhe ca sukha-māninaḥ,अर्वाक्-स्रोतस् तु नवमः क्षत्तर् एक-विधो नृणाम् रजो ऽधिकाः कर्म-परा दुःखे च सुख-मानिनः
3,10,26,vaikṛtās traya evaite deva-sargaś ca sattama vaikārikas tu yaḥ proktaḥ kaumāras tūbhayātmakaḥ,वैकृतास् त्रय एवैते देव-सर्गश् च सत्तम वैकारिकस् तु यः प्रोक्तः कौमारस् तूभयात्मकः
3,10,27,deva-sargaś cāṣṭa-vidho vibudhāḥ pitaro 'surāḥ gandharvāpsarasaḥ siddhā yakṣa-rakṣāṃsi cāraṇāḥ,देव-सर्गश् चाष्ट-विधो विबुधाः पितरो ऽसुराः गन्धर्वाप्सरसः सिद्धा यक्ष-रक्षांसि चारणाः
3,10,28,bhūta-preta-piśācāś ca vidyādhrāḥ kinnarādayaḥ daśaite vidurākhyātāḥ sargās te viśva-sṛk-kṛtāḥ,भूत-प्रेत-पिशाचाश् च विद्याध्राः किन्नरादयः दशैते विदुराख्याताः सर्गास् ते विश्व-सृक्-कृताः
3,10,29,ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vaṃśān manvantarāṇi ca evaṃ rajaḥ-plutaḥ sraṣṭā kalpādiṣv ātmabhūr hariḥ sṛjaty amogha-saṅkalpa ātmaivātmānam ātmanā,अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशान् मन्वन्तराणि च एवं रजः-प्लुतः स्रष्टा कल्पादिष्व् आत्मभूर् हरिः सृजत्य् अमोघ-सङ्कल्प आत्मैवात्मानम् आत्मना
3,11,1,bhp_03.11.001 maitreya uvāca caramaḥ sad-viśeṣāṇām aneko 'saṃyutaḥ sadā paramāṇuḥ sa vijñeyo nṛṇām aikya-bhramo yataḥ,भ्प्_०३.११.००१ मैत्रेय उवाच चरमः सद्-विशेषाणाम् अनेको ऽसंयुतः सदा परमाणुः स विज्ञेयो नृणाम् ऐक्य-भ्रमो यतः
3,11,2,sata eva padārthasya svarūpāvasthitasya yat kaivalyaṃ parama-mahān aviśeṣo nirantaraḥ,सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् कैवल्यं परम-महान् अविशेषो निरन्तरः
3,11,3,evaṃ kālo 'py anumitaḥ saukṣmye sthaulye ca sattama saṃsthāna-bhuktyā bhagavān avyakto vyakta-bhug vibhuḥ,एवं कालो ऽप्य् अनुमितः सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम संस्थान-भुक्त्या भगवान् अव्यक्तो व्यक्त-भुग् विभुः
3,11,4,sa kālaḥ paramāṇur vai yo bhuṅkte paramāṇutām sato 'viśeṣa-bhug yas tu sa kālaḥ paramo mahān,स कालः परमाणुर् वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् सतो ऽविशेष-भुग् यस् तु स कालः परमो महान्
3,11,5,aṇur dvau paramāṇū syāt trasareṇus trayaḥ smṛtaḥ jālārka-raśmy-avagataḥ kham evānupatann agāt,अणुर् द्वौ परमाणू स्यात् त्रसरेणुस् त्रयः स्मृतः जालार्क-रश्म्य्-अवगतः खम् एवानुपतन्न् अगात्
3,11,6,trasareṇu-trikaṃ bhuṅkte yaḥ kālaḥ sa truṭiḥ smṛtaḥ śata-bhāgas tu vedhaḥ syāt tais tribhis tu lavaḥ smṛtaḥ,त्रसरेणु-त्रिकं भुङ्क्ते यः कालः स त्रुटिः स्मृतः शत-भागस् तु वेधः स्यात् तैस् त्रिभिस् तु लवः स्मृतः
3,11,7,nimeṣas tri-lavo jñeya āmnātas te trayaḥ kṣaṇaḥ kṣaṇān pañca viduḥ kāṣṭhāṃ laghu tā daśa pañca ca,निमेषस् त्रि-लवो ज्ञेय आम्नातस् ते त्रयः क्षणः क्षणान् पञ्च विदुः काष्ठां लघु ता दश पञ्च च
3,11,8,laghūni vai samāmnātā daśa pañca ca nāḍikā te dve muhūrtaḥ praharaḥ ṣaḍ yāmaḥ sapta vā nṛṇām,लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका ते द्वे मुहूर्तः प्रहरः षड् यामः सप्त वा नृणाम्
3,11,9,dvādaśārdha-palonmānaṃ caturbhiś catur-aṅgulaiḥ svarṇa-māṣaiḥ kṛta-cchidraṃ yāvat prastha-jala-plutam,द्वादशार्ध-पलोन्मानं चतुर्भिश् चतुर्-अङ्गुलैः स्वर्ण-माषैः कृत-च्छिद्रं यावत् प्रस्थ-जल-प्लुतम्
3,11,10,yāmāś catvāraś catvāro martyānām ahanī ubhe pakṣaḥ pañca-daśāhāni śuklaḥ kṛṣṇaś ca mānada,यामाश् चत्वारश् चत्वारो मर्त्यानाम् अहनी उभे पक्षः पञ्च-दशाहानि शुक्लः कृष्णश् च मानद
3,11,11,tayoḥ samuccayo māsaḥ pitṝṇāṃ tad ahar-niśam dvau tāv ṛtuḥ ṣaḍ ayanaṃ dakṣiṇaṃ cottaraṃ divi,तयोः समुच्चयो मासः पितॄणां तद् अहर्-निशम् द्वौ ताव् ऋतुः षड् अयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि
3,11,12,ayane cāhanī prāhur vatsaro dvādaśa smṛtaḥ saṃvatsara-śataṃ n-ṇāṃ paramāyur nirūpitam,अयने चाहनी प्राहुर् वत्सरो द्वादश स्मृतः संवत्सर-शतं न्-णां परमायुर् निरूपितम्
3,11,13,graharkṣa-tārā-cakra-sthaḥ paramāṇv-ādinā jagat saṃvatsarāvasānena paryety animiṣo vibhuḥ,ग्रहर्क्ष-तारा-चक्र-स्थः परमाण्व्-आदिना जगत् संवत्सरावसानेन पर्येत्य् अनिमिषो विभुः
3,11,14,saṃvatsaraḥ parivatsara iḍā-vatsara eva ca anuvatsaro vatsaraś ca viduraivaṃ prabhāṣyate,संवत्सरः परिवत्सर इडा-वत्सर एव च अनुवत्सरो वत्सरश् च विदुरैवं प्रभाष्यते
3,11,15,yaḥ sṛjya-śaktim urudhocchvasayan sva-śaktyā puṃso 'bhramāya divi dhāvati bhūta-bhedaḥ amp;kālākhyayā guṇamayaṃ kratubhir vitanvaṃs tasmai baliṃ harata vatsara-pañcakāya,यः सृज्य-शक्तिम् उरुधोच्छ्वसयन् स्व-शक्त्या पुंसो ऽभ्रमाय दिवि धावति भूत-भेदः अम्प्;कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर् वितन्वंस् तस्मै बलिं हरत वत्सर-पञ्चकाय
3,11,16,bhp_03.11.016 vidura uvāca pitṛ-deva-manuṣyāṇām āyuḥ param idaṃ smṛtam pareṣāṃ gatim ācakṣva ye syuḥ kalpād bahir vidaḥ,भ्प्_०३.११.०१६ विदुर उवाच पितृ-देव-मनुष्याणाम् आयुः परम् इदं स्मृतम् परेषां गतिम् आचक्ष्व ये स्युः कल्पाद् बहिर् विदः
3,11,17,bhagavān veda kālasya gatiṃ bhagavato nanu viśvaṃ vicakṣate dhīrā yoga-rāddhena cakṣuṣā,भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु विश्वं विचक्षते धीरा योग-राद्धेन चक्षुषा
3,11,18,bhp_03.11.018 maitreya uvāca kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliś ceti catur-yugam divyair dvādaśabhir varṣaiḥ sāvadhānaṃ nirūpitam,भ्प्_०३.११.०१८ मैत्रेय उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् चेति चतुर्-युगम् दिव्यैर् द्वादशभिर् वर्षैः सावधानं निरूपितम्
3,11,19,catvāri trīṇi dve caikaṃ kṛtādiṣu yathā-kramam saṅkhyātāni sahasrāṇi dvi-guṇāni śatāni ca,चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथा-क्रमम् सङ्ख्यातानि सहस्राणि द्वि-गुणानि शतानि च
3,11,20,sandhyā-sandhyāṃśayor antar yaḥ kālaḥ śata-saṅkhyayoḥ tam evāhur yugaṃ taj-jñā yatra dharmo vidhīyate,सन्ध्या-सन्ध्यांशयोर् अन्तर् यः कालः शत-सङ्ख्ययोः तम् एवाहुर् युगं तज्-ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते
3,11,21,dharmaś catuṣ-pān manujān kṛte samanuvartate sa evānyeṣv adharmeṇa vyeti pādena vardhatā,धर्मश् चतुष्-पान् मनुजान् कृते समनुवर्तते स एवान्येष्व् अधर्मेण व्येति पादेन वर्धता
3,11,22,tri-lokyā yuga-sāhasraṃ bahir ābrahmaṇo dinam tāvaty eva niśā tāta yan nimīlati viśva-sṛk,त्रि-लोक्या युग-साहस्रं बहिर् आब्रह्मणो दिनम् तावत्य् एव निशा तात यन् निमीलति विश्व-सृक्
3,11,23,niśāvasāna ārabdho loka-kalpo 'nuvartate yāvad dinaṃ bhagavato manūn bhuñjaṃś catur-daśa,निशावसान आरब्धो लोक-कल्पो ऽनुवर्तते यावद् दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश् चतुर्-दश
3,11,24,svaṃ svaṃ kālaṃ manur bhuṅkte sādhikāṃ hy eka-saptatim manvantareṣu manavas tad-vaṃśyā ṛṣayaḥ surāḥ bhavanti caiva yugapat sureśāś cānu ye ca tān,स्वं स्वं कालं मनुर् भुङ्क्ते साधिकां ह्य् एक-सप्ततिम् मन्वन्तरेषु मनवस् तद्-वंश्या ऋषयः सुराः भवन्ति चैव युगपत् सुरेशाश् चानु ये च तान्
3,11,25,eṣa dainan-dinaḥ sargo brāhmas trailokya-vartanaḥ tiryaṅ-nṛ-pitṛ-devānāṃ sambhavo yatra karmabhiḥ,एष दैनन्-दिनः सर्गो ब्राह्मस् त्रैलोक्य-वर्तनः तिर्यङ्-नृ-पितृ-देवानां सम्भवो यत्र कर्मभिः
3,11,26,manvantareṣu bhagavān bibhrat sattvaṃ sva-mūrtibhiḥ manv-ādibhir idaṃ viśvam avaty udita-pauruṣaḥ,मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत् सत्त्वं स्व-मूर्तिभिः मन्व्-आदिभिर् इदं विश्वम् अवत्य् उदित-पौरुषः
3,11,27,tamo-mātrām upādāya pratisaṃruddha-vikramaḥ kālenānugatāśeṣa āste tūṣṇīṃ dinātyaye,तमो-मात्राम् उपादाय प्रतिसंरुद्ध-विक्रमः कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये
3,11,28,tam evānv api dhīyante lokā bhūr-ādayas trayaḥ niśāyām anuvṛttāyāṃ nirmukta-śaśi-bhāskaram,तम् एवान्व् अपि धीयन्ते लोका भूर्-आदयस् त्रयः निशायाम् अनुवृत्तायां निर्मुक्त-शशि-भास्करम्
3,11,29,tri-lokyāṃ dahyamānāyāṃ śaktyā saṅkarṣaṇāgninā yānty ūṣmaṇā maharlokāj janaṃ bhṛgv-ādayo 'rditāḥ,त्रि-लोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना यान्त्य् ऊष्मणा महर्लोकाज् जनं भृग्व्-आदयो ऽर्दिताः
3,11,30,tāvat tri-bhuvanaṃ sadyaḥ kalpāntaidhita-sindhavaḥ plāvayanty utkaṭāṭopa- caṇḍa-vāteritormayaḥ,तावत् त्रि-भुवनं सद्यः कल्पान्तैधित-सिन्धवः प्लावयन्त्य् उत्कटाटोप- चण्ड-वातेरितोर्मयः
3,11,31,antaḥ sa tasmin salila āste 'nantāsano hariḥ yoga-nidrā-nimīlākṣaḥ stūyamāno janālayaiḥ,अन्तः स तस्मिन् सलिल आस्ते ऽनन्तासनो हरिः योग-निद्रा-निमीलाक्षः स्तूयमानो जनालयैः
3,11,32,evaṃ-vidhair aho-rātraiḥ kāla-gatyopalakṣitaiḥ apakṣitam ivāsyāpi paramāyur vayaḥ-śatam,एवं-विधैर् अहो-रात्रैः काल-गत्योपलक्षितैः अपक्षितम् इवास्यापि परमायुर् वयः-शतम्
3,11,33,yad ardham āyuṣas tasya parārdham abhidhīyate pūrvaḥ parārdho 'pakrānto hy aparo 'dya pravartate,यद् अर्धम् आयुषस् तस्य परार्धम् अभिधीयते पूर्वः परार्धो ऽपक्रान्तो ह्य् अपरो ऽद्य प्रवर्तते
3,11,34,pūrvasyādau parārdhasya brāhmo nāma mahān abhūt kalpo yatrābhavad brahmā śabda-brahmeti yaṃ viduḥ,पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महान् अभूत् कल्पो यत्राभवद् ब्रह्मा शब्द-ब्रह्मेति यं विदुः
3,11,35,tasyaiva cānte kalpo 'bhūd yaṃ pādmam abhicakṣate yad dharer nābhi-sarasa āsīl loka-saroruham,तस्यैव चान्ते कल्पो ऽभूद् यं पाद्मम् अभिचक्षते यद् धरेर् नाभि-सरस आसील् लोक-सरोरुहम्
3,11,36,ayaṃ tu kathitaḥ kalpo dvitīyasyāpi bhārata vārāha iti vikhyāto yatrāsīc chūkaro hariḥ,अयं तु कथितः कल्पो द्वितीयस्यापि भारत वाराह इति विख्यातो यत्रासीच् छूकरो हरिः
3,11,37,kālo 'yaṃ dvi-parārdhākhyo nimeṣa upacaryate avyākṛtasyānantasya hy anāder jagad-ātmanaḥ,कालो ऽयं द्वि-परार्धाख्यो निमेष उपचर्यते अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्य् अनादेर् जगद्-आत्मनः
3,11,38,kālo 'yaṃ paramāṇv-ādir dvi-parārdhānta īśvaraḥ naiveśituṃ prabhur bhūmna īśvaro dhāma-māninām,कालो ऽयं परमाण्व्-आदिर् द्वि-परार्धान्त ईश्वरः नैवेशितुं प्रभुर् भूम्न ईश्वरो धाम-मानिनाम्
3,11,39,vikāraiḥ sahito yuktair viśeṣādibhir āvṛtaḥ āṇḍakośo bahir ayaṃ pañcāśat-koṭi-vistṛtaḥ,विकारैः सहितो युक्तैर् विशेषादिभिर् आवृतः आण्डकोशो बहिर् अयं पञ्चाशत्-कोटि-विस्तृतः
3,11,40,daśottarādhikair yatra praviṣṭaḥ paramāṇuvat lakṣyate 'ntar-gatāś cānye koṭiśo hy aṇḍa-rāśayaḥ,दशोत्तराधिकैर् यत्र प्रविष्टः परमाणुवत् लक्ष्यते ऽन्तर्-गताश् चान्ये कोटिशो ह्य् अण्ड-राशयः
3,11,41,tad āhur akṣaraṃ brahma sarva-kāraṇa-kāraṇam viṣṇor dhāma paraṃ sākṣāt puruṣasya mahātmanaḥ,तद् आहुर् अक्षरं ब्रह्म सर्व-कारण-कारणम् विष्णोर् धाम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः
3,12,1,bhp_03.12.001 maitreya uvāca iti te varṇitaḥ kṣattaḥ kālākhyaḥ paramātmanaḥ mahimā veda-garbho 'tha yathāsrākṣīn nibodha me,भ्प्_०३.१२.००१ मैत्रेय उवाच इति ते वर्णितः क्षत्तः कालाख्यः परमात्मनः महिमा वेद-गर्भो ऽथ यथास्राक्षीन् निबोध मे
3,12,2,sasarjāgre 'ndha-tāmisram atha tāmisram ādi-kṛt mahāmohaṃ ca mohaṃ ca tamaś cājñāna-vṛttayaḥ,ससर्जाग्रे ऽन्ध-तामिस्रम् अथ तामिस्रम् आदि-कृत् महामोहं च मोहं च तमश् चाज्ञान-वृत्तयः
3,12,3,dṛṣṭvā pāpīyasīṃ sṛṣṭiṃ nātmānaṃ bahv amanyata bhagavad-dhyāna-pūtena manasānyāṃ tato 'sṛjat,दृष्ट्वा पापीयसीं सृष्टिं नात्मानं बह्व् अमन्यत भगवद्-ध्यान-पूतेन मनसान्यां ततो ऽसृजत्
3,12,4,sanakaṃ ca sanandaṃ ca sanātanam athātmabhūḥ sanat-kumāraṃ ca munīn niṣkriyān ūrdhva-retasaḥ,सनकं च सनन्दं च सनातनम् अथात्मभूः सनत्-कुमारं च मुनीन् निष्क्रियान् ऊर्ध्व-रेतसः
3,12,5,tān babhāṣe svabhūḥ putrān prajāḥ sṛjata putrakāḥ tan naicchan mokṣa-dharmāṇo vāsudeva-parāyaṇāḥ,तान् बभाषे स्वभूः पुत्रान् प्रजाः सृजत पुत्रकाः तन् नैच्छन् मोक्ष-धर्माणो वासुदेव-परायणाः
3,12,6,so 'vadhyātaḥ sutair evaṃ pratyākhyātānuśāsanaiḥ krodhaṃ durviṣahaṃ jātaṃ niyantum upacakrame,सो ऽवध्यातः सुतैर् एवं प्रत्याख्यातानुशासनैः क्रोधं दुर्विषहं जातं नियन्तुम् उपचक्रमे
3,12,7,dhiyā nigṛhyamāṇo 'pi bhruvor madhyāt prajāpateḥ sadyo 'jāyata tan-manyuḥ kumāro nīla-lohitaḥ,धिया निगृह्यमाणो ऽपि भ्रुवोर् मध्यात् प्रजापतेः सद्यो ऽजायत तन्-मन्युः कुमारो नील-लोहितः
3,12,8,sa vai ruroda devānāṃ pūrvajo bhagavān bhavaḥ nāmāni kuru me dhātaḥ sthānāni ca jagad-guro,स वै रुरोद देवानां पूर्वजो भगवान् भवः नामानि कुरु मे धातः स्थानानि च जगद्-गुरो
3,12,9,iti tasya vacaḥ pādmo bhagavān paripālayan abhyadhād bhadrayā vācā mā rodīs tat karomi te,इति तस्य वचः पाद्मो भगवान् परिपालयन् अभ्यधाद् भद्रया वाचा मा रोदीस् तत् करोमि ते
3,12,10,yad arodīḥ sura-śreṣṭha sodvega iva bālakaḥ tatas tvām abhidhāsyanti nāmnā rudra iti prajāḥ,यद् अरोदीः सुर-श्रेष्ठ सोद्वेग इव बालकः ततस् त्वाम् अभिधास्यन्ति नाम्ना रुद्र इति प्रजाः
3,12,11,hṛd indriyāṇy asur vyoma vāyur agnir jalaṃ mahī sūryaś candras tapaś caiva sthānāny agre kṛtāni te,हृद् इन्द्रियाण्य् असुर् व्योम वायुर् अग्निर् जलं मही सूर्यश् चन्द्रस् तपश् चैव स्थानान्य् अग्रे कृतानि ते
3,12,12,manyur manur mahinaso mahāñ chiva ṛtadhvajaḥ ugraretā bhavaḥ kālo vāmadevo dhṛtavrataḥ,मन्युर् मनुर् महिनसो महाञ् छिव ऋतध्वजः उग्ररेता भवः कालो वामदेवो धृतव्रतः
3,12,13,dhīr dhṛti-rasalomā ca niyut sarpir ilāmbikā irāvatī svadhā dīkṣā rudrāṇyo rudra te striyaḥ,धीर् धृति-रसलोमा च नियुत् सर्पिर् इलाम्बिका इरावती स्वधा दीक्षा रुद्राण्यो रुद्र ते स्त्रियः
3,12,14,gṛhāṇaitāni nāmāni sthānāni ca sa-yoṣaṇaḥ ebhiḥ sṛja prajā bahvīḥ prajānām asi yat patiḥ,गृहाणैतानि नामानि स्थानानि च स-योषणः एभिः सृज प्रजा बह्वीः प्रजानाम् असि यत् पतिः
3,12,15,ity ādiṣṭaḥ sva-guruṇā bhagavān nīla-lohitaḥ sattvākṛti-svabhāvena sasarjātma-samāḥ prajāḥ,इत्य् आदिष्टः स्व-गुरुणा भगवान् नील-लोहितः सत्त्वाकृति-स्वभावेन ससर्जात्म-समाः प्रजाः
3,12,16,rudrāṇāṃ rudra-sṛṣṭānāṃ samantād grasatāṃ jagat niśāmyāsaṅkhyaśo yūthān prajāpatir aśaṅkata,रुद्राणां रुद्र-सृष्टानां समन्ताद् ग्रसतां जगत् निशाम्यासङ्ख्यशो यूथान् प्रजापतिर् अशङ्कत
3,12,17,alaṃ prajābhiḥ sṛṣṭābhir īdṛśībhiḥ surottama mayā saha dahantībhir diśaś cakṣurbhir ulbaṇaiḥ,अलं प्रजाभिः सृष्टाभिर् ईदृशीभिः सुरोत्तम मया सह दहन्तीभिर् दिशश् चक्षुर्भिर् उल्बणैः
3,12,18,tapa ātiṣṭha bhadraṃ te sarva-bhūta-sukhāvaham tapasaiva yathā pūrvaṃ sraṣṭā viśvam idaṃ bhavān,तप आतिष्ठ भद्रं ते सर्व-भूत-सुखावहम् तपसैव यथा पूर्वं स्रष्टा विश्वम् इदं भवान्
3,12,19,tapasaiva paraṃ jyotir bhagavantam adhokṣajam sarva-bhūta-guhāvāsam añjasā vindate pumān,तपसैव परं ज्योतिर् भगवन्तम् अधोक्षजम् सर्व-भूत-गुहावासम् अञ्जसा विन्दते पुमान्
3,12,20,bhp_03.12.020 maitreya uvāca evam ātmabhuvādiṣṭaḥ parikramya girāṃ patim bāḍham ity amum āmantrya viveśa tapase vanam,भ्प्_०३.१२.०२० मैत्रेय उवाच एवम् आत्मभुवादिष्टः परिक्रम्य गिरां पतिम् बाढम् इत्य् अमुम् आमन्त्र्य विवेश तपसे वनम्
3,12,21,athābhidhyāyataḥ sargaṃ daśa putrāḥ prajajñire bhagavac-chakti-yuktasya loka-santāna-hetavaḥ,अथाभिध्यायतः सर्गं दश पुत्राः प्रजज्ञिरे भगवच्-छक्ति-युक्तस्य लोक-सन्तान-हेतवः
3,12,22,marīcir atry-aṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ bhṛgur vasiṣṭho dakṣaś ca daśamas tatra nāradaḥ,मरीचिर् अत्र्य्-अङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः भृगुर् वसिष्ठो दक्षश् च दशमस् तत्र नारदः
3,12,23,utsaṅgān nārado jajñe dakṣo 'ṅguṣṭhāt svayambhuvaḥ prāṇād vasiṣṭhaḥ sañjāto bhṛgus tvaci karāt kratuḥ,उत्सङ्गान् नारदो जज्ञे दक्षो ऽङ्गुष्ठात् स्वयम्भुवः प्राणाद् वसिष्ठः सञ्जातो भृगुस् त्वचि करात् क्रतुः
3,12,24,pulaho nābhito jajñe pulastyaḥ karṇayor ṛṣiḥ aṅgirā mukhato 'kṣṇo 'trir marīcir manaso 'bhavat,पुलहो नाभितो जज्ञे पुलस्त्यः कर्णयोर् ऋषिः अङ्गिरा मुखतो ऽक्ष्णो ऽत्रिर् मरीचिर् मनसो ऽभवत्
3,12,25,dharmaḥ stanād dakṣiṇato yatra nārāyaṇaḥ svayam adharmaḥ pṛṣṭhato yasmān mṛtyur loka-bhayaṅkaraḥ,धर्मः स्तनाद् दक्षिणतो यत्र नारायणः स्वयम् अधर्मः पृष्ठतो यस्मान् मृत्युर् लोक-भयङ्करः
3,12,26,hṛdi kāmo bhruvaḥ krodho lobhaś cādhara-dacchadāt āsyād vāk sindhavo meḍhrān nirṛtiḥ pāyor aghāśrayaḥ,हृदि कामो भ्रुवः क्रोधो लोभश् चाधर-दच्छदात् आस्याद् वाक् सिन्धवो मेढ्रान् निरृतिः पायोर् अघाश्रयः
3,12,27,chāyāyāḥ kardamo jajñe devahūtyāḥ patiḥ prabhuḥ manaso dehataś cedaṃ jajñe viśva-kṛto jagat,छायायाः कर्दमो जज्ञे देवहूत्याः पतिः प्रभुः मनसो देहतश् चेदं जज्ञे विश्व-कृतो जगत्
3,12,28,vācaṃ duhitaraṃ tanvīṃ svayambhūr haratīṃ manaḥ akāmāṃ cakame kṣattaḥ sa-kāma iti naḥ śrutam,वाचं दुहितरं तन्वीं स्वयम्भूर् हरतीं मनः अकामां चकमे क्षत्तः स-काम इति नः श्रुतम्
3,12,29,tam adharme kṛta-matiṃ vilokya pitaraṃ sutāḥ marīci-mukhyā munayo viśrambhāt pratyabodhayan,तम् अधर्मे कृत-मतिं विलोक्य पितरं सुताः मरीचि-मुख्या मुनयो विश्रम्भात् प्रत्यबोधयन्
3,12,30,naitat pūrvaiḥ kṛtaṃ tvad ye na kariṣyanti cāpare yas tvaṃ duhitaraṃ gaccher anigṛhyāṅgajaṃ prabhuḥ,नैतत् पूर्वैः कृतं त्वद् ये न करिष्यन्ति चापरे यस् त्वं दुहितरं गच्छेर् अनिगृह्याङ्गजं प्रभुः
3,12,31,tejīyasām api hy etan na suślokyaṃ jagad-guro yad-vṛttam anutiṣṭhan vai lokaḥ kṣemāya kalpate,तेजीयसाम् अपि ह्य् एतन् न सुश्लोक्यं जगद्-गुरो यद्-वृत्तम् अनुतिष्ठन् वै लोकः क्षेमाय कल्पते
3,12,32,tasmai namo bhagavate ya idaṃ svena rociṣā ātma-sthaṃ vyañjayām āsa sa dharmaṃ pātum arhati,तस्मै नमो भगवते य इदं स्वेन रोचिषा आत्म-स्थं व्यञ्जयाम् आस स धर्मं पातुम् अर्हति
3,12,33,sa itthaṃ gṛṇataḥ putrān puro dṛṣṭvā prajāpatīn prajāpati-patis tanvaṃ tatyāja vrīḍitas tadā tāṃ diśo jagṛhur ghorāṃ nīhāraṃ yad vidus tamaḥ,स इत्थं गृणतः पुत्रान् पुरो दृष्ट्वा प्रजापतीन् प्रजापति-पतिस् तन्वं तत्याज व्रीडितस् तदा तां दिशो जगृहुर् घोरां नीहारं यद् विदुस् तमः
3,12,34,kadācid dhyāyataḥ sraṣṭur vedā āsaṃś catur-mukhāt kathaṃ srakṣyāmy ahaṃ lokān samavetān yathā purā,कदाचिद् ध्यायतः स्रष्टुर् वेदा आसंश् चतुर्-मुखात् कथं स्रक्ष्याम्य् अहं लोकान् समवेतान् यथा पुरा
3,12,35,cātur-hotraṃ karma-tantram upaveda-nayaiḥ saha dharmasya pādāś catvāras tathaivāśrama-vṛttayaḥ,चातुर्-होत्रं कर्म-तन्त्रम् उपवेद-नयैः सह धर्मस्य पादाश् चत्वारस् तथैवाश्रम-वृत्तयः
3,12,36,bhp_03.12.036 vidura uvāca sa vai viśva-sṛjām īśo vedādīn mukhato 'sṛjat yad yad yenāsṛjad devas tan me brūhi tapo-dhana,भ्प्_०३.१२.०३६ विदुर उवाच स वै विश्व-सृजाम् ईशो वेदादीन् मुखतो ऽसृजत् यद् यद् येनासृजद् देवस् तन् मे ब्रूहि तपो-धन
3,12,37,bhp_03.12.037 maitreya uvāca ṛg-yajuḥ-sāmātharvākhyān vedān pūrvādibhir mukhaiḥ śāstram ijyāṃ stuti-stomaṃ prāyaścittaṃ vyadhāt kramāt,भ्प्_०३.१२.०३७ मैत्रेय उवाच ऋग्-यजुः-सामाथर्वाख्यान् वेदान् पूर्वादिभिर् मुखैः शास्त्रम् इज्यां स्तुति-स्तोमं प्रायश्चित्तं व्यधात् क्रमात्
3,12,38,āyur-vedaṃ dhanur-vedaṃ gāndharvaṃ vedam ātmanaḥ sthāpatyaṃ cāsṛjad vedaṃ kramāt pūrvādibhir mukhaiḥ,आयुर्-वेदं धनुर्-वेदं गान्धर्वं वेदम् आत्मनः स्थापत्यं चासृजद् वेदं क्रमात् पूर्वादिभिर् मुखैः
3,12,39,itihāsa-purāṇāni pañcamaṃ vedam īśvaraḥ sarvebhya eva vaktrebhyaḥ sasṛje sarva-darśanaḥ,इतिहास-पुराणानि पञ्चमं वेदम् ईश्वरः सर्वेभ्य एव वक्त्रेभ्यः ससृजे सर्व-दर्शनः
3,12,40,ṣoḍaśy-ukthau pūrva-vaktrāt purīṣy-agniṣṭutāv atha āptoryāmātirātrau ca vājapeyaṃ sagosavam,षोडश्य्-उक्थौ पूर्व-वक्त्रात् पुरीष्य्-अग्निष्टुताव् अथ आप्तोर्यामातिरात्रौ च वाजपेयं सगोसवम्
3,12,41,vidyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ dharmasyeti padāni ca āśramāṃś ca yathā-saṅkhyam asṛjat saha vṛttibhiḥ,विद्या दानं तपः सत्यं धर्मस्येति पदानि च आश्रमांश् च यथा-सङ्ख्यम् असृजत् सह वृत्तिभिः
3,12,42,sāvitraṃ prājāpatyaṃ ca brāhmaṃ cātha bṛhat tathā vārtā sañcaya-śālīna- śiloñcha iti vai gṛhe,सावित्रं प्राजापत्यं च ब्राह्मं चाथ बृहत् तथा वार्ता सञ्चय-शालीन- शिलोञ्छ इति वै गृहे
3,12,43,vaikhānasā vālakhilyau- dumbarāḥ phenapā vane nyāse kuṭīcakaḥ pūrvaṃ bahvodo haṃsa-niṣkriyau,वैखानसा वालखिल्यौ- दुम्बराः फेनपा वने न्यासे कुटीचकः पूर्वं बह्वोदो हंस-निष्क्रियौ
3,12,44,ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍa-nītis tathaiva ca evaṃ vyāhṛtayaś cāsan praṇavo hy asya dahrataḥ,आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्ड-नीतिस् तथैव च एवं व्याहृतयश् चासन् प्रणवो ह्य् अस्य दह्रतः
3,12,45,tasyoṣṇig āsīl lomabhyo gāyatrī ca tvaco vibhoḥ triṣṭum māṃsāt snuto 'nuṣṭub jagaty asthnaḥ prajāpateḥ,तस्योष्णिग् आसील् लोमभ्यो गायत्री च त्वचो विभोः त्रिष्टुम् मांसात् स्नुतो ऽनुष्टुब् जगत्य् अस्थ्नः प्रजापतेः
3,12,46,majjāyāḥ paṅktir utpannā bṛhatī prāṇato 'bhavat sparśas tasyābhavaj jīvaḥ svaro deha udāhṛta,मज्जायाः पङ्क्तिर् उत्पन्ना बृहती प्राणतो ऽभवत् स्पर्शस् तस्याभवज् जीवः स्वरो देह उदाहृत
3,12,47,ūṣmāṇam indriyāṇy āhur antaḥ-sthā balam ātmanaḥ svarāḥ sapta vihāreṇa bhavanti sma prajāpateḥ,ऊष्माणम् इन्द्रियाण्य् आहुर् अन्तः-स्था बलम् आत्मनः स्वराः सप्त विहारेण भवन्ति स्म प्रजापतेः
3,12,48,śabda-brahmātmanas tasya vyaktāvyaktātmanaḥ paraḥ brahmāvabhāti vitato nānā-śakty-upabṛṃhitaḥ,शब्द-ब्रह्मात्मनस् तस्य व्यक्ताव्यक्तात्मनः परः ब्रह्मावभाति विततो नाना-शक्त्य्-उपबृंहितः
3,12,49,tato 'parām upādāya sa sargāya mano dadhe ṛṣīṇāṃ bhūri-vīryāṇām api sargam avistṛtam,ततो ऽपराम् उपादाय स सर्गाय मनो दधे ऋषीणां भूरि-वीर्याणाम् अपि सर्गम् अविस्तृतम्
3,12,50,jñātvā tad dhṛdaye bhūyaś cintayām āsa kaurava aho adbhutam etan me vyāpṛtasyāpi nityadā,ज्ञात्वा तद् धृदये भूयश् चिन्तयाम् आस कौरव अहो अद्भुतम् एतन् मे व्यापृतस्यापि नित्यदा
3,12,51,na hy edhante prajā nūnaṃ daivam atra vighātakam evaṃ yukta-kṛtas tasya daivaṃ cāvekṣatas tadā,न ह्य् एधन्ते प्रजा नूनं दैवम् अत्र विघातकम् एवं युक्त-कृतस् तस्य दैवं चावेक्षतस् तदा
3,12,52,kasya rūpam abhūd dvedhā yat kāyam abhicakṣate tābhyāṃ rūpa-vibhāgābhyāṃ mithunaṃ samapadyata,कस्य रूपम् अभूद् द्वेधा यत् कायम् अभिचक्षते ताभ्यां रूप-विभागाभ्यां मिथुनं समपद्यत
3,12,53,yas tu tatra pumān so 'bhūn manuḥ svāyambhuvaḥ svarāṭ strī yāsīc chatarūpākhyā mahiṣy asya mahātmanaḥ,यस् तु तत्र पुमान् सो ऽभून् मनुः स्वायम्भुवः स्वराट् स्त्री यासीच् छतरूपाख्या महिष्य् अस्य महात्मनः
3,12,54,tadā mithuna-dharmeṇa prajā hy edhām babhūvire sa cāpi śatarūpāyāṃ pañcāpatyāny ajījanat,तदा मिथुन-धर्मेण प्रजा ह्य् एधाम् बभूविरे स चापि शतरूपायां पञ्चापत्यान्य् अजीजनत्
3,12,55,priyavratottānapādau tisraḥ kanyāś ca bhārata ākūtir devahūtiś ca prasūtir iti sattama,प्रियव्रतोत्तानपादौ तिस्रः कन्याश् च भारत आकूतिर् देवहूतिश् च प्रसूतिर् इति सत्तम
3,12,56,ākūtiṃ rucaye prādāt kardamāya tu madhyamām dakṣāyādāt prasūtiṃ ca yata āpūritaṃ jagat,आकूतिं रुचये प्रादात् कर्दमाय तु मध्यमाम् दक्षायादात् प्रसूतिं च यत आपूरितं जगत्
3,13,1,bhp_03.13.001 śrī-śuka uvāca niśamya vācaṃ vadato muneḥ puṇyatamāṃ nṛpa bhūyaḥ papraccha kauravyo vāsudeva-kathādṛtaḥ,भ्प्_०३.१३.००१ श्री-शुक उवाच निशम्य वाचं वदतो मुनेः पुण्यतमां नृप भूयः पप्रच्छ कौरव्यो वासुदेव-कथादृतः
3,13,2,bhp_03.13.002 vidura uvāca sa vai svāyambhuvaḥ samrāṭ priyaḥ putraḥ svayambhuvaḥ pratilabhya priyāṃ patnīṃ kiṃ cakāra tato mune,भ्प्_०३.१३.००२ विदुर उवाच स वै स्वायम्भुवः सम्राट् प्रियः पुत्रः स्वयम्भुवः प्रतिलभ्य प्रियां पत्नीं किं चकार ततो मुने
3,13,3,caritaṃ tasya rājarṣer ādi-rājasya sattama brūhi me śraddadhānāya viṣvaksenāśrayo hy asau,चरितं तस्य राजर्षेर् आदि-राजस्य सत्तम ब्रूहि मे श्रद्दधानाय विष्वक्सेनाश्रयो ह्य् असौ
3,13,4,śrutasya puṃsāṃ sucira-śramasya nanv añjasā sūribhir īḍito 'rthaḥ tat-tad-guṇānuśravaṇaṃ mukunda- pādāravindaṃ hṛdayeṣu yeṣām,श्रुतस्य पुंसां सुचिर-श्रमस्य नन्व् अञ्जसा सूरिभिर् ईडितो ऽर्थः तत्-तद्-गुणानुश्रवणं मुकुन्द- पादारविन्दं हृदयेषु येषाम्
3,13,5,bhp_03.13.005 śrī-śuka uvāca iti bruvāṇaṃ viduraṃ vinītaṃ sahasra-śīrṣṇaś caraṇopadhānam prahṛṣṭa-romā bhagavat-kathāyāṃ praṇīyamāno munir abhyacaṣṭa,भ्प्_०३.१३.००५ श्री-शुक उवाच इति ब्रुवाणं विदुरं विनीतं सहस्र-शीर्ष्णश् चरणोपधानम् प्रहृष्ट-रोमा भगवत्-कथायां प्रणीयमानो मुनिर् अभ्यचष्ट
3,13,6,bhp_03.13.006 maitreya uvāca yadā sva-bhāryayā sārdhaṃ jātaḥ svāyambhuvo manuḥ prāñjaliḥ praṇataś cedaṃ veda-garbham abhāṣata,भ्प्_०३.१३.००६ मैत्रेय उवाच यदा स्व-भार्यया सार्धं जातः स्वायम्भुवो मनुः प्राञ्जलिः प्रणतश् चेदं वेद-गर्भम् अभाषत
3,13,7,tvam ekaḥ sarva-bhūtānāṃ janma-kṛd vṛttidaḥ pitā tathāpi naḥ prajānāṃ te śuśrūṣā kena vā bhavet,त्वम् एकः सर्व-भूतानां जन्म-कृद् वृत्तिदः पिता तथापि नः प्रजानां ते शुश्रूषा केन वा भवेत्
3,13,8,tad vidhehi namas tubhyaṃ karmasv īḍyātma-śaktiṣu yat kṛtveha yaśo viṣvag amutra ca bhaved gatiḥ,तद् विधेहि नमस् तुभ्यं कर्मस्व् ईड्यात्म-शक्तिषु यत् कृत्वेह यशो विष्वग् अमुत्र च भवेद् गतिः
3,13,9,bhp_03.13.009 brahmovāca prītas tubhyam ahaṃ tāta svasti stād vāṃ kṣitīśvara yan nirvyalīkena hṛdā śādhi mety ātmanārpitam,भ्प्_०३.१३.००९ ब्रह्मोवाच प्रीतस् तुभ्यम् अहं तात स्वस्ति स्ताद् वां क्षितीश्वर यन् निर्व्यलीकेन हृदा शाधि मेत्य् आत्मनार्पितम्
3,13,10,etāvaty ātmajair vīra kāryā hy apacitir gurau śaktyāpramattair gṛhyeta sādaraṃ gata-matsaraiḥ,एतावत्य् आत्मजैर् वीर कार्या ह्य् अपचितिर् गुरौ शक्त्याप्रमत्तैर् गृह्येत सादरं गत-मत्सरैः
3,13,11,sa tvam asyām apatyāni sadṛśāny ātmano guṇaiḥ utpādya śāsa dharmeṇa gāṃ yajñaiḥ puruṣaṃ yaja,स त्वम् अस्याम् अपत्यानि सदृशान्य् आत्मनो गुणैः उत्पाद्य शास धर्मेण गां यज्ञैः पुरुषं यज
3,13,12,paraṃ śuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ syāt prajā-rakṣayā nṛpa bhagavāṃs te prajā-bhartur hṛṣīkeśo 'nutuṣyati,परं शुश्रूषणं मह्यं स्यात् प्रजा-रक्षया नृप भगवांस् ते प्रजा-भर्तुर् हृषीकेशो ऽनुतुष्यति
3,13,13,yeṣāṃ na tuṣṭo bhagavān yajña-liṅgo janārdanaḥ teṣāṃ śramo hy apārthāya yad ātmā nādṛtaḥ svayam,येषां न तुष्टो भगवान् यज्ञ-लिङ्गो जनार्दनः तेषां श्रमो ह्य् अपार्थाय यद् आत्मा नादृतः स्वयम्
3,13,14,bhp_03.13.014 manur uvāca ādeśe 'haṃ bhagavato varteyāmīva-sūdana sthānaṃ tv ihānujānīhi prajānāṃ mama ca prabho,भ्प्_०३.१३.०१४ मनुर् उवाच आदेशे ऽहं भगवतो वर्तेयामीव-सूदन स्थानं त्व् इहानुजानीहि प्रजानां मम च प्रभो
3,13,15,yad okaḥ sarva-bhūtānāṃ mahī magnā mahāmbhasi asyā uddharaṇe yatno deva devyā vidhīyatām,यद् ओकः सर्व-भूतानां मही मग्ना महाम्भसि अस्या उद्धरणे यत्नो देव देव्या विधीयताम्
3,13,16,bhp_03.13.016 maitreya uvāca parameṣṭhī tv apāṃ madhye tathā sannām avekṣya gām katham enāṃ samunneṣya iti dadhyau dhiyā ciram,भ्प्_०३.१३.०१६ मैत्रेय उवाच परमेष्ठी त्व् अपां मध्ये तथा सन्नाम् अवेक्ष्य गाम् कथम् एनां समुन्नेष्य इति दध्यौ धिया चिरम्
3,13,17,sṛjato me kṣitir vārbhiḥ plāvyamānā rasāṃ gatā athātra kim anuṣṭheyam asmābhiḥ sarga-yojitaiḥ yasyāhaṃ hṛdayād āsaṃ sa īśo vidadhātu me,सृजतो मे क्षितिर् वार्भिः प्लाव्यमाना रसां गता अथात्र किम् अनुष्ठेयम् अस्माभिः सर्ग-योजितैः यस्याहं हृदयाद् आसं स ईशो विदधातु मे
3,13,18,ity abhidhyāyato nāsā- vivarāt sahasānagha varāha-toko niragād aṅguṣṭha-parimāṇakaḥ,इत्य् अभिध्यायतो नासा- विवरात् सहसानघ वराह-तोको निरगाद् अङ्गुष्ठ-परिमाणकः
3,13,19,tasyābhipaśyataḥ kha-sthaḥ kṣaṇena kila bhārata gaja-mātraḥ pravavṛdhe tad adbhutam abhūn mahat,तस्याभिपश्यतः ख-स्थः क्षणेन किल भारत गज-मात्रः प्रववृधे तद् अद्भुतम् अभून् महत्
3,13,20,marīci-pramukhair vipraiḥ kumārair manunā saha dṛṣṭvā tat saukaraṃ rūpaṃ tarkayām āsa citradhā,मरीचि-प्रमुखैर् विप्रैः कुमारैर् मनुना सह दृष्ट्वा तत् सौकरं रूपं तर्कयाम् आस चित्रधा
3,13,21,kim etat sūkara-vyājaṃ sattvaṃ divyam avasthitam aho batāścaryam idaṃ nāsāyā me viniḥsṛtam,किम् एतत् सूकर-व्याजं सत्त्वं दिव्यम् अवस्थितम् अहो बताश्चर्यम् इदं नासाया मे विनिःसृतम्
3,13,22,dṛṣṭo 'ṅguṣṭha-śiro-mātraḥ kṣaṇād gaṇḍa-śilā-samaḥ api svid bhagavān eṣa yajño me khedayan manaḥ,दृष्टो ऽङ्गुष्ठ-शिरो-मात्रः क्षणाद् गण्ड-शिला-समः अपि स्विद् भगवान् एष यज्ञो मे खेदयन् मनः
3,13,23,iti mīmāṃsatas tasya brahmaṇaḥ saha sūnubhiḥ bhagavān yajña-puruṣo jagarjāgendra-sannibhaḥ,इति मीमांसतस् तस्य ब्रह्मणः सह सूनुभिः भगवान् यज्ञ-पुरुषो जगर्जागेन्द्र-सन्निभः
3,13,24,brahmāṇaṃ harṣayām āsa haris tāṃś ca dvijottamān sva-garjitena kakubhaḥ pratisvanayatā vibhuḥ,ब्रह्माणं हर्षयाम् आस हरिस् तांश् च द्विजोत्तमान् स्व-गर्जितेन ककुभः प्रतिस्वनयता विभुः
3,13,25,niśamya te ghargharitaṃ sva-kheda- kṣayiṣṇu māyāmaya-sūkarasya janas-tapaḥ-satya-nivāsinas te tribhiḥ pavitrair munayo 'gṛṇan sma,निशम्य ते घर्घरितं स्व-खेद- क्षयिष्णु मायामय-सूकरस्य जनस्-तपः-सत्य-निवासिनस् ते त्रिभिः पवित्रैर् मुनयो ऽगृणन् स्म
3,13,26,teṣāṃ satāṃ veda-vitāna-mūrtir brahmāvadhāryātma-guṇānuvādam vinadya bhūyo vibudhodayāya gajendra-līlo jalam āviveśa,तेषां सतां वेद-वितान-मूर्तिर् ब्रह्मावधार्यात्म-गुणानुवादम् विनद्य भूयो विबुधोदयाय गजेन्द्र-लीलो जलम् आविवेश
3,13,27,utkṣipta-vālaḥ kha-caraḥ kaṭhoraḥ saṭā vidhunvan khara-romaśa-tvak khurāhatābhraḥ sita-daṃṣṭra īkṣā- jyotir babhāse bhagavān mahīdhraḥ,उत्क्षिप्त-वालः ख-चरः कठोरः सटा विधुन्वन् खर-रोमश-त्वक् खुराहताभ्रः सित-दंष्ट्र ईक्षा- ज्योतिर् बभासे भगवान् महीध्रः
3,13,28,ghrāṇena pṛthvyāḥ padavīṃ vijighran kroḍāpadeśaḥ svayam adhvarāṅgaḥ karāla-daṃṣṭro 'py akarāla-dṛgbhyām udvīkṣya viprān gṛṇato 'viśat kam,घ्राणेन पृथ्व्याः पदवीं विजिघ्रन् क्रोडापदेशः स्वयम् अध्वराङ्गः कराल-दंष्ट्रो ऽप्य् अकराल-दृग्भ्याम् उद्वीक्ष्य विप्रान् गृणतो ऽविशत् कम्
3,13,29,sa vajra-kūṭāṅga-nipāta-vega- viśīrṇa-kukṣiḥ stanayann udanvān utsṛṣṭa-dīrghormi-bhujair ivārtaś cukrośa yajñeśvara pāhi meti,स वज्र-कूटाङ्ग-निपात-वेग- विशीर्ण-कुक्षिः स्तनयन्न् उदन्वान् उत्सृष्ट-दीर्घोर्मि-भुजैर् इवार्तश् चुक्रोश यज्ञेश्वर पाहि मेति
3,13,30,khuraiḥ kṣuraprair darayaṃs tad āpa utpāra-pāraṃ tri-parū rasāyām dadarśa gāṃ tatra suṣupsur agre yāṃ jīva-dhānīṃ svayam abhyadhatta,खुरैः क्षुरप्रैर् दरयंस् तद् आप उत्पार-पारं त्रि-परू रसायाम् ददर्श गां तत्र सुषुप्सुर् अग्रे यां जीव-धानीं स्वयम् अभ्यधत्त
3,13,31,pātāla-mūleśvara-bhoga-saṃhatau vinyasya pādau pṛthivīṃ ca bibhrataḥ yasyopamāno na babhūva so 'cyuto mamāstu māṅgalya-vivṛddhaye hariḥ,पाताल-मूलेश्वर-भोग-संहतौ विन्यस्य पादौ पृथिवीं च बिभ्रतः यस्योपमानो न बभूव सो ऽच्युतो ममास्तु माङ्गल्य-विवृद्धये हरिः
3,13,32,sva-daṃṣṭrayoddhṛtya mahīṃ nimagnāṃ sa utthitaḥ saṃruruce rasāyāḥ tatrāpi daityaṃ gadayāpatantaṃ sunābha-sandīpita-tīvra-manyuḥ,स्व-दंष्ट्रयोद्धृत्य महीं निमग्नां स उत्थितः संरुरुचे रसायाः तत्रापि दैत्यं गदयापतन्तं सुनाभ-सन्दीपित-तीव्र-मन्युः
3,13,33,jaghāna rundhānam asahya-vikramaṃ sa līlayebhaṃ mṛgarāḍ ivāmbhasi tad-rakta-paṅkāṅkita-gaṇḍa-tuṇḍo yathā gajendro jagatīṃ vibhindan,जघान रुन्धानम् असह्य-विक्रमं स लीलयेभं मृगराड् इवाम्भसि तद्-रक्त-पङ्काङ्कित-गण्ड-तुण्डो यथा गजेन्द्रो जगतीं विभिन्दन्
3,13,34,tamāla-nīlaṃ sita-danta-koṭyā kṣmām utkṣipantaṃ gaja-līlayāṅga prajñāya baddhāñjalayo 'nuvākair viriñci-mukhyā upatasthur īśam,तमाल-नीलं सित-दन्त-कोट्या क्ष्माम् उत्क्षिपन्तं गज-लीलयाङ्ग प्रज्ञाय बद्धाञ्जलयो ऽनुवाकैर् विरिञ्चि-मुख्या उपतस्थुर् ईशम्
3,13,35,bhp_03.13.035 ṛṣaya ūcuḥ jitaṃ jitaṃ te 'jita yajña-bhāvana trayīṃ tanuṃ svāṃ paridhunvate namaḥ yad-roma-garteṣu nililyur addhayas tasmai namaḥ kāraṇa-sūkarāya te,भ्प्_०३.१३.०३५ ऋषय ऊचुः जितं जितं ते ऽजित यज्ञ-भावन त्रयीं तनुं स्वां परिधुन्वते नमः यद्-रोम-गर्तेषु निलिल्युर् अद्धयस् तस्मै नमः कारण-सूकराय ते
3,13,36,rūpaṃ tavaitan nanu duṣkṛtātmanāṃ durdarśanaṃ deva yad adhvarātmakam chandāṃsi yasya tvaci barhi-romasv ājyaṃ dṛśi tv aṅghriṣu cātur-hotram,रूपं तवैतन् ननु दुष्कृतात्मनां दुर्दर्शनं देव यद् अध्वरात्मकम् छन्दांसि यस्य त्वचि बर्हि-रोमस्व् आज्यं दृशि त्व् अङ्घ्रिषु चातुर्-होत्रम्
3,13,37,srak tuṇḍa āsīt sruva īśa nāsayor iḍodare camasāḥ karṇa-randhre prāśitram āsye grasane grahās tu te yac carvaṇaṃ te bhagavann agni-hotram,स्रक् तुण्ड आसीत् स्रुव ईश नासयोर् इडोदरे चमसाः कर्ण-रन्ध्रे प्राशित्रम् आस्ये ग्रसने ग्रहास् तु ते यच् चर्वणं ते भगवन्न् अग्नि-होत्रम्
3,13,38,dīkṣānujanmopasadaḥ śirodharaṃ tvaṃ prāyaṇīyodayanīya-daṃṣṭraḥ jihvā pravargyas tava śīrṣakaṃ kratoḥ satyāvasathyaṃ citayo 'savo hi te,दीक्षानुजन्मोपसदः शिरोधरं त्वं प्रायणीयोदयनीय-दंष्ट्रः जिह्वा प्रवर्ग्यस् तव शीर्षकं क्रतोः सत्यावसथ्यं चितयो ऽसवो हि ते
3,13,39,somas tu retaḥ savanāny avasthitiḥ saṃsthā-vibhedās tava deva dhātavaḥ satrāṇi sarvāṇi śarīra-sandhis tvaṃ sarva-yajña-kratur iṣṭi-bandhanaḥ,सोमस् तु रेतः सवनान्य् अवस्थितिः संस्था-विभेदास् तव देव धातवः सत्राणि सर्वाणि शरीर-सन्धिस् त्वं सर्व-यज्ञ-क्रतुर् इष्टि-बन्धनः
3,13,40,namo namas te 'khila-mantra-devatā- dravyāya sarva-kratave kriyātmane vairāgya-bhaktyātmajayānubhāvita- jñānāya vidyā-gurave namo namaḥ,नमो नमस् ते ऽखिल-मन्त्र-देवता- द्रव्याय सर्व-क्रतवे क्रियात्मने वैराग्य-भक्त्यात्मजयानुभावित- ज्ञानाय विद्या-गुरवे नमो नमः
3,13,41,daṃṣṭrāgra-koṭyā bhagavaṃs tvayā dhṛtā virājate bhūdhara bhūḥ sa-bhūdharā yathā vanān niḥsarato datā dhṛtā mataṅ-gajendrasya sa-patra-padminī,दंष्ट्राग्र-कोट्या भगवंस् त्वया धृता विराजते भूधर भूः स-भूधरा यथा वनान् निःसरतो दता धृता मतङ्-गजेन्द्रस्य स-पत्र-पद्मिनी
3,13,42,trayīmayaṃ rūpam idaṃ ca saukaraṃ bhū-maṇḍalenātha datā dhṛtena te cakāsti śṛṅgoḍha-ghanena bhūyasā kulācalendrasya yathaiva vibhramaḥ,त्रयीमयं रूपम् इदं च सौकरं भू-मण्डलेनाथ दता धृतेन ते चकास्ति शृङ्गोढ-घनेन भूयसा कुलाचलेन्द्रस्य यथैव विभ्रमः
3,13,43,saṃsthāpayaināṃ jagatāṃ sa-tasthuṣāṃ lokāya patnīm asi mātaraṃ pitā vidhema cāsyai namasā saha tvayā yasyāṃ sva-tejo 'gnim ivāraṇāv adhāḥ,संस्थापयैनां जगतां स-तस्थुषां लोकाय पत्नीम् असि मातरं पिता विधेम चास्यै नमसा सह त्वया यस्यां स्व-तेजो ऽग्निम् इवारणाव् अधाः
3,13,44,kaḥ śraddadhītānyatamas tava prabho rasāṃ gatāyā bhuva udvibarhaṇam na vismayo 'sau tvayi viśva-vismaye yo māyayedaṃ sasṛje 'tivismayam,कः श्रद्दधीतान्यतमस् तव प्रभो रसां गताया भुव उद्विबर्हणम् न विस्मयो ऽसौ त्वयि विश्व-विस्मये यो माययेदं ससृजे ऽतिविस्मयम्
3,13,45,vidhunvatā vedamayaṃ nijaṃ vapur janas-tapaḥ-satya-nivāsino vayam saṭā-śikhoddhūta-śivāmbu-bindubhir vimṛjyamānā bhṛśam īśa pāvitāḥ,विधुन्वता वेदमयं निजं वपुर् जनस्-तपः-सत्य-निवासिनो वयम् सटा-शिखोद्धूत-शिवाम्बु-बिन्दुभिर् विमृज्यमाना भृशम् ईश पाविताः
3,13,46,sa vai bata bhraṣṭa-matis tavaiṣate yaḥ karmaṇāṃ pāram apāra-karmaṇaḥ yad-yogamāyā-guṇa-yoga-mohitaṃ viśvaṃ samastaṃ bhagavan vidhehi śam,स वै बत भ्रष्ट-मतिस् तवैषते यः कर्मणां पारम् अपार-कर्मणः यद्-योगमाया-गुण-योग-मोहितं विश्वं समस्तं भगवन् विधेहि शम्
3,13,47,bhp_03.13.047 maitreya uvāca ity upasthīyamāno 'sau munibhir brahma-vādibhiḥ salile sva-khurākrānta upādhattāvitāvanim,भ्प्_०३.१३.०४७ मैत्रेय उवाच इत्य् उपस्थीयमानो ऽसौ मुनिभिर् ब्रह्म-वादिभिः सलिले स्व-खुराक्रान्त उपाधत्तावितावनिम्
3,13,48,sa itthaṃ bhagavān urvīṃ viṣvaksenaḥ prajāpatiḥ rasāyā līlayonnītām apsu nyasya yayau hariḥ,स इत्थं भगवान् उर्वीं विष्वक्सेनः प्रजापतिः रसाया लीलयोन्नीताम् अप्सु न्यस्य ययौ हरिः
3,13,49,ya evam etāṃ hari-medhaso hareḥ kathāṃ subhadrāṃ kathanīya-māyinaḥ śṛṇvīta bhaktyā śravayeta vośatīṃ janārdano 'syāśu hṛdi prasīdati,य एवम् एतां हरि-मेधसो हरेः कथां सुभद्रां कथनीय-मायिनः शृण्वीत भक्त्या श्रवयेत वोशतीं जनार्दनो ऽस्याशु हृदि प्रसीदति
3,13,50,tasmin prasanne sakalāśiṣāṃ prabhau kiṃ durlabhaṃ tābhir alaṃ lavātmabhiḥ ananya-dṛṣṭyā bhajatāṃ guhāśayaḥ svayaṃ vidhatte sva-gatiṃ paraḥ parām,तस्मिन् प्रसन्ने सकलाशिषां प्रभौ किं दुर्लभं ताभिर् अलं लवात्मभिः अनन्य-दृष्ट्या भजतां गुहाशयः स्वयं विधत्ते स्व-गतिं परः पराम्
3,13,51,ko nāma loke puruṣārtha-sāravit purā-kathānāṃ bhagavat-kathā-sudhām āpīya karṇāñjalibhir bhavāpahām aho virajyeta vinā naretaram,को नाम लोके पुरुषार्थ-सारवित् पुरा-कथानां भगवत्-कथा-सुधाम् आपीय कर्णाञ्जलिभिर् भवापहाम् अहो विरज्येत विना नरेतरम्
3,14,1,bhp_03.14.001 śrī-śuka uvāca niśamya kauṣāraviṇopavarṇitāṃ hareḥ kathāṃ kāraṇa-sūkarātmanaḥ punaḥ sa papraccha tam udyatāñjalir na cātitṛpto viduro dhṛta-vrataḥ,भ्प्_०३.१४.००१ श्री-शुक उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितां हरेः कथां कारण-सूकरात्मनः पुनः स पप्रच्छ तम् उद्यताञ्जलिर् न चातितृप्तो विदुरो धृत-व्रतः
3,14,2,bhp_03.14.002 vidura uvāca tenaiva tu muni-śreṣṭha hariṇā yajña-mūrtinā ādi-daityo hiraṇyākṣo hata ity anuśuśruma,भ्प्_०३.१४.००२ विदुर उवाच तेनैव तु मुनि-श्रेष्ठ हरिणा यज्ञ-मूर्तिना आदि-दैत्यो हिरण्याक्षो हत इत्य् अनुशुश्रुम
3,14,3,tasya coddharataḥ kṣauṇīṃ sva-daṃṣṭrāgreṇa līlayā daitya-rājasya ca brahman kasmād dhetor abhūn mṛdhaḥ,तस्य चोद्धरतः क्षौणीं स्व-दंष्ट्राग्रेण लीलया दैत्य-राजस्य च ब्रह्मन् कस्माद् धेतोर् अभून् मृधः
3,14,4,śraddadhānāya bhaktāya brūhi taj-janma-vistaram ṛṣe na tṛpyati manaḥ paraṃ kautūhalaṃ hi me,श्रद्दधानाय भक्ताय ब्रूहि तज्-जन्म-विस्तरम् ऋषे न तृप्यति मनः परं कौतूहलं हि मे
3,14,5,bhp_03.14.005 maitreya uvāca sādhu vīra tvayā pṛṣṭam avatāra-kathāṃ hareḥ yat tvaṃ pṛcchasi martyānāṃ mṛtyu-pāśa-viśātanīm,भ्प्_०३.१४.००५ मैत्रेय उवाच साधु वीर त्वया पृष्टम् अवतार-कथां हरेः यत् त्वं पृच्छसि मर्त्यानां मृत्यु-पाश-विशातनीम्
3,14,6,yayottānapadaḥ putro muninā gītayārbhakaḥ mṛtyoḥ kṛtvaiva mūrdhny aṅghrim āruroha hareḥ padam,ययोत्तानपदः पुत्रो मुनिना गीतयार्भकः मृत्योः कृत्वैव मूर्ध्न्य् अङ्घ्रिम् आरुरोह हरेः पदम्
3,14,7,athātrāpītihāso 'yaṃ śruto me varṇitaḥ purā brahmaṇā deva-devena devānām anupṛcchatām,अथात्रापीतिहासो ऽयं श्रुतो मे वर्णितः पुरा ब्रह्मणा देव-देवेन देवानाम् अनुपृच्छताम्
3,14,8,ditir dākṣāyaṇī kṣattar mārīcaṃ kaśyapaṃ patim apatya-kāmā cakame sandhyāyāṃ hṛc-chayārditā,दितिर् दाक्षायणी क्षत्तर् मारीचं कश्यपं पतिम् अपत्य-कामा चकमे सन्ध्यायां हृच्-छयार्दिता
3,14,9,iṣṭvāgni-jihvaṃ payasā puruṣaṃ yajuṣāṃ patim nimlocaty arka āsīnam agny-agāre samāhitam,इष्ट्वाग्नि-जिह्वं पयसा पुरुषं यजुषां पतिम् निम्लोचत्य् अर्क आसीनम् अग्न्य्-अगारे समाहितम्
3,14,10,bhp_03.14.010 ditir uvāca eṣa māṃ tvat-kṛte vidvan kāma ātta-śarāsanaḥ dunoti dīnāṃ vikramya rambhām iva mataṅgajaḥ,भ्प्_०३.१४.०१० दितिर् उवाच एष मां त्वत्-कृते विद्वन् काम आत्त-शरासनः दुनोति दीनां विक्रम्य रम्भाम् इव मतङ्गजः
3,14,11,tad bhavān dahyamānāyāṃ sa-patnīnāṃ samṛddhibhiḥ prajāvatīnāṃ bhadraṃ te mayy āyuṅktām anugraham,तद् भवान् दह्यमानायां स-पत्नीनां समृद्धिभिः प्रजावतीनां भद्रं ते मय्य् आयुङ्क्ताम् अनुग्रहम्
3,14,12,bhartary āptorumānānāṃ lokān āviśate yaśaḥ patir bhavad-vidho yāsāṃ prajayā nanu jāyate,भर्तर्य् आप्तोरुमानानां लोकान् आविशते यशः पतिर् भवद्-विधो यासां प्रजया ननु जायते
3,14,13,purā pitā no bhagavān dakṣo duhitṛ-vatsalaḥ kaṃ vṛṇīta varaṃ vatsā ity apṛcchata naḥ pṛthak,पुरा पिता नो भगवान् दक्षो दुहितृ-वत्सलः कं वृणीत वरं वत्सा इत्य् अपृच्छत नः पृथक्
3,14,14,sa viditvātmajānāṃ no bhāvaṃ santāna-bhāvanaḥ trayodaśādadāt tāsāṃ yās te śīlam anuvratāḥ,स विदित्वात्मजानां नो भावं सन्तान-भावनः त्रयोदशाददात् तासां यास् ते शीलम् अनुव्रताः
3,14,15,atha me kuru kalyāṇaṃ kāmaṃ kamala-locana ārtopasarpaṇaṃ bhūmann amoghaṃ hi mahīyasi,अथ मे कुरु कल्याणं कामं कमल-लोचन आर्तोपसर्पणं भूमन्न् अमोघं हि महीयसि
3,14,16,iti tāṃ vīra mārīcaḥ kṛpaṇāṃ bahu-bhāṣiṇīm pratyāhānunayan vācā pravṛddhānaṅga-kaśmalām,इति तां वीर मारीचः कृपणां बहु-भाषिणीम् प्रत्याहानुनयन् वाचा प्रवृद्धानङ्ग-कश्मलाम्
3,14,17,eṣa te 'haṃ vidhāsyāmi priyaṃ bhīru yad icchasi tasyāḥ kāmaṃ na kaḥ kuryāt siddhis traivargikī yataḥ,एष ते ऽहं विधास्यामि प्रियं भीरु यद् इच्छसि तस्याः कामं न कः कुर्यात् सिद्धिस् त्रैवर्गिकी यतः
3,14,18,sarvāśramān upādāya svāśrameṇa kalatravān vyasanārṇavam atyeti jala-yānair yathārṇavam,सर्वाश्रमान् उपादाय स्वाश्रमेण कलत्रवान् व्यसनार्णवम् अत्येति जल-यानैर् यथार्णवम्
3,14,19,yām āhur ātmano hy ardhaṃ śreyas-kāmasya mānini yasyāṃ sva-dhuram adhyasya pumāṃś carati vijvaraḥ,याम् आहुर् आत्मनो ह्य् अर्धं श्रेयस्-कामस्य मानिनि यस्यां स्व-धुरम् अध्यस्य पुमांश् चरति विज्वरः
3,14,20,yām āśrityendriyārātīn durjayān itarāśramaiḥ vayaṃ jayema helābhir dasyūn durga-patir yathā,याम् आश्रित्येन्द्रियारातीन् दुर्जयान् इतराश्रमैः वयं जयेम हेलाभिर् दस्यून् दुर्ग-पतिर् यथा
3,14,21,na vayaṃ prabhavas tāṃ tvām anukartuṃ gṛheśvari apy āyuṣā vā kārtsnyena ye cānye guṇa-gṛdhnavaḥ,न वयं प्रभवस् तां त्वाम् अनुकर्तुं गृहेश्वरि अप्य् आयुषा वा कार्त्स्न्येन ये चान्ये गुण-गृध्नवः
3,14,22,athāpi kāmam etaṃ te prajātyai karavāṇy alam yathā māṃ nātirocanti muhūrtaṃ pratipālaya,अथापि कामम् एतं ते प्रजात्यै करवाण्य् अलम् यथा मां नातिरोचन्ति मुहूर्तं प्रतिपालय
3,14,23,eṣā ghoratamā velā ghorāṇāṃ ghora-darśanā caranti yasyāṃ bhūtāni bhūteśānucarāṇi ha,एषा घोरतमा वेला घोराणां घोर-दर्शना चरन्ति यस्यां भूतानि भूतेशानुचराणि ह
3,14,24,etasyāṃ sādhvi sandhyāyāṃ bhagavān bhūta-bhāvanaḥ parīto bhūta-parṣadbhir vṛṣeṇāṭati bhūtarāṭ,एतस्यां साध्वि सन्ध्यायां भगवान् भूत-भावनः परीतो भूत-पर्षद्भिर् वृषेणाटति भूतराट्
3,14,25,śmaśāna-cakrānila-dhūli-dhūmra- vikīrṇa-vidyota-jaṭā-kalāpaḥ bhasmāvaguṇṭhāmala-rukma-deho devas tribhiḥ paśyati devaras te,श्मशान-चक्रानिल-धूलि-धूम्र- विकीर्ण-विद्योत-जटा-कलापः भस्मावगुण्ठामल-रुक्म-देहो देवस् त्रिभिः पश्यति देवरस् ते
3,14,26,na yasya loke sva-janaḥ paro vā nātyādṛto nota kaścid vigarhyaḥ vayaṃ vratair yac-caraṇāpaviddhām āśāsmahe 'jāṃ bata bhukta-bhogām,न यस्य लोके स्व-जनः परो वा नात्यादृतो नोत कश्चिद् विगर्ह्यः वयं व्रतैर् यच्-चरणापविद्धाम् आशास्महे ऽजां बत भुक्त-भोगाम्
3,14,27,yasyānavadyācaritaṃ manīṣiṇo gṛṇanty avidyā-paṭalaṃ bibhitsavaḥ nirasta-sāmyātiśayo 'pi yat svayaṃ piśāca-caryām acarad gatiḥ satām,यस्यानवद्याचरितं मनीषिणो गृणन्त्य् अविद्या-पटलं बिभित्सवः निरस्त-साम्यातिशयो ऽपि यत् स्वयं पिशाच-चर्याम् अचरद् गतिः सताम्
3,14,28,hasanti yasyācaritaṃ hi durbhagāḥ svātman-ratasyāviduṣaḥ samīhitam yair vastra-mālyābharaṇānulepanaiḥ śva-bhojanaṃ svātmatayopalālitam,हसन्ति यस्याचरितं हि दुर्भगाः स्वात्मन्-रतस्याविदुषः समीहितम् यैर् वस्त्र-माल्याभरणानुलेपनैः श्व-भोजनं स्वात्मतयोपलालितम्
3,14,29,brahmādayo yat-kṛta-setu-pālā yat-kāraṇaṃ viśvam idaṃ ca māyā ājñā-karī yasya piśāca-caryā aho vibhūmnaś caritaṃ viḍambanam,ब्रह्मादयो यत्-कृत-सेतु-पाला यत्-कारणं विश्वम् इदं च माया आज्ञा-करी यस्य पिशाच-चर्या अहो विभूम्नश् चरितं विडम्बनम्
3,14,30,bhp_03.14.030 maitreya uvāca saivaṃ saṃvidite bhartrā manmathonmathitendriyā jagrāha vāso brahmarṣer vṛṣalīva gata-trapā,भ्प्_०३.१४.०३० मैत्रेय उवाच सैवं संविदिते भर्त्रा मन्मथोन्मथितेन्द्रिया जग्राह वासो ब्रह्मर्षेर् वृषलीव गत-त्रपा
3,14,31,sa viditvātha bhāryāyās taṃ nirbandhaṃ vikarmaṇi natvā diṣṭāya rahasi tayāthopaviveśa hi,स विदित्वाथ भार्यायास् तं निर्बन्धं विकर्मणि नत्वा दिष्टाय रहसि तयाथोपविवेश हि
3,14,32,athopaspṛśya salilaṃ prāṇān āyamya vāg-yataḥ dhyāyañ jajāpa virajaṃ brahma jyotiḥ sanātanam,अथोपस्पृश्य सलिलं प्राणान् आयम्य वाग्-यतः ध्यायञ् जजाप विरजं ब्रह्म ज्योतिः सनातनम्
3,14,33,ditis tu vrīḍitā tena karmāvadyena bhārata upasaṅgamya viprarṣim adho-mukhy abhyabhāṣata,दितिस् तु व्रीडिता तेन कर्मावद्येन भारत उपसङ्गम्य विप्रर्षिम् अधो-मुख्य् अभ्यभाषत
3,14,34,bhp_03.14.034 ditir uvāca na me garbham imaṃ brahman bhūtānām ṛṣabho 'vadhīt rudraḥ patir hi bhūtānāṃ yasyākaravam aṃhasam,भ्प्_०३.१४.०३४ दितिर् उवाच न मे गर्भम् इमं ब्रह्मन् भूतानाम् ऋषभो ऽवधीत् रुद्रः पतिर् हि भूतानां यस्याकरवम् अंहसम्
3,14,35,namo rudrāya mahate devāyogrāya mīḍhuṣe śivāya nyasta-daṇḍāya dhṛta-daṇḍāya manyave,नमो रुद्राय महते देवायोग्राय मीढुषे शिवाय न्यस्त-दण्डाय धृत-दण्डाय मन्यवे
3,14,36,sa naḥ prasīdatāṃ bhāmo bhagavān urv-anugrahaḥ vyādhasyāpy anukampyānāṃ strīṇāṃ devaḥ satī-patiḥ,स नः प्रसीदतां भामो भगवान् उर्व्-अनुग्रहः व्याधस्याप्य् अनुकम्प्यानां स्त्रीणां देवः सती-पतिः
3,14,37,bhp_03.14.037 maitreya uvāca sva-sargasyāśiṣaṃ lokyām āśāsānāṃ pravepatīm nivṛtta-sandhyā-niyamo bhāryām āha prajāpatiḥ,भ्प्_०३.१४.०३७ मैत्रेय उवाच स्व-सर्गस्याशिषं लोक्याम् आशासानां प्रवेपतीम् निवृत्त-सन्ध्या-नियमो भार्याम् आह प्रजापतिः
3,14,38,bhp_03.14.038 kaśyapa uvāca aprāyatyād ātmanas te doṣān mauhūrtikād uta man-nideśāticāreṇa devānāṃ cātihelanāt,भ्प्_०३.१४.०३८ कश्यप उवाच अप्रायत्याद् आत्मनस् ते दोषान् मौहूर्तिकाद् उत मन्-निदेशातिचारेण देवानां चातिहेलनात्
3,14,39,bhaviṣyatas tavābhadrāv abhadre jāṭharādhamau lokān sa-pālāṃs trīṃś caṇḍi muhur ākrandayiṣyataḥ,भविष्यतस् तवाभद्राव् अभद्रे जाठराधमौ लोकान् स-पालांस् त्रींश् चण्डि मुहुर् आक्रन्दयिष्यतः
3,14,40,prāṇināṃ hanyamānānāṃ dīnānām akṛtāgasām strīṇāṃ nigṛhyamāṇānāṃ kopiteṣu mahātmasu,प्राणिनां हन्यमानानां दीनानाम् अकृतागसाम् स्त्रीणां निगृह्यमाणानां कोपितेषु महात्मसु
3,14,41,tadā viśveśvaraḥ kruddho bhagavāl loka-bhāvanaḥ haniṣyaty avatīryāsau yathādrīn śataparva-dhṛk,तदा विश्वेश्वरः क्रुद्धो भगवाल् लोक-भावनः हनिष्यत्य् अवतीर्यासौ यथाद्रीन् शतपर्व-धृक्
3,14,42,bhp_03.14.042 ditir uvāca vadhaṃ bhagavatā sākṣāt sunābhodāra-bāhunā āśāse putrayor mahyaṃ mā kruddhād brāhmaṇād prabho,भ्प्_०३.१४.०४२ दितिर् उवाच वधं भगवता साक्षात् सुनाभोदार-बाहुना आशासे पुत्रयोर् मह्यं मा क्रुद्धाद् ब्राह्मणाद् प्रभो
3,14,43,na brahma-daṇḍa-dagdhasya na bhūta-bhayadasya ca nārakāś cānugṛhṇanti yāṃ yāṃ yonim asau gataḥ,न ब्रह्म-दण्ड-दग्धस्य न भूत-भयदस्य च नारकाश् चानुगृह्णन्ति यां यां योनिम् असौ गतः
3,14,44,bhp_03.14.044 kaśyapa uvāca kṛta-śokānutāpena sadyaḥ pratyavamarśanāt bhagavaty uru-mānāc ca bhave mayy api cādarāt,भ्प्_०३.१४.०४४ कश्यप उवाच कृत-शोकानुतापेन सद्यः प्रत्यवमर्शनात् भगवत्य् उरु-मानाच् च भवे मय्य् अपि चादरात्
3,14,45,putrasyaiva ca putrāṇāṃ bhavitaikaḥ satāṃ mataḥ gāsyanti yad-yaśaḥ śuddhaṃ bhagavad-yaśasā samam,पुत्रस्यैव च पुत्राणां भवितैकः सतां मतः गास्यन्ति यद्-यशः शुद्धं भगवद्-यशसा समम्
3,14,46,yogair hemeva durvarṇaṃ bhāvayiṣyanti sādhavaḥ nirvairādibhir ātmānaṃ yac-chīlam anuvartitum,योगैर् हेमेव दुर्वर्णं भावयिष्यन्ति साधवः निर्वैरादिभिर् आत्मानं यच्-छीलम् अनुवर्तितुम्
3,14,47,yat-prasādād idaṃ viśvaṃ prasīdati yad-ātmakam sa sva-dṛg bhagavān yasya toṣyate 'nanyayā dṛśā,यत्-प्रसादाद् इदं विश्वं प्रसीदति यद्-आत्मकम् स स्व-दृग् भगवान् यस्य तोष्यते ऽनन्यया दृशा
3,14,48,sa vai mahā-bhāgavato mahātmā mahānubhāvo mahatāṃ mahiṣṭhaḥ pravṛddha-bhaktyā hy anubhāvitāśaye niveśya vaikuṇṭham imaṃ vihāsyati,स वै महा-भागवतो महात्मा महानुभावो महतां महिष्ठः प्रवृद्ध-भक्त्या ह्य् अनुभाविताशये निवेश्य वैकुण्ठम् इमं विहास्यति
3,14,49,alampaṭaḥ śīla-dharo guṇākaro hṛṣṭaḥ pararddhyā vyathito duḥkhiteṣu abhūta-śatrur jagataḥ śoka-hartā naidāghikaṃ tāpam ivoḍurājaḥ,अलम्पटः शील-धरो गुणाकरो हृष्टः परर्द्ध्या व्यथितो दुःखितेषु अभूत-शत्रुर् जगतः शोक-हर्ता नैदाघिकं तापम् इवोडुराजः
3,14,50,antar bahiś cāmalam abja-netraṃ sva-pūruṣecchānugṛhīta-rūpam pautras tava śrī-lalanā-lalāmaṃ draṣṭā sphurat-kuṇḍala-maṇḍitānanam,अन्तर् बहिश् चामलम् अब्ज-नेत्रं स्व-पूरुषेच्छानुगृहीत-रूपम् पौत्रस् तव श्री-ललना-ललामं द्रष्टा स्फुरत्-कुण्डल-मण्डिताननम्
3,14,51,bhp_03.14.051 maitreya uvāca śrutvā bhāgavataṃ pautram amodata ditir bhṛśam putrayoś ca vadhaṃ kṛṣṇād viditvāsīn mahā-manāḥ,भ्प्_०३.१४.०५१ मैत्रेय उवाच श्रुत्वा भागवतं पौत्रम् अमोदत दितिर् भृशम् पुत्रयोश् च वधं कृष्णाद् विदित्वासीन् महा-मनाः
3,15,1,bhp_03.15.001 maitreya uvāca prājāpatyaṃ tu tat tejaḥ para-tejo-hanaṃ ditiḥ dadhāra varṣāṇi śataṃ śaṅkamānā surārdanāt,भ्प्_०३.१५.००१ मैत्रेय उवाच प्राजापत्यं तु तत् तेजः पर-तेजो-हनं दितिः दधार वर्षाणि शतं शङ्कमाना सुरार्दनात्
3,15,2,loke tenāhatāloke loka-pālā hataujasaḥ nyavedayan viśva-sṛje dhvānta-vyatikaraṃ diśām,लोके तेनाहतालोके लोक-पाला हतौजसः न्यवेदयन् विश्व-सृजे ध्वान्त-व्यतिकरं दिशाम्
3,15,3,bhp_03.15.003 devā ūcuḥ tama etad vibho vettha saṃvignā yad vayaṃ bhṛśam na hy avyaktaṃ bhagavataḥ kālenāspṛṣṭa-vartmanaḥ,भ्प्_०३.१५.००३ देवा ऊचुः तम एतद् विभो वेत्थ संविग्ना यद् वयं भृशम् न ह्य् अव्यक्तं भगवतः कालेनास्पृष्ट-वर्त्मनः
3,15,4,deva-deva jagad-dhātar lokanātha-śikhāmaṇe pareṣām apareṣāṃ tvaṃ bhūtānām asi bhāva-vit,देव-देव जगद्-धातर् लोकनाथ-शिखामणे परेषाम् अपरेषां त्वं भूतानाम् असि भाव-वित्
3,15,5,namo vijñāna-vīryāya māyayedam upeyuṣe gṛhīta-guṇa-bhedāya namas te 'vyakta-yonaye,नमो विज्ञान-वीर्याय माययेदम् उपेयुषे गृहीत-गुण-भेदाय नमस् ते ऽव्यक्त-योनये
3,15,6,ye tvānanyena bhāvena bhāvayanty ātma-bhāvanam ātmani prota-bhuvanaṃ paraṃ sad-asad-ātmakam,ये त्वानन्येन भावेन भावयन्त्य् आत्म-भावनम् आत्मनि प्रोत-भुवनं परं सद्-असद्-आत्मकम्
3,15,7,teṣāṃ supakva-yogānāṃ jita-śvāsendriyātmanām labdha-yuṣmat-prasādānāṃ na kutaścit parābhavaḥ,तेषां सुपक्व-योगानां जित-श्वासेन्द्रियात्मनाम् लब्ध-युष्मत्-प्रसादानां न कुतश्चित् पराभवः
3,15,8,yasya vācā prajāḥ sarvā gāvas tantyeva yantritāḥ haranti balim āyattās tasmai mukhyāya te namaḥ,यस्य वाचा प्रजाः सर्वा गावस् तन्त्येव यन्त्रिताः हरन्ति बलिम् आयत्तास् तस्मै मुख्याय ते नमः
3,15,9,sa tvaṃ vidhatsva śaṃ bhūmaṃs tamasā lupta-karmaṇām adabhra-dayayā dṛṣṭyā āpannān arhasīkṣitum,स त्वं विधत्स्व शं भूमंस् तमसा लुप्त-कर्मणाम् अदभ्र-दयया दृष्ट्या आपन्नान् अर्हसीक्षितुम्
3,15,10,eṣa deva diter garbha ojaḥ kāśyapam arpitam diśas timirayan sarvā vardhate 'gnir ivaidhasi,एष देव दितेर् गर्भ ओजः काश्यपम् अर्पितम् दिशस् तिमिरयन् सर्वा वर्धते ऽग्निर् इवैधसि
3,15,11,bhp_03.15.011 maitreya uvāca sa prahasya mahā-bāho bhagavān śabda-gocaraḥ pratyācaṣṭātma-bhūr devān prīṇan rucirayā girā,भ्प्_०३.१५.०११ मैत्रेय उवाच स प्रहस्य महा-बाहो भगवान् शब्द-गोचरः प्रत्याचष्टात्म-भूर् देवान् प्रीणन् रुचिरया गिरा
3,15,12,bhp_03.15.012 brahmovāca mānasā me sutā yuṣmat- pūrvajāḥ sanakādayaḥ cerur vihāyasā lokāl lokeṣu vigata-spṛhāḥ,भ्प्_०३.१५.०१२ ब्रह्मोवाच मानसा मे सुता युष्मत्- पूर्वजाः सनकादयः चेरुर् विहायसा लोकाल् लोकेषु विगत-स्पृहाः
3,15,13,ta ekadā bhagavato vaikuṇṭhasyāmalātmanaḥ yayur vaikuṇṭha-nilayaṃ sarva-loka-namaskṛtam,त एकदा भगवतो वैकुण्ठस्यामलात्मनः ययुर् वैकुण्ठ-निलयं सर्व-लोक-नमस्कृतम्
3,15,14,vasanti yatra puruṣāḥ sarve vaikuṇṭha-mūrtayaḥ ye 'nimitta-nimittena dharmeṇārādhayan harim,वसन्ति यत्र पुरुषाः सर्वे वैकुण्ठ-मूर्तयः ये ऽनिमित्त-निमित्तेन धर्मेणाराधयन् हरिम्
3,15,15,yatra cādyaḥ pumān āste bhagavān śabda-gocaraḥ sattvaṃ viṣṭabhya virajaṃ svānāṃ no mṛḍayan vṛṣaḥ,यत्र चाद्यः पुमान् आस्ते भगवान् शब्द-गोचरः सत्त्वं विष्टभ्य विरजं स्वानां नो मृडयन् वृषः
3,15,16,yatra naiḥśreyasaṃ nāma vanaṃ kāma-dughair drumaiḥ sarvartu-śrībhir vibhrājat kaivalyam iva mūrtimat,यत्र नैःश्रेयसं नाम वनं काम-दुघैर् द्रुमैः सर्वर्तु-श्रीभिर् विभ्राजत् कैवल्यम् इव मूर्तिमत्
3,15,17,vaimānikāḥ sa-lalanāś caritāni śaśvad gāyanti yatra śamala-kṣapaṇāni bhartuḥ amp;antar-jale 'nuvikasan-madhu-mādhavīnāṃ gandhena khaṇḍita-dhiyo 'py anilaṃ kṣipantaḥ,वैमानिकाः स-ललनाश् चरितानि शश्वद् गायन्ति यत्र शमल-क्षपणानि भर्तुः अम्प्;अन्तर्-जले ऽनुविकसन्-मधु-माधवीनां गन्धेन खण्डित-धियो ऽप्य् अनिलं क्षिपन्तः
3,15,18,pārāvatānyabhṛta-sārasa-cakravāka- dātyūha-haṃsa-śuka-tittiri-barhiṇāṃ yaḥ pārāvatānyabhṛta-sārasa-cakravāka- dātyūha-haṃsa-śuka-tittiri-barhiṇāṃ yaḥ kolāhalo viramate 'cira-mātram uccair bhṛṅgādhipe hari-kathām iva gāyamāne,पारावतान्यभृत-सारस-चक्रवाक- दात्यूह-हंस-शुक-तित्तिरि-बर्हिणां यः पारावतान्यभृत-सारस-चक्रवाक- दात्यूह-हंस-शुक-तित्तिरि-बर्हिणां यः कोलाहलो विरमते ऽचिर-मात्रम् उच्चैर् भृङ्गाधिपे हरि-कथाम् इव गायमाने
3,15,19,mandāra-kunda-kurabotpala-campakārṇa- punnāga-nāga-bakulāmbuja-pārijātāḥ mandāra-kunda-kurabotpala-campakārṇa- punnāga-nāga-bakulāmbuja-pārijātāḥ gandhe 'rcite tulasikābharaṇena tasyā yasmiṃs tapaḥ sumanaso bahu mānayanti,मन्दार-कुन्द-कुरबोत्पल-चम्पकार्ण- पुन्नाग-नाग-बकुलाम्बुज-पारिजाताः मन्दार-कुन्द-कुरबोत्पल-चम्पकार्ण- पुन्नाग-नाग-बकुलाम्बुज-पारिजाताः गन्धे ऽर्चिते तुलसिकाभरणेन तस्या यस्मिंस् तपः सुमनसो बहु मानयन्ति
3,15,20,yat saṅkulaṃ hari-padānati-mātra-dṛṣṭair vaidūrya-mārakata-hema-mayair vimānaiḥ yat saṅkulaṃ hari-padānati-mātra-dṛṣṭair vaidūrya-mārakata-hema-mayair vimānaiḥ yeṣāṃ bṛhat-kaṭi-taṭāḥ smita-śobhi-mukhyaḥ kṛṣṇātmanāṃ na raja ādadhur utsmayādyaiḥ,यत् सङ्कुलं हरि-पदानति-मात्र-दृष्टैर् वैदूर्य-मारकत-हेम-मयैर् विमानैः यत् सङ्कुलं हरि-पदानति-मात्र-दृष्टैर् वैदूर्य-मारकत-हेम-मयैर् विमानैः येषां बृहत्-कटि-तटाः स्मित-शोभि-मुख्यः कृष्णात्मनां न रज आदधुर् उत्स्मयाद्यैः
3,15,21,śrī rūpiṇī kvaṇayatī caraṇāravindaṃ līlāmbujena hari-sadmani mukta-doṣā śrī rūpiṇī kvaṇayatī caraṇāravindaṃ līlāmbujena hari-sadmani mukta-doṣā saṃlakṣyate sphaṭika-kuḍya upeta-hemni sammārjatīva yad-anugrahaṇe 'nya-yatnaḥ,श्री रूपिणी क्वणयती चरणारविन्दं लीलाम्बुजेन हरि-सद्मनि मुक्त-दोषा श्री रूपिणी क्वणयती चरणारविन्दं लीलाम्बुजेन हरि-सद्मनि मुक्त-दोषा संलक्ष्यते स्फटिक-कुड्य उपेत-हेम्नि सम्मार्जतीव यद्-अनुग्रहणे ऽन्य-यत्नः
3,15,22,vāpīṣu vidruma-taṭāsv amalāmṛtāpsu preṣyānvitā nija-vane tulasībhir īśam vāpīṣu vidruma-taṭāsv amalāmṛtāpsu preṣyānvitā nija-vane tulasībhir īśam abhyarcatī svalakam unnasam īkṣya vaktram uccheṣitaṃ bhagavatety amatāṅga yac-chrīḥ,वापीषु विद्रुम-तटास्व् अमलामृताप्सु प्रेष्यान्विता निज-वने तुलसीभिर् ईशम् वापीषु विद्रुम-तटास्व् अमलामृताप्सु प्रेष्यान्विता निज-वने तुलसीभिर् ईशम् अभ्यर्चती स्वलकम् उन्नसम् ईक्ष्य वक्त्रम् उच्छेषितं भगवतेत्य् अमताङ्ग यच्-छ्रीः
3,15,23,yan na vrajanty agha-bhido racanānuvādāc chṛṇvanti ye 'nya-viṣayāḥ kukathā mati-ghnīḥ yan na vrajanty agha-bhido racanānuvādāc chṛṇvanti ye 'nya-viṣayāḥ kukathā mati-ghnīḥ yās tu śrutā hata-bhagair nṛbhir ātta-sārās tāṃs tān kṣipanty aśaraṇeṣu tamaḥsu hanta,यन् न व्रजन्त्य् अघ-भिदो रचनानुवादाच् छृण्वन्ति ये ऽन्य-विषयाः कुकथा मति-घ्नीः यन् न व्रजन्त्य् अघ-भिदो रचनानुवादाच् छृण्वन्ति ये ऽन्य-विषयाः कुकथा मति-घ्नीः यास् तु श्रुता हत-भगैर् नृभिर् आत्त-सारास् तांस् तान् क्षिपन्त्य् अशरणेषु तमःसु हन्त
3,15,24,ye 'bhyarthitām api ca no nṛ-gatiṃ prapannā jñānaṃ ca tattva-viṣayaṃ saha-dharmaṃ yatra ye 'bhyarthitām api ca no nṛ-gatiṃ prapannā jñānaṃ ca tattva-viṣayaṃ saha-dharmaṃ yatra nārādhanaṃ bhagavato vitaranty amuṣya sammohitā vitatayā bata māyayā te,ये ऽभ्यर्थिताम् अपि च नो नृ-गतिं प्रपन्ना ज्ञानं च तत्त्व-विषयं सह-धर्मं यत्र ये ऽभ्यर्थिताम् अपि च नो नृ-गतिं प्रपन्ना ज्ञानं च तत्त्व-विषयं सह-धर्मं यत्र नाराधनं भगवतो वितरन्त्य् अमुष्य सम्मोहिता विततया बत मायया ते
3,15,25,yac ca vrajanty animiṣām ṛṣabhānuvṛttyā dūre yamā hy upari naḥ spṛhaṇīya-śīlāḥ yac ca vrajanty animiṣām ṛṣabhānuvṛttyā dūre yamā hy upari naḥ spṛhaṇīya-śīlāḥ bhartur mithaḥ suyaśasaḥ kathanānurāga- vaiklavya-bāṣpa-kalayā pulakī-kṛtāṅgāḥ,यच् च व्रजन्त्य् अनिमिषाम् ऋषभानुवृत्त्या दूरे यमा ह्य् उपरि नः स्पृहणीय-शीलाः यच् च व्रजन्त्य् अनिमिषाम् ऋषभानुवृत्त्या दूरे यमा ह्य् उपरि नः स्पृहणीय-शीलाः भर्तुर् मिथः सुयशसः कथनानुराग- वैक्लव्य-बाष्प-कलया पुलकी-कृताङ्गाः
3,15,26,tad viśva-gurv-adhikṛtaṃ bhuvanaika-vandyaṃ divyaṃ vicitra-vibudhāgrya-vimāna-śociḥ tad viśva-gurv-adhikṛtaṃ bhuvanaika-vandyaṃ divyaṃ vicitra-vibudhāgrya-vimāna-śociḥ āpuḥ parāṃ mudam apūrvam upetya yoga- māyā-balena munayas tad atho vikuṇṭham,तद् विश्व-गुर्व्-अधिकृतं भुवनैक-वन्द्यं दिव्यं विचित्र-विबुधाग्र्य-विमान-शोचिः तद् विश्व-गुर्व्-अधिकृतं भुवनैक-वन्द्यं दिव्यं विचित्र-विबुधाग्र्य-विमान-शोचिः आपुः परां मुदम् अपूर्वम् उपेत्य योग- माया-बलेन मुनयस् तद् अथो विकुण्ठम्
3,15,27,tasminn atītya munayaḥ ṣaḍ asajjamānāḥ kakṣāḥ samāna-vayasāv atha saptamāyām tasminn atītya munayaḥ ṣaḍ asajjamānāḥ kakṣāḥ samāna-vayasāv atha saptamāyām devāv acakṣata gṛhīta-gadau parārdhya- keyūra-kuṇḍala-kirīṭa-viṭaṅka-veṣau,तस्मिन्न् अतीत्य मुनयः षड् असज्जमानाः कक्षाः समान-वयसाव् अथ सप्तमायाम् तस्मिन्न् अतीत्य मुनयः षड् असज्जमानाः कक्षाः समान-वयसाव् अथ सप्तमायाम् देवाव् अचक्षत गृहीत-गदौ परार्ध्य- केयूर-कुण्डल-किरीट-विटङ्क-वेषौ
3,15,28,matta-dvirepha-vanamālikayā nivītau vinyastayāsita-catuṣṭaya-bāhu-madhye matta-dvirepha-vanamālikayā nivītau vinyastayāsita-catuṣṭaya-bāhu-madhye vaktraṃ bhruvā kuṭilayā sphuṭa-nirgamābhyāṃ raktekṣaṇena ca manāg rabhasaṃ dadhānau,मत्त-द्विरेफ-वनमालिकया निवीतौ विन्यस्तयासित-चतुष्टय-बाहु-मध्ये मत्त-द्विरेफ-वनमालिकया निवीतौ विन्यस्तयासित-चतुष्टय-बाहु-मध्ये वक्त्रं भ्रुवा कुटिलया स्फुट-निर्गमाभ्यां रक्तेक्षणेन च मनाग् रभसं दधानौ
3,15,29,dvāry etayor niviviśur miṣator apṛṣṭvā pūrvā yathā puraṭa-vajra-kapāṭikā yāḥ dvāry etayor niviviśur miṣator apṛṣṭvā pūrvā yathā puraṭa-vajra-kapāṭikā yāḥ sarvatra te 'viṣamayā munayaḥ sva-dṛṣṭyā ye sañcaranty avihatā vigatābhiśaṅkāḥ,द्वार्य् एतयोर् निविविशुर् मिषतोर् अपृष्ट्वा पूर्वा यथा पुरट-वज्र-कपाटिका याः द्वार्य् एतयोर् निविविशुर् मिषतोर् अपृष्ट्वा पूर्वा यथा पुरट-वज्र-कपाटिका याः सर्वत्र ते ऽविषमया मुनयः स्व-दृष्ट्या ये सञ्चरन्त्य् अविहता विगताभिशङ्काः
3,15,30,tān vīkṣya vāta-raśanāṃś caturaḥ kumārān vṛddhān daśārdha-vayaso viditātma-tattvān tān vīkṣya vāta-raśanāṃś caturaḥ kumārān vṛddhān daśārdha-vayaso viditātma-tattvān vetreṇa cāskhalayatām atad-arhaṇāṃs tau tejo vihasya bhagavat-pratikūla-śīlau,तान् वीक्ष्य वात-रशनांश् चतुरः कुमारान् वृद्धान् दशार्ध-वयसो विदितात्म-तत्त्वान् तान् वीक्ष्य वात-रशनांश् चतुरः कुमारान् वृद्धान् दशार्ध-वयसो विदितात्म-तत्त्वान् वेत्रेण चास्खलयताम् अतद्-अर्हणांस् तौ तेजो विहस्य भगवत्-प्रतिकूल-शीलौ
3,15,31,tābhyāṃ miṣatsv animiṣeṣu niṣidhyamānāḥ svarhattamā hy api hareḥ pratihāra-pābhyām tābhyāṃ miṣatsv animiṣeṣu niṣidhyamānāḥ svarhattamā hy api hareḥ pratihāra-pābhyām ūcuḥ suhṛttama-didṛkṣita-bhaṅga īṣat kāmānujena sahasā ta upaplutākṣāḥ,ताभ्यां मिषत्स्व् अनिमिषेषु निषिध्यमानाः स्वर्हत्तमा ह्य् अपि हरेः प्रतिहार-पाभ्याम् ताभ्यां मिषत्स्व् अनिमिषेषु निषिध्यमानाः स्वर्हत्तमा ह्य् अपि हरेः प्रतिहार-पाभ्याम् ऊचुः सुहृत्तम-दिदृक्षित-भङ्ग ईषत् कामानुजेन सहसा त उपप्लुताक्षाः
3,15,32,bhp_03.15.032 munaya ūcuḥ ko vām ihaitya bhagavat-paricaryayoccais tad-dharmiṇāṃ nivasatāṃ viṣamaḥ svabhāvaḥ ko vām ihaitya bhagavat-paricaryayoccais tad-dharmiṇāṃ nivasatāṃ viṣamaḥ svabhāvaḥ tasmin praśānta-puruṣe gata-vigrahe vāṃ ko vātmavat kuhakayoḥ pariśaṅkanīyaḥ,भ्प्_०३.१५.०३२ मुनय ऊचुः को वाम् इहैत्य भगवत्-परिचर्ययोच्चैस् तद्-धर्मिणां निवसतां विषमः स्वभावः को वाम् इहैत्य भगवत्-परिचर्ययोच्चैस् तद्-धर्मिणां निवसतां विषमः स्वभावः तस्मिन् प्रशान्त-पुरुषे गत-विग्रहे वां को वात्मवत् कुहकयोः परिशङ्कनीयः
3,15,33,na hy antaraṃ bhagavatīha samasta-kukṣāv ātmānam ātmani nabho nabhasīva dhīrāḥ na hy antaraṃ bhagavatīha samasta-kukṣāv ātmānam ātmani nabho nabhasīva dhīrāḥ paśyanti yatra yuvayoḥ sura-liṅginoḥ kiṃ vyutpāditaṃ hy udara-bhedi bhayaṃ yato 'sya,न ह्य् अन्तरं भगवतीह समस्त-कुक्षाव् आत्मानम् आत्मनि नभो नभसीव धीराः न ह्य् अन्तरं भगवतीह समस्त-कुक्षाव् आत्मानम् आत्मनि नभो नभसीव धीराः पश्यन्ति यत्र युवयोः सुर-लिङ्गिनोः किं व्युत्पादितं ह्य् उदर-भेदि भयं यतो ऽस्य
3,15,34,tad vām amuṣya paramasya vikuṇṭha-bhartuḥ kartuṃ prakṛṣṭam iha dhīmahi manda-dhībhyām tad vām amuṣya paramasya vikuṇṭha-bhartuḥ kartuṃ prakṛṣṭam iha dhīmahi manda-dhībhyām lokān ito vrajatam antara-bhāva-dṛṣṭyā pāpīyasas traya ime ripavo 'sya yatra,तद् वाम् अमुष्य परमस्य विकुण्ठ-भर्तुः कर्तुं प्रकृष्टम् इह धीमहि मन्द-धीभ्याम् तद् वाम् अमुष्य परमस्य विकुण्ठ-भर्तुः कर्तुं प्रकृष्टम् इह धीमहि मन्द-धीभ्याम् लोकान् इतो व्रजतम् अन्तर-भाव-दृष्ट्या पापीयसस् त्रय इमे रिपवो ऽस्य यत्र
3,15,35,teṣām itīritam ubhāv avadhārya ghoraṃ taṃ brahma-daṇḍam anivāraṇam astra-pūgaiḥ teṣām itīritam ubhāv avadhārya ghoraṃ taṃ brahma-daṇḍam anivāraṇam astra-pūgaiḥ sadyo harer anucarāv uru bibhyatas tat- pāda-grahāv apatatām atikātareṇa,तेषाम् इतीरितम् उभाव् अवधार्य घोरं तं ब्रह्म-दण्डम् अनिवारणम् अस्त्र-पूगैः तेषाम् इतीरितम् उभाव् अवधार्य घोरं तं ब्रह्म-दण्डम् अनिवारणम् अस्त्र-पूगैः सद्यो हरेर् अनुचराव् उरु बिभ्यतस् तत्- पाद-ग्रहाव् अपतताम् अतिकातरेण
3,15,36,bhūyād aghoni bhagavadbhir akāri daṇḍo yo nau hareta sura-helanam apy aśeṣam bhūyād aghoni bhagavadbhir akāri daṇḍo yo nau hareta sura-helanam apy aśeṣam mā vo 'nutāpa-kalayā bhagavat-smṛti-ghno moho bhaved iha tu nau vrajator adho 'dhaḥ,भूयाद् अघोनि भगवद्भिर् अकारि दण्डो यो नौ हरेत सुर-हेलनम् अप्य् अशेषम् भूयाद् अघोनि भगवद्भिर् अकारि दण्डो यो नौ हरेत सुर-हेलनम् अप्य् अशेषम् मा वो ऽनुताप-कलया भगवत्-स्मृति-घ्नो मोहो भवेद् इह तु नौ व्रजतोर् अधो ऽधः
3,15,37,evaṃ tadaiva bhagavān aravinda-nābhaḥ svānāṃ vibudhya sad-atikramam ārya-hṛdyaḥ evaṃ tadaiva bhagavān aravinda-nābhaḥ svānāṃ vibudhya sad-atikramam ārya-hṛdyaḥ tasmin yayau paramahaṃsa-mahā-munīnām anveṣaṇīya-caraṇau calayan saha-śrīḥ,एवं तदैव भगवान् अरविन्द-नाभः स्वानां विबुध्य सद्-अतिक्रमम् आर्य-हृद्यः एवं तदैव भगवान् अरविन्द-नाभः स्वानां विबुध्य सद्-अतिक्रमम् आर्य-हृद्यः तस्मिन् ययौ परमहंस-महा-मुनीनाम् अन्वेषणीय-चरणौ चलयन् सह-श्रीः
3,15,38,taṃ tv āgataṃ pratihṛtaupayikaṃ sva-pumbhis te 'cakṣatākṣa-viṣayaṃ sva-samādhi-bhāgyam taṃ tv āgataṃ pratihṛtaupayikaṃ sva-pumbhis te 'cakṣatākṣa-viṣayaṃ sva-samādhi-bhāgyam haṃsa-śriyor vyajanayoḥ śiva-vāyu-lolac- chubhrātapatra-śaśi-kesara-śīkarāmbum,तं त्व् आगतं प्रतिहृतौपयिकं स्व-पुम्भिस् ते ऽचक्षताक्ष-विषयं स्व-समाधि-भाग्यम् तं त्व् आगतं प्रतिहृतौपयिकं स्व-पुम्भिस् ते ऽचक्षताक्ष-विषयं स्व-समाधि-भाग्यम् हंस-श्रियोर् व्यजनयोः शिव-वायु-लोलच्- छुभ्रातपत्र-शशि-केसर-शीकराम्बुम्
3,15,39,kṛtsna-prasāda-sumukhaṃ spṛhaṇīya-dhāma snehāvaloka-kalayā hṛdi saṃspṛśantam kṛtsna-prasāda-sumukhaṃ spṛhaṇīya-dhāma snehāvaloka-kalayā hṛdi saṃspṛśantam śyāme pṛthāv urasi śobhitayā śriyā svaś- cūḍāmaṇiṃ subhagayantam ivātma-dhiṣṇyam,कृत्स्न-प्रसाद-सुमुखं स्पृहणीय-धाम स्नेहावलोक-कलया हृदि संस्पृशन्तम् कृत्स्न-प्रसाद-सुमुखं स्पृहणीय-धाम स्नेहावलोक-कलया हृदि संस्पृशन्तम् श्यामे पृथाव् उरसि शोभितया श्रिया स्वश्- चूडामणिं सुभगयन्तम् इवात्म-धिष्ण्यम्
3,15,40,pītāṃśuke pṛthu-nitambini visphurantyā kāñcyālibhir virutayā vana-mālayā ca pītāṃśuke pṛthu-nitambini visphurantyā kāñcyālibhir virutayā vana-mālayā ca valgu-prakoṣṭha-valayaṃ vinatā-sutāṃse vinyasta-hastam itareṇa dhunānam abjam,पीतांशुके पृथु-नितम्बिनि विस्फुरन्त्या काञ्च्यालिभिर् विरुतया वन-मालया च पीतांशुके पृथु-नितम्बिनि विस्फुरन्त्या काञ्च्यालिभिर् विरुतया वन-मालया च वल्गु-प्रकोष्ठ-वलयं विनता-सुतांसे विन्यस्त-हस्तम् इतरेण धुनानम् अब्जम्
3,15,41,vidyut-kṣipan-makara-kuṇḍala-maṇḍanārha- gaṇḍa-sthalonnasa-mukhaṃ maṇimat-kirīṭam vidyut-kṣipan-makara-kuṇḍala-maṇḍanārha- gaṇḍa-sthalonnasa-mukhaṃ maṇimat-kirīṭam dor-daṇḍa-ṣaṇḍa-vivare haratā parārdhya- hāreṇa kandhara-gatena ca kaustubhena,विद्युत्-क्षिपन्-मकर-कुण्डल-मण्डनार्ह- गण्ड-स्थलोन्नस-मुखं मणिमत्-किरीटम् विद्युत्-क्षिपन्-मकर-कुण्डल-मण्डनार्ह- गण्ड-स्थलोन्नस-मुखं मणिमत्-किरीटम् दोर्-दण्ड-षण्ड-विवरे हरता परार्ध्य- हारेण कन्धर-गतेन च कौस्तुभेन
3,15,42,atropasṛṣṭam iti cotsmitam indirāyāḥ svānāṃ dhiyā viracitaṃ bahu-sauṣṭhavāḍhyam atropasṛṣṭam iti cotsmitam indirāyāḥ svānāṃ dhiyā viracitaṃ bahu-sauṣṭhavāḍhyam mahyaṃ bhavasya bhavatāṃ ca bhajantam aṅgaṃ nemur nirīkṣya na vitṛpta-dṛśo mudā kaiḥ,अत्रोपसृष्टम् इति चोत्स्मितम् इन्दिरायाः स्वानां धिया विरचितं बहु-सौष्ठवाढ्यम् अत्रोपसृष्टम् इति चोत्स्मितम् इन्दिरायाः स्वानां धिया विरचितं बहु-सौष्ठवाढ्यम् मह्यं भवस्य भवतां च भजन्तम् अङ्गं नेमुर् निरीक्ष्य न वितृप्त-दृशो मुदा कैः
3,15,43,tasyāravinda-nayanasya padāravinda- kiñjalka-miśra-tulasī-makaranda-vāyuḥ tasyāravinda-nayanasya padāravinda- kiñjalka-miśra-tulasī-makaranda-vāyuḥ antar-gataḥ sva-vivareṇa cakāra teṣāṃ saṅkṣobham akṣara-juṣām api citta-tanvoḥ,तस्यारविन्द-नयनस्य पदारविन्द- किञ्जल्क-मिश्र-तुलसी-मकरन्द-वायुः तस्यारविन्द-नयनस्य पदारविन्द- किञ्जल्क-मिश्र-तुलसी-मकरन्द-वायुः अन्तर्-गतः स्व-विवरेण चकार तेषां सङ्क्षोभम् अक्षर-जुषाम् अपि चित्त-तन्वोः
3,15,44,te vā amuṣya vadanāsita-padma-kośam udvīkṣya sundaratarādhara-kunda-hāsam te vā amuṣya vadanāsita-padma-kośam udvīkṣya sundaratarādhara-kunda-hāsam labdhāśiṣaḥ punar avekṣya tadīyam aṅghri- dvandvaṃ nakhāruṇa-maṇi-śrayaṇaṃ nidadhyuḥ,ते वा अमुष्य वदनासित-पद्म-कोशम् उद्वीक्ष्य सुन्दरतराधर-कुन्द-हासम् ते वा अमुष्य वदनासित-पद्म-कोशम् उद्वीक्ष्य सुन्दरतराधर-कुन्द-हासम् लब्धाशिषः पुनर् अवेक्ष्य तदीयम् अङ्घ्रि- द्वन्द्वं नखारुण-मणि-श्रयणं निदध्युः
3,15,45,puṃsāṃ gatiṃ mṛgayatām iha yoga-mārgair dhyānāspadaṃ bahu-mataṃ nayanābhirāmam puṃsāṃ gatiṃ mṛgayatām iha yoga-mārgair dhyānāspadaṃ bahu-mataṃ nayanābhirāmam pauṃsnaṃ vapur darśayānam ananya-siddhair autpattikaiḥ samagṛṇan yutam aṣṭa-bhogaiḥ,पुंसां गतिं मृगयताम् इह योग-मार्गैर् ध्यानास्पदं बहु-मतं नयनाभिरामम् पुंसां गतिं मृगयताम् इह योग-मार्गैर् ध्यानास्पदं बहु-मतं नयनाभिरामम् पौंस्नं वपुर् दर्शयानम् अनन्य-सिद्धैर् औत्पत्तिकैः समगृणन् युतम् अष्ट-भोगैः
3,15,46,bhp_03.15.046 kumārā ūcuḥ yo 'ntarhito hṛdi gato 'pi durātmanāṃ tvaṃ so 'dyaiva no nayana-mūlam ananta rāddhaḥ yo 'ntarhito hṛdi gato 'pi durātmanāṃ tvaṃ so 'dyaiva no nayana-mūlam ananta rāddhaḥ yarhy eva karṇa-vivareṇa guhāṃ gato naḥ pitrānuvarṇita-rahā bhavad-udbhavena,भ्प्_०३.१५.०४६ कुमारा ऊचुः यो ऽन्तर्हितो हृदि गतो ऽपि दुरात्मनां त्वं सो ऽद्यैव नो नयन-मूलम् अनन्त राद्धः यो ऽन्तर्हितो हृदि गतो ऽपि दुरात्मनां त्वं सो ऽद्यैव नो नयन-मूलम् अनन्त राद्धः यर्ह्य् एव कर्ण-विवरेण गुहां गतो नः पित्रानुवर्णित-रहा भवद्-उद्भवेन
3,15,47,taṃ tvāṃ vidāma bhagavan param ātma-tattvaṃ sattvena samprati ratiṃ racayantam eṣām taṃ tvāṃ vidāma bhagavan param ātma-tattvaṃ sattvena samprati ratiṃ racayantam eṣām yat te 'nutāpa-viditair dṛḍha-bhakti-yogair udgranthayo hṛdi vidur munayo virāgāḥ,तं त्वां विदाम भगवन् परम् आत्म-तत्त्वं सत्त्वेन सम्प्रति रतिं रचयन्तम् एषाम् तं त्वां विदाम भगवन् परम् आत्म-तत्त्वं सत्त्वेन सम्प्रति रतिं रचयन्तम् एषाम् यत् ते ऽनुताप-विदितैर् दृढ-भक्ति-योगैर् उद्ग्रन्थयो हृदि विदुर् मुनयो विरागाः
3,15,48,nātyantikaṃ vigaṇayanty api te prasādaṃ kimv anyad arpita-bhayaṃ bhruva unnayais te nātyantikaṃ vigaṇayanty api te prasādaṃ kimv anyad arpita-bhayaṃ bhruva unnayais te ye 'ṅga tvad-aṅghri-śaraṇā bhavataḥ kathāyāḥ kīrtanya-tīrtha-yaśasaḥ kuśalā rasa-jñāḥ,नात्यन्तिकं विगणयन्त्य् अपि ते प्रसादं किम्व् अन्यद् अर्पित-भयं भ्रुव उन्नयैस् ते नात्यन्तिकं विगणयन्त्य् अपि ते प्रसादं किम्व् अन्यद् अर्पित-भयं भ्रुव उन्नयैस् ते ये ऽङ्ग त्वद्-अङ्घ्रि-शरणा भवतः कथायाः कीर्तन्य-तीर्थ-यशसः कुशला रस-ज्ञाः
3,15,49,kāmaṃ bhavaḥ sva-vṛjinair nirayeṣu naḥ stāc ceto 'livad yadi nu te padayo rameta kāmaṃ bhavaḥ sva-vṛjinair nirayeṣu naḥ stāc ceto 'livad yadi nu te padayo rameta vācaś ca nas tulasivad yadi te 'ṅghri-śobhāḥ pūryeta te guṇa-gaṇair yadi karṇa-randhraḥ,कामं भवः स्व-वृजिनैर् निरयेषु नः स्ताच् चेतो ऽलिवद् यदि नु ते पदयो रमेत कामं भवः स्व-वृजिनैर् निरयेषु नः स्ताच् चेतो ऽलिवद् यदि नु ते पदयो रमेत वाचश् च नस् तुलसिवद् यदि ते ऽङ्घ्रि-शोभाः पूर्येत ते गुण-गणैर् यदि कर्ण-रन्ध्रः
3,15,50,prāduścakartha yad idaṃ puruhūta rūpaṃ teneśa nirvṛtim avāpur alaṃ dṛśo naḥ prāduścakartha yad idaṃ puruhūta rūpaṃ teneśa nirvṛtim avāpur alaṃ dṛśo naḥ tasmā idaṃ bhagavate nama id vidhema yo 'nātmanāṃ durudayo bhagavān pratītaḥ,प्रादुश्चकर्थ यद् इदं पुरुहूत रूपं तेनेश निर्वृतिम् अवापुर् अलं दृशो नः प्रादुश्चकर्थ यद् इदं पुरुहूत रूपं तेनेश निर्वृतिम् अवापुर् अलं दृशो नः तस्मा इदं भगवते नम इद् विधेम यो ऽनात्मनां दुरुदयो भगवान् प्रतीतः
3,16,1,bhp_03.16.001 brahmovāca iti tad gṛṇatāṃ teṣāṃ munīnāṃ yoga-dharmiṇām pratinandya jagādedaṃ vikuṇṭha-nilayo vibhuḥ,भ्प्_०३.१६.००१ ब्रह्मोवाच इति तद् गृणतां तेषां मुनीनां योग-धर्मिणाम् प्रतिनन्द्य जगादेदं विकुण्ठ-निलयो विभुः
3,16,2,bhp_03.16.002 śrī-bhagavān uvāca etau tau pārṣadau mahyaṃ jayo vijaya eva ca kadarthī-kṛtya māṃ yad vo bahv akrātām atikramam,भ्प्_०३.१६.००२ श्री-भगवान् उवाच एतौ तौ पार्षदौ मह्यं जयो विजय एव च कदर्थी-कृत्य मां यद् वो बह्व् अक्राताम् अतिक्रमम्
3,16,3,yas tv etayor dhṛto daṇḍo bhavadbhir mām anuvrataiḥ sa evānumato 'smābhir munayo deva-helanāt,यस् त्व् एतयोर् धृतो दण्डो भवद्भिर् माम् अनुव्रतैः स एवानुमतो ऽस्माभिर् मुनयो देव-हेलनात्
3,16,4,tad vaḥ prasādayāmy adya brahma daivaṃ paraṃ hi me tad dhīty ātma-kṛtaṃ manye yat sva-pumbhir asat-kṛtāḥ,तद् वः प्रसादयाम्य् अद्य ब्रह्म दैवं परं हि मे तद् धीत्य् आत्म-कृतं मन्ये यत् स्व-पुम्भिर् असत्-कृताः
3,16,5,yan-nāmāni ca gṛhṇāti loko bhṛtye kṛtāgasi so 'sādhu-vādas tat-kīrtiṃ hanti tvacam ivāmayaḥ,यन्-नामानि च गृह्णाति लोको भृत्ये कृतागसि सो ऽसाधु-वादस् तत्-कीर्तिं हन्ति त्वचम् इवामयः
3,16,6,yasyāmṛtāmala-yaśaḥ-śravaṇāvagāhaḥ sadyaḥ punāti jagad āśvapacād vikuṇṭhaḥ amp;so 'haṃ bhavadbhya upalabdha-sutīrtha-kīrtiś chindyāṃ sva-bāhum api vaḥ pratikūla-vṛttim,यस्यामृतामल-यशः-श्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगद् आश्वपचाद् विकुण्ठः अम्प्;सो ऽहं भवद्भ्य उपलब्ध-सुतीर्थ-कीर्तिश् छिन्द्यां स्व-बाहुम् अपि वः प्रतिकूल-वृत्तिम्
3,16,7,yat-sevayā caraṇa-padma-pavitra-reṇuṃ sadyaḥ kṣatākhila-malaṃ pratilabdha-śīlam yat-sevayā caraṇa-padma-pavitra-reṇuṃ sadyaḥ kṣatākhila-malaṃ pratilabdha-śīlam na śrīr viraktam api māṃ vijahāti yasyāḥ prekṣā-lavārtha itare niyamān vahanti,यत्-सेवया चरण-पद्म-पवित्र-रेणुं सद्यः क्षताखिल-मलं प्रतिलब्ध-शीलम् यत्-सेवया चरण-पद्म-पवित्र-रेणुं सद्यः क्षताखिल-मलं प्रतिलब्ध-शीलम् न श्रीर् विरक्तम् अपि मां विजहाति यस्याः प्रेक्षा-लवार्थ इतरे नियमान् वहन्ति
3,16,8,nāhaṃ tathādmi yajamāna-havir vitāne ścyotad-ghṛta-plutam adan huta-bhuṅ-mukhena nāhaṃ tathādmi yajamāna-havir vitāne ścyotad-ghṛta-plutam adan huta-bhuṅ-mukhena yad brāhmaṇasya mukhataś carato 'nughāsaṃ tuṣṭasya mayy avahitair nija-karma-pākaiḥ,नाहं तथाद्मि यजमान-हविर् विताने श्च्योतद्-घृत-प्लुतम् अदन् हुत-भुङ्-मुखेन नाहं तथाद्मि यजमान-हविर् विताने श्च्योतद्-घृत-प्लुतम् अदन् हुत-भुङ्-मुखेन यद् ब्राह्मणस्य मुखतश् चरतो ऽनुघासं तुष्टस्य मय्य् अवहितैर् निज-कर्म-पाकैः
3,16,9,yeṣāṃ bibharmy aham akhaṇḍa-vikuṇṭha-yoga- māyā-vibhūtir amalāṅghri-rajaḥ kirīṭaiḥ yeṣāṃ bibharmy aham akhaṇḍa-vikuṇṭha-yoga- māyā-vibhūtir amalāṅghri-rajaḥ kirīṭaiḥ viprāṃs tu ko na viṣaheta yad-arhaṇāmbhaḥ sadyaḥ punāti saha-candra-lalāma-lokān,येषां बिभर्म्य् अहम् अखण्ड-विकुण्ठ-योग- माया-विभूतिर् अमलाङ्घ्रि-रजः किरीटैः येषां बिभर्म्य् अहम् अखण्ड-विकुण्ठ-योग- माया-विभूतिर् अमलाङ्घ्रि-रजः किरीटैः विप्रांस् तु को न विषहेत यद्-अर्हणाम्भः सद्यः पुनाति सह-चन्द्र-ललाम-लोकान्
3,16,10,ye me tanūr dvija-varān duhatīr madīyā bhūtāny alabdha-śaraṇāni ca bheda-buddhyā ye me tanūr dvija-varān duhatīr madīyā bhūtāny alabdha-śaraṇāni ca bheda-buddhyā drakṣyanty agha-kṣata-dṛśo hy ahi-manyavas tān gṛdhrā ruṣā mama kuṣanty adhidaṇḍa-netuḥ,ये मे तनूर् द्विज-वरान् दुहतीर् मदीया भूतान्य् अलब्ध-शरणानि च भेद-बुद्ध्या ये मे तनूर् द्विज-वरान् दुहतीर् मदीया भूतान्य् अलब्ध-शरणानि च भेद-बुद्ध्या द्रक्ष्यन्त्य् अघ-क्षत-दृशो ह्य् अहि-मन्यवस् तान् गृध्रा रुषा मम कुषन्त्य् अधिदण्ड-नेतुः
3,16,11,ye brāhmaṇān mayi dhiyā kṣipato 'rcayantas tuṣyad-dhṛdaḥ smita-sudhokṣita-padma-vaktrāḥ ye brāhmaṇān mayi dhiyā kṣipato 'rcayantas tuṣyad-dhṛdaḥ smita-sudhokṣita-padma-vaktrāḥ vāṇyānurāga-kalayātmajavad gṛṇantaḥ sambodhayanty aham ivāham upāhṛtas taiḥ,ये ब्राह्मणान् मयि धिया क्षिपतो ऽर्चयन्तस् तुष्यद्-धृदः स्मित-सुधोक्षित-पद्म-वक्त्राः ये ब्राह्मणान् मयि धिया क्षिपतो ऽर्चयन्तस् तुष्यद्-धृदः स्मित-सुधोक्षित-पद्म-वक्त्राः वाण्यानुराग-कलयात्मजवद् गृणन्तः सम्बोधयन्त्य् अहम् इवाहम् उपाहृतस् तैः
3,16,12,tan me sva-bhartur avasāyam alakṣamāṇau yuṣmad-vyatikrama-gatiṃ pratipadya sadyaḥ tan me sva-bhartur avasāyam alakṣamāṇau yuṣmad-vyatikrama-gatiṃ pratipadya sadyaḥ bhūyo mamāntikam itāṃ tad anugraho me yat kalpatām acirato bhṛtayor vivāsaḥ,तन् मे स्व-भर्तुर् अवसायम् अलक्षमाणौ युष्मद्-व्यतिक्रम-गतिं प्रतिपद्य सद्यः तन् मे स्व-भर्तुर् अवसायम् अलक्षमाणौ युष्मद्-व्यतिक्रम-गतिं प्रतिपद्य सद्यः भूयो ममान्तिकम् इतां तद् अनुग्रहो मे यत् कल्पताम् अचिरतो भृतयोर् विवासः
3,16,13,bhp_03.16.013 brahmovāca atha tasyośatīṃ devīm ṛṣi-kulyāṃ sarasvatīm nāsvādya manyu-daṣṭānāṃ teṣām ātmāpy atṛpyata,भ्प्_०३.१६.०१३ ब्रह्मोवाच अथ तस्योशतीं देवीम् ऋषि-कुल्यां सरस्वतीम् नास्वाद्य मन्यु-दष्टानां तेषाम् आत्माप्य् अतृप्यत
3,16,14,satīṃ vyādāya śṛṇvanto laghvīṃ gurv-artha-gahvarām vigāhyāgādha-gambhīrāṃ na vidus tac-cikīrṣitam,सतीं व्यादाय शृण्वन्तो लघ्वीं गुर्व्-अर्थ-गह्वराम् विगाह्यागाध-गम्भीरां न विदुस् तच्-चिकीर्षितम्
3,16,15,te yoga-māyayārabdha- pārameṣṭhya-mahodayam procuḥ prāñjalayo viprāḥ prahṛṣṭāḥ kṣubhita-tvacaḥ,ते योग-माययारब्ध- पारमेष्ठ्य-महोदयम् प्रोचुः प्राञ्जलयो विप्राः प्रहृष्टाः क्षुभित-त्वचः
3,16,16,bhp_03.16.016 ṛṣaya ūcuḥ na vayaṃ bhagavan vidmas tava deva cikīrṣitam kṛto me 'nugrahaś ceti yad adhyakṣaḥ prabhāṣase,भ्प्_०३.१६.०१६ ऋषय ऊचुः न वयं भगवन् विद्मस् तव देव चिकीर्षितम् कृतो मे ऽनुग्रहश् चेति यद् अध्यक्षः प्रभाषसे
3,16,17,brahmaṇyasya paraṃ daivaṃ brāhmaṇāḥ kila te prabho viprāṇāṃ deva-devānāṃ bhagavān ātma-daivatam,ब्रह्मण्यस्य परं दैवं ब्राह्मणाः किल ते प्रभो विप्राणां देव-देवानां भगवान् आत्म-दैवतम्
3,16,18,tvattaḥ sanātano dharmo rakṣyate tanubhis tava dharmasya paramo guhyo nirvikāro bhavān mataḥ,त्वत्तः सनातनो धर्मो रक्ष्यते तनुभिस् तव धर्मस्य परमो गुह्यो निर्विकारो भवान् मतः
3,16,19,taranti hy añjasā mṛtyuṃ nivṛttā yad-anugrahāt yoginaḥ sa bhavān kiṃ svid anugṛhyeta yat paraiḥ,तरन्ति ह्य् अञ्जसा मृत्युं निवृत्ता यद्-अनुग्रहात् योगिनः स भवान् किं स्विद् अनुगृह्येत यत् परैः
3,16,20,yaṃ vai vibhūtir upayāty anuvelam anyair arthārthibhiḥ sva-śirasā dhṛta-pāda-reṇuḥ amp;dhanyārpitāṅghri-tulasī-nava-dāma-dhāmno lokaṃ madhuvrata-pater iva kāma-yānā,यं वै विभूतिर् उपयात्य् अनुवेलम् अन्यैर् अर्थार्थिभिः स्व-शिरसा धृत-पाद-रेणुः अम्प्;धन्यार्पिताङ्घ्रि-तुलसी-नव-दाम-धाम्नो लोकं मधुव्रत-पतेर् इव काम-याना
3,16,21,yas tāṃ vivikta-caritair anuvartamānāṃ nātyādriyat parama-bhāgavata-prasaṅgaḥ yas tāṃ vivikta-caritair anuvartamānāṃ nātyādriyat parama-bhāgavata-prasaṅgaḥ sa tvaṃ dvijānupatha-puṇya-rajaḥ-punītaḥ śrīvatsa-lakṣma kim agā bhaga-bhājanas tvam,यस् तां विविक्त-चरितैर् अनुवर्तमानां नात्याद्रियत् परम-भागवत-प्रसङ्गः यस् तां विविक्त-चरितैर् अनुवर्तमानां नात्याद्रियत् परम-भागवत-प्रसङ्गः स त्वं द्विजानुपथ-पुण्य-रजः-पुनीतः श्रीवत्स-लक्ष्म किम् अगा भग-भाजनस् त्वम्
3,16,22,dharmasya te bhagavatas tri-yuga tribhiḥ svaiḥ padbhiś carācaram idaṃ dvija-devatārtham dharmasya te bhagavatas tri-yuga tribhiḥ svaiḥ padbhiś carācaram idaṃ dvija-devatārtham nūnaṃ bhṛtaṃ tad-abhighāti rajas tamaś ca sattvena no varadayā tanuvā nirasya,धर्मस्य ते भगवतस् त्रि-युग त्रिभिः स्वैः पद्भिश् चराचरम् इदं द्विज-देवतार्थम् धर्मस्य ते भगवतस् त्रि-युग त्रिभिः स्वैः पद्भिश् चराचरम् इदं द्विज-देवतार्थम् नूनं भृतं तद्-अभिघाति रजस् तमश् च सत्त्वेन नो वरदया तनुवा निरस्य
3,16,23,na tvaṃ dvijottama-kulaṃ yadi hātma-gopaṃ goptā vṛṣaḥ svarhaṇena sa-sūnṛtena na tvaṃ dvijottama-kulaṃ yadi hātma-gopaṃ goptā vṛṣaḥ svarhaṇena sa-sūnṛtena tarhy eva naṅkṣyati śivas tava deva panthā loko 'grahīṣyad ṛṣabhasya hi tat pramāṇam,न त्वं द्विजोत्तम-कुलं यदि हात्म-गोपं गोप्ता वृषः स्वर्हणेन स-सूनृतेन न त्वं द्विजोत्तम-कुलं यदि हात्म-गोपं गोप्ता वृषः स्वर्हणेन स-सूनृतेन तर्ह्य् एव नङ्क्ष्यति शिवस् तव देव पन्था लोको ऽग्रहीष्यद् ऋषभस्य हि तत् प्रमाणम्
3,16,24,tat te 'nabhīṣṭam iva sattva-nidher vidhitsoḥ kṣemaṃ janāya nija-śaktibhir uddhṛtāreḥ tat te 'nabhīṣṭam iva sattva-nidher vidhitsoḥ kṣemaṃ janāya nija-śaktibhir uddhṛtāreḥ naitāvatā try-adhipater bata viśva-bhartus tejaḥ kṣataṃ tv avanatasya sa te vinodaḥ,तत् ते ऽनभीष्टम् इव सत्त्व-निधेर् विधित्सोः क्षेमं जनाय निज-शक्तिभिर् उद्धृतारेः तत् ते ऽनभीष्टम् इव सत्त्व-निधेर् विधित्सोः क्षेमं जनाय निज-शक्तिभिर् उद्धृतारेः नैतावता त्र्य्-अधिपतेर् बत विश्व-भर्तुस् तेजः क्षतं त्व् अवनतस्य स ते विनोदः
3,16,25,yaṃ vānayor damam adhīśa bhavān vidhatte vṛttiṃ nu vā tad anumanmahi nirvyalīkam yaṃ vānayor damam adhīśa bhavān vidhatte vṛttiṃ nu vā tad anumanmahi nirvyalīkam asmāsu vā ya ucito dhriyatāṃ sa daṇḍo ye 'nāgasau vayam ayuṅkṣmahi kilbiṣeṇa,यं वानयोर् दमम् अधीश भवान् विधत्ते वृत्तिं नु वा तद् अनुमन्महि निर्व्यलीकम् यं वानयोर् दमम् अधीश भवान् विधत्ते वृत्तिं नु वा तद् अनुमन्महि निर्व्यलीकम् अस्मासु वा य उचितो ध्रियतां स दण्डो ये ऽनागसौ वयम् अयुङ्क्ष्महि किल्बिषेण
3,16,26,bhp_03.16.026 śrī-bhagavān uvāca etau suretara-gatiṃ pratipadya sadyaḥ saṃrambha-sambhṛta-samādhy-anubaddha-yogau etau suretara-gatiṃ pratipadya sadyaḥ saṃrambha-sambhṛta-samādhy-anubaddha-yogau bhūyaḥ sakāśam upayāsyata āśu yo vaḥ śāpo mayaiva nimitas tad aveta viprāḥ,भ्प्_०३.१६.०२६ श्री-भगवान् उवाच एतौ सुरेतर-गतिं प्रतिपद्य सद्यः संरम्भ-सम्भृत-समाध्य्-अनुबद्ध-योगौ एतौ सुरेतर-गतिं प्रतिपद्य सद्यः संरम्भ-सम्भृत-समाध्य्-अनुबद्ध-योगौ भूयः सकाशम् उपयास्यत आशु यो वः शापो मयैव निमितस् तद् अवेत विप्राः
3,16,27,bhp_03.16.027 brahmovāca atha te munayo dṛṣṭvā nayanānanda-bhājanam vaikuṇṭhaṃ tad-adhiṣṭhānaṃ vikuṇṭhaṃ ca svayaṃ-prabham,भ्प्_०३.१६.०२७ ब्रह्मोवाच अथ ते मुनयो दृष्ट्वा नयनानन्द-भाजनम् वैकुण्ठं तद्-अधिष्ठानं विकुण्ठं च स्वयं-प्रभम्
3,16,28,bhagavantaṃ parikramya praṇipatyānumānya ca pratijagmuḥ pramuditāḥ śaṃsanto vaiṣṇavīṃ śriyam,भगवन्तं परिक्रम्य प्रणिपत्यानुमान्य च प्रतिजग्मुः प्रमुदिताः शंसन्तो वैष्णवीं श्रियम्
3,16,29,bhagavān anugāv āha yātaṃ mā bhaiṣṭam astu śam brahma-tejaḥ samartho 'pi hantuṃ necche mataṃ tu me,भगवान् अनुगाव् आह यातं मा भैष्टम् अस्तु शम् ब्रह्म-तेजः समर्थो ऽपि हन्तुं नेच्छे मतं तु मे
3,16,30,etat puraiva nirdiṣṭaṃ ramayā kruddhayā yadā purāpavāritā dvāri viśantī mayy upārate,एतत् पुरैव निर्दिष्टं रमया क्रुद्धया यदा पुरापवारिता द्वारि विशन्ती मय्य् उपारते
3,16,31,mayi saṃrambha-yogena nistīrya brahma-helanam pratyeṣyataṃ nikāśaṃ me kālenālpīyasā punaḥ,मयि संरम्भ-योगेन निस्तीर्य ब्रह्म-हेलनम् प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुनः
3,16,32,dvāḥsthāv ādiśya bhagavān vimāna-śreṇi-bhūṣaṇam sarvātiśayayā lakṣmyā juṣṭaṃ svaṃ dhiṣṇyam āviśat,द्वाःस्थाव् आदिश्य भगवान् विमान-श्रेणि-भूषणम् सर्वातिशयया लक्ष्म्या जुष्टं स्वं धिष्ण्यम् आविशत्
3,16,33,tau tu gīrvāṇa-ṛṣabhau dustarād dhari-lokataḥ hata-śriyau brahma-śāpād abhūtāṃ vigata-smayau,तौ तु गीर्वाण-ऋषभौ दुस्तराद् धरि-लोकतः हत-श्रियौ ब्रह्म-शापाद् अभूतां विगत-स्मयौ
3,16,34,tadā vikuṇṭha-dhiṣaṇāt tayor nipatamānayoḥ hāhā-kāro mahān āsīd vimānāgryeṣu putrakāḥ,तदा विकुण्ठ-धिषणात् तयोर् निपतमानयोः हाहा-कारो महान् आसीद् विमानाग्र्येषु पुत्रकाः
3,16,35,tāv eva hy adhunā prāptau pārṣada-pravarau hareḥ diter jaṭhara-nirviṣṭaṃ kāśyapaṃ teja ulbaṇam,ताव् एव ह्य् अधुना प्राप्तौ पार्षद-प्रवरौ हरेः दितेर् जठर-निर्विष्टं काश्यपं तेज उल्बणम्
3,16,36,tayor asurayor adya tejasā yamayor hi vaḥ ākṣiptaṃ teja etarhi bhagavāṃs tad vidhitsati,तयोर् असुरयोर् अद्य तेजसा यमयोर् हि वः आक्षिप्तं तेज एतर्हि भगवांस् तद् विधित्सति
3,16,37,viśvasya yaḥ sthiti-layodbhava-hetur ādyo yogeśvarair api duratyaya-yogamāyaḥ amp;kṣemaṃ vidhāsyati sa no bhagavāṃs tryadhīśas tatrāsmadīya-vimṛśena kiyān ihārthaḥ,विश्वस्य यः स्थिति-लयोद्भव-हेतुर् आद्यो योगेश्वरैर् अपि दुरत्यय-योगमायः अम्प्;क्षेमं विधास्यति स नो भगवांस् त्र्यधीशस् तत्रास्मदीय-विमृशेन कियान् इहार्थः
3,17,1,bhp_03.17.002 maitreya uvāca niśamyātma-bhuvā gītaṃ kāraṇaṃ śaṅkayojjhitāḥ tataḥ sarve nyavartanta tridivāya divaukasaḥ,भ्प्_०३.१७.००२ मैत्रेय उवाच निशम्यात्म-भुवा गीतं कारणं शङ्कयोज्झिताः ततः सर्वे न्यवर्तन्त त्रिदिवाय दिवौकसः
3,17,2,ditis tu bhartur ādeśād apatya-pariśaṅkinī pūrṇe varṣa-śate sādhvī putrau prasuṣuve yamau,दितिस् तु भर्तुर् आदेशाद् अपत्य-परिशङ्किनी पूर्णे वर्ष-शते साध्वी पुत्रौ प्रसुषुवे यमौ
3,17,3,utpātā bahavas tatra nipetur jāyamānayoḥ divi bhuvy antarikṣe ca lokasyoru-bhayāvahāḥ,उत्पाता बहवस् तत्र निपेतुर् जायमानयोः दिवि भुव्य् अन्तरिक्षे च लोकस्योरु-भयावहाः
3,17,4,sahācalā bhuvaś celur diśaḥ sarvāḥ prajajvaluḥ solkāś cāśanayaḥ petuḥ ketavaś cārti-hetavaḥ,सहाचला भुवश् चेलुर् दिशः सर्वाः प्रजज्वलुः सोल्काश् चाशनयः पेतुः केतवश् चार्ति-हेतवः
3,17,5,vavau vāyuḥ suduḥsparśaḥ phūt-kārān īrayan muhuḥ unmūlayan naga-patīn vātyānīko rajo-dhvajaḥ,ववौ वायुः सुदुःस्पर्शः फूत्-कारान् ईरयन् मुहुः उन्मूलयन् नग-पतीन् वात्यानीको रजो-ध्वजः
3,17,6,uddhasat-taḍid-ambhoda- ghaṭayā naṣṭa-bhāgaṇe vyomni praviṣṭa-tamasā na sma vyādṛśyate padam,उद्धसत्-तडिद्-अम्भोद- घटया नष्ट-भागणे व्योम्नि प्रविष्ट-तमसा न स्म व्यादृश्यते पदम्
3,17,7,cukrośa vimanā vārdhir udūrmiḥ kṣubhitodaraḥ sodapānāś ca saritaś cukṣubhuḥ śuṣka-paṅkajāḥ,चुक्रोश विमना वार्धिर् उदूर्मिः क्षुभितोदरः सोदपानाश् च सरितश् चुक्षुभुः शुष्क-पङ्कजाः
3,17,8,muhuḥ paridhayo 'bhūvan sarāhvoḥ śaśi-sūryayoḥ nirghātā ratha-nirhrādā vivarebhyaḥ prajajñire,मुहुः परिधयो ऽभूवन् सराह्वोः शशि-सूर्ययोः निर्घाता रथ-निर्ह्रादा विवरेभ्यः प्रजज्ञिरे
3,17,9,antar-grāmeṣu mukhato vamantyo vahnim ulbaṇam sṛgālolūka-ṭaṅkāraiḥ praṇedur aśivaṃ śivāḥ,अन्तर्-ग्रामेषु मुखतो वमन्त्यो वह्निम् उल्बणम् सृगालोलूक-टङ्कारैः प्रणेदुर् अशिवं शिवाः
3,17,10,saṅgītavad rodanavad unnamayya śirodharām vyamuñcan vividhā vāco grāma-siṃhās tatas tataḥ,सङ्गीतवद् रोदनवद् उन्नमय्य शिरोधराम् व्यमुञ्चन् विविधा वाचो ग्राम-सिंहास् ततस् ततः
3,17,11,kharāś ca karkaśaiḥ kṣattaḥ khurair ghnanto dharā-talam khārkāra-rabhasā mattāḥ paryadhāvan varūthaśaḥ,खराश् च कर्कशैः क्षत्तः खुरैर् घ्नन्तो धरा-तलम् खार्कार-रभसा मत्ताः पर्यधावन् वरूथशः
3,17,12,rudanto rāsabha-trastā nīḍād udapatan khagāḥ ghoṣe 'raṇye ca paśavaḥ śakṛn-mūtram akurvata,रुदन्तो रासभ-त्रस्ता नीडाद् उदपतन् खगाः घोषे ऽरण्ये च पशवः शकृन्-मूत्रम् अकुर्वत
3,17,13,gāvo 'trasann asṛg-dohās toyadāḥ pūya-varṣiṇaḥ vyarudan deva-liṅgāni drumāḥ petur vinānilam,गावो ऽत्रसन्न् असृग्-दोहास् तोयदाः पूय-वर्षिणः व्यरुदन् देव-लिङ्गानि द्रुमाः पेतुर् विनानिलम्
3,17,14,grahān puṇyatamān anye bhagaṇāṃś cāpi dīpitāḥ aticerur vakra-gatyā yuyudhuś ca parasparam,ग्रहान् पुण्यतमान् अन्ये भगणांश् चापि दीपिताः अतिचेरुर् वक्र-गत्या युयुधुश् च परस्परम्
3,17,15,dṛṣṭvānyāṃś ca mahotpātān atat-tattva-vidaḥ prajāḥ brahma-putrān ṛte bhītā menire viśva-samplavam,दृष्ट्वान्यांश् च महोत्पातान् अतत्-तत्त्व-विदः प्रजाः ब्रह्म-पुत्रान् ऋते भीता मेनिरे विश्व-सम्प्लवम्
3,17,16,tāv ādi-daityau sahasā vyajyamānātma-pauruṣau vavṛdhāte 'śma-sāreṇa kāyenādri-patī iva,ताव् आदि-दैत्यौ सहसा व्यज्यमानात्म-पौरुषौ ववृधाते ऽश्म-सारेण कायेनाद्रि-पती इव
3,17,17,divi-spṛśau hema-kirīṭa-koṭibhir niruddha-kāṣṭhau sphurad-aṅgadā-bhujau gāṃ kampayantau caraṇaiḥ pade pade kaṭyā sukāñcyārkam atītya tasthatuḥ,दिवि-स्पृशौ हेम-किरीट-कोटिभिर् निरुद्ध-काष्ठौ स्फुरद्-अङ्गदा-भुजौ गां कम्पयन्तौ चरणैः पदे पदे कट्या सुकाञ्च्यार्कम् अतीत्य तस्थतुः
3,17,18,prajāpatir nāma tayor akārṣīd yaḥ prāk sva-dehād yamayor ajāyata taṃ vai hiraṇyakaśipuṃ viduḥ prajā yaṃ taṃ hiraṇyākṣam asūta sāgrataḥ,प्रजापतिर् नाम तयोर् अकार्षीद् यः प्राक् स्व-देहाद् यमयोर् अजायत तं वै हिरण्यकशिपुं विदुः प्रजा यं तं हिरण्याक्षम् असूत साग्रतः
3,17,19,cakre hiraṇyakaśipur dorbhyāṃ brahma-vareṇa ca vaśe sa-pālān lokāṃs trīn akuto-mṛtyur uddhataḥ,चक्रे हिरण्यकशिपुर् दोर्भ्यां ब्रह्म-वरेण च वशे स-पालान् लोकांस् त्रीन् अकुतो-मृत्युर् उद्धतः
3,17,20,hiraṇyākṣo 'nujas tasya priyaḥ prīti-kṛd anvaham gadā-pāṇir divaṃ yāto yuyutsur mṛgayan raṇam,हिरण्याक्षो ऽनुजस् तस्य प्रियः प्रीति-कृद् अन्वहम् गदा-पाणिर् दिवं यातो युयुत्सुर् मृगयन् रणम्
3,17,21,taṃ vīkṣya duḥsaha-javaṃ raṇat-kāñcana-nūpuram vaijayantyā srajā juṣṭam aṃsa-nyasta-mahā-gadam,तं वीक्ष्य दुःसह-जवं रणत्-काञ्चन-नूपुरम् वैजयन्त्या स्रजा जुष्टम् अंस-न्यस्त-महा-गदम्
3,17,22,mano-vīrya-varotsiktam asṛṇyam akuto-bhayam bhītā nililyire devās tārkṣya-trastā ivāhayaḥ,मनो-वीर्य-वरोत्सिक्तम् असृण्यम् अकुतो-भयम् भीता निलिल्यिरे देवास् तार्क्ष्य-त्रस्ता इवाहयः
3,17,23,sa vai tirohitān dṛṣṭvā mahasā svena daitya-rāṭ sendrān deva-gaṇān kṣībān apaśyan vyanadad bhṛśam,स वै तिरोहितान् दृष्ट्वा महसा स्वेन दैत्य-राट् सेन्द्रान् देव-गणान् क्षीबान् अपश्यन् व्यनदद् भृशम्
3,17,24,tato nivṛttaḥ krīḍiṣyan gambhīraṃ bhīma-nisvanam vijagāhe mahā-sattvo vārdhiṃ matta iva dvipaḥ,ततो निवृत्तः क्रीडिष्यन् गम्भीरं भीम-निस्वनम् विजगाहे महा-सत्त्वो वार्धिं मत्त इव द्विपः
3,17,25,tasmin praviṣṭe varuṇasya sainikā yādo-gaṇāḥ sanna-dhiyaḥ sasādhvasāḥ ahanyamānā api tasya varcasā pradharṣitā dūrataraṃ pradudruvuḥ,तस्मिन् प्रविष्टे वरुणस्य सैनिका यादो-गणाः सन्न-धियः ससाध्वसाः अहन्यमाना अपि तस्य वर्चसा प्रधर्षिता दूरतरं प्रदुद्रुवुः
3,17,26,sa varṣa-pūgān udadhau mahā-balaś caran mahormīñ chvasaneritān muhuḥ maurvyābhijaghne gadayā vibhāvarīm āsedivāṃs tāta purīṃ pracetasaḥ,स वर्ष-पूगान् उदधौ महा-बलश् चरन् महोर्मीञ् छ्वसनेरितान् मुहुः मौर्व्याभिजघ्ने गदया विभावरीम् आसेदिवांस् तात पुरीं प्रचेतसः
3,17,27,tatropalabhyāsura-loka-pālakaṃ yādo-gaṇānām ṛṣabhaṃ pracetasam smayan pralabdhuṃ praṇipatya nīcavaj jagāda me dehy adhirāja saṃyugam,तत्रोपलभ्यासुर-लोक-पालकं यादो-गणानाम् ऋषभं प्रचेतसम् स्मयन् प्रलब्धुं प्रणिपत्य नीचवज् जगाद मे देह्य् अधिराज संयुगम्
3,17,28,tvaṃ loka-pālo 'dhipatir bṛhac-chravā vīryāpaho durmada-vīra-māninām vijitya loke 'khila-daitya-dānavān yad rājasūyena purāyajat prabho,त्वं लोक-पालो ऽधिपतिर् बृहच्-छ्रवा वीर्यापहो दुर्मद-वीर-मानिनाम् विजित्य लोके ऽखिल-दैत्य-दानवान् यद् राजसूयेन पुरायजत् प्रभो
3,17,29,sa evam utsikta-madena vidviṣā dṛḍhaṃ pralabdho bhagavān apāṃ patiḥ roṣaṃ samutthaṃ śamayan svayā dhiyā vyavocad aṅgopaśamaṃ gatā vayam,स एवम् उत्सिक्त-मदेन विद्विषा दृढं प्रलब्धो भगवान् अपां पतिः रोषं समुत्थं शमयन् स्वया धिया व्यवोचद् अङ्गोपशमं गता वयम्
3,17,30,paśyāmi nānyaṃ puruṣāt purātanād yaḥ saṃyuge tvāṃ raṇa-mārga-kovidam ārādhayiṣyaty asurarṣabhehi taṃ manasvino yaṃ gṛṇate bhavādṛśāḥ,पश्यामि नान्यं पुरुषात् पुरातनाद् यः संयुगे त्वां रण-मार्ग-कोविदम् आराधयिष्यत्य् असुरर्षभेहि तं मनस्विनो यं गृणते भवादृशाः
3,17,31,taṃ vīram ārād abhipadya vismayaḥ śayiṣyase vīra-śaye śvabhir vṛtaḥ yas tvad-vidhānām asatāṃ praśāntaye rūpāṇi dhatte sad-anugrahecchayā,तं वीरम् आराद् अभिपद्य विस्मयः शयिष्यसे वीर-शये श्वभिर् वृतः यस् त्वद्-विधानाम् असतां प्रशान्तये रूपाणि धत्ते सद्-अनुग्रहेच्छया
3,18,1,bhp_03.18.001 maitreya uvāca tad evam ākarṇya jaleśa-bhāṣitaṃ mahā-manās tad vigaṇayya durmadaḥ harer viditvā gatim aṅga nāradād rasātalaṃ nirviviśe tvarānvitaḥ,भ्प्_०३.१८.००१ मैत्रेय उवाच तद् एवम् आकर्ण्य जलेश-भाषितं महा-मनास् तद् विगणय्य दुर्मदः हरेर् विदित्वा गतिम् अङ्ग नारदाद् रसातलं निर्विविशे त्वरान्वितः
3,18,2,dadarśa tatrābhijitaṃ dharā-dharaṃ pronnīyamānāvanim agra-daṃṣṭrayā muṣṇantam akṣṇā sva-ruco 'ruṇa-śriyā jahāsa cāho vana-gocaro mṛgaḥ,ददर्श तत्राभिजितं धरा-धरं प्रोन्नीयमानावनिम् अग्र-दंष्ट्रया मुष्णन्तम् अक्ष्णा स्व-रुचो ऽरुण-श्रिया जहास चाहो वन-गोचरो मृगः
3,18,3,āhainam ehy ajña mahīṃ vimuñca no rasaukasāṃ viśva-sṛjeyam arpitā na svasti yāsyasy anayā mamekṣataḥ surādhamāsādita-sūkarākṛte,आहैनम् एह्य् अज्ञ महीं विमुञ्च नो रसौकसां विश्व-सृजेयम् अर्पिता न स्वस्ति यास्यस्य् अनया ममेक्षतः सुराधमासादित-सूकराकृते
3,18,4,tvaṃ naḥ sapatnair abhavāya kiṃ bhṛto yo māyayā hanty asurān parokṣa-jit tvāṃ yogamāyā-balam alpa-pauruṣaṃ saṃsthāpya mūḍha pramṛje suhṛc-chucaḥ,त्वं नः सपत्नैर् अभवाय किं भृतो यो मायया हन्त्य् असुरान् परोक्ष-जित् त्वां योगमाया-बलम् अल्प-पौरुषं संस्थाप्य मूढ प्रमृजे सुहृच्-छुचः
3,18,5,tvayi saṃsthite gadayā śīrṇa-śīrṣaṇy asmad-bhuja-cyutayā ye ca tubhyam baliṃ haranty ṛṣayo ye ca devāḥ svayaṃ sarve na bhaviṣyanty amūlāḥ,त्वयि संस्थिते गदया शीर्ण-शीर्षण्य् अस्मद्-भुज-च्युतया ये च तुभ्यम् बलिं हरन्त्य् ऋषयो ये च देवाः स्वयं सर्वे न भविष्यन्त्य् अमूलाः
3,18,6,sa tudyamāno 'ri-durukta-tomarair daṃṣṭrāgra-gāṃ gām upalakṣya bhītām todaṃ mṛṣan niragād ambu-madhyād grāhāhataḥ sa-kareṇur yathebhaḥ,स तुद्यमानो ऽरि-दुरुक्त-तोमरैर् दंष्ट्राग्र-गां गाम् उपलक्ष्य भीताम् तोदं मृषन् निरगाद् अम्बु-मध्याद् ग्राहाहतः स-करेणुर् यथेभः
3,18,7,taṃ niḥsarantaṃ salilād anudruto hiraṇya-keśo dviradaṃ yathā jhaṣaḥ karāla-daṃṣṭro 'śani-nisvano 'bravīd gata-hriyāṃ kiṃ tv asatāṃ vigarhitam,तं निःसरन्तं सलिलाद् अनुद्रुतो हिरण्य-केशो द्विरदं यथा झषः कराल-दंष्ट्रो ऽशनि-निस्वनो ऽब्रवीद् गत-ह्रियां किं त्व् असतां विगर्हितम्
3,18,8,sa gām udastāt salilasya gocare vinyasya tasyām adadhāt sva-sattvam abhiṣṭuto viśva-sṛjā prasūnair āpūryamāṇo vibudhaiḥ paśyato 'reḥ,स गाम् उदस्तात् सलिलस्य गोचरे विन्यस्य तस्याम् अदधात् स्व-सत्त्वम् अभिष्टुतो विश्व-सृजा प्रसूनैर् आपूर्यमाणो विबुधैः पश्यतो ऽरेः
3,18,9,parānuṣaktaṃ tapanīyopakalpaṃ mahā-gadaṃ kāñcana-citra-daṃśam marmāṇy abhīkṣṇaṃ pratudantaṃ duruktaiḥ pracaṇḍa-manyuḥ prahasaṃs taṃ babhāṣe,परानुषक्तं तपनीयोपकल्पं महा-गदं काञ्चन-चित्र-दंशम् मर्माण्य् अभीक्ष्णं प्रतुदन्तं दुरुक्तैः प्रचण्ड-मन्युः प्रहसंस् तं बभाषे
3,18,10,bhp_03.18.010 śrī-bhagavān uvāca satyaṃ vayaṃ bho vana-gocarā mṛgā yuṣmad-vidhān mṛgaye grāma-siṃhān na mṛtyu-pāśaiḥ pratimuktasya vīrā vikatthanaṃ tava gṛhṇanty abhadra,भ्प्_०३.१८.०१० श्री-भगवान् उवाच सत्यं वयं भो वन-गोचरा मृगा युष्मद्-विधान् मृगये ग्राम-सिंहान् न मृत्यु-पाशैः प्रतिमुक्तस्य वीरा विकत्थनं तव गृह्णन्त्य् अभद्र
3,18,11,ete vayaṃ nyāsa-harā rasaukasāṃ gata-hriyo gadayā drāvitās te tiṣṭhāmahe 'thāpi kathañcid ājau stheyaṃ kva yāmo balinotpādya vairam,एते वयं न्यास-हरा रसौकसां गत-ह्रियो गदया द्रावितास् ते तिष्ठामहे ऽथापि कथञ्चिद् आजौ स्थेयं क्व यामो बलिनोत्पाद्य वैरम्
3,18,12,tvaṃ pad-rathānāṃ kila yūthapādhipo ghaṭasva no 'svastaya āśv anūhaḥ saṃsthāpya cāsmān pramṛjāśru svakānāṃ yaḥ svāṃ pratijñāṃ nātipiparty asabhyaḥ,त्वं पद्-रथानां किल यूथपाधिपो घटस्व नो ऽस्वस्तय आश्व् अनूहः संस्थाप्य चास्मान् प्रमृजाश्रु स्वकानां यः स्वां प्रतिज्ञां नातिपिपर्त्य् असभ्यः
3,18,13,bhp_03.18.013 maitreya uvāca so 'dhikṣipto bhagavatā pralabdhaś ca ruṣā bhṛśam ājahārolbaṇaṃ krodhaṃ krīḍyamāno 'hi-rāḍ iva,भ्प्_०३.१८.०१३ मैत्रेय उवाच सो ऽधिक्षिप्तो भगवता प्रलब्धश् च रुषा भृशम् आजहारोल्बणं क्रोधं क्रीड्यमानो ऽहि-राड् इव
3,18,14,sṛjann amarṣitaḥ śvāsān manyu-pracalitendriyaḥ āsādya tarasā daityo gadayā nyahanad dharim,सृजन्न् अमर्षितः श्वासान् मन्यु-प्रचलितेन्द्रियः आसाद्य तरसा दैत्यो गदया न्यहनद् धरिम्
3,18,15,bhagavāṃs tu gadā-vegaṃ visṛṣṭaṃ ripuṇorasi avañcayat tiraścīno yogārūḍha ivāntakam,भगवांस् तु गदा-वेगं विसृष्टं रिपुणोरसि अवञ्चयत् तिरश्चीनो योगारूढ इवान्तकम्
3,18,16,punar gadāṃ svām ādāya bhrāmayantam abhīkṣṇaśaḥ abhyadhāvad dhariḥ kruddhaḥ saṃrambhād daṣṭa-dacchadam,पुनर् गदां स्वाम् आदाय भ्रामयन्तम् अभीक्ष्णशः अभ्यधावद् धरिः क्रुद्धः संरम्भाद् दष्ट-दच्छदम्
3,18,17,tataś ca gadayārātiṃ dakṣiṇasyāṃ bhruvi prabhuḥ ājaghne sa tu tāṃ saumya gadayā kovido 'hanat,ततश् च गदयारातिं दक्षिणस्यां भ्रुवि प्रभुः आजघ्ने स तु तां सौम्य गदया कोविदो ऽहनत्
3,18,18,evaṃ gadābhyāṃ gurvībhyāṃ haryakṣo harir eva ca jigīṣayā susaṃrabdhāv anyonyam abhijaghnatuḥ,एवं गदाभ्यां गुर्वीभ्यां हर्यक्षो हरिर् एव च जिगीषया सुसंरब्धाव् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः
3,18,19,tayoḥ spṛdhos tigma-gadāhatāṅgayoḥ kṣatāsrava-ghrāṇa-vivṛddha-manyvoḥ vicitra-mārgāṃś carator jigīṣayā vyabhād ilāyām iva śuṣmiṇor mṛdhaḥ,तयोः स्पृधोस् तिग्म-गदाहताङ्गयोः क्षतास्रव-घ्राण-विवृद्ध-मन्य्वोः विचित्र-मार्गांश् चरतोर् जिगीषया व्यभाद् इलायाम् इव शुष्मिणोर् मृधः
3,18,20,daityasya yajñāvayavasya māyā- gṛhīta-vārāha-tanor mahātmanaḥ kauravya mahyāṃ dviṣator vimardanaṃ didṛkṣur āgād ṛṣibhir vṛtaḥ svarāṭ,दैत्यस्य यज्ञावयवस्य माया- गृहीत-वाराह-तनोर् महात्मनः कौरव्य मह्यां द्विषतोर् विमर्दनं दिदृक्षुर् आगाद् ऋषिभिर् वृतः स्वराट्
3,18,21,āsanna-śauṇḍīram apeta-sādhvasaṃ kṛta-pratīkāram ahārya-vikramam vilakṣya daityaṃ bhagavān sahasra-ṇīr jagāda nārāyaṇam ādi-sūkaram,आसन्न-शौण्डीरम् अपेत-साध्वसं कृत-प्रतीकारम् अहार्य-विक्रमम् विलक्ष्य दैत्यं भगवान् सहस्र-णीर् जगाद नारायणम् आदि-सूकरम्
3,18,22,bhp_03.18.022 brahmovāca eṣa te deva devānām aṅghri-mūlam upeyuṣām viprāṇāṃ saurabheyīṇāṃ bhūtānām apy anāgasām,भ्प्_०३.१८.०२२ ब्रह्मोवाच एष ते देव देवानाम् अङ्घ्रि-मूलम् उपेयुषाम् विप्राणां सौरभेयीणां भूतानाम् अप्य् अनागसाम्
3,18,23,āgas-kṛd bhaya-kṛd duṣkṛd asmad-rāddha-varo 'suraḥ anveṣann apratiratho lokān aṭati kaṇṭakaḥ,आगस्-कृद् भय-कृद् दुष्कृद् अस्मद्-राद्ध-वरो ऽसुरः अन्वेषन्न् अप्रतिरथो लोकान् अटति कण्टकः
3,18,24,mainaṃ māyāvinaṃ dṛptaṃ niraṅkuśam asattamam ākrīḍa bālavad deva yathāśīviṣam utthitam,मैनं मायाविनं दृप्तं निरङ्कुशम् असत्तमम् आक्रीड बालवद् देव यथाशीविषम् उत्थितम्
3,18,25,na yāvad eṣa vardheta svāṃ velāṃ prāpya dāruṇaḥ svāṃ deva māyām āsthāya tāvaj jahy agham acyuta,न यावद् एष वर्धेत स्वां वेलां प्राप्य दारुणः स्वां देव मायाम् आस्थाय तावज् जह्य् अघम् अच्युत
3,18,26,eṣā ghoratamā sandhyā loka-cchambaṭ-karī prabho upasarpati sarvātman surāṇāṃ jayam āvaha,एषा घोरतमा सन्ध्या लोक-च्छम्बट्-करी प्रभो उपसर्पति सर्वात्मन् सुराणां जयम् आवह
3,18,27,adhunaiṣo 'bhijin nāma yogo mauhūrtiko hy agāt śivāya nas tvaṃ suhṛdām āśu nistara dustaram,अधुनैषो ऽभिजिन् नाम योगो मौहूर्तिको ह्य् अगात् शिवाय नस् त्वं सुहृदाम् आशु निस्तर दुस्तरम्
3,18,28,diṣṭyā tvāṃ vihitaṃ mṛtyum ayam āsāditaḥ svayam vikramyainaṃ mṛdhe hatvā lokān ādhehi śarmaṇi,दिष्ट्या त्वां विहितं मृत्युम् अयम् आसादितः स्वयम् विक्रम्यैनं मृधे हत्वा लोकान् आधेहि शर्मणि
3,19,1,bhp_03.19.001 maitreya uvāca avadhārya viriñcasya nirvyalīkāmṛtaṃ vacaḥ prahasya prema-garbheṇa tad apāṅgena so 'grahīt,भ्प्_०३.१९.००१ मैत्रेय उवाच अवधार्य विरिञ्चस्य निर्व्यलीकामृतं वचः प्रहस्य प्रेम-गर्भेण तद् अपाङ्गेन सो ऽग्रहीत्
3,19,2,tataḥ sapatnaṃ mukhataś carantam akuto-bhayam jaghānotpatya gadayā hanāv asuram akṣajaḥ,ततः सपत्नं मुखतश् चरन्तम् अकुतो-भयम् जघानोत्पत्य गदया हनाव् असुरम् अक्षजः
3,19,3,sā hatā tena gadayā vihatā bhagavat-karāt vighūrṇitāpatad reje tad adbhutam ivābhavat,सा हता तेन गदया विहता भगवत्-करात् विघूर्णितापतद् रेजे तद् अद्भुतम् इवाभवत्
3,19,4,sa tadā labdha-tīrtho 'pi na babādhe nirāyudham mānayan sa mṛdhe dharmaṃ viṣvaksenaṃ prakopayan,स तदा लब्ध-तीर्थो ऽपि न बबाधे निरायुधम् मानयन् स मृधे धर्मं विष्वक्सेनं प्रकोपयन्
3,19,5,gadāyām apaviddhāyāṃ hāhā-kāre vinirgate mānayām āsa tad-dharmaṃ sunābhaṃ cāsmarad vibhuḥ,गदायाम् अपविद्धायां हाहा-कारे विनिर्गते मानयाम् आस तद्-धर्मं सुनाभं चास्मरद् विभुः
3,19,6,taṃ vyagra-cakraṃ diti-putrādhamena sva-pārṣada-mukhyena viṣajjamānam citrā vāco 'tad-vidāṃ khe-carāṇāṃ tatra smāsan svasti te 'muṃ jahīti,तं व्यग्र-चक्रं दिति-पुत्राधमेन स्व-पार्षद-मुख्येन विषज्जमानम् चित्रा वाचो ऽतद्-विदां खे-चराणां तत्र स्मासन् स्वस्ति ते ऽमुं जहीति
3,19,7,sa taṃ niśāmyātta-rathāṅgam agrato vyavasthitaṃ padma-palāśa-locanam vilokya cāmarṣa-pariplutendriyo ruṣā sva-danta-cchadam ādaśac chvasan,स तं निशाम्यात्त-रथाङ्गम् अग्रतो व्यवस्थितं पद्म-पलाश-लोचनम् विलोक्य चामर्ष-परिप्लुतेन्द्रियो रुषा स्व-दन्त-च्छदम् आदशच् छ्वसन्
3,19,8,karāla-daṃṣṭraś cakṣurbhyāṃ sañcakṣāṇo dahann iva abhiplutya sva-gadayā hato 'sīty āhanad dharim,कराल-दंष्ट्रश् चक्षुर्भ्यां सञ्चक्षाणो दहन्न् इव अभिप्लुत्य स्व-गदया हतो ऽसीत्य् आहनद् धरिम्
3,19,9,padā savyena tāṃ sādho bhagavān yajña-sūkaraḥ līlayā miṣataḥ śatroḥ prāharad vāta-raṃhasam,पदा सव्येन तां साधो भगवान् यज्ञ-सूकरः लीलया मिषतः शत्रोः प्राहरद् वात-रंहसम्
3,19,10,āha cāyudham ādhatsva ghaṭasva tvaṃ jigīṣasi ity uktaḥ sa tadā bhūyas tāḍayan vyanadad bhṛśam,आह चायुधम् आधत्स्व घटस्व त्वं जिगीषसि इत्य् उक्तः स तदा भूयस् ताडयन् व्यनदद् भृशम्
3,19,11,tāṃ sa āpatatīṃ vīkṣya bhagavān samavasthitaḥ jagrāha līlayā prāptāṃ garutmān iva pannagīm,तां स आपततीं वीक्ष्य भगवान् समवस्थितः जग्राह लीलया प्राप्तां गरुत्मान् इव पन्नगीम्
3,19,12,sva-pauruṣe pratihate hata-māno mahāsuraḥ naicchad gadāṃ dīyamānāṃ hariṇā vigata-prabhaḥ,स्व-पौरुषे प्रतिहते हत-मानो महासुरः नैच्छद् गदां दीयमानां हरिणा विगत-प्रभः
3,19,13,jagrāha tri-śikhaṃ śūlaṃ jvalaj-jvalana-lolupam yajñāya dhṛta-rūpāya viprāyābhicaran yathā,जग्राह त्रि-शिखं शूलं ज्वलज्-ज्वलन-लोलुपम् यज्ञाय धृत-रूपाय विप्रायाभिचरन् यथा
3,19,14,tad ojasā daitya-mahā-bhaṭārpitaṃ cakāsad antaḥ-kha udīrṇa-dīdhiti cakreṇa ciccheda niśāta-neminā harir yathā tārkṣya-patatram ujjhitam,तद् ओजसा दैत्य-महा-भटार्पितं चकासद् अन्तः-ख उदीर्ण-दीधिति चक्रेण चिच्छेद निशात-नेमिना हरिर् यथा तार्क्ष्य-पतत्रम् उज्झितम्
3,19,15,vṛkṇe sva-śūle bahudhāriṇā hareḥ pratyetya vistīrṇam uro vibhūtimat pravṛddha-roṣaḥ sa kaṭhora-muṣṭinā nadan prahṛtyāntaradhīyatāsuraḥ,वृक्णे स्व-शूले बहुधारिणा हरेः प्रत्येत्य विस्तीर्णम् उरो विभूतिमत् प्रवृद्ध-रोषः स कठोर-मुष्टिना नदन् प्रहृत्यान्तरधीयतासुरः
3,19,16,tenettham āhataḥ kṣattar bhagavān ādi-sūkaraḥ nākampata manāk kvāpi srajā hata iva dvipaḥ,तेनेत्थम् आहतः क्षत्तर् भगवान् आदि-सूकरः नाकम्पत मनाक् क्वापि स्रजा हत इव द्विपः
3,19,17,athorudhāsṛjan māyāṃ yoga-māyeśvare harau yāṃ vilokya prajās trastā menire 'syopasaṃyamam,अथोरुधासृजन् मायां योग-मायेश्वरे हरौ यां विलोक्य प्रजास् त्रस्ता मेनिरे ऽस्योपसंयमम्
3,19,18,pravavur vāyavaś caṇḍās tamaḥ pāṃsavam airayan digbhyo nipetur grāvāṇaḥ kṣepaṇaiḥ prahitā iva,प्रववुर् वायवश् चण्डास् तमः पांसवम् ऐरयन् दिग्भ्यो निपेतुर् ग्रावाणः क्षेपणैः प्रहिता इव
3,19,19,dyaur naṣṭa-bhagaṇābhraughaiḥ sa-vidyut-stanayitnubhiḥ varṣadbhiḥ pūya-keśāsṛg- viṇ-mūtrāsthīni cāsakṛt,द्यौर् नष्ट-भगणाभ्रौघैः स-विद्युत्-स्तनयित्नुभिः वर्षद्भिः पूय-केशासृग्- विण्-मूत्रास्थीनि चासकृत्
3,19,20,girayaḥ pratyadṛśyanta nānāyudha-muco 'nagha dig-vāsaso yātudhānyaḥ śūlinyo mukta-mūrdhajāḥ,गिरयः प्रत्यदृश्यन्त नानायुध-मुचो ऽनघ दिग्-वाससो यातुधान्यः शूलिन्यो मुक्त-मूर्धजाः
3,19,21,bahubhir yakṣa-rakṣobhiḥ patty-aśva-ratha-kuñjaraiḥ ātatāyibhir utsṛṣṭā hiṃsrā vāco 'tivaiśasāḥ,बहुभिर् यक्ष-रक्षोभिः पत्त्य्-अश्व-रथ-कुञ्जरैः आततायिभिर् उत्सृष्टा हिंस्रा वाचो ऽतिवैशसाः
3,19,22,prāduṣkṛtānāṃ māyānām āsurīṇāṃ vināśayat sudarśanāstraṃ bhagavān prāyuṅkta dayitaṃ tri-pāt,प्रादुष्कृतानां मायानाम् आसुरीणां विनाशयत् सुदर्शनास्त्रं भगवान् प्रायुङ्क्त दयितं त्रि-पात्
3,19,23,tadā diteḥ samabhavat sahasā hṛdi vepathuḥ smarantyā bhartur ādeśaṃ stanāc cāsṛk prasusruve,तदा दितेः समभवत् सहसा हृदि वेपथुः स्मरन्त्या भर्तुर् आदेशं स्तनाच् चासृक् प्रसुस्रुवे
3,19,24,vinaṣṭāsu sva-māyāsu bhūyaś cāvrajya keśavam ruṣopagūhamāno 'muṃ dadṛśe 'vasthitaṃ bahiḥ,विनष्टासु स्व-मायासु भूयश् चाव्रज्य केशवम् रुषोपगूहमानो ऽमुं ददृशे ऽवस्थितं बहिः
3,19,25,taṃ muṣṭibhir vinighnantaṃ vajra-sārair adhokṣajaḥ kareṇa karṇa-mūle 'han yathā tvāṣṭraṃ marut-patiḥ,तं मुष्टिभिर् विनिघ्नन्तं वज्र-सारैर् अधोक्षजः करेण कर्ण-मूले ऽहन् यथा त्वाष्ट्रं मरुत्-पतिः
3,19,26,sa āhato viśva-jitā hy avajñayā paribhramad-gātra udasta-locanaḥ viśīrṇa-bāhv-aṅghri-śiroruho 'patad yathā nagendro lulito nabhasvatā,स आहतो विश्व-जिता ह्य् अवज्ञया परिभ्रमद्-गात्र उदस्त-लोचनः विशीर्ण-बाह्व्-अङ्घ्रि-शिरोरुहो ऽपतद् यथा नगेन्द्रो लुलितो नभस्वता
3,19,27,kṣitau śayānaṃ tam akuṇṭha-varcasaṃ karāla-daṃṣṭraṃ paridaṣṭa-dacchadam ajādayo vīkṣya śaśaṃsur āgatā aho imaṃ ko nu labheta saṃsthitim,क्षितौ शयानं तम् अकुण्ठ-वर्चसं कराल-दंष्ट्रं परिदष्ट-दच्छदम् अजादयो वीक्ष्य शशंसुर् आगता अहो इमं को नु लभेत संस्थितिम्
3,19,28,yaṃ yogino yoga-samādhinā raho dhyāyanti liṅgād asato mumukṣayā tasyaiṣa daitya-ṛṣabhaḥ padāhato mukhaṃ prapaśyaṃs tanum utsasarja ha,यं योगिनो योग-समाधिना रहो ध्यायन्ति लिङ्गाद् असतो मुमुक्षया तस्यैष दैत्य-ऋषभः पदाहतो मुखं प्रपश्यंस् तनुम् उत्ससर्ज ह
3,19,29,etau tau pārṣadāv asya śāpād yātāv asad-gatim punaḥ katipayaiḥ sthānaṃ prapatsyete ha janmabhiḥ,एतौ तौ पार्षदाव् अस्य शापाद् याताव् असद्-गतिम् पुनः कतिपयैः स्थानं प्रपत्स्येते ह जन्मभिः
3,19,30,bhp_03.19.030 devā ūcuḥ namo namas te 'khila-yajña-tantave sthitau gṛhītāmala-sattva-mūrtaye diṣṭyā hato 'yaṃ jagatām aruntudas tvat-pāda-bhaktyā vayam īśa nirvṛtāḥ,भ्प्_०३.१९.०३० देवा ऊचुः नमो नमस् ते ऽखिल-यज्ञ-तन्तवे स्थितौ गृहीतामल-सत्त्व-मूर्तये दिष्ट्या हतो ऽयं जगताम् अरुन्तुदस् त्वत्-पाद-भक्त्या वयम् ईश निर्वृताः
3,19,31,bhp_03.19.031 maitreya uvāca evaṃ hiraṇyākṣam asahya-vikramaṃ sa sādayitvā harir ādi-sūkaraḥ jagāma lokaṃ svam akhaṇḍitotsavaṃ samīḍitaḥ puṣkara-viṣṭarādibhiḥ,भ्प्_०३.१९.०३१ मैत्रेय उवाच एवं हिरण्याक्षम् असह्य-विक्रमं स सादयित्वा हरिर् आदि-सूकरः जगाम लोकं स्वम् अखण्डितोत्सवं समीडितः पुष्कर-विष्टरादिभिः
3,19,32,mayā yathānūktam avādi te hareḥ kṛtāvatārasya sumitra ceṣṭitam yathā hiraṇyākṣa udāra-vikramo mahā-mṛdhe krīḍanavan nirākṛtaḥ,मया यथानूक्तम् अवादि ते हरेः कृतावतारस्य सुमित्र चेष्टितम् यथा हिरण्याक्ष उदार-विक्रमो महा-मृधे क्रीडनवन् निराकृतः
3,19,33,bhp_03.19.033 sūta uvāca iti kauṣāravākhyātām āśrutya bhagavat-kathām kṣattānandaṃ paraṃ lebhe mahā-bhāgavato dvija,भ्प्_०३.१९.०३३ सूत उवाच इति कौषारवाख्याताम् आश्रुत्य भगवत्-कथाम् क्षत्तानन्दं परं लेभे महा-भागवतो द्विज
3,19,34,anyeṣāṃ puṇya-ślokānām uddāma-yaśasāṃ satām upaśrutya bhaven modaḥ śrīvatsāṅkasya kiṃ punaḥ,अन्येषां पुण्य-श्लोकानाम् उद्दाम-यशसां सताम् उपश्रुत्य भवेन् मोदः श्रीवत्साङ्कस्य किं पुनः
3,19,35,yo gajendraṃ jhaṣa-grastaṃ dhyāyantaṃ caraṇāmbujam krośantīnāṃ kareṇūnāṃ kṛcchrato 'mocayad drutam,यो गजेन्द्रं झष-ग्रस्तं ध्यायन्तं चरणाम्बुजम् क्रोशन्तीनां करेणूनां कृच्छ्रतो ऽमोचयद् द्रुतम्
3,19,36,taṃ sukhārādhyam ṛjubhir ananya-śaraṇair nṛbhiḥ kṛtajñaḥ ko na seveta durārādhyam asādhubhiḥ,तं सुखाराध्यम् ऋजुभिर् अनन्य-शरणैर् नृभिः कृतज्ञः को न सेवेत दुराराध्यम् असाधुभिः
3,19,37,yo vai hiraṇyākṣa-vadhaṃ mahādbhutaṃ vikrīḍitaṃ kāraṇa-sūkarātmanaḥ śṛṇoti gāyaty anumodate 'ñjasā vimucyate brahma-vadhād api dvijāḥ,यो वै हिरण्याक्ष-वधं महाद्भुतं विक्रीडितं कारण-सूकरात्मनः शृणोति गायत्य् अनुमोदते ऽञ्जसा विमुच्यते ब्रह्म-वधाद् अपि द्विजाः
3,19,38,etan mahā-puṇyam alaṃ pavitraṃ dhanyaṃ yaśasyaṃ padam āyur-āśiṣām prāṇendriyāṇāṃ yudhi śaurya-vardhanaṃ nārāyaṇo 'nte gatir aṅga śṛṇvatām,एतन् महा-पुण्यम् अलं पवित्रं धन्यं यशस्यं पदम् आयुर्-आशिषाम् प्राणेन्द्रियाणां युधि शौर्य-वर्धनं नारायणो ऽन्ते गतिर् अङ्ग शृण्वताम्
3,20,1,bhp_03.20.001 śaunaka uvāca mahīṃ pratiṣṭhām adhyasya saute svāyambhuvo manuḥ kāny anvatiṣṭhad dvārāṇi mārgāyāvara-janmanām,भ्प्_०३.२०.००१ शौनक उवाच महीं प्रतिष्ठाम् अध्यस्य सौते स्वायम्भुवो मनुः कान्य् अन्वतिष्ठद् द्वाराणि मार्गायावर-जन्मनाम्
3,20,2,kṣattā mahā-bhāgavataḥ kṛṣṇasyaikāntikaḥ suhṛt yas tatyājāgrajaṃ kṛṣṇe sāpatyam aghavān iti,क्षत्ता महा-भागवतः कृष्णस्यैकान्तिकः सुहृत् यस् तत्याजाग्रजं कृष्णे सापत्यम् अघवान् इति
3,20,3,dvaipāyanād anavaro mahitve tasya dehajaḥ sarvātmanā śritaḥ kṛṣṇaṃ tat-parāṃś cāpy anuvrataḥ,द्वैपायनाद् अनवरो महित्वे तस्य देहजः सर्वात्मना श्रितः कृष्णं तत्-परांश् चाप्य् अनुव्रतः
3,20,4,kim anvapṛcchan maitreyaṃ virajās tīrtha-sevayā upagamya kuśāvarta āsīnaṃ tattva-vittamam,किम् अन्वपृच्छन् मैत्रेयं विरजास् तीर्थ-सेवया उपगम्य कुशावर्त आसीनं तत्त्व-वित्तमम्
3,20,5,tayoḥ saṃvadatoḥ sūta pravṛttā hy amalāḥ kathāḥ āpo gāṅgā ivāgha-ghnīr hareḥ pādāmbujāśrayāḥ,तयोः संवदतोः सूत प्रवृत्ता ह्य् अमलाः कथाः आपो गाङ्गा इवाघ-घ्नीर् हरेः पादाम्बुजाश्रयाः
3,20,6,tā naḥ kīrtaya bhadraṃ te kīrtanyodāra-karmaṇaḥ rasajñaḥ ko nu tṛpyeta hari-līlāmṛtaṃ piban,ता नः कीर्तय भद्रं ते कीर्तन्योदार-कर्मणः रसज्ञः को नु तृप्येत हरि-लीलामृतं पिबन्
3,20,7,evam ugraśravāḥ pṛṣṭa ṛṣibhir naimiṣāyanaiḥ bhagavaty arpitādhyātmas tān āha śrūyatām iti,एवम् उग्रश्रवाः पृष्ट ऋषिभिर् नैमिषायनैः भगवत्य् अर्पिताध्यात्मस् तान् आह श्रूयताम् इति
3,20,8,bhp_03.20.008 sūta uvāca harer dhṛta-kroḍa-tanoḥ sva-māyayā niśamya gor uddharaṇaṃ rasātalāt līlāṃ hiraṇyākṣam avajñayā hataṃ sañjāta-harṣo munim āha bhārataḥ,भ्प्_०३.२०.००८ सूत उवाच हरेर् धृत-क्रोड-तनोः स्व-मायया निशम्य गोर् उद्धरणं रसातलात् लीलां हिरण्याक्षम् अवज्ञया हतं सञ्जात-हर्षो मुनिम् आह भारतः
3,20,9,bhp_03.20.009 vidura uvāca prajāpati-patiḥ sṛṣṭvā prajā-sarge prajāpatīn kim ārabhata me brahman prabrūhy avyakta-mārga-vit,भ्प्_०३.२०.००९ विदुर उवाच प्रजापति-पतिः सृष्ट्वा प्रजा-सर्गे प्रजापतीन् किम् आरभत मे ब्रह्मन् प्रब्रूह्य् अव्यक्त-मार्ग-वित्
3,20,10,ye marīcy-ādayo viprā yas tu svāyambhuvo manuḥ te vai brahmaṇa ādeśāt katham etad abhāvayan,ये मरीच्य्-आदयो विप्रा यस् तु स्वायम्भुवो मनुः ते वै ब्रह्मण आदेशात् कथम् एतद् अभावयन्
3,20,11,sa-dvitīyāḥ kim asṛjan svatantrā uta karmasu āho svit saṃhatāḥ sarva idaṃ sma samakalpayan,स-द्वितीयाः किम् असृजन् स्वतन्त्रा उत कर्मसु आहो स्वित् संहताः सर्व इदं स्म समकल्पयन्
3,20,12,bhp_03.20.012 maitreya uvāca daivena durvitarkyeṇa pareṇānimiṣeṇa ca jāta-kṣobhād bhagavato mahān āsīd guṇa-trayāt,भ्प्_०३.२०.०१२ मैत्रेय उवाच दैवेन दुर्वितर्क्येण परेणानिमिषेण च जात-क्षोभाद् भगवतो महान् आसीद् गुण-त्रयात्
3,20,13,rajaḥ-pradhānān mahatas tri-liṅgo daiva-coditāt jātaḥ sasarja bhūtādir viyad-ādīni pañcaśaḥ,रजः-प्रधानान् महतस् त्रि-लिङ्गो दैव-चोदितात् जातः ससर्ज भूतादिर् वियद्-आदीनि पञ्चशः
3,20,14,tāni caikaikaśaḥ sraṣṭum asamarthāni bhautikam saṃhatya daiva-yogena haimam aṇḍam avāsṛjan,तानि चैकैकशः स्रष्टुम् असमर्थानि भौतिकम् संहत्य दैव-योगेन हैमम् अण्डम् अवासृजन्
3,20,15,so 'śayiṣṭābdhi-salile āṇḍakośo nirātmakaḥ sāgraṃ vai varṣa-sāhasram anvavātsīt tam īśvaraḥ,सो ऽशयिष्टाब्धि-सलिले आण्डकोशो निरात्मकः साग्रं वै वर्ष-साहस्रम् अन्ववात्सीत् तम् ईश्वरः
3,20,16,tasya nābher abhūt padmaṃ sahasrārkoru-dīdhiti sarva-jīvanikāyauko yatra svayam abhūt svarāṭ,तस्य नाभेर् अभूत् पद्मं सहस्रार्कोरु-दीधिति सर्व-जीवनिकायौको यत्र स्वयम् अभूत् स्वराट्
3,20,17,so 'nuviṣṭo bhagavatā yaḥ śete salilāśaye loka-saṃsthāṃ yathā pūrvaṃ nirmame saṃsthayā svayā,सो ऽनुविष्टो भगवता यः शेते सलिलाशये लोक-संस्थां यथा पूर्वं निर्ममे संस्थया स्वया
3,20,18,sasarja cchāyayāvidyāṃ pañca-parvāṇam agrataḥ tāmisram andha-tāmisraṃ tamo moho mahā-tamaḥ,ससर्ज च्छाययाविद्यां पञ्च-पर्वाणम् अग्रतः तामिस्रम् अन्ध-तामिस्रं तमो मोहो महा-तमः
3,20,19,visasarjātmanaḥ kāyaṃ nābhinandaṃs tamomayam jagṛhur yakṣa-rakṣāṃsi rātriṃ kṣut-tṛṭ-samudbhavām,विससर्जात्मनः कायं नाभिनन्दंस् तमोमयम् जगृहुर् यक्ष-रक्षांसि रात्रिं क्षुत्-तृट्-समुद्भवाम्
3,20,20,kṣut-tṛḍbhyām upasṛṣṭās te taṃ jagdhum abhidudruvuḥ mā rakṣatainaṃ jakṣadhvam ity ūcuḥ kṣut-tṛḍ-arditāḥ,क्षुत्-तृड्भ्याम् उपसृष्टास् ते तं जग्धुम् अभिदुद्रुवुः मा रक्षतैनं जक्षध्वम् इत्य् ऊचुः क्षुत्-तृड्-अर्दिताः
3,20,21,devas tān āha saṃvigno mā māṃ jakṣata rakṣata aho me yakṣa-rakṣāṃsi prajā yūyaṃ babhūvitha,देवस् तान् आह संविग्नो मा मां जक्षत रक्षत अहो मे यक्ष-रक्षांसि प्रजा यूयं बभूविथ
3,20,22,devatāḥ prabhayā yā yā dīvyan pramukhato 'sṛjat te ahārṣur devayanto visṛṣṭāṃ tāṃ prabhām ahaḥ,देवताः प्रभया या या दीव्यन् प्रमुखतो ऽसृजत् ते अहार्षुर् देवयन्तो विसृष्टां तां प्रभाम् अहः
3,20,23,devo 'devāñ jaghanataḥ sṛjati smātilolupān ta enaṃ lolupatayā maithunāyābhipedire,देवो ऽदेवाञ् जघनतः सृजति स्मातिलोलुपान् त एनं लोलुपतया मैथुनायाभिपेदिरे
3,20,24,tato hasan sa bhagavān asurair nirapatrapaiḥ anvīyamānas tarasā kruddho bhītaḥ parāpatat,ततो हसन् स भगवान् असुरैर् निरपत्रपैः अन्वीयमानस् तरसा क्रुद्धो भीतः परापतत्
3,20,25,sa upavrajya varadaṃ prapannārti-haraṃ harim anugrahāya bhaktānām anurūpātma-darśanam,स उपव्रज्य वरदं प्रपन्नार्ति-हरं हरिम् अनुग्रहाय भक्तानाम् अनुरूपात्म-दर्शनम्
3,20,26,pāhi māṃ paramātmaṃs te preṣaṇenāsṛjaṃ prajāḥ tā imā yabhituṃ pāpā upākrāmanti māṃ prabho,पाहि मां परमात्मंस् ते प्रेषणेनासृजं प्रजाः ता इमा यभितुं पापा उपाक्रामन्ति मां प्रभो
3,20,27,tvam ekaḥ kila lokānāṃ kliṣṭānāṃ kleśa-nāśanaḥ tvam ekaḥ kleśadas teṣām anāsanna-padāṃ tava,त्वम् एकः किल लोकानां क्लिष्टानां क्लेश-नाशनः त्वम् एकः क्लेशदस् तेषाम् अनासन्न-पदां तव
3,20,28,so 'vadhāryāsya kārpaṇyaṃ viviktādhyātma-darśanaḥ vimuñcātma-tanuṃ ghorām ity ukto vimumoca ha,सो ऽवधार्यास्य कार्पण्यं विविक्ताध्यात्म-दर्शनः विमुञ्चात्म-तनुं घोराम् इत्य् उक्तो विमुमोच ह
3,20,29,tāṃ kvaṇac-caraṇāmbhojāṃ mada-vihvala-locanām kāñcī-kalāpa-vilasad- dukūla-cchanna-rodhasam,तां क्वणच्-चरणाम्भोजां मद-विह्वल-लोचनाम् काञ्ची-कलाप-विलसद्- दुकूल-च्छन्न-रोधसम्
3,20,30,anyonya-śleṣayottuṅga- nirantara-payodharām sunāsāṃ sudvijāṃ snigdha- hāsa-līlāvalokanām,अन्योन्य-श्लेषयोत्तुङ्ग- निरन्तर-पयोधराम् सुनासां सुद्विजां स्निग्ध- हास-लीलावलोकनाम्
3,20,31,gūhantīṃ vrīḍayātmānaṃ nīlālaka-varūthinīm upalabhyāsurā dharma sarve sammumuhuḥ striyam,गूहन्तीं व्रीडयात्मानं नीलालक-वरूथिनीम् उपलभ्यासुरा धर्म सर्वे सम्मुमुहुः स्त्रियम्
3,20,32,aho rūpam aho dhairyam aho asyā navaṃ vayaḥ madhye kāmayamānānām akāmeva visarpati,अहो रूपम् अहो धैर्यम् अहो अस्या नवं वयः मध्ये कामयमानानाम् अकामेव विसर्पति
3,20,33,vitarkayanto bahudhā tāṃ sandhyāṃ pramadākṛtim abhisambhāvya viśrambhāt paryapṛcchan kumedhasaḥ,वितर्कयन्तो बहुधा तां सन्ध्यां प्रमदाकृतिम् अभिसम्भाव्य विश्रम्भात् पर्यपृच्छन् कुमेधसः
3,20,34,kāsi kasyāsi rambhoru ko vārthas te 'tra bhāmini rūpa-draviṇa-paṇyena durbhagān no vibādhase,कासि कस्यासि रम्भोरु को वार्थस् ते ऽत्र भामिनि रूप-द्रविण-पण्येन दुर्भगान् नो विबाधसे
3,20,35,yā vā kācit tvam abale diṣṭyā sandarśanaṃ tava utsunoṣīkṣamāṇānāṃ kanduka-krīḍayā manaḥ,या वा काचित् त्वम् अबले दिष्ट्या सन्दर्शनं तव उत्सुनोषीक्षमाणानां कन्दुक-क्रीडया मनः
3,20,36,naikatra te jayati śālini pāda-padmaṃ ghnantyā muhuḥ kara-talena patat-pataṅgam amp;madhyaṃ viṣīdati bṛhat-stana-bhāra-bhītaṃ śānteva dṛṣṭir amalā suśikhā-samūhaḥ,नैकत्र ते जयति शालिनि पाद-पद्मं घ्नन्त्या मुहुः कर-तलेन पतत्-पतङ्गम् अम्प्;मध्यं विषीदति बृहत्-स्तन-भार-भीतं शान्तेव दृष्टिर् अमला सुशिखा-समूहः
3,20,37,iti sāyantanīṃ sandhyām asurāḥ pramadāyatīm pralobhayantīṃ jagṛhur matvā mūḍha-dhiyaḥ striyam,इति सायन्तनीं सन्ध्याम् असुराः प्रमदायतीम् प्रलोभयन्तीं जगृहुर् मत्वा मूढ-धियः स्त्रियम्
3,20,38,prahasya bhāva-gambhīraṃ jighrantyātmānam ātmanā kāntyā sasarja bhagavān gandharvāpsarasāṃ gaṇān,प्रहस्य भाव-गम्भीरं जिघ्रन्त्यात्मानम् आत्मना कान्त्या ससर्ज भगवान् गन्धर्वाप्सरसां गणान्
3,20,39,visasarja tanuṃ tāṃ vai jyotsnāṃ kāntimatīṃ priyām ta eva cādaduḥ prītyā viśvāvasu-purogamāḥ,विससर्ज तनुं तां वै ज्योत्स्नां कान्तिमतीं प्रियाम् त एव चाददुः प्रीत्या विश्वावसु-पुरोगमाः
3,20,40,sṛṣṭvā bhūta-piśācāṃś ca bhagavān ātma-tandriṇā dig-vāsaso mukta-keśān vīkṣya cāmīlayad dṛśau,सृष्ट्वा भूत-पिशाचांश् च भगवान् आत्म-तन्द्रिणा दिग्-वाससो मुक्त-केशान् वीक्ष्य चामीलयद् दृशौ
3,20,41,jagṛhus tad-visṛṣṭāṃ tāṃ jṛmbhaṇākhyāṃ tanuṃ prabhoḥ nidrām indriya-vikledo yayā bhūteṣu dṛśyate yenocchiṣṭān dharṣayanti tam unmādaṃ pracakṣate,जगृहुस् तद्-विसृष्टां तां जृम्भणाख्यां तनुं प्रभोः निद्राम् इन्द्रिय-विक्लेदो यया भूतेषु दृश्यते येनोच्छिष्टान् धर्षयन्ति तम् उन्मादं प्रचक्षते
3,20,42,ūrjasvantaṃ manyamāna ātmānaṃ bhagavān ajaḥ sādhyān gaṇān pitṛ-gaṇān parokṣeṇāsṛjat prabhuḥ,ऊर्जस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवान् अजः साध्यान् गणान् पितृ-गणान् परोक्षेणासृजत् प्रभुः
3,20,43,ta ātma-sargaṃ taṃ kāyaṃ pitaraḥ pratipedire sādhyebhyaś ca pitṛbhyaś ca kavayo yad vitanvate,त आत्म-सर्गं तं कायं पितरः प्रतिपेदिरे साध्येभ्यश् च पितृभ्यश् च कवयो यद् वितन्वते
3,20,44,siddhān vidyādharāṃś caiva tirodhānena so 'sṛjat tebhyo 'dadāt tam ātmānam antardhānākhyam adbhutam,सिद्धान् विद्याधरांश् चैव तिरोधानेन सो ऽसृजत् तेभ्यो ऽददात् तम् आत्मानम् अन्तर्धानाख्यम् अद्भुतम्
3,20,45,sa kinnarān kimpuruṣān pratyātmyenāsṛjat prabhuḥ mānayann ātmanātmānam ātmābhāsaṃ vilokayan,स किन्नरान् किम्पुरुषान् प्रत्यात्म्येनासृजत् प्रभुः मानयन्न् आत्मनात्मानम् आत्माभासं विलोकयन्
3,20,46,te tu taj jagṛhū rūpaṃ tyaktaṃ yat parameṣṭhinā mithunī-bhūya gāyantas tam evoṣasi karmabhiḥ,ते तु तज् जगृहू रूपं त्यक्तं यत् परमेष्ठिना मिथुनी-भूय गायन्तस् तम् एवोषसि कर्मभिः
3,20,47,dehena vai bhogavatā śayāno bahu-cintayā sarge 'nupacite krodhād utsasarja ha tad vapuḥ,देहेन वै भोगवता शयानो बहु-चिन्तया सर्गे ऽनुपचिते क्रोधाद् उत्ससर्ज ह तद् वपुः
3,20,48,ye 'hīyantāmutaḥ keśā ahayas te 'ṅga jajñire sarpāḥ prasarpataḥ krūrā nāgā bhogoru-kandharāḥ,ये ऽहीयन्तामुतः केशा अहयस् ते ऽङ्ग जज्ञिरे सर्पाः प्रसर्पतः क्रूरा नागा भोगोरु-कन्धराः
3,20,49,sa ātmānaṃ manyamānaḥ kṛta-kṛtyam ivātmabhūḥ tadā manūn sasarjānte manasā loka-bhāvanān,स आत्मानं मन्यमानः कृत-कृत्यम् इवात्मभूः तदा मनून् ससर्जान्ते मनसा लोक-भावनान्
3,20,50,tebhyaḥ so 'sṛjat svīyaṃ puraṃ puruṣam ātmavān tān dṛṣṭvā ye purā sṛṣṭāḥ praśaśaṃsuḥ prajāpatim,तेभ्यः सो ऽसृजत् स्वीयं पुरं पुरुषम् आत्मवान् तान् दृष्ट्वा ये पुरा सृष्टाः प्रशशंसुः प्रजापतिम्
3,20,51,aho etaj jagat-sraṣṭaḥ sukṛtaṃ bata te kṛtam pratiṣṭhitāḥ kriyā yasmin sākam annam adāma he,अहो एतज् जगत्-स्रष्टः सुकृतं बत ते कृतम् प्रतिष्ठिताः क्रिया यस्मिन् साकम् अन्नम् अदाम हे
3,20,52,tapasā vidyayā yukto yogena susamādhinā ṛṣīn ṛṣir hṛṣīkeśaḥ sasarjābhimatāḥ prajāḥ,तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना ऋषीन् ऋषिर् हृषीकेशः ससर्जाभिमताः प्रजाः
3,20,53,tebhyaś caikaikaśaḥ svasya dehasyāṃśam adād ajaḥ yat tat samādhi-yogarddhi- tapo-vidyā-viraktimat,तेभ्यश् चैकैकशः स्वस्य देहस्यांशम् अदाद् अजः यत् तत् समाधि-योगर्द्धि- तपो-विद्या-विरक्तिमत्
3,21,1,bhp_03.21.001 vidura uvāca svāyambhuvasya ca manor aṃśaḥ parama-sammataḥ kathyatāṃ bhagavan yatra maithunenaidhire prajāḥ,भ्प्_०३.२१.००१ विदुर उवाच स्वायम्भुवस्य च मनोर् अंशः परम-सम्मतः कथ्यतां भगवन् यत्र मैथुनेनैधिरे प्रजाः
3,21,2,priyavratottānapādau sutau svāyambhuvasya vai yathā-dharmaṃ jugupatuḥ sapta-dvīpavatīṃ mahīm,प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य वै यथा-धर्मं जुगुपतुः सप्त-द्वीपवतीं महीम्
3,21,3,tasya vai duhitā brahman devahūtīti viśrutā patnī prajāpater uktā kardamasya tvayānagha,तस्य वै दुहिता ब्रह्मन् देवहूतीति विश्रुता पत्नी प्रजापतेर् उक्ता कर्दमस्य त्वयानघ
3,21,4,tasyāṃ sa vai mahā-yogī yuktāyāṃ yoga-lakṣaṇaiḥ sasarja katidhā vīryaṃ tan me śuśrūṣave vada,तस्यां स वै महा-योगी युक्तायां योग-लक्षणैः ससर्ज कतिधा वीर्यं तन् मे शुश्रूषवे वद
3,21,5,rucir yo bhagavān brahman dakṣo vā brahmaṇaḥ sutaḥ yathā sasarja bhūtāni labdhvā bhāryāṃ ca mānavīm,रुचिर् यो भगवान् ब्रह्मन् दक्षो वा ब्रह्मणः सुतः यथा ससर्ज भूतानि लब्ध्वा भार्यां च मानवीम्
3,21,6,bhp_03.21.006 maitreya uvāca prajāḥ sṛjeti bhagavān kardamo brahmaṇoditaḥ sarasvatyāṃ tapas tepe sahasrāṇāṃ samā daśa,भ्प्_०३.२१.००६ मैत्रेय उवाच प्रजाः सृजेति भगवान् कर्दमो ब्रह्मणोदितः सरस्वत्यां तपस् तेपे सहस्राणां समा दश
3,21,7,tataḥ samādhi-yuktena kriyā-yogena kardamaḥ samprapede hariṃ bhaktyā prapanna-varadāśuṣam,ततः समाधि-युक्तेन क्रिया-योगेन कर्दमः सम्प्रपेदे हरिं भक्त्या प्रपन्न-वरदाशुषम्
3,21,8,tāvat prasanno bhagavān puṣkarākṣaḥ kṛte yuge darśayām āsa taṃ kṣattaḥ śābdaṃ brahma dadhad vapuḥ,तावत् प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्षः कृते युगे दर्शयाम् आस तं क्षत्तः शाब्दं ब्रह्म दधद् वपुः
3,21,9,sa taṃ virajam arkābhaṃ sita-padmotpala-srajam snigdha-nīlālaka-vrāta- vaktrābjaṃ virajo 'mbaram,स तं विरजम् अर्काभं सित-पद्मोत्पल-स्रजम् स्निग्ध-नीलालक-व्रात- वक्त्राब्जं विरजो ऽम्बरम्
3,21,10,kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ śaṅkha-cakra-gadā-dharam śvetotpala-krīḍanakaṃ manaḥ-sparśa-smitekṣaṇam,किरीटिनं कुण्डलिनं शङ्ख-चक्र-गदा-धरम् श्वेतोत्पल-क्रीडनकं मनः-स्पर्श-स्मितेक्षणम्
3,21,11,vinyasta-caraṇāmbhojam aṃsa-deśe garutmataḥ dṛṣṭvā khe 'vasthitaṃ vakṣaḥ- śriyaṃ kaustubha-kandharam,विन्यस्त-चरणाम्भोजम् अंस-देशे गरुत्मतः दृष्ट्वा खे ऽवस्थितं वक्षः- श्रियं कौस्तुभ-कन्धरम्
3,21,12,jāta-harṣo 'patan mūrdhnā kṣitau labdha-manorathaḥ gīrbhis tv abhyagṛṇāt prīti- svabhāvātmā kṛtāñjaliḥ,जात-हर्षो ऽपतन् मूर्ध्ना क्षितौ लब्ध-मनोरथः गीर्भिस् त्व् अभ्यगृणात् प्रीति- स्वभावात्मा कृताञ्जलिः
3,21,13,bhp_03.21.013 ṛṣir uvāca juṣṭaṃ batādyākhila-sattva-rāśeḥ sāṃsiddhyam akṣṇos tava darśanān naḥ yad-darśanaṃ janmabhir īḍya sadbhir āśāsate yogino rūḍha-yogāḥ,भ्प्_०३.२१.०१३ ऋषिर् उवाच जुष्टं बताद्याखिल-सत्त्व-राशेः सांसिद्ध्यम् अक्ष्णोस् तव दर्शनान् नः यद्-दर्शनं जन्मभिर् ईड्य सद्भिर् आशासते योगिनो रूढ-योगाः
3,21,14,ye māyayā te hata-medhasas tvat- pādāravindaṃ bhava-sindhu-potam upāsate kāma-lavāya teṣāṃ rāsīśa kāmān niraye 'pi ye syuḥ,ये मायया ते हत-मेधसस् त्वत्- पादारविन्दं भव-सिन्धु-पोतम् उपासते काम-लवाय तेषां रासीश कामान् निरये ऽपि ये स्युः
3,21,15,tathā sa cāhaṃ parivoḍhu-kāmaḥ samāna-śīlāṃ gṛhamedha-dhenum upeyivān mūlam aśeṣa-mūlaṃ durāśayaḥ kāma-dughāṅghripasya,तथा स चाहं परिवोढु-कामः समान-शीलां गृहमेध-धेनुम् उपेयिवान् मूलम् अशेष-मूलं दुराशयः काम-दुघाङ्घ्रिपस्य
3,21,16,prajāpates te vacasādhīśa tantyā lokaḥ kilāyaṃ kāma-hato 'nubaddhaḥ ahaṃ ca lokānugato vahāmi baliṃ ca śuklānimiṣāya tubhyam,प्रजापतेस् ते वचसाधीश तन्त्या लोकः किलायं काम-हतो ऽनुबद्धः अहं च लोकानुगतो वहामि बलिं च शुक्लानिमिषाय तुभ्यम्
3,21,17,lokāṃś ca lokānugatān paśūṃś ca hitvā śritās te caraṇātapatram parasparaṃ tvad-guṇa-vāda-sīdhu- pīyūṣa-niryāpita-deha-dharmāḥ,लोकांश् च लोकानुगतान् पशूंश् च हित्वा श्रितास् ते चरणातपत्रम् परस्परं त्वद्-गुण-वाद-सीधु- पीयूष-निर्यापित-देह-धर्माः
3,21,18,na te 'jarākṣa-bhramir āyur eṣāṃ trayodaśāraṃ tri-śataṃ ṣaṣṭi-parva ṣaṇ-nemy ananta-cchadi yat tri-ṇābhi karāla-sroto jagad ācchidya dhāvat,न ते ऽजराक्ष-भ्रमिर् आयुर् एषां त्रयोदशारं त्रि-शतं षष्टि-पर्व षण्-नेम्य् अनन्त-च्छदि यत् त्रि-णाभि कराल-स्रोतो जगद् आच्छिद्य धावत्
3,21,19,ekaḥ svayaṃ san jagataḥ sisṛkṣayā- dvitīyayātmann adhi-yogamāyayā sṛjasy adaḥ pāsi punar grasiṣyase yathorṇa-nābhir bhagavan sva-śaktibhiḥ,एकः स्वयं सन् जगतः सिसृक्षया- द्वितीययात्मन्न् अधि-योगमायया सृजस्य् अदः पासि पुनर् ग्रसिष्यसे यथोर्ण-नाभिर् भगवन् स्व-शक्तिभिः
3,21,20,naitad batādhīśa padaṃ tavepsitaṃ yan māyayā nas tanuṣe bhūta-sūkṣmam anugrahāyāstv api yarhi māyayā lasat-tulasyā bhagavān vilakṣitaḥ,नैतद् बताधीश पदं तवेप्सितं यन् मायया नस् तनुषे भूत-सूक्ष्मम् अनुग्रहायास्त्व् अपि यर्हि मायया लसत्-तुलस्या भगवान् विलक्षितः
3,21,21,taṃ tvānubhūtyoparata-kriyārthaṃ sva-māyayā vartita-loka-tantram namāmy abhīkṣṇaṃ namanīya-pāda- sarojam alpīyasi kāma-varṣam,तं त्वानुभूत्योपरत-क्रियार्थं स्व-मायया वर्तित-लोक-तन्त्रम् नमाम्य् अभीक्ष्णं नमनीय-पाद- सरोजम् अल्पीयसि काम-वर्षम्
3,21,22,bhp_03.21.022 ṛṣir uvāca ity avyalīkaṃ praṇuto 'bja-nābhas tam ābabhāṣe vacasāmṛtena suparṇa-pakṣopari rocamānaḥ prema-smitodvīkṣaṇa-vibhramad-bhrūḥ,भ्प्_०३.२१.०२२ ऋषिर् उवाच इत्य् अव्यलीकं प्रणुतो ऽब्ज-नाभस् तम् आबभाषे वचसामृतेन सुपर्ण-पक्षोपरि रोचमानः प्रेम-स्मितोद्वीक्षण-विभ्रमद्-भ्रूः
3,21,23,bhp_03.21.023 śrī-bhagavān uvāca viditvā tava caityaṃ me puraiva samayoji tat yad-artham ātma-niyamais tvayaivāhaṃ samarcitaḥ,भ्प्_०३.२१.०२३ श्री-भगवान् उवाच विदित्वा तव चैत्यं मे पुरैव समयोजि तत् यद्-अर्थम् आत्म-नियमैस् त्वयैवाहं समर्चितः
3,21,24,na vai jātu mṛṣaiva syāt prajādhyakṣa mad-arhaṇam bhavad-vidheṣv atitarāṃ mayi saṅgṛbhitātmanām,न वै जातु मृषैव स्यात् प्रजाध्यक्ष मद्-अर्हणम् भवद्-विधेष्व् अतितरां मयि सङ्गृभितात्मनाम्
3,21,25,prajāpati-sutaḥ samrāṇ manur vikhyāta-maṅgalaḥ brahmāvartaṃ yo 'dhivasan śāsti saptārṇavāṃ mahīm,प्रजापति-सुतः सम्राण् मनुर् विख्यात-मङ्गलः ब्रह्मावर्तं यो ऽधिवसन् शास्ति सप्तार्णवां महीम्
3,21,26,sa ceha vipra rājarṣir mahiṣyā śatarūpayā āyāsyati didṛkṣus tvāṃ paraśvo dharma-kovidaḥ,स चेह विप्र राजर्षिर् महिष्या शतरूपया आयास्यति दिदृक्षुस् त्वां परश्वो धर्म-कोविदः
3,21,27,ātmajām asitāpāṅgīṃ vayaḥ-śīla-guṇānvitām mṛgayantīṃ patiṃ dāsyaty anurūpāya te prabho,आत्मजाम् असितापाङ्गीं वयः-शील-गुणान्विताम् मृगयन्तीं पतिं दास्यत्य् अनुरूपाय ते प्रभो
3,21,28,samāhitaṃ te hṛdayaṃ yatremān parivatsarān sā tvāṃ brahman nṛpa-vadhūḥ kāmam āśu bhajiṣyati,समाहितं ते हृदयं यत्रेमान् परिवत्सरान् सा त्वां ब्रह्मन् नृप-वधूः कामम् आशु भजिष्यति
3,21,29,yā ta ātma-bhṛtaṃ vīryaṃ navadhā prasaviṣyati vīrye tvadīye ṛṣaya ādhāsyanty añjasātmanaḥ,या त आत्म-भृतं वीर्यं नवधा प्रसविष्यति वीर्ये त्वदीये ऋषय आधास्यन्त्य् अञ्जसात्मनः
3,21,30,tvaṃ ca samyag anuṣṭhāya nideśaṃ ma uśattamaḥ mayi tīrthī-kṛtāśeṣa- kriyārtho māṃ prapatsyase,त्वं च सम्यग् अनुष्ठाय निदेशं म उशत्तमः मयि तीर्थी-कृताशेष- क्रियार्थो मां प्रपत्स्यसे
3,21,31,kṛtvā dayāṃ ca jīveṣu dattvā cābhayam ātmavān mayy ātmānaṃ saha jagad drakṣyasy ātmani cāpi mām,कृत्वा दयां च जीवेषु दत्त्वा चाभयम् आत्मवान् मय्य् आत्मानं सह जगद् द्रक्ष्यस्य् आत्मनि चापि माम्
3,21,32,sahāhaṃ svāṃśa-kalayā tvad-vīryeṇa mahā-mune tava kṣetre devahūtyāṃ praṇeṣye tattva-saṃhitām,सहाहं स्वांश-कलया त्वद्-वीर्येण महा-मुने तव क्षेत्रे देवहूत्यां प्रणेष्ये तत्त्व-संहिताम्
3,21,33,bhp_03.21.033 maitreya uvāca evaṃ tam anubhāṣyātha bhagavān pratyag-akṣajaḥ jagāma bindusarasaḥ sarasvatyā pariśritāt,भ्प्_०३.२१.०३३ मैत्रेय उवाच एवं तम् अनुभाष्याथ भगवान् प्रत्यग्-अक्षजः जगाम बिन्दुसरसः सरस्वत्या परिश्रितात्
3,21,34,nirīkṣatas tasya yayāv aśeṣa- siddheśvarābhiṣṭuta-siddha-mārgaḥ ākarṇayan patra-rathendra-pakṣair uccāritaṃ stomam udīrṇa-sāma,निरीक्षतस् तस्य ययाव् अशेष- सिद्धेश्वराभिष्टुत-सिद्ध-मार्गः आकर्णयन् पत्र-रथेन्द्र-पक्षैर् उच्चारितं स्तोमम् उदीर्ण-साम
3,21,35,atha samprasthite śukle kardamo bhagavān ṛṣiḥ āste sma bindusarasi taṃ kālaṃ pratipālayan,अथ सम्प्रस्थिते शुक्ले कर्दमो भगवान् ऋषिः आस्ते स्म बिन्दुसरसि तं कालं प्रतिपालयन्
3,21,36,manuḥ syandanam āsthāya śātakaumbha-paricchadam āropya svāṃ duhitaraṃ sa-bhāryaḥ paryaṭan mahīm,मनुः स्यन्दनम् आस्थाय शातकौम्भ-परिच्छदम् आरोप्य स्वां दुहितरं स-भार्यः पर्यटन् महीम्
3,21,37,tasmin sudhanvann ahani bhagavān yat samādiśat upāyād āśrama-padaṃ muneḥ śānta-vratasya tat,तस्मिन् सुधन्वन्न् अहनि भगवान् यत् समादिशत् उपायाद् आश्रम-पदं मुनेः शान्त-व्रतस्य तत्
3,21,38,yasmin bhagavato netrān nyapatann aśru-bindavaḥ kṛpayā samparītasya prapanne 'rpitayā bhṛśam,यस्मिन् भगवतो नेत्रान् न्यपतन्न् अश्रु-बिन्दवः कृपया सम्परीतस्य प्रपन्ने ऽर्पितया भृशम्
3,21,39,tad vai bindusaro nāma sarasvatyā pariplutam puṇyaṃ śivāmṛta-jalaṃ maharṣi-gaṇa-sevitam,तद् वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्लुतम् पुण्यं शिवामृत-जलं महर्षि-गण-सेवितम्
3,21,40,puṇya-druma-latā-jālaiḥ kūjat-puṇya-mṛga-dvijaiḥ sarvartu-phala-puṣpāḍhyaṃ vana-rāji-śriyānvitam,पुण्य-द्रुम-लता-जालैः कूजत्-पुण्य-मृग-द्विजैः सर्वर्तु-फल-पुष्पाढ्यं वन-राजि-श्रियान्वितम्
3,21,41,matta-dvija-gaṇair ghuṣṭaṃ matta-bhramara-vibhramam matta-barhi-naṭāṭopam āhvayan-matta-kokilam,मत्त-द्विज-गणैर् घुष्टं मत्त-भ्रमर-विभ्रमम् मत्त-बर्हि-नटाटोपम् आह्वयन्-मत्त-कोकिलम्
3,21,42,kadamba-campakāśoka- karañja-bakulāsanaiḥ kunda-mandāra-kuṭajaiś cūta-potair alaṅkṛtam,कदम्ब-चम्पकाशोक- करञ्ज-बकुलासनैः कुन्द-मन्दार-कुटजैश् चूत-पोतैर् अलङ्कृतम्
3,21,43,kāraṇḍavaiḥ plavair haṃsaiḥ kurarair jala-kukkuṭaiḥ sārasaiś cakravākaiś ca cakorair valgu kūjitam,कारण्डवैः प्लवैर् हंसैः कुररैर् जल-कुक्कुटैः सारसैश् चक्रवाकैश् च चकोरैर् वल्गु कूजितम्
3,21,44,tathaiva hariṇaiḥ kroḍaiḥ śvāvid-gavaya-kuñjaraiḥ gopucchair haribhir markair nakulair nābhibhir vṛtam,तथैव हरिणैः क्रोडैः श्वाविद्-गवय-कुञ्जरैः गोपुच्छैर् हरिभिर् मर्कैर् नकुलैर् नाभिभिर् वृतम्
3,21,45,praviśya tat tīrtha-varam ādi-rājaḥ sahātmajaḥ dadarśa munim āsīnaṃ tasmin huta-hutāśanam,प्रविश्य तत् तीर्थ-वरम् आदि-राजः सहात्मजः ददर्श मुनिम् आसीनं तस्मिन् हुत-हुताशनम्
3,21,46,vidyotamānaṃ vapuṣā tapasy ugra-yujā ciram nātikṣāmaṃ bhagavataḥ snigdhāpāṅgāvalokanāt tad-vyāhṛtāmṛta-kalā- pīyūṣa-śravaṇena ca,विद्योतमानं वपुषा तपस्य् उग्र-युजा चिरम् नातिक्षामं भगवतः स्निग्धापाङ्गावलोकनात् तद्-व्याहृतामृत-कला- पीयूष-श्रवणेन च
3,21,47,prāṃśuṃ padma-palāśākṣaṃ jaṭilaṃ cīra-vāsasam upasaṃśritya malinaṃ yathārhaṇam asaṃskṛtam,प्रांशुं पद्म-पलाशाक्षं जटिलं चीर-वाससम् उपसंश्रित्य मलिनं यथार्हणम् असंस्कृतम्
3,21,48,athoṭajam upāyātaṃ nṛdevaṃ praṇataṃ puraḥ saparyayā paryagṛhṇāt pratinandyānurūpayā,अथोटजम् उपायातं नृदेवं प्रणतं पुरः सपर्यया पर्यगृह्णात् प्रतिनन्द्यानुरूपया
3,21,49,gṛhītārhaṇam āsīnaṃ saṃyataṃ prīṇayan muniḥ smaran bhagavad-ādeśam ity āha ślakṣṇayā girā,गृहीतार्हणम् आसीनं संयतं प्रीणयन् मुनिः स्मरन् भगवद्-आदेशम् इत्य् आह श्लक्ष्णया गिरा
3,21,50,nūnaṃ caṅkramaṇaṃ deva satāṃ saṃrakṣaṇāya te vadhāya cāsatāṃ yas tvaṃ hareḥ śaktir hi pālinī,नूनं चङ्क्रमणं देव सतां संरक्षणाय ते वधाय चासतां यस् त्वं हरेः शक्तिर् हि पालिनी
3,21,51,yo 'rkendv-agnīndra-vāyūnāṃ yama-dharma-pracetasām rūpāṇi sthāna ādhatse tasmai śuklāya te namaḥ,यो ऽर्केन्द्व्-अग्नीन्द्र-वायूनां यम-धर्म-प्रचेतसाम् रूपाणि स्थान आधत्से तस्मै शुक्लाय ते नमः
3,21,52,na yadā ratham āsthāya jaitraṃ maṇi-gaṇārpitam visphūrjac-caṇḍa-kodaṇḍo rathena trāsayann aghān,न यदा रथम् आस्थाय जैत्रं मणि-गणार्पितम् विस्फूर्जच्-चण्ड-कोदण्डो रथेन त्रासयन्न् अघान्
3,21,53,sva-sainya-caraṇa-kṣuṇṇaṃ vepayan maṇḍalaṃ bhuvaḥ vikarṣan bṛhatīṃ senāṃ paryaṭasy aṃśumān iva,स्व-सैन्य-चरण-क्षुण्णं वेपयन् मण्डलं भुवः विकर्षन् बृहतीं सेनां पर्यटस्य् अंशुमान् इव
3,21,54,tadaiva setavaḥ sarve varṇāśrama-nibandhanāḥ bhagavad-racitā rājan bhidyeran bata dasyubhiḥ,तदैव सेतवः सर्वे वर्णाश्रम-निबन्धनाः भगवद्-रचिता राजन् भिद्येरन् बत दस्युभिः
3,21,55,adharmaś ca samedheta lolupair vyaṅkuśair nṛbhiḥ śayāne tvayi loko 'yaṃ dasyu-grasto vinaṅkṣyati,अधर्मश् च समेधेत लोलुपैर् व्यङ्कुशैर् नृभिः शयाने त्वयि लोको ऽयं दस्यु-ग्रस्तो विनङ्क्ष्यति
3,21,56,athāpi pṛcche tvāṃ vīra yad-arthaṃ tvam ihāgataḥ tad vayaṃ nirvyalīkena pratipadyāmahe hṛdā,अथापि पृच्छे त्वां वीर यद्-अर्थं त्वम् इहागतः तद् वयं निर्व्यलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा
3,22,1,bhp_03.22.001 maitreya uvāca evam āviṣkṛtāśeṣa- guṇa-karmodayo munim savrīḍa iva taṃ samrāḍ upāratam uvāca ha,भ्प्_०३.२२.००१ मैत्रेय उवाच एवम् आविष्कृताशेष- गुण-कर्मोदयो मुनिम् सव्रीड इव तं सम्राड् उपारतम् उवाच ह
3,22,2,bhp_03.22.002 manur uvāca brahmāsṛjat sva-mukhato yuṣmān ātma-parīpsayā chandomayas tapo-vidyā- yoga-yuktān alampaṭān,भ्प्_०३.२२.००२ मनुर् उवाच ब्रह्मासृजत् स्व-मुखतो युष्मान् आत्म-परीप्सया छन्दोमयस् तपो-विद्या- योग-युक्तान् अलम्पटान्
3,22,3,tat-trāṇāyāsṛjac cāsmān doḥ-sahasrāt sahasra-pāt hṛdayaṃ tasya hi brahma kṣatram aṅgaṃ pracakṣate,तत्-त्राणायासृजच् चास्मान् दोः-सहस्रात् सहस्र-पात् हृदयं तस्य हि ब्रह्म क्षत्रम् अङ्गं प्रचक्षते
3,22,4,ato hy anyonyam ātmānaṃ brahma kṣatraṃ ca rakṣataḥ rakṣati smāvyayo devaḥ sa yaḥ sad-asad-ātmakaḥ,अतो ह्य् अन्योन्यम् आत्मानं ब्रह्म क्षत्रं च रक्षतः रक्षति स्माव्ययो देवः स यः सद्-असद्-आत्मकः
3,22,5,tava sandarśanād eva cchinnā me sarva-saṃśayāḥ yat svayaṃ bhagavān prītyā dharmam āha rirakṣiṣoḥ,तव सन्दर्शनाद् एव च्छिन्ना मे सर्व-संशयाः यत् स्वयं भगवान् प्रीत्या धर्मम् आह रिरक्षिषोः
3,22,6,diṣṭyā me bhagavān dṛṣṭo durdarśo yo 'kṛtātmanām diṣṭyā pāda-rajaḥ spṛṣṭaṃ śīrṣṇā me bhavataḥ śivam,दिष्ट्या मे भगवान् दृष्टो दुर्दर्शो यो ऽकृतात्मनाम् दिष्ट्या पाद-रजः स्पृष्टं शीर्ष्णा मे भवतः शिवम्
3,22,7,diṣṭyā tvayānuśiṣṭo 'haṃ kṛtaś cānugraho mahān apāvṛtaiḥ karṇa-randhrair juṣṭā diṣṭyośatīr giraḥ,दिष्ट्या त्वयानुशिष्टो ऽहं कृतश् चानुग्रहो महान् अपावृतैः कर्ण-रन्ध्रैर् जुष्टा दिष्ट्योशतीर् गिरः
3,22,8,sa bhavān duhitṛ-sneha- parikliṣṭātmano mama śrotum arhasi dīnasya śrāvitaṃ kṛpayā mune,स भवान् दुहितृ-स्नेह- परिक्लिष्टात्मनो मम श्रोतुम् अर्हसि दीनस्य श्रावितं कृपया मुने
3,22,9,priyavratottānapadoḥ svaseyaṃ duhitā mama anvicchati patiṃ yuktaṃ vayaḥ-śīla-guṇādibhiḥ,प्रियव्रतोत्तानपदोः स्वसेयं दुहिता मम अन्विच्छति पतिं युक्तं वयः-शील-गुणादिभिः
3,22,10,yadā tu bhavataḥ śīla- śruta-rūpa-vayo-guṇān aśṛṇon nāradād eṣā tvayy āsīt kṛta-niścayā,यदा तु भवतः शील- श्रुत-रूप-वयो-गुणान् अशृणोन् नारदाद् एषा त्वय्य् आसीत् कृत-निश्चया
3,22,11,tat pratīccha dvijāgryemāṃ śraddhayopahṛtāṃ mayā sarvātmanānurūpāṃ te gṛhamedhiṣu karmasu,तत् प्रतीच्छ द्विजाग्र्येमां श्रद्धयोपहृतां मया सर्वात्मनानुरूपां ते गृहमेधिषु कर्मसु
3,22,12,udyatasya hi kāmasya prativādo na śasyate api nirmukta-saṅgasya kāma-raktasya kiṃ punaḥ,उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न शस्यते अपि निर्मुक्त-सङ्गस्य काम-रक्तस्य किं पुनः
3,22,13,ya udyatam anādṛtya kīnāśam abhiyācate kṣīyate tad-yaśaḥ sphītaṃ mānaś cāvajñayā hataḥ,य उद्यतम् अनादृत्य कीनाशम् अभियाचते क्षीयते तद्-यशः स्फीतं मानश् चावज्ञया हतः
3,22,14,ahaṃ tvāśṛṇavaṃ vidvan vivāhārthaṃ samudyatam atas tvam upakurvāṇaḥ prattāṃ pratigṛhāṇa me,अहं त्वाशृणवं विद्वन् विवाहार्थं समुद्यतम् अतस् त्वम् उपकुर्वाणः प्रत्तां प्रतिगृहाण मे
3,22,15,bhp_03.22.015 ṛṣir uvāca bāḍham udvoḍhu-kāmo 'ham aprattā ca tavātmajā āvayor anurūpo 'sāv ādyo vaivāhiko vidhiḥ,भ्प्_०३.२२.०१५ ऋषिर् उवाच बाढम् उद्वोढु-कामो ऽहम् अप्रत्ता च तवात्मजा आवयोर् अनुरूपो ऽसाव् आद्यो वैवाहिको विधिः
3,22,16,kāmaḥ sa bhūyān naradeva te 'syāḥ putryāḥ samāmnāya-vidhau pratītaḥ ka eva te tanayāṃ nādriyeta svayaiva kāntyā kṣipatīm iva śriyam,कामः स भूयान् नरदेव ते ऽस्याः पुत्र्याः समाम्नाय-विधौ प्रतीतः क एव ते तनयां नाद्रियेत स्वयैव कान्त्या क्षिपतीम् इव श्रियम्
3,22,17,yāṃ harmya-pṛṣṭhe kvaṇad-aṅghri-śobhāṃ vikrīḍatīṃ kanduka-vihvalākṣīm viśvāvasur nyapatat svād vimānād vilokya sammoha-vimūḍha-cetāḥ,यां हर्म्य-पृष्ठे क्वणद्-अङ्घ्रि-शोभां विक्रीडतीं कन्दुक-विह्वलाक्षीम् विश्वावसुर् न्यपतत् स्वाद् विमानाद् विलोक्य सम्मोह-विमूढ-चेताः
3,22,18,tāṃ prārthayantīṃ lalanā-lalāmam asevita-śrī-caraṇair adṛṣṭām vatsāṃ manor uccapadaḥ svasāraṃ ko nānumanyeta budho 'bhiyātām,तां प्रार्थयन्तीं ललना-ललामम् असेवित-श्री-चरणैर् अदृष्टाम् वत्सां मनोर् उच्चपदः स्वसारं को नानुमन्येत बुधो ऽभियाताम्
3,22,19,ato bhajiṣye samayena sādhvīṃ yāvat tejo bibhṛyād ātmano me ato dharmān pāramahaṃsya-mukhyān śukla-proktān bahu manye 'vihiṃsrān,अतो भजिष्ये समयेन साध्वीं यावत् तेजो बिभृयाद् आत्मनो मे अतो धर्मान् पारमहंस्य-मुख्यान् शुक्ल-प्रोक्तान् बहु मन्ये ऽविहिंस्रान्
3,22,20,yato 'bhavad viśvam idaṃ vicitraṃ saṃsthāsyate yatra ca vāvatiṣṭhate prajāpatīnāṃ patir eṣa mahyaṃ paraṃ pramāṇaṃ bhagavān anantaḥ,यतो ऽभवद् विश्वम् इदं विचित्रं संस्थास्यते यत्र च वावतिष्ठते प्रजापतीनां पतिर् एष मह्यं परं प्रमाणं भगवान् अनन्तः
3,22,21,bhp_03.22.021 maitreya uvāca sa ugra-dhanvann iyad evābabhāṣe āsīc ca tūṣṇīm aravinda-nābham dhiyopagṛhṇan smita-śobhitena mukhena ceto lulubhe devahūtyāḥ,भ्प्_०३.२२.०२१ मैत्रेय उवाच स उग्र-धन्वन्न् इयद् एवाबभाषे आसीच् च तूष्णीम् अरविन्द-नाभम् धियोपगृह्णन् स्मित-शोभितेन मुखेन चेतो लुलुभे देवहूत्याः
3,22,22,so 'nu jñātvā vyavasitaṃ mahiṣyā duhituḥ sphuṭam tasmai guṇa-gaṇāḍhyāya dadau tulyāṃ praharṣitaḥ,सो ऽनु ज्ञात्वा व्यवसितं महिष्या दुहितुः स्फुटम् तस्मै गुण-गणाढ्याय ददौ तुल्यां प्रहर्षितः
3,22,23,śatarūpā mahā-rājñī pāribarhān mahā-dhanān dampatyoḥ paryadāt prītyā bhūṣā-vāsaḥ paricchadān,शतरूपा महा-राज्ञी पारिबर्हान् महा-धनान् दम्पत्योः पर्यदात् प्रीत्या भूषा-वासः परिच्छदान्
3,22,24,prattāṃ duhitaraṃ samrāṭ sadṛkṣāya gata-vyathaḥ upaguhya ca bāhubhyām autkaṇṭhyonmathitāśayaḥ,प्रत्तां दुहितरं सम्राट् सदृक्षाय गत-व्यथः उपगुह्य च बाहुभ्याम् औत्कण्ठ्योन्मथिताशयः
3,22,25,aśaknuvaṃs tad-virahaṃ muñcan bāṣpa-kalāṃ muhuḥ āsiñcad amba vatseti netrodair duhituḥ śikhāḥ,अशक्नुवंस् तद्-विरहं मुञ्चन् बाष्प-कलां मुहुः आसिञ्चद् अम्ब वत्सेति नेत्रोदैर् दुहितुः शिखाः
3,22,26,āmantrya taṃ muni-varam anujñātaḥ sahānugaḥ pratasthe ratham āruhya sabhāryaḥ sva-puraṃ nṛpaḥ,आमन्त्र्य तं मुनि-वरम् अनुज्ञातः सहानुगः प्रतस्थे रथम् आरुह्य सभार्यः स्व-पुरं नृपः
3,22,27,ubhayor ṛṣi-kulyāyāḥ sarasvatyāḥ surodhasoḥ ṛṣīṇām upaśāntānāṃ paśyann āśrama-sampadaḥ,उभयोर् ऋषि-कुल्यायाः सरस्वत्याः सुरोधसोः ऋषीणाम् उपशान्तानां पश्यन्न् आश्रम-सम्पदः
3,22,28,tam āyāntam abhipretya brahmāvartāt prajāḥ patim gīta-saṃstuti-vāditraiḥ pratyudīyuḥ praharṣitāḥ,तम् आयान्तम् अभिप्रेत्य ब्रह्मावर्तात् प्रजाः पतिम् गीत-संस्तुति-वादित्रैः प्रत्युदीयुः प्रहर्षिताः
3,22,29,barhiṣmatī nāma purī sarva-sampat-samanvitā nyapatan yatra romāṇi yajñasyāṅgaṃ vidhunvataḥ,बर्हिष्मती नाम पुरी सर्व-सम्पत्-समन्विता न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याङ्गं विधुन्वतः
3,22,30,kuśāḥ kāśās ta evāsan śaśvad-dharita-varcasaḥ ṛṣayo yaiḥ parābhāvya yajña-ghnān yajñam ījire,कुशाः काशास् त एवासन् शश्वद्-धरित-वर्चसः ऋषयो यैः पराभाव्य यज्ञ-घ्नान् यज्ञम् ईजिरे
3,22,31,kuśa-kāśamayaṃ barhir āstīrya bhagavān manuḥ ayajad yajña-puruṣaṃ labdhā sthānaṃ yato bhuvam,कुश-काशमयं बर्हिर् आस्तीर्य भगवान् मनुः अयजद् यज्ञ-पुरुषं लब्धा स्थानं यतो भुवम्
3,22,32,barhiṣmatīṃ nāma vibhur yāṃ nirviśya samāvasat tasyāṃ praviṣṭo bhavanaṃ tāpa-traya-vināśanam,बर्हिष्मतीं नाम विभुर् यां निर्विश्य समावसत् तस्यां प्रविष्टो भवनं ताप-त्रय-विनाशनम्
3,22,33,sabhāryaḥ saprajaḥ kāmān bubhuje 'nyāvirodhataḥ saṅgīyamāna-sat-kīrtiḥ sastrībhiḥ sura-gāyakaiḥ praty-ūṣeṣv anubaddhena hṛdā śṛṇvan hareḥ kathāḥ,सभार्यः सप्रजः कामान् बुभुजे ऽन्याविरोधतः सङ्गीयमान-सत्-कीर्तिः सस्त्रीभिः सुर-गायकैः प्रत्य्-ऊषेष्व् अनुबद्धेन हृदा शृण्वन् हरेः कथाः
3,22,34,niṣṇātaṃ yogamāyāsu muniṃ svāyambhuvaṃ manum yad ābhraṃśayituṃ bhogā na śekur bhagavat-param,निष्णातं योगमायासु मुनिं स्वायम्भुवं मनुम् यद् आभ्रंशयितुं भोगा न शेकुर् भगवत्-परम्
3,22,35,ayāta-yāmās tasyāsan yāmāḥ svāntara-yāpanāḥ śṛṇvato dhyāyato viṣṇoḥ kurvato bruvataḥ kathāḥ,अयात-यामास् तस्यासन् यामाः स्वान्तर-यापनाः शृण्वतो ध्यायतो विष्णोः कुर्वतो ब्रुवतः कथाः
3,22,36,sa evaṃ svāntaraṃ ninye yugānām eka-saptatim vāsudeva-prasaṅgena paribhūta-gati-trayaḥ,स एवं स्वान्तरं निन्ये युगानाम् एक-सप्ततिम् वासुदेव-प्रसङ्गेन परिभूत-गति-त्रयः
3,22,37,śārīrā mānasā divyā vaiyāse ye ca mānuṣāḥ bhautikāś ca kathaṃ kleśā bādhante hari-saṃśrayam,शारीरा मानसा दिव्या वैयासे ये च मानुषाः भौतिकाश् च कथं क्लेशा बाधन्ते हरि-संश्रयम्
3,22,38,yaḥ pṛṣṭo munibhiḥ prāha dharmān nānā-vidhān chubhān nṛṇāṃ varṇāśramāṇāṃ ca sarva-bhūta-hitaḥ sadā,यः पृष्टो मुनिभिः प्राह धर्मान् नाना-विधान् छुभान् नृणां वर्णाश्रमाणां च सर्व-भूत-हितः सदा
3,22,39,etat ta ādi-rājasya manoś caritam adbhutam varṇitaṃ varṇanīyasya tad-apatyodayaṃ śṛṇu,एतत् त आदि-राजस्य मनोश् चरितम् अद्भुतम् वर्णितं वर्णनीयस्य तद्-अपत्योदयं शृणु
3,23,1,bhp_03.23.001 maitreya uvāca pitṛbhyāṃ prasthite sādhvī patim iṅgita-kovidā nityaṃ paryacarat prītyā bhavānīva bhavaṃ prabhum,भ्प्_०३.२३.००१ मैत्रेय उवाच पितृभ्यां प्रस्थिते साध्वी पतिम् इङ्गित-कोविदा नित्यं पर्यचरत् प्रीत्या भवानीव भवं प्रभुम्
3,23,2,viśrambheṇātma-śaucena gauraveṇa damena ca śuśrūṣayā sauhṛdena vācā madhurayā ca bhoḥ,विश्रम्भेणात्म-शौचेन गौरवेण दमेन च शुश्रूषया सौहृदेन वाचा मधुरया च भोः
3,23,3,visṛjya kāmaṃ dambhaṃ ca dveṣaṃ lobham aghaṃ madam apramattodyatā nityaṃ tejīyāṃsam atoṣayat,विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभम् अघं मदम् अप्रमत्तोद्यता नित्यं तेजीयांसम् अतोषयत्
3,23,4,sa vai devarṣi-varyas tāṃ mānavīṃ samanuvratām daivād garīyasaḥ patyur āśāsānāṃ mahāśiṣaḥ,स वै देवर्षि-वर्यस् तां मानवीं समनुव्रताम् दैवाद् गरीयसः पत्युर् आशासानां महाशिषः
3,23,5,kālena bhūyasā kṣāmāṃ karśitāṃ vrata-caryayā prema-gadgadayā vācā pīḍitaḥ kṛpayābravīt,कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रत-चर्यया प्रेम-गद्गदया वाचा पीडितः कृपयाब्रवीत्
3,23,6,bhp_03.23.006 kardama uvāca tuṣṭo 'ham adya tava mānavi mānadāyāḥ śuśrūṣayā paramayā parayā ca bhaktyā tuṣṭo 'ham adya tava mānavi mānadāyāḥ śuśrūṣayā paramayā parayā ca bhaktyā yo dehinām ayam atīva suhṛt sa deho nāvekṣitaḥ samucitaḥ kṣapituṃ mad-arthe,भ्प्_०३.२३.००६ कर्दम उवाच तुष्टो ऽहम् अद्य तव मानवि मानदायाः शुश्रूषया परमया परया च भक्त्या तुष्टो ऽहम् अद्य तव मानवि मानदायाः शुश्रूषया परमया परया च भक्त्या यो देहिनाम् अयम् अतीव सुहृत् स देहो नावेक्षितः समुचितः क्षपितुं मद्-अर्थे
3,23,7,ye me sva-dharma-niratasya tapaḥ-samādhi- vidyātma-yoga-vijitā bhagavat-prasādāḥ ye me sva-dharma-niratasya tapaḥ-samādhi- vidyātma-yoga-vijitā bhagavat-prasādāḥ tān eva te mad-anusevanayāvaruddhān dṛṣṭiṃ prapaśya vitarāmy abhayān aśokān,ये मे स्व-धर्म-निरतस्य तपः-समाधि- विद्यात्म-योग-विजिता भगवत्-प्रसादाः ये मे स्व-धर्म-निरतस्य तपः-समाधि- विद्यात्म-योग-विजिता भगवत्-प्रसादाः तान् एव ते मद्-अनुसेवनयावरुद्धान् दृष्टिं प्रपश्य वितराम्य् अभयान् अशोकान्
3,23,8,anye punar bhagavato bhruva udvijṛmbha- vibhraṃśitārtha-racanāḥ kim urukramasya anye punar bhagavato bhruva udvijṛmbha- vibhraṃśitārtha-racanāḥ kim urukramasya siddhāsi bhuṅkṣva vibhavān nija-dharma-dohān divyān narair duradhigān nṛpa-vikriyābhiḥ,अन्ये पुनर् भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ- विभ्रंशितार्थ-रचनाः किम् उरुक्रमस्य अन्ये पुनर् भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ- विभ्रंशितार्थ-रचनाः किम् उरुक्रमस्य सिद्धासि भुङ्क्ष्व विभवान् निज-धर्म-दोहान् दिव्यान् नरैर् दुरधिगान् नृप-विक्रियाभिः
3,23,9,evaṃ bruvāṇam abalākhila-yogamāyā- vidyā-vicakṣaṇam avekṣya gatādhir āsīt evaṃ bruvāṇam abalākhila-yogamāyā- vidyā-vicakṣaṇam avekṣya gatādhir āsīt sampraśraya-praṇaya-vihvalayā gireṣad- vrīḍāvaloka-vilasad-dhasitānanāha,एवं ब्रुवाणम् अबलाखिल-योगमाया- विद्या-विचक्षणम् अवेक्ष्य गताधिर् आसीत् एवं ब्रुवाणम् अबलाखिल-योगमाया- विद्या-विचक्षणम् अवेक्ष्य गताधिर् आसीत् सम्प्रश्रय-प्रणय-विह्वलया गिरेषद्- व्रीडावलोक-विलसद्-धसिताननाह
3,23,10,bhp_03.23.010 devahūtir uvāca rāddhaṃ bata dvija-vṛṣaitad amogha-yoga- māyādhipe tvayi vibho tad avaimi bhartaḥ rāddhaṃ bata dvija-vṛṣaitad amogha-yoga- māyādhipe tvayi vibho tad avaimi bhartaḥ yas te 'bhyadhāyi samayaḥ sakṛd aṅga-saṅgo bhūyād garīyasi guṇaḥ prasavaḥ satīnām,भ्प्_०३.२३.०१० देवहूतिर् उवाच राद्धं बत द्विज-वृषैतद् अमोघ-योग- मायाधिपे त्वयि विभो तद् अवैमि भर्तः राद्धं बत द्विज-वृषैतद् अमोघ-योग- मायाधिपे त्वयि विभो तद् अवैमि भर्तः यस् ते ऽभ्यधायि समयः सकृद् अङ्ग-सङ्गो भूयाद् गरीयसि गुणः प्रसवः सतीनाम्
3,23,11,tatreti-kṛtyam upaśikṣa yathopadeśaṃ yenaiṣa me karśito 'tiriraṃsayātmā tatreti-kṛtyam upaśikṣa yathopadeśaṃ yenaiṣa me karśito 'tiriraṃsayātmā siddhyeta te kṛta-manobhava-dharṣitāyā dīnas tad īśa bhavanaṃ sadṛśaṃ vicakṣva,तत्रेति-कृत्यम् उपशिक्ष यथोपदेशं येनैष मे कर्शितो ऽतिरिरंसयात्मा तत्रेति-कृत्यम् उपशिक्ष यथोपदेशं येनैष मे कर्शितो ऽतिरिरंसयात्मा सिद्ध्येत ते कृत-मनोभव-धर्षिताया दीनस् तद् ईश भवनं सदृशं विचक्ष्व
3,23,12,bhp_03.23.012 maitreya uvāca priyāyāḥ priyam anvicchan kardamo yogam āsthitaḥ vimānaṃ kāma-gaṃ kṣattas tarhy evāviracīkarat,भ्प्_०३.२३.०१२ मैत्रेय उवाच प्रियायाः प्रियम् अन्विच्छन् कर्दमो योगम् आस्थितः विमानं काम-गं क्षत्तस् तर्ह्य् एवाविरचीकरत्
3,23,13,sarva-kāma-dughaṃ divyaṃ sarva-ratna-samanvitam sarvarddhy-upacayodarkaṃ maṇi-stambhair upaskṛtam,सर्व-काम-दुघं दिव्यं सर्व-रत्न-समन्वितम् सर्वर्द्ध्य्-उपचयोदर्कं मणि-स्तम्भैर् उपस्कृतम्
3,23,14,divyopakaraṇopetaṃ sarva-kāla-sukhāvaham paṭṭikābhiḥ patākābhir vicitrābhir alaṅkṛtam,दिव्योपकरणोपेतं सर्व-काल-सुखावहम् पट्टिकाभिः पताकाभिर् विचित्राभिर् अलङ्कृतम्
3,23,15,sragbhir vicitra-mālyābhir mañju-śiñjat-ṣaḍ-aṅghribhiḥ dukūla-kṣauma-kauśeyair nānā-vastrair virājitam,स्रग्भिर् विचित्र-माल्याभिर् मञ्जु-शिञ्जत्-षड्-अङ्घ्रिभिः दुकूल-क्षौम-कौशेयैर् नाना-वस्त्रैर् विराजितम्
3,23,16,upary upari vinyasta- nilayeṣu pṛthak pṛthak kṣiptaiḥ kaśipubhiḥ kāntaṃ paryaṅka-vyajanāsanaiḥ,उपर्य् उपरि विन्यस्त- निलयेषु पृथक् पृथक् क्षिप्तैः कशिपुभिः कान्तं पर्यङ्क-व्यजनासनैः
3,23,17,tatra tatra vinikṣipta- nānā-śilpopaśobhitam mahā-marakata-sthalyā juṣṭaṃ vidruma-vedibhiḥ,तत्र तत्र विनिक्षिप्त- नाना-शिल्पोपशोभितम् महा-मरकत-स्थल्या जुष्टं विद्रुम-वेदिभिः
3,23,18,dvāḥsu vidruma-dehalyā bhātaṃ vajra-kapāṭavat śikhareṣv indranīleṣu hema-kumbhair adhiśritam,द्वाःसु विद्रुम-देहल्या भातं वज्र-कपाटवत् शिखरेष्व् इन्द्रनीलेषु हेम-कुम्भैर् अधिश्रितम्
3,23,19,cakṣuṣmat padmarāgāgryair vajra-bhittiṣu nirmitaiḥ juṣṭaṃ vicitra-vaitānair mahārhair hema-toraṇaiḥ,चक्षुष्मत् पद्मरागाग्र्यैर् वज्र-भित्तिषु निर्मितैः जुष्टं विचित्र-वैतानैर् महार्हैर् हेम-तोरणैः
3,23,20,haṃsa-pārāvata-vrātais tatra tatra nikūjitam kṛtrimān manyamānaiḥ svān adhiruhyādhiruhya ca,हंस-पारावत-व्रातैस् तत्र तत्र निकूजितम् कृत्रिमान् मन्यमानैः स्वान् अधिरुह्याधिरुह्य च
3,23,21,vihāra-sthāna-viśrāma- saṃveśa-prāṅgaṇājiraiḥ yathopajoṣaṃ racitair vismāpanam ivātmanaḥ,विहार-स्थान-विश्राम- संवेश-प्राङ्गणाजिरैः यथोपजोषं रचितैर् विस्मापनम् इवात्मनः
3,23,22,īdṛg gṛhaṃ tat paśyantīṃ nātiprītena cetasā sarva-bhūtāśayābhijñaḥ prāvocat kardamaḥ svayam,ईदृग् गृहं तत् पश्यन्तीं नातिप्रीतेन चेतसा सर्व-भूताशयाभिज्ञः प्रावोचत् कर्दमः स्वयम्
3,23,23,nimajjyāsmin hrade bhīru vimānam idam āruha idaṃ śukla-kṛtaṃ tīrtham āśiṣāṃ yāpakaṃ nṛṇām,निमज्ज्यास्मिन् ह्रदे भीरु विमानम् इदम् आरुह इदं शुक्ल-कृतं तीर्थम् आशिषां यापकं नृणाम्
3,23,24,sā tad bhartuḥ samādāya vacaḥ kuvalayekṣaṇā sarajaṃ bibhratī vāso veṇī-bhūtāṃś ca mūrdhajān,सा तद् भर्तुः समादाय वचः कुवलयेक्षणा सरजं बिभ्रती वासो वेणी-भूतांश् च मूर्धजान्
3,23,25,aṅgaṃ ca mala-paṅkena sañchannaṃ śabala-stanam āviveśa sarasvatyāḥ saraḥ śiva-jalāśayam,अङ्गं च मल-पङ्केन सञ्छन्नं शबल-स्तनम् आविवेश सरस्वत्याः सरः शिव-जलाशयम्
3,23,26,sāntaḥ sarasi veśma-sthāḥ śatāni daśa kanyakāḥ sarvāḥ kiśora-vayaso dadarśotpala-gandhayaḥ,सान्तः सरसि वेश्म-स्थाः शतानि दश कन्यकाः सर्वाः किशोर-वयसो ददर्शोत्पल-गन्धयः
3,23,27,tāṃ dṛṣṭvā sahasotthāya procuḥ prāñjalayaḥ striyaḥ vayaṃ karma-karīs tubhyaṃ śādhi naḥ karavāma kim,तां दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्रोचुः प्राञ्जलयः स्त्रियः वयं कर्म-करीस् तुभ्यं शाधि नः करवाम किम्
3,23,28,snānena tāṃ mahārheṇa snāpayitvā manasvinīm dukūle nirmale nūtne dadur asyai ca mānadāḥ,स्नानेन तां महार्हेण स्नापयित्वा मनस्विनीम् दुकूले निर्मले नूत्ने ददुर् अस्यै च मानदाः
3,23,29,bhūṣaṇāni parārdhyāni varīyāṃsi dyumanti ca annaṃ sarva-guṇopetaṃ pānaṃ caivāmṛtāsavam,भूषणानि परार्ध्यानि वरीयांसि द्युमन्ति च अन्नं सर्व-गुणोपेतं पानं चैवामृतासवम्
3,23,30,athādarśe svam ātmānaṃ sragviṇaṃ virajāmbaram virajaṃ kṛta-svastyayanaṃ kanyābhir bahu-mānitam,अथादर्शे स्वम् आत्मानं स्रग्विणं विरजाम्बरम् विरजं कृत-स्वस्त्ययनं कन्याभिर् बहु-मानितम्
3,23,31,snātaṃ kṛta-śiraḥ-snānaṃ sarvābharaṇa-bhūṣitam niṣka-grīvaṃ valayinaṃ kūjat-kāñcana-nūpuram,स्नातं कृत-शिरः-स्नानं सर्वाभरण-भूषितम् निष्क-ग्रीवं वलयिनं कूजत्-काञ्चन-नूपुरम्
3,23,32,śroṇyor adhyastayā kāñcyā kāñcanyā bahu-ratnayā hāreṇa ca mahārheṇa rucakena ca bhūṣitam,श्रोण्योर् अध्यस्तया काञ्च्या काञ्चन्या बहु-रत्नया हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम्
3,23,33,sudatā subhruvā ślakṣṇa- snigdhāpāṅgena cakṣuṣā padma-kośa-spṛdhā nīlair alakaiś ca lasan-mukham,सुदता सुभ्रुवा श्लक्ष्ण- स्निग्धापाङ्गेन चक्षुषा पद्म-कोश-स्पृधा नीलैर् अलकैश् च लसन्-मुखम्
3,23,34,yadā sasmāra ṛṣabham ṛṣīṇāṃ dayitaṃ patim tatra cāste saha strībhir yatrāste sa prajāpatiḥ,यदा सस्मार ऋषभम् ऋषीणां दयितं पतिम् तत्र चास्ते सह स्त्रीभिर् यत्रास्ते स प्रजापतिः
3,23,35,bhartuḥ purastād ātmānaṃ strī-sahasra-vṛtaṃ tadā niśāmya tad-yoga-gatiṃ saṃśayaṃ pratyapadyata,भर्तुः पुरस्ताद् आत्मानं स्त्री-सहस्र-वृतं तदा निशाम्य तद्-योग-गतिं संशयं प्रत्यपद्यत
3,23,36,sa tāṃ kṛta-mala-snānāṃ vibhrājantīm apūrvavat ātmano bibhratīṃ rūpaṃ saṃvīta-rucira-stanīm,स तां कृत-मल-स्नानां विभ्राजन्तीम् अपूर्ववत् आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीत-रुचिर-स्तनीम्
3,23,37,vidyādharī-sahasreṇa sevyamānāṃ suvāsasam jāta-bhāvo vimānaṃ tad ārohayad amitra-han,विद्याधरी-सहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् जात-भावो विमानं तद् आरोहयद् अमित्र-हन्
3,23,38,tasminn alupta-mahimā priyayānurakto vidyādharībhir upacīrṇa-vapur vimāne amp;babhrāja utkaca-kumud-gaṇavān apīcyas tārābhir āvṛta ivoḍu-patir nabhaḥ-sthaḥ,तस्मिन्न् अलुप्त-महिमा प्रिययानुरक्तो विद्याधरीभिर् उपचीर्ण-वपुर् विमाने अम्प्;बभ्राज उत्कच-कुमुद्-गणवान् अपीच्यस् ताराभिर् आवृत इवोडु-पतिर् नभः-स्थः
3,23,39,tenāṣṭa-lokapa-vihāra-kulācalendra- droṇīṣv anaṅga-sakha-māruta-saubhagāsu tenāṣṭa-lokapa-vihāra-kulācalendra- droṇīṣv anaṅga-sakha-māruta-saubhagāsu siddhair nuto dyudhuni-pāta-śiva-svanāsu reme ciraṃ dhanadaval-lalanā-varūthī,तेनाष्ट-लोकप-विहार-कुलाचलेन्द्र- द्रोणीष्व् अनङ्ग-सख-मारुत-सौभगासु तेनाष्ट-लोकप-विहार-कुलाचलेन्द्र- द्रोणीष्व् अनङ्ग-सख-मारुत-सौभगासु सिद्धैर् नुतो द्युधुनि-पात-शिव-स्वनासु रेमे चिरं धनदवल्-ललना-वरूथी
3,23,40,vaiśrambhake surasane nandane puṣpabhadrake mānase caitrarathye ca sa reme rāmayā rataḥ,वैश्रम्भके सुरसने नन्दने पुष्पभद्रके मानसे चैत्ररथ्ये च स रेमे रामया रतः
3,23,41,bhrājiṣṇunā vimānena kāma-gena mahīyasā vaimānikān atyaśeta caral lokān yathānilaḥ,भ्राजिष्णुना विमानेन काम-गेन महीयसा वैमानिकान् अत्यशेत चरल् लोकान् यथानिलः
3,23,42,kiṃ durāpādanaṃ teṣāṃ puṃsām uddāma-cetasām yair āśritas tīrtha-padaś caraṇo vyasanātyayaḥ,किं दुरापादनं तेषां पुंसाम् उद्दाम-चेतसाम् यैर् आश्रितस् तीर्थ-पदश् चरणो व्यसनात्ययः
3,23,43,prekṣayitvā bhuvo golaṃ patnyai yāvān sva-saṃsthayā bahv-āścaryaṃ mahā-yogī svāśramāya nyavartata,प्रेक्षयित्वा भुवो गोलं पत्न्यै यावान् स्व-संस्थया बह्व्-आश्चर्यं महा-योगी स्वाश्रमाय न्यवर्तत
3,23,44,vibhajya navadhātmānaṃ mānavīṃ suratotsukām rāmāṃ niramayan reme varṣa-pūgān muhūrtavat,विभज्य नवधात्मानं मानवीं सुरतोत्सुकाम् रामां निरमयन् रेमे वर्ष-पूगान् मुहूर्तवत्
3,23,45,tasmin vimāna utkṛṣṭāṃ śayyāṃ rati-karīṃ śritā na cābudhyata taṃ kālaṃ patyāpīcyena saṅgatā,तस्मिन् विमान उत्कृष्टां शय्यां रति-करीं श्रिता न चाबुध्यत तं कालं पत्यापीच्येन सङ्गता
3,23,46,evaṃ yogānubhāvena dam-patyo ramamāṇayoḥ śataṃ vyatīyuḥ śaradaḥ kāma-lālasayor manāk,एवं योगानुभावेन दम्-पत्यो रममाणयोः शतं व्यतीयुः शरदः काम-लालसयोर् मनाक्
3,23,47,tasyām ādhatta retas tāṃ bhāvayann ātmanātma-vit nodhā vidhāya rūpaṃ svaṃ sarva-saṅkalpa-vid vibhuḥ,तस्याम् आधत्त रेतस् तां भावयन्न् आत्मनात्म-वित् नोधा विधाय रूपं स्वं सर्व-सङ्कल्प-विद् विभुः
3,23,48,ataḥ sā suṣuve sadyo devahūtiḥ striyaḥ prajāḥ sarvās tāś cāru-sarvāṅgyo lohitotpala-gandhayaḥ,अतः सा सुषुवे सद्यो देवहूतिः स्त्रियः प्रजाः सर्वास् ताश् चारु-सर्वाङ्ग्यो लोहितोत्पल-गन्धयः
3,23,49,patiṃ sā pravrajiṣyantaṃ tadālakṣyośatī bahiḥ smayamānā viklavena hṛdayena vidūyatā,पतिं सा प्रव्रजिष्यन्तं तदालक्ष्योशती बहिः स्मयमाना विक्लवेन हृदयेन विदूयता
3,23,50,likhanty adho-mukhī bhūmiṃ padā nakha-maṇi-śriyā uvāca lalitāṃ vācaṃ nirudhyāśru-kalāṃ śanaiḥ,लिखन्त्य् अधो-मुखी भूमिं पदा नख-मणि-श्रिया उवाच ललितां वाचं निरुध्याश्रु-कलां शनैः
3,23,51,bhp_03.23.051 devahūtir uvāca sarvaṃ tad bhagavān mahyam upovāha pratiśrutam athāpi me prapannāyā abhayaṃ dātum arhasi,भ्प्_०३.२३.०५१ देवहूतिर् उवाच सर्वं तद् भगवान् मह्यम् उपोवाह प्रतिश्रुतम् अथापि मे प्रपन्नाया अभयं दातुम् अर्हसि
3,23,52,brahman duhitṛbhis tubhyaṃ vimṛgyāḥ patayaḥ samāḥ kaścit syān me viśokāya tvayi pravrajite vanam,ब्रह्मन् दुहितृभिस् तुभ्यं विमृग्याः पतयः समाः कश्चित् स्यान् मे विशोकाय त्वयि प्रव्रजिते वनम्
3,23,53,etāvatālaṃ kālena vyatikrāntena me prabho indriyārtha-prasaṅgena parityakta-parātmanaḥ,एतावतालं कालेन व्यतिक्रान्तेन मे प्रभो इन्द्रियार्थ-प्रसङ्गेन परित्यक्त-परात्मनः
3,23,54,indriyārtheṣu sajjantyā prasaṅgas tvayi me kṛtaḥ ajānantyā paraṃ bhāvaṃ tathāpy astv abhayāya me,इन्द्रियार्थेषु सज्जन्त्या प्रसङ्गस् त्वयि मे कृतः अजानन्त्या परं भावं तथाप्य् अस्त्व् अभयाय मे
3,23,55,saṅgo yaḥ saṃsṛter hetur asatsu vihito 'dhiyā sa eva sādhuṣu kṛto niḥsaṅgatvāya kalpate,सङ्गो यः संसृतेर् हेतुर् असत्सु विहितो ऽधिया स एव साधुषु कृतो निःसङ्गत्वाय कल्पते
3,23,56,neha yat karma dharmāya na virāgāya kalpate na tīrtha-pada-sevāyai jīvann api mṛto hi saḥ,नेह यत् कर्म धर्माय न विरागाय कल्पते न तीर्थ-पद-सेवायै जीवन्न् अपि मृतो हि सः
3,23,57,sāhaṃ bhagavato nūnaṃ vañcitā māyayā dṛḍham yat tvāṃ vimuktidaṃ prāpya na mumukṣeya bandhanāt,साहं भगवतो नूनं वञ्चिता मायया दृढम् यत् त्वां विमुक्तिदं प्राप्य न मुमुक्षेय बन्धनात्
3,24,1,bhp_03.24.001 maitreya uvāca nirveda-vādinīm evaṃ manor duhitaraṃ muniḥ dayāluḥ śālinīm āha śuklābhivyāhṛtaṃ smaran,भ्प्_०३.२४.००१ मैत्रेय उवाच निर्वेद-वादिनीम् एवं मनोर् दुहितरं मुनिः दयालुः शालिनीम् आह शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन्
3,24,2,bhp_03.24.002 ṛṣir uvāca mā khido rāja-putrīttham ātmānaṃ praty anindite bhagavāṃs te 'kṣaro garbham adūrāt samprapatsyate,भ्प्_०३.२४.००२ ऋषिर् उवाच मा खिदो राज-पुत्रीत्थम् आत्मानं प्रत्य् अनिन्दिते भगवांस् ते ऽक्षरो गर्भम् अदूरात् सम्प्रपत्स्यते
3,24,3,dhṛta-vratāsi bhadraṃ te damena niyamena ca tapo-draviṇa-dānaiś ca śraddhayā ceśvaraṃ bhaja,धृत-व्रतासि भद्रं ते दमेन नियमेन च तपो-द्रविण-दानैश् च श्रद्धया चेश्वरं भज
3,24,4,sa tvayārādhitaḥ śuklo vitanvan māmakaṃ yaśaḥ chettā te hṛdaya-granthim audaryo brahma-bhāvanaḥ,स त्वयाराधितः शुक्लो वितन्वन् मामकं यशः छेत्ता ते हृदय-ग्रन्थिम् औदर्यो ब्रह्म-भावनः
3,24,5,bhp_03.24.005 maitreya uvāca devahūty api sandeśaṃ gauraveṇa prajāpateḥ samyak śraddhāya puruṣaṃ kūṭa-stham abhajad gurum,भ्प्_०३.२४.००५ मैत्रेय उवाच देवहूत्य् अपि सन्देशं गौरवेण प्रजापतेः सम्यक् श्रद्धाय पुरुषं कूट-स्थम् अभजद् गुरुम्
3,24,6,tasyāṃ bahu-tithe kāle bhagavān madhusūdanaḥ kārdamaṃ vīryam āpanno jajñe 'gnir iva dāruṇi,तस्यां बहु-तिथे काले भगवान् मधुसूदनः कार्दमं वीर्यम् आपन्नो जज्ञे ऽग्निर् इव दारुणि
3,24,7,avādayaṃs tadā vyomni vāditrāṇi ghanāghanāḥ gāyanti taṃ sma gandharvā nṛtyanty apsaraso mudā,अवादयंस् तदा व्योम्नि वादित्राणि घनाघनाः गायन्ति तं स्म गन्धर्वा नृत्यन्त्य् अप्सरसो मुदा
3,24,8,petuḥ sumanaso divyāḥ khe-carair apavarjitāḥ praseduś ca diśaḥ sarvā ambhāṃsi ca manāṃsi ca,पेतुः सुमनसो दिव्याः खे-चरैर् अपवर्जिताः प्रसेदुश् च दिशः सर्वा अम्भांसि च मनांसि च
3,24,9,tat kardamāśrama-padaṃ sarasvatyā pariśritam svayambhūḥ sākam ṛṣibhir marīcy-ādibhir abhyayāt,तत् कर्दमाश्रम-पदं सरस्वत्या परिश्रितम् स्वयम्भूः साकम् ऋषिभिर् मरीच्य्-आदिभिर् अभ्ययात्
3,24,10,bhagavantaṃ paraṃ brahma sattvenāṃśena śatru-han tattva-saṅkhyāna-vijñaptyai jātaṃ vidvān ajaḥ svarāṭ,भगवन्तं परं ब्रह्म सत्त्वेनांशेन शत्रु-हन् तत्त्व-सङ्ख्यान-विज्ञप्त्यै जातं विद्वान् अजः स्वराट्
3,24,11,sabhājayan viśuddhena cetasā tac-cikīrṣitam prahṛṣyamāṇair asubhiḥ kardamaṃ cedam abhyadhāt,सभाजयन् विशुद्धेन चेतसा तच्-चिकीर्षितम् प्रहृष्यमाणैर् असुभिः कर्दमं चेदम् अभ्यधात्
3,24,12,bhp_03.24.012 brahmovāca tvayā me 'pacitis tāta kalpitā nirvyalīkataḥ yan me sañjagṛhe vākyaṃ bhavān mānada mānayan,भ्प्_०३.२४.०१२ ब्रह्मोवाच त्वया मे ऽपचितिस् तात कल्पिता निर्व्यलीकतः यन् मे सञ्जगृहे वाक्यं भवान् मानद मानयन्
3,24,13,etāvaty eva śuśrūṣā kāryā pitari putrakaiḥ bāḍham ity anumanyeta gauraveṇa guror vacaḥ,एतावत्य् एव शुश्रूषा कार्या पितरि पुत्रकैः बाढम् इत्य् अनुमन्येत गौरवेण गुरोर् वचः
3,24,14,imā duhitaraḥ satyas tava vatsa sumadhyamāḥ sargam etaṃ prabhāvaiḥ svair bṛṃhayiṣyanty anekadhā,इमा दुहितरः सत्यस् तव वत्स सुमध्यमाः सर्गम् एतं प्रभावैः स्वैर् बृंहयिष्यन्त्य् अनेकधा
3,24,15,atas tvam ṛṣi-mukhyebhyo yathā-śīlaṃ yathā-ruci ātmajāḥ paridehy adya vistṛṇīhi yaśo bhuvi,अतस् त्वम् ऋषि-मुख्येभ्यो यथा-शीलं यथा-रुचि आत्मजाः परिदेह्य् अद्य विस्तृणीहि यशो भुवि
3,24,16,vedāham ādyaṃ puruṣam avatīrṇaṃ sva-māyayā bhūtānāṃ śevadhiṃ dehaṃ bibhrāṇaṃ kapilaṃ mune,वेदाहम् आद्यं पुरुषम् अवतीर्णं स्व-मायया भूतानां शेवधिं देहं बिभ्राणं कपिलं मुने
3,24,17,jñāna-vijñāna-yogena karmaṇām uddharan jaṭāḥ hiraṇya-keśaḥ padmākṣaḥ padma-mudrā-padāmbujaḥ,ज्ञान-विज्ञान-योगेन कर्मणाम् उद्धरन् जटाः हिरण्य-केशः पद्माक्षः पद्म-मुद्रा-पदाम्बुजः
3,24,18,eṣa mānavi te garbhaṃ praviṣṭaḥ kaiṭabhārdanaḥ avidyā-saṃśaya-granthiṃ chittvā gāṃ vicariṣyati,एष मानवि ते गर्भं प्रविष्टः कैटभार्दनः अविद्या-संशय-ग्रन्थिं छित्त्वा गां विचरिष्यति
3,24,19,ayaṃ siddha-gaṇādhīśaḥ sāṅkhyācāryaiḥ susammataḥ loke kapila ity ākhyāṃ gantā te kīrti-vardhanaḥ,अयं सिद्ध-गणाधीशः साङ्ख्याचार्यैः सुसम्मतः लोके कपिल इत्य् आख्यां गन्ता ते कीर्ति-वर्धनः
3,24,20,bhp_03.24.020 maitreya uvāca tāv āśvāsya jagat-sraṣṭā kumāraiḥ saha-nāradaḥ haṃso haṃsena yānena tri-dhāma-paramaṃ yayau,भ्प्_०३.२४.०२० मैत्रेय उवाच ताव् आश्वास्य जगत्-स्रष्टा कुमारैः सह-नारदः हंसो हंसेन यानेन त्रि-धाम-परमं ययौ
3,24,21,gate śata-dhṛtau kṣattaḥ kardamas tena coditaḥ yathoditaṃ sva-duhit-ḥ prādād viśva-sṛjāṃ tataḥ,गते शत-धृतौ क्षत्तः कर्दमस् तेन चोदितः यथोदितं स्व-दुहित्-ः प्रादाद् विश्व-सृजां ततः
3,24,22,marīcaye kalāṃ prādād anasūyām athātraye śraddhām aṅgirase 'yacchat pulastyāya havirbhuvam,मरीचये कलां प्रादाद् अनसूयाम् अथात्रये श्रद्धाम् अङ्गिरसे ऽयच्छत् पुलस्त्याय हविर्भुवम्
3,24,23,pulahāya gatiṃ yuktāṃ kratave ca kriyāṃ satīm khyātiṃ ca bhṛgave 'yacchad vasiṣṭhāyāpy arundhatīm,पुलहाय गतिं युक्तां क्रतवे च क्रियां सतीम् ख्यातिं च भृगवे ऽयच्छद् वसिष्ठायाप्य् अरुन्धतीम्
3,24,24,atharvaṇe 'dadāc chāntiṃ yayā yajño vitanyate viprarṣabhān kṛtodvāhān sadārān samalālayat,अथर्वणे ऽददाच् छान्तिं यया यज्ञो वितन्यते विप्रर्षभान् कृतोद्वाहान् सदारान् समलालयत्
3,24,25,tatas ta ṛṣayaḥ kṣattaḥ kṛta-dārā nimantrya tam prātiṣṭhan nandim āpannāḥ svaṃ svam āśrama-maṇḍalam,ततस् त ऋषयः क्षत्तः कृत-दारा निमन्त्र्य तम् प्रातिष्ठन् नन्दिम् आपन्नाः स्वं स्वम् आश्रम-मण्डलम्
3,24,26,sa cāvatīrṇaṃ tri-yugam ājñāya vibudharṣabham vivikta upasaṅgamya praṇamya samabhāṣata,स चावतीर्णं त्रि-युगम् आज्ञाय विबुधर्षभम् विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभाषत
3,24,27,aho pāpacyamānānāṃ niraye svair amaṅgalaiḥ kālena bhūyasā nūnaṃ prasīdantīha devatāḥ,अहो पापच्यमानानां निरये स्वैर् अमङ्गलैः कालेन भूयसा नूनं प्रसीदन्तीह देवताः
3,24,28,bahu-janma-vipakvena samyag-yoga-samādhinā draṣṭuṃ yatante yatayaḥ śūnyāgāreṣu yat-padam,बहु-जन्म-विपक्वेन सम्यग्-योग-समाधिना द्रष्टुं यतन्ते यतयः शून्यागारेषु यत्-पदम्
3,24,29,sa eva bhagavān adya helanaṃ na gaṇayya naḥ gṛheṣu jāto grāmyāṇāṃ yaḥ svānāṃ pakṣa-poṣaṇaḥ,स एव भगवान् अद्य हेलनं न गणय्य नः गृहेषु जातो ग्राम्याणां यः स्वानां पक्ष-पोषणः
3,24,30,svīyaṃ vākyam ṛtaṃ kartum avatīrṇo 'si me gṛhe cikīrṣur bhagavān jñānaṃ bhaktānāṃ māna-vardhanaḥ,स्वीयं वाक्यम् ऋतं कर्तुम् अवतीर्णो ऽसि मे गृहे चिकीर्षुर् भगवान् ज्ञानं भक्तानां मान-वर्धनः
3,24,31,tāny eva te 'bhirūpāṇi rūpāṇi bhagavaṃs tava yāni yāni ca rocante sva-janānām arūpiṇaḥ,तान्य् एव ते ऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस् तव यानि यानि च रोचन्ते स्व-जनानाम् अरूपिणः
3,24,32,tvāṃ sūribhis tattva-bubhutsayāddhā sadābhivādārhaṇa-pāda-pīṭham aiśvarya-vairāgya-yaśo-'vabodha- vīrya-śriyā pūrtam ahaṃ prapadye,त्वां सूरिभिस् तत्त्व-बुभुत्सयाद्धा सदाभिवादार्हण-पाद-पीठम् ऐश्वर्य-वैराग्य-यशो-ऽवबोध- वीर्य-श्रिया पूर्तम् अहं प्रपद्ये
3,24,33,paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ mahāntaṃ kālaṃ kaviṃ tri-vṛtaṃ loka-pālam ātmānubhūtyānugata-prapañcaṃ svacchanda-śaktiṃ kapilaṃ prapadye,परं प्रधानं पुरुषं महान्तं कालं कविं त्रि-वृतं लोक-पालम् आत्मानुभूत्यानुगत-प्रपञ्चं स्वच्छन्द-शक्तिं कपिलं प्रपद्ये
3,24,34,a smābhipṛcche 'dya patiṃ prajānāṃ tvayāvatīrṇarṇa utāpta-kāmaḥ parivrajat-padavīm āsthito 'haṃ cariṣye tvāṃ hṛdi yuñjan viśokaḥ,अ स्माभिपृच्छे ऽद्य पतिं प्रजानां त्वयावतीर्णर्ण उताप्त-कामः परिव्रजत्-पदवीम् आस्थितो ऽहं चरिष्ये त्वां हृदि युञ्जन् विशोकः
3,24,35,bhp_03.24.035 śrī-bhagavān uvāca mayā proktaṃ hi lokasya pramāṇaṃ satya-laukike athājani mayā tubhyaṃ yad avocam ṛtaṃ mune,भ्प्_०३.२४.०३५ श्री-भगवान् उवाच मया प्रोक्तं हि लोकस्य प्रमाणं सत्य-लौकिके अथाजनि मया तुभ्यं यद् अवोचम् ऋतं मुने
3,24,36,etan me janma loke 'smin mumukṣūṇāṃ durāśayāt prasaṅkhyānāya tattvānāṃ sammatāyātma-darśane,एतन् मे जन्म लोके ऽस्मिन् मुमुक्षूणां दुराशयात् प्रसङ्ख्यानाय तत्त्वानां सम्मतायात्म-दर्शने
3,24,37,eṣa ātma-patho 'vyakto naṣṭaḥ kālena bhūyasā taṃ pravartayituṃ deham imaṃ viddhi mayā bhṛtam,एष आत्म-पथो ऽव्यक्तो नष्टः कालेन भूयसा तं प्रवर्तयितुं देहम् इमं विद्धि मया भृतम्
3,24,38,gaccha kāmaṃ mayāpṛṣṭo mayi sannyasta-karmaṇā jitvā sudurjayaṃ mṛtyum amṛtatvāya māṃ bhaja,गच्छ कामं मयापृष्टो मयि सन्न्यस्त-कर्मणा जित्वा सुदुर्जयं मृत्युम् अमृतत्वाय मां भज
3,24,39,mām ātmānaṃ svayaṃ-jyotiḥ sarva-bhūta-guhāśayam ātmany evātmanā vīkṣya viśoko 'bhayam ṛcchasi,माम् आत्मानं स्वयं-ज्योतिः सर्व-भूत-गुहाशयम् आत्मन्य् एवात्मना वीक्ष्य विशोको ऽभयम् ऋच्छसि
3,24,40,mātra ādhyātmikīṃ vidyāṃ śamanīṃ sarva-karmaṇām vitariṣye yayā cāsau bhayaṃ cātitariṣyati,मात्र आध्यात्मिकीं विद्यां शमनीं सर्व-कर्मणाम् वितरिष्ये यया चासौ भयं चातितरिष्यति
3,24,41,bhp_03.24.041 maitreya uvāca evaṃ samuditas tena kapilena prajāpatiḥ dakṣiṇī-kṛtya taṃ prīto vanam eva jagāma ha,भ्प्_०३.२४.०४१ मैत्रेय उवाच एवं समुदितस् तेन कपिलेन प्रजापतिः दक्षिणी-कृत्य तं प्रीतो वनम् एव जगाम ह
3,24,42,vrataṃ sa āsthito maunam ātmaika-śaraṇo muniḥ niḥsaṅgo vyacarat kṣoṇīm anagnir aniketanaḥ,व्रतं स आस्थितो मौनम् आत्मैक-शरणो मुनिः निःसङ्गो व्यचरत् क्षोणीम् अनग्निर् अनिकेतनः
3,24,43,mano brahmaṇi yuñjāno yat tat sad-asataḥ param guṇāvabhāse viguṇa eka-bhaktyānubhāvite,मनो ब्रह्मणि युञ्जानो यत् तत् सद्-असतः परम् गुणावभासे विगुण एक-भक्त्यानुभाविते
3,24,44,nirahaṅkṛtir nirmamaś ca nirdvandvaḥ sama-dṛk sva-dṛk pratyak-praśānta-dhīr dhīraḥ praśāntormir ivodadhiḥ,निरहङ्कृतिर् निर्ममश् च निर्द्वन्द्वः सम-दृक् स्व-दृक् प्रत्यक्-प्रशान्त-धीर् धीरः प्रशान्तोर्मिर् इवोदधिः
3,24,45,vāsudeve bhagavati sarva-jñe pratyag-ātmani pareṇa bhakti-bhāvena labdhātmā mukta-bandhanaḥ,वासुदेवे भगवति सर्व-ज्ञे प्रत्यग्-आत्मनि परेण भक्ति-भावेन लब्धात्मा मुक्त-बन्धनः
3,24,46,ātmānaṃ sarva-bhūteṣu bhagavantam avasthitam apaśyat sarva-bhūtāni bhagavaty api cātmani,आत्मानं सर्व-भूतेषु भगवन्तम् अवस्थितम् अपश्यत् सर्व-भूतानि भगवत्य् अपि चात्मनि
3,24,47,icchā-dveṣa-vihīnena sarvatra sama-cetasā bhagavad-bhakti-yuktena prāptā bhāgavatī gatiḥ,इच्छा-द्वेष-विहीनेन सर्वत्र सम-चेतसा भगवद्-भक्ति-युक्तेन प्राप्ता भागवती गतिः
3,25,1,bhp_03.25.001 śaunaka uvāca kapilas tattva-saṅkhyātā bhagavān ātma-māyayā jātaḥ svayam ajaḥ sākṣād ātma-prajñaptaye nṛṇām,भ्प्_०३.२५.००१ शौनक उवाच कपिलस् तत्त्व-सङ्ख्याता भगवान् आत्म-मायया जातः स्वयम् अजः साक्षाद् आत्म-प्रज्ञप्तये नृणाम्
3,25,2,na hy asya varṣmaṇaḥ puṃsāṃ varimṇaḥ sarva-yoginām viśrutau śruta-devasya bhūri tṛpyanti me 'savaḥ,न ह्य् अस्य वर्ष्मणः पुंसां वरिम्णः सर्व-योगिनाम् विश्रुतौ श्रुत-देवस्य भूरि तृप्यन्ति मे ऽसवः
3,25,3,yad yad vidhatte bhagavān svacchandātmātma-māyayā tāni me śraddadhānasya kīrtanyāny anukīrtaya,यद् यद् विधत्ते भगवान् स्वच्छन्दात्मात्म-मायया तानि मे श्रद्दधानस्य कीर्तन्यान्य् अनुकीर्तय
3,25,4,bhp_03.25.004 sūta uvāca dvaipāyana-sakhas tv evaṃ maitreyo bhagavāṃs tathā prāhedaṃ viduraṃ prīta ānvīkṣikyāṃ pracoditaḥ,भ्प्_०३.२५.००४ सूत उवाच द्वैपायन-सखस् त्व् एवं मैत्रेयो भगवांस् तथा प्राहेदं विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदितः
3,25,5,bhp_03.25.005 maitreya uvāca pitari prasthite 'raṇyaṃ mātuḥ priya-cikīrṣayā tasmin bindusare 'vātsīd bhagavān kapilaḥ kila,भ्प्_०३.२५.००५ मैत्रेय उवाच पितरि प्रस्थिते ऽरण्यं मातुः प्रिय-चिकीर्षया तस्मिन् बिन्दुसरे ऽवात्सीद् भगवान् कपिलः किल
3,25,6,tam āsīnam akarmāṇaṃ tattva-mārgāgra-darśanam sva-sutaṃ devahūty āha dhātuḥ saṃsmaratī vacaḥ,तम् आसीनम् अकर्माणं तत्त्व-मार्गाग्र-दर्शनम् स्व-सुतं देवहूत्य् आह धातुः संस्मरती वचः
3,25,7,bhp_03.25.007 devahūtir uvāca nirviṇṇā nitarāṃ bhūmann asad-indriya-tarṣaṇāt yena sambhāvyamānena prapannāndhaṃ tamaḥ prabho,भ्प्_०३.२५.००७ देवहूतिर् उवाच निर्विण्णा नितरां भूमन्न् असद्-इन्द्रिय-तर्षणात् येन सम्भाव्यमानेन प्रपन्नान्धं तमः प्रभो
3,25,8,tasya tvaṃ tamaso 'ndhasya duṣpārasyādya pāragam sac-cakṣur janmanām ante labdhaṃ me tvad-anugrahāt,तस्य त्वं तमसो ऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारगम् सच्-चक्षुर् जन्मनाम् अन्ते लब्धं मे त्वद्-अनुग्रहात्
3,25,9,ya ādyo bhagavān puṃsām īśvaro vai bhavān kila lokasya tamasāndhasya cakṣuḥ sūrya ivoditaḥ,य आद्यो भगवान् पुंसाम् ईश्वरो वै भवान् किल लोकस्य तमसान्धस्य चक्षुः सूर्य इवोदितः
3,25,10,atha me deva sammoham apākraṣṭuṃ tvam arhasi yo 'vagraho 'haṃ mametīty etasmin yojitas tvayā,अथ मे देव सम्मोहम् अपाक्रष्टुं त्वम् अर्हसि यो ऽवग्रहो ऽहं ममेतीत्य् एतस्मिन् योजितस् त्वया
3,25,11,taṃ tvā gatāhaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ sva-bhṛtya-saṃsāra-taroḥ kuṭhāram jijñāsayāhaṃ prakṛteḥ pūruṣasya namāmi sad-dharma-vidāṃ variṣṭham,तं त्वा गताहं शरणं शरण्यं स्व-भृत्य-संसार-तरोः कुठारम् जिज्ञासयाहं प्रकृतेः पूरुषस्य नमामि सद्-धर्म-विदां वरिष्ठम्
3,25,12,bhp_03.25.012 maitreya uvāca iti sva-mātur niravadyam īpsitaṃ niśamya puṃsām apavarga-vardhanam dhiyābhinandyātmavatāṃ satāṃ gatir babhāṣa īṣat-smita-śobhitānanaḥ,भ्प्_०३.२५.०१२ मैत्रेय उवाच इति स्व-मातुर् निरवद्यम् ईप्सितं निशम्य पुंसाम् अपवर्ग-वर्धनम् धियाभिनन्द्यात्मवतां सतां गतिर् बभाष ईषत्-स्मित-शोभिताननः
3,25,13,bhp_03.25.013 śrī-bhagavān uvāca yoga ādhyātmikaḥ puṃsāṃ mato niḥśreyasāya me atyantoparatir yatra duḥkhasya ca sukhasya ca,भ्प्_०३.२५.०१३ श्री-भगवान् उवाच योग आध्यात्मिकः पुंसां मतो निःश्रेयसाय मे अत्यन्तोपरतिर् यत्र दुःखस्य च सुखस्य च
3,25,14,tam imaṃ te pravakṣyāmi yam avocaṃ purānaghe ṛṣīṇāṃ śrotu-kāmānāṃ yogaṃ sarvāṅga-naipuṇam,तम् इमं ते प्रवक्ष्यामि यम् अवोचं पुरानघे ऋषीणां श्रोतु-कामानां योगं सर्वाङ्ग-नैपुणम्
3,25,15,cetaḥ khalv asya bandhāya muktaye cātmano matam guṇeṣu saktaṃ bandhāya rataṃ vā puṃsi muktaye,चेतः खल्व् अस्य बन्धाय मुक्तये चात्मनो मतम् गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये
3,25,16,ahaṃ mamābhimānotthaiḥ kāma-lobhādibhir malaiḥ vītaṃ yadā manaḥ śuddham aduḥkham asukhaṃ samam,अहं ममाभिमानोत्थैः काम-लोभादिभिर् मलैः वीतं यदा मनः शुद्धम् अदुःखम् असुखं समम्
3,25,17,tadā puruṣa ātmānaṃ kevalaṃ prakṛteḥ param nirantaraṃ svayaṃ-jyotir aṇimānam akhaṇḍitam,तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृतेः परम् निरन्तरं स्वयं-ज्योतिर् अणिमानम् अखण्डितम्
3,25,18,jñāna-vairāgya-yuktena bhakti-yuktena cātmanā paripaśyaty udāsīnaṃ prakṛtiṃ ca hataujasam,ज्ञान-वैराग्य-युक्तेन भक्ति-युक्तेन चात्मना परिपश्यत्य् उदासीनं प्रकृतिं च हतौजसम्
3,25,19,na yujyamānayā bhaktyā bhagavaty akhilātmani sadṛśo 'sti śivaḥ panthā yogināṃ brahma-siddhaye,न युज्यमानया भक्त्या भगवत्य् अखिलात्मनि सदृशो ऽस्ति शिवः पन्था योगिनां ब्रह्म-सिद्धये
3,25,20,prasaṅgam ajaraṃ pāśam ātmanaḥ kavayo viduḥ sa eva sādhuṣu kṛto mokṣa-dvāram apāvṛtam,प्रसङ्गम् अजरं पाशम् आत्मनः कवयो विदुः स एव साधुषु कृतो मोक्ष-द्वारम् अपावृतम्
3,25,21,titikṣavaḥ kāruṇikāḥ suhṛdaḥ sarva-dehinām ajāta-śatravaḥ śāntāḥ sādhavaḥ sādhu-bhūṣaṇāḥ,तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्व-देहिनाम् अजात-शत्रवः शान्ताः साधवः साधु-भूषणाः
3,25,22,mayy ananyena bhāvena bhaktiṃ kurvanti ye dṛḍhām mat-kṛte tyakta-karmāṇas tyakta-svajana-bāndhavāḥ,मय्य् अनन्येन भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् मत्-कृते त्यक्त-कर्माणस् त्यक्त-स्वजन-बान्धवाः
3,25,23,mad-āśrayāḥ kathā mṛṣṭāḥ śṛṇvanti kathayanti ca tapanti vividhās tāpā naitān mad-gata-cetasaḥ,मद्-आश्रयाः कथा मृष्टाः शृण्वन्ति कथयन्ति च तपन्ति विविधास् तापा नैतान् मद्-गत-चेतसः
3,25,24,ta ete sādhavaḥ sādhvi sarva-saṅga-vivarjitāḥ saṅgas teṣv atha te prārthyaḥ saṅga-doṣa-harā hi te,त एते साधवः साध्वि सर्व-सङ्ग-विवर्जिताः सङ्गस् तेष्व् अथ ते प्रार्थ्यः सङ्ग-दोष-हरा हि ते
3,25,25,satāṃ prasaṅgān mama vīrya-saṃvido bhavanti hṛt-karṇa-rasāyanāḥ kathāḥ taj-joṣaṇād āśv apavarga-vartmani śraddhā ratir bhaktir anukramiṣyati,सतां प्रसङ्गान् मम वीर्य-संविदो भवन्ति हृत्-कर्ण-रसायनाः कथाः तज्-जोषणाद् आश्व् अपवर्ग-वर्त्मनि श्रद्धा रतिर् भक्तिर् अनुक्रमिष्यति
3,25,26,bhaktyā pumān jāta-virāga aindriyād dṛṣṭa-śrutān mad-racanānucintayā cittasya yatto grahaṇe yoga-yukto yatiṣyate ṛjubhir yoga-mārgaiḥ,भक्त्या पुमान् जात-विराग ऐन्द्रियाद् दृष्ट-श्रुतान् मद्-रचनानुचिन्तया चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योग-युक्तो यतिष्यते ऋजुभिर् योग-मार्गैः
3,25,27,asevayāyaṃ prakṛter guṇānāṃ jñānena vairāgya-vijṛmbhitena yogena mayy arpitayā ca bhaktyā māṃ pratyag-ātmānam ihāvarundhe,असेवयायं प्रकृतेर् गुणानां ज्ञानेन वैराग्य-विजृम्भितेन योगेन मय्य् अर्पितया च भक्त्या मां प्रत्यग्-आत्मानम् इहावरुन्धे
3,25,28,bhp_03.25.028 devahūtir uvāca kācit tvayy ucitā bhaktiḥ kīdṛśī mama gocarā yayā padaṃ te nirvāṇam añjasānvāśnavā aham,भ्प्_०३.२५.०२८ देवहूतिर् उवाच काचित् त्वय्य् उचिता भक्तिः कीदृशी मम गोचरा यया पदं ते निर्वाणम् अञ्जसान्वाश्नवा अहम्
3,25,29,yo yogo bhagavad-bāṇo nirvāṇātmaṃs tvayoditaḥ kīdṛśaḥ kati cāṅgāni yatas tattvāvabodhanam,यो योगो भगवद्-बाणो निर्वाणात्मंस् त्वयोदितः कीदृशः कति चाङ्गानि यतस् तत्त्वावबोधनम्
3,25,30,tad etan me vijānīhi yathāhaṃ manda-dhīr hare sukhaṃ buddhyeya durbodhaṃ yoṣā bhavad-anugrahāt,तद् एतन् मे विजानीहि यथाहं मन्द-धीर् हरे सुखं बुद्ध्येय दुर्बोधं योषा भवद्-अनुग्रहात्
3,25,31,bhp_03.25.031 maitreya uvāca viditvārthaṃ kapilo mātur itthaṃ jāta-sneho yatra tanvābhijātaḥ tattvāmnāyaṃ yat pravadanti sāṅkhyaṃ provāca vai bhakti-vitāna-yogam,भ्प्_०३.२५.०३१ मैत्रेय उवाच विदित्वार्थं कपिलो मातुर् इत्थं जात-स्नेहो यत्र तन्वाभिजातः तत्त्वाम्नायं यत् प्रवदन्ति साङ्ख्यं प्रोवाच वै भक्ति-वितान-योगम्
3,25,32,bhp_03.25.032 śrī-bhagavān uvāca devānāṃ guṇa-liṅgānām ānuśravika-karmaṇām sattva evaika-manaso vṛttiḥ svābhāvikī tu yā,भ्प्_०३.२५.०३२ श्री-भगवान् उवाच देवानां गुण-लिङ्गानाम् आनुश्रविक-कर्मणाम् सत्त्व एवैक-मनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या
3,25,34,animittā bhāgavatī bhaktiḥ siddher garīyasī jarayaty āśu yā kośaṃ nigīrṇam analo yathā,अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेर् गरीयसी जरयत्य् आशु या कोशं निगीर्णम् अनलो यथा
3,25,35,naikātmatāṃ me spṛhayanti kecin mat-pāda-sevābhiratā mad-īhāḥ ye 'nyonyato bhāgavatāḥ prasajya sabhājayante mama pauruṣāṇi,नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन् मत्-पाद-सेवाभिरता मद्-ईहाः ये ऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य सभाजयन्ते मम पौरुषाणि
3,25,36,paśyanti te me rucirāṇy amba santaḥ prasanna-vaktrāruṇa-locanāni rūpāṇi divyāni vara-pradāni sākaṃ vācaṃ spṛhaṇīyāṃ vadanti,पश्यन्ति ते मे रुचिराण्य् अम्ब सन्तः प्रसन्न-वक्त्रारुण-लोचनानि रूपाणि दिव्यानि वर-प्रदानि साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति
3,25,37,tair darśanīyāvayavair udāra- vilāsa-hāsekṣita-vāma-sūktaiḥ hṛtātmano hṛta-prāṇāṃś ca bhaktir anicchato me gatim aṇvīṃ prayuṅkte,तैर् दर्शनीयावयवैर् उदार- विलास-हासेक्षित-वाम-सूक्तैः हृतात्मनो हृत-प्राणांश् च भक्तिर् अनिच्छतो मे गतिम् अण्वीं प्रयुङ्क्ते
3,25,38,atho vibhūtiṃ mama māyāvinas tām aiśvaryam aṣṭāṅgam anupravṛttam śriyaṃ bhāgavatīṃ vāspṛhayanti bhadrāṃ parasya me te 'śnuvate tu loke,अथो विभूतिं मम मायाविनस् ताम् ऐश्वर्यम् अष्टाङ्गम् अनुप्रवृत्तम् श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रां परस्य मे ते ऽश्नुवते तु लोके
3,25,39,na karhicin mat-parāḥ śānta-rūpe naṅkṣyanti no me 'nimiṣo leḍhi hetiḥ yeṣām ahaṃ priya ātmā sutaś ca sakhā guruḥ suhṛdo daivam iṣṭam,न कर्हिचिन् मत्-पराः शान्त-रूपे नङ्क्ष्यन्ति नो मे ऽनिमिषो लेढि हेतिः येषाम् अहं प्रिय आत्मा सुतश् च सखा गुरुः सुहृदो दैवम् इष्टम्
3,25,40,imaṃ lokaṃ tathaivāmum ātmānam ubhayāyinam ātmānam anu ye ceha ye rāyaḥ paśavo gṛhāḥ,इमं लोकं तथैवामुम् आत्मानम् उभयायिनम् आत्मानम् अनु ये चेह ये रायः पशवो गृहाः
3,25,41,visṛjya sarvān anyāṃś ca mām evaṃ viśvato-mukham bhajanty ananyayā bhaktyā tān mṛtyor atipāraye,विसृज्य सर्वान् अन्यांश् च माम् एवं विश्वतो-मुखम् भजन्त्य् अनन्यया भक्त्या तान् मृत्योर् अतिपारये
3,25,42,nānyatra mad bhagavataḥ pradhāna-puruṣeśvarāt ātmanaḥ sarva-bhūtānāṃ bhayaṃ tīvraṃ nivartate,नान्यत्र मद् भगवतः प्रधान-पुरुषेश्वरात् आत्मनः सर्व-भूतानां भयं तीव्रं निवर्तते
3,25,43,mad-bhayād vāti vāto 'yaṃ sūryas tapati mad-bhayāt varṣatīndro dahaty agnir mṛtyuś carati mad-bhayāt,मद्-भयाद् वाति वातो ऽयं सूर्यस् तपति मद्-भयात् वर्षतीन्द्रो दहत्य् अग्निर् मृत्युश् चरति मद्-भयात्
3,25,44,jñāna-vairāgya-yuktena bhakti-yogena yoginaḥ kṣemāya pāda-mūlaṃ me praviśanty akuto-bhayam,ज्ञान-वैराग्य-युक्तेन भक्ति-योगेन योगिनः क्षेमाय पाद-मूलं मे प्रविशन्त्य् अकुतो-भयम्
3,25,45,etāvān eva loke 'smin puṃsāṃ niḥśreyasodayaḥ tīvreṇa bhakti-yogena mano mayy arpitaṃ sthiram,एतावान् एव लोके ऽस्मिन् पुंसां निःश्रेयसोदयः तीव्रेण भक्ति-योगेन मनो मय्य् अर्पितं स्थिरम्
3,26,1,bhp_03.26.001 śrī-bhagavān uvāca atha te sampravakṣyāmi tattvānāṃ lakṣaṇaṃ pṛthak yad viditvā vimucyeta puruṣaḥ prākṛtair guṇaiḥ,भ्प्_०३.२६.००१ श्री-भगवान् उवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् यद् विदित्वा विमुच्येत पुरुषः प्राकृतैर् गुणैः
3,26,2,jñānaṃ niḥśreyasārthāya puruṣasyātma-darśanam yad āhur varṇaye tat te hṛdaya-granthi-bhedanam,ज्ञानं निःश्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्म-दर्शनम् यद् आहुर् वर्णये तत् ते हृदय-ग्रन्थि-भेदनम्
3,26,3,anādir ātmā puruṣo nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ pratyag-dhāmā svayaṃ-jyotir viśvaṃ yena samanvitam,अनादिर् आत्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः प्रत्यग्-धामा स्वयं-ज्योतिर् विश्वं येन समन्वितम्
3,26,4,sa eṣa prakṛtiṃ sūkṣmāṃ daivīṃ guṇamayīṃ vibhuḥ yadṛcchayaivopagatām abhyapadyata līlayā,स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभुः यदृच्छयैवोपगताम् अभ्यपद्यत लीलया
3,26,5,guṇair vicitrāḥ sṛjatīṃ sa-rūpāḥ prakṛtiṃ prajāḥ vilokya mumuhe sadyaḥ sa iha jñāna-gūhayā,गुणैर् विचित्राः सृजतीं स-रूपाः प्रकृतिं प्रजाः विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञान-गूहया
3,26,6,evaṃ parābhidhyānena kartṛtvaṃ prakṛteḥ pumān karmasu kriyamāṇeṣu guṇair ātmani manyate,एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान् कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैर् आत्मनि मन्यते
3,26,7,tad asya saṃsṛtir bandhaḥ pāra-tantryaṃ ca tat-kṛtam bhavaty akartur īśasya sākṣiṇo nirvṛtātmanaḥ,तद् अस्य संसृतिर् बन्धः पार-तन्त्र्यं च तत्-कृतम् भवत्य् अकर्तुर् ईशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मनः
3,26,8,kārya-kāraṇa-kartṛtve kāraṇaṃ prakṛtiṃ viduḥ bhoktṛtve sukha-duḥkhānāṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param,कार्य-कारण-कर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः भोक्तृत्वे सुख-दुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम्
3,26,9,bhp_03.26.009 devahūtir uvāca prakṛteḥ puruṣasyāpi lakṣaṇaṃ puruṣottama brūhi kāraṇayor asya sad-asac ca yad-ātmakam,भ्प्_०३.२६.००९ देवहूतिर् उवाच प्रकृतेः पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम ब्रूहि कारणयोर् अस्य सद्-असच् च यद्-आत्मकम्
3,26,10,bhp_03.26.010 śrī-bhagavān uvāca yat tat tri-guṇam avyaktaṃ nityaṃ sad-asad-ātmakam pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhur aviśeṣaṃ viśeṣavat,भ्प्_०३.२६.०१० श्री-भगवान् उवाच यत् तत् त्रि-गुणम् अव्यक्तं नित्यं सद्-असद्-आत्मकम् प्रधानं प्रकृतिं प्राहुर् अविशेषं विशेषवत्
3,26,11,pañcabhiḥ pañcabhir brahma caturbhir daśabhis tathā etac catur-viṃśatikaṃ gaṇaṃ prādhānikaṃ viduḥ,पञ्चभिः पञ्चभिर् ब्रह्म चतुर्भिर् दशभिस् तथा एतच् चतुर्-विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः
3,26,12,mahā-bhūtāni pañcaiva bhūr āpo 'gnir marun nabhaḥ tan-mātrāṇi ca tāvanti gandhādīni matāni me,महा-भूतानि पञ्चैव भूर् आपो ऽग्निर् मरुन् नभः तन्-मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे
3,26,13,indriyāṇi daśa śrotraṃ tvag dṛg rasana-nāsikāḥ vāk karau caraṇau meḍhraṃ pāyur daśama ucyate,इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग् दृग् रसन-नासिकाः वाक् करौ चरणौ मेढ्रं पायुर् दशम उच्यते
3,26,14,mano buddhir ahaṅkāraś cittam ity antar-ātmakam caturdhā lakṣyate bhedo vṛttyā lakṣaṇa-rūpayā,मनो बुद्धिर् अहङ्कारश् चित्तम् इत्य् अन्तर्-आत्मकम् चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षण-रूपया
3,26,15,etāvān eva saṅkhyāto brahmaṇaḥ sa-guṇasya ha sanniveśo mayā prokto yaḥ kālaḥ pañca-viṃśakaḥ,एतावान् एव सङ्ख्यातो ब्रह्मणः स-गुणस्य ह सन्निवेशो मया प्रोक्तो यः कालः पञ्च-विंशकः
3,26,16,prabhāvaṃ pauruṣaṃ prāhuḥ kālam eke yato bhayam ahaṅkāra-vimūḍhasya kartuḥ prakṛtim īyuṣaḥ,प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालम् एके यतो भयम् अहङ्कार-विमूढस्य कर्तुः प्रकृतिम् ईयुषः
3,26,17,prakṛter guṇa-sāmyasya nirviśeṣasya mānavi ceṣṭā yataḥ sa bhagavān kāla ity upalakṣitaḥ,प्रकृतेर् गुण-साम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि चेष्टा यतः स भगवान् काल इत्य् उपलक्षितः
3,26,18,antaḥ puruṣa-rūpeṇa kāla-rūpeṇa yo bahiḥ samanvety eṣa sattvānāṃ bhagavān ātma-māyayā,अन्तः पुरुष-रूपेण काल-रूपेण यो बहिः समन्वेत्य् एष सत्त्वानां भगवान् आत्म-मायया
3,26,19,daivāt kṣubhita-dharmiṇyāṃ svasyāṃ yonau paraḥ pumān ādhatta vīryaṃ sāsūta mahat-tattvaṃ hiraṇmayam,दैवात् क्षुभित-धर्मिण्यां स्वस्यां योनौ परः पुमान् आधत्त वीर्यं सासूत महत्-तत्त्वं हिरण्मयम्
3,26,20,viśvam ātma-gataṃ vyañjan kūṭa-stho jagad-aṅkuraḥ sva-tejasāpibat tīvram ātma-prasvāpanaṃ tamaḥ,विश्वम् आत्म-गतं व्यञ्जन् कूट-स्थो जगद्-अङ्कुरः स्व-तेजसापिबत् तीव्रम् आत्म-प्रस्वापनं तमः
3,26,21,yat tat sattva-guṇaṃ svacchaṃ śāntaṃ bhagavataḥ padam yad āhur vāsudevākhyaṃ cittaṃ tan mahad-ātmakam,यत् तत् सत्त्व-गुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम् यद् आहुर् वासुदेवाख्यं चित्तं तन् महद्-आत्मकम्
3,26,22,svacchatvam avikāritvaṃ śāntatvam iti cetasaḥ vṛttibhir lakṣaṇaṃ proktaṃ yathāpāṃ prakṛtiḥ parā,स्वच्छत्वम् अविकारित्वं शान्तत्वम् इति चेतसः वृत्तिभिर् लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृतिः परा
3,26,23,mahat-tattvād vikurvāṇād bhagavad-vīrya-sambhavāt kriyā-śaktir ahaṅkāras tri-vidhaḥ samapadyata,महत्-तत्त्वाद् विकुर्वाणाद् भगवद्-वीर्य-सम्भवात् क्रिया-शक्तिर् अहङ्कारस् त्रि-विधः समपद्यत
3,26,24,vaikārikas taijasaś ca tāmasaś ca yato bhavaḥ manasaś cendriyāṇāṃ ca bhūtānāṃ mahatām api,वैकारिकस् तैजसश् च तामसश् च यतो भवः मनसश् चेन्द्रियाणां च भूतानां महताम् अपि
3,26,25,sahasra-śirasaṃ sākṣād yam anantaṃ pracakṣate saṅkarṣaṇākhyaṃ puruṣaṃ bhūtendriya-manomayam,सहस्र-शिरसं साक्षाद् यम् अनन्तं प्रचक्षते सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रिय-मनोमयम्
3,26,26,kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ ca kāryatvaṃ ceti lakṣaṇam śānta-ghora-vimūḍhatvam iti vā syād ahaṅkṛteḥ,कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् शान्त-घोर-विमूढत्वम् इति वा स्याद् अहङ्कृतेः
3,26,27,vaikārikād vikurvāṇān manas-tattvam ajāyata yat-saṅkalpa-vikalpābhyāṃ vartate kāma-sambhavaḥ,वैकारिकाद् विकुर्वाणान् मनस्-तत्त्वम् अजायत यत्-सङ्कल्प-विकल्पाभ्यां वर्तते काम-सम्भवः
3,26,28,yad vidur hy aniruddhākhyaṃ hṛṣīkāṇām adhīśvaram śāradendīvara-śyāmaṃ saṃrādhyaṃ yogibhiḥ śanaiḥ,यद् विदुर् ह्य् अनिरुद्धाख्यं हृषीकाणाम् अधीश्वरम् शारदेन्दीवर-श्यामं संराध्यं योगिभिः शनैः
3,26,29,taijasāt tu vikurvāṇād buddhi-tattvam abhūt sati dravya-sphuraṇa-vijñānam indriyāṇām anugrahaḥ,तैजसात् तु विकुर्वाणाद् बुद्धि-तत्त्वम् अभूत् सति द्रव्य-स्फुरण-विज्ञानम् इन्द्रियाणाम् अनुग्रहः
3,26,30,saṃśayo 'tha viparyāso niścayaḥ smṛtir eva ca svāpa ity ucyate buddher lakṣaṇaṃ vṛttitaḥ pṛthak,संशयो ऽथ विपर्यासो निश्चयः स्मृतिर् एव च स्वाप इत्य् उच्यते बुद्धेर् लक्षणं वृत्तितः पृथक्
3,26,31,taijasānīndriyāṇy eva kriyā-jñāna-vibhāgaśaḥ prāṇasya hi kriyā-śaktir buddher vijñāna-śaktitā,तैजसानीन्द्रियाण्य् एव क्रिया-ज्ञान-विभागशः प्राणस्य हि क्रिया-शक्तिर् बुद्धेर् विज्ञान-शक्तिता
3,26,32,tāmasāc ca vikurvāṇād bhagavad-vīrya-coditāt śabda-mātram abhūt tasmān nabhaḥ śrotraṃ tu śabdagam,तामसाच् च विकुर्वाणाद् भगवद्-वीर्य-चोदितात् शब्द-मात्रम् अभूत् तस्मान् नभः श्रोत्रं तु शब्दगम्
3,26,33,arthāśrayatvaṃ śabdasya draṣṭur liṅgatvam eva ca tan-mātratvaṃ ca nabhaso lakṣaṇaṃ kavayo viduḥ,अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर् लिङ्गत्वम् एव च तन्-मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदुः
3,26,34,bhūtānāṃ chidra-dātṛtvaṃ bahir antaram eva ca prāṇendriyātma-dhiṣṇyatvaṃ nabhaso vṛtti-lakṣaṇam,भूतानां छिद्र-दातृत्वं बहिर् अन्तरम् एव च प्राणेन्द्रियात्म-धिष्ण्यत्वं नभसो वृत्ति-लक्षणम्
3,26,35,nabhasaḥ śabda-tanmātrāt kāla-gatyā vikurvataḥ sparśo 'bhavat tato vāyus tvak sparśasya ca saṅgrahaḥ,नभसः शब्द-तन्मात्रात् काल-गत्या विकुर्वतः स्पर्शो ऽभवत् ततो वायुस् त्वक् स्पर्शस्य च सङ्ग्रहः
3,26,36,mṛdutvaṃ kaṭhinatvaṃ ca śaityam uṣṇatvam eva ca etat sparśasya sparśatvaṃ tan-mātratvaṃ nabhasvataḥ,मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यम् उष्णत्वम् एव च एतत् स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्-मात्रत्वं नभस्वतः
3,26,37,cālanaṃ vyūhanaṃ prāptir netṛtvaṃ dravya-śabdayoḥ sarvendriyāṇām ātmatvaṃ vāyoḥ karmābhilakṣaṇam,चालनं व्यूहनं प्राप्तिर् नेतृत्वं द्रव्य-शब्दयोः सर्वेन्द्रियाणाम् आत्मत्वं वायोः कर्माभिलक्षणम्
3,26,38,vāyoś ca sparśa-tanmātrād rūpaṃ daiveritād abhūt samutthitaṃ tatas tejaś cakṣū rūpopalambhanam,वायोश् च स्पर्श-तन्मात्राद् रूपं दैवेरिताद् अभूत् समुत्थितं ततस् तेजश् चक्षू रूपोपलम्भनम्
3,26,39,dravyākṛtitvaṃ guṇatā vyakti-saṃsthātvam eva ca tejastvaṃ tejasaḥ sādhvi rūpa-mātrasya vṛttayaḥ,द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्ति-संस्थात्वम् एव च तेजस्त्वं तेजसः साध्वि रूप-मात्रस्य वृत्तयः
3,26,40,dyotanaṃ pacanaṃ pānam adanaṃ hima-mardanam tejaso vṛttayas tv etāḥ śoṣaṇaṃ kṣut tṛḍ eva ca,द्योतनं पचनं पानम् अदनं हिम-मर्दनम् तेजसो वृत्तयस् त्व् एताः शोषणं क्षुत् तृड् एव च
3,26,41,rūpa-mātrād vikurvāṇāt tejaso daiva-coditāt rasa-mātram abhūt tasmād ambho jihvā rasa-grahaḥ,रूप-मात्राद् विकुर्वाणात् तेजसो दैव-चोदितात् रस-मात्रम् अभूत् तस्माद् अम्भो जिह्वा रस-ग्रहः
3,26,42,kaṣāyo madhuras tiktaḥ kaṭv amla iti naikadhā bhautikānāṃ vikāreṇa rasa eko vibhidyate,कषायो मधुरस् तिक्तः कट्व् अम्ल इति नैकधा भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते
3,26,43,kledanaṃ piṇḍanaṃ tṛptiḥ prāṇanāpyāyanondanam tāpāpanodo bhūyastvam ambhaso vṛttayas tv imāḥ,क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्यायनोन्दनम् तापापनोदो भूयस्त्वम् अम्भसो वृत्तयस् त्व् इमाः
3,26,44,rasa-mātrād vikurvāṇād ambhaso daiva-coditāt gandha-mātram abhūt tasmāt pṛthvī ghrāṇas tu gandhagaḥ,रस-मात्राद् विकुर्वाणाद् अम्भसो दैव-चोदितात् गन्ध-मात्रम् अभूत् तस्मात् पृथ्वी घ्राणस् तु गन्धगः
3,26,45,karambha-pūti-saurabhya- śāntogrāmlādibhiḥ pṛthak dravyāvayava-vaiṣamyād gandha eko vibhidyate,करम्भ-पूति-सौरभ्य- शान्तोग्राम्लादिभिः पृथक् द्रव्यावयव-वैषम्याद् गन्ध एको विभिद्यते
3,26,46,bhāvanaṃ brahmaṇaḥ sthānaṃ dhāraṇaṃ sad-viśeṣaṇam sarva-sattva-guṇodbhedaḥ pṛthivī-vṛtti-lakṣaṇam,भावनं ब्रह्मणः स्थानं धारणं सद्-विशेषणम् सर्व-सत्त्व-गुणोद्भेदः पृथिवी-वृत्ति-लक्षणम्
3,26,47,nabho-guṇa-viśeṣo 'rtho yasya tac chrotram ucyate vāyor guṇa-viśeṣo 'rtho yasya tat sparśanaṃ viduḥ,नभो-गुण-विशेषो ऽर्थो यस्य तच् छ्रोत्रम् उच्यते वायोर् गुण-विशेषो ऽर्थो यस्य तत् स्पर्शनं विदुः
3,26,48,tejo-guṇa-viśeṣo 'rtho yasya tac cakṣur ucyate ambho-guṇa-viśeṣo 'rtho yasya tad rasanaṃ viduḥ bhūmer guṇa-viśeṣo 'rtho yasya sa ghrāṇa ucyate,तेजो-गुण-विशेषो ऽर्थो यस्य तच् चक्षुर् उच्यते अम्भो-गुण-विशेषो ऽर्थो यस्य तद् रसनं विदुः भूमेर् गुण-विशेषो ऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते
3,26,49,parasya dṛśyate dharmo hy aparasmin samanvayāt ato viśeṣo bhāvānāṃ bhūmāv evopalakṣyate,परस्य दृश्यते धर्मो ह्य् अपरस्मिन् समन्वयात् अतो विशेषो भावानां भूमाव् एवोपलक्ष्यते
3,26,50,etāny asaṃhatya yadā mahad-ādīni sapta vai kāla-karma-guṇopeto jagad-ādir upāviśat,एतान्य् असंहत्य यदा महद्-आदीनि सप्त वै काल-कर्म-गुणोपेतो जगद्-आदिर् उपाविशत्
3,26,51,tatas tenānuviddhebhyo yuktebhyo 'ṇḍam acetanam utthitaṃ puruṣo yasmād udatiṣṭhad asau virāṭ,ततस् तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्यो ऽण्डम् अचेतनम् उत्थितं पुरुषो यस्माद् उदतिष्ठद् असौ विराट्
3,26,52,etad aṇḍaṃ viśeṣākhyaṃ krama-vṛddhair daśottaraiḥ toyādibhiḥ parivṛtaṃ pradhānenāvṛtair bahiḥ yatra loka-vitāno 'yaṃ rūpaṃ bhagavato hareḥ,एतद् अण्डं विशेषाख्यं क्रम-वृद्धैर् दशोत्तरैः तोयादिभिः परिवृतं प्रधानेनावृतैर् बहिः यत्र लोक-वितानो ऽयं रूपं भगवतो हरेः
3,26,53,hiraṇmayād aṇḍa-kośād utthāya salile śayāt tam āviśya mahā-devo bahudhā nirbibheda kham,हिरण्मयाद् अण्ड-कोशाद् उत्थाय सलिले शयात् तम् आविश्य महा-देवो बहुधा निर्बिभेद खम्
3,26,54,nirabhidyatāsya prathamaṃ mukhaṃ vāṇī tato 'bhavat vāṇyā vahnir atho nāse prāṇoto ghrāṇa etayoḥ,निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततो ऽभवत् वाण्या वह्निर् अथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयोः
3,26,55,ghrāṇād vāyur abhidyetām akṣiṇī cakṣur etayoḥ tasmāt sūryo nyabhidyetāṃ karṇau śrotraṃ tato diśaḥ,घ्राणाद् वायुर् अभिद्येताम् अक्षिणी चक्षुर् एतयोः तस्मात् सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिशः
3,26,56,nirbibheda virājas tvag- roma-śmaśrv-ādayas tataḥ tata oṣadhayaś cāsan śiśnaṃ nirbibhide tataḥ,निर्बिभेद विराजस् त्वग्- रोम-श्मश्र्व्-आदयस् ततः तत ओषधयश् चासन् शिश्नं निर्बिभिदे ततः
3,26,57,retas tasmād āpa āsan nirabhidyata vai gudam gudād apāno 'pānāc ca mṛtyur loka-bhayaṅkaraḥ,रेतस् तस्माद् आप आसन् निरभिद्यत वै गुदम् गुदाद् अपानो ऽपानाच् च मृत्युर् लोक-भयङ्करः
3,26,58,hastau ca nirabhidyetāṃ balaṃ tābhyāṃ tataḥ svarāṭ pādau ca nirabhidyetāṃ gatis tābhyāṃ tato hariḥ,हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट् पादौ च निरभिद्येतां गतिस् ताभ्यां ततो हरिः
3,26,59,nāḍyo 'sya nirabhidyanta tābhyo lohitam ābhṛtam nadyas tataḥ samabhavann udaraṃ nirabhidyata,नाड्यो ऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितम् आभृतम् नद्यस् ततः समभवन्न् उदरं निरभिद्यत
3,26,60,kṣut-pipāse tataḥ syātāṃ samudras tv etayor abhūt athāsya hṛdayaṃ bhinnaṃ hṛdayān mana utthitam,क्षुत्-पिपासे ततः स्यातां समुद्रस् त्व् एतयोर् अभूत् अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान् मन उत्थितम्
3,26,61,manasaś candramā jāto buddhir buddher girāṃ patiḥ ahaṅkāras tato rudraś cittaṃ caityas tato 'bhavat,मनसश् चन्द्रमा जातो बुद्धिर् बुद्धेर् गिरां पतिः अहङ्कारस् ततो रुद्रश् चित्तं चैत्यस् ततो ऽभवत्
3,26,62,ete hy abhyutthitā devā naivāsyotthāpane 'śakan punar āviviśuḥ khāni tam utthāpayituṃ kramāt,एते ह्य् अभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापने ऽशकन् पुनर् आविविशुः खानि तम् उत्थापयितुं क्रमात्
3,26,63,vahnir vācā mukhaṃ bheje nodatiṣṭhat tadā virāṭ ghrāṇena nāsike vāyur nodatiṣṭhat tadā virāṭ,वह्निर् वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत् तदा विराट् घ्राणेन नासिके वायुर् नोदतिष्ठत् तदा विराट्
3,26,64,akṣiṇī cakṣuṣādityo nodatiṣṭhat tadā virāṭ śrotreṇa karṇau ca diśo nodatiṣṭhat tadā virāṭ,अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत् तदा विराट्
3,26,65,tvacaṃ romabhir oṣadhyo nodatiṣṭhat tadā virāṭ retasā śiśnam āpas tu nodatiṣṭhat tadā virāṭ,त्वचं रोमभिर् ओषध्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् रेतसा शिश्नम् आपस् तु नोदतिष्ठत् तदा विराट्
3,26,66,gudaṃ mṛtyur apānena nodatiṣṭhat tadā virāṭ hastāv indro balenaiva nodatiṣṭhat tadā virāṭ,गुदं मृत्युर् अपानेन नोदतिष्ठत् तदा विराट् हस्ताव् इन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत् तदा विराट्
3,26,67,viṣṇur gatyaiva caraṇau nodatiṣṭhat tadā virāṭ nāḍīr nadyo lohitena nodatiṣṭhat tadā virāṭ,विष्णुर् गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत् तदा विराट् नाडीर् नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत् तदा विराट्
3,26,68,kṣut-tṛḍbhyām udaraṃ sindhur nodatiṣṭhat tadā virāṭ hṛdayaṃ manasā candro nodatiṣṭhat tadā virāṭ,क्षुत्-तृड्भ्याम् उदरं सिन्धुर् नोदतिष्ठत् तदा विराट् हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत् तदा विराट्
3,26,69,buddhyā brahmāpi hṛdayaṃ nodatiṣṭhat tadā virāṭ rudro 'bhimatyā hṛdayaṃ nodatiṣṭhat tadā virāṭ,बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट् रुद्रो ऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट्
3,26,70,cittena hṛdayaṃ caityaḥ kṣetra-jñaḥ prāviśad yadā virāṭ tadaiva puruṣaḥ salilād udatiṣṭhata,चित्तेन हृदयं चैत्यः क्षेत्र-ज्ञः प्राविशद् यदा विराट् तदैव पुरुषः सलिलाद् उदतिष्ठत
3,26,71,yathā prasuptaṃ puruṣaṃ prāṇendriya-mano-dhiyaḥ prabhavanti vinā yena notthāpayitum ojasā,यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रिय-मनो-धियः प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुम् ओजसा
3,26,72,tam asmin pratyag-ātmānaṃ dhiyā yoga-pravṛttayā bhaktyā viraktyā jñānena vivicyātmani cintayet,तम् अस्मिन् प्रत्यग्-आत्मानं धिया योग-प्रवृत्तया भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत्
3,27,1,bhp_03.27.001 śrī-bhagavān uvāca prakṛti-stho 'pi puruṣo nājyate prākṛtair guṇaiḥ avikārād akartṛtvān nirguṇatvāj jalārkavat,भ्प्_०३.२७.००१ श्री-भगवान् उवाच प्रकृति-स्थो ऽपि पुरुषो नाज्यते प्राकृतैर् गुणैः अविकाराद् अकर्तृत्वान् निर्गुणत्वाज् जलार्कवत्
3,27,2,sa eṣa yarhi prakṛter guṇeṣv abhiviṣajjate ahaṅkriyā-vimūḍhātmā kartāsmīty abhimanyate,स एष यर्हि प्रकृतेर् गुणेष्व् अभिविषज्जते अहङ्क्रिया-विमूढात्मा कर्तास्मीत्य् अभिमन्यते
3,27,3,tena saṃsāra-padavīm avaśo 'bhyety anirvṛtaḥ prāsaṅgikaiḥ karma-doṣaiḥ sad-asan-miśra-yoniṣu,तेन संसार-पदवीम् अवशो ऽभ्येत्य् अनिर्वृतः प्रासङ्गिकैः कर्म-दोषैः सद्-असन्-मिश्र-योनिषु
3,27,4,arthe hy avidyamāne 'pi saṃsṛtir na nivartate dhyāyato viṣayān asya svapne 'narthāgamo yathā,अर्थे ह्य् अविद्यमाने ऽपि संसृतिर् न निवर्तते ध्यायतो विषयान् अस्य स्वप्ने ऽनर्थागमो यथा
3,27,5,ata eva śanaiś cittaṃ prasaktam asatāṃ pathi bhakti-yogena tīvreṇa viraktyā ca nayed vaśam,अत एव शनैश् चित्तं प्रसक्तम् असतां पथि भक्ति-योगेन तीव्रेण विरक्त्या च नयेद् वशम्
3,27,6,yamādibhir yoga-pathair abhyasañ śraddhayānvitaḥ mayi bhāvena satyena mat-kathā-śravaṇena ca,यमादिभिर् योग-पथैर् अभ्यसञ् श्रद्धयान्वितः मयि भावेन सत्येन मत्-कथा-श्रवणेन च
3,27,7,sarva-bhūta-samatvena nirvaireṇāprasaṅgataḥ brahmacaryeṇa maunena sva-dharmeṇa balīyasā,सर्व-भूत-समत्वेन निर्वैरेणाप्रसङ्गतः ब्रह्मचर्येण मौनेन स्व-धर्मेण बलीयसा
3,27,8,yadṛcchayopalabdhena santuṣṭo mita-bhuṅ muniḥ vivikta-śaraṇaḥ śānto maitraḥ karuṇa ātmavān,यदृच्छयोपलब्धेन सन्तुष्टो मित-भुङ् मुनिः विविक्त-शरणः शान्तो मैत्रः करुण आत्मवान्
3,27,9,sānubandhe ca dehe 'sminn akurvann asad-āgraham jñānena dṛṣṭa-tattvena prakṛteḥ puruṣasya ca,सानुबन्धे च देहे ऽस्मिन्न् अकुर्वन्न् असद्-आग्रहम् ज्ञानेन दृष्ट-तत्त्वेन प्रकृतेः पुरुषस्य च
3,27,10,nivṛtta-buddhy-avasthāno dūrī-bhūtānya-darśanaḥ upalabhyātmanātmānaṃ cakṣuṣevārkam ātma-dṛk,निवृत्त-बुद्ध्य्-अवस्थानो दूरी-भूतान्य-दर्शनः उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कम् आत्म-दृक्
3,27,11,mukta-liṅgaṃ sad-ābhāsam asati pratipadyate sato bandhum asac-cakṣuḥ sarvānusyūtam advayam,मुक्त-लिङ्गं सद्-आभासम् असति प्रतिपद्यते सतो बन्धुम् असच्-चक्षुः सर्वानुस्यूतम् अद्वयम्
3,27,12,yathā jala-stha ābhāsaḥ sthala-sthenāvadṛśyate svābhāsena tathā sūryo jala-sthena divi sthitaḥ,यथा जल-स्थ आभासः स्थल-स्थेनावदृश्यते स्वाभासेन तथा सूर्यो जल-स्थेन दिवि स्थितः
3,27,13,evaṃ trivṛd-ahaṅkāro bhūtendriya-manomayaiḥ svābhāsair lakṣito 'nena sad-ābhāsena satya-dṛk,एवं त्रिवृद्-अहङ्कारो भूतेन्द्रिय-मनोमयैः स्वाभासैर् लक्षितो ऽनेन सद्-आभासेन सत्य-दृक्
3,27,14,bhūta-sūkṣmendriya-mano- buddhy-ādiṣv iha nidrayā līneṣv asati yas tatra vinidro nirahaṅkriyaḥ,भूत-सूक्ष्मेन्द्रिय-मनो- बुद्ध्य्-आदिष्व् इह निद्रया लीनेष्व् असति यस् तत्र विनिद्रो निरहङ्क्रियः
3,27,15,manyamānas tadātmānam anaṣṭo naṣṭavan mṛṣā naṣṭe 'haṅkaraṇe draṣṭā naṣṭa-vitta ivāturaḥ,मन्यमानस् तदात्मानम् अनष्टो नष्टवन् मृषा नष्टे ऽहङ्करणे द्रष्टा नष्ट-वित्त इवातुरः
3,27,16,evaṃ pratyavamṛśyāsāv ātmānaṃ pratipadyate sāhaṅkārasya dravyasya yo 'vasthānam anugrahaḥ,एवं प्रत्यवमृश्यासाव् आत्मानं प्रतिपद्यते साहङ्कारस्य द्रव्यस्य यो ऽवस्थानम् अनुग्रहः
3,27,17,bhp_03.27.017 devahūtir uvāca puruṣaṃ prakṛtir brahman na vimuñcati karhicit anyonyāpāśrayatvāc ca nityatvād anayoḥ prabho,भ्प्_०३.२७.०१७ देवहूतिर् उवाच पुरुषं प्रकृतिर् ब्रह्मन् न विमुञ्चति कर्हिचित् अन्योन्यापाश्रयत्वाच् च नित्यत्वाद् अनयोः प्रभो
3,27,18,yathā gandhasya bhūmeś ca na bhāvo vyatirekataḥ apāṃ rasasya ca yathā tathā buddheḥ parasya ca,यथा गन्धस्य भूमेश् च न भावो व्यतिरेकतः अपां रसस्य च यथा तथा बुद्धेः परस्य च
3,27,19,akartuḥ karma-bandho 'yaṃ puruṣasya yad-āśrayaḥ guṇeṣu satsu prakṛteḥ kaivalyaṃ teṣv ataḥ katham,अकर्तुः कर्म-बन्धो ऽयं पुरुषस्य यद्-आश्रयः गुणेषु सत्सु प्रकृतेः कैवल्यं तेष्व् अतः कथम्
3,27,20,kvacit tattvāvamarśena nivṛttaṃ bhayam ulbaṇam anivṛtta-nimittatvāt punaḥ pratyavatiṣṭhate,क्वचित् तत्त्वावमर्शेन निवृत्तं भयम् उल्बणम् अनिवृत्त-निमित्तत्वात् पुनः प्रत्यवतिष्ठते
3,27,21,bhp_03.27.021 śrī-bhagavān uvāca animitta-nimittena sva-dharmeṇāmalātmanā tīvrayā mayi bhaktyā ca śruta-sambhṛtayā ciram,भ्प्_०३.२७.०२१ श्री-भगवान् उवाच अनिमित्त-निमित्तेन स्व-धर्मेणामलात्मना तीव्रया मयि भक्त्या च श्रुत-सम्भृतया चिरम्
3,27,22,jñānena dṛṣṭa-tattvena vairāgyeṇa balīyasā tapo-yuktena yogena tīvreṇātma-samādhinā,ज्ञानेन दृष्ट-तत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा तपो-युक्तेन योगेन तीव्रेणात्म-समाधिना
3,27,23,prakṛtiḥ puruṣasyeha dahyamānā tv ahar-niśam tiro-bhavitrī śanakair agner yonir ivāraṇiḥ,प्रकृतिः पुरुषस्येह दह्यमाना त्व् अहर्-निशम् तिरो-भवित्री शनकैर् अग्नेर् योनिर् इवारणिः
3,27,24,bhukta-bhogā parityaktā dṛṣṭa-doṣā ca nityaśaḥ neśvarasyāśubhaṃ dhatte sve mahimni sthitasya ca,भुक्त-भोगा परित्यक्ता दृष्ट-दोषा च नित्यशः नेश्वरस्याशुभं धत्ते स्वे महिम्नि स्थितस्य च
3,27,25,yathā hy apratibuddhasya prasvāpo bahv-anartha-bhṛt sa eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate,यथा ह्य् अप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्व्-अनर्थ-भृत् स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते
3,27,26,evaṃ vidita-tattvasya prakṛtir mayi mānasam yuñjato nāpakuruta ātmārāmasya karhicit,एवं विदित-तत्त्वस्य प्रकृतिर् मयि मानसम् युञ्जतो नापकुरुत आत्मारामस्य कर्हिचित्
3,27,27,yadaivam adhyātma-rataḥ kālena bahu-janmanā sarvatra jāta-vairāgya ābrahma-bhuvanān muniḥ,यदैवम् अध्यात्म-रतः कालेन बहु-जन्मना सर्वत्र जात-वैराग्य आब्रह्म-भुवनान् मुनिः
3,27,28,mad-bhaktaḥ pratibuddhārtho mat-prasādena bhūyasā niḥśreyasaṃ sva-saṃsthānaṃ kaivalyākhyaṃ mad-āśrayam,मद्-भक्तः प्रतिबुद्धार्थो मत्-प्रसादेन भूयसा निःश्रेयसं स्व-संस्थानं कैवल्याख्यं मद्-आश्रयम्
3,27,29,prāpnotīhāñjasā dhīraḥ sva-dṛśā cchinna-saṃśayaḥ yad gatvā na nivarteta yogī liṅgād vinirgame,प्राप्नोतीहाञ्जसा धीरः स्व-दृशा च्छिन्न-संशयः यद् गत्वा न निवर्तेत योगी लिङ्गाद् विनिर्गमे
3,27,30,yadā na yogopacitāsu ceto māyāsu siddhasya viṣajjate 'ṅga ananya-hetuṣv atha me gatiḥ syād ātyantikī yatra na mṛtyu-hāsaḥ,यदा न योगोपचितासु चेतो मायासु सिद्धस्य विषज्जते ऽङ्ग अनन्य-हेतुष्व् अथ मे गतिः स्याद् आत्यन्तिकी यत्र न मृत्यु-हासः
3,28,1,bhp_03.28.001 śrī-bhagavān uvāca yogasya lakṣaṇaṃ vakṣye sabījasya nṛpātmaje mano yenaiva vidhinā prasannaṃ yāti sat-patham,भ्प्_०३.२८.००१ श्री-भगवान् उवाच योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे मनो येनैव विधिना प्रसन्नं याति सत्-पथम्
3,28,2,sva-dharmācaraṇaṃ śaktyā vidharmāc ca nivartanam daivāl labdhena santoṣa ātmavic-caraṇārcanam,स्व-धर्माचरणं शक्त्या विधर्माच् च निवर्तनम् दैवाल् लब्धेन सन्तोष आत्मविच्-चरणार्चनम्
3,28,3,grāmya-dharma-nivṛttiś ca mokṣa-dharma-ratis tathā mita-medhyādanaṃ śaśvad vivikta-kṣema-sevanam,ग्राम्य-धर्म-निवृत्तिश् च मोक्ष-धर्म-रतिस् तथा मित-मेध्यादनं शश्वद् विविक्त-क्षेम-सेवनम्
3,28,4,ahiṃsā satyam asteyaṃ yāvad-artha-parigrahaḥ brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ svādhyāyaḥ puruṣārcanam,अहिंसा सत्यम् अस्तेयं यावद्-अर्थ-परिग्रहः ब्रह्मचर्यं तपः शौचं स्वाध्यायः पुरुषार्चनम्
3,28,5,maunaṃ sad-āsana-jayaḥ sthairyaṃ prāṇa-jayaḥ śanaiḥ pratyāhāraś cendriyāṇāṃ viṣayān manasā hṛdi,मौनं सद्-आसन-जयः स्थैर्यं प्राण-जयः शनैः प्रत्याहारश् चेन्द्रियाणां विषयान् मनसा हृदि
3,28,6,sva-dhiṣṇyānām eka-deśe manasā prāṇa-dhāraṇam vaikuṇṭha-līlābhidhyānaṃ samādhānaṃ tathātmanaḥ,स्व-धिष्ण्यानाम् एक-देशे मनसा प्राण-धारणम् वैकुण्ठ-लीलाभिध्यानं समाधानं तथात्मनः
3,28,7,etair anyaiś ca pathibhir mano duṣṭam asat-patham buddhyā yuñjīta śanakair jita-prāṇo hy atandritaḥ,एतैर् अन्यैश् च पथिभिर् मनो दुष्टम् असत्-पथम् बुद्ध्या युञ्जीत शनकैर् जित-प्राणो ह्य् अतन्द्रितः
3,28,8,śucau deśe pratiṣṭhāpya vijitāsana āsanam tasmin svasti samāsīna ṛju-kāyaḥ samabhyaset,शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य विजितासन आसनम् तस्मिन् स्वस्ति समासीन ऋजु-कायः समभ्यसेत्
3,28,9,prāṇasya śodhayen mārgaṃ pūra-kumbhaka-recakaiḥ pratikūlena vā cittaṃ yathā sthiram acañcalam,प्राणस्य शोधयेन् मार्गं पूर-कुम्भक-रेचकैः प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरम् अचञ्चलम्
3,28,10,mano 'cirāt syād virajaṃ jita-śvāsasya yoginaḥ vāyv-agnibhyāṃ yathā lohaṃ dhmātaṃ tyajati vai malam,मनो ऽचिरात् स्याद् विरजं जित-श्वासस्य योगिनः वाय्व्-अग्निभ्यां यथा लोहं ध्मातं त्यजति वै मलम्
3,28,11,prāṇāyāmair dahed doṣān dhāraṇābhiś ca kilbiṣān pratyāhāreṇa saṃsargān dhyānenānīśvarān guṇān,प्राणायामैर् दहेद् दोषान् धारणाभिश् च किल्बिषान् प्रत्याहारेण संसर्गान् ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्
3,28,12,yadā manaḥ svaṃ virajaṃ yogena susamāhitam kāṣṭhāṃ bhagavato dhyāyet sva-nāsāgrāvalokanaḥ,यदा मनः स्वं विरजं योगेन सुसमाहितम् काष्ठां भगवतो ध्यायेत् स्व-नासाग्रावलोकनः
3,28,13,prasanna-vadanāmbhojaṃ padma-garbhāruṇekṣaṇam nīlotpala-dala-śyāmaṃ śaṅkha-cakra-gadā-dharam,प्रसन्न-वदनाम्भोजं पद्म-गर्भारुणेक्षणम् नीलोत्पल-दल-श्यामं शङ्ख-चक्र-गदा-धरम्
3,28,14,lasat-paṅkaja-kiñjalka- pīta-kauśeya-vāsasam śrīvatsa-vakṣasaṃ bhrājat kaustubhāmukta-kandharam,लसत्-पङ्कज-किञ्जल्क- पीत-कौशेय-वाससम् श्रीवत्स-वक्षसं भ्राजत् कौस्तुभामुक्त-कन्धरम्
3,28,15,matta-dvirepha-kalayā parītaṃ vana-mālayā parārdhya-hāra-valaya- kirīṭāṅgada-nūpuram,मत्त-द्विरेफ-कलया परीतं वन-मालया परार्ध्य-हार-वलय- किरीटाङ्गद-नूपुरम्
3,28,16,kāñcī-guṇollasac-chroṇiṃ hṛdayāmbhoja-viṣṭaram darśanīyatamaṃ śāntaṃ mano-nayana-vardhanam,काञ्ची-गुणोल्लसच्-छ्रोणिं हृदयाम्भोज-विष्टरम् दर्शनीयतमं शान्तं मनो-नयन-वर्धनम्
3,28,17,apīcya-darśanaṃ śaśvat sarva-loka-namaskṛtam santaṃ vayasi kaiśore bhṛtyānugraha-kātaram,अपीच्य-दर्शनं शश्वत् सर्व-लोक-नमस्कृतम् सन्तं वयसि कैशोरे भृत्यानुग्रह-कातरम्
3,28,18,kīrtanya-tīrtha-yaśasaṃ puṇya-śloka-yaśaskaram dhyāyed devaṃ samagrāṅgaṃ yāvan na cyavate manaḥ,कीर्तन्य-तीर्थ-यशसं पुण्य-श्लोक-यशस्करम् ध्यायेद् देवं समग्राङ्गं यावन् न च्यवते मनः
3,28,19,sthitaṃ vrajantam āsīnaṃ śayānaṃ vā guhāśayam prekṣaṇīyehitaṃ dhyāyec chuddha-bhāvena cetasā,स्थितं व्रजन्तम् आसीनं शयानं वा गुहाशयम् प्रेक्षणीयेहितं ध्यायेच् छुद्ध-भावेन चेतसा
3,28,20,tasmin labdha-padaṃ cittaṃ sarvāvayava-saṃsthitam vilakṣyaikatra saṃyujyād aṅge bhagavato muniḥ,तस्मिन् लब्ध-पदं चित्तं सर्वावयव-संस्थितम् विलक्ष्यैकत्र संयुज्याद् अङ्गे भगवतो मुनिः
3,28,21,sañcintayed bhagavataś caraṇāravindaṃ vajrāṅkuśa-dhvaja-saroruha-lāñchanāḍhyam amp;uttuṅga-rakta-vilasan-nakha-cakravāla- jyotsnābhir āhata-mahad-dhṛdayāndhakāram,सञ्चिन्तयेद् भगवतश् चरणारविन्दं वज्राङ्कुश-ध्वज-सरोरुह-लाञ्छनाढ्यम् अम्प्;उत्तुङ्ग-रक्त-विलसन्-नख-चक्रवाल- ज्योत्स्नाभिर् आहत-महद्-धृदयान्धकारम्
3,28,22,yac-chauca-niḥsṛta-sarit-pravarodakena tīrthena mūrdhny adhikṛtena śivaḥ śivo 'bhūt yac-chauca-niḥsṛta-sarit-pravarodakena tīrthena mūrdhny adhikṛtena śivaḥ śivo 'bhūt dhyātur manaḥ-śamala-śaila-nisṛṣṭa-vajraṃ dhyāyec ciraṃ bhagavataś caraṇāravindam,यच्-छौच-निःसृत-सरित्-प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्य् अधिकृतेन शिवः शिवो ऽभूत् यच्-छौच-निःसृत-सरित्-प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्न्य् अधिकृतेन शिवः शिवो ऽभूत् ध्यातुर् मनः-शमल-शैल-निसृष्ट-वज्रं ध्यायेच् चिरं भगवतश् चरणारविन्दम्
3,28,23,jānu-dvayaṃ jalaja-locanayā jananyā lakṣmyākhilasya sura-vanditayā vidhātuḥ jānu-dvayaṃ jalaja-locanayā jananyā lakṣmyākhilasya sura-vanditayā vidhātuḥ ūrvor nidhāya kara-pallava-rociṣā yat saṃlālitaṃ hṛdi vibhor abhavasya kuryāt,जानु-द्वयं जलज-लोचनया जनन्या लक्ष्म्याखिलस्य सुर-वन्दितया विधातुः जानु-द्वयं जलज-लोचनया जनन्या लक्ष्म्याखिलस्य सुर-वन्दितया विधातुः ऊर्वोर् निधाय कर-पल्लव-रोचिषा यत् संलालितं हृदि विभोर् अभवस्य कुर्यात्
3,28,24,ūrū suparṇa-bhujayor adhi śobhamānāv ojo-nidhī atasikā-kusumāvabhāsau ūrū suparṇa-bhujayor adhi śobhamānāv ojo-nidhī atasikā-kusumāvabhāsau vyālambi-pīta-vara-vāsasi vartamāna- kāñcī-kalāpa-parirambhi nitamba-bimbam,ऊरू सुपर्ण-भुजयोर् अधि शोभमानाव् ओजो-निधी अतसिका-कुसुमावभासौ ऊरू सुपर्ण-भुजयोर् अधि शोभमानाव् ओजो-निधी अतसिका-कुसुमावभासौ व्यालम्बि-पीत-वर-वाससि वर्तमान- काञ्ची-कलाप-परिरम्भि नितम्ब-बिम्बम्
3,28,25,nābhi-hradaṃ bhuvana-kośa-guhodara-sthaṃ yatrātma-yoni-dhiṣaṇākhila-loka-padmam nābhi-hradaṃ bhuvana-kośa-guhodara-sthaṃ yatrātma-yoni-dhiṣaṇākhila-loka-padmam vyūḍhaṃ harin-maṇi-vṛṣa-stanayor amuṣya dhyāyed dvayaṃ viśada-hāra-mayūkha-gauram,नाभि-ह्रदं भुवन-कोश-गुहोदर-स्थं यत्रात्म-योनि-धिषणाखिल-लोक-पद्मम् नाभि-ह्रदं भुवन-कोश-गुहोदर-स्थं यत्रात्म-योनि-धिषणाखिल-लोक-पद्मम् व्यूढं हरिन्-मणि-वृष-स्तनयोर् अमुष्य ध्यायेद् द्वयं विशद-हार-मयूख-गौरम्
3,28,26,vakṣo 'dhivāsam ṛṣabhasya mahā-vibhūteḥ puṃsāṃ mano-nayana-nirvṛtim ādadhānam vakṣo 'dhivāsam ṛṣabhasya mahā-vibhūteḥ puṃsāṃ mano-nayana-nirvṛtim ādadhānam kaṇṭhaṃ ca kaustubha-maṇer adhibhūṣaṇārthaṃ kuryān manasy akhila-loka-namaskṛtasya,वक्षो ऽधिवासम् ऋषभस्य महा-विभूतेः पुंसां मनो-नयन-निर्वृतिम् आदधानम् वक्षो ऽधिवासम् ऋषभस्य महा-विभूतेः पुंसां मनो-नयन-निर्वृतिम् आदधानम् कण्ठं च कौस्तुभ-मणेर् अधिभूषणार्थं कुर्यान् मनस्य् अखिल-लोक-नमस्कृतस्य
3,28,27,bāhūṃś ca mandara-gireḥ parivartanena nirṇikta-bāhu-valayān adhiloka-pālān bāhūṃś ca mandara-gireḥ parivartanena nirṇikta-bāhu-valayān adhiloka-pālān sañcintayed daśa-śatāram asahya-tejaḥ śaṅkhaṃ ca tat-kara-saroruha-rāja-haṃsam,बाहूंश् च मन्दर-गिरेः परिवर्तनेन निर्णिक्त-बाहु-वलयान् अधिलोक-पालान् बाहूंश् च मन्दर-गिरेः परिवर्तनेन निर्णिक्त-बाहु-वलयान् अधिलोक-पालान् सञ्चिन्तयेद् दश-शतारम् असह्य-तेजः शङ्खं च तत्-कर-सरोरुह-राज-हंसम्
3,28,28,kaumodakīṃ bhagavato dayitāṃ smareta digdhām arāti-bhaṭa-śoṇita-kardamena kaumodakīṃ bhagavato dayitāṃ smareta digdhām arāti-bhaṭa-śoṇita-kardamena mālāṃ madhuvrata-varūtha-giropaghuṣṭāṃ caityasya tattvam amalaṃ maṇim asya kaṇṭhe,कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत दिग्धाम् अराति-भट-शोणित-कर्दमेन कौमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत दिग्धाम् अराति-भट-शोणित-कर्दमेन मालां मधुव्रत-वरूथ-गिरोपघुष्टां चैत्यस्य तत्त्वम् अमलं मणिम् अस्य कण्ठे
3,28,29,bhṛtyānukampita-dhiyeha gṛhīta-mūrteḥ sañcintayed bhagavato vadanāravindam bhṛtyānukampita-dhiyeha gṛhīta-mūrteḥ sañcintayed bhagavato vadanāravindam yad visphuran-makara-kuṇḍala-valgitena vidyotitāmala-kapolam udāra-nāsam,भृत्यानुकम्पित-धियेह गृहीत-मूर्तेः सञ्चिन्तयेद् भगवतो वदनारविन्दम् भृत्यानुकम्पित-धियेह गृहीत-मूर्तेः सञ्चिन्तयेद् भगवतो वदनारविन्दम् यद् विस्फुरन्-मकर-कुण्डल-वल्गितेन विद्योतितामल-कपोलम् उदार-नासम्
3,28,30,yac chrī-niketam alibhiḥ parisevyamānaṃ bhūtyā svayā kuṭila-kuntala-vṛnda-juṣṭam yac chrī-niketam alibhiḥ parisevyamānaṃ bhūtyā svayā kuṭila-kuntala-vṛnda-juṣṭam mīna-dvayāśrayam adhikṣipad abja-netraṃ dhyāyen manomayam atandrita ullasad-bhru,यच् छ्री-निकेतम् अलिभिः परिसेव्यमानं भूत्या स्वया कुटिल-कुन्तल-वृन्द-जुष्टम् यच् छ्री-निकेतम् अलिभिः परिसेव्यमानं भूत्या स्वया कुटिल-कुन्तल-वृन्द-जुष्टम् मीन-द्वयाश्रयम् अधिक्षिपद् अब्ज-नेत्रं ध्यायेन् मनोमयम् अतन्द्रित उल्लसद्-भ्रु
3,28,31,tasyāvalokam adhikaṃ kṛpayātighora- tāpa-trayopaśamanāya nisṛṣṭam akṣṇoḥ tasyāvalokam adhikaṃ kṛpayātighora- tāpa-trayopaśamanāya nisṛṣṭam akṣṇoḥ snigdha-smitānuguṇitaṃ vipula-prasādaṃ dhyāyec ciraṃ vipula-bhāvanayā guhāyām,तस्यावलोकम् अधिकं कृपयातिघोर- ताप-त्रयोपशमनाय निसृष्टम् अक्ष्णोः तस्यावलोकम् अधिकं कृपयातिघोर- ताप-त्रयोपशमनाय निसृष्टम् अक्ष्णोः स्निग्ध-स्मितानुगुणितं विपुल-प्रसादं ध्यायेच् चिरं विपुल-भावनया गुहायाम्
3,28,32,hāsaṃ harer avanatākhila-loka-tīvra- śokāśru-sāgara-viśoṣaṇam atyudāram hāsaṃ harer avanatākhila-loka-tīvra- śokāśru-sāgara-viśoṣaṇam atyudāram sammohanāya racitaṃ nija-māyayāsya bhrū-maṇḍalaṃ muni-kṛte makara-dhvajasya,हासं हरेर् अवनताखिल-लोक-तीव्र- शोकाश्रु-सागर-विशोषणम् अत्युदारम् हासं हरेर् अवनताखिल-लोक-तीव्र- शोकाश्रु-सागर-विशोषणम् अत्युदारम् सम्मोहनाय रचितं निज-माययास्य भ्रू-मण्डलं मुनि-कृते मकर-ध्वजस्य
3,28,33,dhyānāyanaṃ prahasitaṃ bahulādharoṣṭha- bhāsāruṇāyita-tanu-dvija-kunda-paṅkti dhyānāyanaṃ prahasitaṃ bahulādharoṣṭha- bhāsāruṇāyita-tanu-dvija-kunda-paṅkti dhyāyet svadeha-kuhare 'vasitasya viṣṇor bhaktyārdrayārpita-manā na pṛthag didṛkṣet,ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठ- भासारुणायित-तनु-द्विज-कुन्द-पङ्क्ति ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठ- भासारुणायित-तनु-द्विज-कुन्द-पङ्क्ति ध्यायेत् स्वदेह-कुहरे ऽवसितस्य विष्णोर् भक्त्यार्द्रयार्पित-मना न पृथग् दिदृक्षेत्
3,28,34,evaṃ harau bhagavati pratilabdha-bhāvo bhaktyā dravad-dhṛdaya utpulakaḥ pramodāt evaṃ harau bhagavati pratilabdha-bhāvo bhaktyā dravad-dhṛdaya utpulakaḥ pramodāt autkaṇṭhya-bāṣpa-kalayā muhur ardyamānas tac cāpi citta-baḍiśaṃ śanakair viyuṅkte,एवं हरौ भगवति प्रतिलब्ध-भावो भक्त्या द्रवद्-धृदय उत्पुलकः प्रमोदात् एवं हरौ भगवति प्रतिलब्ध-भावो भक्त्या द्रवद्-धृदय उत्पुलकः प्रमोदात् औत्कण्ठ्य-बाष्प-कलया मुहुर् अर्द्यमानस् तच् चापि चित्त-बडिशं शनकैर् वियुङ्क्ते
3,28,35,muktāśrayaṃ yarhi nirviṣayaṃ viraktaṃ nirvāṇam ṛcchati manaḥ sahasā yathārciḥ muktāśrayaṃ yarhi nirviṣayaṃ viraktaṃ nirvāṇam ṛcchati manaḥ sahasā yathārciḥ ātmānam atra puruṣo 'vyavadhānam ekam anvīkṣate pratinivṛtta-guṇa-pravāhaḥ,मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तं निर्वाणम् ऋच्छति मनः सहसा यथार्चिः मुक्ताश्रयं यर्हि निर्विषयं विरक्तं निर्वाणम् ऋच्छति मनः सहसा यथार्चिः आत्मानम् अत्र पुरुषो ऽव्यवधानम् एकम् अन्वीक्षते प्रतिनिवृत्त-गुण-प्रवाहः
3,28,36,so 'py etayā caramayā manaso nivṛttyā tasmin mahimny avasitaḥ sukha-duḥkha-bāhye so 'py etayā caramayā manaso nivṛttyā tasmin mahimny avasitaḥ sukha-duḥkha-bāhye hetutvam apy asati kartari duḥkhayor yat svātman vidhatta upalabdha-parātma-kāṣṭhaḥ,सो ऽप्य् एतया चरमया मनसो निवृत्त्या तस्मिन् महिम्न्य् अवसितः सुख-दुःख-बाह्ये सो ऽप्य् एतया चरमया मनसो निवृत्त्या तस्मिन् महिम्न्य् अवसितः सुख-दुःख-बाह्ये हेतुत्वम् अप्य् असति कर्तरि दुःखयोर् यत् स्वात्मन् विधत्त उपलब्ध-परात्म-काष्ठः
3,28,37,dehaṃ ca taṃ na caramaḥ sthitam utthitaṃ vā siddho vipaśyati yato 'dhyagamat svarūpam dehaṃ ca taṃ na caramaḥ sthitam utthitaṃ vā siddho vipaśyati yato 'dhyagamat svarūpam daivād upetam atha daiva-vaśād apetaṃ vāso yathā parikṛtaṃ madirā-madāndhaḥ,देहं च तं न चरमः स्थितम् उत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतो ऽध्यगमत् स्वरूपम् देहं च तं न चरमः स्थितम् उत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतो ऽध्यगमत् स्वरूपम् दैवाद् उपेतम् अथ दैव-वशाद् अपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरा-मदान्धः
3,28,38,deho 'pi daiva-vaśagaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ deho 'pi daiva-vaśagaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ taṃ sa-prapañcam adhirūḍha-samādhi-yogaḥ svāpnaṃ punar na bhajate pratibuddha-vastuḥ,देहो ऽपि दैव-वशगः खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः देहो ऽपि दैव-वशगः खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः तं स-प्रपञ्चम् अधिरूढ-समाधि-योगः स्वाप्नं पुनर् न भजते प्रतिबुद्ध-वस्तुः
3,28,39,yathā putrāc ca vittāc ca pṛthaṅ martyaḥ pratīyate apy ātmatvenābhimatād dehādeḥ puruṣas tathā,यथा पुत्राच् च वित्ताच् च पृथङ् मर्त्यः प्रतीयते अप्य् आत्मत्वेनाभिमताद् देहादेः पुरुषस् तथा
3,28,40,yatholmukād visphuliṅgād dhūmād vāpi sva-sambhavāt apy ātmatvenābhimatād yathāgniḥ pṛthag ulmukāt,यथोल्मुकाद् विस्फुलिङ्गाद् धूमाद् वापि स्व-सम्भवात् अप्य् आत्मत्वेनाभिमताद् यथाग्निः पृथग् उल्मुकात्
3,28,41,bhūtendriyāntaḥ-karaṇāt pradhānāj jīva-saṃjñitāt ātmā tathā pṛthag draṣṭā bhagavān brahma-saṃjñitaḥ,भूतेन्द्रियान्तः-करणात् प्रधानाज् जीव-संज्ञितात् आत्मा तथा पृथग् द्रष्टा भगवान् ब्रह्म-संज्ञितः
3,28,42,sarva-bhūteṣu cātmānaṃ sarva-bhūtāni cātmani īkṣetānanya-bhāvena bhūteṣv iva tad-ātmatām,सर्व-भूतेषु चात्मानं सर्व-भूतानि चात्मनि ईक्षेतानन्य-भावेन भूतेष्व् इव तद्-आत्मताम्
3,28,43,sva-yoniṣu yathā jyotir ekaṃ nānā pratīyate yonīnāṃ guṇa-vaiṣamyāt tathātmā prakṛtau sthitaḥ,स्व-योनिषु यथा ज्योतिर् एकं नाना प्रतीयते योनीनां गुण-वैषम्यात् तथात्मा प्रकृतौ स्थितः
3,28,44,tasmād imāṃ svāṃ prakṛtiṃ daivīṃ sad-asad-ātmikām durvibhāvyāṃ parābhāvya svarūpeṇāvatiṣṭhate,तस्माद् इमां स्वां प्रकृतिं दैवीं सद्-असद्-आत्मिकाम् दुर्विभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते
3,29,1,bhp_03.29.001 devahūtir uvāca lakṣaṇaṃ mahad-ādīnāṃ prakṛteḥ puruṣasya ca svarūpaṃ lakṣyate 'mīṣāṃ yena tat-pāramārthikam,भ्प्_०३.२९.००१ देवहूतिर् उवाच लक्षणं महद्-आदीनां प्रकृतेः पुरुषस्य च स्वरूपं लक्ष्यते ऽमीषां येन तत्-पारमार्थिकम्
3,29,2,yathā sāṅkhyeṣu kathitaṃ yan-mūlaṃ tat pracakṣate bhakti-yogasya me mārgaṃ brūhi vistaraśaḥ prabho,यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्-मूलं तत् प्रचक्षते भक्ति-योगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरशः प्रभो
3,29,3,virāgo yena puruṣo bhagavan sarvato bhavet ācakṣva jīva-lokasya vividhā mama saṃsṛtīḥ,विरागो येन पुरुषो भगवन् सर्वतो भवेत् आचक्ष्व जीव-लोकस्य विविधा मम संसृतीः
3,29,4,kālasyeśvara-rūpasya pareṣāṃ ca parasya te svarūpaṃ bata kurvanti yad-dhetoḥ kuśalaṃ janāḥ,कालस्येश्वर-रूपस्य परेषां च परस्य ते स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्-धेतोः कुशलं जनाः
3,29,5,lokasya mithyābhimater acakṣuṣaś ciraṃ prasuptasya tamasy anāśraye śrāntasya karmasv anuviddhayā dhiyā tvam āvirāsīḥ kila yoga-bhāskaraḥ,लोकस्य मिथ्याभिमतेर् अचक्षुषश् चिरं प्रसुप्तस्य तमस्य् अनाश्रये श्रान्तस्य कर्मस्व् अनुविद्धया धिया त्वम् आविरासीः किल योग-भास्करः
3,29,6,bhp_03.29.006 maitreya uvāca iti mātur vacaḥ ślakṣṇaṃ pratinandya mahā-muniḥ ābabhāṣe kuru-śreṣṭha prītas tāṃ karuṇārditaḥ,भ्प्_०३.२९.००६ मैत्रेय उवाच इति मातुर् वचः श्लक्ष्णं प्रतिनन्द्य महा-मुनिः आबभाषे कुरु-श्रेष्ठ प्रीतस् तां करुणार्दितः
3,29,7,bhp_03.29.007 śrī-bhagavān uvāca bhakti-yogo bahu-vidho mārgair bhāmini bhāvyate svabhāva-guṇa-mārgeṇa puṃsāṃ bhāvo vibhidyate,भ्प्_०३.२९.००७ श्री-भगवान् उवाच भक्ति-योगो बहु-विधो मार्गैर् भामिनि भाव्यते स्वभाव-गुण-मार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते
3,29,8,abhisandhāya yo hiṃsāṃ dambhaṃ mātsaryam eva vā saṃrambhī bhinna-dṛg bhāvaṃ mayi kuryāt sa tāmasaḥ,अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यम् एव वा संरम्भी भिन्न-दृग् भावं मयि कुर्यात् स तामसः
3,29,9,viṣayān abhisandhāya yaśa aiśvaryam eva vā arcādāv arcayed yo māṃ pṛthag-bhāvaḥ sa rājasaḥ,विषयान् अभिसन्धाय यश ऐश्वर्यम् एव वा अर्चादाव् अर्चयेद् यो मां पृथग्-भावः स राजसः
3,29,10,karma-nirhāram uddiśya parasmin vā tad-arpaṇam yajed yaṣṭavyam iti vā pṛthag-bhāvaḥ sa sāttvikaḥ,कर्म-निर्हारम् उद्दिश्य परस्मिन् वा तद्-अर्पणम् यजेद् यष्टव्यम् इति वा पृथग्-भावः स सात्त्विकः
3,29,11,mad-guṇa-śruti-mātreṇa mayi sarva-guhāśaye mano-gatir avicchinnā yathā gaṅgāmbhaso 'mbudhau,मद्-गुण-श्रुति-मात्रेण मयि सर्व-गुहाशये मनो-गतिर् अविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसो ऽम्बुधौ
3,29,12,lakṣaṇaṃ bhakti-yogasya nirguṇasya hy udāhṛtam ahaituky avyavahitā yā bhaktiḥ puruṣottame,लक्षणं भक्ति-योगस्य निर्गुणस्य ह्य् उदाहृतम् अहैतुक्य् अव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे
3,29,13,sālokya-sārṣṭi-sāmīpya- sārūpyaikatvam apy uta dīyamānaṃ na gṛhṇanti vinā mat-sevanaṃ janāḥ,सालोक्य-सार्ष्टि-सामीप्य- सारूप्यैकत्वम् अप्य् उत दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्-सेवनं जनाः
3,29,14,sa eva bhakti-yogākhya ātyantika udāhṛtaḥ yenātivrajya tri-guṇaṃ mad-bhāvāyopapadyate,स एव भक्ति-योगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः येनातिव्रज्य त्रि-गुणं मद्-भावायोपपद्यते
3,29,15,niṣevitenānimittena sva-dharmeṇa mahīyasā kriyā-yogena śastena nātihiṃsreṇa nityaśaḥ,निषेवितेनानिमित्तेन स्व-धर्मेण महीयसा क्रिया-योगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यशः
3,29,16,mad-dhiṣṇya-darśana-sparśa- pūjā-stuty-abhivandanaiḥ bhūteṣu mad-bhāvanayā sattvenāsaṅgamena ca,मद्-धिष्ण्य-दर्शन-स्पर्श- पूजा-स्तुत्य्-अभिवन्दनैः भूतेषु मद्-भावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च
3,29,17,mahatāṃ bahu-mānena dīnānām anukampayā maitryā caivātma-tulyeṣu yamena niyamena ca,महतां बहु-मानेन दीनानाम् अनुकम्पया मैत्र्या चैवात्म-तुल्येषु यमेन नियमेन च
3,29,18,ādhyātmikānuśravaṇān nāma-saṅkīrtanāc ca me ārjavenārya-saṅgena nirahaṅkriyayā tathā,आध्यात्मिकानुश्रवणान् नाम-सङ्कीर्तनाच् च मे आर्जवेनार्य-सङ्गेन निरहङ्क्रियया तथा
3,29,19,mad-dharmaṇo guṇair etaiḥ parisaṃśuddha āśayaḥ puruṣasyāñjasābhyeti śruta-mātra-guṇaṃ hi mām,मद्-धर्मणो गुणैर् एतैः परिसंशुद्ध आशयः पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुत-मात्र-गुणं हि माम्
3,29,20,yathā vāta-ratho ghrāṇam āvṛṅkte gandha āśayāt evaṃ yoga-rataṃ ceta ātmānam avikāri yat,यथा वात-रथो घ्राणम् आवृङ्क्ते गन्ध आशयात् एवं योग-रतं चेत आत्मानम् अविकारि यत्
3,29,21,ahaṃ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmāvasthitaḥ sadā tam avajñāya māṃ martyaḥ kurute 'rcā-viḍambanam,अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थितः सदा तम् अवज्ञाय मां मर्त्यः कुरुते ऽर्चा-विडम्बनम्
3,29,22,yo māṃ sarveṣu bhūteṣu santam ātmānam īśvaram hitvārcāṃ bhajate mauḍhyād bhasmany eva juhoti saḥ,यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तम् आत्मानम् ईश्वरम् हित्वार्चां भजते मौढ्याद् भस्मन्य् एव जुहोति सः
3,29,23,dviṣataḥ para-kāye māṃ mānino bhinna-darśinaḥ bhūteṣu baddha-vairasya na manaḥ śāntim ṛcchati,द्विषतः पर-काये मां मानिनो भिन्न-दर्शिनः भूतेषु बद्ध-वैरस्य न मनः शान्तिम् ऋच्छति
3,29,24,aham uccāvacair dravyaiḥ kriyayotpannayānaghe naiva tuṣye 'rcito 'rcāyāṃ bhūta-grāmāvamāninaḥ,अहम् उच्चावचैर् द्रव्यैः क्रिययोत्पन्नयानघे नैव तुष्ये ऽर्चितो ऽर्चायां भूत-ग्रामावमानिनः
3,29,25,arcādāv arcayet tāvad īśvaraṃ māṃ sva-karma-kṛt yāvan na veda sva-hṛdi sarva-bhūteṣv avasthitam,अर्चादाव् अर्चयेत् तावद् ईश्वरं मां स्व-कर्म-कृत् यावन् न वेद स्व-हृदि सर्व-भूतेष्व् अवस्थितम्
3,29,26,ātmanaś ca parasyāpi yaḥ karoty antarodaram tasya bhinna-dṛśo mṛtyur vidadhe bhayam ulbaṇam,आत्मनश् च परस्यापि यः करोत्य् अन्तरोदरम् तस्य भिन्न-दृशो मृत्युर् विदधे भयम् उल्बणम्
3,29,27,atha māṃ sarva-bhūteṣu bhūtātmānaṃ kṛtālayam arhayed dāna-mānābhyāṃ maitryābhinnena cakṣuṣā,अथ मां सर्व-भूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् अर्हयेद् दान-मानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा
3,29,28,jīvāḥ śreṣṭhā hy ajīvānāṃ tataḥ prāṇa-bhṛtaḥ śubhe tataḥ sa-cittāḥ pravarās tataś cendriya-vṛttayaḥ,जीवाः श्रेष्ठा ह्य् अजीवानां ततः प्राण-भृतः शुभे ततः स-चित्ताः प्रवरास् ततश् चेन्द्रिय-वृत्तयः
3,29,29,tatrāpi sparśa-vedibhyaḥ pravarā rasa-vedinaḥ tebhyo gandha-vidaḥ śreṣṭhās tataḥ śabda-vido varāḥ,तत्रापि स्पर्श-वेदिभ्यः प्रवरा रस-वेदिनः तेभ्यो गन्ध-विदः श्रेष्ठास् ततः शब्द-विदो वराः
3,29,30,rūpa-bheda-vidas tatra tataś cobhayato-dataḥ teṣāṃ bahu-padāḥ śreṣṭhāś catuṣ-pādas tato dvi-pāt,रूप-भेद-विदस् तत्र ततश् चोभयतो-दतः तेषां बहु-पदाः श्रेष्ठाश् चतुष्-पादस् ततो द्वि-पात्
3,29,31,tato varṇāś ca catvāras teṣāṃ brāhmaṇa uttamaḥ brāhmaṇeṣv api veda-jño hy artha-jño 'bhyadhikas tataḥ,ततो वर्णाश् च चत्वारस् तेषां ब्राह्मण उत्तमः ब्राह्मणेष्व् अपि वेद-ज्ञो ह्य् अर्थ-ज्ञो ऽभ्यधिकस् ततः
3,29,32,artha-jñāt saṃśaya-cchettā tataḥ śreyān sva-karma-kṛt mukta-saṅgas tato bhūyān adogdhā dharmam ātmanaḥ,अर्थ-ज्ञात् संशय-च्छेत्ता ततः श्रेयान् स्व-कर्म-कृत् मुक्त-सङ्गस् ततो भूयान् अदोग्धा धर्मम् आत्मनः
3,29,33,tasmān mayy arpitāśeṣa- kriyārthātmā nirantaraḥ mayy arpitātmanaḥ puṃso mayi sannyasta-karmaṇaḥ na paśyāmi paraṃ bhūtam akartuḥ sama-darśanāt,तस्मान् मय्य् अर्पिताशेष- क्रियार्थात्मा निरन्तरः मय्य् अर्पितात्मनः पुंसो मयि सन्न्यस्त-कर्मणः न पश्यामि परं भूतम् अकर्तुः सम-दर्शनात्
3,29,34,manasaitāni bhūtāni praṇamed bahu-mānayan īśvaro jīva-kalayā praviṣṭo bhagavān iti,मनसैतानि भूतानि प्रणमेद् बहु-मानयन् ईश्वरो जीव-कलया प्रविष्टो भगवान् इति
3,29,35,bhakti-yogaś ca yogaś ca mayā mānavy udīritaḥ yayor ekatareṇaiva puruṣaḥ puruṣaṃ vrajet,भक्ति-योगश् च योगश् च मया मानव्य् उदीरितः ययोर् एकतरेणैव पुरुषः पुरुषं व्रजेत्
3,29,36,etad bhagavato rūpaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ daivaṃ karma-viceṣṭitam,एतद् भगवतो रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्म-विचेष्टितम्
3,29,37,rūpa-bhedāspadaṃ divyaṃ kāla ity abhidhīyate bhūtānāṃ mahad-ādīnāṃ yato bhinna-dṛśāṃ bhayam,रूप-भेदास्पदं दिव्यं काल इत्य् अभिधीयते भूतानां महद्-आदीनां यतो भिन्न-दृशां भयम्
3,29,38,yo 'ntaḥ praviśya bhūtāni bhūtair atty akhilāśrayaḥ sa viṣṇv-ākhyo 'dhiyajño 'sau kālaḥ kalayatāṃ prabhuḥ,यो ऽन्तः प्रविश्य भूतानि भूतैर् अत्त्य् अखिलाश्रयः स विष्ण्व्-आख्यो ऽधियज्ञो ऽसौ कालः कलयतां प्रभुः
3,29,39,na cāsya kaścid dayito na dveṣyo na ca bāndhavaḥ āviśaty apramatto 'sau pramattaṃ janam anta-kṛt,न चास्य कश्चिद् दयितो न द्वेष्यो न च बान्धवः आविशत्य् अप्रमत्तो ऽसौ प्रमत्तं जनम् अन्त-कृत्
3,29,40,yad-bhayād vāti vāto 'yaṃ sūryas tapati yad-bhayāt yad-bhayād varṣate devo bha-gaṇo bhāti yad-bhayāt,यद्-भयाद् वाति वातो ऽयं सूर्यस् तपति यद्-भयात् यद्-भयाद् वर्षते देवो भ-गणो भाति यद्-भयात्
3,29,41,yad vanaspatayo bhītā latāś cauṣadhibhiḥ saha sve sve kāle 'bhigṛhṇanti puṣpāṇi ca phalāni ca,यद् वनस्पतयो भीता लताश् चौषधिभिः सह स्वे स्वे काले ऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च
3,29,42,sravanti sarito bhītā notsarpaty udadhir yataḥ agnir indhe sa-giribhir bhūr na majjati yad-bhayāt,स्रवन्ति सरितो भीता नोत्सर्पत्य् उदधिर् यतः अग्निर् इन्धे स-गिरिभिर् भूर् न मज्जति यद्-भयात्
3,29,43,nabho dadāti śvasatāṃ padaṃ yan-niyamād adaḥ lokaṃ sva-dehaṃ tanute mahān saptabhir āvṛtam,नभो ददाति श्वसतां पदं यन्-नियमाद् अदः लोकं स्व-देहं तनुते महान् सप्तभिर् आवृतम्
3,29,44,guṇābhimānino devāḥ sargādiṣv asya yad-bhayāt vartante 'nuyugaṃ yeṣāṃ vaśa etac carācaram,गुणाभिमानिनो देवाः सर्गादिष्व् अस्य यद्-भयात् वर्तन्ते ऽनुयुगं येषां वश एतच् चराचरम्
3,29,45,so 'nanto 'nta-karaḥ kālo 'nādir ādi-kṛd avyayaḥ janaṃ janena janayan mārayan mṛtyunāntakam,सो ऽनन्तो ऽन्त-करः कालो ऽनादिर् आदि-कृद् अव्ययः जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम्
3,30,1,bhp_03.30.001 kapila uvāca tasyaitasya jano nūnaṃ nāyaṃ vedoru-vikramam kālyamāno 'pi balino vāyor iva ghanāvaliḥ,भ्प्_०३.३०.००१ कपिल उवाच तस्यैतस्य जनो नूनं नायं वेदोरु-विक्रमम् काल्यमानो ऽपि बलिनो वायोर् इव घनावलिः
3,30,2,yaṃ yam artham upādatte duḥkhena sukha-hetave taṃ taṃ dhunoti bhagavān pumān chocati yat-kṛte,यं यम् अर्थम् उपादत्ते दुःखेन सुख-हेतवे तं तं धुनोति भगवान् पुमान् छोचति यत्-कृते
3,30,3,yad adhruvasya dehasya sānubandhasya durmatiḥ dhruvāṇi manyate mohād gṛha-kṣetra-vasūni ca,यद् अध्रुवस्य देहस्य सानुबन्धस्य दुर्मतिः ध्रुवाणि मन्यते मोहाद् गृह-क्षेत्र-वसूनि च
3,30,4,jantur vai bhava etasmin yāṃ yāṃ yonim anuvrajet tasyāṃ tasyāṃ sa labhate nirvṛtiṃ na virajyate,जन्तुर् वै भव एतस्मिन् यां यां योनिम् अनुव्रजेत् तस्यां तस्यां स लभते निर्वृतिं न विरज्यते
3,30,5,naraka-stho 'pi dehaṃ vai na pumāṃs tyaktum icchati nārakyāṃ nirvṛtau satyāṃ deva-māyā-vimohitaḥ,नरक-स्थो ऽपि देहं वै न पुमांस् त्यक्तुम् इच्छति नारक्यां निर्वृतौ सत्यां देव-माया-विमोहितः
3,30,6,ātma-jāyā-sutāgāra- paśu-draviṇa-bandhuṣu nirūḍha-mūla-hṛdaya ātmānaṃ bahu manyate,आत्म-जाया-सुतागार- पशु-द्रविण-बन्धुषु निरूढ-मूल-हृदय आत्मानं बहु मन्यते
3,30,7,sandahyamāna-sarvāṅga eṣām udvahanādhinā karoty avirataṃ mūḍho duritāni durāśayaḥ,सन्दह्यमान-सर्वाङ्ग एषाम् उद्वहनाधिना करोत्य् अविरतं मूढो दुरितानि दुराशयः
3,30,8,ākṣiptātmendriyaḥ strīṇām asatīnāṃ ca māyayā raho racitayālāpaiḥ śiśūnāṃ kala-bhāṣiṇām,आक्षिप्तात्मेन्द्रियः स्त्रीणाम् असतीनां च मायया रहो रचितयालापैः शिशूनां कल-भाषिणाम्
3,30,9,gṛheṣu kūṭa-dharmeṣu duḥkha-tantreṣv atandritaḥ kurvan duḥkha-pratīkāraṃ sukhavan manyate gṛhī,गृहेषु कूट-धर्मेषु दुःख-तन्त्रेष्व् अतन्द्रितः कुर्वन् दुःख-प्रतीकारं सुखवन् मन्यते गृही
3,30,10,arthair āpāditair gurvyā hiṃsayetas-tataś ca tān puṣṇāti yeṣāṃ poṣeṇa śeṣa-bhug yāty adhaḥ svayam,अर्थैर् आपादितैर् गुर्व्या हिंसयेतस्-ततश् च तान् पुष्णाति येषां पोषेण शेष-भुग् यात्य् अधः स्वयम्
3,30,11,vārtāyāṃ lupyamānāyām ārabdhāyāṃ punaḥ punaḥ lobhābhibhūto niḥsattvaḥ parārthe kurute spṛhām,वार्तायां लुप्यमानायाम् आरब्धायां पुनः पुनः लोभाभिभूतो निःसत्त्वः परार्थे कुरुते स्पृहाम्
3,30,12,kuṭumba-bharaṇākalpo manda-bhāgyo vṛthodyamaḥ śriyā vihīnaḥ kṛpaṇo dhyāyan chvasiti mūḍha-dhīḥ,कुटुम्ब-भरणाकल्पो मन्द-भाग्यो वृथोद्यमः श्रिया विहीनः कृपणो ध्यायन् छ्वसिति मूढ-धीः
3,30,13,evaṃ sva-bharaṇākalpaṃ tat-kalatrādayas tathā nādriyante yathā pūrvaṃ kīnāśā iva go-jaram,एवं स्व-भरणाकल्पं तत्-कलत्रादयस् तथा नाद्रियन्ते यथा पूर्वं कीनाशा इव गो-जरम्
3,30,14,tatrāpy ajāta-nirvedo bhriyamāṇaḥ svayam bhṛtaiḥ jarayopātta-vairūpyo maraṇābhimukho gṛhe,तत्राप्य् अजात-निर्वेदो भ्रियमाणः स्वयम् भृतैः जरयोपात्त-वैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे
3,30,15,āste 'vamatyopanyastaṃ gṛha-pāla ivāharan āmayāvy apradīptāgnir alpāhāro 'lpa-ceṣṭitaḥ,आस्ते ऽवमत्योपन्यस्तं गृह-पाल इवाहरन् आमयाव्य् अप्रदीप्ताग्निर् अल्पाहारो ऽल्प-चेष्टितः
3,30,16,vāyunotkramatottāraḥ kapha-saṃruddha-nāḍikaḥ kāsa-śvāsa-kṛtāyāsaḥ kaṇṭhe ghura-ghurāyate,वायुनोत्क्रमतोत्तारः कफ-संरुद्ध-नाडिकः कास-श्वास-कृतायासः कण्ठे घुर-घुरायते
3,30,17,śayānaḥ pariśocadbhiḥ parivītaḥ sva-bandhubhiḥ vācyamāno 'pi na brūte kāla-pāśa-vaśaṃ gataḥ,शयानः परिशोचद्भिः परिवीतः स्व-बन्धुभिः वाच्यमानो ऽपि न ब्रूते काल-पाश-वशं गतः
3,30,18,evaṃ kuṭumba-bharaṇe vyāpṛtātmājitendriyaḥ mriyate rudatāṃ svānām uru-vedanayāsta-dhīḥ,एवं कुटुम्ब-भरणे व्यापृतात्माजितेन्द्रियः म्रियते रुदतां स्वानाम् उरु-वेदनयास्त-धीः
3,30,19,yama-dūtau tadā prāptau bhīmau sarabhasekṣaṇau sa dṛṣṭvā trasta-hṛdayaḥ śakṛn-mūtraṃ vimuñcati,यम-दूतौ तदा प्राप्तौ भीमौ सरभसेक्षणौ स दृष्ट्वा त्रस्त-हृदयः शकृन्-मूत्रं विमुञ्चति
3,30,20,yātanā-deha āvṛtya pāśair baddhvā gale balāt nayato dīrgham adhvānaṃ daṇḍyaṃ rāja-bhaṭā yathā,यातना-देह आवृत्य पाशैर् बद्ध्वा गले बलात् नयतो दीर्घम् अध्वानं दण्ड्यं राज-भटा यथा
3,30,21,tayor nirbhinna-hṛdayas tarjanair jāta-vepathuḥ pathi śvabhir bhakṣyamāṇa ārto 'ghaṃ svam anusmaran,तयोर् निर्भिन्न-हृदयस् तर्जनैर् जात-वेपथुः पथि श्वभिर् भक्ष्यमाण आर्तो ऽघं स्वम् अनुस्मरन्
3,30,22,kṣut-tṛṭ-parīto 'rka-davānalānilaiḥ santapyamānaḥ pathi tapta-vāluke kṛcchreṇa pṛṣṭhe kaśayā ca tāḍitaś calaty aśakto 'pi nirāśramodake,क्षुत्-तृट्-परीतो ऽर्क-दवानलानिलैः सन्तप्यमानः पथि तप्त-वालुके कृच्छ्रेण पृष्ठे कशया च ताडितश् चलत्य् अशक्तो ऽपि निराश्रमोदके
3,30,23,tatra tatra patan chrānto mūrcchitaḥ punar utthitaḥ pathā pāpīyasā nītas tarasā yama-sādanam,तत्र तत्र पतन् छ्रान्तो मूर्च्छितः पुनर् उत्थितः पथा पापीयसा नीतस् तरसा यम-सादनम्
3,30,24,yojanānāṃ sahasrāṇi navatiṃ nava cādhvanaḥ tribhir muhūrtair dvābhyāṃ vā nītaḥ prāpnoti yātanāḥ,योजनानां सहस्राणि नवतिं नव चाध्वनः त्रिभिर् मुहूर्तैर् द्वाभ्यां वा नीतः प्राप्नोति यातनाः
3,30,25,ādīpanaṃ sva-gātrāṇāṃ veṣṭayitvolmukādibhiḥ ātma-māṃsādanaṃ kvāpi sva-kṛttaṃ parato 'pi vā,आदीपनं स्व-गात्राणां वेष्टयित्वोल्मुकादिभिः आत्म-मांसादनं क्वापि स्व-कृत्तं परतो ऽपि वा
3,30,26,jīvataś cāntrābhyuddhāraḥ śva-gṛdhrair yama-sādane sarpa-vṛścika-daṃśādyair daśadbhiś cātma-vaiśasam,जीवतश् चान्त्राभ्युद्धारः श्व-गृध्रैर् यम-सादने सर्प-वृश्चिक-दंशाद्यैर् दशद्भिश् चात्म-वैशसम्
3,30,27,kṛntanaṃ cāvayavaśo gajādibhyo bhidāpanam pātanaṃ giri-śṛṅgebhyo rodhanaṃ cāmbu-gartayoḥ,कृन्तनं चावयवशो गजादिभ्यो भिदापनम् पातनं गिरि-शृङ्गेभ्यो रोधनं चाम्बु-गर्तयोः
3,30,28,yās tāmisrāndha-tāmisrā rauravādyāś ca yātanāḥ bhuṅkte naro vā nārī vā mithaḥ saṅgena nirmitāḥ,यास् तामिस्रान्ध-तामिस्रा रौरवाद्याश् च यातनाः भुङ्क्ते नरो वा नारी वा मिथः सङ्गेन निर्मिताः
3,30,29,atraiva narakaḥ svarga iti mātaḥ pracakṣate yā yātanā vai nārakyas tā ihāpy upalakṣitāḥ,अत्रैव नरकः स्वर्ग इति मातः प्रचक्षते या यातना वै नारक्यस् ता इहाप्य् उपलक्षिताः
3,30,30,evaṃ kuṭumbaṃ bibhrāṇa udaram bhara eva vā visṛjyehobhayaṃ pretya bhuṅkte tat-phalam īdṛśam,एवं कुटुम्बं बिभ्राण उदरम् भर एव वा विसृज्येहोभयं प्रेत्य भुङ्क्ते तत्-फलम् ईदृशम्
3,30,31,ekaḥ prapadyate dhvāntaṃ hitvedaṃ sva-kalevaram kuśaletara-pātheyo bhūta-droheṇa yad bhṛtam,एकः प्रपद्यते ध्वान्तं हित्वेदं स्व-कलेवरम् कुशलेतर-पाथेयो भूत-द्रोहेण यद् भृतम्
3,30,32,daivenāsāditaṃ tasya śamalaṃ niraye pumān bhuṅkte kuṭumba-poṣasya hṛta-vitta ivāturaḥ,दैवेनासादितं तस्य शमलं निरये पुमान् भुङ्क्ते कुटुम्ब-पोषस्य हृत-वित्त इवातुरः
3,30,33,kevalena hy adharmeṇa kuṭumba-bharaṇotsukaḥ yāti jīvo 'ndha-tāmisraṃ caramaṃ tamasaḥ padam,केवलेन ह्य् अधर्मेण कुटुम्ब-भरणोत्सुकः याति जीवो ऽन्ध-तामिस्रं चरमं तमसः पदम्
3,30,34,adhastān nara-lokasya yāvatīr yātanādayaḥ kramaśaḥ samanukramya punar atrāvrajec chuciḥ,अधस्तान् नर-लोकस्य यावतीर् यातनादयः क्रमशः समनुक्रम्य पुनर् अत्राव्रजेच् छुचिः
3,31,1,bhp_03.30.001 śrī-bhagavān uvāca karmaṇā daiva-netreṇa jantur dehopapattaye striyāḥ praviṣṭa udaraṃ puṃso retaḥ-kaṇāśrayaḥ,भ्प्_०३.३०.००१ श्री-भगवान् उवाच कर्मणा दैव-नेत्रेण जन्तुर् देहोपपत्तये स्त्रियाः प्रविष्ट उदरं पुंसो रेतः-कणाश्रयः
3,31,2,kalalaṃ tv eka-rātreṇa pañca-rātreṇa budbudam daśāhena tu karkandhūḥ peśy aṇḍaṃ vā tataḥ param,कललं त्व् एक-रात्रेण पञ्च-रात्रेण बुद्बुदम् दशाहेन तु कर्कन्धूः पेश्य् अण्डं वा ततः परम्
3,31,3,māsena tu śiro dvābhyāṃ bāhv-aṅghry-ādy-aṅga-vigrahaḥ nakha-lomāsthi-carmāṇi liṅga-cchidrodbhavas tribhiḥ,मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्व्-अङ्घ्र्य्-आद्य्-अङ्ग-विग्रहः नख-लोमास्थि-चर्माणि लिङ्ग-च्छिद्रोद्भवस् त्रिभिः
3,31,4,caturbhir dhātavaḥ sapta pañcabhiḥ kṣut-tṛḍ-udbhavaḥ ṣaḍbhir jarāyuṇā vītaḥ kukṣau bhrāmyati dakṣiṇe,चतुर्भिर् धातवः सप्त पञ्चभिः क्षुत्-तृड्-उद्भवः षड्भिर् जरायुणा वीतः कुक्षौ भ्राम्यति दक्षिणे
3,31,5,mātur jagdhānna-pānādyair edhad-dhātur asammate śete viṇ-mūtrayor garte sa jantur jantu-sambhave,मातुर् जग्धान्न-पानाद्यैर् एधद्-धातुर् असम्मते शेते विण्-मूत्रयोर् गर्ते स जन्तुर् जन्तु-सम्भवे
3,31,6,kṛmibhiḥ kṣata-sarvāṅgaḥ saukumāryāt pratikṣaṇam mūrcchām āpnoty uru-kleśas tatratyaiḥ kṣudhitair muhuḥ,कृमिभिः क्षत-सर्वाङ्गः सौकुमार्यात् प्रतिक्षणम् मूर्च्छाम् आप्नोत्य् उरु-क्लेशस् तत्रत्यैः क्षुधितैर् मुहुः
3,31,7,kaṭu-tīkṣṇoṣṇa-lavaṇa- rūkṣāmlādibhir ulbaṇaiḥ mātṛ-bhuktair upaspṛṣṭaḥ sarvāṅgotthita-vedanaḥ,कटु-तीक्ष्णोष्ण-लवण- रूक्षाम्लादिभिर् उल्बणैः मातृ-भुक्तैर् उपस्पृष्टः सर्वाङ्गोत्थित-वेदनः
3,31,8,ulbena saṃvṛtas tasminn antraiś ca bahir āvṛtaḥ āste kṛtvā śiraḥ kukṣau bhugna-pṛṣṭha-śirodharaḥ,उल्बेन संवृतस् तस्मिन्न् अन्त्रैश् च बहिर् आवृतः आस्ते कृत्वा शिरः कुक्षौ भुग्न-पृष्ठ-शिरोधरः
3,31,9,akalpaḥ svāṅga-ceṣṭāyāṃ śakunta iva pañjare tatra labdha-smṛtir daivāt karma janma-śatodbhavam smaran dīrgham anucchvāsaṃ śarma kiṃ nāma vindate,अकल्पः स्वाङ्ग-चेष्टायां शकुन्त इव पञ्जरे तत्र लब्ध-स्मृतिर् दैवात् कर्म जन्म-शतोद्भवम् स्मरन् दीर्घम् अनुच्छ्वासं शर्म किं नाम विन्दते
3,31,10,ārabhya saptamān māsāl labdha-bodho 'pi vepitaḥ naikatrāste sūti-vātair viṣṭhā-bhūr iva sodaraḥ,आरभ्य सप्तमान् मासाल् लब्ध-बोधो ऽपि वेपितः नैकत्रास्ते सूति-वातैर् विष्ठा-भूर् इव सोदरः
3,31,11,nāthamāna ṛṣir bhītaḥ sapta-vadhriḥ kṛtāñjaliḥ stuvīta taṃ viklavayā vācā yenodare 'rpitaḥ,नाथमान ऋषिर् भीतः सप्त-वध्रिः कृताञ्जलिः स्तुवीत तं विक्लवया वाचा येनोदरे ऽर्पितः
3,31,12,bhp_03.31.012 jantur uvāca tasyopasannam avituṃ jagad icchayātta- nānā-tanor bhuvi calac-caraṇāravindam tasyopasannam avituṃ jagad icchayātta- nānā-tanor bhuvi calac-caraṇāravindam so 'haṃ vrajāmi śaraṇaṃ hy akuto-bhayaṃ me yenedṛśī gatir adarśy asato 'nurūpā,भ्प्_०३.३१.०१२ जन्तुर् उवाच तस्योपसन्नम् अवितुं जगद् इच्छयात्त- नाना-तनोर् भुवि चलच्-चरणारविन्दम् तस्योपसन्नम् अवितुं जगद् इच्छयात्त- नाना-तनोर् भुवि चलच्-चरणारविन्दम् सो ऽहं व्रजामि शरणं ह्य् अकुतो-भयं मे येनेदृशी गतिर् अदर्श्य् असतो ऽनुरूपा
3,31,13,yas tv atra baddha iva karmabhir āvṛtātmā bhūtendriyāśayamayīm avalambya māyām yas tv atra baddha iva karmabhir āvṛtātmā bhūtendriyāśayamayīm avalambya māyām āste viśuddham avikāram akhaṇḍa-bodham ātapyamāna-hṛdaye 'vasitaṃ namāmi,यस् त्व् अत्र बद्ध इव कर्मभिर् आवृतात्मा भूतेन्द्रियाशयमयीम् अवलम्ब्य मायाम् यस् त्व् अत्र बद्ध इव कर्मभिर् आवृतात्मा भूतेन्द्रियाशयमयीम् अवलम्ब्य मायाम् आस्ते विशुद्धम् अविकारम् अखण्ड-बोधम् आतप्यमान-हृदये ऽवसितं नमामि
3,31,14,yaḥ pañca-bhūta-racite rahitaḥ śarīre cchanno 'yathendriya-guṇārtha-cid-ātmako 'ham yaḥ pañca-bhūta-racite rahitaḥ śarīre cchanno 'yathendriya-guṇārtha-cid-ātmako 'ham tenāvikuṇṭha-mahimānam ṛṣiṃ tam enaṃ vande paraṃ prakṛti-pūruṣayoḥ pumāṃsam,यः पञ्च-भूत-रचिते रहितः शरीरे च्छन्नो ऽयथेन्द्रिय-गुणार्थ-चिद्-आत्मको ऽहम् यः पञ्च-भूत-रचिते रहितः शरीरे च्छन्नो ऽयथेन्द्रिय-गुणार्थ-चिद्-आत्मको ऽहम् तेनाविकुण्ठ-महिमानम् ऋषिं तम् एनं वन्दे परं प्रकृति-पूरुषयोः पुमांसम्
3,31,15,yan-māyayoru-guṇa-karma-nibandhane 'smin sāṃsārike pathi caraṃs tad-abhiśrameṇa yan-māyayoru-guṇa-karma-nibandhane 'smin sāṃsārike pathi caraṃs tad-abhiśrameṇa naṣṭa-smṛtiḥ punar ayaṃ pravṛṇīta lokaṃ yuktyā kayā mahad-anugraham antareṇa,यन्-माययोरु-गुण-कर्म-निबन्धने ऽस्मिन् सांसारिके पथि चरंस् तद्-अभिश्रमेण यन्-माययोरु-गुण-कर्म-निबन्धने ऽस्मिन् सांसारिके पथि चरंस् तद्-अभिश्रमेण नष्ट-स्मृतिः पुनर् अयं प्रवृणीत लोकं युक्त्या कया महद्-अनुग्रहम् अन्तरेण
3,31,16,jñānaṃ yad etad adadhāt katamaḥ sa devas trai-kālikaṃ sthira-careṣv anuvartitāṃśaḥ jñānaṃ yad etad adadhāt katamaḥ sa devas trai-kālikaṃ sthira-careṣv anuvartitāṃśaḥ taṃ jīva-karma-padavīm anuvartamānās tāpa-trayopaśamanāya vayaṃ bhajema,ज्ञानं यद् एतद् अदधात् कतमः स देवस् त्रै-कालिकं स्थिर-चरेष्व् अनुवर्तितांशः ज्ञानं यद् एतद् अदधात् कतमः स देवस् त्रै-कालिकं स्थिर-चरेष्व् अनुवर्तितांशः तं जीव-कर्म-पदवीम् अनुवर्तमानास् ताप-त्रयोपशमनाय वयं भजेम
3,31,17,dehy anya-deha-vivare jaṭharāgnināsṛg- viṇ-mūtra-kūpa-patito bhṛśa-tapta-dehaḥ dehy anya-deha-vivare jaṭharāgnināsṛg- viṇ-mūtra-kūpa-patito bhṛśa-tapta-dehaḥ icchann ito vivasituṃ gaṇayan sva-māsān nirvāsyate kṛpaṇa-dhīr bhagavan kadā nu,देह्य् अन्य-देह-विवरे जठराग्निनासृग्- विण्-मूत्र-कूप-पतितो भृश-तप्त-देहः देह्य् अन्य-देह-विवरे जठराग्निनासृग्- विण्-मूत्र-कूप-पतितो भृश-तप्त-देहः इच्छन्न् इतो विवसितुं गणयन् स्व-मासान् निर्वास्यते कृपण-धीर् भगवन् कदा नु
3,31,18,yenedṛśīṃ gatim asau daśa-māsya īśa saṅgrāhitaḥ puru-dayena bhavādṛśena yenedṛśīṃ gatim asau daśa-māsya īśa saṅgrāhitaḥ puru-dayena bhavādṛśena svenaiva tuṣyatu kṛtena sa dīna-nāthaḥ ko nāma tat-prati vināñjalim asya kuryāt,येनेदृशीं गतिम् असौ दश-मास्य ईश सङ्ग्राहितः पुरु-दयेन भवादृशेन येनेदृशीं गतिम् असौ दश-मास्य ईश सङ्ग्राहितः पुरु-दयेन भवादृशेन स्वेनैव तुष्यतु कृतेन स दीन-नाथः को नाम तत्-प्रति विनाञ्जलिम् अस्य कुर्यात्
3,31,19,paśyaty ayaṃ dhiṣaṇayā nanu sapta-vadhriḥ śārīrake dama-śarīry aparaḥ sva-dehe paśyaty ayaṃ dhiṣaṇayā nanu sapta-vadhriḥ śārīrake dama-śarīry aparaḥ sva-dehe yat-sṛṣṭayāsaṃ tam ahaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ paśye bahir hṛdi ca caityam iva pratītam,पश्यत्य् अयं धिषणया ननु सप्त-वध्रिः शारीरके दम-शरीर्य् अपरः स्व-देहे पश्यत्य् अयं धिषणया ननु सप्त-वध्रिः शारीरके दम-शरीर्य् अपरः स्व-देहे यत्-सृष्टयासं तम् अहं पुरुषं पुराणं पश्ये बहिर् हृदि च चैत्यम् इव प्रतीतम्
3,31,20,so 'haṃ vasann api vibho bahu-duḥkha-vāsaṃ garbhān na nirjigamiṣe bahir andha-kūpe so 'haṃ vasann api vibho bahu-duḥkha-vāsaṃ garbhān na nirjigamiṣe bahir andha-kūpe yatropayātam upasarpati deva-māyā mithyā matir yad-anu saṃsṛti-cakram etat,सो ऽहं वसन्न् अपि विभो बहु-दुःख-वासं गर्भान् न निर्जिगमिषे बहिर् अन्ध-कूपे सो ऽहं वसन्न् अपि विभो बहु-दुःख-वासं गर्भान् न निर्जिगमिषे बहिर् अन्ध-कूपे यत्रोपयातम् उपसर्पति देव-माया मिथ्या मतिर् यद्-अनु संसृति-चक्रम् एतत्
3,31,21,tasmād ahaṃ vigata-viklava uddhariṣya ātmānam āśu tamasaḥ suhṛdātmanaiva tasmād ahaṃ vigata-viklava uddhariṣya ātmānam āśu tamasaḥ suhṛdātmanaiva bhūyo yathā vyasanam etad aneka-randhraṃ mā me bhaviṣyad upasādita-viṣṇu-pādaḥ,तस्माद् अहं विगत-विक्लव उद्धरिष्य आत्मानम् आशु तमसः सुहृदात्मनैव तस्माद् अहं विगत-विक्लव उद्धरिष्य आत्मानम् आशु तमसः सुहृदात्मनैव भूयो यथा व्यसनम् एतद् अनेक-रन्ध्रं मा मे भविष्यद् उपसादित-विष्णु-पादः
3,32,1,bhp_03.32.001 kapila uvāca atha yo gṛha-medhīyān dharmān evāvasan gṛhe kāmam arthaṃ ca dharmān svān dogdhi bhūyaḥ piparti tān,भ्प्_०३.३२.००१ कपिल उवाच अथ यो गृह-मेधीयान् धर्मान् एवावसन् गृहे कामम् अर्थं च धर्मान् स्वान् दोग्धि भूयः पिपर्ति तान्
3,32,2,sa cāpi bhagavad-dharmāt kāma-mūḍhaḥ parāṅ-mukhaḥ yajate kratubhir devān pit-ṃś ca śraddhayānvitaḥ,स चापि भगवद्-धर्मात् काम-मूढः पराङ्-मुखः यजते क्रतुभिर् देवान् पित्-ंश् च श्रद्धयान्वितः
3,32,3,tac-chraddhayākrānta-matiḥ pitṛ-deva-vrataḥ pumān gatvā cāndramasaṃ lokaṃ soma-pāḥ punar eṣyati,तच्-छ्रद्धयाक्रान्त-मतिः पितृ-देव-व्रतः पुमान् गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोम-पाः पुनर् एष्यति
3,32,4,yadā cāhīndra-śayyāyāṃ śete 'nantāsano hariḥ tadā lokā layaṃ yānti ta ete gṛha-medhinām,यदा चाहीन्द्र-शय्यायां शेते ऽनन्तासनो हरिः तदा लोका लयं यान्ति त एते गृह-मेधिनाम्
3,32,5,ye sva-dharmān na duhyanti dhīrāḥ kāmārtha-hetave niḥsaṅgā nyasta-karmāṇaḥ praśāntāḥ śuddha-cetasaḥ,ये स्व-धर्मान् न दुह्यन्ति धीराः कामार्थ-हेतवे निःसङ्गा न्यस्त-कर्माणः प्रशान्ताः शुद्ध-चेतसः
3,32,6,nivṛtti-dharma-niratā nirmamā nirahaṅkṛtāḥ sva-dharmāptena sattvena pariśuddhena cetasā,निवृत्ति-धर्म-निरता निर्ममा निरहङ्कृताः स्व-धर्माप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा
3,32,7,sūrya-dvāreṇa te yānti puruṣaṃ viśvato-mukham parāvareśaṃ prakṛtim asyotpatty-anta-bhāvanam,सूर्य-द्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतो-मुखम् परावरेशं प्रकृतिम् अस्योत्पत्त्य्-अन्त-भावनम्
3,32,8,dvi-parārdhāvasāne yaḥ pralayo brahmaṇas tu te tāvad adhyāsate lokaṃ parasya para-cintakāḥ,द्वि-परार्धावसाने यः प्रलयो ब्रह्मणस् तु ते तावद् अध्यासते लोकं परस्य पर-चिन्तकाः
3,32,9,kṣmāmbho-'nalānila-viyan-mana-indriyārtha- bhūtādibhiḥ parivṛtaṃ pratisañjihīrṣuḥ amp;avyākṛtaṃ viśati yarhi guṇa-trayātmākālaṃ parākhyam anubhūya paraḥ svayambhūḥ,क्ष्माम्भो-ऽनलानिल-वियन्-मन-इन्द्रियार्थ- भूतादिभिः परिवृतं प्रतिसञ्जिहीर्षुः अम्प्;अव्याकृतं विशति यर्हि गुण-त्रयात्माकालं पराख्यम् अनुभूय परः स्वयम्भूः
3,32,10,evaṃ paretya bhagavantam anupraviṣṭāye yogino jita-marun-manaso virāgāḥ evaṃ paretya bhagavantam anupraviṣṭāye yogino jita-marun-manaso virāgāḥ tenaiva sākam amṛtaṃ puruṣaṃ purāṇaṃ brahma pradhānam upayānty agatābhimānāḥ,एवं परेत्य भगवन्तम् अनुप्रविष्टाये योगिनो जित-मरुन्-मनसो विरागाः एवं परेत्य भगवन्तम् अनुप्रविष्टाये योगिनो जित-मरुन्-मनसो विरागाः तेनैव साकम् अमृतं पुरुषं पुराणं ब्रह्म प्रधानम् उपयान्त्य् अगताभिमानाः
3,32,11,atha taṃ sarva-bhūtānāṃ hṛt-padmeṣu kṛtālayam śrutānubhāvaṃ śaraṇaṃ vraja bhāvena bhāmini,अथ तं सर्व-भूतानां हृत्-पद्मेषु कृतालयम् श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि
3,32,12,ādyaḥ sthira-carāṇāṃ yo veda-garbhaḥ saharṣibhiḥ yogeśvaraiḥ kumārādyaiḥ siddhair yoga-pravartakaiḥ,आद्यः स्थिर-चराणां यो वेद-गर्भः सहर्षिभिः योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर् योग-प्रवर्तकैः
3,32,13,bheda-dṛṣṭyābhimānena niḥsaṅgenāpi karmaṇā kartṛtvāt saguṇaṃ brahma puruṣaṃ puruṣarṣabham,भेद-दृष्ट्याभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम्
3,32,14,sa saṃsṛtya punaḥ kāle kāleneśvara-mūrtinā jāte guṇa-vyatikare yathā-pūrvaṃ prajāyate,स संसृत्य पुनः काले कालेनेश्वर-मूर्तिना जाते गुण-व्यतिकरे यथा-पूर्वं प्रजायते
3,32,15,aiśvaryaṃ pārameṣṭhyaṃ ca te 'pi dharma-vinirmitam niṣevya punar āyānti guṇa-vyatikare sati,ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च ते ऽपि धर्म-विनिर्मितम् निषेव्य पुनर् आयान्ति गुण-व्यतिकरे सति
3,32,16,ye tv ihāsakta-manasaḥ karmasu śraddhayānvitāḥ kurvanty apratiṣiddhāni nityāny api ca kṛtsnaśaḥ,ये त्व् इहासक्त-मनसः कर्मसु श्रद्धयान्विताः कुर्वन्त्य् अप्रतिषिद्धानि नित्यान्य् अपि च कृत्स्नशः
3,32,17,rajasā kuṇṭha-manasaḥ kāmātmāno 'jitendriyāḥ pit-n yajanty anudinaṃ gṛheṣv abhiratāśayāḥ,रजसा कुण्ठ-मनसः कामात्मानो ऽजितेन्द्रियाः पित्-न् यजन्त्य् अनुदिनं गृहेष्व् अभिरताशयाः
3,32,18,trai-vargikās te puruṣā vimukhā hari-medhasaḥ kathāyāṃ kathanīyoru- vikramasya madhudviṣaḥ,त्रै-वर्गिकास् ते पुरुषा विमुखा हरि-मेधसः कथायां कथनीयोरु- विक्रमस्य मधुद्विषः
3,32,19,nūnaṃ daivena vihatā ye cācyuta-kathā-sudhām hitvā śṛṇvanty asad-gāthāḥ purīṣam iva viḍ-bhujaḥ,नूनं दैवेन विहता ये चाच्युत-कथा-सुधाम् हित्वा शृण्वन्त्य् असद्-गाथाः पुरीषम् इव विड्-भुजः
3,32,20,dakṣiṇena pathāryamṇaḥ pitṛ-lokaṃ vrajanti te prajām anu prajāyante śmaśānānta-kriyā-kṛtaḥ,दक्षिणेन पथार्यम्णः पितृ-लोकं व्रजन्ति ते प्रजाम् अनु प्रजायन्ते श्मशानान्त-क्रिया-कृतः
3,32,21,tatas te kṣīṇa-sukṛtāḥ punar lokam imaṃ sati patanti vivaśā devaiḥ sadyo vibhraṃśitodayāḥ,ततस् ते क्षीण-सुकृताः पुनर् लोकम् इमं सति पतन्ति विवशा देवैः सद्यो विभ्रंशितोदयाः
3,32,22,bhp_03.32.022 kapila uvāca evaṃ kṛta-matir garbhe daśa-māsyaḥ stuvann ṛṣiḥ sadyaḥ kṣipaty avācīnaṃ prasūtyai sūti-mārutaḥ,भ्प्_०३.३२.०२२ कपिल उवाच एवं कृत-मतिर् गर्भे दश-मास्यः स्तुवन्न् ऋषिः सद्यः क्षिपत्य् अवाचीनं प्रसूत्यै सूति-मारुतः
3,32,22,tasmāt tvaṃ sarva-bhāvena bhajasva parameṣṭhinam tad-guṇāśrayayā bhaktyā bhajanīya-padāmbujam,तस्मात् त्वं सर्व-भावेन भजस्व परमेष्ठिनम् तद्-गुणाश्रयया भक्त्या भजनीय-पदाम्बुजम्
3,32,23,tenāvasṛṣṭaḥ sahasā kṛtvāvāk śira āturaḥ viniṣkrāmati kṛcchreṇa nirucchvāso hata-smṛtiḥ,तेनावसृष्टः सहसा कृत्वावाक् शिर आतुरः विनिष्क्रामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्वासो हत-स्मृतिः
3,32,23,vāsudeve bhagavati bhakti-yogaḥ prayojitaḥ janayaty āśu vairāgyaṃ jñānaṃ yad brahma-darśanam,वासुदेवे भगवति भक्ति-योगः प्रयोजितः जनयत्य् आशु वैराग्यं ज्ञानं यद् ब्रह्म-दर्शनम्
3,32,24,patito bhuvy asṛṅ-miśraḥ viṣṭhā-bhūr iva ceṣṭate rorūyati gate jñāne viparītāṃ gatiṃ gataḥ,पतितो भुव्य् असृङ्-मिश्रः विष्ठा-भूर् इव चेष्टते रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गतः
3,32,24,yadāsya cittam artheṣu sameṣv indriya-vṛttibhiḥ na vigṛhṇāti vaiṣamyaṃ priyam apriyam ity uta,यदास्य चित्तम् अर्थेषु समेष्व् इन्द्रिय-वृत्तिभिः न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियम् अप्रियम् इत्य् उत
3,32,25,para-cchandaṃ na viduṣā puṣyamāṇo janena saḥ anabhipretam āpannaḥ pratyākhyātum anīśvaraḥ,पर-च्छन्दं न विदुषा पुष्यमाणो जनेन सः अनभिप्रेतम् आपन्नः प्रत्याख्यातुम् अनीश्वरः
3,32,25,sa tadaivātmanātmānaṃ niḥsaṅgaṃ sama-darśanam heyopādeya-rahitam ārūḍhaṃ padam īkṣate,स तदैवात्मनात्मानं निःसङ्गं सम-दर्शनम् हेयोपादेय-रहितम् आरूढं पदम् ईक्षते
3,32,26,śāyito 'śuci-paryaṅke jantuḥ svedaja-dūṣite neśaḥ kaṇḍūyane 'ṅgānām āsanotthāna-ceṣṭane,शायितो ऽशुचि-पर्यङ्के जन्तुः स्वेदज-दूषिते नेशः कण्डूयने ऽङ्गानाम् आसनोत्थान-चेष्टने
3,32,26,jñāna-mātraṃ paraṃ brahma paramātmeśvaraḥ pumān dṛśy-ādibhiḥ pṛthag bhāvair bhagavān eka īyate,ज्ञान-मात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वरः पुमान् दृश्य्-आदिभिः पृथग् भावैर् भगवान् एक ईयते
3,32,27,tudanty āma-tvacaṃ daṃśā maśakā matkuṇādayaḥ rudantaṃ vigata-jñānaṃ kṛmayaḥ kṛmikaṃ yathā,तुदन्त्य् आम-त्वचं दंशा मशका मत्कुणादयः रुदन्तं विगत-ज्ञानं कृमयः कृमिकं यथा
3,32,27,etāvān eva yogena samagreṇeha yoginaḥ yujyate 'bhimato hy artho yad asaṅgas tu kṛtsnaśaḥ,एतावान् एव योगेन समग्रेणेह योगिनः युज्यते ऽभिमतो ह्य् अर्थो यद् असङ्गस् तु कृत्स्नशः
3,32,28,ity evaṃ śaiśavaṃ bhuktvā duḥkhaṃ paugaṇḍam eva ca alabdhābhīpsito 'jñānād iddha-manyuḥ śucārpitaḥ,इत्य् एवं शैशवं भुक्त्वा दुःखं पौगण्डम् एव च अलब्धाभीप्सितो ऽज्ञानाद् इद्ध-मन्युः शुचार्पितः
3,32,28,jñānam ekaṃ parācīnair indriyair brahma nirguṇam avabhāty artha-rūpeṇa bhrāntyā śabdādi-dharmiṇā,ज्ञानम् एकं पराचीनैर् इन्द्रियैर् ब्रह्म निर्गुणम् अवभात्य् अर्थ-रूपेण भ्रान्त्या शब्दादि-धर्मिणा
3,32,29,saha dehena mānena vardhamānena manyunā karoti vigrahaṃ kāmī kāmiṣv antāya cātmanaḥ,सह देहेन मानेन वर्धमानेन मन्युना करोति विग्रहं कामी कामिष्व् अन्ताय चात्मनः
3,32,29,yathā mahān ahaṃ-rūpas tri-vṛt pañca-vidhaḥ svarāṭ ekādaśa-vidhas tasya vapur aṇḍaṃ jagad yataḥ,यथा महान् अहं-रूपस् त्रि-वृत् पञ्च-विधः स्वराट् एकादश-विधस् तस्य वपुर् अण्डं जगद् यतः
3,32,30,bhūtaiḥ pañcabhir ārabdhe dehe dehy abudho 'sakṛt ahaṃ mamety asad-grāhaḥ karoti kumatir matim,भूतैः पञ्चभिर् आरब्धे देहे देह्य् अबुधो ऽसकृत् अहं ममेत्य् असद्-ग्राहः करोति कुमतिर् मतिम्
3,32,30,etad vai śraddhayā bhaktyā yogābhyāsena nityaśaḥ samāhitātmā niḥsaṅgo viraktyā paripaśyati,एतद् वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यशः समाहितात्मा निःसङ्गो विरक्त्या परिपश्यति
3,32,31,tad-arthaṃ kurute karma yad-baddho yāti saṃsṛtim yo 'nuyāti dadat kleśam avidyā-karma-bandhanaḥ,तद्-अर्थं कुरुते कर्म यद्-बद्धो याति संसृतिम् यो ऽनुयाति ददत् क्लेशम् अविद्या-कर्म-बन्धनः
3,32,31,ity etat kathitaṃ gurvi jñānaṃ tad brahma-darśanam yenānubuddhyate tattvaṃ prakṛteḥ puruṣasya ca,इत्य् एतत् कथितं गुर्वि ज्ञानं तद् ब्रह्म-दर्शनम् येनानुबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृतेः पुरुषस्य च
3,32,32,yady asadbhiḥ pathi punaḥ śiśnodara-kṛtodyamaiḥ āsthito ramate jantus tamo viśati pūrvavat,यद्य् असद्भिः पथि पुनः शिश्नोदर-कृतोद्यमैः आस्थितो रमते जन्तुस् तमो विशति पूर्ववत्
3,32,32,jñāna-yogaś ca man-niṣṭho nairguṇyo bhakti-lakṣaṇaḥ dvayor apy eka evārtho bhagavac-chabda-lakṣaṇaḥ,ज्ञान-योगश् च मन्-निष्ठो नैर्गुण्यो भक्ति-लक्षणः द्वयोर् अप्य् एक एवार्थो भगवच्-छब्द-लक्षणः
3,32,33,satyaṃ śaucaṃ dayā maunaṃ buddhiḥ śrīr hrīr yaśaḥ kṣamā śamo damo bhagaś ceti yat-saṅgād yāti saṅkṣayam,सत्यं शौचं दया मौनं बुद्धिः श्रीर् ह्रीर् यशः क्षमा शमो दमो भगश् चेति यत्-सङ्गाद् याति सङ्क्षयम्
3,32,33,yathendriyaiḥ pṛthag-dvārair artho bahu-guṇāśrayaḥ eko nāneyate tadvad bhagavān śāstra-vartmabhiḥ,यथेन्द्रियैः पृथग्-द्वारैर् अर्थो बहु-गुणाश्रयः एको नानेयते तद्वद् भगवान् शास्त्र-वर्त्मभिः
3,32,34,teṣv aśānteṣu mūḍheṣu khaṇḍitātmasv asādhuṣu saṅgaṃ na kuryāc chocyeṣu yoṣit-krīḍā-mṛgeṣu ca,तेष्व् अशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्व् असाधुषु सङ्गं न कुर्याच् छोच्येषु योषित्-क्रीडा-मृगेषु च
3,32,34,kriyayā kratubhir dānais tapaḥ-svādhyāya-marśanaiḥ ātmendriya-jayenāpi sannyāsena ca karmaṇām,क्रियया क्रतुभिर् दानैस् तपः-स्वाध्याय-मर्शनैः आत्मेन्द्रिय-जयेनापि सन्न्यासेन च कर्मणाम्
3,32,35,na tathāsya bhaven moho bandhaś cānya-prasaṅgataḥ yoṣit-saṅgād yathā puṃso yathā tat-saṅgi-saṅgataḥ,न तथास्य भवेन् मोहो बन्धश् चान्य-प्रसङ्गतः योषित्-सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्-सङ्गि-सङ्गतः
3,32,35,yogena vividhāṅgena bhakti-yogena caiva hi dharmeṇobhaya-cihnena yaḥ pravṛtti-nivṛttimān,योगेन विविधाङ्गेन भक्ति-योगेन चैव हि धर्मेणोभय-चिह्नेन यः प्रवृत्ति-निवृत्तिमान्
3,32,36,prajāpatiḥ svāṃ duhitaraṃ dṛṣṭvā tad-rūpa-dharṣitaḥ rohid-bhūtāṃ so 'nvadhāvad ṛkṣa-rūpī hata-trapaḥ,प्रजापतिः स्वां दुहितरं दृष्ट्वा तद्-रूप-धर्षितः रोहिद्-भूतां सो ऽन्वधावद् ऋक्ष-रूपी हत-त्रपः
3,32,36,ātma-tattvāvabodhena vairāgyeṇa dṛḍhena ca īyate bhagavān ebhiḥ saguṇo nirguṇaḥ sva-dṛk,आत्म-तत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च ईयते भगवान् एभिः सगुणो निर्गुणः स्व-दृक्
3,32,37,tat-sṛṣṭa-sṛṣṭa-sṛṣṭeṣu ko nv akhaṇḍita-dhīḥ pumān ṛṣiṃ nārāyaṇam ṛte yoṣin-mayyeha māyayā,तत्-सृष्ट-सृष्ट-सृष्टेषु को न्व् अखण्डित-धीः पुमान् ऋषिं नारायणम् ऋते योषिन्-मय्येह मायया
3,32,37,prāvocaṃ bhakti-yogasya svarūpaṃ te catur-vidham kālasya cāvyakta-gater yo 'ntardhāvati jantuṣu,प्रावोचं भक्ति-योगस्य स्वरूपं ते चतुर्-विधम् कालस्य चाव्यक्त-गतेर् यो ऽन्तर्धावति जन्तुषु
3,32,38,balaṃ me paśya māyāyāḥ strī-mayyā jayino diśām yā karoti padākrāntān bhrūvi-jṛmbheṇa kevalam,बलं मे पश्य मायायाः स्त्री-मय्या जयिनो दिशाम् या करोति पदाक्रान्तान् भ्रूवि-जृम्भेण केवलम्
3,32,38,jīvasya saṃsṛtīr bahvīr avidyā-karma-nirmitāḥ yāsv aṅga praviśann ātmā na veda gatim ātmanaḥ,जीवस्य संसृतीर् बह्वीर् अविद्या-कर्म-निर्मिताः यास्व् अङ्ग प्रविशन्न् आत्मा न वेद गतिम् आत्मनः
3,32,39,saṅgaṃ na kuryāt pramadāsu jātu yogasya pāraṃ param ārurukṣuḥ mat-sevayā pratilabdhātma-lābho vadanti yā niraya-dvāram asya,सङ्गं न कुर्यात् प्रमदासु जातु योगस्य पारं परम् आरुरुक्षुः मत्-सेवया प्रतिलब्धात्म-लाभो वदन्ति या निरय-द्वारम् अस्य
3,32,39,naitat khalāyopadiśen nāvinītāya karhicit na stabdhāya na bhinnāya naiva dharma-dhvajāya ca,नैतत् खलायोपदिशेन् नाविनीताय कर्हिचित् न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्म-ध्वजाय च
3,32,40,yopayāti śanair māyā yoṣid deva-vinirmitā tām īkṣetātmano mṛtyuṃ tṛṇaiḥ kūpam ivāvṛtam,योपयाति शनैर् माया योषिद् देव-विनिर्मिता ताम् ईक्षेतात्मनो मृत्युं तृणैः कूपम् इवावृतम्
3,32,40,na lolupāyopadiśen na gṛhārūḍha-cetase nābhaktāya ca me jātu na mad-bhakta-dviṣām api,न लोलुपायोपदिशेन् न गृहारूढ-चेतसे नाभक्ताय च मे जातु न मद्-भक्त-द्विषाम् अपि
3,32,41,yāṃ manyate patiṃ mohān man-māyām ṛṣabhāyatīm strītvaṃ strī-saṅgataḥ prāpto vittāpatya-gṛha-pradam,यां मन्यते पतिं मोहान् मन्-मायाम् ऋषभायतीम् स्त्रीत्वं स्त्री-सङ्गतः प्राप्तो वित्तापत्य-गृह-प्रदम्
3,32,41,śraddadhānāya bhaktāya vinītāyānasūyave bhūteṣu kṛta-maitrāya śuśrūṣābhiratāya ca,श्रद्दधानाय भक्ताय विनीतायानसूयवे भूतेषु कृत-मैत्राय शुश्रूषाभिरताय च
3,32,42,tām ātmano vijānīyāt paty-apatya-gṛhātmakam daivopasāditaṃ mṛtyuṃ mṛgayor gāyanaṃ yathā,ताम् आत्मनो विजानीयात् पत्य्-अपत्य-गृहात्मकम् दैवोपसादितं मृत्युं मृगयोर् गायनं यथा
3,32,42,bahir-jāta-virāgāya śānta-cittāya dīyatām nirmatsarāya śucaye yasyāhaṃ preyasāṃ priyaḥ,बहिर्-जात-विरागाय शान्त-चित्ताय दीयताम् निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रियः
3,32,43,dehena jīva-bhūtena lokāl lokam anuvrajan bhuñjāna eva karmāṇi karoty avirataṃ pumān,देहेन जीव-भूतेन लोकाल् लोकम् अनुव्रजन् भुञ्जान एव कर्माणि करोत्य् अविरतं पुमान्
3,32,43,ya idaṃ śṛṇuyād amba śraddhayā puruṣaḥ sakṛt yo vābhidhatte mac-cittaḥ sa hy eti padavīṃ ca me,य इदं शृणुयाद् अम्ब श्रद्धया पुरुषः सकृत् यो वाभिधत्ते मच्-चित्तः स ह्य् एति पदवीं च मे
3,32,44,jīvo hy asyānugo deho bhūtendriya-mano-mayaḥ tan-nirodho 'sya maraṇam āvirbhāvas tu sambhavaḥ,जीवो ह्य् अस्यानुगो देहो भूतेन्द्रिय-मनो-मयः तन्-निरोधो ऽस्य मरणम् आविर्भावस् तु सम्भवः
3,32,45,dravyopalabdhi-sthānasya dravyekṣāyogyatā yadā tat pañcatvam ahaṃ-mānād utpattir dravya-darśanam,द्रव्योपलब्धि-स्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा तत् पञ्चत्वम् अहं-मानाद् उत्पत्तिर् द्रव्य-दर्शनम्
3,32,46,yathākṣṇor dravyāvayava- darśanāyogyatā yadā tadaiva cakṣuṣo draṣṭur draṣṭṛtvāyogyatānayoḥ,यथाक्ष्णोर् द्रव्यावयव- दर्शनायोग्यता यदा तदैव चक्षुषो द्रष्टुर् द्रष्टृत्वायोग्यतानयोः
3,32,47,tasmān na kāryaḥ santrāso na kārpaṇyaṃ na sambhramaḥ buddhvā jīva-gatiṃ dhīro mukta-saṅgaś cared iha,तस्मान् न कार्यः सन्त्रासो न कार्पण्यं न सम्भ्रमः बुद्ध्वा जीव-गतिं धीरो मुक्त-सङ्गश् चरेद् इह
3,32,48,samyag-darśanayā buddhyā yoga-vairāgya-yuktayā māyā-viracite loke caren nyasya kalevaram,सम्यग्-दर्शनया बुद्ध्या योग-वैराग्य-युक्तया माया-विरचिते लोके चरेन् न्यस्य कलेवरम्
3,33,1,bhp_03.33.001 maitreya uvāca evaṃ niśamya kapilasya vaco janitrīsā kardamasya dayitā kila devahūtiḥ visrasta-moha-paṭalā tam abhipraṇamyatuṣṭāva tattva-viṣayāṅkita-siddhi-bhūmim,भ्प्_०३.३३.००१ मैत्रेय उवाच एवं निशम्य कपिलस्य वचो जनित्रीसा कर्दमस्य दयिता किल देवहूतिः विस्रस्त-मोह-पटला तम् अभिप्रणम्यतुष्टाव तत्त्व-विषयाङ्कित-सिद्धि-भूमिम्
3,33,2,bhp_03.33.002 devahūtir uvāca athāpy ajo 'ntaḥ-salile śayānaṃ bhūtendriyārthātma-mayaṃ vapus te guṇa-pravāhaṃ sad-aśeṣa-bījaṃ dadhyau svayaṃ yaj-jaṭharābja-jātaḥ,भ्प्_०३.३३.००२ देवहूतिर् उवाच अथाप्य् अजो ऽन्तः-सलिले शयानं भूतेन्द्रियार्थात्म-मयं वपुस् ते गुण-प्रवाहं सद्-अशेष-बीजं दध्यौ स्वयं यज्-जठराब्ज-जातः
3,33,3,sa eva viśvasya bhavān vidhatte guṇa-pravāheṇa vibhakta-vīryaḥ sargādy anīho 'vitathābhisandhir ātmeśvaro 'tarkya-sahasra-śaktiḥ,स एव विश्वस्य भवान् विधत्ते गुण-प्रवाहेण विभक्त-वीर्यः सर्गाद्य् अनीहो ऽवितथाभिसन्धिर् आत्मेश्वरो ऽतर्क्य-सहस्र-शक्तिः
3,33,4,sa tvaṃ bhṛto me jaṭhareṇa nātha kathaṃ nu yasyodara etad āsīt viśvaṃ yugānte vaṭa-patra ekaḥ śete sma māyā-śiśur aṅghri-pānaḥ,स त्वं भृतो मे जठरेण नाथ कथं नु यस्योदर एतद् आसीत् विश्वं युगान्ते वट-पत्र एकः शेते स्म माया-शिशुर् अङ्घ्रि-पानः
3,33,5,tvaṃ deha-tantraḥ praśamāya pāpmanāṃ nideśa-bhājāṃ ca vibho vibhūtaye yathāvatārās tava sūkarādayas tathāyam apy ātma-pathopalabdhaye,त्वं देह-तन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां निदेश-भाजां च विभो विभूतये यथावतारास् तव सूकरादयस् तथायम् अप्य् आत्म-पथोपलब्धये
3,33,6,yan-nāmadheya-śravaṇānukīrtanād yat-prahvaṇād yat-smaraṇād api kvacit śvādo 'pi sadyaḥ savanāya kalpate kutaḥ punas te bhagavan nu darśanāt,यन्-नामधेय-श्रवणानुकीर्तनाद् यत्-प्रह्वणाद् यत्-स्मरणाद् अपि क्वचित् श्वादो ऽपि सद्यः सवनाय कल्पते कुतः पुनस् ते भगवन् नु दर्शनात्
3,33,7,aho bata śva-paco 'to garīyān yaj-jihvāgre vartate nāma tubhyam tepus tapas te juhuvuḥ sasnur āryā brahmānūcur nāma gṛṇanti ye te,अहो बत श्व-पचो ऽतो गरीयान् यज्-जिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् तेपुस् तपस् ते जुहुवुः सस्नुर् आर्या ब्रह्मानूचुर् नाम गृणन्ति ये ते
3,33,8,taṃ tvām ahaṃ brahma paraṃ pumāṃsaṃ pratyak-srotasy ātmani saṃvibhāvyam sva-tejasā dhvasta-guṇa-pravāhaṃ vande viṣṇuṃ kapilaṃ veda-garbham,तं त्वाम् अहं ब्रह्म परं पुमांसं प्रत्यक्-स्रोतस्य् आत्मनि संविभाव्यम् स्व-तेजसा ध्वस्त-गुण-प्रवाहं वन्दे विष्णुं कपिलं वेद-गर्भम्
3,33,9,bhp_03.33.009 maitreya uvāca īḍito bhagavān evaṃ kapilākhyaḥ paraḥ pumān vācāviklavayety āha mātaraṃ mātṛ-vatsalaḥ,भ्प्_०३.३३.००९ मैत्रेय उवाच ईडितो भगवान् एवं कपिलाख्यः परः पुमान् वाचाविक्लवयेत्य् आह मातरं मातृ-वत्सलः
3,33,10,bhp_03.33.010 kapila uvāca mārgeṇānena mātas te susevyenoditena me āsthitena parāṃ kāṣṭhām acirād avarotsyasi,भ्प्_०३.३३.०१० कपिल उवाच मार्गेणानेन मातस् ते सुसेव्येनोदितेन मे आस्थितेन परां काष्ठाम् अचिराद् अवरोत्स्यसि
3,33,11,śraddhatsvaitan mataṃ mahyaṃ juṣṭaṃ yad brahma-vādibhiḥ yena mām abhayaṃ yāyā mṛtyum ṛcchanty atad-vidaḥ,श्रद्धत्स्वैतन् मतं मह्यं जुष्टं यद् ब्रह्म-वादिभिः येन माम् अभयं याया मृत्युम् ऋच्छन्त्य् अतद्-विदः
3,33,12,bhp_03.33.012 maitreya uvāca iti pradarśya bhagavān satīṃ tām ātmano gatim sva-mātrā brahma-vādinyā kapilo 'numato yayau,भ्प्_०३.३३.०१२ मैत्रेय उवाच इति प्रदर्श्य भगवान् सतीं ताम् आत्मनो गतिम् स्व-मात्रा ब्रह्म-वादिन्या कपिलो ऽनुमतो ययौ
3,33,13,sā cāpi tanayoktena yogādeśena yoga-yuk tasminn āśrama āpīḍe sarasvatyāḥ samāhitā,सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन योग-युक् तस्मिन्न् आश्रम आपीडे सरस्वत्याः समाहिता
3,33,14,abhīkṣṇāvagāha-kapiśān jaṭilān kuṭilālakān ātmānaṃ cogra-tapasā bibhratī cīriṇaṃ kṛśam,अभीक्ष्णावगाह-कपिशान् जटिलान् कुटिलालकान् आत्मानं चोग्र-तपसा बिभ्रती चीरिणं कृशम्
3,33,15,prajāpateḥ kardamasya tapo-yoga-vijṛmbhitam sva-gārhasthyam anaupamyaṃ prārthyaṃ vaimānikair api,प्रजापतेः कर्दमस्य तपो-योग-विजृम्भितम् स्व-गार्हस्थ्यम् अनौपम्यं प्रार्थ्यं वैमानिकैर् अपि
3,33,16,payaḥ-phena-nibhāḥ śayyā dāntā rukma-paricchadāḥ āsanāni ca haimāni susparśāstaraṇāni ca,पयः-फेन-निभाः शय्या दान्ता रुक्म-परिच्छदाः आसनानि च हैमानि सुस्पर्शास्तरणानि च
3,33,17,svaccha-sphaṭika-kuḍyeṣu mahā-mārakateṣu ca ratna-pradīpā ābhānti lalanā ratna-saṃyutāḥ,स्वच्छ-स्फटिक-कुड्येषु महा-मारकतेषु च रत्न-प्रदीपा आभान्ति ललना रत्न-संयुताः
3,33,18,gṛhodyānaṃ kusumitai ramyaṃ bahv-amara-drumaiḥ kūjad-vihaṅga-mithunaṃ gāyan-matta-madhuvratam,गृहोद्यानं कुसुमितै रम्यं बह्व्-अमर-द्रुमैः कूजद्-विहङ्ग-मिथुनं गायन्-मत्त-मधुव्रतम्
3,33,19,yatra praviṣṭam ātmānaṃ vibudhānucarā jaguḥ vāpyām utpala-gandhinyāṃ kardamenopalālitam,यत्र प्रविष्टम् आत्मानं विबुधानुचरा जगुः वाप्याम् उत्पल-गन्धिन्यां कर्दमेनोपलालितम्
3,33,20,hitvā tad īpsitatamam apy ākhaṇḍala-yoṣitām kiñcic cakāra vadanaṃ putra-viśleṣaṇāturā,हित्वा तद् ईप्सिततमम् अप्य् आखण्डल-योषिताम् किञ्चिच् चकार वदनं पुत्र-विश्लेषणातुरा
3,33,21,vanaṃ pravrajite patyāv apatya-virahāturā jñāta-tattvāpy abhūn naṣṭe vatse gaur iva vatsalā,वनं प्रव्रजिते पत्याव् अपत्य-विरहातुरा ज्ञात-तत्त्वाप्य् अभून् नष्टे वत्से गौर् इव वत्सला
3,33,22,tam eva dhyāyatī devam apatyaṃ kapilaṃ harim babhūvācirato vatsa niḥspṛhā tādṛśe gṛhe,तम् एव ध्यायती देवम् अपत्यं कपिलं हरिम् बभूवाचिरतो वत्स निःस्पृहा तादृशे गृहे
3,33,23,dhyāyatī bhagavad-rūpaṃ yad āha dhyāna-gocaram sutaḥ prasanna-vadanaṃ samasta-vyasta-cintayā,ध्यायती भगवद्-रूपं यद् आह ध्यान-गोचरम् सुतः प्रसन्न-वदनं समस्त-व्यस्त-चिन्तया
3,33,24,bhakti-pravāha-yogena vairāgyeṇa balīyasā yuktānuṣṭhāna-jātena jñānena brahma-hetunā,भक्ति-प्रवाह-योगेन वैराग्येण बलीयसा युक्तानुष्ठान-जातेन ज्ञानेन ब्रह्म-हेतुना
3,33,25,viśuddhena tadātmānam ātmanā viśvato-mukham svānubhūtyā tirobhūta- māyā-guṇa-viśeṣaṇam,विशुद्धेन तदात्मानम् आत्मना विश्वतो-मुखम् स्वानुभूत्या तिरोभूत- माया-गुण-विशेषणम्
3,33,26,brahmaṇy avasthita-matir bhagavaty ātma-saṃśraye nivṛtta-jīvāpattitvāt kṣīṇa-kleśāpta-nirvṛtiḥ,ब्रह्मण्य् अवस्थित-मतिर् भगवत्य् आत्म-संश्रये निवृत्त-जीवापत्तित्वात् क्षीण-क्लेशाप्त-निर्वृतिः
3,33,27,nityārūḍha-samādhitvāt parāvṛtta-guṇa-bhramā na sasmāra tadātmānaṃ svapne dṛṣṭam ivotthitaḥ,नित्यारूढ-समाधित्वात् परावृत्त-गुण-भ्रमा न सस्मार तदात्मानं स्वप्ने दृष्टम् इवोत्थितः
3,33,28,tad-dehaḥ parataḥ poṣo 'py akṛśaś cādhy-asambhavāt babhau malair avacchannaḥ sadhūma iva pāvakaḥ,तद्-देहः परतः पोषो ऽप्य् अकृशश् चाध्य्-असम्भवात् बभौ मलैर् अवच्छन्नः सधूम इव पावकः
3,33,29,svāṅgaṃ tapo-yogamayaṃ mukta-keśaṃ gatāmbaram daiva-guptaṃ na bubudhe vāsudeva-praviṣṭa-dhīḥ,स्वाङ्गं तपो-योगमयं मुक्त-केशं गताम्बरम् दैव-गुप्तं न बुबुधे वासुदेव-प्रविष्ट-धीः
3,33,30,evaṃ sā kapiloktena mārgeṇācirataḥ param ātmānaṃ brahma-nirvāṇaṃ bhagavantam avāpa ha,एवं सा कपिलोक्तेन मार्गेणाचिरतः परम् आत्मानं ब्रह्म-निर्वाणं भगवन्तम् अवाप ह
3,33,31,tad vīrāsīt puṇyatamaṃ kṣetraṃ trailokya-viśrutam nāmnā siddha-padaṃ yatra sā saṃsiddhim upeyuṣī,तद् वीरासीत् पुण्यतमं क्षेत्रं त्रैलोक्य-विश्रुतम् नाम्ना सिद्ध-पदं यत्र सा संसिद्धिम् उपेयुषी
3,33,32,tasyās tad yoga-vidhuta- mārtyaṃ martyam abhūt sarit srotasāṃ pravarā saumya siddhidā siddha-sevitā,तस्यास् तद् योग-विधुत- मार्त्यं मर्त्यम् अभूत् सरित् स्रोतसां प्रवरा सौम्य सिद्धिदा सिद्ध-सेविता
3,33,33,kapilo 'pi mahā-yogī bhagavān pitur āśramāt mātaraṃ samanujñāpya prāg-udīcīṃ diśaṃ yayau,कपिलो ऽपि महा-योगी भगवान् पितुर् आश्रमात् मातरं समनुज्ञाप्य प्राग्-उदीचीं दिशं ययौ
3,33,34,siddha-cāraṇa-gandharvair munibhiś cāpsaro-gaṇaiḥ stūyamānaḥ samudreṇa dattārhaṇa-niketanaḥ,सिद्ध-चारण-गन्धर्वैर् मुनिभिश् चाप्सरो-गणैः स्तूयमानः समुद्रेण दत्तार्हण-निकेतनः
3,33,35,āste yogaṃ samāsthāya sāṅkhyācāryair abhiṣṭutaḥ trayāṇām api lokānām upaśāntyai samāhitaḥ,आस्ते योगं समास्थाय साङ्ख्याचार्यैर् अभिष्टुतः त्रयाणाम् अपि लोकानाम् उपशान्त्यै समाहितः
3,33,36,etan nigaditaṃ tāta yat pṛṣṭo 'haṃ tavānagha kapilasya ca saṃvādo devahūtyāś ca pāvanaḥ,एतन् निगदितं तात यत् पृष्टो ऽहं तवानघ कपिलस्य च संवादो देवहूत्याश् च पावनः
3,33,37,ya idam anuśṛṇoti yo 'bhidhatte kapila-muner matam ātma-yoga-guhyam bhagavati kṛta-dhīḥ suparṇa-ketāv upalabhate bhagavat-padāravindam,य इदम् अनुशृणोति यो ऽभिधत्ते कपिल-मुनेर् मतम् आत्म-योग-गुह्यम् भगवति कृत-धीः सुपर्ण-केताव् उपलभते भगवत्-पदारविन्दम्
4,1,1,bhp_04.01.001 maitreya uvāca manos tu śatarūpāyāṃ tisraḥ kanyāś ca jajñire ākūtir devahūtiś ca prasūtir iti viśrutāḥ,भ्प्_०४.०१.००१ मैत्रेय उवाच मनोस् तु शतरूपायां तिस्रः कन्याश् च जज्ञिरे आकूतिर् देवहूतिश् च प्रसूतिर् इति विश्रुताः
4,1,2,ākūtiṃ rucaye prādād api bhrātṛmatīṃ nṛpaḥ putrikā-dharmam āśritya śatarūpānumoditaḥ,आकूतिं रुचये प्रादाद् अपि भ्रातृमतीं नृपः पुत्रिका-धर्मम् आश्रित्य शतरूपानुमोदितः
4,1,3,prajāpatiḥ sa bhagavān rucis tasyām ajījanat mithunaṃ brahma-varcasvī parameṇa samādhinā,प्रजापतिः स भगवान् रुचिस् तस्याम् अजीजनत् मिथुनं ब्रह्म-वर्चस्वी परमेण समाधिना
4,1,4,yas tayoḥ puruṣaḥ sākṣād viṣṇur yajña-svarūpa-dhṛk yā strī sā dakṣiṇā bhūter aṃśa-bhūtānapāyinī,यस् तयोः पुरुषः साक्षाद् विष्णुर् यज्ञ-स्वरूप-धृक् या स्त्री सा दक्षिणा भूतेर् अंश-भूतानपायिनी
4,1,5,āninye sva-gṛhaṃ putryāḥ putraṃ vitata-rociṣam svāyambhuvo mudā yukto rucir jagrāha dakṣiṇām,आनिन्ये स्व-गृहं पुत्र्याः पुत्रं वितत-रोचिषम् स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर् जग्राह दक्षिणाम्
4,1,6,tāṃ kāmayānāṃ bhagavān uvāha yajuṣāṃ patiḥ tuṣṭāyāṃ toṣam āpanno ' janayad dvādaśātmajān,तां कामयानां भगवान् उवाह यजुषां पतिः तुष्टायां तोषम् आपन्नो ऽ जनयद् द्वादशात्मजान्
4,1,7,toṣaḥ pratoṣaḥ santoṣo bhadraḥ śāntir iḍaspatiḥ idhmaḥ kavir vibhuḥ svahnaḥ sudevo rocano dvi-ṣaṭ,तोषः प्रतोषः सन्तोषो भद्रः शान्तिर् इडस्पतिः इध्मः कविर् विभुः स्वह्नः सुदेवो रोचनो द्वि-षट्
4,1,8,tuṣitā nāma te devā āsan svāyambhuvāntare marīci-miśrā ṛṣayo yajñaḥ sura-gaṇeśvaraḥ,तुषिता नाम ते देवा आसन् स्वायम्भुवान्तरे मरीचि-मिश्रा ऋषयो यज्ञः सुर-गणेश्वरः
4,1,9,priyavratottānapādau manu-putrau mahaujasau tat-putra-pautra-naptṝṇām anuvṛttaṃ tad-antaram,प्रियव्रतोत्तानपादौ मनु-पुत्रौ महौजसौ तत्-पुत्र-पौत्र-नप्तॄणाम् अनुवृत्तं तद्-अन्तरम्
4,1,10,devahūtim adāt tāta kardamāyātmajāṃ manuḥ tat-sambandhi śruta-prāyaṃ bhavatā gadato mama,देवहूतिम् अदात् तात कर्दमायात्मजां मनुः तत्-सम्बन्धि श्रुत-प्रायं भवता गदतो मम
4,1,11,dakṣāya brahma-putrāya prasūtiṃ bhagavān manuḥ prāyacchad yat-kṛtaḥ sargas tri-lokyāṃ vitato mahān,दक्षाय ब्रह्म-पुत्राय प्रसूतिं भगवान् मनुः प्रायच्छद् यत्-कृतः सर्गस् त्रि-लोक्यां विततो महान्
4,1,12,yāḥ kardama-sutāḥ proktā nava brahmarṣi-patnayaḥ tāsāṃ prasūti-prasavaṃ procyamānaṃ nibodha me,याः कर्दम-सुताः प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षि-पत्नयः तासां प्रसूति-प्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे
4,1,13,patnī marīces tu kalā suṣuve kardamātmajā kaśyapaṃ pūrṇimānaṃ ca yayor āpūritaṃ jagat,पत्नी मरीचेस् तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा कश्यपं पूर्णिमानं च ययोर् आपूरितं जगत्
4,1,14,pūrṇimāsūta virajaṃ viśvagaṃ ca parantapa devakulyāṃ hareḥ pāda- śaucād yābhūt sarid divaḥ,पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप देवकुल्यां हरेः पाद- शौचाद् याभूत् सरिद् दिवः
4,1,15,atreḥ patny anasūyā trīñ jajñe suyaśasaḥ sutān dattaṃ durvāsasaṃ somam ātmeśa-brahma-sambhavān,अत्रेः पत्न्य् अनसूया त्रीञ् जज्ञे सुयशसः सुतान् दत्तं दुर्वाससं सोमम् आत्मेश-ब्रह्म-सम्भवान्
4,1,16,bhp_04.01.016 vidura uvāca atrer gṛhe sura-śreṣṭhāḥ sthity-utpatty-anta-hetavaḥ kiñcic cikīrṣavo jātā etad ākhyāhi me guro,भ्प्_०४.०१.०१६ विदुर उवाच अत्रेर् गृहे सुर-श्रेष्ठाः स्थित्य्-उत्पत्त्य्-अन्त-हेतवः किञ्चिच् चिकीर्षवो जाता एतद् आख्याहि मे गुरो
4,1,17,bhp_04.01.017 maitreya uvāca brahmaṇā coditaḥ sṛṣṭāv atrir brahma-vidāṃ varaḥ saha patnyā yayāv ṛkṣaṃ kulādriṃ tapasi sthitaḥ,भ्प्_०४.०१.०१७ मैत्रेय उवाच ब्रह्मणा चोदितः सृष्टाव् अत्रिर् ब्रह्म-विदां वरः सह पत्न्या ययाव् ऋक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थितः
4,1,18,tasmin prasūna-stabaka- palāśāśoka-kānane vārbhiḥ sravadbhir udghuṣṭe nirvindhyāyāḥ samantataḥ,तस्मिन् प्रसून-स्तबक- पलाशाशोक-कानने वार्भिः स्रवद्भिर् उद्घुष्टे निर्विन्ध्यायाः समन्ततः
4,1,19,prāṇāyāmena saṃyamya mano varṣa-śataṃ muniḥ atiṣṭhad eka-pādena nirdvandvo 'nila-bhojanaḥ,प्राणायामेन संयम्य मनो वर्ष-शतं मुनिः अतिष्ठद् एक-पादेन निर्द्वन्द्वो ऽनिल-भोजनः
4,1,20,śaraṇaṃ taṃ prapadye 'haṃ ya eva jagad-īśvaraḥ prajām ātma-samāṃ mahyaṃ prayacchatv iti cintayan,शरणं तं प्रपद्ये ऽहं य एव जगद्-ईश्वरः प्रजाम् आत्म-समां मह्यं प्रयच्छत्व् इति चिन्तयन्
4,1,21,tapyamānaṃ tri-bhuvanaṃ prāṇāyāmaidhasāgninā nirgatena muner mūrdhnaḥ samīkṣya prabhavas trayaḥ,तप्यमानं त्रि-भुवनं प्राणायामैधसाग्निना निर्गतेन मुनेर् मूर्ध्नः समीक्ष्य प्रभवस् त्रयः
4,1,22,apsaro-muni-gandharva- siddha-vidyādharoragaiḥ vitāyamāna-yaśasas tad-āśrama-padaṃ yayuḥ,अप्सरो-मुनि-गन्धर्व- सिद्ध-विद्याधरोरगैः वितायमान-यशसस् तद्-आश्रम-पदं ययुः
4,1,23,tat-prādurbhāva-saṃyoga- vidyotita-manā muniḥ uttiṣṭhann eka-pādena dadarśa vibudharṣabhān,तत्-प्रादुर्भाव-संयोग- विद्योतित-मना मुनिः उत्तिष्ठन्न् एक-पादेन ददर्श विबुधर्षभान्
4,1,24,praṇamya daṇḍavad bhūmāv upatasthe 'rhaṇāñjaliḥ vṛṣa-haṃsa-suparṇa-sthān svaiḥ svaiś cihnaiś ca cihnitān,प्रणम्य दण्डवद् भूमाव् उपतस्थे ऽर्हणाञ्जलिः वृष-हंस-सुपर्ण-स्थान् स्वैः स्वैश् चिह्नैश् च चिह्नितान्
4,1,25,kṛpāvalokena hasad- vadanenopalambhitān tad-rociṣā pratihate nimīlya munir akṣiṇī,कृपावलोकेन हसद्- वदनेनोपलम्भितान् तद्-रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिर् अक्षिणी
4,1,26,cetas tat-pravaṇaṃ yuñjann astāvīt saṃhatāñjaliḥ ślakṣṇayā sūktayā vācā sarva-loka-garīyasaḥ,चेतस् तत्-प्रवणं युञ्जन्न् अस्तावीत् संहताञ्जलिः श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्व-लोक-गरीयसः
4,1,27,bhp_04.01.027 atrir uvāca viśvodbhava-sthiti-layeṣu vibhajyamānair māyā-guṇair anuyugaṃ vigṛhīta-dehāḥ viśvodbhava-sthiti-layeṣu vibhajyamānair māyā-guṇair anuyugaṃ vigṛhīta-dehāḥ te brahma-viṣṇu-giriśāḥ praṇato 'smy ahaṃ vas tebhyaḥ ka eva bhavatāṃ ma ihopahūtaḥ,भ्प्_०४.०१.०२७ अत्रिर् उवाच विश्वोद्भव-स्थिति-लयेषु विभज्यमानैर् माया-गुणैर् अनुयुगं विगृहीत-देहाः विश्वोद्भव-स्थिति-लयेषु विभज्यमानैर् माया-गुणैर् अनुयुगं विगृहीत-देहाः ते ब्रह्म-विष्णु-गिरिशाः प्रणतो ऽस्म्य् अहं वस् तेभ्यः क एव भवतां म इहोपहूतः
4,1,28,eko mayeha bhagavān vividha-pradhānaiś cittī-kṛtaḥ prajananāya kathaṃ nu yūyam eko mayeha bhagavān vividha-pradhānaiś cittī-kṛtaḥ prajananāya kathaṃ nu yūyam atrāgatās tanu-bhṛtāṃ manaso 'pi dūrād brūta prasīdata mahān iha vismayo me,एको मयेह भगवान् विविध-प्रधानैश् चित्ती-कृतः प्रजननाय कथं नु यूयम् एको मयेह भगवान् विविध-प्रधानैश् चित्ती-कृतः प्रजननाय कथं नु यूयम् अत्रागतास् तनु-भृतां मनसो ऽपि दूराद् ब्रूत प्रसीदत महान् इह विस्मयो मे
4,1,29,bhp_04.01.029 maitreya uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā trayas te vibudharṣabhāḥ pratyāhuḥ ślakṣṇayā vācā prahasya tam ṛṣiṃ prabho,भ्प्_०४.०१.०२९ मैत्रेय उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा त्रयस् ते विबुधर्षभाः प्रत्याहुः श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तम् ऋषिं प्रभो
4,1,30,bhp_04.01.030 devā ūcuḥ yathā kṛtas te saṅkalpo bhāvyaṃ tenaiva nānyathā sat-saṅkalpasya te brahman yad vai dhyāyati te vayam,भ्प्_०४.०१.०३० देवा ऊचुः यथा कृतस् ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा सत्-सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद् वै ध्यायति ते वयम्
4,1,31,athāsmad-aṃśa-bhūtās te ātmajā loka-viśrutāḥ bhavitāro 'ṅga bhadraṃ te visrapsyanti ca te yaśaḥ,अथास्मद्-अंश-भूतास् ते आत्मजा लोक-विश्रुताः भवितारो ऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यशः
4,1,32,evaṃ kāma-varaṃ dattvā pratijagmuḥ sureśvarāḥ sabhājitās tayoḥ samyag dampatyor miṣatos tataḥ,एवं काम-वरं दत्त्वा प्रतिजग्मुः सुरेश्वराः सभाजितास् तयोः सम्यग् दम्पत्योर् मिषतोस् ततः
4,1,33,somo 'bhūd brahmaṇo 'ṃśena datto viṣṇos tu yogavit durvāsāḥ śaṅkarasyāṃśo nibodhāṅgirasaḥ prajāḥ,सोमो ऽभूद् ब्रह्मणो ऽंशेन दत्तो विष्णोस् तु योगवित् दुर्वासाः शङ्करस्यांशो निबोधाङ्गिरसः प्रजाः
4,1,34,śraddhā tv aṅgirasaḥ patnī catasro 'sūta kanyakāḥ sinīvālī kuhū rākā caturthy anumatis tathā,श्रद्धा त्व् अङ्गिरसः पत्नी चतस्रो ऽसूत कन्यकाः सिनीवाली कुहू राका चतुर्थ्य् अनुमतिस् तथा
4,1,35,tat-putrāv aparāv āstāṃ khyātau svārociṣe 'ntare utathyo bhagavān sākṣād brahmiṣṭhaś ca bṛhaspatiḥ,तत्-पुत्राव् अपराव् आस्तां ख्यातौ स्वारोचिषे ऽन्तरे उतथ्यो भगवान् साक्षाद् ब्रह्मिष्ठश् च बृहस्पतिः
4,1,36,pulastyo 'janayat patnyām agastyaṃ ca havirbhuvi so 'nya-janmani dahrāgnir viśravāś ca mahā-tapāḥ,पुलस्त्यो ऽजनयत् पत्न्याम् अगस्त्यं च हविर्भुवि सो ऽन्य-जन्मनि दह्राग्निर् विश्रवाश् च महा-तपाः
4,1,37,tasya yakṣa-patir devaḥ kuberas tv iḍaviḍā-sutaḥ rāvaṇaḥ kumbhakarṇaś ca tathānyasyāṃ vibhīṣaṇaḥ,तस्य यक्ष-पतिर् देवः कुबेरस् त्व् इडविडा-सुतः रावणः कुम्भकर्णश् च तथान्यस्यां विभीषणः
4,1,38,pulahasya gatir bhāryā trīn asūta satī sutān karmaśreṣṭhaṃ varīyāṃsaṃ sahiṣṇuṃ ca mahā-mate,पुलहस्य गतिर् भार्या त्रीन् असूत सती सुतान् कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महा-मते
4,1,39,krator api kriyā bhāryā vālakhilyān asūyata ṛṣīn ṣaṣṭi-sahasrāṇi jvalato brahma-tejasā,क्रतोर् अपि क्रिया भार्या वालखिल्यान् असूयत ऋषीन् षष्टि-सहस्राणि ज्वलतो ब्रह्म-तेजसा
4,1,40,ūrjāyāṃ jajñire putrā vasiṣṭhasya parantapa citraketu-pradhānās te sapta brahmarṣayo 'malāḥ,ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परन्तप चित्रकेतु-प्रधानास् ते सप्त ब्रह्मर्षयो ऽमलाः
4,1,41,citraketuḥ surociś ca virajā mitra eva ca ulbaṇo vasubhṛdyāno dyumān śakty-ādayo 'pare,चित्रकेतुः सुरोचिश् च विरजा मित्र एव च उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान् शक्त्य्-आदयो ऽपरे
4,1,42,cittis tv atharvaṇaḥ patnī lebhe putraṃ dhṛta-vratam dadhyañcam aśvaśirasaṃ bhṛgor vaṃśaṃ nibodha me,चित्तिस् त्व् अथर्वणः पत्नी लेभे पुत्रं धृत-व्रतम् दध्यञ्चम् अश्वशिरसं भृगोर् वंशं निबोध मे
4,1,43,bhṛguḥ khyātyāṃ mahā-bhāgaḥ patnyāṃ putrān ajījanat dhātāraṃ ca vidhātāraṃ śriyaṃ ca bhagavat-parām,भृगुः ख्यात्यां महा-भागः पत्न्यां पुत्रान् अजीजनत् धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत्-पराम्
4,1,44,āyatiṃ niyatiṃ caiva sute merus tayor adāt tābhyāṃ tayor abhavatāṃ mṛkaṇḍaḥ prāṇa eva ca,आयतिं नियतिं चैव सुते मेरुस् तयोर् अदात् ताभ्यां तयोर् अभवतां मृकण्डः प्राण एव च
4,1,45,mārkaṇḍeyo mṛkaṇḍasya prāṇād vedaśirā muniḥ kaviś ca bhārgavo yasya bhagavān uśanā sutaḥ,मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद् वेदशिरा मुनिः कविश् च भार्गवो यस्य भगवान् उशना सुतः
4,1,46,ta ete munayaḥ kṣattar lokān sargair abhāvayan eṣa kardama-dauhitra- santānaḥ kathitas tava śṛṇvataḥ śraddadhānasya sadyaḥ pāpa-haraḥ paraḥ,त एते मुनयः क्षत्तर् लोकान् सर्गैर् अभावयन् एष कर्दम-दौहित्र- सन्तानः कथितस् तव शृण्वतः श्रद्दधानस्य सद्यः पाप-हरः परः
4,1,47,prasūtiṃ mānavīṃ dakṣa upayeme hy ajātmajaḥ tasyāṃ sasarja duhitṝḥ ṣoḍaśāmala-locanāḥ,प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्य् अजात्मजः तस्यां ससर्ज दुहितॄः षोडशामल-लोचनाः
4,1,48,trayodaśādād dharmāya tathaikām agnaye vibhuḥ pitṛbhya ekāṃ yuktebhyo bhavāyaikāṃ bhava-cchide,त्रयोदशादाद् धर्माय तथैकाम् अग्नये विभुः पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भव-च्छिदे
4,1,49,śraddhā maitrī dayā śāntis tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kriyonnatiḥ buddhir medhā titikṣā hrīr mūrtir dharmasya patnayaḥ,श्रद्धा मैत्री दया शान्तिस् तुष्टिः पुष्टिः क्रियोन्नतिः बुद्धिर् मेधा तितिक्षा ह्रीर् मूर्तिर् धर्मस्य पत्नयः
4,1,50,śraddhāsūta śubhaṃ maitrī prasādam abhayaṃ dayā śāntiḥ sukhaṃ mudaṃ tuṣṭiḥ smayaṃ puṣṭir asūyata,श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादम् अभयं दया शान्तिः सुखं मुदं तुष्टिः स्मयं पुष्टिर् असूयत
4,1,51,yogaṃ kriyonnatir darpam arthaṃ buddhir asūyata medhā smṛtiṃ titikṣā tu kṣemaṃ hrīḥ praśrayaṃ sutam,योगं क्रियोन्नतिर् दर्पम् अर्थं बुद्धिर् असूयत मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्रीः प्रश्रयं सुतम्
4,1,52,mūrtiḥ sarva-guṇotpattir nara-nārāyaṇāv ṛṣī,मूर्तिः सर्व-गुणोत्पत्तिर् नर-नारायणाव् ऋषी
4,1,53,yayor janmany ado viśvam abhyanandat sunirvṛtam manāṃsi kakubho vātāḥ praseduḥ sarito 'drayaḥ,ययोर् जन्मन्य् अदो विश्वम् अभ्यनन्दत् सुनिर्वृतम् मनांसि ककुभो वाताः प्रसेदुः सरितो ऽद्रयः
4,1,54,divy avādyanta tūryāṇi petuḥ kusuma-vṛṣṭayaḥ munayas tuṣṭuvus tuṣṭā jagur gandharva-kinnarāḥ,दिव्य् अवाद्यन्त तूर्याणि पेतुः कुसुम-वृष्टयः मुनयस् तुष्टुवुस् तुष्टा जगुर् गन्धर्व-किन्नराः
4,1,55,nṛtyanti sma striyo devya āsīt parama-maṅgalam devā brahmādayaḥ sarve upatasthur abhiṣṭavaiḥ,नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत् परम-मङ्गलम् देवा ब्रह्मादयः सर्वे उपतस्थुर् अभिष्टवैः
4,1,56,bhp_04.01.056 devā ūcuḥ yo māyayā viracitaṃ nijayātmanīdaṃ khe rūpa-bhedam iva tat-praticakṣaṇāya yo māyayā viracitaṃ nijayātmanīdaṃ khe rūpa-bhedam iva tat-praticakṣaṇāya etena dharma-sadane ṛṣi-mūrtinādya prāduścakāra puruṣāya namaḥ parasmai,भ्प्_०४.०१.०५६ देवा ऊचुः यो मायया विरचितं निजयात्मनीदं खे रूप-भेदम् इव तत्-प्रतिचक्षणाय यो मायया विरचितं निजयात्मनीदं खे रूप-भेदम् इव तत्-प्रतिचक्षणाय एतेन धर्म-सदने ऋषि-मूर्तिनाद्य प्रादुश्चकार पुरुषाय नमः परस्मै
4,1,57,so 'yaṃ sthiti-vyatikaropaśamāya sṛṣṭān sattvena naḥ sura-gaṇān anumeya-tattvaḥ so 'yaṃ sthiti-vyatikaropaśamāya sṛṣṭān sattvena naḥ sura-gaṇān anumeya-tattvaḥ dṛśyād adabhra-karuṇena vilokanena yac chrī-niketam amalaṃ kṣipatāravindam,सो ऽयं स्थिति-व्यतिकरोपशमाय सृष्टान् सत्त्वेन नः सुर-गणान् अनुमेय-तत्त्वः सो ऽयं स्थिति-व्यतिकरोपशमाय सृष्टान् सत्त्वेन नः सुर-गणान् अनुमेय-तत्त्वः दृश्याद् अदभ्र-करुणेन विलोकनेन यच् छ्री-निकेतम् अमलं क्षिपतारविन्दम्
4,1,58,evaṃ sura-gaṇais tāta bhagavantāv abhiṣṭutau labdhāvalokair yayatur arcitau gandhamādanam,एवं सुर-गणैस् तात भगवन्ताव् अभिष्टुतौ लब्धावलोकैर् ययतुर् अर्चितौ गन्धमादनम्
4,1,59,tāv imau vai bhagavato harer aṃśāv ihāgatau bhāra-vyayāya ca bhuvaḥ kṛṣṇau yadu-kurūdvahau,ताव् इमौ वै भगवतो हरेर् अंशाव् इहागतौ भार-व्ययाय च भुवः कृष्णौ यदु-कुरूद्वहौ
4,1,60,svāhābhimāninaś cāgner ātmajāṃs trīn ajījanat pāvakaṃ pavamānaṃ ca śuciṃ ca huta-bhojanam,स्वाहाभिमानिनश् चाग्नेर् आत्मजांस् त्रीन् अजीजनत् पावकं पवमानं च शुचिं च हुत-भोजनम्
4,1,61,tebhyo 'gnayaḥ samabhavan catvāriṃśac ca pañca ca ta evaikonapañcāśat sākaṃ pitṛ-pitāmahaiḥ,तेभ्यो ऽग्नयः समभवन् चत्वारिंशच् च पञ्च च त एवैकोनपञ्चाशत् साकं पितृ-पितामहैः
4,1,62,vaitānike karmaṇi yan- nāmabhir brahma-vādibhiḥ āgneyya iṣṭayo yajñe nirūpyante 'gnayas tu te,वैतानिके कर्मणि यन्- नामभिर् ब्रह्म-वादिभिः आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्ते ऽग्नयस् तु ते
4,1,63,agniṣvāttā barhiṣadaḥ saumyāḥ pitara ājyapāḥ sāgnayo 'nagnayas teṣāṃ patnī dākṣāyaṇī svadhā,अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सौम्याः पितर आज्यपाः साग्नयो ऽनग्नयस् तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा
4,1,64,tebhyo dadhāra kanye dve vayunāṃ dhāriṇīṃ svadhā ubhe te brahma-vādinyau jñāna-vijñāna-pārage,तेभ्यो दधार कन्ये द्वे वयुनां धारिणीं स्वधा उभे ते ब्रह्म-वादिन्यौ ज्ञान-विज्ञान-पारगे
4,1,65,bhavasya patnī tu satī bhavaṃ devam anuvratā ātmanaḥ sadṛśaṃ putraṃ na lebhe guṇa-śīlataḥ,भवस्य पत्नी तु सती भवं देवम् अनुव्रता आत्मनः सदृशं पुत्रं न लेभे गुण-शीलतः
4,1,66,pitary apratirūpe sve bhavāyānāgase ruṣā aprauḍhaivātmanātmānam ajahād yoga-saṃyutā,पितर्य् अप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा अप्रौढैवात्मनात्मानम् अजहाद् योग-संयुता
4,2,1,bhp_04.02.001 vidura uvāca bhave śīlavatāṃ śreṣṭhe dakṣo duhitṛ-vatsalaḥ vidveṣam akarot kasmād anādṛtyātmajāṃ satīm,भ्प्_०४.०२.००१ विदुर उवाच भवे शीलवतां श्रेष्ठे दक्षो दुहितृ-वत्सलः विद्वेषम् अकरोत् कस्माद् अनादृत्यात्मजां सतीम्
4,2,2,kas taṃ carācara-guruṃ nirvairaṃ śānta-vigraham ātmārāmaṃ kathaṃ dveṣṭi jagato daivataṃ mahat,कस् तं चराचर-गुरुं निर्वैरं शान्त-विग्रहम् आत्मारामं कथं द्वेष्टि जगतो दैवतं महत्
4,2,3,etad ākhyāhi me brahman jāmātuḥ śvaśurasya ca vidveṣas tu yataḥ prāṇāṃs tatyaje dustyajān satī,एतद् आख्याहि मे ब्रह्मन् जामातुः श्वशुरस्य च विद्वेषस् तु यतः प्राणांस् तत्यजे दुस्त्यजान् सती
4,2,4,bhp_04.02.004 maitreya uvāca purā viśva-sṛjāṃ satre sametāḥ paramarṣayaḥ tathāmara-gaṇāḥ sarve sānugā munayo 'gnayaḥ,भ्प्_०४.०२.००४ मैत्रेय उवाच पुरा विश्व-सृजां सत्रे समेताः परमर्षयः तथामर-गणाः सर्वे सानुगा मुनयो ऽग्नयः
4,2,5,tatra praviṣṭam ṛṣayo dṛṣṭvārkam iva rociṣā bhrājamānaṃ vitimiraṃ kurvantaṃ tan mahat sadaḥ,तत्र प्रविष्टम् ऋषयो दृष्ट्वार्कम् इव रोचिषा भ्राजमानं वितिमिरं कुर्वन्तं तन् महत् सदः
4,2,6,udatiṣṭhan sadasyās te sva-dhiṣṇyebhyaḥ sahāgnayaḥ ṛte viriñcāṃ śarvaṃ ca tad-bhāsākṣipta-cetasaḥ,उदतिष्ठन् सदस्यास् ते स्व-धिष्ण्येभ्यः सहाग्नयः ऋते विरिञ्चां शर्वं च तद्-भासाक्षिप्त-चेतसः
4,2,7,sadasas-patibhir dakṣo bhagavān sādhu sat-kṛtaḥ ajaṃ loka-guruṃ natvā niṣasāda tad-ājñayā,सदसस्-पतिभिर् दक्षो भगवान् साधु सत्-कृतः अजं लोक-गुरुं नत्वा निषसाद तद्-आज्ञया
4,2,8,prāṅ-niṣaṇṇaṃ mṛḍaṃ dṛṣṭvā nāmṛṣyat tad-anādṛtaḥ uvāca vāmaṃ cakṣurbhyām abhivīkṣya dahann iva,प्राङ्-निषण्णं मृडं दृष्ट्वा नामृष्यत् तद्-अनादृतः उवाच वामं चक्षुर्भ्याम् अभिवीक्ष्य दहन्न् इव
4,2,9,śrūyatāṃ brahmarṣayo me saha-devāḥ sahāgnayaḥ sādhūnāṃ bruvato vṛttaṃ nājñānān na ca matsarāt,श्रूयतां ब्रह्मर्षयो मे सह-देवाः सहाग्नयः साधूनां ब्रुवतो वृत्तं नाज्ञानान् न च मत्सरात्
4,2,10,ayaṃ tu loka-pālānāṃ yaśo-ghno nirapatrapaḥ sadbhir ācaritaḥ panthā yena stabdhena dūṣitaḥ,अयं तु लोक-पालानां यशो-घ्नो निरपत्रपः सद्भिर् आचरितः पन्था येन स्तब्धेन दूषितः
4,2,11,eṣa me śiṣyatāṃ prāpto yan me duhitur agrahīt pāṇiṃ viprāgni-mukhataḥ sāvitryā iva sādhuvat,एष मे शिष्यतां प्राप्तो यन् मे दुहितुर् अग्रहीत् पाणिं विप्राग्नि-मुखतः सावित्र्या इव साधुवत्
4,2,12,gṛhītvā mṛga-śāvākṣyāḥ pāṇiṃ markaṭa-locanaḥ pratyutthānābhivādārhe vācāpy akṛta nocitam,गृहीत्वा मृग-शावाक्ष्याः पाणिं मर्कट-लोचनः प्रत्युत्थानाभिवादार्हे वाचाप्य् अकृत नोचितम्
4,2,13,lupta-kriyāyāśucaye mānine bhinna-setave anicchann apy adāṃ bālāṃ śūdrāyevośatīṃ giram,लुप्त-क्रियायाशुचये मानिने भिन्न-सेतवे अनिच्छन्न् अप्य् अदां बालां शूद्रायेवोशतीं गिरम्
4,2,14,pretāvāseṣu ghoreṣu pretair bhūta-gaṇair vṛtaḥ aṭaty unmattavan nagno vyupta-keśo hasan rudan,प्रेतावासेषु घोरेषु प्रेतैर् भूत-गणैर् वृतः अटत्य् उन्मत्तवन् नग्नो व्युप्त-केशो हसन् रुदन्
4,2,15,citā-bhasma-kṛta-snānaḥ preta-sraṅ-nrasthi-bhūṣaṇaḥ śivāpadeśo hy aśivo matto matta-jana-priyaḥ patiḥ pramatha-nāthānāṃ tamo-mātrātmakātmanām,चिता-भस्म-कृत-स्नानः प्रेत-स्रङ्-न्रस्थि-भूषणः शिवापदेशो ह्य् अशिवो मत्तो मत्त-जन-प्रियः पतिः प्रमथ-नाथानां तमो-मात्रात्मकात्मनाम्
4,2,16,tasmā unmāda-nāthāya naṣṭa-śaucāya durhṛde dattā bata mayā sādhvī codite parameṣṭhinā,तस्मा उन्माद-नाथाय नष्ट-शौचाय दुर्हृदे दत्ता बत मया साध्वी चोदिते परमेष्ठिना
4,2,17,bhp_04.02.017 maitreya uvāca vinindyaivaṃ sa giriśam apratīpam avasthitam dakṣo 'thāpa upaspṛśya kruddhaḥ śaptuṃ pracakrame,भ्प्_०४.०२.०१७ मैत्रेय उवाच विनिन्द्यैवं स गिरिशम् अप्रतीपम् अवस्थितम् दक्षो ऽथाप उपस्पृश्य क्रुद्धः शप्तुं प्रचक्रमे
4,2,18,ayaṃ tu deva-yajana indropendrādibhir bhavaḥ saha bhāgaṃ na labhatāṃ devair deva-gaṇādhamaḥ,अयं तु देव-यजन इन्द्रोपेन्द्रादिभिर् भवः सह भागं न लभतां देवैर् देव-गणाधमः
4,2,19,niṣidhyamānaḥ sa sadasya-mukhyair dakṣo giritrāya visṛjya śāpam tasmād viniṣkramya vivṛddha-manyur jagāma kauravya nijaṃ niketanam,निषिध्यमानः स सदस्य-मुख्यैर् दक्षो गिरित्राय विसृज्य शापम् तस्माद् विनिष्क्रम्य विवृद्ध-मन्युर् जगाम कौरव्य निजं निकेतनम्
4,2,20,vijñāya śāpaṃ giriśānugāgraṇīr nandīśvaro roṣa-kaṣāya-dūṣitaḥ dakṣāya śāpaṃ visasarja dāruṇaṃ ye cānvamodaṃs tad-avācyatāṃ dvijāḥ,विज्ञाय शापं गिरिशानुगाग्रणीर् नन्दीश्वरो रोष-कषाय-दूषितः दक्षाय शापं विससर्ज दारुणं ये चान्वमोदंस् तद्-अवाच्यतां द्विजाः
4,2,21,ya etan martyam uddiśya bhagavaty apratidruhi druhyaty ajñaḥ pṛthag-dṛṣṭis tattvato vimukho bhavet,य एतन् मर्त्यम् उद्दिश्य भगवत्य् अप्रतिद्रुहि द्रुह्यत्य् अज्ञः पृथग्-दृष्टिस् तत्त्वतो विमुखो भवेत्
4,2,22,gṛheṣu kūṭa-dharmeṣu sakto grāmya-sukhecchayā karma-tantraṃ vitanute veda-vāda-vipanna-dhīḥ,गृहेषु कूट-धर्मेषु सक्तो ग्राम्य-सुखेच्छया कर्म-तन्त्रं वितनुते वेद-वाद-विपन्न-धीः
4,2,23,buddhyā parābhidhyāyinyā vismṛtātma-gatiḥ paśuḥ strī-kāmaḥ so 'stv atitarāṃ dakṣo basta-mukho 'cirāt,बुद्ध्या पराभिध्यायिन्या विस्मृतात्म-गतिः पशुः स्त्री-कामः सो ऽस्त्व् अतितरां दक्षो बस्त-मुखो ऽचिरात्
4,2,24,vidyā-buddhir avidyāyāṃ karmamayyām asau jaḍaḥ saṃsarantv iha ye cāmum anu śarvāvamāninam,विद्या-बुद्धिर् अविद्यायां कर्ममय्याम् असौ जडः संसरन्त्व् इह ये चामुम् अनु शर्वावमानिनम्
4,2,25,giraḥ śrutāyāḥ puṣpiṇyā madhu-gandhena bhūriṇā mathnā conmathitātmānaḥ sammuhyantu hara-dviṣaḥ,गिरः श्रुतायाः पुष्पिण्या मधु-गन्धेन भूरिणा मथ्ना चोन्मथितात्मानः सम्मुह्यन्तु हर-द्विषः
4,2,26,sarva-bhakṣā dvijā vṛttyai dhṛta-vidyā-tapo-vratāḥ vitta-dehendriyārāmā yācakā vicarantv iha,सर्व-भक्षा द्विजा वृत्त्यै धृत-विद्या-तपो-व्रताः वित्त-देहेन्द्रियारामा याचका विचरन्त्व् इह
4,2,27,tasyaivaṃ vadataḥ śāpaṃ śrutvā dvija-kulāya vai bhṛguḥ pratyasṛjac chāpaṃ brahma-daṇḍaṃ duratyayam,तस्यैवं वदतः शापं श्रुत्वा द्विज-कुलाय वै भृगुः प्रत्यसृजच् छापं ब्रह्म-दण्डं दुरत्ययम्
4,2,28,bhava-vrata-dharā ye ca ye ca tān samanuvratāḥ pāṣaṇḍinas te bhavantu sac-chāstra-paripanthinaḥ,भव-व्रत-धरा ये च ये च तान् समनुव्रताः पाषण्डिनस् ते भवन्तु सच्-छास्त्र-परिपन्थिनः
4,2,29,naṣṭa-śaucā mūḍha-dhiyo jaṭā-bhasmāsthi-dhāriṇaḥ viśantu śiva-dīkṣāyāṃ yatra daivaṃ surāsavam,नष्ट-शौचा मूढ-धियो जटा-भस्मास्थि-धारिणः विशन्तु शिव-दीक्षायां यत्र दैवं सुरासवम्
4,2,30,brahma ca brāhmaṇāṃś caiva yad yūyaṃ parinindatha setuṃ vidhāraṇaṃ puṃsām ataḥ pāṣaṇḍam āśritāḥ,ब्रह्म च ब्राह्मणांश् चैव यद् यूयं परिनिन्दथ सेतुं विधारणं पुंसाम् अतः पाषण्डम् आश्रिताः
4,2,31,eṣa eva hi lokānāṃ śivaḥ panthāḥ sanātanaḥ yaṃ pūrve cānusantasthur yat-pramāṇaṃ janārdanaḥ,एष एव हि लोकानां शिवः पन्थाः सनातनः यं पूर्वे चानुसन्तस्थुर् यत्-प्रमाणं जनार्दनः
4,2,32,tad brahma paramaṃ śuddhaṃ satāṃ vartma sanātanam vigarhya yāta pāṣaṇḍaṃ daivaṃ vo yatra bhūta-rāṭ,तद् ब्रह्म परमं शुद्धं सतां वर्त्म सनातनम् विगर्ह्य यात पाषण्डं दैवं वो यत्र भूत-राट्
4,2,33,bhp_04.02.033 maitreya uvāca tasyaivaṃ vadataḥ śāpaṃ bhṛgoḥ sa bhagavān bhavaḥ niścakrāma tataḥ kiñcid vimanā iva sānugaḥ,भ्प्_०४.०२.०३३ मैत्रेय उवाच तस्यैवं वदतः शापं भृगोः स भगवान् भवः निश्चक्राम ततः किञ्चिद् विमना इव सानुगः
4,2,34,te 'pi viśva-sṛjaḥ satraṃ sahasra-parivatsarān saṃvidhāya maheṣvāsa yatrejya ṛṣabho hariḥ,ते ऽपि विश्व-सृजः सत्रं सहस्र-परिवत्सरान् संविधाय महेष्वास यत्रेज्य ऋषभो हरिः
4,2,35,āplutyāvabhṛthaṃ yatra gaṅgā yamunayānvitā virajenātmanā sarve svaṃ svaṃ dhāma yayus tataḥ,आप्लुत्यावभृथं यत्र गङ्गा यमुनयान्विता विरजेनात्मना सर्वे स्वं स्वं धाम ययुस् ततः
4,3,1,bhp_04.03.001 maitreya uvāca sadā vidviṣator evaṃ kālo vai dhriyamāṇayoḥ jāmātuḥ śvaśurasyāpi sumahān aticakrame,भ्प्_०४.०३.००१ मैत्रेय उवाच सदा विद्विषतोर् एवं कालो वै ध्रियमाणयोः जामातुः श्वशुरस्यापि सुमहान् अतिचक्रमे
4,3,2,yadābhiṣikto dakṣas tu brahmaṇā parameṣṭhinā prajāpatīnāṃ sarveṣām ādhipatye smayo 'bhavat,यदाभिषिक्तो दक्षस् तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना प्रजापतीनां सर्वेषाम् आधिपत्ये स्मयो ऽभवत्
4,3,3,iṣṭvā sa vājapeyena brahmiṣṭhān abhibhūya ca bṛhaspati-savaṃ nāma samārebhe kratūttamam,इष्ट्वा स वाजपेयेन ब्रह्मिष्ठान् अभिभूय च बृहस्पति-सवं नाम समारेभे क्रतूत्तमम्
4,3,4,tasmin brahmarṣayaḥ sarve devarṣi-pitṛ-devatāḥ āsan kṛta-svastyayanās tat-patnyaś ca sa-bhartṛkāḥ,तस्मिन् ब्रह्मर्षयः सर्वे देवर्षि-पितृ-देवताः आसन् कृत-स्वस्त्ययनास् तत्-पत्न्यश् च स-भर्तृकाः
4,3,5,tad upaśrutya nabhasi khe-carāṇāṃ prajalpatām satī dākṣāyaṇī devī pitṛ-yajña-mahotsavam,तद् उपश्रुत्य नभसि खे-चराणां प्रजल्पताम् सती दाक्षायणी देवी पितृ-यज्ञ-महोत्सवम्
4,3,6,vrajantīḥ sarvato digbhya upadeva-vara-striyaḥ vimāna-yānāḥ sa-preṣṭhā niṣka-kaṇṭhīḥ suvāsasaḥ,व्रजन्तीः सर्वतो दिग्भ्य उपदेव-वर-स्त्रियः विमान-यानाः स-प्रेष्ठा निष्क-कण्ठीः सुवाससः
4,3,7,dṛṣṭvā sva-nilayābhyāśe lolākṣīr mṛṣṭa-kuṇḍalāḥ patiṃ bhūta-patiṃ devam autsukyād abhyabhāṣata,दृष्ट्वा स्व-निलयाभ्याशे लोलाक्षीर् मृष्ट-कुण्डलाः पतिं भूत-पतिं देवम् औत्सुक्याद् अभ्यभाषत
4,3,8,bhp_04.03.008 saty uvāca prajāpates te śvaśurasya sāmprataṃ niryāpito yajña-mahotsavaḥ kila vayaṃ ca tatrābhisarāma vāma te yady arthitāmī vibudhā vrajanti hi,भ्प्_०४.०३.००८ सत्य् उवाच प्रजापतेस् ते श्वशुरस्य साम्प्रतं निर्यापितो यज्ञ-महोत्सवः किल वयं च तत्राभिसराम वाम ते यद्य् अर्थितामी विबुधा व्रजन्ति हि
4,3,9,tasmin bhaginyo mama bhartṛbhiḥ svakair dhruvaṃ gamiṣyanti suhṛd-didṛkṣavaḥ ahaṃ ca tasmin bhavatābhikāmaye sahopanītaṃ paribarham arhitum,तस्मिन् भगिन्यो मम भर्तृभिः स्वकैर् ध्रुवं गमिष्यन्ति सुहृद्-दिदृक्षवः अहं च तस्मिन् भवताभिकामये सहोपनीतं परिबर्हम् अर्हितुम्
4,3,10,tatra svasṝr me nanu bhartṛ-sammitā mātṛ-ṣvasṝḥ klinna-dhiyaṃ ca mātaram drakṣye cirotkaṇṭha-manā maharṣibhir unnīyamānaṃ ca mṛḍādhvara-dhvajam,तत्र स्वसॄर् मे ननु भर्तृ-सम्मिता मातृ-ष्वसॄः क्लिन्न-धियं च मातरम् द्रक्ष्ये चिरोत्कण्ठ-मना महर्षिभिर् उन्नीयमानं च मृडाध्वर-ध्वजम्
4,3,11,tvayy etad āścaryam ajātma-māyayā vinirmitaṃ bhāti guṇa-trayātmakam tathāpy ahaṃ yoṣid atattva-vic ca te dīnā didṛkṣe bhava me bhava-kṣitim,त्वय्य् एतद् आश्चर्यम् अजात्म-मायया विनिर्मितं भाति गुण-त्रयात्मकम् तथाप्य् अहं योषिद् अतत्त्व-विच् च ते दीना दिदृक्षे भव मे भव-क्षितिम्
4,3,12,paśya prayāntīr abhavānya-yoṣito 'py alaṅkṛtāḥ kānta-sakhā varūthaśaḥ yāsāṃ vrajadbhiḥ śiti-kaṇṭha maṇḍitaṃ nabho vimānaiḥ kala-haṃsa-pāṇḍubhiḥ,पश्य प्रयान्तीर् अभवान्य-योषितो ऽप्य् अलङ्कृताः कान्त-सखा वरूथशः यासां व्रजद्भिः शिति-कण्ठ मण्डितं नभो विमानैः कल-हंस-पाण्डुभिः
4,3,13,kathaṃ sutāyāḥ pitṛ-geha-kautukaṃ niśamya dehaḥ sura-varya neṅgate anāhutā apy abhiyanti sauhṛdaṃ bhartur guror deha-kṛtaś ca ketanam,कथं सुतायाः पितृ-गेह-कौतुकं निशम्य देहः सुर-वर्य नेङ्गते अनाहुता अप्य् अभियन्ति सौहृदं भर्तुर् गुरोर् देह-कृतश् च केतनम्
4,3,14,tan me prasīdedam amartya vāñchitaṃ kartuṃ bhavān kāruṇiko batārhati tvayātmano 'rdhe 'ham adabhra-cakṣuṣā nirūpitā mānugṛhāṇa yācitaḥ,तन् मे प्रसीदेदम् अमर्त्य वाञ्छितं कर्तुं भवान् कारुणिको बतार्हति त्वयात्मनो ऽर्धे ऽहम् अदभ्र-चक्षुषा निरूपिता मानुगृहाण याचितः
4,3,15,bhp_04.03.015 ṛṣir uvāca evaṃ giritraḥ priyayābhibhāṣitaḥ pratyabhyadhatta prahasan suhṛt-priyaḥ saṃsmārito marma-bhidaḥ kuvāg-iṣūn yān āha ko viśva-sṛjāṃ samakṣataḥ,भ्प्_०४.०३.०१५ ऋषिर् उवाच एवं गिरित्रः प्रिययाभिभाषितः प्रत्यभ्यधत्त प्रहसन् सुहृत्-प्रियः संस्मारितो मर्म-भिदः कुवाग्-इषून् यान् आह को विश्व-सृजां समक्षतः
4,3,16,bhp_04.03.016 śrī-bhagavān uvāca tvayoditaṃ śobhanam eva śobhane anāhutā apy abhiyanti bandhuṣu te yady anutpādita-doṣa-dṛṣṭayo balīyasānātmya-madena manyunā,भ्प्_०४.०३.०१६ श्री-भगवान् उवाच त्वयोदितं शोभनम् एव शोभने अनाहुता अप्य् अभियन्ति बन्धुषु ते यद्य् अनुत्पादित-दोष-दृष्टयो बलीयसानात्म्य-मदेन मन्युना
4,3,17,vidyā-tapo-vitta-vapur-vayaḥ-kulaiḥ satāṃ guṇaiḥ ṣaḍbhir asattametaraiḥ smṛtau hatāyāṃ bhṛta-māna-durdṛśaḥ stabdhā na paśyanti hi dhāma bhūyasām,विद्या-तपो-वित्त-वपुर्-वयः-कुलैः सतां गुणैः षड्भिर् असत्तमेतरैः स्मृतौ हतायां भृत-मान-दुर्दृशः स्तब्धा न पश्यन्ति हि धाम भूयसाम्
4,3,18,naitādṛśānāṃ sva-jana-vyapekṣayā gṛhān pratīyād anavasthitātmanām ye 'bhyāgatān vakra-dhiyābhicakṣate āropita-bhrūbhir amarṣaṇākṣibhiḥ,नैतादृशानां स्व-जन-व्यपेक्षया गृहान् प्रतीयाद् अनवस्थितात्मनाम् ये ऽभ्यागतान् वक्र-धियाभिचक्षते आरोपित-भ्रूभिर् अमर्षणाक्षिभिः
4,3,19,tathāribhir na vyathate śilīmukhaiḥ śete 'rditāṅgo hṛdayena dūyatā svānāṃ yathā vakra-dhiyāṃ duruktibhir divā-niśaṃ tapyati marma-tāḍitaḥ,तथारिभिर् न व्यथते शिलीमुखैः शेते ऽर्दिताङ्गो हृदयेन दूयता स्वानां यथा वक्र-धियां दुरुक्तिभिर् दिवा-निशं तप्यति मर्म-ताडितः
4,3,20,vyaktaṃ tvam utkṛṣṭa-gateḥ prajāpateḥ priyātmajānām asi subhru me matā tathāpi mānaṃ na pituḥ prapatsyase mad-āśrayāt kaḥ paritapyate yataḥ,व्यक्तं त्वम् उत्कृष्ट-गतेः प्रजापतेः प्रियात्मजानाम् असि सुभ्रु मे मता तथापि मानं न पितुः प्रपत्स्यसे मद्-आश्रयात् कः परितप्यते यतः
4,3,21,pāpacyamānena hṛdāturendriyaḥ samṛddhibhiḥ pūruṣa-buddhi-sākṣiṇām akalpa eṣām adhiroḍhum añjasā paraṃ padaṃ dveṣṭi yathāsurā harim,पापच्यमानेन हृदातुरेन्द्रियः समृद्धिभिः पूरुष-बुद्धि-साक्षिणाम् अकल्प एषाम् अधिरोढुम् अञ्जसा परं पदं द्वेष्टि यथासुरा हरिम्
4,3,22,pratyudgama-praśrayaṇābhivādanaṃ vidhīyate sādhu mithaḥ sumadhyame prājñaiḥ parasmai puruṣāya cetasā guhā-śayāyaiva na deha-mānine,प्रत्युद्गम-प्रश्रयणाभिवादनं विधीयते साधु मिथः सुमध्यमे प्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहा-शयायैव न देह-मानिने
4,3,23,sattvaṃ viśuddhaṃ vasudeva-śabditaṃ yad īyate tatra pumān apāvṛtaḥ sattve ca tasmin bhagavān vāsudevo hy adhokṣajo me namasā vidhīyate,सत्त्वं विशुद्धं वसुदेव-शब्दितं यद् ईयते तत्र पुमान् अपावृतः सत्त्वे च तस्मिन् भगवान् वासुदेवो ह्य् अधोक्षजो मे नमसा विधीयते
4,3,24,tat te nirīkṣyo na pitāpi deha-kṛd dakṣo mama dviṭ tad-anuvratāś ca ye yo viśvasṛg-yajña-gataṃ varoru mām anāgasaṃ durvacasākarot tiraḥ,तत् ते निरीक्ष्यो न पितापि देह-कृद् दक्षो मम द्विट् तद्-अनुव्रताश् च ये यो विश्वसृग्-यज्ञ-गतं वरोरु माम् अनागसं दुर्वचसाकरोत् तिरः
4,3,25,yadi vrajiṣyasy atihāya mad-vaco bhadraṃ bhavatyā na tato bhaviṣyati sambhāvitasya sva-janāt parābhavo yadā sa sadyo maraṇāya kalpate,यदि व्रजिष्यस्य् अतिहाय मद्-वचो भद्रं भवत्या न ततो भविष्यति सम्भावितस्य स्व-जनात् पराभवो यदा स सद्यो मरणाय कल्पते
4,4,1,bhp_04.04.001 maitreya uvāca etāvad uktvā virarāma śaṅkaraḥ patny-aṅga-nāśaṃ hy ubhayatra cintayan suhṛd-didṛkṣuḥ pariśaṅkitā bhavān niṣkrāmatī nirviśatī dvidhāsa sā,भ्प्_०४.०४.००१ मैत्रेय उवाच एतावद् उक्त्वा विरराम शङ्करः पत्न्य्-अङ्ग-नाशं ह्य् उभयत्र चिन्तयन् सुहृद्-दिदृक्षुः परिशङ्किता भवान् निष्क्रामती निर्विशती द्विधास सा
4,4,2,suhṛd-didṛkṣā-pratighāta-durmanāḥ snehād rudaty aśru-kalātivihvalā bhavaṃ bhavāny apratipūruṣaṃ ruṣā pradhakṣyatīvaikṣata jāta-vepathuḥ,सुहृद्-दिदृक्षा-प्रतिघात-दुर्मनाः स्नेहाद् रुदत्य् अश्रु-कलातिविह्वला भवं भवान्य् अप्रतिपूरुषं रुषा प्रधक्ष्यतीवैक्षत जात-वेपथुः
4,4,3,tato viniḥśvasya satī vihāya taṃ śokena roṣeṇa ca dūyatā hṛdā pitror agāt straiṇa-vimūḍha-dhīr gṛhān premṇātmano yo 'rdham adāt satāṃ priyaḥ,ततो विनिःश्वस्य सती विहाय तं शोकेन रोषेण च दूयता हृदा पित्रोर् अगात् स्त्रैण-विमूढ-धीर् गृहान् प्रेम्णात्मनो यो ऽर्धम् अदात् सतां प्रियः
4,4,4,tām anvagacchan druta-vikramāṃ satīm ekāṃ tri-netrānucarāḥ sahasraśaḥ sa-pārṣada-yakṣā maṇiman-madādayaḥ puro-vṛṣendrās tarasā gata-vyathāḥ,ताम् अन्वगच्छन् द्रुत-विक्रमां सतीम् एकां त्रि-नेत्रानुचराः सहस्रशः स-पार्षद-यक्षा मणिमन्-मदादयः पुरो-वृषेन्द्रास् तरसा गत-व्यथाः
4,4,5,tāṃ sārikā-kanduka-darpaṇāmbuja- śvetātapatra-vyajana-srag-ādibhiḥ gītāyanair dundubhi-śaṅkha-veṇubhir vṛṣendram āropya viṭaṅkitā yayuḥ,तां सारिका-कन्दुक-दर्पणाम्बुज- श्वेतातपत्र-व्यजन-स्रग्-आदिभिः गीतायनैर् दुन्दुभि-शङ्ख-वेणुभिर् वृषेन्द्रम् आरोप्य विटङ्किता ययुः
4,4,6,ābrahma-ghoṣorjita-yajña-vaiśasaṃ viprarṣi-juṣṭaṃ vibudhaiś ca sarvaśaḥ mṛd-dārv-ayaḥ-kāñcana-darbha-carmabhir nisṛṣṭa-bhāṇḍaṃ yajanaṃ samāviśat,आब्रह्म-घोषोर्जित-यज्ञ-वैशसं विप्रर्षि-जुष्टं विबुधैश् च सर्वशः मृद्-दार्व्-अयः-काञ्चन-दर्भ-चर्मभिर् निसृष्ट-भाण्डं यजनं समाविशत्
4,4,7,tām āgatāṃ tatra na kaścanādriyad vimānitāṃ yajña-kṛto bhayāj janaḥ ṛte svasṝr vai jananīṃ ca sādarāḥ premāśru-kaṇṭhyaḥ pariṣasvajur mudā,ताम् आगतां तत्र न कश्चनाद्रियद् विमानितां यज्ञ-कृतो भयाज् जनः ऋते स्वसॄर् वै जननीं च सादराः प्रेमाश्रु-कण्ठ्यः परिषस्वजुर् मुदा
4,4,8,saudarya-sampraśna-samartha-vārtayā mātrā ca mātṛ-ṣvasṛbhiś ca sādaram dattāṃ saparyāṃ varam āsanaṃ ca sā nādatta pitrāpratinanditā satī,सौदर्य-सम्प्रश्न-समर्थ-वार्तया मात्रा च मातृ-ष्वसृभिश् च सादरम् दत्तां सपर्यां वरम् आसनं च सा नादत्त पित्राप्रतिनन्दिता सती
4,4,9,arudra-bhāgaṃ tam avekṣya cādhvaraṃ pitrā ca deve kṛta-helanaṃ vibhau anādṛtā yajña-sadasy adhīśvarī cukopa lokān iva dhakṣyatī ruṣā,अरुद्र-भागं तम् अवेक्ष्य चाध्वरं पित्रा च देवे कृत-हेलनं विभौ अनादृता यज्ञ-सदस्य् अधीश्वरी चुकोप लोकान् इव धक्ष्यती रुषा
4,4,10,jagarha sāmarṣa-vipannayā girā śiva-dviṣaṃ dhūma-patha-śrama-smayam sva-tejasā bhūta-gaṇān samutthitān nigṛhya devī jagato 'bhiśṛṇvataḥ,जगर्ह सामर्ष-विपन्नया गिरा शिव-द्विषं धूम-पथ-श्रम-स्मयम् स्व-तेजसा भूत-गणान् समुत्थितान् निगृह्य देवी जगतो ऽभिशृण्वतः
4,4,11,bhp_04.04.011 devy uvāca na yasya loke 'sty atiśāyanaḥ priyas tathāpriyo deha-bhṛtāṃ priyātmanaḥ tasmin samastātmani mukta-vairake ṛte bhavantaṃ katamaḥ pratīpayet,भ्प्_०४.०४.०११ देव्य् उवाच न यस्य लोके ऽस्त्य् अतिशायनः प्रियस् तथाप्रियो देह-भृतां प्रियात्मनः तस्मिन् समस्तात्मनि मुक्त-वैरके ऋते भवन्तं कतमः प्रतीपयेत्
4,4,12,doṣān pareṣāṃ hi guṇeṣu sādhavo gṛhṇanti kecin na bhavādṛśo dvija guṇāṃś ca phalgūn bahulī-kariṣṇavo mahattamās teṣv avidad bhavān agham,दोषान् परेषां हि गुणेषु साधवो गृह्णन्ति केचिन् न भवादृशो द्विज गुणांश् च फल्गून् बहुली-करिष्णवो महत्तमास् तेष्व् अविदद् भवान् अघम्
4,4,13,nāścaryam etad yad asatsu sarvadā mahad-vinindā kuṇapātma-vādiṣu serṣyaṃ mahāpūruṣa-pāda-pāṃsubhir nirasta-tejaḥsu tad eva śobhanam,नाश्चर्यम् एतद् यद् असत्सु सर्वदा महद्-विनिन्दा कुणपात्म-वादिषु सेर्ष्यं महापूरुष-पाद-पांसुभिर् निरस्त-तेजःसु तद् एव शोभनम्
4,4,14,yad dvy-akṣaraṃ nāma gireritaṃ nṛṇāṃ sakṛt prasaṅgād agham āśu hanti tat pavitra-kīrtiṃ tam alaṅghya-śāsanaṃ bhavān aho dveṣṭi śivaṃ śivetaraḥ,यद् द्व्य्-अक्षरं नाम गिरेरितं नृणां सकृत् प्रसङ्गाद् अघम् आशु हन्ति तत् पवित्र-कीर्तिं तम् अलङ्घ्य-शासनं भवान् अहो द्वेष्टि शिवं शिवेतरः
4,4,15,yat-pāda-padmaṃ mahatāṃ mano-'libhir niṣevitaṃ brahma-rasāsavārthibhiḥ lokasya yad varṣati cāśiṣo 'rthinas tasmai bhavān druhyati viśva-bandhave,यत्-पाद-पद्मं महतां मनो-ऽलिभिर् निषेवितं ब्रह्म-रसासवार्थिभिः लोकस्य यद् वर्षति चाशिषो ऽर्थिनस् तस्मै भवान् द्रुह्यति विश्व-बन्धवे
4,4,16,kiṃ vā śivākhyam aśivaṃ na vidus tvad anye brahmādayas tam avakīrya jaṭāḥ śmaśāne tan-mālya-bhasma-nṛkapāly avasat piśācair ye mūrdhabhir dadhati tac-caraṇāvasṛṣṭam,किं वा शिवाख्यम् अशिवं न विदुस् त्वद् अन्ये ब्रह्मादयस् तम् अवकीर्य जटाः श्मशाने तन्-माल्य-भस्म-नृकपाल्य् अवसत् पिशाचैर् ये मूर्धभिर् दधति तच्-चरणावसृष्टम्
4,4,17,karṇau pidhāya nirayād yad akalpa īśe dharmāvitary asṛṇibhir nṛbhir asyamāne chindyāt prasahya ruśatīm asatīṃ prabhuś cej jihvām asūn api tato visṛjet sa dharmaḥ,कर्णौ पिधाय निरयाद् यद् अकल्प ईशे धर्मावितर्य् असृणिभिर् नृभिर् अस्यमाने छिन्द्यात् प्रसह्य रुशतीम् असतीं प्रभुश् चेज् जिह्वाम् असून् अपि ततो विसृजेत् स धर्मः
4,4,18,atas tavotpannam idaṃ kalevaraṃ na dhārayiṣye śiti-kaṇṭha-garhiṇaḥ jagdhasya mohād dhi viśuddhim andhaso jugupsitasyoddharaṇaṃ pracakṣate,अतस् तवोत्पन्नम् इदं कलेवरं न धारयिष्ये शिति-कण्ठ-गर्हिणः जग्धस्य मोहाद् धि विशुद्धिम् अन्धसो जुगुप्सितस्योद्धरणं प्रचक्षते
4,4,19,na veda-vādān anuvartate matiḥ sva eva loke ramato mahā-muneḥ yathā gatir deva-manuṣyayoḥ pṛthak sva eva dharme na paraṃ kṣipet sthitaḥ,न वेद-वादान् अनुवर्तते मतिः स्व एव लोके रमतो महा-मुनेः यथा गतिर् देव-मनुष्ययोः पृथक् स्व एव धर्मे न परं क्षिपेत् स्थितः
4,4,20,karma pravṛttaṃ ca nivṛttam apy ṛtaṃ vede vivicyobhaya-liṅgam āśritam virodhi tad yaugapadaika-kartari dvayaṃ tathā brahmaṇi karma narcchati,कर्म प्रवृत्तं च निवृत्तम् अप्य् ऋतं वेदे विविच्योभय-लिङ्गम् आश्रितम् विरोधि तद् यौगपदैक-कर्तरि द्वयं तथा ब्रह्मणि कर्म नर्च्छति
4,4,21,mā vaḥ padavyaḥ pitar asmad-āsthitā yā yajña-śālāsu na dhūma-vartmabhiḥ tad-anna-tṛptair asu-bhṛdbhir īḍitā avyakta-liṅgā avadhūta-sevitāḥ,मा वः पदव्यः पितर् अस्मद्-आस्थिता या यज्ञ-शालासु न धूम-वर्त्मभिः तद्-अन्न-तृप्तैर् असु-भृद्भिर् ईडिता अव्यक्त-लिङ्गा अवधूत-सेविताः
4,4,22,naitena dehena hare kṛtāgaso dehodbhavenālam alaṃ kujanmanā vrīḍā mamābhūt kujana-prasaṅgatas taj janma dhig yo mahatām avadya-kṛt,नैतेन देहेन हरे कृतागसो देहोद्भवेनालम् अलं कुजन्मना व्रीडा ममाभूत् कुजन-प्रसङ्गतस् तज् जन्म धिग् यो महताम् अवद्य-कृत्
4,4,23,gotraṃ tvadīyaṃ bhagavān vṛṣadhvajo dākṣāyaṇīty āha yadā sudurmanāḥ vyapeta-narma-smitam āśu tadāhaṃ vyutsrakṣya etat kuṇapaṃ tvad-aṅgajam,गोत्रं त्वदीयं भगवान् वृषध्वजो दाक्षायणीत्य् आह यदा सुदुर्मनाः व्यपेत-नर्म-स्मितम् आशु तदाहं व्युत्स्रक्ष्य एतत् कुणपं त्वद्-अङ्गजम्
4,4,24,bhp_04.04.024 maitreya uvāca ity adhvare dakṣam anūdya śatru-han kṣitāv udīcīṃ niṣasāda śānta-vāk spṛṣṭvā jalaṃ pīta-dukūla-saṃvṛtā nimīlya dṛg yoga-pathaṃ samāviśat,भ्प्_०४.०४.०२४ मैत्रेय उवाच इत्य् अध्वरे दक्षम् अनूद्य शत्रु-हन् क्षिताव् उदीचीं निषसाद शान्त-वाक् स्पृष्ट्वा जलं पीत-दुकूल-संवृता निमील्य दृग् योग-पथं समाविशत्
4,4,25,kṛtvā samānāv anilau jitāsanā sodānam utthāpya ca nābhi-cakrataḥ śanair hṛdi sthāpya dhiyorasi sthitaṃ kaṇṭhād bhruvor madhyam aninditānayat,कृत्वा समानाव् अनिलौ जितासना सोदानम् उत्थाप्य च नाभि-चक्रतः शनैर् हृदि स्थाप्य धियोरसि स्थितं कण्ठाद् भ्रुवोर् मध्यम् अनिन्दितानयत्
4,4,26,evaṃ sva-dehaṃ mahatāṃ mahīyasā muhuḥ samāropitam aṅkam ādarāt jihāsatī dakṣa-ruṣā manasvinī dadhāra gātreṣv anilāgni-dhāraṇām,एवं स्व-देहं महतां महीयसा मुहुः समारोपितम् अङ्कम् आदरात् जिहासती दक्ष-रुषा मनस्विनी दधार गात्रेष्व् अनिलाग्नि-धारणाम्
4,4,27,tataḥ sva-bhartuś caraṇāmbujāsavaṃ jagad-guroś cintayatī na cāparam dadarśa deho hata-kalmaṣaḥ satī sadyaḥ prajajvāla samādhijāgninā,ततः स्व-भर्तुश् चरणाम्बुजासवं जगद्-गुरोश् चिन्तयती न चापरम् ददर्श देहो हत-कल्मषः सती सद्यः प्रजज्वाल समाधिजाग्निना
4,4,28,tat paśyatāṃ khe bhuvi cādbhutaṃ mahad hā heti vādaḥ sumahān ajāyata hanta priyā daivatamasya devī jahāv asūn kena satī prakopitā,तत् पश्यतां खे भुवि चाद्भुतं महद् हा हेति वादः सुमहान् अजायत हन्त प्रिया दैवतमस्य देवी जहाव् असून् केन सती प्रकोपिता
4,4,29,aho anātmyaṃ mahad asya paśyata prajāpater yasya carācaraṃ prajāḥ jahāv asūn yad-vimatātmajā satī manasvinī mānam abhīkṣṇam arhati,अहो अनात्म्यं महद् अस्य पश्यत प्रजापतेर् यस्य चराचरं प्रजाः जहाव् असून् यद्-विमतात्मजा सती मनस्विनी मानम् अभीक्ष्णम् अर्हति
4,4,30,so 'yaṃ durmarṣa-hṛdayo brahma-dhruk ca loke 'pakīrtiṃ mahatīm avāpsyati yad-aṅgajāṃ svāṃ puruṣa-dviḍ udyatāṃ na pratyaṣedhan mṛtaye 'parādhataḥ,सो ऽयं दुर्मर्ष-हृदयो ब्रह्म-ध्रुक् च लोके ऽपकीर्तिं महतीम् अवाप्स्यति यद्-अङ्गजां स्वां पुरुष-द्विड् उद्यतां न प्रत्यषेधन् मृतये ऽपराधतः
4,4,31,vadaty evaṃ jane satyā dṛṣṭvāsu-tyāgam adbhutam dakṣaṃ tat-pārṣadā hantum udatiṣṭhann udāyudhāḥ,वदत्य् एवं जने सत्या दृष्ट्वासु-त्यागम् अद्भुतम् दक्षं तत्-पार्षदा हन्तुम् उदतिष्ठन्न् उदायुधाः
4,4,32,teṣām āpatatāṃ vegaṃ niśāmya bhagavān bhṛguḥ yajña-ghna-ghnena yajuṣā dakṣiṇāgnau juhāva ha,तेषाम् आपततां वेगं निशाम्य भगवान् भृगुः यज्ञ-घ्न-घ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहाव ह
4,4,33,adhvaryuṇā hūyamāne devā utpetur ojasā ṛbhavo nāma tapasā somaṃ prāptāḥ sahasraśaḥ,अध्वर्युणा हूयमाने देवा उत्पेतुर् ओजसा ऋभवो नाम तपसा सोमं प्राप्ताः सहस्रशः
4,4,34,tair alātāyudhaiḥ sarve pramathāḥ saha-guhyakāḥ hanyamānā diśo bhejur uśadbhir brahma-tejasā,तैर् अलातायुधैः सर्वे प्रमथाः सह-गुह्यकाः हन्यमाना दिशो भेजुर् उशद्भिर् ब्रह्म-तेजसा
4,5,1,bhp_04.05.001 maitreya uvāca bhavo bhavānyā nidhanaṃ prajāpater asat-kṛtāyā avagamya nāradāt sva-pārṣada-sainyaṃ ca tad-adhvararbhubhir vidrāvitaṃ krodham apāram ādadhe,भ्प्_०४.०५.००१ मैत्रेय उवाच भवो भवान्या निधनं प्रजापतेर् असत्-कृताया अवगम्य नारदात् स्व-पार्षद-सैन्यं च तद्-अध्वरर्भुभिर् विद्रावितं क्रोधम् अपारम् आदधे
4,5,2,kruddhaḥ sudaṣṭauṣṭha-puṭaḥ sa dhūr-jaṭir jaṭāṃ taḍid-vahni-saṭogra-rociṣam utkṛtya rudraḥ sahasotthito hasan gambhīra-nādo visasarja tāṃ bhuvi,क्रुद्धः सुदष्टौष्ठ-पुटः स धूर्-जटिर् जटां तडिद्-वह्नि-सटोग्र-रोचिषम् उत्कृत्य रुद्रः सहसोत्थितो हसन् गम्भीर-नादो विससर्ज तां भुवि
4,5,3,tato 'tikāyas tanuvā spṛśan divaṃ sahasra-bāhur ghana-ruk tri-sūrya-dṛk karāla-daṃṣṭro jvalad-agni-mūrdhajaḥ kapāla-mālī vividhodyatāyudhaḥ,ततो ऽतिकायस् तनुवा स्पृशन् दिवं सहस्र-बाहुर् घन-रुक् त्रि-सूर्य-दृक् कराल-दंष्ट्रो ज्वलद्-अग्नि-मूर्धजः कपाल-माली विविधोद्यतायुधः
4,5,4,taṃ kiṃ karomīti gṛṇantam āha baddhāñjaliṃ bhagavān bhūta-nāthaḥ dakṣaṃ sa-yajñaṃ jahi mad-bhaṭānāṃ tvam agraṇī rudra bhaṭāṃśako me,तं किं करोमीति गृणन्तम् आह बद्धाञ्जलिं भगवान् भूत-नाथः दक्षं स-यज्ञं जहि मद्-भटानां त्वम् अग्रणी रुद्र भटांशको मे
4,5,5,ājñapta evaṃ kupitena manyunā sa deva-devaṃ paricakrame vibhum mene-tadātmānam asaṅga-raṃhasā mahīyasāṃ tāta sahaḥ sahiṣṇum,आज्ञप्त एवं कुपितेन मन्युना स देव-देवं परिचक्रमे विभुम् मेने-तदात्मानम् असङ्ग-रंहसा महीयसां तात सहः सहिष्णुम्
4,5,6,anvīyamānaḥ sa tu rudra-pārṣadair bhṛśaṃ nadadbhir vyanadat subhairavam udyamya śūlaṃ jagad-antakāntakaṃ samprādravad ghoṣaṇa-bhūṣaṇāṅghriḥ,अन्वीयमानः स तु रुद्र-पार्षदैर् भृशं नदद्भिर् व्यनदत् सुभैरवम् उद्यम्य शूलं जगद्-अन्तकान्तकं सम्प्राद्रवद् घोषण-भूषणाङ्घ्रिः
4,5,7,athartvijo yajamānaḥ sadasyāḥ kakubhy udīcyāṃ prasamīkṣya reṇum tamaḥ kim etat kuta etad rajo 'bhūd iti dvijā dvija-patnyaś ca dadhyuḥ,अथर्त्विजो यजमानः सदस्याः ककुभ्य् उदीच्यां प्रसमीक्ष्य रेणुम् तमः किम् एतत् कुत एतद् रजो ऽभूद् इति द्विजा द्विज-पत्न्यश् च दध्युः
4,5,8,vātā na vānti na hi santi dasyavaḥ prācīna-barhir jīvati hogra-daṇḍaḥ gāvo na kālyanta idaṃ kuto rajo loko 'dhunā kiṃ pralayāya kalpate,वाता न वान्ति न हि सन्ति दस्यवः प्राचीन-बर्हिर् जीवति होग्र-दण्डः गावो न काल्यन्त इदं कुतो रजो लोको ऽधुना किं प्रलयाय कल्पते
4,5,9,prasūti-miśrāḥ striya udvigna-cittā ūcur vipāko vṛjinasyaiva tasya yat paśyantīnāṃ duhitṝṇāṃ prajeśaḥ sutāṃ satīm avadadhyāv anāgām,प्रसूति-मिश्राः स्त्रिय उद्विग्न-चित्ता ऊचुर् विपाको वृजिनस्यैव तस्य यत् पश्यन्तीनां दुहितॄणां प्रजेशः सुतां सतीम् अवदध्याव् अनागाम्
4,5,10,yas tv anta-kāle vyupta-jaṭā-kalāpaḥ sva-śūla-sūcy-arpita-dig-gajendraḥ vitatya nṛtyaty uditāstra-dor-dhvajān uccāṭṭa-hāsa-stanayitnu-bhinna-dik,यस् त्व् अन्त-काले व्युप्त-जटा-कलापः स्व-शूल-सूच्य्-अर्पित-दिग्-गजेन्द्रः वितत्य नृत्यत्य् उदितास्त्र-दोर्-ध्वजान् उच्चाट्ट-हास-स्तनयित्नु-भिन्न-दिक्
4,5,11,amarṣayitvā tam asahya-tejasaṃ manyu-plutaṃ durnirīkṣyaṃ bhru-kuṭyā karāla-daṃṣṭrābhir udasta-bhāgaṇaṃ syāt svasti kiṃ kopayato vidhātuḥ,अमर्षयित्वा तम् असह्य-तेजसं मन्यु-प्लुतं दुर्निरीक्ष्यं भ्रु-कुट्या कराल-दंष्ट्राभिर् उदस्त-भागणं स्यात् स्वस्ति किं कोपयतो विधातुः
4,5,12,bahv evam udvigna-dṛśocyamāne janena dakṣasya muhur mahātmanaḥ utpetur utpātatamāḥ sahasraśo bhayāvahā divi bhūmau ca paryak,बह्व् एवम् उद्विग्न-दृशोच्यमाने जनेन दक्षस्य मुहुर् महात्मनः उत्पेतुर् उत्पाततमाः सहस्रशो भयावहा दिवि भूमौ च पर्यक्
4,5,13,tāvat sa rudrānucarair mahā-makho nānāyudhair vāmanakair udāyudhaiḥ piṅgaiḥ piśaṅgair makarodarānanaiḥ paryādravadbhir vidurānvarudhyata,तावत् स रुद्रानुचरैर् महा-मखो नानायुधैर् वामनकैर् उदायुधैः पिङ्गैः पिशङ्गैर् मकरोदराननैः पर्याद्रवद्भिर् विदुरान्वरुध्यत
4,5,14,kecid babhañjuḥ prāg-vaṃśaṃ patnī-śālāṃ tathāpare sada āgnīdhra-śālāṃ ca tad-vihāraṃ mahānasam,केचिद् बभञ्जुः प्राग्-वंशं पत्नी-शालां तथापरे सद आग्नीध्र-शालां च तद्-विहारं महानसम्
4,5,15,rurujur yajña-pātrāṇi tathaike 'gnīn anāśayan kuṇḍeṣv amūtrayan kecid bibhidur vedi-mekhalāḥ,रुरुजुर् यज्ञ-पात्राणि तथैके ऽग्नीन् अनाशयन् कुण्डेष्व् अमूत्रयन् केचिद् बिभिदुर् वेदि-मेखलाः
4,5,16,abādhanta munīn anye eke patnīr atarjayan apare jagṛhur devān pratyāsannān palāyitān,अबाधन्त मुनीन् अन्ये एके पत्नीर् अतर्जयन् अपरे जगृहुर् देवान् प्रत्यासन्नान् पलायितान्
4,5,17,bhṛguṃ babandha maṇimān vīrabhadraḥ prajāpatim caṇḍeśaḥ pūṣaṇaṃ devaṃ bhagaṃ nandīśvaro 'grahīt,भृगुं बबन्ध मणिमान् वीरभद्रः प्रजापतिम् चण्डेशः पूषणं देवं भगं नन्दीश्वरो ऽग्रहीत्
4,5,18,sarva evartvijo dṛṣṭvā sadasyāḥ sa-divaukasaḥ tair ardyamānāḥ subhṛśaṃ grāvabhir naikadhādravan,सर्व एवर्त्विजो दृष्ट्वा सदस्याः स-दिवौकसः तैर् अर्द्यमानाः सुभृशं ग्रावभिर् नैकधाद्रवन्
4,5,19,juhvataḥ sruva-hastasya śmaśrūṇi bhagavān bhavaḥ bhṛgor luluñce sadasi yo 'hasac chmaśru darśayan,जुह्वतः स्रुव-हस्तस्य श्मश्रूणि भगवान् भवः भृगोर् लुलुञ्चे सदसि यो ऽहसच् छ्मश्रु दर्शयन्
4,5,20,bhagasya netre bhagavān pātitasya ruṣā bhuvi ujjahāra sada-stho 'kṣṇā yaḥ śapantam asūsucat,भगस्य नेत्रे भगवान् पातितस्य रुषा भुवि उज्जहार सद-स्थो ऽक्ष्णा यः शपन्तम् असूसुचत्
4,5,21,pūṣṇo hy apātayad dantān kāliṅgasya yathā balaḥ śapyamāne garimaṇi yo 'hasad darśayan dataḥ,पूष्णो ह्य् अपातयद् दन्तान् कालिङ्गस्य यथा बलः शप्यमाने गरिमणि यो ऽहसद् दर्शयन् दतः
4,5,22,ākramyorasi dakṣasya śita-dhāreṇa hetinā chindann api tad uddhartuṃ nāśaknot tryambakas tadā,आक्रम्योरसि दक्षस्य शित-धारेण हेतिना छिन्दन्न् अपि तद् उद्धर्तुं नाशक्नोत् त्र्यम्बकस् तदा
4,5,23,śastrair astrānvitair evam anirbhinna-tvacaṃ haraḥ vismayaṃ param āpanno dadhyau paśupatiś ciram,शस्त्रैर् अस्त्रान्वितैर् एवम् अनिर्भिन्न-त्वचं हरः विस्मयं परम् आपन्नो दध्यौ पशुपतिश् चिरम्
4,5,24,dṛṣṭvā saṃjñapanaṃ yogaṃ paśūnāṃ sa patir makhe yajamāna-paśoḥ kasya kāyāt tenāharac chiraḥ,दृष्ट्वा संज्ञपनं योगं पशूनां स पतिर् मखे यजमान-पशोः कस्य कायात् तेनाहरच् छिरः
4,5,25,sādhu-vādas tadā teṣāṃ karma tat tasya paśyatām bhūta-preta-piśācānāṃ anyeṣāṃ tad-viparyayaḥ,साधु-वादस् तदा तेषां कर्म तत् तस्य पश्यताम् भूत-प्रेत-पिशाचानां अन्येषां तद्-विपर्ययः
4,5,26,juhāvaitac chiras tasmin dakṣiṇāgnāv amarṣitaḥ tad-deva-yajanaṃ dagdhvā prātiṣṭhad guhyakālayam,जुहावैतच् छिरस् तस्मिन् दक्षिणाग्नाव् अमर्षितः तद्-देव-यजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुह्यकालयम्
4,6,1,bhp_04.06.001 maitreya uvāca atha deva-gaṇāḥ sarve rudrānīkaiḥ parājitāḥ śūla-paṭṭiśa-nistriṃśa- gadā-parigha-mudgaraiḥ,भ्प्_०४.०६.००१ मैत्रेय उवाच अथ देव-गणाः सर्वे रुद्रानीकैः पराजिताः शूल-पट्टिश-निस्त्रिंश- गदा-परिघ-मुद्गरैः
4,6,2,sañchinna-bhinna-sarvāṅgāḥ sartvik-sabhyā bhayākulāḥ svayambhuve namaskṛtya kārtsnyenaitan nyavedayan,सञ्छिन्न-भिन्न-सर्वाङ्गाः सर्त्विक्-सभ्या भयाकुलाः स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन् न्यवेदयन्
4,6,3,upalabhya puraivaitad bhagavān abja-sambhavaḥ nārāyaṇaś ca viśvātmā na kasyādhvaram īyatuḥ,उपलभ्य पुरैवैतद् भगवान् अब्ज-सम्भवः नारायणश् च विश्वात्मा न कस्याध्वरम् ईयतुः
4,6,4,tad ākarṇya vibhuḥ prāha tejīyasi kṛtāgasi kṣemāya tatra sā bhūyān na prāyeṇa bubhūṣatām,तद् आकर्ण्य विभुः प्राह तेजीयसि कृतागसि क्षेमाय तत्र सा भूयान् न प्रायेण बुभूषताम्
4,6,5,athāpi yūyaṃ kṛta-kilbiṣā bhavaṃ ye barhiṣo bhāga-bhājaṃ parāduḥ prasādayadhvaṃ pariśuddha-cetasā kṣipra-prasādaṃ pragṛhītāṅghri-padmam,अथापि यूयं कृत-किल्बिषा भवं ये बर्हिषो भाग-भाजं परादुः प्रसादयध्वं परिशुद्ध-चेतसा क्षिप्र-प्रसादं प्रगृहीताङ्घ्रि-पद्मम्
4,6,6,āśāsānā jīvitam adhvarasya lokaḥ sa-pālaḥ kupite na yasmin tam āśu devaṃ priyayā vihīnaṃ kṣamāpayadhvaṃ hṛdi viddhaṃ duruktaiḥ,आशासाना जीवितम् अध्वरस्य लोकः स-पालः कुपिते न यस्मिन् तम् आशु देवं प्रियया विहीनं क्षमापयध्वं हृदि विद्धं दुरुक्तैः
4,6,7,nāhaṃ na yajño na ca yūyam anye ye deha-bhājo munayaś ca tattvam viduḥ pramāṇaṃ bala-vīryayor vā yasyātma-tantrasya ka upāyaṃ vidhitset,नाहं न यज्ञो न च यूयम् अन्ये ये देह-भाजो मुनयश् च तत्त्वम् विदुः प्रमाणं बल-वीर्ययोर् वा यस्यात्म-तन्त्रस्य क उपायं विधित्सेत्
4,6,8,sa ittham ādiśya surān ajas tu taiḥ samanvitaḥ pitṛbhiḥ sa-prajeśaiḥ yayau sva-dhiṣṇyān nilayaṃ pura-dviṣaḥ kailāsam adri-pravaraṃ priyaṃ prabhoḥ,स इत्थम् आदिश्य सुरान् अजस् तु तैः समन्वितः पितृभिः स-प्रजेशैः ययौ स्व-धिष्ण्यान् निलयं पुर-द्विषः कैलासम् अद्रि-प्रवरं प्रियं प्रभोः
4,6,9,janmauṣadhi-tapo-mantra- yoga-siddhair naretaraiḥ juṣṭaṃ kinnara-gandharvair apsarobhir vṛtaṃ sadā,जन्मौषधि-तपो-मन्त्र- योग-सिद्धैर् नरेतरैः जुष्टं किन्नर-गन्धर्वैर् अप्सरोभिर् वृतं सदा
4,6,10,nānā-maṇimayaiḥ śṛṅgair nānā-dhātu-vicitritaiḥ nānā-druma-latā-gulmair nānā-mṛga-gaṇāvṛtaiḥ,नाना-मणिमयैः शृङ्गैर् नाना-धातु-विचित्रितैः नाना-द्रुम-लता-गुल्मैर् नाना-मृग-गणावृतैः
4,6,11,nānāmala-prasravaṇair nānā-kandara-sānubhiḥ ramaṇaṃ viharantīnāṃ ramaṇaiḥ siddha-yoṣitām,नानामल-प्रस्रवणैर् नाना-कन्दर-सानुभिः रमणं विहरन्तीनां रमणैः सिद्ध-योषिताम्
4,6,12,mayūra-kekābhirutaṃ madāndhāli-vimūrcchitam plāvitai rakta-kaṇṭhānāṃ kūjitaiś ca patattriṇām,मयूर-केकाभिरुतं मदान्धालि-विमूर्च्छितम् प्लावितै रक्त-कण्ठानां कूजितैश् च पतत्त्रिणाम्
4,6,13,āhvayantam ivoddhastair dvijān kāma-dughair drumaiḥ vrajantam iva mātaṅgair gṛṇantam iva nirjharaiḥ,आह्वयन्तम् इवोद्धस्तैर् द्विजान् काम-दुघैर् द्रुमैः व्रजन्तम् इव मातङ्गैर् गृणन्तम् इव निर्झरैः
4,6,14,mandāraiḥ pārijātaiś ca saralaiś copaśobhitam tamālaiḥ śāla-tālaiś ca kovidārāsanārjunaiḥ,मन्दारैः पारिजातैश् च सरलैश् चोपशोभितम् तमालैः शाल-तालैश् च कोविदारासनार्जुनैः
4,6,15,cūtaiḥ kadambair nīpaiś ca nāga-punnāga-campakaiḥ pāṭalāśoka-bakulaiḥ kundaiḥ kurabakair api,चूतैः कदम्बैर् नीपैश् च नाग-पुन्नाग-चम्पकैः पाटलाशोक-बकुलैः कुन्दैः कुरबकैर् अपि
4,6,16,svarṇārṇa-śata-patraiś ca vara-reṇuka-jātibhiḥ kubjakair mallikābhiś ca mādhavībhiś ca maṇḍitam,स्वर्णार्ण-शत-पत्रैश् च वर-रेणुक-जातिभिः कुब्जकैर् मल्लिकाभिश् च माधवीभिश् च मण्डितम्
4,6,17,panasodumbarāśvattha- plakṣa-nyagrodha-hiṅgubhiḥ bhūrjair oṣadhibhiḥ pūgai rājapūgaiś ca jambubhiḥ,पनसोदुम्बराश्वत्थ- प्लक्ष-न्यग्रोध-हिङ्गुभिः भूर्जैर् ओषधिभिः पूगै राजपूगैश् च जम्बुभिः
4,6,18,kharjūrāmrātakāmrādyaiḥ priyāla-madhukeṅgudaiḥ druma-jātibhir anyaiś ca rājitaṃ veṇu-kīcakaiḥ,खर्जूराम्रातकाम्राद्यैः प्रियाल-मधुकेङ्गुदैः द्रुम-जातिभिर् अन्यैश् च राजितं वेणु-कीचकैः
4,6,19,kumudotpala-kahlāra- śatapatra-vanarddhibhiḥ nalinīṣu kalaṃ kūjat- khaga-vṛndopaśobhitam,कुमुदोत्पल-कह्लार- शतपत्र-वनर्द्धिभिः नलिनीषु कलं कूजत्- खग-वृन्दोपशोभितम्
4,6,20,mṛgaiḥ śākhāmṛgaiḥ kroḍair mṛgendrair ṛkṣa-śalyakaiḥ gavayaiḥ śarabhair vyāghrai rurubhir mahiṣādibhiḥ,मृगैः शाखामृगैः क्रोडैर् मृगेन्द्रैर् ऋक्ष-शल्यकैः गवयैः शरभैर् व्याघ्रै रुरुभिर् महिषादिभिः
4,6,21,karṇāntraikapadāśvāsyair nirjuṣṭaṃ vṛka-nābhibhiḥ kadalī-khaṇḍa-saṃruddha- nalinī-pulina-śriyam,कर्णान्त्रैकपदाश्वास्यैर् निर्जुष्टं वृक-नाभिभिः कदली-खण्ड-संरुद्ध- नलिनी-पुलिन-श्रियम्
4,6,22,paryastaṃ nandayā satyāḥ snāna-puṇyatarodayā vilokya bhūteśa-giriṃ vibudhā vismayaṃ yayuḥ,पर्यस्तं नन्दया सत्याः स्नान-पुण्यतरोदया विलोक्य भूतेश-गिरिं विबुधा विस्मयं ययुः
4,6,23,dadṛśus tatra te ramyām alakāṃ nāma vai purīm vanaṃ saugandhikaṃ cāpi yatra tan-nāma paṅkajam,ददृशुस् तत्र ते रम्याम् अलकां नाम वै पुरीम् वनं सौगन्धिकं चापि यत्र तन्-नाम पङ्कजम्
4,6,24,nandā cālakanandā ca saritau bāhyataḥ puraḥ tīrthapāda-padāmbhoja- rajasātīva pāvane,नन्दा चालकनन्दा च सरितौ बाह्यतः पुरः तीर्थपाद-पदाम्भोज- रजसातीव पावने
4,6,25,yayoḥ sura-striyaḥ kṣattar avaruhya sva-dhiṣṇyataḥ krīḍanti puṃsaḥ siñcantyo vigāhya rati-karśitāḥ,ययोः सुर-स्त्रियः क्षत्तर् अवरुह्य स्व-धिष्ण्यतः क्रीडन्ति पुंसः सिञ्चन्त्यो विगाह्य रति-कर्शिताः
4,6,26,yayos tat-snāna-vibhraṣṭa- nava-kuṅkuma-piñjaram vitṛṣo 'pi pibanty ambhaḥ pāyayanto gajā gajīḥ,ययोस् तत्-स्नान-विभ्रष्ट- नव-कुङ्कुम-पिञ्जरम् वितृषो ऽपि पिबन्त्य् अम्भः पाययन्तो गजा गजीः
4,6,27,tāra-hema-mahāratna- vimāna-śata-saṅkulām juṣṭāṃ puṇyajana-strībhir yathā khaṃ sataḍid-ghanam,तार-हेम-महारत्न- विमान-शत-सङ्कुलाम् जुष्टां पुण्यजन-स्त्रीभिर् यथा खं सतडिद्-घनम्
4,6,28,hitvā yakṣeśvara-purīṃ vanaṃ saugandhikaṃ ca tat drumaiḥ kāma-dughair hṛdyaṃ citra-mālya-phala-cchadaiḥ,हित्वा यक्षेश्वर-पुरीं वनं सौगन्धिकं च तत् द्रुमैः काम-दुघैर् हृद्यं चित्र-माल्य-फल-च्छदैः
4,6,29,rakta-kaṇṭha-khagānīka- svara-maṇḍita-ṣaṭpadam kalahaṃsa-kula-preṣṭhaṃ kharadaṇḍa-jalāśayam,रक्त-कण्ठ-खगानीक- स्वर-मण्डित-षट्पदम् कलहंस-कुल-प्रेष्ठं खरदण्ड-जलाशयम्
4,6,30,vana-kuñjara-saṅghṛṣṭa- haricandana-vāyunā adhi puṇyajana-strīṇāṃ muhur unmathayan manaḥ,वन-कुञ्जर-सङ्घृष्ट- हरिचन्दन-वायुना अधि पुण्यजन-स्त्रीणां मुहुर् उन्मथयन् मनः
4,6,31,vaidūrya-kṛta-sopānā vāpya utpala-mālinīḥ prāptaṃ kimpuruṣair dṛṣṭvā ta ārād dadṛśur vaṭam,वैदूर्य-कृत-सोपाना वाप्य उत्पल-मालिनीः प्राप्तं किम्पुरुषैर् दृष्ट्वा त आराद् ददृशुर् वटम्
4,6,32,sa yojana-śatotsedhaḥ pādona-viṭapāyataḥ paryak-kṛtācala-cchāyo nirnīḍas tāpa-varjitaḥ,स योजन-शतोत्सेधः पादोन-विटपायतः पर्यक्-कृताचल-च्छायो निर्नीडस् ताप-वर्जितः
4,6,33,tasmin mahā-yogamaye mumukṣu-śaraṇe surāḥ dadṛśuḥ śivam āsīnaṃ tyaktāmarṣam ivāntakam,तस्मिन् महा-योगमये मुमुक्षु-शरणे सुराः ददृशुः शिवम् आसीनं त्यक्तामर्षम् इवान्तकम्
4,6,34,sanandanādyair mahā-siddhaiḥ śāntaiḥ saṃśānta-vigraham upāsyamānaṃ sakhyā ca bhartrā guhyaka-rakṣasām,सनन्दनाद्यैर् महा-सिद्धैः शान्तैः संशान्त-विग्रहम् उपास्यमानं सख्या च भर्त्रा गुह्यक-रक्षसाम्
4,6,35,vidyā-tapo-yoga-patham āsthitaṃ tam adhīśvaram carantaṃ viśva-suhṛdaṃ vātsalyāl loka-maṅgalam,विद्या-तपो-योग-पथम् आस्थितं तम् अधीश्वरम् चरन्तं विश्व-सुहृदं वात्सल्याल् लोक-मङ्गलम्
4,6,36,liṅgaṃ ca tāpasābhīṣṭaṃ bhasma-daṇḍa-jaṭājinam aṅgena sandhyābhra-rucā candra-lekhāṃ ca bibhratam,लिङ्गं च तापसाभीष्टं भस्म-दण्ड-जटाजिनम् अङ्गेन सन्ध्याभ्र-रुचा चन्द्र-लेखां च बिभ्रतम्
4,6,37,upaviṣṭaṃ darbhamayyāṃ bṛsyāṃ brahma sanātanam nāradāya pravocantaṃ pṛcchate śṛṇvatāṃ satām,उपविष्टं दर्भमय्यां बृस्यां ब्रह्म सनातनम् नारदाय प्रवोचन्तं पृच्छते शृण्वतां सताम्
4,6,38,kṛtvorau dakṣiṇe savyaṃ pāda-padmaṃ ca jānuni bāhuṃ prakoṣṭhe 'kṣa-mālām āsīnaṃ tarka-mudrayā,कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं पाद-पद्मं च जानुनि बाहुं प्रकोष्ठे ऽक्ष-मालाम् आसीनं तर्क-मुद्रया
4,6,39,taṃ brahma-nirvāṇa-samādhim āśritaṃ vyupāśritaṃ giriśaṃ yoga-kakṣām sa-loka-pālā munayo manūnām ādyaṃ manuṃ prāñjalayaḥ praṇemuḥ,तं ब्रह्म-निर्वाण-समाधिम् आश्रितं व्युपाश्रितं गिरिशं योग-कक्षाम् स-लोक-पाला मुनयो मनूनाम् आद्यं मनुं प्राञ्जलयः प्रणेमुः
4,6,40,sa tūpalabhyāgatam ātma-yoniṃ surāsureśair abhivanditāṅghriḥ utthāya cakre śirasābhivandanam arhattamaḥ kasya yathaiva viṣṇuḥ,स तूपलभ्यागतम् आत्म-योनिं सुरासुरेशैर् अभिवन्दिताङ्घ्रिः उत्थाय चक्रे शिरसाभिवन्दनम् अर्हत्तमः कस्य यथैव विष्णुः
4,6,41,tathāpare siddha-gaṇā maharṣibhir ye vai samantād anu nīlalohitam namaskṛtaḥ prāha śaśāṅka-śekharaṃ kṛta-praṇāmaṃ prahasann ivātmabhūḥ,तथापरे सिद्ध-गणा महर्षिभिर् ये वै समन्ताद् अनु नीललोहितम् नमस्कृतः प्राह शशाङ्क-शेखरं कृत-प्रणामं प्रहसन्न् इवात्मभूः
4,6,42,bhp_04.06.042 brahmovāca āne tvām īśaṃ viśvasya jagato yoni-bījayoḥ śakteḥ śivasya ca paraṃ yat tad brahmā nirantaram,भ्प्_०४.०६.०४२ ब्रह्मोवाच आने त्वाम् ईशं विश्वस्य जगतो योनि-बीजयोः शक्तेः शिवस्य च परं यत् तद् ब्रह्मा निरन्तरम्
4,6,43,tvam eva bhagavann etac chiva-śaktyoḥ svarūpayoḥ viśvaṃ sṛjasi pāsy atsi krīḍann ūrṇa-paṭo yathā,त्वम् एव भगवन्न् एतच् छिव-शक्त्योः स्वरूपयोः विश्वं सृजसि पास्य् अत्सि क्रीडन्न् ऊर्ण-पटो यथा
4,6,44,tvam eva dharmārtha-dughābhipattaye dakṣeṇa sūtreṇa sasarjithādhvaram tvayaiva loke 'vasitāś ca setavo yān brāhmaṇāḥ śraddadhate dhṛta-vratāḥ,त्वम् एव धर्मार्थ-दुघाभिपत्तये दक्षेण सूत्रेण ससर्जिथाध्वरम् त्वयैव लोके ऽवसिताश् च सेतवो यान् ब्राह्मणाः श्रद्दधते धृत-व्रताः
4,6,45,tvaṃ karmaṇāṃ maṅgala maṅgalānāṃ kartuḥ sva-lokaṃ tanuṣe svaḥ paraṃ vā amaṅgalānāṃ ca tamisram ulbaṇaṃ viparyayaḥ kena tad eva kasyacit,त्वं कर्मणां मङ्गल मङ्गलानां कर्तुः स्व-लोकं तनुषे स्वः परं वा अमङ्गलानां च तमिस्रम् उल्बणं विपर्ययः केन तद् एव कस्यचित्
4,6,46,na vai satāṃ tvac-caraṇārpitātmanāṃ bhūteṣu sarveṣv abhipaśyatāṃ tava bhūtāni cātmany apṛthag-didṛkṣatāṃ prāyeṇa roṣo 'bhibhaved yathā paśum,न वै सतां त्वच्-चरणार्पितात्मनां भूतेषु सर्वेष्व् अभिपश्यतां तव भूतानि चात्मन्य् अपृथग्-दिदृक्षतां प्रायेण रोषो ऽभिभवेद् यथा पशुम्
4,6,47,pṛthag-dhiyaḥ karma-dṛśo durāśayāḥ parodayenārpita-hṛd-rujo 'niśam parān duruktair vitudanty aruntudās tān māvadhīd daiva-vadhān bhavad-vidhaḥ,पृथग्-धियः कर्म-दृशो दुराशयाः परोदयेनार्पित-हृद्-रुजो ऽनिशम् परान् दुरुक्तैर् वितुदन्त्य् अरुन्तुदास् तान् मावधीद् दैव-वधान् भवद्-विधः
4,6,48,yasmin yadā puṣkara-nābha-māyayā durantayā spṛṣṭa-dhiyaḥ pṛthag-dṛśaḥ kurvanti tatra hy anukampayā kṛpāṃ na sādhavo daiva-balāt kṛte kramam,यस्मिन् यदा पुष्कर-नाभ-मायया दुरन्तया स्पृष्ट-धियः पृथग्-दृशः कुर्वन्ति तत्र ह्य् अनुकम्पया कृपां न साधवो दैव-बलात् कृते क्रमम्
4,6,49,bhavāṃs tu puṃsaḥ paramasya māyayā durantayāspṛṣṭa-matiḥ samasta-dṛk tayā hatātmasv anukarma-cetaḥsv anugrahaṃ kartum ihārhasi prabho,भवांस् तु पुंसः परमस्य मायया दुरन्तयास्पृष्ट-मतिः समस्त-दृक् तया हतात्मस्व् अनुकर्म-चेतःस्व् अनुग्रहं कर्तुम् इहार्हसि प्रभो
4,6,50,kurv adhvarasyoddharaṇaṃ hatasya bhoḥ tvayāsamāptasya mano prajāpateḥ na yatra bhāgaṃ tava bhāgino daduḥ kuyājino yena makho ninīyate,कुर्व् अध्वरस्योद्धरणं हतस्य भोः त्वयासमाप्तस्य मनो प्रजापतेः न यत्र भागं तव भागिनो ददुः कुयाजिनो येन मखो निनीयते
4,6,51,jīvatād yajamāno 'yaṃ prapadyetākṣiṇī bhagaḥ bhṛgoḥ śmaśrūṇi rohantu pūṣṇo dantāś ca pūrvavat,जीवताद् यजमानो ऽयं प्रपद्येताक्षिणी भगः भृगोः श्मश्रूणि रोहन्तु पूष्णो दन्ताश् च पूर्ववत्
4,6,52,devānāṃ bhagna-gātrāṇām ṛtvijāṃ cāyudhāśmabhiḥ bhavatānugṛhītānām āśu manyo 'stv anāturam,देवानां भग्न-गात्राणाम् ऋत्विजां चायुधाश्मभिः भवतानुगृहीतानाम् आशु मन्यो ऽस्त्व् अनातुरम्
4,6,53,eṣa te rudra bhāgo 'stu yad-ucchiṣṭo 'dhvarasya vai yajñas te rudra bhāgena kalpatām adya yajña-han,एष ते रुद्र भागो ऽस्तु यद्-उच्छिष्टो ऽध्वरस्य वै यज्ञस् ते रुद्र भागेन कल्पताम् अद्य यज्ञ-हन्
4,7,1,bhp_04.07.001 maitreya uvāca ity ajenānunītena bhavena parituṣyatā abhyadhāyi mahā-bāho prahasya śrūyatām iti,भ्प्_०४.०७.००१ मैत्रेय उवाच इत्य् अजेनानुनीतेन भवेन परितुष्यता अभ्यधायि महा-बाहो प्रहस्य श्रूयताम् इति
4,7,2,bhp_04.07.002 mahādeva uvāca nāghaṃ prajeśa bālānāṃ varṇaye nānucintaye deva-māyābhibhūtānāṃ daṇḍas tatra dhṛto mayā,भ्प्_०४.०७.००२ महादेव उवाच नाघं प्रजेश बालानां वर्णये नानुचिन्तये देव-मायाभिभूतानां दण्डस् तत्र धृतो मया
4,7,3,prajāpater dagdha-śīrṣṇo bhavatv aja-mukhaṃ śiraḥ mitrasya cakṣuṣekṣeta bhāgaṃ svaṃ barhiṣo bhagaḥ,प्रजापतेर् दग्ध-शीर्ष्णो भवत्व् अज-मुखं शिरः मित्रस्य चक्षुषेक्षेत भागं स्वं बर्हिषो भगः
4,7,4,pūṣā tu yajamānasya dadbhir jakṣatu piṣṭa-bhuk devāḥ prakṛta-sarvāṅgā ye ma uccheṣaṇaṃ daduḥ,पूषा तु यजमानस्य दद्भिर् जक्षतु पिष्ट-भुक् देवाः प्रकृत-सर्वाङ्गा ये म उच्छेषणं ददुः
4,7,5,bāhubhyām aśvinoḥ pūṣṇo hastābhyāṃ kṛta-bāhavaḥ bhavantv adhvaryavaś cānye basta-śmaśrur bhṛgur bhavet,बाहुभ्याम् अश्विनोः पूष्णो हस्ताभ्यां कृत-बाहवः भवन्त्व् अध्वर्यवश् चान्ये बस्त-श्मश्रुर् भृगुर् भवेत्
4,7,6,bhp_04.07.006 maitreya uvāca tadā sarvāṇi bhūtāni śrutvā mīḍhuṣṭamoditam parituṣṭātmabhis tāta sādhu sādhv ity athābruvan,भ्प्_०४.०७.००६ मैत्रेय उवाच तदा सर्वाणि भूतानि श्रुत्वा मीढुष्टमोदितम् परितुष्टात्मभिस् तात साधु साध्व् इत्य् अथाब्रुवन्
4,7,7,tato mīḍhvāṃsam āmantrya śunāsīrāḥ saharṣibhiḥ bhūyas tad deva-yajanaṃ sa-mīḍhvad-vedhaso yayuḥ,ततो मीढ्वांसम् आमन्त्र्य शुनासीराः सहर्षिभिः भूयस् तद् देव-यजनं स-मीढ्वद्-वेधसो ययुः
4,7,8,vidhāya kārtsnyena ca tad yad āha bhagavān bhavaḥ sandadhuḥ kasya kāyena savanīya-paśoḥ śiraḥ,विधाय कार्त्स्न्येन च तद् यद् आह भगवान् भवः सन्दधुः कस्य कायेन सवनीय-पशोः शिरः
4,7,9,sandhīyamāne śirasi dakṣo rudrābhivīkṣitaḥ sadyaḥ supta ivottasthau dadṛśe cāgrato mṛḍam,सन्धीयमाने शिरसि दक्षो रुद्राभिवीक्षितः सद्यः सुप्त इवोत्तस्थौ ददृशे चाग्रतो मृडम्
4,7,10,tadā vṛṣadhvaja-dveṣa- kalilātmā prajāpatiḥ śivāvalokād abhavac charad-dhrada ivāmalaḥ,तदा वृषध्वज-द्वेष- कलिलात्मा प्रजापतिः शिवावलोकाद् अभवच् छरद्-ध्रद इवामलः
4,7,11,bhava-stavāya kṛta-dhīr nāśaknod anurāgataḥ autkaṇṭhyād bāṣpa-kalayā samparetāṃ sutāṃ smaran,भव-स्तवाय कृत-धीर् नाशक्नोद् अनुरागतः औत्कण्ठ्याद् बाष्प-कलया सम्परेतां सुतां स्मरन्
4,7,12,kṛcchrāt saṃstabhya ca manaḥ prema-vihvalitaḥ sudhīḥ śaśaṃsa nirvyalīkena bhāveneśaṃ prajāpatiḥ,कृच्छ्रात् संस्तभ्य च मनः प्रेम-विह्वलितः सुधीः शशंस निर्व्यलीकेन भावेनेशं प्रजापतिः
4,7,13,bhp_04.07.013 dakṣa uvāca bhūyān anugraha aho bhavatā kṛto me daṇḍas tvayā mayi bhṛto yad api pralabdhaḥ bhūyān anugraha aho bhavatā kṛto me daṇḍas tvayā mayi bhṛto yad api pralabdhaḥ na brahma-bandhuṣu ca vāṃ bhagavann avajñā tubhyaṃ hareś ca kuta eva dhṛta-vrateṣu,भ्प्_०४.०७.०१३ दक्ष उवाच भूयान् अनुग्रह अहो भवता कृतो मे दण्डस् त्वया मयि भृतो यद् अपि प्रलब्धः भूयान् अनुग्रह अहो भवता कृतो मे दण्डस् त्वया मयि भृतो यद् अपि प्रलब्धः न ब्रह्म-बन्धुषु च वां भगवन्न् अवज्ञा तुभ्यं हरेश् च कुत एव धृत-व्रतेषु
4,7,14,vidyā-tapo-vrata-dharān mukhataḥ sma viprān brahmātma-tattvam avituṃ prathamaṃ tvam asrāk vidyā-tapo-vrata-dharān mukhataḥ sma viprān brahmātma-tattvam avituṃ prathamaṃ tvam asrāk tad brāhmaṇān parama sarva-vipatsu pāsi pālaḥ paśūn iva vibho pragṛhīta-daṇḍaḥ,विद्या-तपो-व्रत-धरान् मुखतः स्म विप्रान् ब्रह्मात्म-तत्त्वम् अवितुं प्रथमं त्वम् अस्राक् विद्या-तपो-व्रत-धरान् मुखतः स्म विप्रान् ब्रह्मात्म-तत्त्वम् अवितुं प्रथमं त्वम् अस्राक् तद् ब्राह्मणान् परम सर्व-विपत्सु पासि पालः पशून् इव विभो प्रगृहीत-दण्डः
4,7,15,yo 'sau mayāvidita-tattva-dṛśā sabhāyāṃ kṣipto durukti-viśikhair vigaṇayya tan mām yo 'sau mayāvidita-tattva-dṛśā sabhāyāṃ kṣipto durukti-viśikhair vigaṇayya tan mām arvāk patantam arhattama-nindayāpād dṛṣṭyārdrayā sa bhagavān sva-kṛtena tuṣyet,यो ऽसौ मयाविदित-तत्त्व-दृशा सभायां क्षिप्तो दुरुक्ति-विशिखैर् विगणय्य तन् माम् यो ऽसौ मयाविदित-तत्त्व-दृशा सभायां क्षिप्तो दुरुक्ति-विशिखैर् विगणय्य तन् माम् अर्वाक् पतन्तम् अर्हत्तम-निन्दयापाद् दृष्ट्यार्द्रया स भगवान् स्व-कृतेन तुष्येत्
4,7,16,bhp_04.07.016 maitreya uvāca kṣamāpyaivaṃ sa mīḍhvāṃsaṃ brahmaṇā cānumantritaḥ karma santānayām āsa sopādhyāyartvig-ādibhiḥ,भ्प्_०४.०७.०१६ मैत्रेय उवाच क्षमाप्यैवं स मीढ्वांसं ब्रह्मणा चानुमन्त्रितः कर्म सन्तानयाम् आस सोपाध्यायर्त्विग्-आदिभिः
4,7,17,vaiṣṇavaṃ yajña-santatyai tri-kapālaṃ dvijottamāḥ puroḍāśaṃ niravapan vīra-saṃsarga-śuddhaye,वैष्णवं यज्ञ-सन्तत्यै त्रि-कपालं द्विजोत्तमाः पुरोडाशं निरवपन् वीर-संसर्ग-शुद्धये
4,7,18,adhvaryuṇātta-haviṣā yajamāno viśāmpate dhiyā viśuddhayā dadhyau tathā prādurabhūd dhariḥ,अध्वर्युणात्त-हविषा यजमानो विशाम्पते धिया विशुद्धया दध्यौ तथा प्रादुरभूद् धरिः
4,7,19,tadā sva-prabhayā teṣāṃ dyotayantyā diśo daśa muṣṇaṃs teja upānītas tārkṣyeṇa stotra-vājinā,तदा स्व-प्रभया तेषां द्योतयन्त्या दिशो दश मुष्णंस् तेज उपानीतस् तार्क्ष्येण स्तोत्र-वाजिना
4,7,20,śyāmo hiraṇya-raśano 'rka-kirīṭa-juṣṭo nīlālaka-bhramara-maṇḍita-kuṇḍalāsyaḥ amp;śaṅkhābja-cakra-śara-cāpa-gadāsi-carma- vyagrair hiraṇmaya-bhujair iva karṇikāraḥ,श्यामो हिरण्य-रशनो ऽर्क-किरीट-जुष्टो नीलालक-भ्रमर-मण्डित-कुण्डलास्यः अम्प्;शङ्खाब्ज-चक्र-शर-चाप-गदासि-चर्म- व्यग्रैर् हिरण्मय-भुजैर् इव कर्णिकारः
4,7,21,vakṣasy adhiśrita-vadhūr vana-māly udāra- hāsāvaloka-kalayā ramayaṃś ca viśvam vakṣasy adhiśrita-vadhūr vana-māly udāra- hāsāvaloka-kalayā ramayaṃś ca viśvam pārśva-bhramad-vyajana-cāmara-rāja-haṃsaḥ śvetātapatra-śaśinopari rajyamānaḥ,वक्षस्य् अधिश्रित-वधूर् वन-माल्य् उदार- हासावलोक-कलया रमयंश् च विश्वम् वक्षस्य् अधिश्रित-वधूर् वन-माल्य् उदार- हासावलोक-कलया रमयंश् च विश्वम् पार्श्व-भ्रमद्-व्यजन-चामर-राज-हंसः श्वेतातपत्र-शशिनोपरि रज्यमानः
4,7,22,tam upāgatam ālakṣya sarve sura-gaṇādayaḥ praṇemuḥ sahasotthāya brahmendra-tryakṣa-nāyakāḥ,तम् उपागतम् आलक्ष्य सर्वे सुर-गणादयः प्रणेमुः सहसोत्थाय ब्रह्मेन्द्र-त्र्यक्ष-नायकाः
4,7,23,tat-tejasā hata-rucaḥ sanna-jihvāḥ sa-sādhvasāḥ mūrdhnā dhṛtāñjali-puṭā upatasthur adhokṣajam,तत्-तेजसा हत-रुचः सन्न-जिह्वाः स-साध्वसाः मूर्ध्ना धृताञ्जलि-पुटा उपतस्थुर् अधोक्षजम्
4,7,24,apy arvāg-vṛttayo yasya mahi tv ātmabhuv-ādayaḥ yathā-mati gṛṇanti sma kṛtānugraha-vigraham,अप्य् अर्वाग्-वृत्तयो यस्य महि त्व् आत्मभुव्-आदयः यथा-मति गृणन्ति स्म कृतानुग्रह-विग्रहम्
4,7,25,dakṣo gṛhītārhaṇa-sādanottamaṃ yajñeśvaraṃ viśva-sṛjāṃ paraṃ gurum amp;sunanda-nandādy-anugair vṛtaṃ mudā gṛṇan prapede prayataḥ kṛtāñjaliḥ,दक्षो गृहीतार्हण-सादनोत्तमं यज्ञेश्वरं विश्व-सृजां परं गुरुम् अम्प्;सुनन्द-नन्दाद्य्-अनुगैर् वृतं मुदा गृणन् प्रपेदे प्रयतः कृताञ्जलिः
4,7,26,bhp_04.07.026 dakṣa uvāca śuddhaṃ sva-dhāmny uparatākhila-buddhy-avasthaṃ cin-mātram ekam abhayaṃ pratiṣidhya māyām śuddhaṃ sva-dhāmny uparatākhila-buddhy-avasthaṃ cin-mātram ekam abhayaṃ pratiṣidhya māyām tiṣṭhaṃs tayaiva puruṣatvam upetya tasyām āste bhavān apariśuddha ivātma-tantraḥ,भ्प्_०४.०७.०२६ दक्ष उवाच शुद्धं स्व-धाम्न्य् उपरताखिल-बुद्ध्य्-अवस्थं चिन्-मात्रम् एकम् अभयं प्रतिषिध्य मायाम् शुद्धं स्व-धाम्न्य् उपरताखिल-बुद्ध्य्-अवस्थं चिन्-मात्रम् एकम् अभयं प्रतिषिध्य मायाम् तिष्ठंस् तयैव पुरुषत्वम् उपेत्य तस्याम् आस्ते भवान् अपरिशुद्ध इवात्म-तन्त्रः
4,7,27,bhp_04.07.027 ṛtvija ūcuḥ tattvaṃ na te vayam anañjana rudra-śāpāt karmaṇy avagraha-dhiyo bhagavan vidāmaḥ tattvaṃ na te vayam anañjana rudra-śāpāt karmaṇy avagraha-dhiyo bhagavan vidāmaḥ dharmopalakṣaṇam idaṃ trivṛd adhvarākhyaṃ jñātaṃ yad-artham adhidaivam ado vyavasthāḥ,भ्प्_०४.०७.०२७ ऋत्विज ऊचुः तत्त्वं न ते वयम् अनञ्जन रुद्र-शापात् कर्मण्य् अवग्रह-धियो भगवन् विदामः तत्त्वं न ते वयम् अनञ्जन रुद्र-शापात् कर्मण्य् अवग्रह-धियो भगवन् विदामः धर्मोपलक्षणम् इदं त्रिवृद् अध्वराख्यं ज्ञातं यद्-अर्थम् अधिदैवम् अदो व्यवस्थाः
4,7,28,bhp_04.07.028 sadasyā ūcuḥ utpatty-adhvany aśaraṇa uru-kleśa-durge 'ntakogra- vyālānviṣṭe viṣaya-mṛga-tṛṣy ātma-gehoru-bhāraḥ utpatty-adhvany aśaraṇa uru-kleśa-durge 'ntakogra- vyālānviṣṭe viṣaya-mṛga-tṛṣy ātma-gehoru-bhāraḥ dvandva-śvabhre khala-mṛga-bhaye śoka-dāve 'jña-sārthaḥ pādaukas te śaraṇada kadā yāti kāmopasṛṣṭaḥ,भ्प्_०४.०७.०२८ सदस्या ऊचुः उत्पत्त्य्-अध्वन्य् अशरण उरु-क्लेश-दुर्गे ऽन्तकोग्र- व्यालान्विष्टे विषय-मृग-तृष्य् आत्म-गेहोरु-भारः उत्पत्त्य्-अध्वन्य् अशरण उरु-क्लेश-दुर्गे ऽन्तकोग्र- व्यालान्विष्टे विषय-मृग-तृष्य् आत्म-गेहोरु-भारः द्वन्द्व-श्वभ्रे खल-मृग-भये शोक-दावे ऽज्ञ-सार्थः पादौकस् ते शरणद कदा याति कामोपसृष्टः
4,7,29,bhp_04.07.029 rudra uvāca tava varada varāṅghrāv āśiṣehākhilārthe hy api munibhir asaktair ādareṇārhaṇīye tava varada varāṅghrāv āśiṣehākhilārthe hy api munibhir asaktair ādareṇārhaṇīye yadi racita-dhiyaṃ māvidya-loko 'paviddhaṃ japati na gaṇaye tat tvat-parānugraheṇa,भ्प्_०४.०७.०२९ रुद्र उवाच तव वरद वराङ्घ्राव् आशिषेहाखिलार्थे ह्य् अपि मुनिभिर् असक्तैर् आदरेणार्हणीये तव वरद वराङ्घ्राव् आशिषेहाखिलार्थे ह्य् अपि मुनिभिर् असक्तैर् आदरेणार्हणीये यदि रचित-धियं माविद्य-लोको ऽपविद्धं जपति न गणये तत् त्वत्-परानुग्रहेण
4,7,30,bhp_04.07.030 bhṛgur uvāca yan māyayā gahanayāpahṛtātma-bodhā brahmādayas tanu-bhṛtas tamasi svapantaḥ yan māyayā gahanayāpahṛtātma-bodhā brahmādayas tanu-bhṛtas tamasi svapantaḥ nātman-śritaṃ tava vidanty adhunāpi tattvaṃ so 'yaṃ prasīdatu bhavān praṇatātma-bandhuḥ,भ्प्_०४.०७.०३० भृगुर् उवाच यन् मायया गहनयापहृतात्म-बोधा ब्रह्मादयस् तनु-भृतस् तमसि स्वपन्तः यन् मायया गहनयापहृतात्म-बोधा ब्रह्मादयस् तनु-भृतस् तमसि स्वपन्तः नात्मन्-श्रितं तव विदन्त्य् अधुनापि तत्त्वं सो ऽयं प्रसीदतु भवान् प्रणतात्म-बन्धुः
4,7,31,bhp_04.07.031 brahmovāca naitat svarūpaṃ bhavato 'sau padārtha- bheda-grahaiḥ puruṣo yāvad īkṣet jñānasya cārthasya guṇasya cāśrayo māyāmayād vyatirikto matas tvam,भ्प्_०४.०७.०३१ ब्रह्मोवाच नैतत् स्वरूपं भवतो ऽसौ पदार्थ- भेद-ग्रहैः पुरुषो यावद् ईक्षेत् ज्ञानस्य चार्थस्य गुणस्य चाश्रयो मायामयाद् व्यतिरिक्तो मतस् त्वम्
4,7,32,bhp_04.07.032 indra uvāca idam apy acyuta viśva-bhāvanaṃ vapur ānanda-karaṃ mano-dṛśām sura-vidviṭ-kṣapaṇair udāyudhair bhuja-daṇḍair upapannam aṣṭabhiḥ,भ्प्_०४.०७.०३२ इन्द्र उवाच इदम् अप्य् अच्युत विश्व-भावनं वपुर् आनन्द-करं मनो-दृशाम् सुर-विद्विट्-क्षपणैर् उदायुधैर् भुज-दण्डैर् उपपन्नम् अष्टभिः
4,7,33,bhp_04.07.033 patnya ūcuḥ yajño 'yaṃ tava yajanāya kena sṛṣṭo vidhvastaḥ paśupatinādya dakṣa-kopāt taṃ nas tvaṃ śava-śayanābha-śānta-medhaṃ yajñātman nalina-rucā dṛśā punīhi,भ्प्_०४.०७.०३३ पत्न्य ऊचुः यज्ञो ऽयं तव यजनाय केन सृष्टो विध्वस्तः पशुपतिनाद्य दक्ष-कोपात् तं नस् त्वं शव-शयनाभ-शान्त-मेधं यज्ञात्मन् नलिन-रुचा दृशा पुनीहि
4,7,34,bhp_04.07.034 ṛṣaya ūcuḥ ananvitaṃ te bhagavan viceṣṭitaṃ yad ātmanā carasi hi karma nājyase vibhūtaye yata upasedur īśvarīṃ na manyate svayam anuvartatīṃ bhavān,भ्प्_०४.०७.०३४ ऋषय ऊचुः अनन्वितं ते भगवन् विचेष्टितं यद् आत्मना चरसि हि कर्म नाज्यसे विभूतये यत उपसेदुर् ईश्वरीं न मन्यते स्वयम् अनुवर्ततीं भवान्
4,7,35,bhp_04.07.035 siddhā ūcuḥ ayaṃ tvat-kathā-mṛṣṭa-pīyūṣa-nadyāṃ mano-vāraṇaḥ kleśa-dāvāgni-dagdhaḥ tṛṣārto 'vagāḍho na sasmāra dāvaṃ na niṣkrāmati brahma-sampannavan naḥ,भ्प्_०४.०७.०३५ सिद्धा ऊचुः अयं त्वत्-कथा-मृष्ट-पीयूष-नद्यां मनो-वारणः क्लेश-दावाग्नि-दग्धः तृषार्तो ऽवगाढो न सस्मार दावं न निष्क्रामति ब्रह्म-सम्पन्नवन् नः
4,7,36,bhp_04.07.036 yajamāny uvāca svāgataṃ te prasīdeśa tubhyaṃ namaḥ śrīnivāsa śriyā kāntayā trāhi naḥ tvām ṛte 'dhīśa nāṅgair makhaḥ śobhate śīrṣa-hīnaḥ ka-bandho yathā puruṣaḥ,भ्प्_०४.०७.०३६ यजमान्य् उवाच स्वागतं ते प्रसीदेश तुभ्यं नमः श्रीनिवास श्रिया कान्तया त्राहि नः त्वाम् ऋते ऽधीश नाङ्गैर् मखः शोभते शीर्ष-हीनः क-बन्धो यथा पुरुषः
4,7,37,bhp_04.07.037 lokapālā ūcuḥ dṛṣṭaḥ kiṃ no dṛgbhir asad-grahais tvaṃ pratyag-draṣṭā dṛśyate yena viśvam māyā hy eṣā bhavadīyā hi bhūman yas tvaṃ ṣaṣṭhaḥ pañcabhir bhāsi bhūtaiḥ,भ्प्_०४.०७.०३७ लोकपाला ऊचुः दृष्टः किं नो दृग्भिर् असद्-ग्रहैस् त्वं प्रत्यग्-द्रष्टा दृश्यते येन विश्वम् माया ह्य् एषा भवदीया हि भूमन् यस् त्वं षष्ठः पञ्चभिर् भासि भूतैः
4,7,38,bhp_04.07.038 yogeśvarā ūcuḥ preyān na te 'nyo 'sty amutas tvayi prabho viśvātmanīkṣen na pṛthag ya ātmanaḥ athāpi bhaktyeśa tayopadhāvatām ananya-vṛttyānugṛhāṇa vatsala,भ्प्_०४.०७.०३८ योगेश्वरा ऊचुः प्रेयान् न ते ऽन्यो ऽस्त्य् अमुतस् त्वयि प्रभो विश्वात्मनीक्षेन् न पृथग् य आत्मनः अथापि भक्त्येश तयोपधावताम् अनन्य-वृत्त्यानुगृहाण वत्सल
4,7,39,jagad-udbhava-sthiti-layeṣu daivato bahu-bhidyamāna-guṇayātma-māyayā racitātma-bheda-mataye sva-saṃsthayā vinivartita-bhrama-guṇātmane namaḥ,जगद्-उद्भव-स्थिति-लयेषु दैवतो बहु-भिद्यमान-गुणयात्म-मायया रचितात्म-भेद-मतये स्व-संस्थया विनिवर्तित-भ्रम-गुणात्मने नमः
4,7,40,bhp_04.07.040 brahmovāca namas te śrita-sattvāya dharmādīnāṃ ca sūtaye nirguṇāya ca yat-kāṣṭhāṃ nāhaṃ vedāpare 'pi ca,भ्प्_०४.०७.०४० ब्रह्मोवाच नमस् ते श्रित-सत्त्वाय धर्मादीनां च सूतये निर्गुणाय च यत्-काष्ठां नाहं वेदापरे ऽपि च
4,7,41,bhp_04.07.041 agnir uvāca yat-tejasāhaṃ susamiddha-tejā havyaṃ vahe svadhvara ājya-siktam taṃ yajñiyaṃ pañca-vidhaṃ ca pañcabhiḥ sviṣṭaṃ yajurbhiḥ praṇato 'smi yajñam,भ्प्_०४.०७.०४१ अग्निर् उवाच यत्-तेजसाहं सुसमिद्ध-तेजा हव्यं वहे स्वध्वर आज्य-सिक्तम् तं यज्ञियं पञ्च-विधं च पञ्चभिः स्विष्टं यजुर्भिः प्रणतो ऽस्मि यज्ञम्
4,7,42,bhp_04.07.042 devā ūcuḥ purā kalpāpāye sva-kṛtam udarī-kṛtya vikṛtaṃ tvam evādyas tasmin salila uragendrādhiśayane purā kalpāpāye sva-kṛtam udarī-kṛtya vikṛtaṃ tvam evādyas tasmin salila uragendrādhiśayane pumān śeṣe siddhair hṛdi vimṛśitādhyātma-padaviḥ sa evādyākṣṇor yaḥ pathi carasi bhṛtyān avasi naḥ,भ्प्_०४.०७.०४२ देवा ऊचुः पुरा कल्पापाये स्व-कृतम् उदरी-कृत्य विकृतं त्वम् एवाद्यस् तस्मिन् सलिल उरगेन्द्राधिशयने पुरा कल्पापाये स्व-कृतम् उदरी-कृत्य विकृतं त्वम् एवाद्यस् तस्मिन् सलिल उरगेन्द्राधिशयने पुमान् शेषे सिद्धैर् हृदि विमृशिताध्यात्म-पदविः स एवाद्याक्ष्णोर् यः पथि चरसि भृत्यान् अवसि नः
4,7,43,bhp_04.07.043 gandharvā ūcuḥ aṃśāṃśās te deva marīcy-ādaya ete brahmendrādyā deva-gaṇā rudra-purogāḥ krīḍā-bhāṇḍaṃ viśvam idaṃ yasya vibhūman tasmai nityaṃ nātha namas te karavāma,भ्प्_०४.०७.०४३ गन्धर्वा ऊचुः अंशांशास् ते देव मरीच्य्-आदय एते ब्रह्मेन्द्राद्या देव-गणा रुद्र-पुरोगाः क्रीडा-भाण्डं विश्वम् इदं यस्य विभूमन् तस्मै नित्यं नाथ नमस् ते करवाम
4,7,44,bhp_04.07.044 vidyādharā ūcuḥ tvan-māyayārtham abhipadya kalevare 'smin kṛtvā mamāham iti durmatir utpathaiḥ svaiḥ tvan-māyayārtham abhipadya kalevare 'smin kṛtvā mamāham iti durmatir utpathaiḥ svaiḥ kṣipto 'py asad-viṣaya-lālasa ātma-mohaṃ yuṣmat-kathāmṛta-niṣevaka udvyudasyet,भ्प्_०४.०७.०४४ विद्याधरा ऊचुः त्वन्-माययार्थम् अभिपद्य कलेवरे ऽस्मिन् कृत्वा ममाहम् इति दुर्मतिर् उत्पथैः स्वैः त्वन्-माययार्थम् अभिपद्य कलेवरे ऽस्मिन् कृत्वा ममाहम् इति दुर्मतिर् उत्पथैः स्वैः क्षिप्तो ऽप्य् असद्-विषय-लालस आत्म-मोहं युष्मत्-कथामृत-निषेवक उद्व्युदस्येत्
4,7,45,bhp_04.07.045 brāhmaṇā ūcuḥ tvaṃ kratus tvaṃ havis tvaṃ hutāśaḥ svayaṃ tvaṃ hi mantraḥ samid-darbha-pātrāṇi ca tvaṃ sadasyartvijo dampatī devatā agnihotraṃ svadhā soma ājyaṃ paśuḥ,भ्प्_०४.०७.०४५ ब्राह्मणा ऊचुः त्वं क्रतुस् त्वं हविस् त्वं हुताशः स्वयं त्वं हि मन्त्रः समिद्-दर्भ-पात्राणि च त्वं सदस्यर्त्विजो दम्पती देवता अग्निहोत्रं स्वधा सोम आज्यं पशुः
4,7,46,tvaṃ purā gāṃ rasāyā mahā-sūkaro daṃṣṭrayā padminīṃ vāraṇendro yathā stūyamāno nadal līlayā yogibhir vyujjahartha trayī-gātra yajña-kratuḥ,त्वं पुरा गां रसाया महा-सूकरो दंष्ट्रया पद्मिनीं वारणेन्द्रो यथा स्तूयमानो नदल् लीलया योगिभिर् व्युज्जहर्थ त्रयी-गात्र यज्ञ-क्रतुः
4,7,47,sa prasīda tvam asmākam ākāṅkṣatāṃ darśanaṃ te paribhraṣṭa-sat-karmaṇām kīrtyamāne nṛbhir nāmni yajñeśa te yajña-vighnāḥ kṣayaṃ yānti tasmai namaḥ,स प्रसीद त्वम् अस्माकम् आकाङ्क्षतां दर्शनं ते परिभ्रष्ट-सत्-कर्मणाम् कीर्त्यमाने नृभिर् नाम्नि यज्ञेश ते यज्ञ-विघ्नाः क्षयं यान्ति तस्मै नमः
4,7,48,bhp_04.07.048 maitreya uvāca iti dakṣaḥ kavir yajñaṃ bhadra rudrābhimarśitam kīrtyamāne hṛṣīkeśe sanninye yajña-bhāvane,भ्प्_०४.०७.०४८ मैत्रेय उवाच इति दक्षः कविर् यज्ञं भद्र रुद्राभिमर्शितम् कीर्त्यमाने हृषीकेशे सन्निन्ये यज्ञ-भावने
4,7,49,bhagavān svena bhāgena sarvātmā sarva-bhāga-bhuk dakṣaṃ babhāṣa ābhāṣya prīyamāṇa ivānagha,भगवान् स्वेन भागेन सर्वात्मा सर्व-भाग-भुक् दक्षं बभाष आभाष्य प्रीयमाण इवानघ
4,7,50,bhp_04.07.050 śrī-bhagavān uvāca ahaṃ brahmā ca śarvaś ca jagataḥ kāraṇaṃ param ātmeśvara upadraṣṭā svayan-dṛg aviśeṣaṇaḥ,भ्प्_०४.०७.०५० श्री-भगवान् उवाच अहं ब्रह्मा च शर्वश् च जगतः कारणं परम् आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयन्-दृग् अविशेषणः
4,7,51,ātma-māyāṃ samāviśya so 'haṃ guṇamayīṃ dvija sṛjan rakṣan haran viśvaṃ dadhre saṃjñāṃ kriyocitām,आत्म-मायां समाविश्य सो ऽहं गुणमयीं द्विज सृजन् रक्षन् हरन् विश्वं दध्रे संज्ञां क्रियोचिताम्
4,7,52,tasmin brahmaṇy advitīye kevale paramātmani brahma-rudrau ca bhūtāni bhedenājño 'nupaśyati,तस्मिन् ब्रह्मण्य् अद्वितीये केवले परमात्मनि ब्रह्म-रुद्रौ च भूतानि भेदेनाज्ञो ऽनुपश्यति
4,7,53,yathā pumān na svāṅgeṣu śiraḥ-pāṇy-ādiṣu kvacit pārakya-buddhiṃ kurute evaṃ bhūteṣu mat-paraḥ,यथा पुमान् न स्वाङ्गेषु शिरः-पाण्य्-आदिषु क्वचित् पारक्य-बुद्धिं कुरुते एवं भूतेषु मत्-परः
4,7,54,trayāṇām eka-bhāvānāṃ yo na paśyati vai bhidām sarva-bhūtātmanāṃ brahman sa śāntim adhigacchati,त्रयाणाम् एक-भावानां यो न पश्यति वै भिदाम् सर्व-भूतात्मनां ब्रह्मन् स शान्तिम् अधिगच्छति
4,7,55,bhp_04.07.055 maitreya uvāca evaṃ bhagavatādiṣṭaḥ prajāpati-patir harim arcitvā kratunā svena devān ubhayato 'yajat,भ्प्_०४.०७.०५५ मैत्रेय उवाच एवं भगवतादिष्टः प्रजापति-पतिर् हरिम् अर्चित्वा क्रतुना स्वेन देवान् उभयतो ऽयजत्
4,7,56,rudraṃ ca svena bhāgena hy upādhāvat samāhitaḥ karmaṇodavasānena somapān itarān api udavasya sahartvigbhiḥ sasnāv avabhṛthaṃ tataḥ,रुद्रं च स्वेन भागेन ह्य् उपाधावत् समाहितः कर्मणोदवसानेन सोमपान् इतरान् अपि उदवस्य सहर्त्विग्भिः सस्नाव् अवभृथं ततः
4,7,57,tasmā apy anubhāvena svenaivāvāpta-rādhase dharma eva matiṃ dattvā tridaśās te divaṃ yayuḥ,तस्मा अप्य् अनुभावेन स्वेनैवावाप्त-राधसे धर्म एव मतिं दत्त्वा त्रिदशास् ते दिवं ययुः
4,7,58,evaṃ dākṣāyaṇī hitvā satī pūrva-kalevaram jajñe himavataḥ kṣetre menāyām iti śuśruma,एवं दाक्षायणी हित्वा सती पूर्व-कलेवरम् जज्ञे हिमवतः क्षेत्रे मेनायाम् इति शुश्रुम
4,7,59,tam eva dayitaṃ bhūya āvṛṅkte patim ambikā ananya-bhāvaika-gatiṃ śaktiḥ supteva pūruṣam,तम् एव दयितं भूय आवृङ्क्ते पतिम् अम्बिका अनन्य-भावैक-गतिं शक्तिः सुप्तेव पूरुषम्
4,7,60,etad bhagavataḥ śambhoḥ karma dakṣādhvara-druhaḥ śrutaṃ bhāgavatāc chiṣyād uddhavān me bṛhaspateḥ,एतद् भगवतः शम्भोः कर्म दक्षाध्वर-द्रुहः श्रुतं भागवताच् छिष्याद् उद्धवान् मे बृहस्पतेः
4,7,61,idaṃ pavitraṃ param īśa-ceṣṭitaṃ yaśasyam āyuṣyam aghaugha-marṣaṇam yo nityadākarṇya naro 'nukīrtayed dhunoty aghaṃ kaurava bhakti-bhāvataḥ,इदं पवित्रं परम् ईश-चेष्टितं यशस्यम् आयुष्यम् अघौघ-मर्षणम् यो नित्यदाकर्ण्य नरो ऽनुकीर्तयेद् धुनोत्य् अघं कौरव भक्ति-भावतः
4,8,1,bhp_04.08.001 maitreya uvāca sanakādyā nāradaś ca ṛbhur haṃso 'ruṇir yatiḥ naite gṛhān brahma-sutā hy āvasann ūrdhva-retasaḥ,भ्प्_०४.०८.००१ मैत्रेय उवाच सनकाद्या नारदश् च ऋभुर् हंसो ऽरुणिर् यतिः नैते गृहान् ब्रह्म-सुता ह्य् आवसन्न् ऊर्ध्व-रेतसः
4,8,2,mṛṣādharmasya bhāryāsīd dambhaṃ māyāṃ ca śatru-han asūta mithunaṃ tat tu nirṛtir jagṛhe 'prajaḥ,मृषाधर्मस्य भार्यासीद् दम्भं मायां च शत्रु-हन् असूत मिथुनं तत् तु निरृतिर् जगृहे ऽप्रजः
4,8,3,tayoḥ samabhaval lobho nikṛtiś ca mahā-mate tābhyāṃ krodhaś ca hiṃsā ca yad duruktiḥ svasā kaliḥ,तयोः समभवल् लोभो निकृतिश् च महा-मते ताभ्यां क्रोधश् च हिंसा च यद् दुरुक्तिः स्वसा कलिः
4,8,4,duruktau kalir ādhatta bhayaṃ mṛtyuṃ ca sattama tayoś ca mithunaṃ jajñe yātanā nirayas tathā,दुरुक्तौ कलिर् आधत्त भयं मृत्युं च सत्तम तयोश् च मिथुनं जज्ञे यातना निरयस् तथा
4,8,5,saṅgraheṇa mayākhyātaḥ pratisargas tavānagha triḥ śrutvaitat pumān puṇyaṃ vidhunoty ātmano malam,सङ्ग्रहेण मयाख्यातः प्रतिसर्गस् तवानघ त्रिः श्रुत्वैतत् पुमान् पुण्यं विधुनोत्य् आत्मनो मलम्
4,8,6,athātaḥ kīrtaye vaṃśaṃ puṇya-kīrteḥ kurūdvaha svāyambhuvasyāpi manor harer aṃśāṃśa-janmanaḥ,अथातः कीर्तये वंशं पुण्य-कीर्तेः कुरूद्वह स्वायम्भुवस्यापि मनोर् हरेर् अंशांश-जन्मनः
4,8,7,priyavratottānapādau śatarūpā-pateḥ sutau vāsudevasya kalayā rakṣāyāṃ jagataḥ sthitau,प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपा-पतेः सुतौ वासुदेवस्य कलया रक्षायां जगतः स्थितौ
4,8,8,jāye uttānapādasya sunītiḥ surucis tayoḥ suruciḥ preyasī patyur netarā yat-suto dhruvaḥ,जाये उत्तानपादस्य सुनीतिः सुरुचिस् तयोः सुरुचिः प्रेयसी पत्युर् नेतरा यत्-सुतो ध्रुवः
4,8,9,ekadā suruceḥ putram aṅkam āropya lālayan uttamaṃ nārurukṣantaṃ dhruvaṃ rājābhyanandata,एकदा सुरुचेः पुत्रम् अङ्कम् आरोप्य लालयन् उत्तमं नारुरुक्षन्तं ध्रुवं राजाभ्यनन्दत
4,8,10,tathā cikīrṣamāṇaṃ taṃ sapatnyās tanayaṃ dhruvam suruciḥ śṛṇvato rājñaḥ serṣyam āhātigarvitā,तथा चिकीर्षमाणं तं सपत्न्यास् तनयं ध्रुवम् सुरुचिः शृण्वतो राज्ञः सेर्ष्यम् आहातिगर्विता
4,8,11,na vatsa nṛpater dhiṣṇyaṃ bhavān āroḍhum arhati na gṛhīto mayā yat tvaṃ kukṣāv api nṛpātmajaḥ,न वत्स नृपतेर् धिष्ण्यं भवान् आरोढुम् अर्हति न गृहीतो मया यत् त्वं कुक्षाव् अपि नृपात्मजः
4,8,12,bālo 'si bata nātmānam anya-strī-garbha-sambhṛtam nūnaṃ veda bhavān yasya durlabhe 'rthe manorathaḥ,बालो ऽसि बत नात्मानम् अन्य-स्त्री-गर्भ-सम्भृतम् नूनं वेद भवान् यस्य दुर्लभे ऽर्थे मनोरथः
4,8,13,tapasārādhya puruṣaṃ tasyaivānugraheṇa me garbhe tvaṃ sādhayātmānaṃ yadīcchasi nṛpāsanam,तपसाराध्य पुरुषं तस्यैवानुग्रहेण मे गर्भे त्वं साधयात्मानं यदीच्छसि नृपासनम्
4,8,14,bhp_04.08.014 maitreya uvāca mātuḥ sapatnyāḥ sa durukti-viddhaḥ śvasan ruṣā daṇḍa-hato yathāhiḥ hitvā miṣantaṃ pitaraṃ sanna-vācaṃ jagāma mātuḥ prarudan sakāśam,भ्प्_०४.०८.०१४ मैत्रेय उवाच मातुः सपत्न्याः स दुरुक्ति-विद्धः श्वसन् रुषा दण्ड-हतो यथाहिः हित्वा मिषन्तं पितरं सन्न-वाचं जगाम मातुः प्ररुदन् सकाशम्
4,8,15,taṃ niḥśvasantaṃ sphuritādharoṣṭhaṃ sunītir utsaṅga udūhya bālam niśamya tat-paura-mukhān nitāntaṃ sā vivyathe yad gaditaṃ sapatnyā,तं निःश्वसन्तं स्फुरिताधरोष्ठं सुनीतिर् उत्सङ्ग उदूह्य बालम् निशम्य तत्-पौर-मुखान् नितान्तं सा विव्यथे यद् गदितं सपत्न्या
4,8,16,sotsṛjya dhairyaṃ vilalāpa śoka- dāvāgninā dāva-lateva bālā vākyaṃ sapatnyāḥ smaratī saroja- śriyā dṛśā bāṣpa-kalām uvāha,सोत्सृज्य धैर्यं विललाप शोक- दावाग्निना दाव-लतेव बाला वाक्यं सपत्न्याः स्मरती सरोज- श्रिया दृशा बाष्प-कलाम् उवाह
4,8,17,dīrghaṃ śvasantī vṛjinasya pāram apaśyatī bālakam āha bālā māmaṅgalaṃ tāta pareṣu maṃsthā bhuṅkte jano yat para-duḥkhadas tat,दीर्घं श्वसन्ती वृजिनस्य पारम् अपश्यती बालकम् आह बाला मामङ्गलं तात परेषु मंस्था भुङ्क्ते जनो यत् पर-दुःखदस् तत्
4,8,18,satyaṃ surucyābhihitaṃ bhavān me yad durbhagāyā udare gṛhītaḥ stanyena vṛddhaś ca vilajjate yāṃ bhāryeti vā voḍhum iḍaspatir mām,सत्यं सुरुच्याभिहितं भवान् मे यद् दुर्भगाया उदरे गृहीतः स्तन्येन वृद्धश् च विलज्जते यां भार्येति वा वोढुम् इडस्पतिर् माम्
4,8,19,ātiṣṭha tat tāta vimatsaras tvam uktaṃ samātrāpi yad avyalīkam ārādhayādhokṣaja-pāda-padmaṃ yadīcchase 'dhyāsanam uttamo yathā,आतिष्ठ तत् तात विमत्सरस् त्वम् उक्तं समात्रापि यद् अव्यलीकम् आराधयाधोक्षज-पाद-पद्मं यदीच्छसे ऽध्यासनम् उत्तमो यथा
4,8,20,yasyāṅghri-padmaṃ paricarya viśva- vibhāvanāyātta-guṇābhipatteḥ ajo 'dhyatiṣṭhat khalu pārameṣṭhyaṃ padaṃ jitātma-śvasanābhivandyam,यस्याङ्घ्रि-पद्मं परिचर्य विश्व- विभावनायात्त-गुणाभिपत्तेः अजो ऽध्यतिष्ठत् खलु पारमेष्ठ्यं पदं जितात्म-श्वसनाभिवन्द्यम्
4,8,21,tathā manur vo bhagavān pitāmaho yam eka-matyā puru-dakṣiṇair makhaiḥ iṣṭvābhipede duravāpam anyato bhaumaṃ sukhaṃ divyam athāpavargyam,तथा मनुर् वो भगवान् पितामहो यम् एक-मत्या पुरु-दक्षिणैर् मखैः इष्ट्वाभिपेदे दुरवापम् अन्यतो भौमं सुखं दिव्यम् अथापवर्ग्यम्
4,8,22,tam eva vatsāśraya bhṛtya-vatsalaṃ mumukṣubhir mṛgya-padābja-paddhatim ananya-bhāve nija-dharma-bhāvite manasy avasthāpya bhajasva pūruṣam,तम् एव वत्साश्रय भृत्य-वत्सलं मुमुक्षुभिर् मृग्य-पदाब्ज-पद्धतिम् अनन्य-भावे निज-धर्म-भाविते मनस्य् अवस्थाप्य भजस्व पूरुषम्
4,8,23,nānyaṃ tataḥ padma-palāśa-locanād duḥkha-cchidaṃ te mṛgayāmi kañcana yo mṛgyate hasta-gṛhīta-padmayā śriyetarair aṅga vimṛgyamāṇayā,नान्यं ततः पद्म-पलाश-लोचनाद् दुःख-च्छिदं ते मृगयामि कञ्चन यो मृग्यते हस्त-गृहीत-पद्मया श्रियेतरैर् अङ्ग विमृग्यमाणया
4,8,24,bhp_04.08.024 maitreya uvāca evaṃ sañjalpitaṃ mātur ākarṇyārthāgamaṃ vacaḥ sanniyamyātmanātmānaṃ niścakrāma pituḥ purāt,भ्प्_०४.०८.०२४ मैत्रेय उवाच एवं सञ्जल्पितं मातुर् आकर्ण्यार्थागमं वचः सन्नियम्यात्मनात्मानं निश्चक्राम पितुः पुरात्
4,8,25,nāradas tad upākarṇya jñātvā tasya cikīrṣitam spṛṣṭvā mūrdhany agha-ghnena pāṇinā prāha vismitaḥ,नारदस् तद् उपाकर्ण्य ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम् स्पृष्ट्वा मूर्धन्य् अघ-घ्नेन पाणिना प्राह विस्मितः
4,8,26,aho tejaḥ kṣatriyāṇāṃ māna-bhaṅgam amṛṣyatām bālo 'py ayaṃ hṛdā dhatte yat samātur asad-vacaḥ,अहो तेजः क्षत्रियाणां मान-भङ्गम् अमृष्यताम् बालो ऽप्य् अयं हृदा धत्ते यत् समातुर् असद्-वचः
4,8,27,bhp_04.08.027 nārada uvāca nādhunāpy avamānaṃ te sammānaṃ vāpi putraka lakṣayāmaḥ kumārasya saktasya krīḍanādiṣu,भ्प्_०४.०८.०२७ नारद उवाच नाधुनाप्य् अवमानं ते सम्मानं वापि पुत्रक लक्षयामः कुमारस्य सक्तस्य क्रीडनादिषु
4,8,28,vikalpe vidyamāne 'pi na hy asantoṣa-hetavaḥ puṃso moham ṛte bhinnā yal loke nija-karmabhiḥ,विकल्पे विद्यमाने ऽपि न ह्य् असन्तोष-हेतवः पुंसो मोहम् ऋते भिन्ना यल् लोके निज-कर्मभिः
4,8,29,parituṣyet tatas tāta tāvan-mātreṇa pūruṣaḥ daivopasāditaṃ yāvad vīkṣyeśvara-gatiṃ budhaḥ,परितुष्येत् ततस् तात तावन्-मात्रेण पूरुषः दैवोपसादितं यावद् वीक्ष्येश्वर-गतिं बुधः
4,8,30,atha mātropadiṣṭena yogenāvarurutsasi yat-prasādaṃ sa vai puṃsāṃ durārādhyo mato mama,अथ मात्रोपदिष्टेन योगेनावरुरुत्ससि यत्-प्रसादं स वै पुंसां दुराराध्यो मतो मम
4,8,31,munayaḥ padavīṃ yasya niḥsaṅgenoru-janmabhiḥ na vidur mṛgayanto 'pi tīvra-yoga-samādhinā,मुनयः पदवीं यस्य निःसङ्गेनोरु-जन्मभिः न विदुर् मृगयन्तो ऽपि तीव्र-योग-समाधिना
4,8,32,ato nivartatām eṣa nirbandhas tava niṣphalaḥ yatiṣyati bhavān kāle śreyasāṃ samupasthite,अतो निवर्तताम् एष निर्बन्धस् तव निष्फलः यतिष्यति भवान् काले श्रेयसां समुपस्थिते
4,8,33,yasya yad daiva-vihitaṃ sa tena sukha-duḥkhayoḥ ātmānaṃ toṣayan dehī tamasaḥ pāram ṛcchati,यस्य यद् दैव-विहितं स तेन सुख-दुःखयोः आत्मानं तोषयन् देही तमसः पारम् ऋच्छति
4,8,34,guṇādhikān mudaṃ lipsed anukrośaṃ guṇādhamāt maitrīṃ samānād anvicchen na tāpair abhibhūyate,गुणाधिकान् मुदं लिप्सेद् अनुक्रोशं गुणाधमात् मैत्रीं समानाद् अन्विच्छेन् न तापैर् अभिभूयते
4,8,35,bhp_04.08.035 dhruva uvāca so 'yaṃ śamo bhagavatā sukha-duḥkha-hatātmanām darśitaḥ kṛpayā puṃsāṃ durdarśo 'smad-vidhais tu yaḥ,भ्प्_०४.०८.०३५ ध्रुव उवाच सो ऽयं शमो भगवता सुख-दुःख-हतात्मनाम् दर्शितः कृपया पुंसां दुर्दर्शो ऽस्मद्-विधैस् तु यः
4,8,36,athāpi me 'vinītasya kṣāttraṃ ghoram upeyuṣaḥ surucyā durvaco-bāṇair na bhinne śrayate hṛdi,अथापि मे ऽविनीतस्य क्षात्त्रं घोरम् उपेयुषः सुरुच्या दुर्वचो-बाणैर् न भिन्ने श्रयते हृदि
4,8,37,padaṃ tri-bhuvanotkṛṣṭaṃ jigīṣoḥ sādhu vartma me brūhy asmat-pitṛbhir brahmann anyair apy anadhiṣṭhitam,पदं त्रि-भुवनोत्कृष्टं जिगीषोः साधु वर्त्म मे ब्रूह्य् अस्मत्-पितृभिर् ब्रह्मन्न् अन्यैर् अप्य् अनधिष्ठितम्
4,8,38,nūnaṃ bhavān bhagavato yo 'ṅgajaḥ parameṣṭhinaḥ vitudann aṭate vīṇāṃ hitāya jagato 'rkavat,नूनं भवान् भगवतो यो ऽङ्गजः परमेष्ठिनः वितुदन्न् अटते वीणां हिताय जगतो ऽर्कवत्
4,8,39,bhp_04.08.039 maitreya uvāca ity udāhṛtam ākarṇya bhagavān nāradas tadā prītaḥ pratyāha taṃ bālaṃ sad-vākyam anukampayā,भ्प्_०४.०८.०३९ मैत्रेय उवाच इत्य् उदाहृतम् आकर्ण्य भगवान् नारदस् तदा प्रीतः प्रत्याह तं बालं सद्-वाक्यम् अनुकम्पया
4,8,40,bhp_04.08.040 nārada uvāca jananyābhihitaḥ panthāḥ sa vai niḥśreyasasya te bhagavān vāsudevas taṃ bhaja taṃ pravaṇātmanā,भ्प्_०४.०८.०४० नारद उवाच जनन्याभिहितः पन्थाः स वै निःश्रेयसस्य ते भगवान् वासुदेवस् तं भज तं प्रवणात्मना
4,8,41,dharmārtha-kāma-mokṣākhyaṃ ya icchec chreya ātmanaḥ ekaṃ hy eva hares tatra kāraṇaṃ pāda-sevanam,धर्मार्थ-काम-मोक्षाख्यं य इच्छेच् छ्रेय आत्मनः एकं ह्य् एव हरेस् तत्र कारणं पाद-सेवनम्
4,8,42,tat tāta gaccha bhadraṃ te yamunāyās taṭaṃ śuci puṇyaṃ madhuvanaṃ yatra sānnidhyaṃ nityadā hareḥ,तत् तात गच्छ भद्रं ते यमुनायास् तटं शुचि पुण्यं मधुवनं यत्र सान्निध्यं नित्यदा हरेः
4,8,43,snātvānusavanaṃ tasmin kālindyāḥ salile śive kṛtvocitāni nivasann ātmanaḥ kalpitāsanaḥ,स्नात्वानुसवनं तस्मिन् कालिन्द्याः सलिले शिवे कृत्वोचितानि निवसन्न् आत्मनः कल्पितासनः
4,8,44,prāṇāyāmena tri-vṛtā prāṇendriya-mano-malam śanair vyudasyābhidhyāyen manasā guruṇā gurum,प्राणायामेन त्रि-वृता प्राणेन्द्रिय-मनो-मलम् शनैर् व्युदस्याभिध्यायेन् मनसा गुरुणा गुरुम्
4,8,45,prasādābhimukhaṃ śaśvat prasanna-vadanekṣaṇam sunāsaṃ subhruvaṃ cāru- kapolaṃ sura-sundaram,प्रसादाभिमुखं शश्वत् प्रसन्न-वदनेक्षणम् सुनासं सुभ्रुवं चारु- कपोलं सुर-सुन्दरम्
4,8,46,taruṇaṃ ramaṇīyāṅgam aruṇoṣṭhekṣaṇādharam praṇatāśrayaṇaṃ nṛmṇaṃ śaraṇyaṃ karuṇārṇavam,तरुणं रमणीयाङ्गम् अरुणोष्ठेक्षणाधरम् प्रणताश्रयणं नृम्णं शरण्यं करुणार्णवम्
4,8,47,śrīvatsāṅkaṃ ghana-śyāmaṃ puruṣaṃ vana-mālinam śaṅkha-cakra-gadā-padmair abhivyakta-caturbhujam,श्रीवत्साङ्कं घन-श्यामं पुरुषं वन-मालिनम् शङ्ख-चक्र-गदा-पद्मैर् अभिव्यक्त-चतुर्भुजम्
4,8,48,kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ keyūra-valayānvitam kaustubhābharaṇa-grīvaṃ pīta-kauśeya-vāsasam,किरीटिनं कुण्डलिनं केयूर-वलयान्वितम् कौस्तुभाभरण-ग्रीवं पीत-कौशेय-वाससम्
4,8,49,kāñcī-kalāpa-paryastaṃ lasat-kāñcana-nūpuram darśanīyatamaṃ śāntaṃ mano-nayana-vardhanam,काञ्ची-कलाप-पर्यस्तं लसत्-काञ्चन-नूपुरम् दर्शनीयतमं शान्तं मनो-नयन-वर्धनम्
4,8,50,padbhyāṃ nakha-maṇi-śreṇyā vilasadbhyāṃ samarcatām hṛt-padma-karṇikā-dhiṣṇyam ākramyātmany avasthitam,पद्भ्यां नख-मणि-श्रेण्या विलसद्भ्यां समर्चताम् हृत्-पद्म-कर्णिका-धिष्ण्यम् आक्रम्यात्मन्य् अवस्थितम्
4,8,51,smayamānam abhidhyāyet sānurāgāvalokanam niyatenaika-bhūtena manasā varadarṣabham,स्मयमानम् अभिध्यायेत् सानुरागावलोकनम् नियतेनैक-भूतेन मनसा वरदर्षभम्
4,8,52,evaṃ bhagavato rūpaṃ subhadraṃ dhyāyato manaḥ nirvṛtyā parayā tūrṇaṃ sampannaṃ na nivartate,एवं भगवतो रूपं सुभद्रं ध्यायतो मनः निर्वृत्या परया तूर्णं सम्पन्नं न निवर्तते
4,8,53,japaś ca paramo guhyaḥ śrūyatāṃ me nṛpātmaja yaṃ sapta-rātraṃ prapaṭhan pumān paśyati khecarān,जपश् च परमो गुह्यः श्रूयतां मे नृपात्मज यं सप्त-रात्रं प्रपठन् पुमान् पश्यति खेचरान्
4,8,54,bhp_04.08.054 oṃ namo bhagavate vāsudevāya mantreṇānena devasya kuryād dravyamayīṃ budhaḥ saparyāṃ vividhair dravyair deśa-kāla-vibhāgavit,भ्प्_०४.०८.०५४ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय मन्त्रेणानेन देवस्य कुर्याद् द्रव्यमयीं बुधः सपर्यां विविधैर् द्रव्यैर् देश-काल-विभागवित्
4,8,55,salilaiḥ śucibhir mālyair vanyair mūla-phalādibhiḥ śastāṅkurāṃśukaiś cārcet tulasyā priyayā prabhum,सलिलैः शुचिभिर् माल्यैर् वन्यैर् मूल-फलादिभिः शस्ताङ्कुरांशुकैश् चार्चेत् तुलस्या प्रियया प्रभुम्
4,8,56,labdhvā dravyamayīm arcāṃ kṣity-ambv-ādiṣu vārcayet ābhṛtātmā muniḥ śānto yata-vāṅ mita-vanya-bhuk,लब्ध्वा द्रव्यमयीम् अर्चां क्षित्य्-अम्ब्व्-आदिषु वार्चयेत् आभृतात्मा मुनिः शान्तो यत-वाङ् मित-वन्य-भुक्
4,8,57,svecchāvatāra-caritair acintya-nija-māyayā kariṣyaty uttamaślokas tad dhyāyed dhṛdayaṅ-gamam,स्वेच्छावतार-चरितैर् अचिन्त्य-निज-मायया करिष्यत्य् उत्तमश्लोकस् तद् ध्यायेद् धृदयङ्-गमम्
4,8,58,paricaryā bhagavato yāvatyaḥ pūrva-sevitāḥ tā mantra-hṛdayenaiva prayuñjyān mantra-mūrtaye,परिचर्या भगवतो यावत्यः पूर्व-सेविताः ता मन्त्र-हृदयेनैव प्रयुञ्ज्यान् मन्त्र-मूर्तये
4,8,59,evaṃ kāyena manasā vacasā ca mano-gatam paricaryamāṇo bhagavān bhaktimat-paricaryayā,एवं कायेन मनसा वचसा च मनो-गतम् परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्-परिचर्यया
4,8,60,puṃsām amāyināṃ samyag bhajatāṃ bhāva-vardhanaḥ śreyo diśaty abhimataṃ yad dharmādiṣu dehinām,पुंसाम् अमायिनां सम्यग् भजतां भाव-वर्धनः श्रेयो दिशत्य् अभिमतं यद् धर्मादिषु देहिनाम्
4,8,61,viraktaś cendriya-ratau bhakti-yogena bhūyasā taṃ nirantara-bhāvena bhajetāddhā vimuktaye,विरक्तश् चेन्द्रिय-रतौ भक्ति-योगेन भूयसा तं निरन्तर-भावेन भजेताद्धा विमुक्तये
4,8,62,ity uktas taṃ parikramya praṇamya ca nṛpārbhakaḥ yayau madhuvanaṃ puṇyaṃ hareś caraṇa-carcitam,इत्य् उक्तस् तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपार्भकः ययौ मधुवनं पुण्यं हरेश् चरण-चर्चितम्
4,8,63,tapo-vanaṃ gate tasmin praviṣṭo 'ntaḥ-puraṃ muniḥ arhitārhaṇako rājñā sukhāsīna uvāca tam,तपो-वनं गते तस्मिन् प्रविष्टो ऽन्तः-पुरं मुनिः अर्हितार्हणको राज्ञा सुखासीन उवाच तम्
4,8,64,bhp_04.08.064 nārada uvāca rājan kiṃ dhyāyase dīrghaṃ mukhena pariśuṣyatā kiṃ vā na riṣyate kāmo dharmo vārthena saṃyutaḥ,भ्प्_०४.०८.०६४ नारद उवाच राजन् किं ध्यायसे दीर्घं मुखेन परिशुष्यता किं वा न रिष्यते कामो धर्मो वार्थेन संयुतः
4,8,65,bhp_04.08.065 rājovāca suto me bālako brahman straiṇenākaruṇātmanā nirvāsitaḥ pañca-varṣaḥ saha mātrā mahān kaviḥ,भ्प्_०४.०८.०६५ राजोवाच सुतो मे बालको ब्रह्मन् स्त्रैणेनाकरुणात्मना निर्वासितः पञ्च-वर्षः सह मात्रा महान् कविः
4,8,66,apy anāthaṃ vane brahman mā smādanty arbhakaṃ vṛkāḥ śrāntaṃ śayānaṃ kṣudhitaṃ parimlāna-mukhāmbujam,अप्य् अनाथं वने ब्रह्मन् मा स्मादन्त्य् अर्भकं वृकाः श्रान्तं शयानं क्षुधितं परिम्लान-मुखाम्बुजम्
4,8,67,aho me bata daurātmyaṃ strī-jitasyopadhāraya yo 'ṅkaṃ premṇārurukṣantaṃ nābhyanandam asattamaḥ,अहो मे बत दौरात्म्यं स्त्री-जितस्योपधारय यो ऽङ्कं प्रेम्णारुरुक्षन्तं नाभ्यनन्दम् असत्तमः
4,8,68,bhp_04.08.068 nārada uvāca mā mā śucaḥ sva-tanayaṃ deva-guptaṃ viśāmpate tat-prabhāvam avijñāya prāvṛṅkte yad-yaśo jagat,भ्प्_०४.०८.०६८ नारद उवाच मा मा शुचः स्व-तनयं देव-गुप्तं विशाम्पते तत्-प्रभावम् अविज्ञाय प्रावृङ्क्ते यद्-यशो जगत्
4,8,69,suduṣkaraṃ karma kṛtvā loka-pālair api prabhuḥ aiṣyaty acirato rājan yaśo vipulayaṃs tava,सुदुष्करं कर्म कृत्वा लोक-पालैर् अपि प्रभुः ऐष्यत्य् अचिरतो राजन् यशो विपुलयंस् तव
4,8,70,bhp_04.08.070 maitreya uvāca iti devarṣiṇā proktaṃ viśrutya jagatī-patiḥ rāja-lakṣmīm anādṛtya putram evānvacintayat,भ्प्_०४.०८.०७० मैत्रेय उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं विश्रुत्य जगती-पतिः राज-लक्ष्मीम् अनादृत्य पुत्रम् एवान्वचिन्तयत्
4,8,71,tatrābhiṣiktaḥ prayatas tām upoṣya vibhāvarīm samāhitaḥ paryacarad ṛṣy-ādeśena pūruṣam,तत्राभिषिक्तः प्रयतस् ताम् उपोष्य विभावरीम् समाहितः पर्यचरद् ऋष्य्-आदेशेन पूरुषम्
4,8,72,tri-rātrānte tri-rātrānte kapittha-badarāśanaḥ ātma-vṛtty-anusāreṇa māsaṃ ninye 'rcayan harim,त्रि-रात्रान्ते त्रि-रात्रान्ते कपित्थ-बदराशनः आत्म-वृत्त्य्-अनुसारेण मासं निन्ये ऽर्चयन् हरिम्
4,8,73,dvitīyaṃ ca tathā māsaṃ ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe 'rbhako dine tṛṇa-parṇādibhiḥ śīrṇaiḥ kṛtānno 'bhyarcayan vibhum,द्वितीयं च तथा मासं षष्ठे षष्ठे ऽर्भको दिने तृण-पर्णादिभिः शीर्णैः कृतान्नो ऽभ्यर्चयन् विभुम्
4,8,74,tṛtīyaṃ cānayan māsaṃ navame navame 'hani ab-bhakṣa uttamaślokam upādhāvat samādhinā,तृतीयं चानयन् मासं नवमे नवमे ऽहनि अब्-भक्ष उत्तमश्लोकम् उपाधावत् समाधिना
4,8,75,caturtham api vai māsaṃ dvādaśe dvādaśe 'hani vāyu-bhakṣo jita-śvāso dhyāyan devam adhārayat,चतुर्थम् अपि वै मासं द्वादशे द्वादशे ऽहनि वायु-भक्षो जित-श्वासो ध्यायन् देवम् अधारयत्
4,8,76,pañcame māsy anuprāpte jita-śvāso nṛpātmajaḥ dhyāyan brahma padaikena tasthau sthāṇur ivācalaḥ,पञ्चमे मास्य् अनुप्राप्ते जित-श्वासो नृपात्मजः ध्यायन् ब्रह्म पदैकेन तस्थौ स्थाणुर् इवाचलः
4,8,77,sarvato mana ākṛṣya hṛdi bhūtendriyāśayam dhyāyan bhagavato rūpaṃ nādrākṣīt kiñcanāparam,सर्वतो मन आकृष्य हृदि भूतेन्द्रियाशयम् ध्यायन् भगवतो रूपं नाद्राक्षीत् किञ्चनापरम्
4,8,78,ādhāraṃ mahad-ādīnāṃ pradhāna-puruṣeśvaram brahma dhārayamāṇasya trayo lokāś cakampire,आधारं महद्-आदीनां प्रधान-पुरुषेश्वरम् ब्रह्म धारयमाणस्य त्रयो लोकाश् चकम्पिरे
4,8,79,yadaika-pādena sa pārthivārbhakas tasthau tad-aṅguṣṭha-nipīḍitā mahī nanāma tatrārdham ibhendra-dhiṣṭhitā tarīva savyetarataḥ pade pade,यदैक-पादेन स पार्थिवार्भकस् तस्थौ तद्-अङ्गुष्ठ-निपीडिता मही ननाम तत्रार्धम् इभेन्द्र-धिष्ठिता तरीव सव्येतरतः पदे पदे
4,8,80,tasminn abhidhyāyati viśvam ātmano dvāraṃ nirudhyāsum ananyayā dhiyā lokā nirucchvāsa-nipīḍitā bhṛśaṃ sa-loka-pālāḥ śaraṇaṃ yayur harim,तस्मिन्न् अभिध्यायति विश्वम् आत्मनो द्वारं निरुध्यासुम् अनन्यया धिया लोका निरुच्छ्वास-निपीडिता भृशं स-लोक-पालाः शरणं ययुर् हरिम्
4,8,81,bhp_04.08.081 devā ūcuḥ naivaṃ vidāmo bhagavan prāṇa-rodhaṃ carācarasyākhila-sattva-dhāmnaḥ vidhehi tan no vṛjinād vimokṣaṃ prāptā vayaṃ tvāṃ śaraṇaṃ śaraṇyam,भ्प्_०४.०८.०८१ देवा ऊचुः नैवं विदामो भगवन् प्राण-रोधं चराचरस्याखिल-सत्त्व-धाम्नः विधेहि तन् नो वृजिनाद् विमोक्षं प्राप्ता वयं त्वां शरणं शरण्यम्
4,8,82,bhp_04.08.082 śrī-bhagavān uvāca mā bhaiṣṭa bālaṃ tapaso duratyayān nivartayiṣye pratiyāta sva-dhāma yato hi vaḥ prāṇa-nirodha āsīd auttānapādir mayi saṅgatātmā,भ्प्_०४.०८.०८२ श्री-भगवान् उवाच मा भैष्ट बालं तपसो दुरत्ययान् निवर्तयिष्ये प्रतियात स्व-धाम यतो हि वः प्राण-निरोध आसीद् औत्तानपादिर् मयि सङ्गतात्मा
4,9,1,bhp_04.09.001 maitreya uvāca ta evam utsanna-bhayā urukrame kṛtāvanāmāḥ prayayus tri-viṣṭapam sahasraśīrṣāpi tato garutmatā madhor vanaṃ bhṛtya-didṛkṣayā gataḥ,भ्प्_०४.०९.००१ मैत्रेय उवाच त एवम् उत्सन्न-भया उरुक्रमे कृतावनामाः प्रययुस् त्रि-विष्टपम् सहस्रशीर्षापि ततो गरुत्मता मधोर् वनं भृत्य-दिदृक्षया गतः
4,9,2,sa vai dhiyā yoga-vipāka-tīvrayā hṛt-padma-kośe sphuritaṃ taḍit-prabham tirohitaṃ sahasaivopalakṣya bahiḥ-sthitaṃ tad-avasthaṃ dadarśa,स वै धिया योग-विपाक-तीव्रया हृत्-पद्म-कोशे स्फुरितं तडित्-प्रभम् तिरोहितं सहसैवोपलक्ष्य बहिः-स्थितं तद्-अवस्थं ददर्श
4,9,3,tad-darśanenāgata-sādhvasaḥ kṣitāv avandatāṅgaṃ vinamayya daṇḍavat dṛgbhyāṃ prapaśyan prapibann ivārbhakaś cumbann ivāsyena bhujair ivāśliṣan,तद्-दर्शनेनागत-साध्वसः क्षिताव् अवन्दताङ्गं विनमय्य दण्डवत् दृग्भ्यां प्रपश्यन् प्रपिबन्न् इवार्भकश् चुम्बन्न् इवास्येन भुजैर् इवाश्लिषन्
4,9,4,sa taṃ vivakṣantam atad-vidaṃ harir jñātvāsya sarvasya ca hṛdy avasthitaḥ kṛtāñjaliṃ brahmamayena kambunā pasparśa bālaṃ kṛpayā kapole,स तं विवक्षन्तम् अतद्-विदं हरिर् ज्ञात्वास्य सर्वस्य च हृद्य् अवस्थितः कृताञ्जलिं ब्रह्ममयेन कम्बुना पस्पर्श बालं कृपया कपोले
4,9,5,sa vai tadaiva pratipāditāṃ giraṃ daivīṃ parijñāta-parātma-nirṇayaḥ taṃ bhakti-bhāvo 'bhyagṛṇād asatvaraṃ pariśrutoru-śravasaṃ dhruva-kṣitiḥ,स वै तदैव प्रतिपादितां गिरं दैवीं परिज्ञात-परात्म-निर्णयः तं भक्ति-भावो ऽभ्यगृणाद् असत्वरं परिश्रुतोरु-श्रवसं ध्रुव-क्षितिः
4,9,6,bhp_04.09.006 dhruva uvāca yo 'ntaḥ praviśya mama vācam imāṃ prasuptāṃ sañjīvayaty akhila-śakti-dharaḥ sva-dhāmnā yo 'ntaḥ praviśya mama vācam imāṃ prasuptāṃ sañjīvayaty akhila-śakti-dharaḥ sva-dhāmnā anyāṃś ca hasta-caraṇa-śravaṇa-tvag-ādīn prāṇān namo bhagavate puruṣāya tubhyam,भ्प्_०४.०९.००६ ध्रुव उवाच यो ऽन्तः प्रविश्य मम वाचम् इमां प्रसुप्तां सञ्जीवयत्य् अखिल-शक्ति-धरः स्व-धाम्ना यो ऽन्तः प्रविश्य मम वाचम् इमां प्रसुप्तां सञ्जीवयत्य् अखिल-शक्ति-धरः स्व-धाम्ना अन्यांश् च हस्त-चरण-श्रवण-त्वग्-आदीन् प्राणान् नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम्
4,9,7,ekas tvam eva bhagavann idam ātma-śaktyā māyākhyayoru-guṇayā mahad-ādy-aśeṣam ekas tvam eva bhagavann idam ātma-śaktyā māyākhyayoru-guṇayā mahad-ādy-aśeṣam sṛṣṭvānuviśya puruṣas tad-asad-guṇeṣu nāneva dāruṣu vibhāvasuvad vibhāsi,एकस् त्वम् एव भगवन्न् इदम् आत्म-शक्त्या मायाख्ययोरु-गुणया महद्-आद्य्-अशेषम् एकस् त्वम् एव भगवन्न् इदम् आत्म-शक्त्या मायाख्ययोरु-गुणया महद्-आद्य्-अशेषम् सृष्ट्वानुविश्य पुरुषस् तद्-असद्-गुणेषु नानेव दारुषु विभावसुवद् विभासि
4,9,8,tvad-dattayā vayunayedam acaṣṭa viśvaṃ supta-prabuddha iva nātha bhavat-prapannaḥ tvad-dattayā vayunayedam acaṣṭa viśvaṃ supta-prabuddha iva nātha bhavat-prapannaḥ tasyāpavargya-śaraṇaṃ tava pāda-mūlaṃ vismaryate kṛta-vidā katham ārta-bandho,त्वद्-दत्तया वयुनयेदम् अचष्ट विश्वं सुप्त-प्रबुद्ध इव नाथ भवत्-प्रपन्नः त्वद्-दत्तया वयुनयेदम् अचष्ट विश्वं सुप्त-प्रबुद्ध इव नाथ भवत्-प्रपन्नः तस्यापवर्ग्य-शरणं तव पाद-मूलं विस्मर्यते कृत-विदा कथम् आर्त-बन्धो
4,9,9,nūnaṃ vimuṣṭa-matayas tava māyayā te ye tvāṃ bhavāpyaya-vimokṣaṇam anya-hetoḥ nūnaṃ vimuṣṭa-matayas tava māyayā te ye tvāṃ bhavāpyaya-vimokṣaṇam anya-hetoḥ arcanti kalpaka-taruṃ kuṇapopabhogyam icchanti yat sparśajaṃ niraye 'pi n-ṇām,नूनं विमुष्ट-मतयस् तव मायया ते ये त्वां भवाप्यय-विमोक्षणम् अन्य-हेतोः नूनं विमुष्ट-मतयस् तव मायया ते ये त्वां भवाप्यय-विमोक्षणम् अन्य-हेतोः अर्चन्ति कल्पक-तरुं कुणपोपभोग्यम् इच्छन्ति यत् स्पर्शजं निरये ऽपि न्-णाम्
4,9,10,yā nirvṛtis tanu-bhṛtāṃ tava pāda-padma- dhyānād bhavaj-jana-kathā-śravaṇena vā syāt yā nirvṛtis tanu-bhṛtāṃ tava pāda-padma- dhyānād bhavaj-jana-kathā-śravaṇena vā syāt sā brahmaṇi sva-mahimany api nātha mā bhūt kiṃ tv antakāsi-lulitāt patatāṃ vimānāt,या निर्वृतिस् तनु-भृतां तव पाद-पद्म- ध्यानाद् भवज्-जन-कथा-श्रवणेन वा स्यात् या निर्वृतिस् तनु-भृतां तव पाद-पद्म- ध्यानाद् भवज्-जन-कथा-श्रवणेन वा स्यात् सा ब्रह्मणि स्व-महिमन्य् अपि नाथ मा भूत् किं त्व् अन्तकासि-लुलितात् पततां विमानात्
4,9,11,bhaktiṃ muhuḥ pravahatāṃ tvayi me prasaṅgo bhūyād ananta mahatām amalāśayānām bhaktiṃ muhuḥ pravahatāṃ tvayi me prasaṅgo bhūyād ananta mahatām amalāśayānām yenāñjasolbaṇam uru-vyasanaṃ bhavābdhiṃ neṣye bhavad-guṇa-kathāmṛta-pāna-mattaḥ,भक्तिं मुहुः प्रवहतां त्वयि मे प्रसङ्गो भूयाद् अनन्त महताम् अमलाशयानाम् भक्तिं मुहुः प्रवहतां त्वयि मे प्रसङ्गो भूयाद् अनन्त महताम् अमलाशयानाम् येनाञ्जसोल्बणम् उरु-व्यसनं भवाब्धिं नेष्ये भवद्-गुण-कथामृत-पान-मत्तः
4,9,12,te na smaranty atitarāṃ priyam īśa martyaṃ ye cānv adaḥ suta-suhṛd-gṛha-vitta-dārāḥ te na smaranty atitarāṃ priyam īśa martyaṃ ye cānv adaḥ suta-suhṛd-gṛha-vitta-dārāḥ ye tv abja-nābha bhavadīya-padāravinda- saugandhya-lubdha-hṛdayeṣu kṛta-prasaṅgāḥ,ते न स्मरन्त्य् अतितरां प्रियम् ईश मर्त्यं ये चान्व् अदः सुत-सुहृद्-गृह-वित्त-दाराः ते न स्मरन्त्य् अतितरां प्रियम् ईश मर्त्यं ये चान्व् अदः सुत-सुहृद्-गृह-वित्त-दाराः ये त्व् अब्ज-नाभ भवदीय-पदारविन्द- सौगन्ध्य-लुब्ध-हृदयेषु कृत-प्रसङ्गाः
4,9,13,tiryaṅ-naga-dvija-sarīsṛpa-deva-daitya- martyādibhiḥ paricitaṃ sad-asad-viśeṣam tiryaṅ-naga-dvija-sarīsṛpa-deva-daitya- martyādibhiḥ paricitaṃ sad-asad-viśeṣam rūpaṃ sthaviṣṭham aja te mahad-ādy-anekaṃ nātaḥ paraṃ parama vedmi na yatra vādaḥ,तिर्यङ्-नग-द्विज-सरीसृप-देव-दैत्य- मर्त्यादिभिः परिचितं सद्-असद्-विशेषम् तिर्यङ्-नग-द्विज-सरीसृप-देव-दैत्य- मर्त्यादिभिः परिचितं सद्-असद्-विशेषम् रूपं स्थविष्ठम् अज ते महद्-आद्य्-अनेकं नातः परं परम वेद्मि न यत्र वादः
4,9,14,kalpānta etad akhilaṃ jaṭhareṇa gṛhṇan śete pumān sva-dṛg ananta-sakhas tad-aṅke kalpānta etad akhilaṃ jaṭhareṇa gṛhṇan śete pumān sva-dṛg ananta-sakhas tad-aṅke yan-nābhi-sindhu-ruha-kāñcana-loka-padma- garbhe dyumān bhagavate praṇato 'smi tasmai,कल्पान्त एतद् अखिलं जठरेण गृह्णन् शेते पुमान् स्व-दृग् अनन्त-सखस् तद्-अङ्के कल्पान्त एतद् अखिलं जठरेण गृह्णन् शेते पुमान् स्व-दृग् अनन्त-सखस् तद्-अङ्के यन्-नाभि-सिन्धु-रुह-काञ्चन-लोक-पद्म- गर्भे द्युमान् भगवते प्रणतो ऽस्मि तस्मै
4,9,15,tvaṃ nitya-mukta-pariśuddha-vibuddha ātmā kūṭa-stha ādi-puruṣo bhagavāṃs try-adhīśaḥ tvaṃ nitya-mukta-pariśuddha-vibuddha ātmā kūṭa-stha ādi-puruṣo bhagavāṃs try-adhīśaḥ yad-buddhy-avasthitim akhaṇḍitayā sva-dṛṣṭyā draṣṭā sthitāv adhimakho vyatirikta āsse,त्वं नित्य-मुक्त-परिशुद्ध-विबुद्ध आत्मा कूट-स्थ आदि-पुरुषो भगवांस् त्र्य्-अधीशः त्वं नित्य-मुक्त-परिशुद्ध-विबुद्ध आत्मा कूट-स्थ आदि-पुरुषो भगवांस् त्र्य्-अधीशः यद्-बुद्ध्य्-अवस्थितिम् अखण्डितया स्व-दृष्ट्या द्रष्टा स्थिताव् अधिमखो व्यतिरिक्त आस्से
4,9,16,yasmin viruddha-gatayo hy aniśaṃ patanti vidyādayo vividha-śaktaya ānupūrvyāt yasmin viruddha-gatayo hy aniśaṃ patanti vidyādayo vividha-śaktaya ānupūrvyāt tad brahma viśva-bhavam ekam anantam ādyam ānanda-mātram avikāram ahaṃ prapadye,यस्मिन् विरुद्ध-गतयो ह्य् अनिशं पतन्ति विद्यादयो विविध-शक्तय आनुपूर्व्यात् यस्मिन् विरुद्ध-गतयो ह्य् अनिशं पतन्ति विद्यादयो विविध-शक्तय आनुपूर्व्यात् तद् ब्रह्म विश्व-भवम् एकम् अनन्तम् आद्यम् आनन्द-मात्रम् अविकारम् अहं प्रपद्ये
4,9,17,satyāśiṣo hi bhagavaṃs tava pāda-padmam āśīs tathānubhajataḥ puruṣārtha-mūrteḥ satyāśiṣo hi bhagavaṃs tava pāda-padmam āśīs tathānubhajataḥ puruṣārtha-mūrteḥ apy evam arya bhagavān paripāti dīnān vāśreva vatsakam anugraha-kātaro 'smān,सत्याशिषो हि भगवंस् तव पाद-पद्मम् आशीस् तथानुभजतः पुरुषार्थ-मूर्तेः सत्याशिषो हि भगवंस् तव पाद-पद्मम् आशीस् तथानुभजतः पुरुषार्थ-मूर्तेः अप्य् एवम् अर्य भगवान् परिपाति दीनान् वाश्रेव वत्सकम् अनुग्रह-कातरो ऽस्मान्
4,9,18,bhp_04.09.018 maitreya uvāca athābhiṣṭuta evaṃ vai sat-saṅkalpena dhīmatā bhṛtyānurakto bhagavān pratinandyedam abravīt,भ्प्_०४.०९.०१८ मैत्रेय उवाच अथाभिष्टुत एवं वै सत्-सङ्कल्पेन धीमता भृत्यानुरक्तो भगवान् प्रतिनन्द्येदम् अब्रवीत्
4,9,19,bhp_04.09.019 śrī-bhagavān uvāca vedāhaṃ te vyavasitaṃ hṛdi rājanya-bālaka tat prayacchāmi bhadraṃ te durāpam api suvrata,भ्प्_०४.०९.०१९ श्री-भगवान् उवाच वेदाहं ते व्यवसितं हृदि राजन्य-बालक तत् प्रयच्छामि भद्रं ते दुरापम् अपि सुव्रत
4,9,20,nānyair adhiṣṭhitaṃ bhadra yad bhrājiṣṇu dhruva-kṣiti yatra graharkṣa-tārāṇāṃ jyotiṣāṃ cakram āhitam,नान्यैर् अधिष्ठितं भद्र यद् भ्राजिष्णु ध्रुव-क्षिति यत्र ग्रहर्क्ष-ताराणां ज्योतिषां चक्रम् आहितम्
4,9,21,meḍhyāṃ go-cakravat sthāsnu parastāt kalpa-vāsinām dharmo 'gniḥ kaśyapaḥ śukro munayo ye vanaukasaḥ caranti dakṣiṇī-kṛtya bhramanto yat satārakāḥ,मेढ्यां गो-चक्रवत् स्थास्नु परस्तात् कल्प-वासिनाम् धर्मो ऽग्निः कश्यपः शुक्रो मुनयो ये वनौकसः चरन्ति दक्षिणी-कृत्य भ्रमन्तो यत् सतारकाः
4,9,22,prasthite tu vanaṃ pitrā dattvā gāṃ dharma-saṃśrayaḥ ṣaṭ-triṃśad-varṣa-sāhasraṃ rakṣitāvyāhatendriyaḥ,प्रस्थिते तु वनं पित्रा दत्त्वा गां धर्म-संश्रयः षट्-त्रिंशद्-वर्ष-साहस्रं रक्षिताव्याहतेन्द्रियः
4,9,23,tvad-bhrātary uttame naṣṭe mṛgayāyāṃ tu tan-manāḥ anveṣantī vanaṃ mātā dāvāgniṃ sā pravekṣyati,त्वद्-भ्रातर्य् उत्तमे नष्टे मृगयायां तु तन्-मनाः अन्वेषन्ती वनं माता दावाग्निं सा प्रवेक्ष्यति
4,9,24,iṣṭvā māṃ yajña-hṛdayaṃ yajñaiḥ puṣkala-dakṣiṇaiḥ bhuktvā cehāśiṣaḥ satyā ante māṃ saṃsmariṣyasi,इष्ट्वा मां यज्ञ-हृदयं यज्ञैः पुष्कल-दक्षिणैः भुक्त्वा चेहाशिषः सत्या अन्ते मां संस्मरिष्यसि
4,9,25,tato gantāsi mat-sthānaṃ sarva-loka-namaskṛtam upariṣṭād ṛṣibhyas tvaṃ yato nāvartate gataḥ,ततो गन्तासि मत्-स्थानं सर्व-लोक-नमस्कृतम् उपरिष्टाद् ऋषिभ्यस् त्वं यतो नावर्तते गतः
4,9,26,bhp_04.09.026 maitreya uvāca ity arcitaḥ sa bhagavān atidiśyātmanaḥ padam bālasya paśyato dhāma svam agād garuḍa-dhvajaḥ,भ्प्_०४.०९.०२६ मैत्रेय उवाच इत्य् अर्चितः स भगवान् अतिदिश्यात्मनः पदम् बालस्य पश्यतो धाम स्वम् अगाद् गरुड-ध्वजः
4,9,27,so 'pi saṅkalpajaṃ viṣṇoḥ pāda-sevopasāditam prāpya saṅkalpa-nirvāṇaṃ nātiprīto 'bhyagāt puram,सो ऽपि सङ्कल्पजं विष्णोः पाद-सेवोपसादितम् प्राप्य सङ्कल्प-निर्वाणं नातिप्रीतो ऽभ्यगात् पुरम्
4,9,28,bhp_04.09.028 vidura uvāca sudurlabhaṃ yat paramaṃ padaṃ harer māyāvinas tac-caraṇārcanārjitam labdhvāpy asiddhārtham ivaika-janmanā kathaṃ svam ātmānam amanyatārtha-vit,भ्प्_०४.०९.०२८ विदुर उवाच सुदुर्लभं यत् परमं पदं हरेर् मायाविनस् तच्-चरणार्चनार्जितम् लब्ध्वाप्य् असिद्धार्थम् इवैक-जन्मना कथं स्वम् आत्मानम् अमन्यतार्थ-वित्
4,9,29,bhp_04.09.029 maitreya uvāca mātuḥ sapatnyā vāg-bāṇair hṛdi viddhas tu tān smaran naicchan mukti-pater muktiṃ tasmāt tāpam upeyivān,भ्प्_०४.०९.०२९ मैत्रेय उवाच मातुः सपत्न्या वाग्-बाणैर् हृदि विद्धस् तु तान् स्मरन् नैच्छन् मुक्ति-पतेर् मुक्तिं तस्मात् तापम् उपेयिवान्
4,9,30,bhp_04.09.030 dhruva uvāca samādhinā naika-bhavena yat padaṃ viduḥ sanandādaya ūrdhva-retasaḥ māsair ahaṃ ṣaḍbhir amuṣya pādayoś chāyām upetyāpagataḥ pṛthaṅ-matiḥ,भ्प्_०४.०९.०३० ध्रुव उवाच समाधिना नैक-भवेन यत् पदं विदुः सनन्दादय ऊर्ध्व-रेतसः मासैर् अहं षड्भिर् अमुष्य पादयोश् छायाम् उपेत्यापगतः पृथङ्-मतिः
4,9,31,aho bata mamānātmyaṃ manda-bhāgyasya paśyata bhava-cchidaḥ pāda-mūlaṃ gatvā yāce yad antavat,अहो बत ममानात्म्यं मन्द-भाग्यस्य पश्यत भव-च्छिदः पाद-मूलं गत्वा याचे यद् अन्तवत्
4,9,32,matir vidūṣitā devaiḥ patadbhir asahiṣṇubhiḥ yo nārada-vacas tathyaṃ nāgrāhiṣam asattamaḥ,मतिर् विदूषिता देवैः पतद्भिर् असहिष्णुभिः यो नारद-वचस् तथ्यं नाग्राहिषम् असत्तमः
4,9,33,daivīṃ māyām upāśritya prasupta iva bhinna-dṛk tapye dvitīye 'py asati bhrātṛ-bhrātṛvya-hṛd-rujā,दैवीं मायाम् उपाश्रित्य प्रसुप्त इव भिन्न-दृक् तप्ये द्वितीये ऽप्य् असति भ्रातृ-भ्रातृव्य-हृद्-रुजा
4,9,34,mayaitat prārthitaṃ vyarthaṃ cikitseva gatāyuṣi prasādya jagad-ātmānaṃ tapasā duṣprasādanam bhava-cchidam ayāce 'haṃ bhavaṃ bhāgya-vivarjitaḥ,मयैतत् प्रार्थितं व्यर्थं चिकित्सेव गतायुषि प्रसाद्य जगद्-आत्मानं तपसा दुष्प्रसादनम् भव-च्छिदम् अयाचे ऽहं भवं भाग्य-विवर्जितः
4,9,35,svārājyaṃ yacchato mauḍhyān māno me bhikṣito bata īśvarāt kṣīṇa-puṇyena phalī-kārān ivādhanaḥ,स्वाराज्यं यच्छतो मौढ्यान् मानो मे भिक्षितो बत ईश्वरात् क्षीण-पुण्येन फली-कारान् इवाधनः
4,9,36,bhp_04.09.036 maitreya uvāca na vai mukundasya padāravindayo rajo-juṣas tāta bhavādṛśā janāḥ vāñchanti tad-dāsyam ṛte 'rtham ātmano yadṛcchayā labdha-manaḥ-samṛddhayaḥ,भ्प्_०४.०९.०३६ मैत्रेय उवाच न वै मुकुन्दस्य पदारविन्दयो रजो-जुषस् तात भवादृशा जनाः वाञ्छन्ति तद्-दास्यम् ऋते ऽर्थम् आत्मनो यदृच्छया लब्ध-मनः-समृद्धयः
4,9,37,ākarṇyātma-jam āyāntaṃ samparetya yathāgatam rājā na śraddadhe bhadram abhadrasya kuto mama,आकर्ण्यात्म-जम् आयान्तं सम्परेत्य यथागतम् राजा न श्रद्दधे भद्रम् अभद्रस्य कुतो मम
4,9,38,śraddhāya vākyaṃ devarṣer harṣa-vegena dharṣitaḥ vārtā-hartur atiprīto hāraṃ prādān mahā-dhanam,श्रद्धाय वाक्यं देवर्षेर् हर्ष-वेगेन धर्षितः वार्ता-हर्तुर् अतिप्रीतो हारं प्रादान् महा-धनम्
4,9,39,sad-aśvaṃ ratham āruhya kārtasvara-pariṣkṛtam brāhmaṇaiḥ kula-vṛddhaiś ca paryasto 'mātya-bandhubhiḥ,सद्-अश्वं रथम् आरुह्य कार्तस्वर-परिष्कृतम् ब्राह्मणैः कुल-वृद्धैश् च पर्यस्तो ऽमात्य-बन्धुभिः
4,9,40,śaṅkha-dundubhi-nādena brahma-ghoṣeṇa veṇubhiḥ niścakrāma purāt tūrṇam ātmajābhīkṣaṇotsukaḥ,शङ्ख-दुन्दुभि-नादेन ब्रह्म-घोषेण वेणुभिः निश्चक्राम पुरात् तूर्णम् आत्मजाभीक्षणोत्सुकः
4,9,41,sunītiḥ suruciś cāsya mahiṣyau rukma-bhūṣite āruhya śibikāṃ sārdham uttamenābhijagmatuḥ,सुनीतिः सुरुचिश् चास्य महिष्यौ रुक्म-भूषिते आरुह्य शिबिकां सार्धम् उत्तमेनाभिजग्मतुः
4,9,42,taṃ dṛṣṭvopavanābhyāśa āyāntaṃ tarasā rathāt avaruhya nṛpas tūrṇam āsādya prema-vihvalaḥ,तं दृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् अवरुह्य नृपस् तूर्णम् आसाद्य प्रेम-विह्वलः
4,9,43,parirebhe 'ṅgajaṃ dorbhyāṃ dīrghotkaṇṭha-manāḥ śvasan viṣvaksenāṅghri-saṃsparśa- hatāśeṣāgha-bandhanam,परिरेभे ऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठ-मनाः श्वसन् विष्वक्सेनाङ्घ्रि-संस्पर्श- हताशेषाघ-बन्धनम्
4,9,44,athājighran muhur mūrdhni śītair nayana-vāribhiḥ snāpayām āsa tanayaṃ jātoddāma-manorathaḥ,अथाजिघ्रन् मुहुर् मूर्ध्नि शीतैर् नयन-वारिभिः स्नापयाम् आस तनयं जातोद्दाम-मनोरथः
4,9,45,abhivandya pituḥ pādāv āśīrbhiś cābhimantritaḥ nanāma mātarau śīrṣṇā sat-kṛtaḥ saj-janāgraṇīḥ,अभिवन्द्य पितुः पादाव् आशीर्भिश् चाभिमन्त्रितः ननाम मातरौ शीर्ष्णा सत्-कृतः सज्-जनाग्रणीः
4,9,46,surucis taṃ samutthāpya pādāvanatam arbhakam pariṣvajyāha jīveti bāṣpa-gadgadayā girā,सुरुचिस् तं समुत्थाप्य पादावनतम् अर्भकम् परिष्वज्याह जीवेति बाष्प-गद्गदया गिरा
4,9,47,yasya prasanno bhagavānguṇair maitry-ādibhir hariḥ tasmai namanti bhūtāni nimnam āpa iva svayam,यस्य प्रसन्नो भगवान्गुणैर् मैत्र्य्-आदिभिर् हरिः तस्मै नमन्ति भूतानि निम्नम् आप इव स्वयम्
4,9,48,uttamaś ca dhruvaś cobhāv anyonyaṃ prema-vihvalau aṅga-saṅgād utpulakāv asraughaṃ muhur ūhatuḥ,उत्तमश् च ध्रुवश् चोभाव् अन्योन्यं प्रेम-विह्वलौ अङ्ग-सङ्गाद् उत्पुलकाव् अस्रौघं मुहुर् ऊहतुः
4,9,49,sunītir asya jananī prāṇebhyo 'pi priyaṃ sutam upaguhya jahāv ādhiṃ tad-aṅga-sparśa-nirvṛtā,सुनीतिर् अस्य जननी प्राणेभ्यो ऽपि प्रियं सुतम् उपगुह्य जहाव् आधिं तद्-अङ्ग-स्पर्श-निर्वृता
4,9,50,payaḥ stanābhyāṃ susrāva netra-jaiḥ salilaiḥ śivaiḥ tadābhiṣicyamānābhyāṃ vīra vīra-suvo muhuḥ,पयः स्तनाभ्यां सुस्राव नेत्र-जैः सलिलैः शिवैः तदाभिषिच्यमानाभ्यां वीर वीर-सुवो मुहुः
4,9,51,tāṃ śaśaṃsur janā rājñīṃ diṣṭyā te putra ārti-hā pratilabdhaś ciraṃ naṣṭo rakṣitā maṇḍalaṃ bhuvaḥ,तां शशंसुर् जना राज्ञीं दिष्ट्या ते पुत्र आर्ति-हा प्रतिलब्धश् चिरं नष्टो रक्षिता मण्डलं भुवः
4,9,52,abhyarcitas tvayā nūnaṃ bhagavān praṇatārti-hā yad-anudhyāyino dhīrā mṛtyuṃ jigyuḥ sudurjayam,अभ्यर्चितस् त्वया नूनं भगवान् प्रणतार्ति-हा यद्-अनुध्यायिनो धीरा मृत्युं जिग्युः सुदुर्जयम्
4,9,53,lālyamānaṃ janair evaṃ dhruvaṃ sabhrātaraṃ nṛpaḥ āropya kariṇīṃ hṛṣṭaḥ stūyamāno 'viśat puram,लाल्यमानं जनैर् एवं ध्रुवं सभ्रातरं नृपः आरोप्य करिणीं हृष्टः स्तूयमानो ऽविशत् पुरम्
4,9,54,tatra tatropasaṅkḷptair lasan-makara-toraṇaiḥ savṛndaiḥ kadalī-stambhaiḥ pūga-potaiś ca tad-vidhaiḥ,तत्र तत्रोपसङ्कॢप्तैर् लसन्-मकर-तोरणैः सवृन्दैः कदली-स्तम्भैः पूग-पोतैश् च तद्-विधैः
4,9,55,cūta-pallava-vāsaḥ-sraṅ- muktā-dāma-vilambibhiḥ upaskṛtaṃ prati-dvāram apāṃ kumbhaiḥ sadīpakaiḥ,चूत-पल्लव-वासः-स्रङ्- मुक्ता-दाम-विलम्बिभिः उपस्कृतं प्रति-द्वारम् अपां कुम्भैः सदीपकैः
4,9,56,prākārair gopurāgāraiḥ śātakumbha-paricchadaiḥ sarvato 'laṅkṛtaṃ śrīmad- vimāna-śikhara-dyubhiḥ,प्राकारैर् गोपुरागारैः शातकुम्भ-परिच्छदैः सर्वतो ऽलङ्कृतं श्रीमद्- विमान-शिखर-द्युभिः
4,9,57,mṛṣṭa-catvara-rathyāṭṭa- mārgaṃ candana-carcitam lājākṣataiḥ puṣpa-phalais taṇḍulair balibhir yutam,मृष्ट-चत्वर-रथ्याट्ट- मार्गं चन्दन-चर्चितम् लाजाक्षतैः पुष्प-फलैस् तण्डुलैर् बलिभिर् युतम्
4,9,58,dhruvāya pathi dṛṣṭāya tatra tatra pura-striyaḥ siddhārthākṣata-dadhy-ambu- dūrvā-puṣpa-phalāni ca,ध्रुवाय पथि दृष्टाय तत्र तत्र पुर-स्त्रियः सिद्धार्थाक्षत-दध्य्-अम्बु- दूर्वा-पुष्प-फलानि च
4,9,59,upajahruḥ prayuñjānā vātsalyād āśiṣaḥ satīḥ śṛṇvaṃs tad-valgu-gītāni prāviśad bhavanaṃ pituḥ,उपजह्रुः प्रयुञ्जाना वात्सल्याद् आशिषः सतीः शृण्वंस् तद्-वल्गु-गीतानि प्राविशद् भवनं पितुः
4,9,60,mahāmaṇi-vrātamaye sa tasmin bhavanottame lālito nitarāṃ pitrā nyavasad divi devavat,महामणि-व्रातमये स तस्मिन् भवनोत्तमे लालितो नितरां पित्रा न्यवसद् दिवि देववत्
4,9,61,payaḥ-phena-nibhāḥ śayyā dāntā rukma-paricchadāḥ āsanāni mahārhāṇi yatra raukmā upaskarāḥ,पयः-फेन-निभाः शय्या दान्ता रुक्म-परिच्छदाः आसनानि महार्हाणि यत्र रौक्मा उपस्कराः
4,9,62,yatra sphaṭika-kuḍyeṣu mahā-mārakateṣu ca maṇi-pradīpā ābhānti lalanā-ratna-saṃyutāḥ,यत्र स्फटिक-कुड्येषु महा-मारकतेषु च मणि-प्रदीपा आभान्ति ललना-रत्न-संयुताः
4,9,63,udyānāni ca ramyāṇi vicitrair amara-drumaiḥ kūjad-vihaṅga-mithunair gāyan-matta-madhuvrataiḥ,उद्यानानि च रम्याणि विचित्रैर् अमर-द्रुमैः कूजद्-विहङ्ग-मिथुनैर् गायन्-मत्त-मधुव्रतैः
4,9,64,vāpyo vaidūrya-sopānāḥ padmotpala-kumud-vatīḥ haṃsa-kāraṇḍava-kulair juṣṭāś cakrāhva-sārasaiḥ,वाप्यो वैदूर्य-सोपानाः पद्मोत्पल-कुमुद्-वतीः हंस-कारण्डव-कुलैर् जुष्टाश् चक्राह्व-सारसैः
4,9,65,uttānapādo rājarṣiḥ prabhāvaṃ tanayasya tam śrutvā dṛṣṭvādbhutatamaṃ prapede vismayaṃ param,उत्तानपादो राजर्षिः प्रभावं तनयस्य तम् श्रुत्वा दृष्ट्वाद्भुततमं प्रपेदे विस्मयं परम्
4,9,66,vīkṣyoḍha-vayasaṃ taṃ ca prakṛtīnāṃ ca sammatam anurakta-prajaṃ rājā dhruvaṃ cakre bhuvaḥ patim,वीक्ष्योढ-वयसं तं च प्रकृतीनां च सम्मतम् अनुरक्त-प्रजं राजा ध्रुवं चक्रे भुवः पतिम्
4,9,67,ātmānaṃ ca pravayasam ākalayya viśāmpatiḥ vanaṃ viraktaḥ prātiṣṭhad vimṛśann ātmano gatim,आत्मानं च प्रवयसम् आकलय्य विशाम्पतिः वनं विरक्तः प्रातिष्ठद् विमृशन्न् आत्मनो गतिम्
4,10,1,bhp_04.10.001 maitreya uvāca prajāpater duhitaraṃ śiśumārasya vai dhruvaḥ upayeme bhramiṃ nāma tat-sutau kalpa-vatsarau,भ्प्_०४.१०.००१ मैत्रेय उवाच प्रजापतेर् दुहितरं शिशुमारस्य वै ध्रुवः उपयेमे भ्रमिं नाम तत्-सुतौ कल्प-वत्सरौ
4,10,2,ilāyām api bhāryāyāṃ vāyoḥ putryāṃ mahā-balaḥ putram utkala-nāmānaṃ yoṣid-ratnam ajījanat,इलायाम् अपि भार्यायां वायोः पुत्र्यां महा-बलः पुत्रम् उत्कल-नामानं योषिद्-रत्नम् अजीजनत्
4,10,3,uttamas tv akṛtodvāho mṛgayāyāṃ balīyasā hataḥ puṇya-janenādrau tan-mātāsya gatiṃ gatā,उत्तमस् त्व् अकृतोद्वाहो मृगयायां बलीयसा हतः पुण्य-जनेनाद्रौ तन्-मातास्य गतिं गता
4,10,4,dhruvo bhrātṛ-vadhaṃ śrutvā kopāmarṣa-śucārpitaḥ jaitraṃ syandanam āsthāya gataḥ puṇya-janālayam,ध्रुवो भ्रातृ-वधं श्रुत्वा कोपामर्ष-शुचार्पितः जैत्रं स्यन्दनम् आस्थाय गतः पुण्य-जनालयम्
4,10,5,gatvodīcīṃ diśaṃ rājā rudrānucara-sevitām dadarśa himavad-droṇyāṃ purīṃ guhyaka-saṅkulām,गत्वोदीचीं दिशं राजा रुद्रानुचर-सेविताम् ददर्श हिमवद्-द्रोण्यां पुरीं गुह्यक-सङ्कुलाम्
4,10,6,dadhmau śaṅkhaṃ bṛhad-bāhuḥ khaṃ diśaś cānunādayan yenodvigna-dṛśaḥ kṣattar upadevyo 'trasan bhṛśam,दध्मौ शङ्खं बृहद्-बाहुः खं दिशश् चानुनादयन् येनोद्विग्न-दृशः क्षत्तर् उपदेव्यो ऽत्रसन् भृशम्
4,10,7,tato niṣkramya balina upadeva-mahā-bhaṭāḥ asahantas tan-ninādam abhipetur udāyudhāḥ,ततो निष्क्रम्य बलिन उपदेव-महा-भटाः असहन्तस् तन्-निनादम् अभिपेतुर् उदायुधाः
4,10,8,sa tān āpatato vīra ugra-dhanvā mahā-rathaḥ ekaikaṃ yugapat sarvān ahan bāṇais tribhis tribhiḥ,स तान् आपततो वीर उग्र-धन्वा महा-रथः एकैकं युगपत् सर्वान् अहन् बाणैस् त्रिभिस् त्रिभिः
4,10,9,te vai lalāṭa-lagnais tair iṣubhiḥ sarva eva hi matvā nirastam ātmānam āśaṃsan karma tasya tat,ते वै ललाट-लग्नैस् तैर् इषुभिः सर्व एव हि मत्वा निरस्तम् आत्मानम् आशंसन् कर्म तस्य तत्
4,10,10,te 'pi cāmum amṛṣyantaḥ pāda-sparśam ivoragāḥ śarair avidhyan yugapad dvi-guṇaṃ pracikīrṣavaḥ,ते ऽपि चामुम् अमृष्यन्तः पाद-स्पर्शम् इवोरगाः शरैर् अविध्यन् युगपद् द्वि-गुणं प्रचिकीर्षवः
4,10,11,tataḥ parigha-nistriṃśaiḥ prāsaśūla-paraśvadhaiḥ śakty-ṛṣṭibhir bhuśuṇḍībhiś citra-vājaiḥ śarair api,ततः परिघ-निस्त्रिंशैः प्रासशूल-परश्वधैः शक्त्य्-ऋष्टिभिर् भुशुण्डीभिश् चित्र-वाजैः शरैर् अपि
4,10,12,abhyavarṣan prakupitāḥ sarathaṃ saha-sārathim icchantas tat pratīkartum ayutānāṃ trayodaśa,अभ्यवर्षन् प्रकुपिताः सरथं सह-सारथिम् इच्छन्तस् तत् प्रतीकर्तुम् अयुतानां त्रयोदश
4,10,13,auttānapādiḥ sa tadā śastra-varṣeṇa bhūriṇā na evādṛśyatācchanna āsāreṇa yathā giriḥ,औत्तानपादिः स तदा शस्त्र-वर्षेण भूरिणा न एवादृश्यताच्छन्न आसारेण यथा गिरिः
4,10,14,hāhā-kāras tadaivāsīt siddhānāṃ divi paśyatām hato 'yaṃ mānavaḥ sūryo magnaḥ puṇya-janārṇave,हाहा-कारस् तदैवासीत् सिद्धानां दिवि पश्यताम् हतो ऽयं मानवः सूर्यो मग्नः पुण्य-जनार्णवे
4,10,15,nadatsu yātudhāneṣu jaya-kāśiṣv atho mṛdhe udatiṣṭhad rathas tasya nīhārād iva bhāskaraḥ,नदत्सु यातुधानेषु जय-काशिष्व् अथो मृधे उदतिष्ठद् रथस् तस्य नीहाराद् इव भास्करः
4,10,16,dhanur visphūrjayan divyaṃ dviṣatāṃ khedam udvahan astraughaṃ vyadhamad bāṇair ghanānīkam ivānilaḥ,धनुर् विस्फूर्जयन् दिव्यं द्विषतां खेदम् उद्वहन् अस्त्रौघं व्यधमद् बाणैर् घनानीकम् इवानिलः
4,10,17,tasya te cāpa-nirmuktā bhittvā varmāṇi rakṣasām kāyān āviviśus tigmā girīn aśanayo yathā,तस्य ते चाप-निर्मुक्ता भित्त्वा वर्माणि रक्षसाम् कायान् आविविशुस् तिग्मा गिरीन् अशनयो यथा
4,10,18,bhallaiḥ sañchidyamānānāṃ śirobhiś cāru-kuṇḍalaiḥ ūrubhir hema-tālābhair dorbhir valaya-valgubhiḥ,भल्लैः सञ्छिद्यमानानां शिरोभिश् चारु-कुण्डलैः ऊरुभिर् हेम-तालाभैर् दोर्भिर् वलय-वल्गुभिः
4,10,19,hāra-keyūra-mukuṭair uṣṇīṣaiś ca mahā-dhanaiḥ āstṛtās tā raṇa-bhuvo rejur vīra-mano-harāḥ,हार-केयूर-मुकुटैर् उष्णीषैश् च महा-धनैः आस्तृतास् ता रण-भुवो रेजुर् वीर-मनो-हराः
4,10,20,hatāvaśiṣṭā itare raṇājirād rakṣo-gaṇāḥ kṣatriya-varya-sāyakaiḥ prāyo vivṛkṇāvayavā vidudruvur mṛgendra-vikrīḍita-yūthapā iva,हतावशिष्टा इतरे रणाजिराद् रक्षो-गणाः क्षत्रिय-वर्य-सायकैः प्रायो विवृक्णावयवा विदुद्रुवुर् मृगेन्द्र-विक्रीडित-यूथपा इव
4,10,21,apaśyamānaḥ sa tadātatāyinaṃ mahā-mṛdhe kañcana mānavottamaḥ purīṃ didṛkṣann api nāviśad dviṣāṃ na māyināṃ veda cikīrṣitaṃ janaḥ,अपश्यमानः स तदाततायिनं महा-मृधे कञ्चन मानवोत्तमः पुरीं दिदृक्षन्न् अपि नाविशद् द्विषां न मायिनां वेद चिकीर्षितं जनः
4,10,22,iti bruvaṃś citra-rathaḥ sva-sārathiṃ yattaḥ pareṣāṃ pratiyoga-śaṅkitaḥ śuśrāva śabdaṃ jaladher iveritaṃ nabhasvato dikṣu rajo 'nvadṛśyata,इति ब्रुवंश् चित्र-रथः स्व-सारथिं यत्तः परेषां प्रतियोग-शङ्कितः शुश्राव शब्दं जलधेर् इवेरितं नभस्वतो दिक्षु रजो ऽन्वदृश्यत
4,10,23,kṣaṇenācchāditaṃ vyoma ghanānīkena sarvataḥ visphurat-taḍitā dikṣu trāsayat-stanayitnunā,क्षणेनाच्छादितं व्योम घनानीकेन सर्वतः विस्फुरत्-तडिता दिक्षु त्रासयत्-स्तनयित्नुना
4,10,24,vavṛṣū rudhiraughāsṛk- pūya-viṇ-mūtra-medasaḥ nipetur gaganād asya kabandhāny agrato 'nagha,ववृषू रुधिरौघासृक्- पूय-विण्-मूत्र-मेदसः निपेतुर् गगनाद् अस्य कबन्धान्य् अग्रतो ऽनघ
4,10,25,tataḥ khe 'dṛśyata girir nipetuḥ sarvato-diśam gadā-parigha-nistriṃśa- musalāḥ sāśma-varṣiṇaḥ,ततः खे ऽदृश्यत गिरिर् निपेतुः सर्वतो-दिशम् गदा-परिघ-निस्त्रिंश- मुसलाः साश्म-वर्षिणः
4,10,26,ahayo 'śani-niḥśvāsā vamanto 'gniṃ ruṣākṣibhiḥ abhyadhāvan gajā mattāḥ siṃha-vyāghrāś ca yūthaśaḥ,अहयो ऽशनि-निःश्वासा वमन्तो ऽग्निं रुषाक्षिभिः अभ्यधावन् गजा मत्ताः सिंह-व्याघ्राश् च यूथशः
4,10,27,samudra ūrmibhir bhīmaḥ plāvayan sarvato bhuvam āsasāda mahā-hrādaḥ kalpānta iva bhīṣaṇaḥ,समुद्र ऊर्मिभिर् भीमः प्लावयन् सर्वतो भुवम् आससाद महा-ह्रादः कल्पान्त इव भीषणः
4,10,28,evaṃ-vidhāny anekāni trāsanāny amanasvinām sasṛjus tigma-gataya āsuryā māyayāsurāḥ,एवं-विधान्य् अनेकानि त्रासनान्य् अमनस्विनाम् ससृजुस् तिग्म-गतय आसुर्या माययासुराः
4,10,29,dhruve prayuktām asurais tāṃ māyām atidustarām niśamya tasya munayaḥ śam āśaṃsan samāgatāḥ,ध्रुवे प्रयुक्ताम् असुरैस् तां मायाम् अतिदुस्तराम् निशम्य तस्य मुनयः शम् आशंसन् समागताः
4,10,30,bhp_04.10.030 munaya ūcuḥ auttānapāda bhagavāṃs tava śārṅgadhanvā devaḥ kṣiṇotv avanatārti-haro vipakṣān auttānapāda bhagavāṃs tava śārṅgadhanvā devaḥ kṣiṇotv avanatārti-haro vipakṣān yan-nāmadheyam abhidhāya niśamya cāddhā loko 'ñjasā tarati dustaram aṅga mṛtyum,भ्प्_०४.१०.०३० मुनय ऊचुः औत्तानपाद भगवांस् तव शार्ङ्गधन्वा देवः क्षिणोत्व् अवनतार्ति-हरो विपक्षान् औत्तानपाद भगवांस् तव शार्ङ्गधन्वा देवः क्षिणोत्व् अवनतार्ति-हरो विपक्षान् यन्-नामधेयम् अभिधाय निशम्य चाद्धा लोको ऽञ्जसा तरति दुस्तरम् अङ्ग मृत्युम्
4,11,1,bhp_04.11.001 maitreya uvāca niśamya gadatām evam ṛṣīṇāṃ dhanuṣi dhruvaḥ sandadhe 'stram upaspṛśya yan nārāyaṇa-nirmitam,भ्प्_०४.११.००१ मैत्रेय उवाच निशम्य गदताम् एवम् ऋषीणां धनुषि ध्रुवः सन्दधे ऽस्त्रम् उपस्पृश्य यन् नारायण-निर्मितम्
4,11,2,sandhīyamāna etasmin māyā guhyaka-nirmitāḥ kṣipraṃ vineśur vidura kleśā jñānodaye yathā,सन्धीयमान एतस्मिन् माया गुह्यक-निर्मिताः क्षिप्रं विनेशुर् विदुर क्लेशा ज्ञानोदये यथा
4,11,3,tasyārṣāstraṃ dhanuṣi prayuñjataḥ suvarṇa-puṅkhāḥ kalahaṃsa-vāsasaḥ viniḥsṛtā āviviśur dviṣad-balaṃ yathā vanaṃ bhīma-ravāḥ śikhaṇḍinaḥ,तस्यार्षास्त्रं धनुषि प्रयुञ्जतः सुवर्ण-पुङ्खाः कलहंस-वाससः विनिःसृता आविविशुर् द्विषद्-बलं यथा वनं भीम-रवाः शिखण्डिनः
4,11,4,tais tigma-dhāraiḥ pradhane śilī-mukhair itas tataḥ puṇya-janā upadrutāḥ tam abhyadhāvan kupitā udāyudhāḥ suparṇam unnaddha-phaṇā ivāhayaḥ,तैस् तिग्म-धारैः प्रधने शिली-मुखैर् इतस् ततः पुण्य-जना उपद्रुताः तम् अभ्यधावन् कुपिता उदायुधाः सुपर्णम् उन्नद्ध-फणा इवाहयः
4,11,5,sa tān pṛṣatkair abhidhāvato mṛdhe nikṛtta-bāhūru-śirodharodarān nināya lokaṃ param arka-maṇḍalaṃ vrajanti nirbhidya yam ūrdhva-retasaḥ,स तान् पृषत्कैर् अभिधावतो मृधे निकृत्त-बाहूरु-शिरोधरोदरान् निनाय लोकं परम् अर्क-मण्डलं व्रजन्ति निर्भिद्य यम् ऊर्ध्व-रेतसः
4,11,6,tān hanyamānān abhivīkṣya guhyakān anāgasaś citra-rathena bhūriśaḥ auttānapādiṃ kṛpayā pitāmaho manur jagādopagataḥ saharṣibhiḥ,तान् हन्यमानान् अभिवीक्ष्य गुह्यकान् अनागसश् चित्र-रथेन भूरिशः औत्तानपादिं कृपया पितामहो मनुर् जगादोपगतः सहर्षिभिः
4,11,7,bhp_04.11.007 manur uvāca alaṃ vatsātiroṣeṇa tamo-dvāreṇa pāpmanā yena puṇya-janān etān avadhīs tvam anāgasaḥ,भ्प्_०४.११.००७ मनुर् उवाच अलं वत्सातिरोषेण तमो-द्वारेण पाप्मना येन पुण्य-जनान् एतान् अवधीस् त्वम् अनागसः
4,11,8,nāsmat-kulocitaṃ tāta karmaitat sad-vigarhitam vadho yad upadevānām ārabdhas te 'kṛtainasām,नास्मत्-कुलोचितं तात कर्मैतत् सद्-विगर्हितम् वधो यद् उपदेवानाम् आरब्धस् ते ऽकृतैनसाम्
4,11,9,nanv ekasyāparādhena prasaṅgād bahavo hatāḥ bhrātur vadhābhitaptena tvayāṅga bhrātṛ-vatsala,नन्व् एकस्यापराधेन प्रसङ्गाद् बहवो हताः भ्रातुर् वधाभितप्तेन त्वयाङ्ग भ्रातृ-वत्सल
4,11,10,nāyaṃ mārgo hi sādhūnāṃ hṛṣīkeśānuvartinām yad ātmānaṃ parāg gṛhya paśuvad bhūta-vaiśasam,नायं मार्गो हि साधूनां हृषीकेशानुवर्तिनाम् यद् आत्मानं पराग् गृह्य पशुवद् भूत-वैशसम्
4,11,11,sarva-bhūtātma-bhāvena bhūtāvāsaṃ hariṃ bhavān ārādhyāpa durārādhyaṃ viṣṇos tat paramaṃ padam,सर्व-भूतात्म-भावेन भूतावासं हरिं भवान् आराध्याप दुराराध्यं विष्णोस् तत् परमं पदम्
4,11,12,sa tvaṃ harer anudhyātas tat-puṃsām api sammataḥ kathaṃ tv avadyaṃ kṛtavān anuśikṣan satāṃ vratam,स त्वं हरेर् अनुध्यातस् तत्-पुंसाम् अपि सम्मतः कथं त्व् अवद्यं कृतवान् अनुशिक्षन् सतां व्रतम्
4,11,13,titikṣayā karuṇayā maitryā cākhila-jantuṣu samatvena ca sarvātmā bhagavān samprasīdati,तितिक्षया करुणया मैत्र्या चाखिल-जन्तुषु समत्वेन च सर्वात्मा भगवान् सम्प्रसीदति
4,11,14,samprasanne bhagavati puruṣaḥ prākṛtair guṇaiḥ vimukto jīva-nirmukto brahma nirvāṇam ṛcchati,सम्प्रसन्ने भगवति पुरुषः प्राकृतैर् गुणैः विमुक्तो जीव-निर्मुक्तो ब्रह्म निर्वाणम् ऋच्छति
4,11,15,bhūtaiḥ pañcabhir ārabdhair yoṣit puruṣa eva hi tayor vyavāyāt sambhūtir yoṣit-puruṣayor iha,भूतैः पञ्चभिर् आरब्धैर् योषित् पुरुष एव हि तयोर् व्यवायात् सम्भूतिर् योषित्-पुरुषयोर् इह
4,11,16,evaṃ pravartate sargaḥ sthitiḥ saṃyama eva ca guṇa-vyatikarād rājan māyayā paramātmanaḥ,एवं प्रवर्तते सर्गः स्थितिः संयम एव च गुण-व्यतिकराद् राजन् मायया परमात्मनः
4,11,17,nimitta-mātraṃ tatrāsīn nirguṇaḥ puruṣarṣabhaḥ vyaktāvyaktam idaṃ viśvaṃ yatra bhramati lohavat,निमित्त-मात्रं तत्रासीन् निर्गुणः पुरुषर्षभः व्यक्ताव्यक्तम् इदं विश्वं यत्र भ्रमति लोहवत्
4,11,18,sa khalv idaṃ bhagavān kāla-śaktyā guṇa-pravāheṇa vibhakta-vīryaḥ karoty akartaiva nihanty ahantā ceṣṭā vibhūmnaḥ khalu durvibhāvyā,स खल्व् इदं भगवान् काल-शक्त्या गुण-प्रवाहेण विभक्त-वीर्यः करोत्य् अकर्तैव निहन्त्य् अहन्ता चेष्टा विभूम्नः खलु दुर्विभाव्या
4,11,19,so 'nanto 'nta-karaḥ kālo 'nādir ādi-kṛd avyayaḥ janaṃ janena janayan mārayan mṛtyunāntakam,सो ऽनन्तो ऽन्त-करः कालो ऽनादिर् आदि-कृद् अव्ययः जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम्
4,11,20,na vai sva-pakṣo 'sya vipakṣa eva vā parasya mṛtyor viśataḥ samaṃ prajāḥ taṃ dhāvamānam anudhāvanty anīśā yathā rajāṃsy anilaṃ bhūta-saṅghāḥ,न वै स्व-पक्षो ऽस्य विपक्ष एव वा परस्य मृत्योर् विशतः समं प्रजाः तं धावमानम् अनुधावन्त्य् अनीशा यथा रजांस्य् अनिलं भूत-सङ्घाः
4,11,21,āyuṣo 'pacayaṃ jantos tathaivopacayaṃ vibhuḥ ubhābhyāṃ rahitaḥ sva-stho duḥsthasya vidadhāty asau,आयुषो ऽपचयं जन्तोस् तथैवोपचयं विभुः उभाभ्यां रहितः स्व-स्थो दुःस्थस्य विदधात्य् असौ
4,11,22,kecit karma vadanty enaṃ svabhāvam apare nṛpa eke kālaṃ pare daivaṃ puṃsaḥ kāmam utāpare,केचित् कर्म वदन्त्य् एनं स्वभावम् अपरे नृप एके कालं परे दैवं पुंसः कामम् उतापरे
4,11,23,avyaktasyāprameyasya nānā-śakty-udayasya ca na vai cikīrṣitaṃ tāta ko vedātha sva-sambhavam,अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नाना-शक्त्य्-उदयस्य च न वै चिकीर्षितं तात को वेदाथ स्व-सम्भवम्
4,11,24,na caite putraka bhrātur hantāro dhanadānugāḥ visargādānayos tāta puṃso daivaṃ hi kāraṇam,न चैते पुत्रक भ्रातुर् हन्तारो धनदानुगाः विसर्गादानयोस् तात पुंसो दैवं हि कारणम्
4,11,25,sa eva viśvaṃ sṛjati sa evāvati hanti ca athāpi hy anahaṅkārān nājyate guṇa-karmabhiḥ,स एव विश्वं सृजति स एवावति हन्ति च अथापि ह्य् अनहङ्कारान् नाज्यते गुण-कर्मभिः
4,11,26,eṣa bhūtāni bhūtātmā bhūteśo bhūta-bhāvanaḥ sva-śaktyā māyayā yuktaḥ sṛjaty atti ca pāti ca,एष भूतानि भूतात्मा भूतेशो भूत-भावनः स्व-शक्त्या मायया युक्तः सृजत्य् अत्ति च पाति च
4,11,27,tam eva mṛtyum amṛtaṃ tāta daivaṃ sarvātmanopehi jagat-parāyaṇam yasmai baliṃ viśva-sṛjo haranti gāvo yathā vai nasi dāma-yantritāḥ,तम् एव मृत्युम् अमृतं तात दैवं सर्वात्मनोपेहि जगत्-परायणम् यस्मै बलिं विश्व-सृजो हरन्ति गावो यथा वै नसि दाम-यन्त्रिताः
4,11,28,yaḥ pañca-varṣo jananīṃ tvaṃ vihāya mātuḥ sapatnyā vacasā bhinna-marmā vanaṃ gatas tapasā pratyag-akṣam ārādhya lebhe mūrdhni padaṃ tri-lokyāḥ,यः पञ्च-वर्षो जननीं त्वं विहाय मातुः सपत्न्या वचसा भिन्न-मर्मा वनं गतस् तपसा प्रत्यग्-अक्षम् आराध्य लेभे मूर्ध्नि पदं त्रि-लोक्याः
4,11,29,tam enam aṅgātmani mukta-vigrahe vyapāśritaṃ nirguṇam ekam akṣaram ātmānam anviccha vimuktam ātma-dṛg yasminn idaṃ bhedam asat pratīyate,तम् एनम् अङ्गात्मनि मुक्त-विग्रहे व्यपाश्रितं निर्गुणम् एकम् अक्षरम् आत्मानम् अन्विच्छ विमुक्तम् आत्म-दृग् यस्मिन्न् इदं भेदम् असत् प्रतीयते
4,11,30,tvaṃ pratyag-ātmani tadā bhagavaty ananta ānanda-mātra upapanna-samasta-śaktau bhaktiṃ vidhāya paramāṃ śanakair avidyā- granthiṃ vibhetsyasi mamāham iti prarūḍham,त्वं प्रत्यग्-आत्मनि तदा भगवत्य् अनन्त आनन्द-मात्र उपपन्न-समस्त-शक्तौ भक्तिं विधाय परमां शनकैर् अविद्या- ग्रन्थिं विभेत्स्यसि ममाहम् इति प्ररूढम्
4,11,31,saṃyaccha roṣaṃ bhadraṃ te pratīpaṃ śreyasāṃ param śrutena bhūyasā rājann agadena yathāmayam,संयच्छ रोषं भद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां परम् श्रुतेन भूयसा राजन्न् अगदेन यथामयम्
4,11,32,yenopasṛṣṭāt puruṣāl loka udvijate bhṛśam na budhas tad-vaśaṃ gacched icchann abhayam ātmanaḥ,येनोपसृष्टात् पुरुषाल् लोक उद्विजते भृशम् न बुधस् तद्-वशं गच्छेद् इच्छन्न् अभयम् आत्मनः
4,11,33,helanaṃ giriśa-bhrātur dhanadasya tvayā kṛtam yaj jaghnivān puṇya-janān bhrātṛ-ghnān ity amarṣitaḥ,हेलनं गिरिश-भ्रातुर् धनदस्य त्वया कृतम् यज् जघ्निवान् पुण्य-जनान् भ्रातृ-घ्नान् इत्य् अमर्षितः
4,11,34,taṃ prasādaya vatsāśu sannatyā praśrayoktibhiḥ na yāvan mahatāṃ tejaḥ kulaṃ no 'bhibhaviṣyati,तं प्रसादय वत्साशु सन्नत्या प्रश्रयोक्तिभिः न यावन् महतां तेजः कुलं नो ऽभिभविष्यति
4,11,35,evaṃ svāyambhuvaḥ pautram anuśāsya manur dhruvam tenābhivanditaḥ sākam ṛṣibhiḥ sva-puraṃ yayau,एवं स्वायम्भुवः पौत्रम् अनुशास्य मनुर् ध्रुवम् तेनाभिवन्दितः साकम् ऋषिभिः स्व-पुरं ययौ
4,12,1,bhp_04.12.001 maitreya uvāca dhruvaṃ nivṛttaṃ pratibuddhya vaiśasād apeta-manyuṃ bhagavān dhaneśvaraḥ tatrāgataś cāraṇa-yakṣa-kinnaraiḥ saṃstūyamāno nyavadat kṛtāñjalim,भ्प्_०४.१२.००१ मैत्रेय उवाच ध्रुवं निवृत्तं प्रतिबुद्ध्य वैशसाद् अपेत-मन्युं भगवान् धनेश्वरः तत्रागतश् चारण-यक्ष-किन्नरैः संस्तूयमानो न्यवदत् कृताञ्जलिम्
4,12,2,bhp_04.12.002 dhanada uvāca bho bhoḥ kṣatriya-dāyāda parituṣṭo 'smi te 'nagha yat tvaṃ pitāmahādeśād vairaṃ dustyajam atyajaḥ,भ्प्_०४.१२.००२ धनद उवाच भो भोः क्षत्रिय-दायाद परितुष्टो ऽस्मि ते ऽनघ यत् त्वं पितामहादेशाद् वैरं दुस्त्यजम् अत्यजः
4,12,3,na bhavān avadhīd yakṣān na yakṣā bhrātaraṃ tava kāla eva hi bhūtānāṃ prabhur apyaya-bhāvayoḥ,न भवान् अवधीद् यक्षान् न यक्षा भ्रातरं तव काल एव हि भूतानां प्रभुर् अप्यय-भावयोः
4,12,4,ahaṃ tvam ity apārthā dhīr ajñānāt puruṣasya hi svāpnīvābhāty atad-dhyānād yayā bandha-viparyayau,अहं त्वम् इत्य् अपार्था धीर् अज्ञानात् पुरुषस्य हि स्वाप्नीवाभात्य् अतद्-ध्यानाद् यया बन्ध-विपर्ययौ
4,12,5,tad gaccha dhruva bhadraṃ te bhagavantam adhokṣajam sarva-bhūtātma-bhāvena sarva-bhūtātma-vigraham,तद् गच्छ ध्रुव भद्रं ते भगवन्तम् अधोक्षजम् सर्व-भूतात्म-भावेन सर्व-भूतात्म-विग्रहम्
4,12,6,bhajasva bhajanīyāṅghrim abhavāya bhava-cchidam yuktaṃ virahitaṃ śaktyā guṇa-mayyātma-māyayā,भजस्व भजनीयाङ्घ्रिम् अभवाय भव-च्छिदम् युक्तं विरहितं शक्त्या गुण-मय्यात्म-मायया
4,12,7,vṛṇīhi kāmaṃ nṛpa yan mano-gataṃ mattas tvam auttānapade 'viśaṅkitaḥ varaṃ varārho 'mbuja-nābha-pādayor anantaraṃ tvāṃ vayam aṅga śuśruma,वृणीहि कामं नृप यन् मनो-गतं मत्तस् त्वम् औत्तानपदे ऽविशङ्कितः वरं वरार्हो ऽम्बुज-नाभ-पादयोर् अनन्तरं त्वां वयम् अङ्ग शुश्रुम
4,12,8,bhp_04.12.008 maitreya uvāca sa rāja-rājena varāya codito dhruvo mahā-bhāgavato mahā-matiḥ harau sa vavre 'calitāṃ smṛtiṃ yayā taraty ayatnena duratyayaṃ tamaḥ,भ्प्_०४.१२.००८ मैत्रेय उवाच स राज-राजेन वराय चोदितो ध्रुवो महा-भागवतो महा-मतिः हरौ स वव्रे ऽचलितां स्मृतिं यया तरत्य् अयत्नेन दुरत्ययं तमः
4,12,9,tasya prītena manasā tāṃ dattvaiḍaviḍas tataḥ paśyato 'ntardadhe so 'pi sva-puraṃ pratyapadyata,तस्य प्रीतेन मनसा तां दत्त्वैडविडस् ततः पश्यतो ऽन्तर्दधे सो ऽपि स्व-पुरं प्रत्यपद्यत
4,12,10,athāyajata yajñeśaṃ kratubhir bhūri-dakṣiṇaiḥ dravya-kriyā-devatānāṃ karma karma-phala-pradam,अथायजत यज्ञेशं क्रतुभिर् भूरि-दक्षिणैः द्रव्य-क्रिया-देवतानां कर्म कर्म-फल-प्रदम्
4,12,11,sarvātmany acyute 'sarve tīvraughāṃ bhaktim udvahan dadarśātmani bhūteṣu tam evāvasthitaṃ vibhum,सर्वात्मन्य् अच्युते ऽसर्वे तीव्रौघां भक्तिम् उद्वहन् ददर्शात्मनि भूतेषु तम् एवावस्थितं विभुम्
4,12,12,tam evaṃ śīla-sampannaṃ brahmaṇyaṃ dīna-vatsalam goptāraṃ dharma-setūnāṃ menire pitaraṃ prajāḥ,तम् एवं शील-सम्पन्नं ब्रह्मण्यं दीन-वत्सलम् गोप्तारं धर्म-सेतूनां मेनिरे पितरं प्रजाः
4,12,13,ṣaṭ-triṃśad-varṣa-sāhasraṃ śaśāsa kṣiti-maṇḍalam bhogaiḥ puṇya-kṣayaṃ kurvann abhogair aśubha-kṣayam,षट्-त्रिंशद्-वर्ष-साहस्रं शशास क्षिति-मण्डलम् भोगैः पुण्य-क्षयं कुर्वन्न् अभोगैर् अशुभ-क्षयम्
4,12,14,evaṃ bahu-savaṃ kālaṃ mahātmāvicalendriyaḥ tri-vargaupayikaṃ nītvā putrāyādān nṛpāsanam,एवं बहु-सवं कालं महात्माविचलेन्द्रियः त्रि-वर्गौपयिकं नीत्वा पुत्रायादान् नृपासनम्
4,12,15,manyamāna idaṃ viśvaṃ māyā-racitam ātmani avidyā-racita-svapna-gandharva-nagaropamam,मन्यमान इदं विश्वं माया-रचितम् आत्मनि अविद्या-रचित-स्वप्न-गन्धर्व-नगरोपमम्
4,12,16,ātma-stry-apatya-suhṛdo balam ṛddha-kośam antaḥ-puraṃ parivihāra-bhuvaś ca ramyāḥ amp;bhū-maṇḍalaṃ jaladhi-mekhalam ākalayya kālopasṛṣṭam iti sa prayayau viśālām,आत्म-स्त्र्य्-अपत्य-सुहृदो बलम् ऋद्ध-कोशम् अन्तः-पुरं परिविहार-भुवश् च रम्याः अम्प्;भू-मण्डलं जलधि-मेखलम् आकलय्य कालोपसृष्टम् इति स प्रययौ विशालाम्
4,12,17,tasyāṃ viśuddha-karaṇaḥ śiva-vār vigāhya baddhvāsanaṃ jita-marun manasāhṛtākṣaḥ tasyāṃ viśuddha-karaṇaḥ śiva-vār vigāhya baddhvāsanaṃ jita-marun manasāhṛtākṣaḥ sthūle dadhāra bhagavat-pratirūpa etad dhyāyaṃs tad avyavahito vyasṛjat samādhau,तस्यां विशुद्ध-करणः शिव-वार् विगाह्य बद्ध्वासनं जित-मरुन् मनसाहृताक्षः तस्यां विशुद्ध-करणः शिव-वार् विगाह्य बद्ध्वासनं जित-मरुन् मनसाहृताक्षः स्थूले दधार भगवत्-प्रतिरूप एतद् ध्यायंस् तद् अव्यवहितो व्यसृजत् समाधौ
4,12,18,bhaktiṃ harau bhagavati pravahann ajasram ānanda-bāṣpa-kalayā muhur ardyamānaḥ bhaktiṃ harau bhagavati pravahann ajasram ānanda-bāṣpa-kalayā muhur ardyamānaḥ viklidyamāna-hṛdayaḥ pulakācitāṅgo nātmānam asmarad asāv iti mukta-liṅgaḥ,भक्तिं हरौ भगवति प्रवहन्न् अजस्रम् आनन्द-बाष्प-कलया मुहुर् अर्द्यमानः भक्तिं हरौ भगवति प्रवहन्न् अजस्रम् आनन्द-बाष्प-कलया मुहुर् अर्द्यमानः विक्लिद्यमान-हृदयः पुलकाचिताङ्गो नात्मानम् अस्मरद् असाव् इति मुक्त-लिङ्गः
4,12,19,sa dadarśa vimānāgryaṃ nabhaso 'vatarad dhruvaḥ vibhrājayad daśa diśo rākāpatim ivoditam,स ददर्श विमानाग्र्यं नभसो ऽवतरद् ध्रुवः विभ्राजयद् दश दिशो राकापतिम् इवोदितम्
4,12,20,tatrānu deva-pravarau catur-bhujau śyāmau kiśorāv aruṇāmbujekṣaṇau amp;sthitāv avaṣṭabhya gadāṃ suvāsasau kirīṭa-hārāṅgada-cāru-kuṇḍalau,तत्रानु देव-प्रवरौ चतुर्-भुजौ श्यामौ किशोराव् अरुणाम्बुजेक्षणौ अम्प्;स्थिताव् अवष्टभ्य गदां सुवाससौ किरीट-हाराङ्गद-चारु-कुण्डलौ
4,12,21,vijñāya tāv uttamagāya-kiṅkarāv abhyutthitaḥ sādhvasa-vismṛta-kramaḥ vijñāya tāv uttamagāya-kiṅkarāv abhyutthitaḥ sādhvasa-vismṛta-kramaḥ nanāma nāmāni gṛṇan madhudviṣaḥ pārṣat-pradhānāv iti saṃhatāñjaliḥ,विज्ञाय ताव् उत्तमगाय-किङ्कराव् अभ्युत्थितः साध्वस-विस्मृत-क्रमः विज्ञाय ताव् उत्तमगाय-किङ्कराव् अभ्युत्थितः साध्वस-विस्मृत-क्रमः ननाम नामानि गृणन् मधुद्विषः पार्षत्-प्रधानाव् इति संहताञ्जलिः
4,12,22,taṃ kṛṣṇa-pādābhiniviṣṭa-cetasaṃ baddhāñjaliṃ praśraya-namra-kandharam taṃ kṛṣṇa-pādābhiniviṣṭa-cetasaṃ baddhāñjaliṃ praśraya-namra-kandharam sunanda-nandāv upasṛtya sasmitaṃ pratyūcatuḥ puṣkaranābha-sammatau,तं कृष्ण-पादाभिनिविष्ट-चेतसं बद्धाञ्जलिं प्रश्रय-नम्र-कन्धरम् तं कृष्ण-पादाभिनिविष्ट-चेतसं बद्धाञ्जलिं प्रश्रय-नम्र-कन्धरम् सुनन्द-नन्दाव् उपसृत्य सस्मितं प्रत्यूचतुः पुष्करनाभ-सम्मतौ
4,12,23,bhp_04.12.023 sunanda-nandāv ūcatuḥ bho bho rājan subhadraṃ te vācaṃ no 'vahitaḥ śṛṇu yaḥ pañca-varṣas tapasā bhavān devam atītṛpat,भ्प्_०४.१२.०२३ सुनन्द-नन्दाव् ऊचतुः भो भो राजन् सुभद्रं ते वाचं नो ऽवहितः शृणु यः पञ्च-वर्षस् तपसा भवान् देवम् अतीतृपत्
4,12,24,tasyākhila-jagad-dhātur āvāṃ devasya śārṅgiṇaḥ pārṣadāv iha samprāptau netuṃ tvāṃ bhagavat-padam,तस्याखिल-जगद्-धातुर् आवां देवस्य शार्ङ्गिणः पार्षदाव् इह सम्प्राप्तौ नेतुं त्वां भगवत्-पदम्
4,12,25,sudurjayaṃ viṣṇu-padaṃ jitaṃ tvayā yat sūrayo 'prāpya vicakṣate param ātiṣṭha tac candra-divākarādayo graharkṣa-tārāḥ pariyanti dakṣiṇam,सुदुर्जयं विष्णु-पदं जितं त्वया यत् सूरयो ऽप्राप्य विचक्षते परम् आतिष्ठ तच् चन्द्र-दिवाकरादयो ग्रहर्क्ष-ताराः परियन्ति दक्षिणम्
4,12,26,anāsthitaṃ te pitṛbhir anyair apy aṅga karhicit ātiṣṭha jagatāṃ vandyaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam,अनास्थितं ते पितृभिर् अन्यैर् अप्य् अङ्ग कर्हिचित् आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद् विष्णोः परमं पदम्
4,12,27,etad vimāna-pravaram uttamaśloka-maulinā upasthāpitam āyuṣmann adhiroḍhuṃ tvam arhasi,एतद् विमान-प्रवरम् उत्तमश्लोक-मौलिना उपस्थापितम् आयुष्मन्न् अधिरोढुं त्वम् अर्हसि
4,12,28,bhp_04.12.028 maitreya uvāca niśamya vaikuṇṭha-niyojya-mukhyayor madhu-cyutaṃ vācam urukrama-priyaḥ kṛtābhiṣekaḥ kṛta-nitya-maṅgalo munīn praṇamyāśiṣam abhyavādayat,भ्प्_०४.१२.०२८ मैत्रेय उवाच निशम्य वैकुण्ठ-नियोज्य-मुख्ययोर् मधु-च्युतं वाचम् उरुक्रम-प्रियः कृताभिषेकः कृत-नित्य-मङ्गलो मुनीन् प्रणम्याशिषम् अभ्यवादयत्
4,12,29,parītyābhyarcya dhiṣṇyāgryaṃ pārṣadāv abhivandya ca iyeṣa tad adhiṣṭhātuṃ bibhrad rūpaṃ hiraṇmayam,परीत्याभ्यर्च्य धिष्ण्याग्र्यं पार्षदाव् अभिवन्द्य च इयेष तद् अधिष्ठातुं बिभ्रद् रूपं हिरण्मयम्
4,12,30,tadottānapadaḥ putro dadarśāntakam āgatam mṛtyor mūrdhni padaṃ dattvā ārurohādbhutaṃ gṛham,तदोत्तानपदः पुत्रो ददर्शान्तकम् आगतम् मृत्योर् मूर्ध्नि पदं दत्त्वा आरुरोहाद्भुतं गृहम्
4,12,31,tadā dundubhayo nedur mṛdaṅga-paṇavādayaḥ gandharva-mukhyāḥ prajaguḥ petuḥ kusuma-vṛṣṭayaḥ,तदा दुन्दुभयो नेदुर् मृदङ्ग-पणवादयः गन्धर्व-मुख्याः प्रजगुः पेतुः कुसुम-वृष्टयः
4,12,32,sa ca svarlokam ārokṣyan sunītiṃ jananīṃ dhruvaḥ anvasmarad agaṃ hitvā dīnāṃ yāsye tri-viṣṭapam,स च स्वर्लोकम् आरोक्ष्यन् सुनीतिं जननीं ध्रुवः अन्वस्मरद् अगं हित्वा दीनां यास्ये त्रि-विष्टपम्
4,12,33,iti vyavasitaṃ tasya vyavasāya surottamau darśayām āsatur devīṃ puro yānena gacchatīm,इति व्यवसितं तस्य व्यवसाय सुरोत्तमौ दर्शयाम् आसतुर् देवीं पुरो यानेन गच्छतीम्
4,12,34,tatra tatra praśaṃsadbhiḥ pathi vaimānikaiḥ suraiḥ avakīryamāṇo dadṛśe kusumaiḥ kramaśo grahān,तत्र तत्र प्रशंसद्भिः पथि वैमानिकैः सुरैः अवकीर्यमाणो ददृशे कुसुमैः क्रमशो ग्रहान्
4,12,35,tri-lokīṃ deva-yānena so 'tivrajya munīn api parastād yad dhruva-gatir viṣṇoḥ padam athābhyagāt,त्रि-लोकीं देव-यानेन सो ऽतिव्रज्य मुनीन् अपि परस्ताद् यद् ध्रुव-गतिर् विष्णोः पदम् अथाभ्यगात्
4,12,36,yad bhrājamānaṃ sva-rucaiva sarvato lokās trayo hy anu vibhrājanta ete yan nāvrajan jantuṣu ye 'nanugrahā vrajanti bhadrāṇi caranti ye 'niśam,यद् भ्राजमानं स्व-रुचैव सर्वतो लोकास् त्रयो ह्य् अनु विभ्राजन्त एते यन् नाव्रजन् जन्तुषु ये ऽननुग्रहा व्रजन्ति भद्राणि चरन्ति ये ऽनिशम्
4,12,37,śāntāḥ sama-dṛśaḥ śuddhāḥ sarva-bhūtānurañjanāḥ yānty añjasācyuta-padam acyuta-priya-bāndhavāḥ,शान्ताः सम-दृशः शुद्धाः सर्व-भूतानुरञ्जनाः यान्त्य् अञ्जसाच्युत-पदम् अच्युत-प्रिय-बान्धवाः
4,12,38,ity uttānapadaḥ putro dhruvaḥ kṛṣṇa-parāyaṇaḥ abhūt trayāṇāṃ lokānāṃ cūḍā-maṇir ivāmalaḥ,इत्य् उत्तानपदः पुत्रो ध्रुवः कृष्ण-परायणः अभूत् त्रयाणां लोकानां चूडा-मणिर् इवामलः
4,12,39,gambhīra-vego 'nimiṣaṃ jyotiṣāṃ cakram āhitam yasmin bhramati kauravya meḍhyām iva gavāṃ gaṇaḥ,गम्भीर-वेगो ऽनिमिषं ज्योतिषां चक्रम् आहितम् यस्मिन् भ्रमति कौरव्य मेढ्याम् इव गवां गणः
4,12,40,mahimānaṃ vilokyāsya nārado bhagavān ṛṣiḥ ātodyaṃ vitudañ ślokān satre 'gāyat pracetasām,महिमानं विलोक्यास्य नारदो भगवान् ऋषिः आतोद्यं वितुदञ् श्लोकान् सत्रे ऽगायत् प्रचेतसाम्
4,12,41,bhp_04.12.041 nārada uvāca nūnaṃ sunīteḥ pati-devatāyās tapaḥ-prabhāvasya sutasya tāṃ gatim dṛṣṭvābhyupāyān api veda-vādino naivādhigantuṃ prabhavanti kiṃ nṛpāḥ,भ्प्_०४.१२.०४१ नारद उवाच नूनं सुनीतेः पति-देवतायास् तपः-प्रभावस्य सुतस्य तां गतिम् दृष्ट्वाभ्युपायान् अपि वेद-वादिनो नैवाधिगन्तुं प्रभवन्ति किं नृपाः
4,12,42,yaḥ pañca-varṣo guru-dāra-vāk-śarair bhinnena yāto hṛdayena dūyatā vanaṃ mad-ādeśa-karo 'jitaṃ prabhuṃ jigāya tad-bhakta-guṇaiḥ parājitam,यः पञ्च-वर्षो गुरु-दार-वाक्-शरैर् भिन्नेन यातो हृदयेन दूयता वनं मद्-आदेश-करो ऽजितं प्रभुं जिगाय तद्-भक्त-गुणैः पराजितम्
4,12,43,yaḥ kṣatra-bandhur bhuvi tasyādhirūḍham anv ārurukṣed api varṣa-pūgaiḥ ṣaṭ-pañca-varṣo yad ahobhir alpaiḥ prasādya vaikuṇṭham avāpa tat-padam,यः क्षत्र-बन्धुर् भुवि तस्याधिरूढम् अन्व् आरुरुक्षेद् अपि वर्ष-पूगैः षट्-पञ्च-वर्षो यद् अहोभिर् अल्पैः प्रसाद्य वैकुण्ठम् अवाप तत्-पदम्
4,12,44,bhp_04.12.044 maitreya uvāca etat te 'bhihitaṃ sarvaṃ yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā dhruvasyoddāma-yaśasaś caritaṃ sammataṃ satām,भ्प्_०४.१२.०४४ मैत्रेय उवाच एतत् ते ऽभिहितं सर्वं यत् पृष्टो ऽहम् इह त्वया ध्रुवस्योद्दाम-यशसश् चरितं सम्मतं सताम्
4,12,45,dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ puṇyaṃ svasty-ayanaṃ mahat svargyaṃ dhrauvyaṃ saumanasyaṃ praśasyam agha-marṣaṇam,धन्यं यशस्यम् आयुष्यं पुण्यं स्वस्त्य्-अयनं महत् स्वर्ग्यं ध्रौव्यं सौमनस्यं प्रशस्यम् अघ-मर्षणम्
4,12,46,śrutvaitac chraddhayābhīkṣṇam acyuta-priya-ceṣṭitam bhaved bhaktir bhagavati yayā syāt kleśa-saṅkṣayaḥ,श्रुत्वैतच् छ्रद्धयाभीक्ष्णम् अच्युत-प्रिय-चेष्टितम् भवेद् भक्तिर् भगवति यया स्यात् क्लेश-सङ्क्षयः
4,12,47,mahattvam icchatāṃ tīrthaṃ śrotuḥ śīlādayo guṇāḥ yatra tejas tad icchūnāṃ māno yatra manasvinām,महत्त्वम् इच्छतां तीर्थं श्रोतुः शीलादयो गुणाः यत्र तेजस् तद् इच्छूनां मानो यत्र मनस्विनाम्
4,12,48,prayataḥ kīrtayet prātaḥ samavāye dvi-janmanām sāyaṃ ca puṇya-ślokasya dhruvasya caritaṃ mahat,प्रयतः कीर्तयेत् प्रातः समवाये द्वि-जन्मनाम् सायं च पुण्य-श्लोकस्य ध्रुवस्य चरितं महत्
4,12,49,paurṇamāsyāṃ sinīvālyāṃ dvādaśyāṃ śravaṇe 'thavā dina-kṣaye vyatīpāte saṅkrame 'rkadine 'pi vā,पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणे ऽथवा दिन-क्षये व्यतीपाते सङ्क्रमे ऽर्कदिने ऽपि वा
4,12,50,śrāvayec chraddadhānānāṃ tīrtha-pāda-padāśrayaḥ necchaṃs tatrātmanātmānaṃ santuṣṭa iti sidhyati,श्रावयेच् छ्रद्दधानानां तीर्थ-पाद-पदाश्रयः नेच्छंस् तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति
4,12,51,jñānam ajñāta-tattvāya yo dadyāt sat-pathe 'mṛtam kṛpālor dīna-nāthasya devās tasyānugṛhṇate,ज्ञानम् अज्ञात-तत्त्वाय यो दद्यात् सत्-पथे ऽमृतम् कृपालोर् दीन-नाथस्य देवास् तस्यानुगृह्णते
4,12,52,idaṃ mayā te 'bhihitaṃ kurūdvaha dhruvasya vikhyāta-viśuddha-karmaṇaḥ hitvārbhakaḥ krīḍanakāni mātur gṛhaṃ ca viṣṇuṃ śaraṇaṃ yo jagāma,इदं मया ते ऽभिहितं कुरूद्वह ध्रुवस्य विख्यात-विशुद्ध-कर्मणः हित्वार्भकः क्रीडनकानि मातुर् गृहं च विष्णुं शरणं यो जगाम
4,13,1,bhp_04.13.001 sūta uvāca niśamya kauṣāraviṇopavarṇitaṃ dhruvasya vaikuṇṭha-padādhirohaṇam prarūḍha-bhāvo bhagavaty adhokṣaje praṣṭuṃ punas taṃ viduraḥ pracakrame,भ्प्_०४.१३.००१ सूत उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितं ध्रुवस्य वैकुण्ठ-पदाधिरोहणम् प्ररूढ-भावो भगवत्य् अधोक्षजे प्रष्टुं पुनस् तं विदुरः प्रचक्रमे
4,13,2,bhp_04.13.002 vidura uvāca ke te pracetaso nāma kasyāpatyāni suvrata kasyānvavāye prakhyātāḥ kutra vā satram āsata,भ्प्_०४.१३.००२ विदुर उवाच के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुव्रत कस्यान्ववाये प्रख्याताः कुत्र वा सत्रम् आसत
4,13,3,manye mahā-bhāgavataṃ nāradaṃ deva-darśanam yena proktaḥ kriyā-yogaḥ paricaryā-vidhir hareḥ,मन्ये महा-भागवतं नारदं देव-दर्शनम् येन प्रोक्तः क्रिया-योगः परिचर्या-विधिर् हरेः
4,13,4,sva-dharma-śīlaiḥ puruṣair bhagavān yajña-pūruṣaḥ ijyamāno bhaktimatā nāradeneritaḥ kila,स्व-धर्म-शीलैः पुरुषैर् भगवान् यज्ञ-पूरुषः इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरितः किल
4,13,5,yās tā devarṣiṇā tatra varṇitā bhagavat-kathāḥ mahyaṃ śuśrūṣave brahman kārtsnyenācaṣṭum arhasi,यास् ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्-कथाः मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्न्येनाचष्टुम् अर्हसि
4,13,6,bhp_04.13.006 maitreya uvāca dhruvasya cotkalaḥ putraḥ pitari prasthite vanam sārvabhauma-śriyaṃ naicchad adhirājāsanaṃ pituḥ,भ्प्_०४.१३.००६ मैत्रेय उवाच ध्रुवस्य चोत्कलः पुत्रः पितरि प्रस्थिते वनम् सार्वभौम-श्रियं नैच्छद् अधिराजासनं पितुः
4,13,7,sa janmanopaśāntātmā niḥsaṅgaḥ sama-darśanaḥ dadarśa loke vitatam ātmānaṃ lokam ātmani,स जन्मनोपशान्तात्मा निःसङ्गः सम-दर्शनः ददर्श लोके विततम् आत्मानं लोकम् आत्मनि
4,13,8,ātmānaṃ brahma nirvāṇaṃ pratyastamita-vigraham avabodha-rasaikātmyam ānandam anusantatam,आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमित-विग्रहम् अवबोध-रसैकात्म्यम् आनन्दम् अनुसन्ततम्
4,13,9,avyavacchinna-yogāgni- dagdha-karma-malāśayaḥ svarūpam avarundhāno nātmano 'nyaṃ tadaikṣata,अव्यवच्छिन्न-योगाग्नि- दग्ध-कर्म-मलाशयः स्वरूपम् अवरुन्धानो नात्मनो ऽन्यं तदैक्षत
4,13,10,jaḍāndha-badhironmatta- mūkākṛtir atan-matiḥ lakṣitaḥ pathi bālānāṃ praśāntārcir ivānalaḥ,जडान्ध-बधिरोन्मत्त- मूकाकृतिर् अतन्-मतिः लक्षितः पथि बालानां प्रशान्तार्चिर् इवानलः
4,13,11,matvā taṃ jaḍam unmattaṃ kula-vṛddhāḥ samantriṇaḥ vatsaraṃ bhūpatiṃ cakrur yavīyāṃsaṃ bhrameḥ sutam,मत्वा तं जडम् उन्मत्तं कुल-वृद्धाः समन्त्रिणः वत्सरं भूपतिं चक्रुर् यवीयांसं भ्रमेः सुतम्
4,13,12,svarvīthir vatsarasyeṣṭā bhāryāsūta ṣaḍ-ātmajān puṣpārṇaṃ tigmaketuṃ ca iṣam ūrjaṃ vasuṃ jayam,स्वर्वीथिर् वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षड्-आत्मजान् पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषम् ऊर्जं वसुं जयम्
4,13,13,puṣpārṇasya prabhā bhāryā doṣā ca dve babhūvatuḥ prātar madhyandinaṃ sāyam iti hy āsan prabhā-sutāḥ,पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतुः प्रातर् मध्यन्दिनं सायम् इति ह्य् आसन् प्रभा-सुताः
4,13,14,pradoṣo niśitho vyuṣṭa iti doṣā-sutās trayaḥ vyuṣṭaḥ sutaṃ puṣkariṇyāṃ sarvatejasam ādadhe,प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषा-सुतास् त्रयः व्युष्टः सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसम् आदधे
4,13,15,sa cakṣuḥ sutam ākūtyāṃ patnyāṃ manum avāpa ha manor asūta mahiṣī virajān naḍvalā sutān,स चक्षुः सुतम् आकूत्यां पत्न्यां मनुम् अवाप ह मनोर् असूत महिषी विरजान् नड्वला सुतान्
4,13,16,puruṃ kutsaṃ tritaṃ dyumnaṃ satyavantam ṛtaṃ vratam agniṣṭomam atīrātraṃ pradyumnaṃ śibim ulmukam,पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तम् ऋतं व्रतम् अग्निष्टोमम् अतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिम् उल्मुकम्
4,13,17,ulmuko 'janayat putrān puṣkariṇyāṃ ṣaḍ uttamān aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratum aṅgirasaṃ gayam,उल्मुको ऽजनयत् पुत्रान् पुष्करिण्यां षड् उत्तमान् अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुम् अङ्गिरसं गयम्
4,13,18,sunīthāṅgasya yā patnī suṣuve venam ulbaṇam yad-dauḥśīlyāt sa rājarṣir nirviṇṇo niragāt purāt,सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनम् उल्बणम् यद्-दौःशील्यात् स राजर्षिर् निर्विण्णो निरगात् पुरात्
4,13,19,yam aṅga śepuḥ kupitā vāg-vajrā munayaḥ kila gatāsos tasya bhūyas te mamanthur dakṣiṇaṃ karam,यम् अङ्ग शेपुः कुपिता वाग्-वज्रा मुनयः किल गतासोस् तस्य भूयस् ते ममन्थुर् दक्षिणं करम्
4,13,20,arājake tadā loke dasyubhiḥ pīḍitāḥ prajāḥ jāto nārāyaṇāṃśena pṛthur ādyaḥ kṣitīśvaraḥ,अराजके तदा लोके दस्युभिः पीडिताः प्रजाः जातो नारायणांशेन पृथुर् आद्यः क्षितीश्वरः
4,13,21,bhp_04.13.021 vidura uvāca tasya śīla-nidheḥ sādhor brahmaṇyasya mahātmanaḥ rājñaḥ katham abhūd duṣṭā prajā yad vimanā yayau,भ्प्_०४.१३.०२१ विदुर उवाच तस्य शील-निधेः साधोर् ब्रह्मण्यस्य महात्मनः राज्ञः कथम् अभूद् दुष्टा प्रजा यद् विमना ययौ
4,13,22,kiṃ vāṃho vena uddiśya brahma-daṇḍam ayūyujan daṇḍa-vrata-dhare rājñi munayo dharma-kovidāḥ,किं वांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्म-दण्डम् अयूयुजन् दण्ड-व्रत-धरे राज्ञि मुनयो धर्म-कोविदाः
4,13,23,nāvadhyeyaḥ prajā-pālaḥ prajābhir aghavān api yad asau loka-pālānāṃ bibharty ojaḥ sva-tejasā,नावध्येयः प्रजा-पालः प्रजाभिर् अघवान् अपि यद् असौ लोक-पालानां बिभर्त्य् ओजः स्व-तेजसा
4,13,24,etad ākhyāhi me brahman sunīthātmaja-ceṣṭitam śraddadhānāya bhaktāya tvaṃ parāvara-vittamaḥ,एतद् आख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथात्मज-चेष्टितम् श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावर-वित्तमः
4,13,25,bhp_04.13.025 maitreya uvāca aṅgo 'śvamedhaṃ rājarṣir ājahāra mahā-kratum nājagmur devatās tasminn āhūtā brahma-vādibhiḥ,भ्प्_०४.१३.०२५ मैत्रेय उवाच अङ्गो ऽश्वमेधं राजर्षिर् आजहार महा-क्रतुम् नाजग्मुर् देवतास् तस्मिन्न् आहूता ब्रह्म-वादिभिः
4,13,26,tam ūcur vismitās tatra yajamānam athartvijaḥ havīṃṣi hūyamānāni na te gṛhṇanti devatāḥ,तम् ऊचुर् विस्मितास् तत्र यजमानम् अथर्त्विजः हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवताः
4,13,27,rājan havīṃṣy aduṣṭāni śraddhayāsāditāni te chandāṃsy ayāta-yāmāni yojitāni dhṛta-vrataiḥ,राजन् हवींष्य् अदुष्टानि श्रद्धयासादितानि ते छन्दांस्य् अयात-यामानि योजितानि धृत-व्रतैः
4,13,28,na vidāmeha devānāṃ helanaṃ vayam aṇv api yan na gṛhṇanti bhāgān svān ye devāḥ karma-sākṣiṇaḥ,न विदामेह देवानां हेलनं वयम् अण्व् अपि यन् न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवाः कर्म-साक्षिणः
4,13,29,bhp_04.13.029 maitreya uvāca aṅgo dvija-vacaḥ śrutvā yajamānaḥ sudurmanāḥ tat praṣṭuṃ vyasṛjad vācaṃ sadasyāṃs tad-anujñayā,भ्प्_०४.१३.०२९ मैत्रेय उवाच अङ्गो द्विज-वचः श्रुत्वा यजमानः सुदुर्मनाः तत् प्रष्टुं व्यसृजद् वाचं सदस्यांस् तद्-अनुज्ञया
4,13,30,nāgacchanty āhutā devā na gṛhṇanti grahān iha sadasas-patayo brūta kim avadyaṃ mayā kṛtam,नागच्छन्त्य् आहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहान् इह सदसस्-पतयो ब्रूत किम् अवद्यं मया कृतम्
4,13,31,bhp_04.13.031 sadasas-pataya ūcuḥ nara-deveha bhavato nāghaṃ tāvan manāk sthitam asty ekaṃ prāktanam aghaṃ yad ihedṛk tvam aprajaḥ,भ्प्_०४.१३.०३१ सदसस्-पतय ऊचुः नर-देवेह भवतो नाघं तावन् मनाक् स्थितम् अस्त्य् एकं प्राक्तनम् अघं यद् इहेदृक् त्वम् अप्रजः
4,13,32,tathā sādhaya bhadraṃ te ātmānaṃ suprajaṃ nṛpa iṣṭas te putra-kāmasya putraṃ dāsyati yajña-bhuk,तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप इष्टस् ते पुत्र-कामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञ-भुक्
4,13,33,tathā sva-bhāgadheyāni grahīṣyanti divaukasaḥ yad yajña-puruṣaḥ sākṣād apatyāya harir vṛtaḥ,तथा स्व-भागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकसः यद् यज्ञ-पुरुषः साक्षाद् अपत्याय हरिर् वृतः
4,13,34,tāṃs tān kāmān harir dadyād yān yān kāmayate janaḥ ārādhito yathaivaiṣa tathā puṃsāṃ phalodayaḥ,तांस् तान् कामान् हरिर् दद्याद् यान् यान् कामयते जनः आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदयः
4,13,35,iti vyavasitā viprās tasya rājñaḥ prajātaye puroḍāśaṃ niravapan śipi-viṣṭāya viṣṇave,इति व्यवसिता विप्रास् तस्य राज्ञः प्रजातये पुरोडाशं निरवपन् शिपि-विष्टाय विष्णवे
4,13,36,tasmāt puruṣa uttasthau hema-māly amalāmbaraḥ hiraṇmayena pātreṇa siddham ādāya pāyasam,तस्मात् पुरुष उत्तस्थौ हेम-माल्य् अमलाम्बरः हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धम् आदाय पायसम्
4,13,37,sa viprānumato rājā gṛhītvāñjalinaudanam avaghrāya mudā yuktaḥ prādāt patnyā udāra-dhīḥ,स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् अवघ्राय मुदा युक्तः प्रादात् पत्न्या उदार-धीः
4,13,38,sā tat puṃ-savanaṃ rājñī prāśya vai patyur ādadhe garbhaṃ kāla upāvṛtte kumāraṃ suṣuve 'prajā,सा तत् पुं-सवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युर् आदधे गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवे ऽप्रजा
4,13,39,sa bāla eva puruṣo mātāmaham anuvrataḥ adharmāṃśodbhavaṃ mṛtyuṃ tenābhavad adhārmikaḥ,स बाल एव पुरुषो मातामहम् अनुव्रतः अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवद् अधार्मिकः
4,13,40,sa śarāsanam udyamya mṛgayur vana-gocaraḥ hanty asādhur mṛgān dīnān veno 'sāv ity arauj janaḥ,स शरासनम् उद्यम्य मृगयुर् वन-गोचरः हन्त्य् असाधुर् मृगान् दीनान् वेनो ऽसाव् इत्य् अरौज् जनः
4,13,41,ākrīḍe krīḍato bālān vayasyān atidāruṇaḥ prasahya niranukrośaḥ paśu-māram amārayat,आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यान् अतिदारुणः प्रसह्य निरनुक्रोशः पशु-मारम् अमारयत्
4,13,42,taṃ vicakṣya khalaṃ putraṃ śāsanair vividhair nṛpaḥ yadā na śāsituṃ kalpo bhṛśam āsīt sudurmanāḥ,तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैर् विविधैर् नृपः यदा न शासितुं कल्पो भृशम् आसीत् सुदुर्मनाः
4,13,43,prāyeṇābhyarcito devo ye 'prajā gṛha-medhinaḥ kad-apatya-bhṛtaṃ duḥkhaṃ ye na vindanti durbharam,प्रायेणाभ्यर्चितो देवो ये ऽप्रजा गृह-मेधिनः कद्-अपत्य-भृतं दुःखं ये न विन्दन्ति दुर्भरम्
4,13,44,yataḥ pāpīyasī kīrtir adharmaś ca mahān nṛṇām yato virodhaḥ sarveṣāṃ yata ādhir anantakaḥ,यतः पापीयसी कीर्तिर् अधर्मश् च महान् नृणाम् यतो विरोधः सर्वेषां यत आधिर् अनन्तकः
4,13,45,kas taṃ prajāpadeśaṃ vai moha-bandhanam ātmanaḥ paṇḍito bahu manyeta yad-arthāḥ kleśadā gṛhāḥ,कस् तं प्रजापदेशं वै मोह-बन्धनम् आत्मनः पण्डितो बहु मन्येत यद्-अर्थाः क्लेशदा गृहाः
4,13,46,kad-apatyaṃ varaṃ manye sad-apatyāc chucāṃ padāt nirvidyeta gṛhān martyo yat-kleśa-nivahā gṛhāḥ,कद्-अपत्यं वरं मन्ये सद्-अपत्याच् छुचां पदात् निर्विद्येत गृहान् मर्त्यो यत्-क्लेश-निवहा गृहाः
4,13,47,evaṃ sa nirviṇṇa-manā nṛpo gṛhān niśītha utthāya mahodayodayāt alabdha-nidro 'nupalakṣito nṛbhir hitvā gato vena-suvaṃ prasuptām,एवं स निर्विण्ण-मना नृपो गृहान् निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् अलब्ध-निद्रो ऽनुपलक्षितो नृभिर् हित्वा गतो वेन-सुवं प्रसुप्ताम्
4,13,48,vijñāya nirvidya gataṃ patiṃ prajāḥ purohitāmātya-suhṛd-gaṇādayaḥ vicikyur urvyām atiśoka-kātarā yathā nigūḍhaṃ puruṣaṃ kuyoginaḥ,विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजाः पुरोहितामात्य-सुहृद्-गणादयः विचिक्युर् उर्व्याम् अतिशोक-कातरा यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिनः
4,13,49,alakṣayantaḥ padavīṃ prajāpater hatodyamāḥ pratyupasṛtya te purīm ṛṣīn sametān abhivandya sāśravo nyavedayan paurava bhartṛ-viplavam,अलक्षयन्तः पदवीं प्रजापतेर् हतोद्यमाः प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् ऋषीन् समेतान् अभिवन्द्य साश्रवो न्यवेदयन् पौरव भर्तृ-विप्लवम्
4,14,1,bhp_04.14.001 maitreya uvāca bhṛgv-ādayas te munayo lokānāṃ kṣema-darśinaḥ goptary asati vai nṝṇāṃ paśyantaḥ paśu-sāmyatām,भ्प्_०४.१४.००१ मैत्रेय उवाच भृग्व्-आदयस् ते मुनयो लोकानां क्षेम-दर्शिनः गोप्तर्य् असति वै नॄणां पश्यन्तः पशु-साम्यताम्
4,14,2,vīra-mātaram āhūya sunīthāṃ brahma-vādinaḥ prakṛty-asammataṃ venam abhyaṣiñcan patiṃ bhuvaḥ,वीर-मातरम् आहूय सुनीथां ब्रह्म-वादिनः प्रकृत्य्-असम्मतं वेनम् अभ्यषिञ्चन् पतिं भुवः
4,14,3,śrutvā nṛpāsana-gataṃ venam atyugra-śāsanam nililyur dasyavaḥ sadyaḥ sarpa-trastā ivākhavaḥ,श्रुत्वा नृपासन-गतं वेनम् अत्युग्र-शासनम् निलिल्युर् दस्यवः सद्यः सर्प-त्रस्ता इवाखवः
4,14,4,sa ārūḍha-nṛpa-sthāna unnaddho 'ṣṭa-vibhūtibhiḥ avamene mahā-bhāgān stabdhaḥ sambhāvitaḥ svataḥ,स आरूढ-नृप-स्थान उन्नद्धो ऽष्ट-विभूतिभिः अवमेने महा-भागान् स्तब्धः सम्भावितः स्वतः
4,14,5,evaṃ madāndha utsikto niraṅkuśa iva dvipaḥ paryaṭan ratham āsthāya kampayann iva rodasī,एवं मदान्ध उत्सिक्तो निरङ्कुश इव द्विपः पर्यटन् रथम् आस्थाय कम्पयन्न् इव रोदसी
4,14,6,na yaṣṭavyaṃ na dātavyaṃ na hotavyaṃ dvijāḥ kvacit iti nyavārayad dharmaṃ bherī-ghoṣeṇa sarvaśaḥ,न यष्टव्यं न दातव्यं न होतव्यं द्विजाः क्वचित् इति न्यवारयद् धर्मं भेरी-घोषेण सर्वशः
4,14,7,venasyāvekṣya munayo durvṛttasya viceṣṭitam vimṛśya loka-vyasanaṃ kṛpayocuḥ sma satriṇaḥ,वेनस्यावेक्ष्य मुनयो दुर्वृत्तस्य विचेष्टितम् विमृश्य लोक-व्यसनं कृपयोचुः स्म सत्रिणः
4,14,8,aho ubhayataḥ prāptaṃ lokasya vyasanaṃ mahat dāruṇy ubhayato dīpte iva taskara-pālayoḥ,अहो उभयतः प्राप्तं लोकस्य व्यसनं महत् दारुण्य् उभयतो दीप्ते इव तस्कर-पालयोः
4,14,9,arājaka-bhayād eṣa kṛto rājātad-arhaṇaḥ tato 'py āsīd bhayaṃ tv adya kathaṃ syāt svasti dehinām,अराजक-भयाद् एष कृतो राजातद्-अर्हणः ततो ऽप्य् आसीद् भयं त्व् अद्य कथं स्यात् स्वस्ति देहिनाम्
4,14,10,aher iva payaḥ-poṣaḥ poṣakasyāpy anartha-bhṛt venaḥ prakṛtyaiva khalaḥ sunīthā-garbha-sambhavaḥ,अहेर् इव पयः-पोषः पोषकस्याप्य् अनर्थ-भृत् वेनः प्रकृत्यैव खलः सुनीथा-गर्भ-सम्भवः
4,14,11,nirūpitaḥ prajā-pālaḥ sa jighāṃsati vai prajāḥ tathāpi sāntvayemāmuṃ nāsmāṃs tat-pātakaṃ spṛśet,निरूपितः प्रजा-पालः स जिघांसति वै प्रजाः तथापि सान्त्वयेमामुं नास्मांस् तत्-पातकं स्पृशेत्
4,14,12,tad-vidvadbhir asad-vṛtto veno 'smābhiḥ kṛto nṛpaḥ sāntvito yadi no vācaṃ na grahīṣyaty adharma-kṛt,तद्-विद्वद्भिर् असद्-वृत्तो वेनो ऽस्माभिः कृतो नृपः सान्त्वितो यदि नो वाचं न ग्रहीष्यत्य् अधर्म-कृत्
4,14,13,loka-dhikkāra-sandagdhaṃ dahiṣyāmaḥ sva-tejasā evam adhyavasāyainaṃ munayo gūḍha-manyavaḥ upavrajyābruvan venaṃ sāntvayitvā ca sāmabhiḥ,लोक-धिक्कार-सन्दग्धं दहिष्यामः स्व-तेजसा एवम् अध्यवसायैनं मुनयो गूढ-मन्यवः उपव्रज्याब्रुवन् वेनं सान्त्वयित्वा च सामभिः
4,14,14,bhp_04.14.014 munaya ūcuḥ nṛpa-varya nibodhaitad yat te vijñāpayāma bhoḥ āyuḥ-śrī-bala-kīrtīnāṃ tava tāta vivardhanam,भ्प्_०४.१४.०१४ मुनय ऊचुः नृप-वर्य निबोधैतद् यत् ते विज्ञापयाम भोः आयुः-श्री-बल-कीर्तीनां तव तात विवर्धनम्
4,14,15,dharma ācaritaḥ puṃsāṃ vāṅ-manaḥ-kāya-buddhibhiḥ lokān viśokān vitaraty athānantyam asaṅginām,धर्म आचरितः पुंसां वाङ्-मनः-काय-बुद्धिभिः लोकान् विशोकान् वितरत्य् अथानन्त्यम् असङ्गिनाम्
4,14,16,sa te mā vinaśed vīra prajānāṃ kṣema-lakṣaṇaḥ yasmin vinaṣṭe nṛpatir aiśvaryād avarohati,स ते मा विनशेद् वीर प्रजानां क्षेम-लक्षणः यस्मिन् विनष्टे नृपतिर् ऐश्वर्याद् अवरोहति
4,14,17,rājann asādhv-amātyebhyaś corādibhyaḥ prajā nṛpaḥ rakṣan yathā baliṃ gṛhṇann iha pretya ca modate,राजन्न् असाध्व्-अमात्येभ्यश् चोरादिभ्यः प्रजा नृपः रक्षन् यथा बलिं गृह्णन्न् इह प्रेत्य च मोदते
4,14,18,yasya rāṣṭre pure caiva bhagavān yajña-pūruṣaḥ ijyate svena dharmeṇa janair varṇāśramānvitaiḥ,यस्य राष्ट्रे पुरे चैव भगवान् यज्ञ-पूरुषः इज्यते स्वेन धर्मेण जनैर् वर्णाश्रमान्वितैः
4,14,19,tasya rājño mahā-bhāga bhagavān bhūta-bhāvanaḥ parituṣyati viśvātmā tiṣṭhato nija-śāsane,तस्य राज्ञो महा-भाग भगवान् भूत-भावनः परितुष्यति विश्वात्मा तिष्ठतो निज-शासने
4,14,20,tasmiṃs tuṣṭe kim aprāpyaṃjagatām īśvareśvare lokāḥ sapālā hy etasmai haranti balim ādṛtāḥ,तस्मिंस् तुष्टे किम् अप्राप्यंजगताम् ईश्वरेश्वरे लोकाः सपाला ह्य् एतस्मै हरन्ति बलिम् आदृताः
4,14,21,taṃ sarva-lokāmara-yajña-saṅgrahaṃ trayīmayaṃ dravyamayaṃ tapomayam yajñair vicitrair yajato bhavāya te rājan sva-deśān anuroddhum arhasi,तं सर्व-लोकामर-यज्ञ-सङ्ग्रहं त्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम् यज्ञैर् विचित्रैर् यजतो भवाय ते राजन् स्व-देशान् अनुरोद्धुम् अर्हसि
4,14,22,yajñena yuṣmad-viṣaye dvijātibhir vitāyamānena surāḥ kalā hareḥ sviṣṭāḥ sutuṣṭāḥ pradiśanti vāñchitaṃ tad-dhelanaṃ nārhasi vīra ceṣṭitum,यज्ञेन युष्मद्-विषये द्विजातिभिर् वितायमानेन सुराः कला हरेः स्विष्टाः सुतुष्टाः प्रदिशन्ति वाञ्छितं तद्-धेलनं नार्हसि वीर चेष्टितुम्
4,14,23,bhp_04.14.023 vena uvāca bāliśā bata yūyaṃ vā adharme dharma-māninaḥ ye vṛttidaṃ patiṃ hitvā jāraṃ patim upāsate,भ्प्_०४.१४.०२३ वेन उवाच बालिशा बत यूयं वा अधर्मे धर्म-मानिनः ये वृत्तिदं पतिं हित्वा जारं पतिम् उपासते
4,14,24,avajānanty amī mūḍhā nṛpa-rūpiṇam īśvaram nānuvindanti te bhadram iha loke paratra ca,अवजानन्त्य् अमी मूढा नृप-रूपिणम् ईश्वरम् नानुविन्दन्ति ते भद्रम् इह लोके परत्र च
4,14,25,ko yajña-puruṣo nāma yatra vo bhaktir īdṛśī bhartṛ-sneha-vidūrāṇāṃ yathā jāre kuyoṣitām,को यज्ञ-पुरुषो नाम यत्र वो भक्तिर् ईदृशी भर्तृ-स्नेह-विदूराणां यथा जारे कुयोषिताम्
4,14,26,viṣṇur viriñco giriśa indro vāyur yamo raviḥ parjanyo dhanadaḥ somaḥ kṣitir agnir apāmpatiḥ,विष्णुर् विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर् यमो रविः पर्जन्यो धनदः सोमः क्षितिर् अग्निर् अपाम्पतिः
4,14,27,ete cānye ca vibudhāḥ prabhavo vara-śāpayoḥ dehe bhavanti nṛpateḥ sarva-devamayo nṛpaḥ,एते चान्ये च विबुधाः प्रभवो वर-शापयोः देहे भवन्ति नृपतेः सर्व-देवमयो नृपः
4,14,28,tasmān māṃ karmabhir viprā yajadhvaṃ gata-matsarāḥ baliṃ ca mahyaṃ harata matto 'nyaḥ ko 'gra-bhuk pumān,तस्मान् मां कर्मभिर् विप्रा यजध्वं गत-मत्सराः बलिं च मह्यं हरत मत्तो ऽन्यः को ऽग्र-भुक् पुमान्
4,14,29,bhp_04.14.029 maitreya uvāca itthaṃ viparyaya-matiḥ pāpīyān utpathaṃ gataḥ anunīyamānas tad-yācñāṃ na cakre bhraṣṭa-maṅgalaḥ,भ्प्_०४.१४.०२९ मैत्रेय उवाच इत्थं विपर्यय-मतिः पापीयान् उत्पथं गतः अनुनीयमानस् तद्-याच्ञां न चक्रे भ्रष्ट-मङ्गलः
4,14,30,iti te 'sat-kṛtās tena dvijāḥ paṇḍita-māninā bhagnāyāṃ bhavya-yācñāyāṃ tasmai vidura cukrudhuḥ,इति ते ऽसत्-कृतास् तेन द्विजाः पण्डित-मानिना भग्नायां भव्य-याच्ञायां तस्मै विदुर चुक्रुधुः
4,14,31,hanyatāṃ hanyatām eṣa pāpaḥ prakṛti-dāruṇaḥ jīvan jagad asāv āśu kurute bhasmasād dhruvam,हन्यतां हन्यताम् एष पापः प्रकृति-दारुणः जीवन् जगद् असाव् आशु कुरुते भस्मसाद् ध्रुवम्
4,14,32,nāyam arhaty asad-vṛtto naradeva-varāsanam yo 'dhiyajña-patiṃ viṣṇuṃ vinindaty anapatrapaḥ,नायम् अर्हत्य् असद्-वृत्तो नरदेव-वरासनम् यो ऽधियज्ञ-पतिं विष्णुं विनिन्दत्य् अनपत्रपः
4,14,33,ko vainaṃ paricakṣīta venam ekam ṛte 'śubham prāpta īdṛśam aiśvaryaṃ yad-anugraha-bhājanaḥ,को वैनं परिचक्षीत वेनम् एकम् ऋते ऽशुभम् प्राप्त ईदृशम् ऐश्वर्यं यद्-अनुग्रह-भाजनः
4,14,34,itthaṃ vyavasitā hantum ṛṣayo rūḍha-manyavaḥ nijaghnur huṅkṛtair venaṃ hatam acyuta-nindayā,इत्थं व्यवसिता हन्तुम् ऋषयो रूढ-मन्यवः निजघ्नुर् हुङ्कृतैर् वेनं हतम् अच्युत-निन्दया
4,14,35,ṛṣibhiḥ svāśrama-padaṃ gate putra-kalevaram sunīthā pālayām āsa vidyā-yogena śocatī,ऋषिभिः स्वाश्रम-पदं गते पुत्र-कलेवरम् सुनीथा पालयाम् आस विद्या-योगेन शोचती
4,14,36,ekadā munayas te tu sarasvat-salilāplutāḥ hutvāgnīn sat-kathāś cakrur upaviṣṭāḥ sarit-taṭe,एकदा मुनयस् ते तु सरस्वत्-सलिलाप्लुताः हुत्वाग्नीन् सत्-कथाश् चक्रुर् उपविष्टाः सरित्-तटे
4,14,37,vīkṣyotthitāṃs tadotpātān āhur loka-bhayaṅkarān apy abhadram anāthāyā dasyubhyo na bhaved bhuvaḥ,वीक्ष्योत्थितांस् तदोत्पातान् आहुर् लोक-भयङ्करान् अप्य् अभद्रम् अनाथाया दस्युभ्यो न भवेद् भुवः
4,14,38,evaṃ mṛśanta ṛṣayo dhāvatāṃ sarvato-diśam pāṃsuḥ samutthito bhūriś corāṇām abhilumpatām,एवं मृशन्त ऋषयो धावतां सर्वतो-दिशम् पांसुः समुत्थितो भूरिश् चोराणाम् अभिलुम्पताम्
4,14,39,tad upadravam ājñāya lokasya vasu lumpatām bhartary uparate tasminn anyonyaṃ ca jighāṃsatām,तद् उपद्रवम् आज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् भर्तर्य् उपरते तस्मिन्न् अन्योन्यं च जिघांसताम्
4,14,40,cora-prāyaṃ jana-padaṃ hīna-sattvam arājakam lokān nāvārayañ chaktā api tad-doṣa-darśinaḥ,चोर-प्रायं जन-पदं हीन-सत्त्वम् अराजकम् लोकान् नावारयञ् छक्ता अपि तद्-दोष-दर्शिनः
4,14,41,brāhmaṇaḥ sama-dṛk śānto dīnānāṃ samupekṣakaḥ sravate brahma tasyāpi bhinna-bhāṇḍāt payo yathā,ब्राह्मणः सम-दृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षकः स्रवते ब्रह्म तस्यापि भिन्न-भाण्डात् पयो यथा
4,14,42,nāṅgasya vaṃśo rājarṣer eṣa saṃsthātum arhati amogha-vīryā hi nṛpā vaṃśe 'smin keśavāśrayāḥ,नाङ्गस्य वंशो राजर्षेर् एष संस्थातुम् अर्हति अमोघ-वीर्या हि नृपा वंशे ऽस्मिन् केशवाश्रयाः
4,14,43,viniścityaivam ṛṣayo vipannasya mahīpateḥ mamanthur ūruṃ tarasā tatrāsīd bāhuko naraḥ,विनिश्चित्यैवम् ऋषयो विपन्नस्य महीपतेः ममन्थुर् ऊरुं तरसा तत्रासीद् बाहुको नरः
4,14,44,kāka-kṛṣṇo 'tihrasvāṅgo hrasva-bāhur mahā-hanuḥ hrasva-pān nimna-nāsāgro raktākṣas tāmra-mūrdhajaḥ,काक-कृष्णो ऽतिह्रस्वाङ्गो ह्रस्व-बाहुर् महा-हनुः ह्रस्व-पान् निम्न-नासाग्रो रक्ताक्षस् ताम्र-मूर्धजः
4,14,45,taṃ tu te 'vanataṃ dīnaṃ kiṃ karomīti vādinam niṣīdety abruvaṃs tāta sa niṣādas tato 'bhavat,तं तु ते ऽवनतं दीनं किं करोमीति वादिनम् निषीदेत्य् अब्रुवंस् तात स निषादस् ततो ऽभवत्
4,14,46,tasya vaṃśyās tu naiṣādā giri-kānana-gocarāḥ yenāharaj jāyamāno vena-kalmaṣam ulbaṇam,तस्य वंश्यास् तु नैषादा गिरि-कानन-गोचराः येनाहरज् जायमानो वेन-कल्मषम् उल्बणम्
4,15,1,bhp_04.15.001 maitreya uvāca atha tasya punar viprair aputrasya mahīpateḥ bāhubhyāṃ mathyamānābhyāṃ mithunaṃ samapadyata,भ्प्_०४.१५.००१ मैत्रेय उवाच अथ तस्य पुनर् विप्रैर् अपुत्रस्य महीपतेः बाहुभ्यां मथ्यमानाभ्यां मिथुनं समपद्यत
4,15,2,tad dṛṣṭvā mithunaṃ jātam ṛṣayo brahma-vādinaḥ ūcuḥ parama-santuṣṭā viditvā bhagavat-kalām,तद् दृष्ट्वा मिथुनं जातम् ऋषयो ब्रह्म-वादिनः ऊचुः परम-सन्तुष्टा विदित्वा भगवत्-कलाम्
4,15,3,bhp_04.15.003 ṛṣaya ūcuḥ eṣa viṣṇor bhagavataḥ kalā bhuvana-pālinī iyaṃ ca lakṣmyāḥ sambhūtiḥ puruṣasyānapāyinī,भ्प्_०४.१५.००३ ऋषय ऊचुः एष विष्णोर् भगवतः कला भुवन-पालिनी इयं च लक्ष्म्याः सम्भूतिः पुरुषस्यानपायिनी
4,15,4,ayaṃ tu prathamo rājñāṃ pumān prathayitā yaśaḥ pṛthur nāma mahārājo bhaviṣyati pṛthu-śravāḥ,अयं तु प्रथमो राज्ञां पुमान् प्रथयिता यशः पृथुर् नाम महाराजो भविष्यति पृथु-श्रवाः
4,15,5,iyaṃ ca sudatī devī guṇa-bhūṣaṇa-bhūṣaṇā arcir nāma varārohā pṛthum evāvarundhatī,इयं च सुदती देवी गुण-भूषण-भूषणा अर्चिर् नाम वरारोहा पृथुम् एवावरुन्धती
4,15,6,eṣa sākṣād dharer aṃśojāto loka-rirakṣayā iyaṃ ca tat-parā hi śrīr anujajñe 'napāyinī,एष साक्षाद् धरेर् अंशोजातो लोक-रिरक्षया इयं च तत्-परा हि श्रीर् अनुजज्ञे ऽनपायिनी
4,15,7,bhp_04.15.007 maitreya uvāca praśaṃsanti sma taṃ viprā gandharva-pravarā jaguḥ mumucuḥ sumano-dhārāḥ siddhā nṛtyanti svaḥ-striyaḥ,भ्प्_०४.१५.००७ मैत्रेय उवाच प्रशंसन्ति स्म तं विप्रा गन्धर्व-प्रवरा जगुः मुमुचुः सुमनो-धाराः सिद्धा नृत्यन्ति स्वः-स्त्रियः
4,15,8,śaṅkha-tūrya-mṛdaṅgādyā nedur dundubhayo divi tatra sarva upājagmur devarṣi-pitṝṇāṃ gaṇāḥ,शङ्ख-तूर्य-मृदङ्गाद्या नेदुर् दुन्दुभयो दिवि तत्र सर्व उपाजग्मुर् देवर्षि-पितॄणां गणाः
4,15,9,brahmā jagad-gurur devaiḥ sahāsṛtya sureśvaraiḥ vainyasya dakṣiṇe haste dṛṣṭvā cihnaṃ gadābhṛtaḥ,ब्रह्मा जगद्-गुरुर् देवैः सहासृत्य सुरेश्वरैः वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृतः
4,15,10,pādayor aravindaṃ ca taṃ vai mene hareḥ kalām yasyāpratihataṃ cakram aṃśaḥ sa parameṣṭhinaḥ,पादयोर् अरविन्दं च तं वै मेने हरेः कलाम् यस्याप्रतिहतं चक्रम् अंशः स परमेष्ठिनः
4,15,11,tasyābhiṣeka ārabdho brāhmaṇair brahma-vādibhiḥ ābhiṣecanikāny asmai ājahruḥ sarvato janāḥ,तस्याभिषेक आरब्धो ब्राह्मणैर् ब्रह्म-वादिभिः आभिषेचनिकान्य् अस्मै आजह्रुः सर्वतो जनाः
4,15,12,sarit-samudrā girayo nāgā gāvaḥ khagā mṛgāḥ dyauḥ kṣitiḥ sarva-bhūtāni samājahrur upāyanam,सरित्-समुद्रा गिरयो नागा गावः खगा मृगाः द्यौः क्षितिः सर्व-भूतानि समाजह्रुर् उपायनम्
4,15,13,so 'bhiṣikto mahārājaḥ suvāsāḥ sādhv-alaṅkṛtaḥ patnyārciṣālaṅkṛtayā vireje 'gnir ivāparaḥ,सो ऽभिषिक्तो महाराजः सुवासाः साध्व्-अलङ्कृतः पत्न्यार्चिषालङ्कृतया विरेजे ऽग्निर् इवापरः
4,15,14,tasmai jahāra dhanado haimaṃ vīra varāsanam varuṇaḥ salila-srāvam ātapatraṃ śaśi-prabham,तस्मै जहार धनदो हैमं वीर वरासनम् वरुणः सलिल-स्रावम् आतपत्रं शशि-प्रभम्
4,15,15,vāyuś ca vāla-vyajane dharmaḥ kīrtimayīṃ srajam indraḥ kirīṭam utkṛṣṭaṃ daṇḍaṃ saṃyamanaṃ yamaḥ,वायुश् च वाल-व्यजने धर्मः कीर्तिमयीं स्रजम् इन्द्रः किरीटम् उत्कृष्टं दण्डं संयमनं यमः
4,15,16,brahmā brahmamayaṃ varma bhāratī hāram uttamam hariḥ sudarśanaṃ cakraṃ tat-patny avyāhatāṃ śriyam,ब्रह्मा ब्रह्ममयं वर्म भारती हारम् उत्तमम् हरिः सुदर्शनं चक्रं तत्-पत्न्य् अव्याहतां श्रियम्
4,15,17,daśa-candram asiṃ rudraḥ śata-candraṃ tathāmbikā somo 'mṛtamayān aśvāṃs tvaṣṭā rūpāśrayaṃ ratham,दश-चन्द्रम् असिं रुद्रः शत-चन्द्रं तथाम्बिका सोमो ऽमृतमयान् अश्वांस् त्वष्टा रूपाश्रयं रथम्
4,15,18,agnir āja-gavaṃ cāpaṃ sūryo raśmimayān iṣūn bhūḥ pāduke yogamayyau dyauḥ puṣpāvalim anvaham,अग्निर् आज-गवं चापं सूर्यो रश्मिमयान् इषून् भूः पादुके योगमय्यौ द्यौः पुष्पावलिम् अन्वहम्
4,15,19,nāṭyaṃ sugītaṃ vāditram antardhānaṃ ca khecarāḥ ṛṣayaś cāśiṣaḥ satyāḥ samudraḥ śaṅkham ātmajam,नाट्यं सुगीतं वादित्रम् अन्तर्धानं च खेचराः ऋषयश् चाशिषः सत्याः समुद्रः शङ्खम् आत्मजम्
4,15,20,sindhavaḥ parvatā nadyo ratha-vīthīr mahātmanaḥ sūto 'tha māgadho vandī taṃ stotum upatasthire,सिन्धवः पर्वता नद्यो रथ-वीथीर् महात्मनः सूतो ऽथ मागधो वन्दी तं स्तोतुम् उपतस्थिरे
4,15,21,stāvakāṃs tān abhipretya pṛthur vainyaḥ pratāpavān megha-nirhrādayā vācā prahasann idam abravīt,स्तावकांस् तान् अभिप्रेत्य पृथुर् वैन्यः प्रतापवान् मेघ-निर्ह्रादया वाचा प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत्
4,15,22,bhp_04.15.022 pṛthur uvāca bhoḥ sūta he māgadha saumya vandin loke 'dhunāspaṣṭa-guṇasya me syāt kim āśrayo me stava eṣa yojyatāṃ mā mayy abhūvan vitathā giro vaḥ,भ्प्_०४.१५.०२२ पृथुर् उवाच भोः सूत हे मागध सौम्य वन्दिन् लोके ऽधुनास्पष्ट-गुणस्य मे स्यात् किम् आश्रयो मे स्तव एष योज्यतां मा मय्य् अभूवन् वितथा गिरो वः
4,15,23,tasmāt parokṣe 'smad-upaśrutāny alaṃ kariṣyatha stotram apīcya-vācaḥ saty uttamaśloka-guṇānuvāde jugupsitaṃ na stavayanti sabhyāḥ,तस्मात् परोक्षे ऽस्मद्-उपश्रुतान्य् अलं करिष्यथ स्तोत्रम् अपीच्य-वाचः सत्य् उत्तमश्लोक-गुणानुवादे जुगुप्सितं न स्तवयन्ति सभ्याः
4,15,24,mahad-guṇān ātmani kartum īśaḥ kaḥ stāvakaiḥ stāvayate 'sato 'pi te 'syābhaviṣyann iti vipralabdho janāvahāsaṃ kumatir na veda,महद्-गुणान् आत्मनि कर्तुम् ईशः कः स्तावकैः स्तावयते ऽसतो ऽपि ते ऽस्याभविष्यन्न् इति विप्रलब्धो जनावहासं कुमतिर् न वेद
4,15,25,prabhavo hy ātmanaḥ stotraṃjugupsanty api viśrutāḥ hrīmantaḥ paramodārāḥ pauruṣaṃ vā vigarhitam,प्रभवो ह्य् आत्मनः स्तोत्रंजुगुप्सन्त्य् अपि विश्रुताः ह्रीमन्तः परमोदाराः पौरुषं वा विगर्हितम्
4,15,26,vayaṃ tv aviditā loke sūtādyāpi varīmabhiḥ karmabhiḥ katham ātmānaṃ gāpayiṣyāma bālavat,वयं त्व् अविदिता लोके सूताद्यापि वरीमभिः कर्मभिः कथम् आत्मानं गापयिष्याम बालवत्
4,16,1,bhp_04.16.001 maitreya uvāca iti bruvāṇaṃ nṛpatiṃ gāyakā muni-coditāḥ tuṣṭuvus tuṣṭa-manasas tad-vāg-amṛta-sevayā,भ्प्_०४.१६.००१ मैत्रेय उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं गायका मुनि-चोदिताः तुष्टुवुस् तुष्ट-मनसस् तद्-वाग्-अमृत-सेवया
4,16,2,nālaṃ vayaṃ te mahimānuvarṇane yo deva-varyo 'vatatāra māyayā venāṅga-jātasya ca pauruṣāṇi te vācas-patīnām api babhramur dhiyaḥ,नालं वयं ते महिमानुवर्णने यो देव-वर्यो ऽवततार मायया वेनाङ्ग-जातस्य च पौरुषाणि ते वाचस्-पतीनाम् अपि बभ्रमुर् धियः
4,16,3,athāpy udāra-śravasaḥ pṛthor hareḥ kalāvatārasya kathāmṛtādṛtāḥ yathopadeśaṃ munibhiḥ pracoditāḥ ślāghyāni karmāṇi vayaṃ vitanmahi,अथाप्य् उदार-श्रवसः पृथोर् हरेः कलावतारस्य कथामृतादृताः यथोपदेशं मुनिभिः प्रचोदिताः श्लाघ्यानि कर्माणि वयं वितन्महि
4,16,4,eṣa dharma-bhṛtāṃ śreṣṭho lokaṃ dharme 'nuvartayan goptā ca dharma-setūnāṃ śāstā tat-paripanthinām,एष धर्म-भृतां श्रेष्ठो लोकं धर्मे ऽनुवर्तयन् गोप्ता च धर्म-सेतूनां शास्ता तत्-परिपन्थिनाम्
4,16,5,eṣa vai loka-pālānāṃ bibharty ekas tanau tanūḥ kāle kāle yathā-bhāgaṃ lokayor ubhayor hitam,एष वै लोक-पालानां बिभर्त्य् एकस् तनौ तनूः काले काले यथा-भागं लोकयोर् उभयोर् हितम्
4,16,6,vasu kāla upādatte kāle cāyaṃ vimuñcati samaḥ sarveṣu bhūteṣu pratapan sūryavad vibhuḥ,वसु काल उपादत्ते काले चायं विमुञ्चति समः सर्वेषु भूतेषु प्रतपन् सूर्यवद् विभुः
4,16,7,titikṣaty akramaṃ vainya upary ākramatām api bhūtānāṃ karuṇaḥ śaśvad ārtānāṃ kṣiti-vṛttimān,तितिक्षत्य् अक्रमं वैन्य उपर्य् आक्रमताम् अपि भूतानां करुणः शश्वद् आर्तानां क्षिति-वृत्तिमान्
4,16,8,deve 'varṣaty asau devo naradeva-vapur hariḥ kṛcchra-prāṇāḥ prajā hy eṣa rakṣiṣyaty añjasendravat,देवे ऽवर्षत्य् असौ देवो नरदेव-वपुर् हरिः कृच्छ्र-प्राणाः प्रजा ह्य् एष रक्षिष्यत्य् अञ्जसेन्द्रवत्
4,16,9,āpyāyayaty asau lokaṃ vadanāmṛta-mūrtinā sānurāgāvalokena viśada-smita-cāruṇā,आप्याययत्य् असौ लोकं वदनामृत-मूर्तिना सानुरागावलोकेन विशद-स्मित-चारुणा
4,16,10,avyakta-vartmaiṣa nigūḍha-kāryo gambhīra-vedhā upagupta-vittaḥ ananta-māhātmya-guṇaika-dhāmā pṛthuḥ pracetā iva saṃvṛtātmā,अव्यक्त-वर्त्मैष निगूढ-कार्यो गम्भीर-वेधा उपगुप्त-वित्तः अनन्त-माहात्म्य-गुणैक-धामा पृथुः प्रचेता इव संवृतात्मा
4,16,11,durāsado durviṣaha āsanno 'pi vidūravat naivābhibhavituṃ śakyo venāraṇy-utthito 'nalaḥ,दुरासदो दुर्विषह आसन्नो ऽपि विदूरवत् नैवाभिभवितुं शक्यो वेनारण्य्-उत्थितो ऽनलः
4,16,12,antar bahiś ca bhūtānāṃ paśyan karmāṇi cāraṇaiḥ udāsīna ivādhyakṣo vāyur ātmeva dehinām,अन्तर् बहिश् च भूतानां पश्यन् कर्माणि चारणैः उदासीन इवाध्यक्षो वायुर् आत्मेव देहिनाम्
4,16,13,nādaṇḍyaṃ daṇḍayaty eṣa sutam ātma-dviṣām api daṇḍayaty ātmajam api daṇḍyaṃ dharma-pathe sthitaḥ,नादण्ड्यं दण्डयत्य् एष सुतम् आत्म-द्विषाम् अपि दण्डयत्य् आत्मजम् अपि दण्ड्यं धर्म-पथे स्थितः
4,16,14,asyāpratihataṃ cakraṃ pṛthor āmānasācalāt vartate bhagavān arko yāvat tapati go-gaṇaiḥ,अस्याप्रतिहतं चक्रं पृथोर् आमानसाचलात् वर्तते भगवान् अर्को यावत् तपति गो-गणैः
4,16,15,rañjayiṣyati yal lokam ayam ātma-viceṣṭitaiḥ athāmum āhū rājānaṃ mano-rañjanakaiḥ prajāḥ,रञ्जयिष्यति यल् लोकम् अयम् आत्म-विचेष्टितैः अथामुम् आहू राजानं मनो-रञ्जनकैः प्रजाः
4,16,16,dṛḍha-vrataḥ satya-sandho brahmaṇyo vṛddha-sevakaḥ śaraṇyaḥ sarva-bhūtānāṃ mānado dīna-vatsalaḥ,दृढ-व्रतः सत्य-सन्धो ब्रह्मण्यो वृद्ध-सेवकः शरण्यः सर्व-भूतानां मानदो दीन-वत्सलः
4,16,17,mātṛ-bhaktiḥ para-strīṣu patnyām ardha ivātmanaḥ prajāsu pitṛvat snigdhaḥ kiṅkaro brahma-vādinām,मातृ-भक्तिः पर-स्त्रीषु पत्न्याम् अर्ध इवात्मनः प्रजासु पितृवत् स्निग्धः किङ्करो ब्रह्म-वादिनाम्
4,16,18,dehinām ātmavat-preṣṭhaḥ suhṛdāṃ nandi-vardhanaḥ mukta-saṅga-prasaṅgo 'yaṃ daṇḍa-pāṇir asādhuṣu,देहिनाम् आत्मवत्-प्रेष्ठः सुहृदां नन्दि-वर्धनः मुक्त-सङ्ग-प्रसङ्गो ऽयं दण्ड-पाणिर् असाधुषु
4,16,19,ayaṃ tu sākṣād bhagavāṃs try-adhīśaḥ kūṭa-stha ātmā kalayāvatīrṇaḥ yasminn avidyā-racitaṃ nirarthakaṃ paśyanti nānātvam api pratītam,अयं तु साक्षाद् भगवांस् त्र्य्-अधीशः कूट-स्थ आत्मा कलयावतीर्णः यस्मिन्न् अविद्या-रचितं निरर्थकं पश्यन्ति नानात्वम् अपि प्रतीतम्
4,16,20,ayaṃ bhuvo maṇḍalam odayādrer goptaika-vīro naradeva-nāthaḥ āsthāya jaitraṃ ratham ātta-cāpaḥ paryasyate dakṣiṇato yathārkaḥ,अयं भुवो मण्डलम् ओदयाद्रेर् गोप्तैक-वीरो नरदेव-नाथः आस्थाय जैत्रं रथम् आत्त-चापः पर्यस्यते दक्षिणतो यथार्कः
4,16,21,asmai nṛ-pālāḥ kila tatra tatra baliṃ hariṣyanti saloka-pālāḥ maṃsyanta eṣāṃ striya ādi-rājaṃ cakrāyudhaṃ tad-yaśa uddharantyaḥ,अस्मै नृ-पालाः किल तत्र तत्र बलिं हरिष्यन्ति सलोक-पालाः मंस्यन्त एषां स्त्रिय आदि-राजं चक्रायुधं तद्-यश उद्धरन्त्यः
4,16,22,ayaṃ mahīṃ gāṃ duduhe 'dhirājaḥ prajāpatir vṛtti-karaḥ prajānām yo līlayādrīn sva-śarāsa-koṭyā bhindan samāṃ gām akarod yathendraḥ,अयं महीं गां दुदुहे ऽधिराजः प्रजापतिर् वृत्ति-करः प्रजानाम् यो लीलयाद्रीन् स्व-शरास-कोट्या भिन्दन् समां गाम् अकरोद् यथेन्द्रः
4,16,23,visphūrjayann āja-gavaṃ dhanuḥ svayaṃ yadācarat kṣmām aviṣahyam ājau tadā nililyur diśi diśy asanto lāṅgūlam udyamya yathā mṛgendraḥ,विस्फूर्जयन्न् आज-गवं धनुः स्वयं यदाचरत् क्ष्माम् अविषह्यम् आजौ तदा निलिल्युर् दिशि दिश्य् असन्तो लाङ्गूलम् उद्यम्य यथा मृगेन्द्रः
4,16,24,eṣo 'śvamedhāñ śatam ājahāra sarasvatī prādurabhāvi yatra ahārṣīd yasya hayaṃ purandaraḥ śata-kratuś carame vartamāne,एषो ऽश्वमेधाञ् शतम् आजहार सरस्वती प्रादुरभावि यत्र अहार्षीद् यस्य हयं पुरन्दरः शत-क्रतुश् चरमे वर्तमाने
4,16,25,eṣa sva-sadmopavane sametya sanat-kumāraṃ bhagavantam ekam ārādhya bhaktyālabhatāmalaṃ taj jñānaṃ yato brahma paraṃ vidanti,एष स्व-सद्मोपवने समेत्य सनत्-कुमारं भगवन्तम् एकम् आराध्य भक्त्यालभतामलं तज् ज्ञानं यतो ब्रह्म परं विदन्ति
4,16,26,tatra tatra giras tās tā iti viśruta-vikramaḥ śroṣyaty ātmāśritā gāthāḥ pṛthuḥ pṛthu-parākramaḥ,तत्र तत्र गिरस् तास् ता इति विश्रुत-विक्रमः श्रोष्यत्य् आत्माश्रिता गाथाः पृथुः पृथु-पराक्रमः
4,16,27,diśo vijityāpratiruddha-cakraḥ sva-tejasotpāṭita-loka-śalyaḥ surāsurendrair upagīyamāna- mahānubhāvo bhavitā patir bhuvaḥ,दिशो विजित्याप्रतिरुद्ध-चक्रः स्व-तेजसोत्पाटित-लोक-शल्यः सुरासुरेन्द्रैर् उपगीयमान- महानुभावो भविता पतिर् भुवः
4,17,1,bhp_04.17.001 maitreya uvāca evaṃ sa bhagavān vainyaḥ khyāpito guṇa-karmabhiḥ chandayām āsa tān kāmaiḥ pratipūjyābhinandya ca,भ्प्_०४.१७.००१ मैत्रेय उवाच एवं स भगवान् वैन्यः ख्यापितो गुण-कर्मभिः छन्दयाम् आस तान् कामैः प्रतिपूज्याभिनन्द्य च
4,17,2,brāhmaṇa-pramukhān varṇān bhṛtyāmātya-purodhasaḥ paurān jāna-padān śreṇīḥ prakṛtīḥ samapūjayat,ब्राह्मण-प्रमुखान् वर्णान् भृत्यामात्य-पुरोधसः पौरान् जान-पदान् श्रेणीः प्रकृतीः समपूजयत्
4,17,3,bhp_04.17.003 vidura uvāca kasmād dadhāra go-rūpaṃ dharitrī bahu-rūpiṇī yāṃ dudoha pṛthus tatra ko vatso dohanaṃ ca kim,भ्प्_०४.१७.००३ विदुर उवाच कस्माद् दधार गो-रूपं धरित्री बहु-रूपिणी यां दुदोह पृथुस् तत्र को वत्सो दोहनं च किम्
4,17,4,prakṛtyā viṣamā devī kṛtā tena samā katham tasya medhyaṃ hayaṃ devaḥ kasya hetor apāharat,प्रकृत्या विषमा देवी कृता तेन समा कथम् तस्य मेध्यं हयं देवः कस्य हेतोर् अपाहरत्
4,17,5,sanat-kumārād bhagavato brahman brahma-vid-uttamāt labdhvā jñānaṃ sa-vijñānaṃ rājarṣiḥ kāṃ gatiṃ gataḥ,सनत्-कुमाराद् भगवतो ब्रह्मन् ब्रह्म-विद्-उत्तमात् लब्ध्वा ज्ञानं स-विज्ञानं राजर्षिः कां गतिं गतः
4,17,6,yac cānyad api kṛṣṇasya bhavān bhagavataḥ prabhoḥ śravaḥ suśravasaḥ puṇyaṃ pūrva-deha-kathāśrayam,यच् चान्यद् अपि कृष्णस्य भवान् भगवतः प्रभोः श्रवः सुश्रवसः पुण्यं पूर्व-देह-कथाश्रयम्
4,17,7,bhaktāya me 'nuraktāya tava cādhokṣajasya ca vaktum arhasi yo 'duhyad vainya-rūpeṇa gām imām,भक्ताय मे ऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च वक्तुम् अर्हसि यो ऽदुह्यद् वैन्य-रूपेण गाम् इमाम्
4,17,8,bhp_04.17.008 sūta uvāca codito vidureṇaivaṃ vāsudeva-kathāṃ prati praśasya taṃ prīta-manā maitreyaḥ pratyabhāṣata,भ्प्_०४.१७.००८ सूत उवाच चोदितो विदुरेणैवं वासुदेव-कथां प्रति प्रशस्य तं प्रीत-मना मैत्रेयः प्रत्यभाषत
4,17,9,bhp_04.17.009 maitreya uvāca yadābhiṣiktaḥ pṛthur aṅga viprair āmantrito janatāyāś ca pālaḥ prajā niranne kṣiti-pṛṣṭha etya kṣut-kṣāma-dehāḥ patim abhyavocan,भ्प्_०४.१७.००९ मैत्रेय उवाच यदाभिषिक्तः पृथुर् अङ्ग विप्रैर् आमन्त्रितो जनतायाश् च पालः प्रजा निरन्ने क्षिति-पृष्ठ एत्य क्षुत्-क्षाम-देहाः पतिम् अभ्यवोचन्
4,17,10,vayaṃ rājañ jāṭhareṇābhitaptā yathāgninā koṭara-sthena vṛkṣāḥ tvām adya yātāḥ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ yaḥ sādhito vṛtti-karaḥ patir naḥ,वयं राजञ् जाठरेणाभितप्ता यथाग्निना कोटर-स्थेन वृक्षाः त्वाम् अद्य याताः शरणं शरण्यं यः साधितो वृत्ति-करः पतिर् नः
4,17,11,tan no bhavān īhatu rātave 'nnaṃ kṣudhārditānāṃ naradeva-deva yāvan na naṅkṣyāmaha ujjhitorjā vārtā-patis tvaṃ kila loka-pālaḥ,तन् नो भवान् ईहतु रातवे ऽन्नं क्षुधार्दितानां नरदेव-देव यावन् न नङ्क्ष्यामह उज्झितोर्जा वार्ता-पतिस् त्वं किल लोक-पालः
4,17,12,bhp_04.17.012 maitreya uvāca pṛthuḥ prajānāṃ karuṇaṃ niśamya paridevitam dīrghaṃ dadhyau kuruśreṣṭha nimittaṃ so 'nvapadyata,भ्प्_०४.१७.०१२ मैत्रेय उवाच पृथुः प्रजानां करुणं निशम्य परिदेवितम् दीर्घं दध्यौ कुरुश्रेष्ठ निमित्तं सो ऽन्वपद्यत
4,17,13,iti vyavasito buddhyā pragṛhīta-śarāsanaḥ sandadhe viśikhaṃ bhūmeḥ kruddhas tripura-hā yathā,इति व्यवसितो बुद्ध्या प्रगृहीत-शरासनः सन्दधे विशिखं भूमेः क्रुद्धस् त्रिपुर-हा यथा
4,17,14,pravepamānā dharaṇī niśāmyodāyudhaṃ ca tam gauḥ saty apādravad bhītā mṛgīva mṛgayu-drutā,प्रवेपमाना धरणी निशाम्योदायुधं च तम् गौः सत्य् अपाद्रवद् भीता मृगीव मृगयु-द्रुता
4,17,15,tām anvadhāvat tad vainyaḥ kupito 'tyaruṇekṣaṇaḥ śaraṃ dhanuṣi sandhāya yatra yatra palāyate,ताम् अन्वधावत् तद् वैन्यः कुपितो ऽत्यरुणेक्षणः शरं धनुषि सन्धाय यत्र यत्र पलायते
4,17,16,sā diśo vidiśo devī rodasī cāntaraṃ tayoḥ dhāvantī tatra tatrainaṃ dadarśānūdyatāyudham,सा दिशो विदिशो देवी रोदसी चान्तरं तयोः धावन्ती तत्र तत्रैनं ददर्शानूद्यतायुधम्
4,17,17,loke nāvindata trāṇaṃ vainyān mṛtyor iva prajāḥ trastā tadā nivavṛte hṛdayena vidūyatā,लोके नाविन्दत त्राणं वैन्यान् मृत्योर् इव प्रजाः त्रस्ता तदा निववृते हृदयेन विदूयता
4,17,18,uvāca ca mahā-bhāgaṃ dharma-jñāpanna-vatsala trāhi mām api bhūtānāṃ pālane 'vasthito bhavān,उवाच च महा-भागं धर्म-ज्ञापन्न-वत्सल त्राहि माम् अपि भूतानां पालने ऽवस्थितो भवान्
4,17,19,sa tvaṃ jighāṃsase kasmād dīnām akṛta-kilbiṣām ahaniṣyat kathaṃ yoṣāṃ dharma-jña iti yo mataḥ,स त्वं जिघांससे कस्माद् दीनाम् अकृत-किल्बिषाम् अहनिष्यत् कथं योषां धर्म-ज्ञ इति यो मतः
4,17,20,praharanti na vai strīṣu kṛtāgaḥsv api jantavaḥ kim uta tvad-vidhā rājan karuṇā dīna-vatsalāḥ,प्रहरन्ति न वै स्त्रीषु कृतागःस्व् अपि जन्तवः किम् उत त्वद्-विधा राजन् करुणा दीन-वत्सलाः
4,17,21,māṃ vipāṭyājarāṃ nāvaṃ yatra viśvaṃ pratiṣṭhitam ātmānaṃ ca prajāś cemāḥ katham ambhasi dhāsyasi,मां विपाट्याजरां नावं यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम् आत्मानं च प्रजाश् चेमाः कथम् अम्भसि धास्यसि
4,17,22,bhp_04.17.022 pṛthur uvāca vasudhe tvāṃ vadhiṣyāmi mac-chāsana-parāṅ-mukhīm bhāgaṃ barhiṣi yā vṛṅkte na tanoti ca no vasu,भ्प्_०४.१७.०२२ पृथुर् उवाच वसुधे त्वां वधिष्यामि मच्-छासन-पराङ्-मुखीम् भागं बर्हिषि या वृङ्क्ते न तनोति च नो वसु
4,17,23,yavasaṃ jagdhy anudinaṃ naiva dogdhy audhasaṃ payaḥ tasyām evaṃ hi duṣṭāyāṃ daṇḍo nātra na śasyate,यवसं जग्ध्य् अनुदिनं नैव दोग्ध्य् औधसं पयः तस्याम् एवं हि दुष्टायां दण्डो नात्र न शस्यते
4,17,24,tvaṃ khalv oṣadhi-bījāni prāk sṛṣṭāni svayambhuvā na muñcasy ātma-ruddhāni mām avajñāya manda-dhīḥ,त्वं खल्व् ओषधि-बीजानि प्राक् सृष्टानि स्वयम्भुवा न मुञ्चस्य् आत्म-रुद्धानि माम् अवज्ञाय मन्द-धीः
4,17,25,amūṣāṃ kṣut-parītānām ārtānāṃ paridevitam śamayiṣyāmi mad-bāṇair bhinnāyās tava medasā,अमूषां क्षुत्-परीतानाम् आर्तानां परिदेवितम् शमयिष्यामि मद्-बाणैर् भिन्नायास् तव मेदसा
4,17,26,pumān yoṣid uta klība ātma-sambhāvano 'dhamaḥ bhūteṣu niranukrośo nṛpāṇāṃ tad-vadho 'vadhaḥ,पुमान् योषिद् उत क्लीब आत्म-सम्भावनो ऽधमः भूतेषु निरनुक्रोशो नृपाणां तद्-वधो ऽवधः
4,17,27,tvāṃ stabdhāṃ durmadāṃ nītvā māyā-gāṃ tilaśaḥ śaraiḥ ātma-yoga-balenemā dhārayiṣyāmy ahaṃ prajāḥ,त्वां स्तब्धां दुर्मदां नीत्वा माया-गां तिलशः शरैः आत्म-योग-बलेनेमा धारयिष्याम्य् अहं प्रजाः
4,17,28,evaṃ manyumayīṃ mūrtiṃ kṛtāntam iva bibhratam praṇatā prāñjaliḥ prāha mahī sañjāta-vepathuḥ,एवं मन्युमयीं मूर्तिं कृतान्तम् इव बिभ्रतम् प्रणता प्राञ्जलिः प्राह मही सञ्जात-वेपथुः
4,17,29,bhp_04.17.029 dharovāca namaḥ parasmai puruṣāya māyayā vinyasta-nānā-tanave guṇātmane namaḥ svarūpānubhavena nirdhuta- dravya-kriyā-kāraka-vibhramormaye,भ्प्_०४.१७.०२९ धरोवाच नमः परस्मै पुरुषाय मायया विन्यस्त-नाना-तनवे गुणात्मने नमः स्वरूपानुभवेन निर्धुत- द्रव्य-क्रिया-कारक-विभ्रमोर्मये
4,17,30,yenāham ātmāyatanaṃ vinirmitā dhātrā yato 'yaṃ guṇa-sarga-saṅgrahaḥ sa eva māṃ hantum udāyudhaḥ svarāḍ upasthito 'nyaṃ śaraṇaṃ kam āśraye,येनाहम् आत्मायतनं विनिर्मिता धात्रा यतो ऽयं गुण-सर्ग-सङ्ग्रहः स एव मां हन्तुम् उदायुधः स्वराड् उपस्थितो ऽन्यं शरणं कम् आश्रये
4,17,31,ya etad ādāv asṛjac carācaraṃ sva-māyayātmāśrayayāvitarkyayā tayaiva so 'yaṃ kila goptum udyataḥ kathaṃ nu māṃ dharma-paro jighāṃsati,य एतद् आदाव् असृजच् चराचरं स्व-माययात्माश्रययावितर्क्यया तयैव सो ऽयं किल गोप्तुम् उद्यतः कथं नु मां धर्म-परो जिघांसति
4,17,32,nūnaṃ bateśasya samīhitaṃ janais tan-māyayā durjayayākṛtātmabhiḥ na lakṣyate yas tv akarod akārayad yo 'neka ekaḥ parataś ca īśvaraḥ,नूनं बतेशस्य समीहितं जनैस् तन्-मायया दुर्जययाकृतात्मभिः न लक्ष्यते यस् त्व् अकरोद् अकारयद् यो ऽनेक एकः परतश् च ईश्वरः
4,17,33,sargādi yo 'syānuruṇaddhi śaktibhir dravya-kriyā-kāraka-cetanātmabhiḥ tasmai samunnaddha-niruddha-śaktaye namaḥ parasmai puruṣāya vedhase,सर्गादि यो ऽस्यानुरुणद्धि शक्तिभिर् द्रव्य-क्रिया-कारक-चेतनात्मभिः तस्मै समुन्नद्ध-निरुद्ध-शक्तये नमः परस्मै पुरुषाय वेधसे
4,17,34,sa vai bhavān ātma-vinirmitaṃ jagad bhūtendriyāntaḥ-karaṇātmakaṃ vibho saṃsthāpayiṣyann aja māṃ rasātalād abhyujjahārāmbhasa ādi-sūkaraḥ,स वै भवान् आत्म-विनिर्मितं जगद् भूतेन्द्रियान्तः-करणात्मकं विभो संस्थापयिष्यन्न् अज मां रसातलाद् अभ्युज्जहाराम्भस आदि-सूकरः
4,17,35,apām upasthe mayi nāvy avasthitāḥ prajā bhavān adya rirakṣiṣuḥ kila sa vīra-mūrtiḥ samabhūd dharā-dharo yo māṃ payasy ugra-śaro jighāṃsasi,अपाम् उपस्थे मयि नाव्य् अवस्थिताः प्रजा भवान् अद्य रिरक्षिषुः किल स वीर-मूर्तिः समभूद् धरा-धरो यो मां पयस्य् उग्र-शरो जिघांससि
4,17,36,nūnaṃ janair īhitam īśvarāṇām asmad-vidhais tad-guṇa-sarga-māyayā na jñāyate mohita-citta-vartmabhis tebhyo namo vīra-yaśas-karebhyaḥ,नूनं जनैर् ईहितम् ईश्वराणाम् अस्मद्-विधैस् तद्-गुण-सर्ग-मायया न ज्ञायते मोहित-चित्त-वर्त्मभिस् तेभ्यो नमो वीर-यशस्-करेभ्यः
4,18,1,bhp_04.18.001 maitreya uvāca itthaṃ pṛthum abhiṣṭūya ruṣā prasphuritādharam punar āhāvanir bhītā saṃstabhyātmānam ātmanā,भ्प्_०४.१८.००१ मैत्रेय उवाच इत्थं पृथुम् अभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम् पुनर् आहावनिर् भीता संस्तभ्यात्मानम् आत्मना
4,18,2,sanniyacchābhibho manyuṃ nibodha śrāvitaṃ ca me sarvataḥ sāram ādatte yathā madhu-karo budhaḥ,सन्नियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे सर्वतः सारम् आदत्ते यथा मधु-करो बुधः
4,18,3,asmin loke 'thavāmuṣmin munibhis tattva-darśibhiḥ dṛṣṭā yogāḥ prayuktāś ca puṃsāṃ śreyaḥ-prasiddhaye,अस्मिन् लोके ऽथवामुष्मिन् मुनिभिस् तत्त्व-दर्शिभिः दृष्टा योगाः प्रयुक्ताश् च पुंसां श्रेयः-प्रसिद्धये
4,18,4,tān ātiṣṭhati yaḥ samyag upāyān pūrva-darśitān avaraḥ śraddhayopeta upeyān vindate 'ñjasā,तान् आतिष्ठति यः सम्यग् उपायान् पूर्व-दर्शितान् अवरः श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दते ऽञ्जसा
4,18,5,tān anādṛtya yo 'vidvān arthān ārabhate svayam tasya vyabhicaranty arthā ārabdhāś ca punaḥ punaḥ,तान् अनादृत्य यो ऽविद्वान् अर्थान् आरभते स्वयम् तस्य व्यभिचरन्त्य् अर्था आरब्धाश् च पुनः पुनः
4,18,6,purā sṛṣṭā hy oṣadhayo brahmaṇā yā viśāmpate bhujyamānā mayā dṛṣṭā asadbhir adhṛta-vrataiḥ,पुरा सृष्टा ह्य् ओषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते भुज्यमाना मया दृष्टा असद्भिर् अधृत-व्रतैः
4,18,7,apālitānādṛtā ca bhavadbhir loka-pālakaiḥ corī-bhūte 'tha loke 'haṃ yajñārthe 'grasam oṣadhīḥ,अपालितानादृता च भवद्भिर् लोक-पालकैः चोरी-भूते ऽथ लोके ऽहं यज्ञार्थे ऽग्रसम् ओषधीः
4,18,8,nūnaṃ tā vīrudhaḥ kṣīṇā mayi kālena bhūyasā tatra yogena dṛṣṭena bhavān ādātum arhati,नूनं ता वीरुधः क्षीणा मयि कालेन भूयसा तत्र योगेन दृष्टेन भवान् आदातुम् अर्हति
4,18,9,vatsaṃ kalpaya me vīra yenāhaṃ vatsalā tava dhokṣye kṣīramayān kāmān anurūpaṃ ca dohanam,वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव धोक्ष्ये क्षीरमयान् कामान् अनुरूपं च दोहनम्
4,18,10,dogdhāraṃ ca mahā-bāho bhūtānāṃ bhūta-bhāvana annam īpsitam ūrjasvad bhagavān vāñchate yadi,दोग्धारं च महा-बाहो भूतानां भूत-भावन अन्नम् ईप्सितम् ऊर्जस्वद् भगवान् वाञ्छते यदि
4,18,11,samāṃ ca kuru māṃ rājan deva-vṛṣṭaṃ yathā payaḥ apartāv api bhadraṃ te upāvarteta me vibho,समां च कुरु मां राजन् देव-वृष्टं यथा पयः अपर्ताव् अपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो
4,18,12,iti priyaṃ hitaṃ vākyaṃ bhuva ādāya bhūpatiḥ vatsaṃ kṛtvā manuṃ pāṇāv aduhat sakalauṣadhīḥ,इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपतिः वत्सं कृत्वा मनुं पाणाव् अदुहत् सकलौषधीः
4,18,13,tathāpare ca sarvatra sāram ādadate budhāḥ tato 'nye ca yathā-kāmaṃ duduhuḥ pṛthu-bhāvitām,तथापरे च सर्वत्र सारम् आददते बुधाः ततो ऽन्ये च यथा-कामं दुदुहुः पृथु-भाविताम्
4,18,14,ṛṣayo duduhur devīm indriyeṣv atha sattama vatsaṃ bṛhaspatiṃ kṛtvā payaś chandomayaṃ śuci,ऋषयो दुदुहुर् देवीम् इन्द्रियेष्व् अथ सत्तम वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश् छन्दोमयं शुचि
4,18,15,kṛtvā vatsaṃ sura-gaṇā indraṃ somam adūduhan hiraṇmayena pātreṇa vīryam ojo balaṃ payaḥ,कृत्वा वत्सं सुर-गणा इन्द्रं सोमम् अदूदुहन् हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यम् ओजो बलं पयः
4,18,16,daiteyā dānavā vatsaṃ prahlādam asurarṣabham vidhāyādūduhan kṣīram ayaḥ-pātre surāsavam,दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादम् असुरर्षभम् विधायादूदुहन् क्षीरम् अयः-पात्रे सुरासवम्
4,18,17,gandharvāpsaraso 'dhukṣan pātre padmamaye payaḥ vatsaṃ viśvāvasuṃ kṛtvā gāndharvaṃ madhu saubhagam,गन्धर्वाप्सरसो ऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पयः वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम्
4,18,18,vatsena pitaro 'ryamṇā kavyaṃ kṣīram adhukṣata āma-pātre mahā-bhāgāḥ śraddhayā śrāddha-devatāḥ,वत्सेन पितरो ऽर्यम्णा कव्यं क्षीरम् अधुक्षत आम-पात्रे महा-भागाः श्रद्धया श्राद्ध-देवताः
4,18,19,prakalpya vatsaṃ kapilaṃ siddhāḥ saṅkalpanāmayīm siddhiṃ nabhasi vidyāṃ ca ye ca vidyādharādayaḥ,प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धाः सङ्कल्पनामयीम् सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादयः
4,18,20,anye ca māyino māyām antardhānādbhutātmanām mayaṃ prakalpya vatsaṃ te duduhur dhāraṇāmayīm,अन्ये च मायिनो मायाम् अन्तर्धानाद्भुतात्मनाम् मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुर् धारणामयीम्
4,18,21,yakṣa-rakṣāṃsi bhūtāni piśācāḥ piśitāśanāḥ bhūteśa-vatsā duduhuḥ kapāle kṣatajāsavam,यक्ष-रक्षांसि भूतानि पिशाचाः पिशिताशनाः भूतेश-वत्सा दुदुहुः कपाले क्षतजासवम्
4,18,22,tathāhayo dandaśūkāḥ sarpā nāgāś ca takṣakam vidhāya vatsaṃ duduhur bila-pātre viṣaṃ payaḥ,तथाहयो दन्दशूकाः सर्पा नागाश् च तक्षकम् विधाय वत्सं दुदुहुर् बिल-पात्रे विषं पयः
4,18,23,paśavo yavasaṃ kṣīraṃ vatsaṃ kṛtvā ca go-vṛṣam araṇya-pātre cādhukṣan mṛgendreṇa ca daṃṣṭriṇaḥ,पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गो-वृषम् अरण्य-पात्रे चाधुक्षन् मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिणः
4,18,24,kravyādāḥ prāṇinaḥ kravyaṃ duduhuḥ sve kalevare suparṇa-vatsā vihagāś caraṃ cācaram eva ca,क्रव्यादाः प्राणिनः क्रव्यं दुदुहुः स्वे कलेवरे सुपर्ण-वत्सा विहगाश् चरं चाचरम् एव च
4,18,25,vaṭa-vatsā vanaspatayaḥ pṛthag rasamayaṃ payaḥ girayo himavad-vatsā nānā-dhātūn sva-sānuṣu,वट-वत्सा वनस्पतयः पृथग् रसमयं पयः गिरयो हिमवद्-वत्सा नाना-धातून् स्व-सानुषु
4,18,26,sarve sva-mukhya-vatsena sve sve pātre pṛthak payaḥ sarva-kāma-dughāṃ pṛthvīṃ duduhuḥ pṛthu-bhāvitām,सर्वे स्व-मुख्य-वत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक् पयः सर्व-काम-दुघां पृथ्वीं दुदुहुः पृथु-भाविताम्
4,18,27,evaṃ pṛthv-ādayaḥ pṛthvīm annādāḥ svannam ātmanaḥ doha-vatsādi-bhedena kṣīra-bhedaṃ kurūdvaha,एवं पृथ्व्-आदयः पृथ्वीम् अन्नादाः स्वन्नम् आत्मनः दोह-वत्सादि-भेदेन क्षीर-भेदं कुरूद्वह
4,18,28,tato mahīpatiḥ prītaḥ sarva-kāma-dughāṃ pṛthuḥ duhitṛtve cakāremāṃ premṇā duhitṛ-vatsalaḥ,ततो महीपतिः प्रीतः सर्व-काम-दुघां पृथुः दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृ-वत्सलः
4,18,29,cūrṇayan sva-dhanuṣ-koṭyā giri-kūṭāni rāja-rāṭ bhū-maṇḍalam idaṃ vainyaḥ prāyaś cakre samaṃ vibhuḥ,चूर्णयन् स्व-धनुष्-कोट्या गिरि-कूटानि राज-राट् भू-मण्डलम् इदं वैन्यः प्रायश् चक्रे समं विभुः
4,18,30,athāsmin bhagavān vainyaḥ prajānāṃ vṛttidaḥ pitā nivāsān kalpayāṃ cakre tatra tatra yathārhataḥ,अथास्मिन् भगवान् वैन्यः प्रजानां वृत्तिदः पिता निवासान् कल्पयां चक्रे तत्र तत्र यथार्हतः
4,18,31,grāmān puraḥ pattanāni durgāṇi vividhāni ca ghoṣān vrajān sa-śibirān ākarān kheṭa-kharvaṭān,ग्रामान् पुरः पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च घोषान् व्रजान् स-शिबिरान् आकरान् खेट-खर्वटान्
4,18,32,prāk pṛthor iha naivaiṣā pura-grāmādi-kalpanā yathā-sukhaṃ vasanti sma tatra tatrākutobhayāḥ,प्राक् पृथोर् इह नैवैषा पुर-ग्रामादि-कल्पना यथा-सुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभयाः
4,19,1,bhp_04.19.001 maitreya uvāca athādīkṣata rājā tu hayamedha-śatena saḥ brahmāvarte manoḥ kṣetre yatra prācī sarasvatī,भ्प्_०४.१९.००१ मैत्रेय उवाच अथादीक्षत राजा तु हयमेध-शतेन सः ब्रह्मावर्ते मनोः क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती
4,19,2,tad abhipretya bhagavān karmātiśayam ātmanaḥ śata-kratur na mamṛṣe pṛthor yajña-mahotsavam,तद् अभिप्रेत्य भगवान् कर्मातिशयम् आत्मनः शत-क्रतुर् न ममृषे पृथोर् यज्ञ-महोत्सवम्
4,19,3,yatra yajña-patiḥ sākṣād bhagavān harir īśvaraḥ anvabhūyata sarvātmā sarva-loka-guruḥ prabhuḥ,यत्र यज्ञ-पतिः साक्षाद् भगवान् हरिर् ईश्वरः अन्वभूयत सर्वात्मा सर्व-लोक-गुरुः प्रभुः
4,19,4,anvito brahma-śarvābhyāṃ loka-pālaiḥ sahānugaiḥ upagīyamāno gandharvair munibhiś cāpsaro-gaṇaiḥ,अन्वितो ब्रह्म-शर्वाभ्यां लोक-पालैः सहानुगैः उपगीयमानो गन्धर्वैर् मुनिभिश् चाप्सरो-गणैः
4,19,5,siddhā vidyādharā daityā dānavā guhyakādayaḥ sunanda-nanda-pramukhāḥ pārṣada-pravarā hareḥ,सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादयः सुनन्द-नन्द-प्रमुखाः पार्षद-प्रवरा हरेः
4,19,6,kapilo nārado datto yogeśāḥ sanakādayaḥ tam anvīyur bhāgavatā ye ca tat-sevanotsukāḥ,कपिलो नारदो दत्तो योगेशाः सनकादयः तम् अन्वीयुर् भागवता ये च तत्-सेवनोत्सुकाः
4,19,7,yatra dharma-dughā bhūmiḥ sarva-kāma-dughā satī dogdhi smābhīpsitān arthān yajamānasya bhārata,यत्र धर्म-दुघा भूमिः सर्व-काम-दुघा सती दोग्धि स्माभीप्सितान् अर्थान् यजमानस्य भारत
4,19,8,ūhuḥ sarva-rasān nadyaḥ kṣīra-dadhy-anna-go-rasān taravo bhūri-varṣmāṇaḥ prāsūyanta madhu-cyutaḥ,ऊहुः सर्व-रसान् नद्यः क्षीर-दध्य्-अन्न-गो-रसान् तरवो भूरि-वर्ष्माणः प्रासूयन्त मधु-च्युतः
4,19,9,sindhavo ratna-nikarān girayo 'nnaṃ catur-vidham upāyanam upājahruḥ sarve lokāḥ sa-pālakāḥ,सिन्धवो रत्न-निकरान् गिरयो ऽन्नं चतुर्-विधम् उपायनम् उपाजह्रुः सर्वे लोकाः स-पालकाः
4,19,10,iti cādhokṣajeśasya pṛthos tu paramodayam asūyan bhagavān indraḥ pratighātam acīkarat,इति चाधोक्षजेशस्य पृथोस् तु परमोदयम् असूयन् भगवान् इन्द्रः प्रतिघातम् अचीकरत्
4,19,11,carameṇāśvamedhena yajamāne yajuṣ-patim vainye yajña-paśuṃ spardhann apovāha tirohitaḥ,चरमेणाश्वमेधेन यजमाने यजुष्-पतिम् वैन्ये यज्ञ-पशुं स्पर्धन्न् अपोवाह तिरोहितः
4,19,12,tam atrir bhagavān aikṣat tvaramāṇaṃ vihāyasā āmuktam iva pākhaṇḍaṃ yo 'dharme dharma-vibhramaḥ,तम् अत्रिर् भगवान् ऐक्षत् त्वरमाणं विहायसा आमुक्तम् इव पाखण्डं यो ऽधर्मे धर्म-विभ्रमः
4,19,13,atriṇā codito hantuṃ pṛthu-putro mahā-rathaḥ anvadhāvata saṅkruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt,अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथु-पुत्रो महा-रथः अन्वधावत सङ्क्रुद्धस् तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्
4,19,14,taṃ tādṛśākṛtiṃ vīkṣya mene dharmaṃ śarīriṇam jaṭilaṃ bhasmanācchannaṃ tasmai bāṇaṃ na muñcati,तं तादृशाकृतिं वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम् जटिलं भस्मनाच्छन्नं तस्मै बाणं न मुञ्चति
4,19,15,vadhān nivṛttaṃ taṃ bhūyo hantave 'trir acodayat jahi yajña-hanaṃ tāta mahendraṃ vibudhādhamam,वधान् निवृत्तं तं भूयो हन्तवे ऽत्रिर् अचोदयत् जहि यज्ञ-हनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम्
4,19,16,evaṃ vainya-sutaḥ proktas tvaramāṇaṃ vihāyasā anvadravad abhikruddho rāvaṇaṃ gṛdhra-rāḍ iva,एवं वैन्य-सुतः प्रोक्तस् त्वरमाणं विहायसा अन्वद्रवद् अभिक्रुद्धो रावणं गृध्र-राड् इव
4,19,17,so 'śvaṃ rūpaṃ ca tad dhitvā tasmā antarhitaḥ svarāṭ vīraḥ sva-paśum ādāya pitur yajñam upeyivān,सो ऽश्वं रूपं च तद् धित्वा तस्मा अन्तर्हितः स्वराट् वीरः स्व-पशुम् आदाय पितुर् यज्ञम् उपेयिवान्
4,19,18,tat tasya cādbhutaṃ karma vicakṣya paramarṣayaḥ nāmadheyaṃ dadus tasmai vijitāśva iti prabho,तत् तस्य चाद्भुतं कर्म विचक्ष्य परमर्षयः नामधेयं ददुस् तस्मै विजिताश्व इति प्रभो
4,19,19,upasṛjya tamas tīvraṃ jahārāśvaṃ punar hariḥ caṣāla-yūpataś channo hiraṇya-raśanaṃ vibhuḥ,उपसृज्य तमस् तीव्रं जहाराश्वं पुनर् हरिः चषाल-यूपतश् छन्नो हिरण्य-रशनं विभुः
4,19,20,atriḥ sandarśayām āsa tvaramāṇaṃ vihāyasā kapāla-khaṭvāṅga-dharaṃ vīro nainam abādhata,अत्रिः सन्दर्शयाम् आस त्वरमाणं विहायसा कपाल-खट्वाङ्ग-धरं वीरो नैनम् अबाधत
4,19,21,atriṇā coditas tasmai sandadhe viśikhaṃ ruṣā so 'śvaṃ rūpaṃ ca tad dhitvā tasthāv antarhitaḥ svarāṭ,अत्रिणा चोदितस् तस्मै सन्दधे विशिखं रुषा सो ऽश्वं रूपं च तद् धित्वा तस्थाव् अन्तर्हितः स्वराट्
4,19,22,vīraś cāśvam upādāya pitṛ-yajñam athāvrajat tad avadyaṃ hare rūpaṃ jagṛhur jñāna-durbalāḥ,वीरश् चाश्वम् उपादाय पितृ-यज्ञम् अथाव्रजत् तद् अवद्यं हरे रूपं जगृहुर् ज्ञान-दुर्बलाः
4,19,23,yāni rūpāṇi jagṛhe indro haya-jihīrṣayā tāni pāpasya khaṇḍāni liṅgaṃ khaṇḍam ihocyate,यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हय-जिहीर्षया तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डम् इहोच्यते
4,19,24,evam indre haraty aśvaṃ vainya-yajña-jighāṃsayā tad-gṛhīta-visṛṣṭeṣu pākhaṇḍeṣu matir nṛṇām,एवम् इन्द्रे हरत्य् अश्वं वैन्य-यज्ञ-जिघांसया तद्-गृहीत-विसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर् नृणाम्
4,19,25,dharma ity upadharmeṣu nagna-rakta-paṭādiṣu prāyeṇa sajjate bhrāntyā peśaleṣu ca vāgmiṣu,धर्म इत्य् उपधर्मेषु नग्न-रक्त-पटादिषु प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु
4,19,26,tad abhijñāya bhagavān pṛthuḥ pṛthu-parākramaḥ indrāya kupito bāṇam ādattodyata-kārmukaḥ,तद् अभिज्ञाय भगवान् पृथुः पृथु-पराक्रमः इन्द्राय कुपितो बाणम् आदत्तोद्यत-कार्मुकः
4,19,27,tam ṛtvijaḥ śakra-vadhābhisandhitaṃ vicakṣya duṣprekṣyam asahya-raṃhasam nivārayām āsur aho mahā-mate na yujyate 'trānya-vadhaḥ pracoditāt,तम् ऋत्विजः शक्र-वधाभिसन्धितं विचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यम् असह्य-रंहसम् निवारयाम् आसुर् अहो महा-मते न युज्यते ऽत्रान्य-वधः प्रचोदितात्
4,19,28,vayaṃ marutvantam ihārtha-nāśanaṃ hvayāmahe tvac-chravasā hata-tviṣam ayātayāmopahavair anantaraṃ prasahya rājan juhavāma te 'hitam,वयं मरुत्वन्तम् इहार्थ-नाशनं ह्वयामहे त्वच्-छ्रवसा हत-त्विषम् अयातयामोपहवैर् अनन्तरं प्रसह्य राजन् जुहवाम ते ऽहितम्
4,19,29,ity āmantrya kratu-patiṃ vidurāsyartvijo ruṣā srug-ghastān juhvato 'bhyetya svayambhūḥ pratyaṣedhata,इत्य् आमन्त्र्य क्रतु-पतिं विदुरास्यर्त्विजो रुषा स्रुग्-घस्तान् जुह्वतो ऽभ्येत्य स्वयम्भूः प्रत्यषेधत
4,19,30,na vadhyo bhavatām indro yad yajño bhagavat-tanuḥ yaṃ jighāṃsatha yajñena yasyeṣṭās tanavaḥ surāḥ,न वध्यो भवताम् इन्द्रो यद् यज्ञो भगवत्-तनुः यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास् तनवः सुराः
4,19,31,tad idaṃ paśyata mahad- dharma-vyatikaraṃ dvijāḥ indreṇānuṣṭhitaṃ rājñaḥ karmaitad vijighāṃsatā,तद् इदं पश्यत महद्- धर्म-व्यतिकरं द्विजाः इन्द्रेणानुष्ठितं राज्ञः कर्मैतद् विजिघांसता
4,19,32,pṛthu-kīrteḥ pṛthor bhūyāt tarhy ekona-śata-kratuḥ alaṃ te kratubhiḥ sviṣṭair yad bhavān mokṣa-dharma-vit,पृथु-कीर्तेः पृथोर् भूयात् तर्ह्य् एकोन-शत-क्रतुः अलं ते क्रतुभिः स्विष्टैर् यद् भवान् मोक्ष-धर्म-वित्
4,19,33,naivātmane mahendrāya roṣam āhartum arhasi ubhāv api hi bhadraṃ te uttamaśloka-vigrahau,नैवात्मने महेन्द्राय रोषम् आहर्तुम् अर्हसि उभाव् अपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोक-विग्रहौ
4,19,34,māsmin mahārāja kṛthāḥ sma cintāṃ niśāmayāsmad-vaca ādṛtātmā yad dhyāyato daiva-hataṃ nu kartuṃ mano 'tiruṣṭaṃ viśate tamo 'ndham,मास्मिन् महाराज कृथाः स्म चिन्तां निशामयास्मद्-वच आदृतात्मा यद् ध्यायतो दैव-हतं नु कर्तुं मनो ऽतिरुष्टं विशते तमो ऽन्धम्
4,19,35,kratur viramatām eṣa deveṣu duravagrahaḥ dharma-vyatikaro yatra pākhaṇḍair indra-nirmitaiḥ,क्रतुर् विरमताम् एष देवेषु दुरवग्रहः धर्म-व्यतिकरो यत्र पाखण्डैर् इन्द्र-निर्मितैः
4,19,36,ebhir indropasaṃsṛṣṭaiḥ pākhaṇḍair hāribhir janam hriyamāṇaṃ vicakṣvainaṃ yas te yajña-dhrug aśva-muṭ,एभिर् इन्द्रोपसंसृष्टैः पाखण्डैर् हारिभिर् जनम् ह्रियमाणं विचक्ष्वैनं यस् ते यज्ञ-ध्रुग् अश्व-मुट्
4,19,37,bhavān paritrātum ihāvatīrṇo dharmaṃ janānāṃ samayānurūpam venāpacārād avaluptam adya tad-dehato viṣṇu-kalāsi vainya,भवान् परित्रातुम् इहावतीर्णो धर्मं जनानां समयानुरूपम् वेनापचाराद् अवलुप्तम् अद्य तद्-देहतो विष्णु-कलासि वैन्य
4,19,38,sa tvaṃ vimṛśyāsya bhavaṃ prajāpate saṅkalpanaṃ viśva-sṛjāṃ pipīpṛhi aindrīṃ ca māyām upadharma-mātaraṃ pracaṇḍa-pākhaṇḍa-pathaṃ prabho jahi,स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापते सङ्कल्पनं विश्व-सृजां पिपीपृहि ऐन्द्रीं च मायाम् उपधर्म-मातरं प्रचण्ड-पाखण्ड-पथं प्रभो जहि
4,19,39,bhp_04.19.039 maitreya uvāca itthaṃ sa loka-guruṇā samādiṣṭo viśāmpatiḥ tathā ca kṛtvā vātsalyaṃ maghonāpi ca sandadhe,भ्प्_०४.१९.०३९ मैत्रेय उवाच इत्थं स लोक-गुरुणा समादिष्टो विशाम्पतिः तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे
4,19,40,kṛtāvabhṛtha-snānāya pṛthave bhūri-karmaṇe varān dadus te varadā ye tad-barhiṣi tarpitāḥ,कृतावभृथ-स्नानाय पृथवे भूरि-कर्मणे वरान् ददुस् ते वरदा ये तद्-बर्हिषि तर्पिताः
4,19,41,viprāḥ satyāśiṣas tuṣṭāḥ śraddhayā labdha-dakṣiṇāḥ āśiṣo yuyujuḥ kṣattar ādi-rājāya sat-kṛtāḥ,विप्राः सत्याशिषस् तुष्टाः श्रद्धया लब्ध-दक्षिणाः आशिषो युयुजुः क्षत्तर् आदि-राजाय सत्-कृताः
4,19,42,tvayāhūtā mahā-bāho sarva eva samāgatāḥ pūjitā dāna-mānābhyāṃ pitṛ-devarṣi-mānavāḥ,त्वयाहूता महा-बाहो सर्व एव समागताः पूजिता दान-मानाभ्यां पितृ-देवर्षि-मानवाः
4,20,1,bhp_04.20.001 maitreya uvāca bhagavān api vaikuṇṭhaḥ sākaṃ maghavatā vibhuḥ yajñair yajña-patis tuṣṭo yajña-bhuk tam abhāṣata,भ्प्_०४.२०.००१ मैत्रेय उवाच भगवान् अपि वैकुण्ठः साकं मघवता विभुः यज्ञैर् यज्ञ-पतिस् तुष्टो यज्ञ-भुक् तम् अभाषत
4,20,2,bhp_04.20.002 śrī-bhagavān uvāca eṣa te 'kārṣīd bhaṅgaṃ haya-medha-śatasya ha kṣamāpayata ātmānam amuṣya kṣantum arhasi,भ्प्_०४.२०.००२ श्री-भगवान् उवाच एष ते ऽकार्षीद् भङ्गं हय-मेध-शतस्य ह क्षमापयत आत्मानम् अमुष्य क्षन्तुम् अर्हसि
4,20,3,sudhiyaḥ sādhavo loke naradeva narottamāḥ nābhidruhyanti bhūtebhyo yarhi nātmā kalevaram,सुधियः साधवो लोके नरदेव नरोत्तमाः नाभिद्रुह्यन्ति भूतेभ्यो यर्हि नात्मा कलेवरम्
4,20,4,puruṣā yadi muhyanti tvādṛśā deva-māyayā śrama eva paraṃ jāto dīrghayā vṛddha-sevayā,पुरुषा यदि मुह्यन्ति त्वादृशा देव-मायया श्रम एव परं जातो दीर्घया वृद्ध-सेवया
4,20,5,ataḥ kāyam imaṃ vidvān avidyā-kāma-karmabhiḥ ārabdha iti naivāsmin pratibuddho 'nuṣajjate,अतः कायम् इमं विद्वान् अविद्या-काम-कर्मभिः आरब्ध इति नैवास्मिन् प्रतिबुद्धो ऽनुषज्जते
4,20,6,asaṃsaktaḥ śarīre 'sminn amunotpādite gṛhe apatye draviṇe vāpi kaḥ kuryān mamatāṃ budhaḥ,असंसक्तः शरीरे ऽस्मिन्न् अमुनोत्पादिते गृहे अपत्ये द्रविणे वापि कः कुर्यान् ममतां बुधः
4,20,7,ekaḥ śuddhaḥ svayaṃ-jyotir nirguṇo 'sau guṇāśrayaḥ sarva-go 'nāvṛtaḥ sākṣī nirātmātmātmanaḥ paraḥ,एकः शुद्धः स्वयं-ज्योतिर् निर्गुणो ऽसौ गुणाश्रयः सर्व-गो ऽनावृतः साक्षी निरात्मात्मात्मनः परः
4,20,8,ya evaṃ santam ātmānam ātma-sthaṃ veda pūruṣaḥ nājyate prakṛti-stho 'pi tad-guṇaiḥ sa mayi sthitaḥ,य एवं सन्तम् आत्मानम् आत्म-स्थं वेद पूरुषः नाज्यते प्रकृति-स्थो ऽपि तद्-गुणैः स मयि स्थितः
4,20,9,yaḥ sva-dharmeṇa māṃ nityaṃ nirāśīḥ śraddhayānvitaḥ bhajate śanakais tasya mano rājan prasīdati,यः स्व-धर्मेण मां नित्यं निराशीः श्रद्धयान्वितः भजते शनकैस् तस्य मनो राजन् प्रसीदति
4,20,10,parityakta-guṇaḥ samyag darśano viśadāśayaḥ śāntiṃ me samavasthānaṃ brahma kaivalyam aśnute,परित्यक्त-गुणः सम्यग् दर्शनो विशदाशयः शान्तिं मे समवस्थानं ब्रह्म कैवल्यम् अश्नुते
4,20,11,udāsīnam ivādhyakṣaṃ dravya-jñāna-kriyātmanām kūṭa-stham imam ātmānaṃ yo vedāpnoti śobhanam,उदासीनम् इवाध्यक्षं द्रव्य-ज्ञान-क्रियात्मनाम् कूट-स्थम् इमम् आत्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम्
4,20,12,bhinnasya liṅgasya guṇa-pravāho dravya-kriyā-kāraka-cetanātmanaḥ dṛṣṭāsu sampatsu vipatsu sūrayo na vikriyante mayi baddha-sauhṛdāḥ,भिन्नस्य लिङ्गस्य गुण-प्रवाहो द्रव्य-क्रिया-कारक-चेतनात्मनः दृष्टासु सम्पत्सु विपत्सु सूरयो न विक्रियन्ते मयि बद्ध-सौहृदाः
4,20,13,samaḥ samānottama-madhyamādhamaḥ sukhe ca duḥkhe ca jitendriyāśayaḥ mayopakḷptākhila-loka-saṃyuto vidhatsva vīrākhila-loka-rakṣaṇam,समः समानोत्तम-मध्यमाधमः सुखे च दुःखे च जितेन्द्रियाशयः मयोपकॢप्ताखिल-लोक-संयुतो विधत्स्व वीराखिल-लोक-रक्षणम्
4,20,14,śreyaḥ prajā-pālanam eva rājño yat sāmparāye sukṛtāt ṣaṣṭham aṃśam hartānyathā hṛta-puṇyaḥ prajānām arakṣitā kara-hāro 'gham atti,श्रेयः प्रजा-पालनम् एव राज्ञो यत् साम्पराये सुकृतात् षष्ठम् अंशम् हर्तान्यथा हृत-पुण्यः प्रजानाम् अरक्षिता कर-हारो ऽघम् अत्ति
4,20,15,evaṃ dvijāgryānumatānuvṛtta- dharma-pradhāno 'nyatamo 'vitāsyāḥ hrasvena kālena gṛhopayātān draṣṭāsi siddhān anurakta-lokaḥ,एवं द्विजाग्र्यानुमतानुवृत्त- धर्म-प्रधानो ऽन्यतमो ऽवितास्याः ह्रस्वेन कालेन गृहोपयातान् द्रष्टासि सिद्धान् अनुरक्त-लोकः
4,20,16,varaṃ ca mat kañcana mānavendra vṛṇīṣva te 'haṃ guṇa-śīla-yantritaḥ nāhaṃ makhair vai sulabhas tapobhir yogena vā yat sama-citta-vartī,वरं च मत् कञ्चन मानवेन्द्र वृणीष्व ते ऽहं गुण-शील-यन्त्रितः नाहं मखैर् वै सुलभस् तपोभिर् योगेन वा यत् सम-चित्त-वर्ती
4,20,17,bhp_04.20.017 maitreya uvāca sa itthaṃ loka-guruṇā viṣvaksenena viśva-jit anuśāsita ādeśaṃ śirasā jagṛhe hareḥ,भ्प्_०४.२०.०१७ मैत्रेय उवाच स इत्थं लोक-गुरुणा विष्वक्सेनेन विश्व-जित् अनुशासित आदेशं शिरसा जगृहे हरेः
4,20,18,spṛśantaṃ pādayoḥ premṇā vrīḍitaṃ svena karmaṇā śata-kratuṃ pariṣvajya vidveṣaṃ visasarja ha,स्पृशन्तं पादयोः प्रेम्णा व्रीडितं स्वेन कर्मणा शत-क्रतुं परिष्वज्य विद्वेषं विससर्ज ह
4,20,19,bhagavān atha viśvātmā pṛthunopahṛtārhaṇaḥ samujjihānayā bhaktyā gṛhīta-caraṇāmbujaḥ,भगवान् अथ विश्वात्मा पृथुनोपहृतार्हणः समुज्जिहानया भक्त्या गृहीत-चरणाम्बुजः
4,20,20,prasthānābhimukho 'py enam anugraha-vilambitaḥ paśyan padma-palāśākṣo na pratasthe suhṛt satām,प्रस्थानाभिमुखो ऽप्य् एनम् अनुग्रह-विलम्बितः पश्यन् पद्म-पलाशाक्षो न प्रतस्थे सुहृत् सताम्
4,20,21,sa ādi-rājo racitāñjalir hariṃ vilokituṃ nāśakad aśru-locanaḥ na kiñcanovāca sa bāṣpa-viklavo hṛdopaguhyāmum adhād avasthitaḥ,स आदि-राजो रचिताञ्जलिर् हरिं विलोकितुं नाशकद् अश्रु-लोचनः न किञ्चनोवाच स बाष्प-विक्लवो हृदोपगुह्यामुम् अधाद् अवस्थितः
4,20,22,athāvamṛjyāśru-kalā vilokayann atṛpta-dṛg-gocaram āha pūruṣam padā spṛśantaṃ kṣitim aṃsa unnate vinyasta-hastāgram uraṅga-vidviṣaḥ,अथावमृज्याश्रु-कला विलोकयन्न् अतृप्त-दृग्-गोचरम् आह पूरुषम् पदा स्पृशन्तं क्षितिम् अंस उन्नते विन्यस्त-हस्ताग्रम् उरङ्ग-विद्विषः
4,20,23,bhp_04.20.023 pṛthur uvāca varān vibho tvad varadeśvarād budhaḥ kathaṃ vṛṇīte guṇa-vikriyātmanām ye nārakāṇām api santi dehināṃ tān īśa kaivalya-pate vṛṇe na ca,भ्प्_०४.२०.०२३ पृथुर् उवाच वरान् विभो त्वद् वरदेश्वराद् बुधः कथं वृणीते गुण-विक्रियात्मनाम् ये नारकाणाम् अपि सन्ति देहिनां तान् ईश कैवल्य-पते वृणे न च
4,20,24,na kāmaye nātha tad apy ahaṃ kvacin na yatra yuṣmac-caraṇāmbujāsavaḥ mahattamāntar-hṛdayān mukha-cyuto vidhatsva karṇāyutam eṣa me varaḥ,न कामये नाथ तद् अप्य् अहं क्वचिन् न यत्र युष्मच्-चरणाम्बुजासवः महत्तमान्तर्-हृदयान् मुख-च्युतो विधत्स्व कर्णायुतम् एष मे वरः
4,20,25,sa uttamaśloka mahan-mukha-cyuto bhavat-padāmbhoja-sudhā kaṇānilaḥ smṛtiṃ punar vismṛta-tattva-vartmanāṃ kuyogināṃ no vitaraty alaṃ varaiḥ,स उत्तमश्लोक महन्-मुख-च्युतो भवत्-पदाम्भोज-सुधा कणानिलः स्मृतिं पुनर् विस्मृत-तत्त्व-वर्त्मनां कुयोगिनां नो वितरत्य् अलं वरैः
4,20,26,yaśaḥ śivaṃ suśrava ārya-saṅgame yadṛcchayā copaśṛṇoti te sakṛt kathaṃ guṇa-jño viramed vinā paśuṃ śrīr yat pravavre guṇa-saṅgrahecchayā,यशः शिवं सुश्रव आर्य-सङ्गमे यदृच्छया चोपशृणोति ते सकृत् कथं गुण-ज्ञो विरमेद् विना पशुं श्रीर् यत् प्रवव्रे गुण-सङ्ग्रहेच्छया
4,20,27,athābhaje tvākhila-pūruṣottamaṃ guṇālayaṃ padma-kareva lālasaḥ apy āvayor eka-pati-spṛdhoḥ kalir na syāt kṛta-tvac-caraṇaika-tānayoḥ,अथाभजे त्वाखिल-पूरुषोत्तमं गुणालयं पद्म-करेव लालसः अप्य् आवयोर् एक-पति-स्पृधोः कलिर् न स्यात् कृत-त्वच्-चरणैक-तानयोः
4,20,28,jagaj-jananyāṃ jagad-īśa vaiśasaṃ syād eva yat-karmaṇi naḥ samīhitam karoṣi phalgv apy uru dīna-vatsalaḥ sva eva dhiṣṇye 'bhiratasya kiṃ tayā,जगज्-जनन्यां जगद्-ईश वैशसं स्याद् एव यत्-कर्मणि नः समीहितम् करोषि फल्ग्व् अप्य् उरु दीन-वत्सलः स्व एव धिष्ण्ये ऽभिरतस्य किं तया
4,20,29,bhajanty atha tvām ata eva sādhavo vyudasta-māyā-guṇa-vibhramodayam bhavat-padānusmaraṇād ṛte satāṃ nimittam anyad bhagavan na vidmahe,भजन्त्य् अथ त्वाम् अत एव साधवो व्युदस्त-माया-गुण-विभ्रमोदयम् भवत्-पदानुस्मरणाद् ऋते सतां निमित्तम् अन्यद् भगवन् न विद्महे
4,20,30,manye giraṃ te jagatāṃ vimohinīṃ varaṃ vṛṇīṣveti bhajantam āttha yat vācā nu tantyā yadi te jano 'sitaḥ kathaṃ punaḥ karma karoti mohitaḥ,मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनीं वरं वृणीष्वेति भजन्तम् आत्थ यत् वाचा नु तन्त्या यदि ते जनो ऽसितः कथं पुनः कर्म करोति मोहितः
4,20,31,tvan-māyayāddhā jana īśa khaṇḍito yad anyad āśāsta ṛtātmano 'budhaḥ yathā cared bāla-hitaṃ pitā svayaṃ tathā tvam evārhasi naḥ samīhitum,त्वन्-माययाद्धा जन ईश खण्डितो यद् अन्यद् आशास्त ऋतात्मनो ऽबुधः यथा चरेद् बाल-हितं पिता स्वयं तथा त्वम् एवार्हसि नः समीहितुम्
4,20,32,bhp_04.20.032 maitreya uvāca ity ādi-rājena nutaḥ sa viśva-dṛk tam āha rājan mayi bhaktir astu te diṣṭyedṛśī dhīr mayi te kṛtā yayā māyāṃ madīyāṃ tarati sma dustyajām,भ्प्_०४.२०.०३२ मैत्रेय उवाच इत्य् आदि-राजेन नुतः स विश्व-दृक् तम् आह राजन् मयि भक्तिर् अस्तु ते दिष्ट्येदृशी धीर् मयि ते कृता यया मायां मदीयां तरति स्म दुस्त्यजाम्
4,20,33,tat tvaṃ kuru mayādiṣṭam apramattaḥ prajāpate mad-ādeśa-karo lokaḥ sarvatrāpnoti śobhanam,तत् त्वं कुरु मयादिष्टम् अप्रमत्तः प्रजापते मद्-आदेश-करो लोकः सर्वत्राप्नोति शोभनम्
4,20,34,bhp_04.20.034 maitreya uvāca iti vainyasya rājarṣeḥ pratinandyārthavad vacaḥ pūjito 'nugṛhītvainaṃ gantuṃ cakre 'cyuto matim,भ्प्_०४.२०.०३४ मैत्रेय उवाच इति वैन्यस्य राजर्षेः प्रतिनन्द्यार्थवद् वचः पूजितो ऽनुगृहीत्वैनं गन्तुं चक्रे ऽच्युतो मतिम्
4,20,35,devarṣi-pitṛ-gandharva- siddha-cāraṇa-pannagāḥ kinnarāpsaraso martyāḥ khagā bhūtāny anekaśaḥ,देवर्षि-पितृ-गन्धर्व- सिद्ध-चारण-पन्नगाः किन्नराप्सरसो मर्त्याः खगा भूतान्य् अनेकशः
4,20,36,yajñeśvara-dhiyā rājñā vāg-vittāñjali-bhaktitaḥ sabhājitā yayuḥ sarve vaikuṇṭhānugatās tataḥ,यज्ञेश्वर-धिया राज्ञा वाग्-वित्ताञ्जलि-भक्तितः सभाजिता ययुः सर्वे वैकुण्ठानुगतास् ततः
4,20,37,bhagavān api rājarṣeḥ sopādhyāyasya cācyutaḥ harann iva mano 'muṣya sva-dhāma pratyapadyata,भगवान् अपि राजर्षेः सोपाध्यायस्य चाच्युतः हरन्न् इव मनो ऽमुष्य स्व-धाम प्रत्यपद्यत
4,20,38,adṛṣṭāya namaskṛtya nṛpaḥ sandarśitātmane avyaktāya ca devānāṃ devāya sva-puraṃ yayau,अदृष्टाय नमस्कृत्य नृपः सन्दर्शितात्मने अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्व-पुरं ययौ
4,21,1,bhp_04.21.001 maitreya uvāca mauktikaiḥ kusuma-sragbhir dukūlaiḥ svarṇa-toraṇaiḥ mahā-surabhibhir dhūpair maṇḍitaṃ tatra tatra vai,भ्प्_०४.२१.००१ मैत्रेय उवाच मौक्तिकैः कुसुम-स्रग्भिर् दुकूलैः स्वर्ण-तोरणैः महा-सुरभिभिर् धूपैर् मण्डितं तत्र तत्र वै
4,21,2,candanāguru-toyārdra- rathyā-catvara-mārgavat puṣpākṣata-phalais tokmair lājair arcirbhir arcitam,चन्दनागुरु-तोयार्द्र- रथ्या-चत्वर-मार्गवत् पुष्पाक्षत-फलैस् तोक्मैर् लाजैर् अर्चिर्भिर् अर्चितम्
4,21,3,savṛndaiḥ kadalī-stambhaiḥ pūga-potaiḥ pariṣkṛtam taru-pallava-mālābhiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam,सवृन्दैः कदली-स्तम्भैः पूग-पोतैः परिष्कृतम् तरु-पल्लव-मालाभिः सर्वतः समलङ्कृतम्
4,21,4,prajās taṃ dīpa-balibhiḥ sambhṛtāśeṣa-maṅgalaiḥ abhīyur mṛṣṭa-kanyāś ca mṛṣṭa-kuṇḍala-maṇḍitāḥ,प्रजास् तं दीप-बलिभिः सम्भृताशेष-मङ्गलैः अभीयुर् मृष्ट-कन्याश् च मृष्ट-कुण्डल-मण्डिताः
4,21,5,śaṅkha-dundubhi-ghoṣeṇa brahma-ghoṣeṇa cartvijām viveśa bhavanaṃ vīraḥ stūyamāno gata-smayaḥ,शङ्ख-दुन्दुभि-घोषेण ब्रह्म-घोषेण चर्त्विजाम् विवेश भवनं वीरः स्तूयमानो गत-स्मयः
4,21,6,pūjitaḥ pūjayām āsa tatra tatra mahā-yaśāḥ paurāñ jānapadāṃs tāṃs tān prītaḥ priya-vara-pradaḥ,पूजितः पूजयाम् आस तत्र तत्र महा-यशाः पौराञ् जानपदांस् तांस् तान् प्रीतः प्रिय-वर-प्रदः
4,21,7,sa evam ādīny anavadya-ceṣṭitaḥ karmāṇi bhūyāṃsi mahān mahattamaḥ kurvan śaśāsāvani-maṇḍalaṃ yaśaḥ sphītaṃ nidhāyāruruhe paraṃ padam,स एवम् आदीन्य् अनवद्य-चेष्टितः कर्माणि भूयांसि महान् महत्तमः कुर्वन् शशासावनि-मण्डलं यशः स्फीतं निधायारुरुहे परं पदम्
4,21,8,bhp_04.21.008 sūta uvāca tad ādi-rājasya yaśo vijṛmbhitaṃ guṇair aśeṣair guṇavat-sabhājitam kṣattā mahā-bhāgavataḥ sadaspate kauṣāraviṃ prāha gṛṇantam arcayan,भ्प्_०४.२१.००८ सूत उवाच तद् आदि-राजस्य यशो विजृम्भितं गुणैर् अशेषैर् गुणवत्-सभाजितम् क्षत्ता महा-भागवतः सदस्पते कौषारविं प्राह गृणन्तम् अर्चयन्
4,21,9,bhp_04.21.009 vidura uvāca so 'bhiṣiktaḥ pṛthur viprair labdhāśeṣa-surārhaṇaḥ bibhrat sa vaiṣṇavaṃ tejo bāhvor yābhyāṃ dudoha gām,भ्प्_०४.२१.००९ विदुर उवाच सो ऽभिषिक्तः पृथुर् विप्रैर् लब्धाशेष-सुरार्हणः बिभ्रत् स वैष्णवं तेजो बाह्वोर् याभ्यां दुदोह गाम्
4,21,10,ko nv asya kīrtiṃ na śṛṇoty abhijño yad-vikramocchiṣṭam aśeṣa-bhūpāḥ lokāḥ sa-pālā upajīvanti kāmam adyāpi tan me vada karma śuddham,को न्व् अस्य कीर्तिं न शृणोत्य् अभिज्ञो यद्-विक्रमोच्छिष्टम् अशेष-भूपाः लोकाः स-पाला उपजीवन्ति कामम् अद्यापि तन् मे वद कर्म शुद्धम्
4,21,11,bhp_04.21.011 maitreya uvāca gaṅgā-yamunayor nadyor antarā kṣetram āvasan ārabdhān eva bubhuje bhogān puṇya-jihāsayā,भ्प्_०४.२१.०११ मैत्रेय उवाच गङ्गा-यमुनयोर् नद्योर् अन्तरा क्षेत्रम् आवसन् आरब्धान् एव बुभुजे भोगान् पुण्य-जिहासया
4,21,12,sarvatrāskhalitādeśaḥ sapta-dvīpaika-daṇḍa-dhṛk anyatra brāhmaṇa-kulād anyatrācyuta-gotrataḥ,सर्वत्रास्खलितादेशः सप्त-द्वीपैक-दण्ड-धृक् अन्यत्र ब्राह्मण-कुलाद् अन्यत्राच्युत-गोत्रतः
4,21,13,ekadāsīn mahā-satra- dīkṣā tatra divaukasām samājo brahmarṣīṇāṃ ca rājarṣīṇāṃ ca sattama,एकदासीन् महा-सत्र- दीक्षा तत्र दिवौकसाम् समाजो ब्रह्मर्षीणां च राजर्षीणां च सत्तम
4,21,14,tasminn arhatsu sarveṣu sv-arciteṣu yathārhataḥ utthitaḥ sadaso madhye tārāṇām uḍurāḍ iva,तस्मिन्न् अर्हत्सु सर्वेषु स्व्-अर्चितेषु यथार्हतः उत्थितः सदसो मध्ये ताराणाम् उडुराड् इव
4,21,15,prāṃśuḥ pīnāyata-bhujo gauraḥ kañjāruṇekṣaṇaḥ sunāsaḥ sumukhaḥ saumyaḥ pīnāṃsaḥ sudvija-smitaḥ,प्रांशुः पीनायत-भुजो गौरः कञ्जारुणेक्षणः सुनासः सुमुखः सौम्यः पीनांसः सुद्विज-स्मितः
4,21,16,vyūḍha-vakṣā bṛhac-chroṇir vali-valgu-dalodaraḥ āvarta-nābhir ojasvī kāñcanorur udagra-pāt,व्यूढ-वक्षा बृहच्-छ्रोणिर् वलि-वल्गु-दलोदरः आवर्त-नाभिर् ओजस्वी काञ्चनोरुर् उदग्र-पात्
4,21,17,sūkṣma-vakrāsita-snigdha- mūrdhajaḥ kambu-kandharaḥ mahā-dhane dukūlāgrye paridhāyopavīya ca,सूक्ष्म-वक्रासित-स्निग्ध- मूर्धजः कम्बु-कन्धरः महा-धने दुकूलाग्र्ये परिधायोपवीय च
4,21,18,vyañjitāśeṣa-gātra-śrīr niyame nyasta-bhūṣaṇaḥ kṛṣṇājina-dharaḥ śrīmān kuśa-pāṇiḥ kṛtocitaḥ,व्यञ्जिताशेष-गात्र-श्रीर् नियमे न्यस्त-भूषणः कृष्णाजिन-धरः श्रीमान् कुश-पाणिः कृतोचितः
4,21,19,śiśira-snigdha-tārākṣaḥ samaikṣata samantataḥ ūcivān idam urvīśaḥ sadaḥ saṃharṣayann iva,शिशिर-स्निग्ध-ताराक्षः समैक्षत समन्ततः ऊचिवान् इदम् उर्वीशः सदः संहर्षयन्न् इव
4,21,20,cāru citra-padaṃ ślakṣṇaṃ mṛṣṭaṃ gūḍham aviklavam sarveṣām upakārārthaṃ tadā anuvadann iva,चारु चित्र-पदं श्लक्ष्णं मृष्टं गूढम् अविक्लवम् सर्वेषाम् उपकारार्थं तदा अनुवदन्न् इव
4,21,21,bhp_04.21.021 rājovāca sabhyāḥ śṛṇuta bhadraṃ vaḥ sādhavo ya ihāgatāḥ satsu jijñāsubhir dharmam āvedyaṃ sva-manīṣitam,भ्प्_०४.२१.०२१ राजोवाच सभ्याः शृणुत भद्रं वः साधवो य इहागताः सत्सु जिज्ञासुभिर् धर्मम् आवेद्यं स्व-मनीषितम्
4,21,22,ahaṃ daṇḍa-dharo rājā prajānām iha yojitaḥ rakṣitā vṛttidaḥ sveṣu setuṣu sthāpitā pṛthak,अहं दण्ड-धरो राजा प्रजानाम् इह योजितः रक्षिता वृत्तिदः स्वेषु सेतुषु स्थापिता पृथक्
4,21,23,tasya me tad-anuṣṭhānād yān āhur brahma-vādinaḥ lokāḥ syuḥ kāma-sandohā yasya tuṣyati diṣṭa-dṛk,तस्य मे तद्-अनुष्ठानाद् यान् आहुर् ब्रह्म-वादिनः लोकाः स्युः काम-सन्दोहा यस्य तुष्यति दिष्ट-दृक्
4,21,24,ya uddharet karaṃ rājā prajā dharmeṣv aśikṣayan prajānāṃ śamalaṃ bhuṅkte bhagaṃ ca svaṃ jahāti saḥ,य उद्धरेत् करं राजा प्रजा धर्मेष्व् अशिक्षयन् प्रजानां शमलं भुङ्क्ते भगं च स्वं जहाति सः
4,21,25,tat prajā bhartṛ-piṇḍārthaṃ svārtham evānasūyavaḥ kurutādhokṣaja-dhiyas tarhi me 'nugrahaḥ kṛtaḥ,तत् प्रजा भर्तृ-पिण्डार्थं स्वार्थम् एवानसूयवः कुरुताधोक्षज-धियस् तर्हि मे ऽनुग्रहः कृतः
4,21,26,yūyaṃ tad anumodadhvaṃ pitṛ-devarṣayo 'malāḥ kartuḥ śāstur anujñātus tulyaṃ yat pretya tat phalam,यूयं तद् अनुमोदध्वं पितृ-देवर्षयो ऽमलाः कर्तुः शास्तुर् अनुज्ञातुस् तुल्यं यत् प्रेत्य तत् फलम्
4,21,27,asti yajña-patir nāma keṣāñcid arha-sattamāḥ ihāmutra ca lakṣyante jyotsnāvatyaḥ kvacid bhuvaḥ,अस्ति यज्ञ-पतिर् नाम केषाञ्चिद् अर्ह-सत्तमाः इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्यः क्वचिद् भुवः
4,21,28,manor uttānapādasya dhruvasyāpi mahīpateḥ priyavratasya rājarṣer aṅgasyāsmat-pituḥ pituḥ,मनोर् उत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपतेः प्रियव्रतस्य राजर्षेर् अङ्गस्यास्मत्-पितुः पितुः
4,21,29,īdṛśānām athānyeṣām ajasya ca bhavasya ca prahlādasya baleś cāpi kṛtyam asti gadābhṛtā,ईदृशानाम् अथान्येषाम् अजस्य च भवस्य च प्रह्लादस्य बलेश् चापि कृत्यम् अस्ति गदाभृता
4,21,30,dauhitrādīn ṛte mṛtyoḥ śocyān dharma-vimohitān varga-svargāpavargāṇāṃ prāyeṇaikātmya-hetunā,दौहित्रादीन् ऋते मृत्योः शोच्यान् धर्म-विमोहितान् वर्ग-स्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्म्य-हेतुना
4,21,31,yat-pāda-sevābhirucis tapasvinām aśeṣa-janmopacitaṃ malaṃ dhiyaḥ sadyaḥ kṣiṇoty anvaham edhatī satī yathā padāṅguṣṭha-viniḥsṛtā sarit,यत्-पाद-सेवाभिरुचिस् तपस्विनाम् अशेष-जन्मोपचितं मलं धियः सद्यः क्षिणोत्य् अन्वहम् एधती सती यथा पदाङ्गुष्ठ-विनिःसृता सरित्
4,21,32,vinirdhutāśeṣa-mano-malaḥ pumān asaṅga-vijñāna-viśeṣa-vīryavān yad-aṅghri-mūle kṛta-ketanaḥ punar na saṃsṛtiṃ kleśa-vahāṃ prapadyate,विनिर्धुताशेष-मनो-मलः पुमान् असङ्ग-विज्ञान-विशेष-वीर्यवान् यद्-अङ्घ्रि-मूले कृत-केतनः पुनर् न संसृतिं क्लेश-वहां प्रपद्यते
4,21,33,tam eva yūyaṃ bhajatātma-vṛttibhir mano-vacaḥ-kāya-guṇaiḥ sva-karmabhiḥ amāyinaḥ kāma-dughāṅghri-paṅkajaṃ yathādhikārāvasitārtha-siddhayaḥ,तम् एव यूयं भजतात्म-वृत्तिभिर् मनो-वचः-काय-गुणैः स्व-कर्मभिः अमायिनः काम-दुघाङ्घ्रि-पङ्कजं यथाधिकारावसितार्थ-सिद्धयः
4,21,34,asāv ihāneka-guṇo 'guṇo 'dhvaraḥ pṛthag-vidha-dravya-guṇa-kriyoktibhiḥ sampadyate 'rthāśaya-liṅga-nāmabhir viśuddha-vijñāna-ghanaḥ svarūpataḥ,असाव् इहानेक-गुणो ऽगुणो ऽध्वरः पृथग्-विध-द्रव्य-गुण-क्रियोक्तिभिः सम्पद्यते ऽर्थाशय-लिङ्ग-नामभिर् विशुद्ध-विज्ञान-घनः स्वरूपतः
4,21,35,pradhāna-kālāśaya-dharma-saṅgrahe śarīra eṣa pratipadya cetanām kriyā-phalatvena vibhur vibhāvyate yathānalo dāruṣu tad-guṇātmakaḥ,प्रधान-कालाशय-धर्म-सङ्ग्रहे शरीर एष प्रतिपद्य चेतनाम् क्रिया-फलत्वेन विभुर् विभाव्यते यथानलो दारुषु तद्-गुणात्मकः
4,21,36,aho mamāmī vitaranty anugrahaṃ hariṃ guruṃ yajña-bhujām adhīśvaram sva-dharma-yogena yajanti māmakā nirantaraṃ kṣoṇi-tale dṛḍha-vratāḥ,अहो ममामी वितरन्त्य् अनुग्रहं हरिं गुरुं यज्ञ-भुजाम् अधीश्वरम् स्व-धर्म-योगेन यजन्ति मामका निरन्तरं क्षोणि-तले दृढ-व्रताः
4,21,37,mā jātu tejaḥ prabhaven maharddhibhis titikṣayā tapasā vidyayā ca dedīpyamāne 'jita-devatānāṃ kule svayaṃ rāja-kulād dvijānām,मा जातु तेजः प्रभवेन् महर्द्धिभिस् तितिक्षया तपसा विद्यया च देदीप्यमाने ऽजित-देवतानां कुले स्वयं राज-कुलाद् द्विजानाम्
4,21,38,brahmaṇya-devaḥ puruṣaḥ purātano nityaṃ harir yac-caraṇābhivandanāt avāpa lakṣmīm anapāyinīṃ yaśo jagat-pavitraṃ ca mahattamāgraṇīḥ,ब्रह्मण्य-देवः पुरुषः पुरातनो नित्यं हरिर् यच्-चरणाभिवन्दनात् अवाप लक्ष्मीम् अनपायिनीं यशो जगत्-पवित्रं च महत्तमाग्रणीः
4,21,39,yat-sevayāśeṣa-guhāśayaḥ sva-rāḍ vipra-priyas tuṣyati kāmam īśvaraḥ tad eva tad-dharma-parair vinītaiḥ sarvātmanā brahma-kulaṃ niṣevyatām,यत्-सेवयाशेष-गुहाशयः स्व-राड् विप्र-प्रियस् तुष्यति कामम् ईश्वरः तद् एव तद्-धर्म-परैर् विनीतैः सर्वात्मना ब्रह्म-कुलं निषेव्यताम्
4,21,40,pumān labhetānativelam ātmanaḥ prasīdato 'tyanta-śamaṃ svataḥ svayam yan-nitya-sambandha-niṣevayā tataḥ paraṃ kim atrāsti mukhaṃ havir-bhujām,पुमान् लभेतानतिवेलम् आत्मनः प्रसीदतो ऽत्यन्त-शमं स्वतः स्वयम् यन्-नित्य-सम्बन्ध-निषेवया ततः परं किम् अत्रास्ति मुखं हविर्-भुजाम्
4,21,41,aśnāty anantaḥ khalu tattva-kovidaiḥ śraddhā-hutaṃ yan-mukha ijya-nāmabhiḥ na vai tathā cetanayā bahiṣ-kṛte hutāśane pāramahaṃsya-paryaguḥ,अश्नात्य् अनन्तः खलु तत्त्व-कोविदैः श्रद्धा-हुतं यन्-मुख इज्य-नामभिः न वै तथा चेतनया बहिष्-कृते हुताशने पारमहंस्य-पर्यगुः
4,21,42,yad brahma nityaṃ virajaṃ sanātanaṃ śraddhā-tapo-maṅgala-mauna-saṃyamaiḥ samādhinā bibhrati hārtha-dṛṣṭaye yatredam ādarśa ivāvabhāsate,यद् ब्रह्म नित्यं विरजं सनातनं श्रद्धा-तपो-मङ्गल-मौन-संयमैः समाधिना बिभ्रति हार्थ-दृष्टये यत्रेदम् आदर्श इवावभासते
4,21,43,teṣām ahaṃ pāda-saroja-reṇum āryā vaheyādhi-kirīṭam āyuḥ yaṃ nityadā bibhrata āśu pāpaṃ naśyaty amuṃ sarva-guṇā bhajanti,तेषाम् अहं पाद-सरोज-रेणुम् आर्या वहेयाधि-किरीटम् आयुः यं नित्यदा बिभ्रत आशु पापं नश्यत्य् अमुं सर्व-गुणा भजन्ति
4,21,44,guṇāyanaṃ śīla-dhanaṃ kṛta-jñaṃ vṛddhāśrayaṃ saṃvṛṇate 'nu sampadaḥ prasīdatāṃ brahma-kulaṃ gavāṃ ca janārdanaḥ sānucaraś ca mahyam,गुणायनं शील-धनं कृत-ज्ञं वृद्धाश्रयं संवृणते ऽनु सम्पदः प्रसीदतां ब्रह्म-कुलं गवां च जनार्दनः सानुचरश् च मह्यम्
4,21,46,bhp_04.21.045 maitreya uvāca iti bruvāṇaṃ nṛpatiṃ pitṛ-deva-dvijātayaḥ tuṣṭuvur hṛṣṭa-manasaḥ sādhu-vādena sādhavaḥ,भ्प्_०४.२१.०४५ मैत्रेय उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं पितृ-देव-द्विजातयः तुष्टुवुर् हृष्ट-मनसः साधु-वादेन साधवः
4,21,47,putreṇa jayate lokān iti satyavatī śrutiḥ brahma-daṇḍa-hataḥ pāpo yad veno 'tyatarat tamaḥ,पुत्रेण जयते लोकान् इति सत्यवती श्रुतिः ब्रह्म-दण्ड-हतः पापो यद् वेनो ऽत्यतरत् तमः
4,21,48,hiraṇyakaśipuś cāpi bhagavan-nindayā tamaḥ vivikṣur atyagāt sūnoḥ prahlādasyānubhāvataḥ,हिरण्यकशिपुश् चापि भगवन्-निन्दया तमः विविक्षुर् अत्यगात् सूनोः प्रह्लादस्यानुभावतः
4,21,49,vīra-varya pitaḥ pṛthvyāḥ samāḥ sañjīva śāśvatīḥ yasyedṛśy acyute bhaktiḥ sarva-lokaika-bhartari,वीर-वर्य पितः पृथ्व्याः समाः सञ्जीव शाश्वतीः यस्येदृश्य् अच्युते भक्तिः सर्व-लोकैक-भर्तरि
4,21,50,aho vayaṃ hy adya pavitra-kīrte tvayaiva nāthena mukunda-nāthāḥ ya uttamaślokatamasya viṣṇor brahmaṇya-devasya kathāṃ vyanakti,अहो वयं ह्य् अद्य पवित्र-कीर्ते त्वयैव नाथेन मुकुन्द-नाथाः य उत्तमश्लोकतमस्य विष्णोर् ब्रह्मण्य-देवस्य कथां व्यनक्ति
4,21,51,nātyadbhutam idaṃ nātha tavājīvyānuśāsanam prajānurāgo mahatāṃ prakṛtiḥ karuṇātmanām,नात्यद्भुतम् इदं नाथ तवाजीव्यानुशासनम् प्रजानुरागो महतां प्रकृतिः करुणात्मनाम्
4,21,52,adya nas tamasaḥ pāras tvayopāsāditaḥ prabho bhrāmyatāṃ naṣṭa-dṛṣṭīnāṃ karmabhir daiva-saṃjñitaiḥ,अद्य नस् तमसः पारस् त्वयोपासादितः प्रभो भ्राम्यतां नष्ट-दृष्टीनां कर्मभिर् दैव-संज्ञितैः
4,21,53,namo vivṛddha-sattvāya puruṣāya mahīyase yo brahma kṣatram āviśya bibhartīdaṃ sva-tejasā,नमो विवृद्ध-सत्त्वाय पुरुषाय महीयसे यो ब्रह्म क्षत्रम् आविश्य बिभर्तीदं स्व-तेजसा
4,22,1,bhp_04.22.001 maitreya uvāca janeṣu pragṛṇatsv evaṃ pṛthuṃ pṛthula-vikramam tatropajagmur munayaś catvāraḥ sūrya-varcasaḥ,भ्प्_०४.२२.००१ मैत्रेय उवाच जनेषु प्रगृणत्स्व् एवं पृथुं पृथुल-विक्रमम् तत्रोपजग्मुर् मुनयश् चत्वारः सूर्य-वर्चसः
4,22,2,tāṃs tu siddheśvarān rājā vyomno 'vatarato 'rciṣā lokān apāpān kurvāṇān sānugo 'caṣṭa lakṣitān,तांस् तु सिद्धेश्वरान् राजा व्योम्नो ऽवतरतो ऽर्चिषा लोकान् अपापान् कुर्वाणान् सानुगो ऽचष्ट लक्षितान्
4,22,3,tad-darśanodgatān prāṇān pratyāditsur ivotthitaḥ sa-sadasyānugo vainya indriyeśo guṇān iva,तद्-दर्शनोद्गतान् प्राणान् प्रत्यादित्सुर् इवोत्थितः स-सदस्यानुगो वैन्य इन्द्रियेशो गुणान् इव
4,22,4,gauravād yantritaḥ sabhyaḥ praśrayānata-kandharaḥ vidhivat pūjayāṃ cakre gṛhītādhyarhaṇāsanān,गौरवाद् यन्त्रितः सभ्यः प्रश्रयानत-कन्धरः विधिवत् पूजयां चक्रे गृहीताध्यर्हणासनान्
4,22,5,tat-pāda-śauca-salilair mārjitālaka-bandhanaḥ tatra śīlavatāṃ vṛttam ācaran mānayann iva,तत्-पाद-शौच-सलिलैर् मार्जितालक-बन्धनः तत्र शीलवतां वृत्तम् आचरन् मानयन्न् इव
4,22,6,hāṭakāsana āsīnān sva-dhiṣṇyeṣv iva pāvakān śraddhā-saṃyama-saṃyuktaḥ prītaḥ prāha bhavāgrajān,हाटकासन आसीनान् स्व-धिष्ण्येष्व् इव पावकान् श्रद्धा-संयम-संयुक्तः प्रीतः प्राह भवाग्रजान्
4,22,7,bhp_04.22.007 pṛthur uvāca aho ācaritaṃ kiṃ me maṅgalaṃ maṅgalāyanāḥ yasya vo darśanaṃ hy āsīd durdarśānāṃ ca yogibhiḥ,भ्प्_०४.२२.००७ पृथुर् उवाच अहो आचरितं किं मे मङ्गलं मङ्गलायनाः यस्य वो दर्शनं ह्य् आसीद् दुर्दर्शानां च योगिभिः
4,22,8,kiṃ tasya durlabhataram iha loke paratra ca yasya viprāḥ prasīdanti śivo viṣṇuś ca sānugaḥ,किं तस्य दुर्लभतरम् इह लोके परत्र च यस्य विप्राः प्रसीदन्ति शिवो विष्णुश् च सानुगः
4,22,9,naiva lakṣayate loko lokān paryaṭato 'pi yān yathā sarva-dṛśaṃ sarva ātmānaṃ ye 'sya hetavaḥ,नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतो ऽपि यान् यथा सर्व-दृशं सर्व आत्मानं ये ऽस्य हेतवः
4,22,10,adhanā api te dhanyāḥ sādhavo gṛha-medhinaḥ yad-gṛhā hy arha-varyāmbu- tṛṇa-bhūmīśvarāvarāḥ,अधना अपि ते धन्याः साधवो गृह-मेधिनः यद्-गृहा ह्य् अर्ह-वर्याम्बु- तृण-भूमीश्वरावराः
4,22,11,vyālālaya-drumā vai teṣv ariktākhila-sampadaḥ yad-gṛhās tīrtha-pādīya- pādatīrtha-vivarjitāḥ,व्यालालय-द्रुमा वै तेष्व् अरिक्ताखिल-सम्पदः यद्-गृहास् तीर्थ-पादीय- पादतीर्थ-विवर्जिताः
4,22,12,svāgataṃ vo dvija-śreṣṭhā yad-vratāni mumukṣavaḥ caranti śraddhayā dhīrā bālā eva bṛhanti ca,स्वागतं वो द्विज-श्रेष्ठा यद्-व्रतानि मुमुक्षवः चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च
4,22,13,kaccin naḥ kuśalaṃ nāthā indriyārthārtha-vedinām vyasanāvāpa etasmin patitānāṃ sva-karmabhiḥ,कच्चिन् नः कुशलं नाथा इन्द्रियार्थार्थ-वेदिनाम् व्यसनावाप एतस्मिन् पतितानां स्व-कर्मभिः
4,22,14,bhavatsu kuśala-praśna ātmārāmeṣu neṣyate kuśalākuśalā yatra na santi mati-vṛttayaḥ,भवत्सु कुशल-प्रश्न आत्मारामेषु नेष्यते कुशलाकुशला यत्र न सन्ति मति-वृत्तयः
4,22,15,tad ahaṃ kṛta-viśrambhaḥ suhṛdo vas tapasvinām sampṛcche bhava etasmin kṣemaḥ kenāñjasā bhavet,तद् अहं कृत-विश्रम्भः सुहृदो वस् तपस्विनाम् सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेमः केनाञ्जसा भवेत्
4,22,16,vyaktam ātmavatām ātmā bhagavān ātma-bhāvanaḥ svānām anugrahāyemāṃ siddha-rūpī caraty ajaḥ,व्यक्तम् आत्मवताम् आत्मा भगवान् आत्म-भावनः स्वानाम् अनुग्रहायेमां सिद्ध-रूपी चरत्य् अजः
4,22,17,bhp_04.22.017 maitreya uvāca pṛthos tat sūktam ākarṇya sāraṃ suṣṭhu mitaṃ madhu smayamāna iva prītyā kumāraḥ pratyuvāca ha,भ्प्_०४.२२.०१७ मैत्रेय उवाच पृथोस् तत् सूक्तम् आकर्ण्य सारं सुष्ठु मितं मधु स्मयमान इव प्रीत्या कुमारः प्रत्युवाच ह
4,22,18,bhp_04.22.018 sanat-kumāra uvāca sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja sarva-bhūta-hitātmanā bhavatā viduṣā cāpi sādhūnāṃ matir īdṛśī,भ्प्_०४.२२.०१८ सनत्-कुमार उवाच साधु पृष्टं महाराज सर्व-भूत-हितात्मना भवता विदुषा चापि साधूनां मतिर् ईदृशी
4,22,19,saṅgamaḥ khalu sādhūnām ubhayeṣāṃ ca sammataḥ yat-sambhāṣaṇa-sampraśnaḥ sarveṣāṃ vitanoti śam,सङ्गमः खलु साधूनाम् उभयेषां च सम्मतः यत्-सम्भाषण-सम्प्रश्नः सर्वेषां वितनोति शम्
4,22,20,asty eva rājan bhavato madhudviṣaḥ pādāravindasya guṇānuvādane ratir durāpā vidhunoti naiṣṭhikī kāmaṃ kaṣāyaṃ malam antar-ātmanaḥ,अस्त्य् एव राजन् भवतो मधुद्विषः पादारविन्दस्य गुणानुवादने रतिर् दुरापा विधुनोति नैष्ठिकी कामं कषायं मलम् अन्तर्-आत्मनः
4,22,21,śāstreṣv iyān eva suniścito nṛṇāṃ kṣemasya sadhryag-vimṛśeṣu hetuḥ asaṅga ātma-vyatirikta ātmani dṛḍhā ratir brahmaṇi nirguṇe ca yā,शास्त्रेष्व् इयान् एव सुनिश्चितो नृणां क्षेमस्य सध्र्यग्-विमृशेषु हेतुः असङ्ग आत्म-व्यतिरिक्त आत्मनि दृढा रतिर् ब्रह्मणि निर्गुणे च या
4,22,22,sā śraddhayā bhagavad-dharma-caryayā jijñāsayādhyātmika-yoga-niṣṭhayā yogeśvaropāsanayā ca nityaṃ puṇya-śravaḥ-kathayā puṇyayā ca,सा श्रद्धया भगवद्-धर्म-चर्यया जिज्ञासयाध्यात्मिक-योग-निष्ठया योगेश्वरोपासनया च नित्यं पुण्य-श्रवः-कथया पुण्यया च
4,22,23,arthendriyārāma-sagoṣṭhy-atṛṣṇayā tat-sammatānām aparigraheṇa ca vivikta-rucyā paritoṣa ātmani vinā harer guṇa-pīyūṣa-pānāt,अर्थेन्द्रियाराम-सगोष्ठ्य्-अतृष्णया तत्-सम्मतानाम् अपरिग्रहेण च विविक्त-रुच्या परितोष आत्मनि विना हरेर् गुण-पीयूष-पानात्
4,22,24,ahiṃsayā pāramahaṃsya-caryayā smṛtyā mukundācaritāgrya-sīdhunā yamair akāmair niyamaiś cāpy anindayā nirīhayā dvandva-titikṣayā ca,अहिंसया पारमहंस्य-चर्यया स्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्र्य-सीधुना यमैर् अकामैर् नियमैश् चाप्य् अनिन्दया निरीहया द्वन्द्व-तितिक्षया च
4,22,25,harer muhus tatpara-karṇa-pūra- guṇābhidhānena vijṛmbhamāṇayā bhaktyā hy asaṅgaḥ sad-asaty anātmani syān nirguṇe brahmaṇi cāñjasā ratiḥ,हरेर् मुहुस् तत्पर-कर्ण-पूर- गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया भक्त्या ह्य् असङ्गः सद्-असत्य् अनात्मनि स्यान् निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रतिः
4,22,26,yadā ratir brahmaṇi naiṣṭhikī pumān ācāryavān jñāna-virāga-raṃhasā dahaty avīryaṃ hṛdayaṃ jīva-kośaṃ pañcātmakaṃ yonim ivotthito 'gniḥ,यदा रतिर् ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमान् आचार्यवान् ज्ञान-विराग-रंहसा दहत्य् अवीर्यं हृदयं जीव-कोशं पञ्चात्मकं योनिम् इवोत्थितो ऽग्निः
4,22,27,dagdhāśayo mukta-samasta-tad-guṇo naivātmano bahir antar vicaṣṭe parātmanor yad-vyavadhānaṃ purastāt svapne yathā puruṣas tad-vināśe,दग्धाशयो मुक्त-समस्त-तद्-गुणो नैवात्मनो बहिर् अन्तर् विचष्टे परात्मनोर् यद्-व्यवधानं पुरस्तात् स्वप्ने यथा पुरुषस् तद्-विनाशे
4,22,28,ātmānam indriyārthaṃ ca paraṃ yad ubhayor api saty āśaya upādhau vai pumān paśyati nānyadā,आत्मानम् इन्द्रियार्थं च परं यद् उभयोर् अपि सत्य् आशय उपाधौ वै पुमान् पश्यति नान्यदा
4,22,29,nimitte sati sarvatra jalādāv api pūruṣaḥ ātmanaś ca parasyāpi bhidāṃ paśyati nānyadā,निमित्ते सति सर्वत्र जलादाव् अपि पूरुषः आत्मनश् च परस्यापि भिदां पश्यति नान्यदा
4,22,30,indriyair viṣayākṛṣṭair ākṣiptaṃ dhyāyatāṃ manaḥ cetanāṃ harate buddheḥ stambas toyam iva hradāt,इन्द्रियैर् विषयाकृष्टैर् आक्षिप्तं ध्यायतां मनः चेतनां हरते बुद्धेः स्तम्बस् तोयम् इव ह्रदात्
4,22,31,bhraśyaty anusmṛtiś cittaṃ jñāna-bhraṃśaḥ smṛti-kṣaye tad-rodhaṃ kavayaḥ prāhur ātmāpahnavam ātmanaḥ,भ्रश्यत्य् अनुस्मृतिश् चित्तं ज्ञान-भ्रंशः स्मृति-क्षये तद्-रोधं कवयः प्राहुर् आत्मापह्नवम् आत्मनः
4,22,32,nātaḥ parataro loke puṃsaḥ svārtha-vyatikramaḥ yad-adhy anyasya preyastvam ātmanaḥ sva-vyatikramāt,नातः परतरो लोके पुंसः स्वार्थ-व्यतिक्रमः यद्-अध्य् अन्यस्य प्रेयस्त्वम् आत्मनः स्व-व्यतिक्रमात्
4,22,33,arthendriyārthābhidhyānaṃ sarvārthāpahnavo nṛṇām bhraṃśito jñāna-vijñānād yenāviśati mukhyatām,अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् भ्रंशितो ज्ञान-विज्ञानाद् येनाविशति मुख्यताम्
4,22,34,na kuryāt karhicit saṅgaṃ tamas tīvraṃ titīriṣuḥ dharmārtha-kāma-mokṣāṇāṃ yad atyanta-vighātakam,न कुर्यात् कर्हिचित् सङ्गं तमस् तीव्रं तितीरिषुः धर्मार्थ-काम-मोक्षाणां यद् अत्यन्त-विघातकम्
4,22,35,tatrāpi mokṣa evārtha ātyantikatayeṣyate traivargyo 'rtho yato nityaṃ kṛtānta-bhaya-saṃyutaḥ,तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते त्रैवर्ग्यो ऽर्थो यतो नित्यं कृतान्त-भय-संयुतः
4,22,36,pare 'vare ca ye bhāvā guṇa-vyatikarād anu na teṣāṃ vidyate kṣemam īśa-vidhvaṃsitāśiṣām,परे ऽवरे च ये भावा गुण-व्यतिकराद् अनु न तेषां विद्यते क्षेमम् ईश-विध्वंसिताशिषाम्
4,22,37,tat tvaṃ narendra jagatām atha tasthūṣāṃ ca dehendriyāsu-dhiṣaṇātmabhir āvṛtānām amp;yaḥ kṣetravit-tapatayā hṛdi viśvag āviḥ pratyak cakāsti bhagavāṃs tam avehi so 'smi,तत् त्वं नरेन्द्र जगताम् अथ तस्थूषां च देहेन्द्रियासु-धिषणात्मभिर् आवृतानाम् अम्प्;यः क्षेत्रवित्-तपतया हृदि विश्वग् आविः प्रत्यक् चकास्ति भगवांस् तम् अवेहि सो ऽस्मि
4,22,38,yasminn idaṃ sad-asad-ātmatayā vibhāti māyā viveka-vidhuti sraji vāhi-buddhiḥ yasminn idaṃ sad-asad-ātmatayā vibhāti māyā viveka-vidhuti sraji vāhi-buddhiḥ taṃ nitya-mukta-pariśuddha-viśuddha-tattvaṃ pratyūḍha-karma-kalila-prakṛtiṃ prapadye,यस्मिन्न् इदं सद्-असद्-आत्मतया विभाति माया विवेक-विधुति स्रजि वाहि-बुद्धिः यस्मिन्न् इदं सद्-असद्-आत्मतया विभाति माया विवेक-विधुति स्रजि वाहि-बुद्धिः तं नित्य-मुक्त-परिशुद्ध-विशुद्ध-तत्त्वं प्रत्यूढ-कर्म-कलिल-प्रकृतिं प्रपद्ये
4,22,39,yat-pāda-paṅkaja-palāśa-vilāsa-bhaktyā karmāśayaṃ grathitam udgrathayanti santaḥ yat-pāda-paṅkaja-palāśa-vilāsa-bhaktyā karmāśayaṃ grathitam udgrathayanti santaḥ tadvan na rikta-matayo yatayo 'pi ruddha- sroto-gaṇās tam araṇaṃ bhaja vāsudevam,यत्-पाद-पङ्कज-पलाश-विलास-भक्त्या कर्माशयं ग्रथितम् उद्ग्रथयन्ति सन्तः यत्-पाद-पङ्कज-पलाश-विलास-भक्त्या कर्माशयं ग्रथितम् उद्ग्रथयन्ति सन्तः तद्वन् न रिक्त-मतयो यतयो ऽपि रुद्ध- स्रोतो-गणास् तम् अरणं भज वासुदेवम्
4,22,40,kṛcchro mahān iha bhavārṇavam aplaveśāṃ ṣaḍ-varga-nakram asukhena titīrṣanti kṛcchro mahān iha bhavārṇavam aplaveśāṃ ṣaḍ-varga-nakram asukhena titīrṣanti tat tvaṃ harer bhagavato bhajanīyam aṅghriṃ kṛtvoḍupaṃ vyasanam uttara dustarārṇam,कृच्छ्रो महान् इह भवार्णवम् अप्लवेशां षड्-वर्ग-नक्रम् असुखेन तितीर्षन्ति कृच्छ्रो महान् इह भवार्णवम् अप्लवेशां षड्-वर्ग-नक्रम् असुखेन तितीर्षन्ति तत् त्वं हरेर् भगवतो भजनीयम् अङ्घ्रिं कृत्वोडुपं व्यसनम् उत्तर दुस्तरार्णम्
4,22,41,bhp_04.22.041 maitreya uvāca sa evaṃ brahma-putreṇa kumāreṇātma-medhasā darśitātma-gatiḥ samyak praśasyovāca taṃ nṛpaḥ,भ्प्_०४.२२.०४१ मैत्रेय उवाच स एवं ब्रह्म-पुत्रेण कुमारेणात्म-मेधसा दर्शितात्म-गतिः सम्यक् प्रशस्योवाच तं नृपः
4,22,42,bhp_04.22.042 rājovāca kṛto me 'nugrahaḥ pūrvaṃ hariṇārtānukampinā tam āpādayituṃ brahman bhagavan yūyam āgatāḥ,भ्प्_०४.२२.०४२ राजोवाच कृतो मे ऽनुग्रहः पूर्वं हरिणार्तानुकम्पिना तम् आपादयितुं ब्रह्मन् भगवन् यूयम् आगताः
4,22,43,niṣpāditaś ca kārtsnyena bhagavadbhir ghṛṇālubhiḥ sādhūcchiṣṭaṃ hi me sarvam ātmanā saha kiṃ dade,निष्पादितश् च कार्त्स्न्येन भगवद्भिर् घृणालुभिः साधूच्छिष्टं हि मे सर्वम् आत्मना सह किं ददे
4,22,44,prāṇā dārāḥ sutā brahman gṛhāś ca sa-paricchadāḥ rājyaṃ balaṃ mahī kośa iti sarvaṃ niveditam,प्राणा दाराः सुता ब्रह्मन् गृहाश् च स-परिच्छदाः राज्यं बलं मही कोश इति सर्वं निवेदितम्
4,22,45,sainā-patyaṃ ca rājyaṃ ca daṇḍa-netṛtvam eva ca sarva lokādhipatyaṃ ca veda-śāstra-vid arhati,सैना-पत्यं च राज्यं च दण्ड-नेतृत्वम् एव च सर्व लोकाधिपत्यं च वेद-शास्त्र-विद् अर्हति
4,22,46,svam eva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca tasyaivānugraheṇānnaṃ bhuñjate kṣatriyādayaḥ,स्वम् एव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च तस्यैवानुग्रहेणान्नं भुञ्जते क्षत्रियादयः
4,22,47,yair īdṛśī bhagavato gatir ātma-vāda ekāntato nigamibhiḥ pratipāditā naḥ amp;tuṣyantv adabhra-karuṇāḥ sva-kṛtena nityaṃ ko nāma tat pratikaroti vinoda-pātram,यैर् ईदृशी भगवतो गतिर् आत्म-वाद एकान्ततो निगमिभिः प्रतिपादिता नः अम्प्;तुष्यन्त्व् अदभ्र-करुणाः स्व-कृतेन नित्यं को नाम तत् प्रतिकरोति विनोद-पात्रम्
4,22,48,bhp_04.22.048 maitreya uvāca ta ātma-yoga-pataya ādi-rājena pūjitāḥ śīlaṃ tadīyaṃ śaṃsantaḥ khe 'bhavan miṣatāṃ nṛṇām,भ्प्_०४.२२.०४८ मैत्रेय उवाच त आत्म-योग-पतय आदि-राजेन पूजिताः शीलं तदीयं शंसन्तः खे ऽभवन् मिषतां नृणाम्
4,22,49,vainyas tu dhuryo mahatāṃ saṃsthityādhyātma-śikṣayā āpta-kāmam ivātmānaṃ mena ātmany avasthitaḥ,वैन्यस् तु धुर्यो महतां संस्थित्याध्यात्म-शिक्षया आप्त-कामम् इवात्मानं मेन आत्मन्य् अवस्थितः
4,22,50,karmāṇi ca yathā-kālaṃ yathā-deśaṃ yathā-balam yathocitaṃ yathā-vittam akarod brahma-sāt-kṛtam,कर्माणि च यथा-कालं यथा-देशं यथा-बलम् यथोचितं यथा-वित्तम् अकरोद् ब्रह्म-सात्-कृतम्
4,22,51,phalaṃ brahmaṇi sannyasya nirviṣaṅgaḥ samāhitaḥ karmādhyakṣaṃ ca manvāna ātmānaṃ prakṛteḥ param,फलं ब्रह्मणि सन्न्यस्य निर्विषङ्गः समाहितः कर्माध्यक्षं च मन्वान आत्मानं प्रकृतेः परम्
4,22,52,gṛheṣu vartamāno 'pi sa sāmrājya-śriyānvitaḥ nāsajjatendriyārtheṣu niraham-matir arkavat,गृहेषु वर्तमानो ऽपि स साम्राज्य-श्रियान्वितः नासज्जतेन्द्रियार्थेषु निरहम्-मतिर् अर्कवत्
4,22,53,evam adhyātma-yogena karmāṇy anusamācaran putrān utpādayām āsa pañcārciṣy ātma-sammatān,एवम् अध्यात्म-योगेन कर्माण्य् अनुसमाचरन् पुत्रान् उत्पादयाम् आस पञ्चार्चिष्य् आत्म-सम्मतान्
4,22,54,vijitāśvaṃ dhūmrakeśaṃ haryakṣaṃ draviṇaṃ vṛkam sarveṣāṃ loka-pālānāṃ dadhāraikaḥ pṛthur guṇān,विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्यक्षं द्रविणं वृकम् सर्वेषां लोक-पालानां दधारैकः पृथुर् गुणान्
4,22,55,gopīthāya jagat-sṛṣṭeḥ kāle sve sve 'cyutātmakaḥ mano-vāg-vṛttibhiḥ saumyair guṇaiḥ saṃrañjayan prajāḥ,गोपीथाय जगत्-सृष्टेः काले स्वे स्वे ऽच्युतात्मकः मनो-वाग्-वृत्तिभिः सौम्यैर् गुणैः संरञ्जयन् प्रजाः
4,22,56,rājety adhān nāmadheyaṃ soma-rāja ivāparaḥ sūryavad visṛjan gṛhṇan pratapaṃś ca bhuvo vasu,राजेत्य् अधान् नामधेयं सोम-राज इवापरः सूर्यवद् विसृजन् गृह्णन् प्रतपंश् च भुवो वसु
4,22,57,durdharṣas tejasevāgnir mahendra iva durjayaḥ titikṣayā dharitrīva dyaur ivābhīṣṭa-do nṛṇām,दुर्धर्षस् तेजसेवाग्निर् महेन्द्र इव दुर्जयः तितिक्षया धरित्रीव द्यौर् इवाभीष्ट-दो नृणाम्
4,22,58,varṣati sma yathā-kāmaṃ parjanya iva tarpayan samudra iva durbodhaḥ sattvenācala-rāḍ iva,वर्षति स्म यथा-कामं पर्जन्य इव तर्पयन् समुद्र इव दुर्बोधः सत्त्वेनाचल-राड् इव
4,22,59,dharma-rāḍ iva śikṣāyām āścarye himavān iva kuvera iva kośāḍhyo guptārtho varuṇo yathā,धर्म-राड् इव शिक्षायाम् आश्चर्ये हिमवान् इव कुवेर इव कोशाढ्यो गुप्तार्थो वरुणो यथा
4,22,60,mātariśveva sarvātmā balena mahasaujasā aviṣahyatayā devo bhagavān bhūta-rāḍ iva,मातरिश्वेव सर्वात्मा बलेन महसौजसा अविषह्यतया देवो भगवान् भूत-राड् इव
4,22,61,kandarpa iva saundarye manasvī mṛga-rāḍ iva vātsalye manuvan nṛṇāṃ prabhutve bhagavān ajaḥ,कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृग-राड् इव वात्सल्ये मनुवन् नृणां प्रभुत्वे भगवान् अजः
4,22,62,bṛhaspatir brahma-vāde ātmavattve svayaṃ hariḥ bhaktyā go-guru-vipreṣu viṣvaksenānuvartiṣu hriyā praśraya-śīlābhyām ātma-tulyaḥ parodyame,बृहस्पतिर् ब्रह्म-वादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरिः भक्त्या गो-गुरु-विप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु ह्रिया प्रश्रय-शीलाभ्याम् आत्म-तुल्यः परोद्यमे
4,22,63,kīrtyordhva-gītayā pumbhis trailokye tatra tatra ha praviṣṭaḥ karṇa-randhreṣu strīṇāṃ rāmaḥ satām iva,कीर्त्योर्ध्व-गीतया पुम्भिस् त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह प्रविष्टः कर्ण-रन्ध्रेषु स्त्रीणां रामः सताम् इव
4,23,1,bhp_04.23.001 maitreya uvāca dṛṣṭvātmānaṃ pravayasam ekadā vainya ātmavān ātmanā vardhitāśeṣa- svānusargaḥ prajāpatiḥ,भ्प्_०४.२३.००१ मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसम् एकदा वैन्य आत्मवान् आत्मना वर्धिताशेष- स्वानुसर्गः प्रजापतिः
4,23,2,jagatas tasthuṣaś cāpi vṛttido dharma-bhṛt satām niṣpāditeśvarādeśo yad-artham iha jajñivān,जगतस् तस्थुषश् चापि वृत्तिदो धर्म-भृत् सताम् निष्पादितेश्वरादेशो यद्-अर्थम् इह जज्ञिवान्
4,23,3,ātmajeṣv ātmajāṃ nyasya virahād rudatīm iva prajāsu vimanaḥsv ekaḥ sa-dāro 'gāt tapo-vanam,आत्मजेष्व् आत्मजां न्यस्य विरहाद् रुदतीम् इव प्रजासु विमनःस्व् एकः स-दारो ऽगात् तपो-वनम्
4,23,4,tatrāpy adābhya-niyamo vaikhānasa-susammate ārabdha ugra-tapasi yathā sva-vijaye purā,तत्राप्य् अदाभ्य-नियमो वैखानस-सुसम्मते आरब्ध उग्र-तपसि यथा स्व-विजये पुरा
4,23,5,kanda-mūla-phalāhāraḥ śuṣka-parṇāśanaḥ kvacit ab-bhakṣaḥ katicit pakṣān vāyu-bhakṣas tataḥ param,कन्द-मूल-फलाहारः शुष्क-पर्णाशनः क्वचित् अब्-भक्षः कतिचित् पक्षान् वायु-भक्षस् ततः परम्
4,23,6,grīṣme pañca-tapā vīro varṣāsv āsāraṣāṇ muniḥ ākaṇṭha-magnaḥ śiśire udake sthaṇḍile-śayaḥ,ग्रीष्मे पञ्च-तपा वीरो वर्षास्व् आसारषाण् मुनिः आकण्ठ-मग्नः शिशिरे उदके स्थण्डिले-शयः
4,23,7,titikṣur yata-vāg dānta ūrdhva-retā jitānilaḥ ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇam acarat tapa uttamam,तितिक्षुर् यत-वाग् दान्त ऊर्ध्व-रेता जितानिलः आरिराधयिषुः कृष्णम् अचरत् तप उत्तमम्
4,23,8,tena kramānusiddhena dhvasta-karma-malāśayaḥ prāṇāyāmaiḥ sanniruddha- ṣaḍ-vargaś chinna-bandhanaḥ,तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्त-कर्म-मलाशयः प्राणायामैः सन्निरुद्ध- षड्-वर्गश् छिन्न-बन्धनः
4,23,9,sanat-kumāro bhagavān yad āhādhyātmikaṃ param yogaṃ tenaiva puruṣam abhajat puruṣarṣabhaḥ,सनत्-कुमारो भगवान् यद् आहाध्यात्मिकं परम् योगं तेनैव पुरुषम् अभजत् पुरुषर्षभः
4,23,10,bhagavad-dharmiṇaḥ sādhoḥ śraddhayā yatataḥ sadā bhaktir bhagavati brahmaṇy ananya-viṣayābhavat,भगवद्-धर्मिणः साधोः श्रद्धया यततः सदा भक्तिर् भगवति ब्रह्मण्य् अनन्य-विषयाभवत्
4,23,11,tasyānayā bhagavataḥ parikarma-śuddha- sattvātmanas tad-anusaṃsmaraṇānupūrtyā amp;jñānaṃ viraktimad abhūn niśitena yena ciccheda saṃśaya-padaṃ nija-jīva-kośam,तस्यानया भगवतः परिकर्म-शुद्ध- सत्त्वात्मनस् तद्-अनुसंस्मरणानुपूर्त्या अम्प्;ज्ञानं विरक्तिमद् अभून् निशितेन येन चिच्छेद संशय-पदं निज-जीव-कोशम्
4,23,12,chinnānya-dhīr adhigatātma-gatir nirīhas tat tatyaje 'cchinad idaṃ vayunena yena chinnānya-dhīr adhigatātma-gatir nirīhas tat tatyaje 'cchinad idaṃ vayunena yena tāvan na yoga-gatibhir yatir apramatto yāvad gadāgraja-kathāsu ratiṃ na kuryāt,छिन्नान्य-धीर् अधिगतात्म-गतिर् निरीहस् तत् तत्यजे ऽच्छिनद् इदं वयुनेन येन छिन्नान्य-धीर् अधिगतात्म-गतिर् निरीहस् तत् तत्यजे ऽच्छिनद् इदं वयुनेन येन तावन् न योग-गतिभिर् यतिर् अप्रमत्तो यावद् गदाग्रज-कथासु रतिं न कुर्यात्
4,23,13,evaṃ sa vīra-pravaraḥ saṃyojyātmānam ātmani brahma-bhūto dṛḍhaṃ kāle tatyāja svaṃ kalevaram,एवं स वीर-प्रवरः संयोज्यात्मानम् आत्मनि ब्रह्म-भूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम्
4,23,14,sampīḍya pāyuṃ pārṣṇibhyāṃ vāyum utsārayañ chanaiḥ nābhyāṃ koṣṭheṣv avasthāpya hṛd-uraḥ-kaṇṭha-śīrṣaṇi,सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुम् उत्सारयञ् छनैः नाभ्यां कोष्ठेष्व् अवस्थाप्य हृद्-उरः-कण्ठ-शीर्षणि
4,23,15,utsarpayaṃs tu taṃ mūrdhni krameṇāveśya niḥspṛhaḥ vāyuṃ vāyau kṣitau kāyaṃ tejas tejasy ayūyujat,उत्सर्पयंस् तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य निःस्पृहः वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस् तेजस्य् अयूयुजत्
4,23,16,khāny ākāśe dravaṃ toye yathā-sthānaṃ vibhāgaśaḥ kṣitim ambhasi tat tejasy ado vāyau nabhasy amum,खान्य् आकाशे द्रवं तोये यथा-स्थानं विभागशः क्षितिम् अम्भसि तत् तेजस्य् अदो वायौ नभस्य् अमुम्
4,23,17,indriyeṣu manas tāni tan-mātreṣu yathodbhavam bhūtādināmūny utkṛṣya mahaty ātmani sandadhe,इन्द्रियेषु मनस् तानि तन्-मात्रेषु यथोद्भवम् भूतादिनामून्य् उत्कृष्य महत्य् आत्मनि सन्दधे
4,23,18,taṃ sarva-guṇa-vinyāsaṃ jīve māyāmaye nyadhāt taṃ cānuśayam ātma-stham asāv anuśayī pumān nāna-vairāgya-vīryeṇa svarūpa-stho 'jahāt prabhuḥ,तं सर्व-गुण-विन्यासं जीवे मायामये न्यधात् तं चानुशयम् आत्म-स्थम् असाव् अनुशयी पुमान् नान-वैराग्य-वीर्येण स्वरूप-स्थो ऽजहात् प्रभुः
4,23,19,arcir nāma mahā-rājñī tat-patny anugatā vanam sukumāry atad-arhā ca yat-padbhyāṃ sparśanaṃ bhuvaḥ,अर्चिर् नाम महा-राज्ञी तत्-पत्न्य् अनुगता वनम् सुकुमार्य् अतद्-अर्हा च यत्-पद्भ्यां स्पर्शनं भुवः
4,23,20,atīva bhartur vrata-dharma-niṣṭhayā śuśrūṣayā cārṣa-deha-yātrayā nāvindatārtiṃ parikarśitāpi sā preyaskara-sparśana-māna-nirvṛtiḥ,अतीव भर्तुर् व्रत-धर्म-निष्ठया शुश्रूषया चार्ष-देह-यात्रया नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्कर-स्पर्शन-मान-निर्वृतिः
4,23,21,dehaṃ vipannākhila-cetanādikaṃ patyuḥ pṛthivyā dayitasya cātmanaḥ ālakṣya kiñcic ca vilapya sā satī citām athāropayad adri-sānuni,देहं विपन्नाखिल-चेतनादिकं पत्युः पृथिव्या दयितस्य चात्मनः आलक्ष्य किञ्चिच् च विलप्य सा सती चिताम् अथारोपयद् अद्रि-सानुनि
4,23,22,vidhāya kṛtyaṃ hradinī-jalāplutā dattvodakaṃ bhartur udāra-karmaṇaḥ natvā divi-sthāṃs tridaśāṃs triḥ parītya viveśa vahniṃ dhyāyatī bhartṛ-pādau,विधाय कृत्यं ह्रदिनी-जलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुर् उदार-कर्मणः नत्वा दिवि-स्थांस् त्रिदशांस् त्रिः परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृ-पादौ
4,23,23,vilokyānugatāṃ sādhvīṃ pṛthuṃ vīra-varaṃ patim tuṣṭuvur varadā devair deva-patnyaḥ sahasraśaḥ,विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीर-वरं पतिम् तुष्टुवुर् वरदा देवैर् देव-पत्न्यः सहस्रशः
4,23,24,kurvatyaḥ kusumāsāraṃ tasmin mandara-sānuni nadatsv amara-tūryeṣu gṛṇanti sma parasparam,कुर्वत्यः कुसुमासारं तस्मिन् मन्दर-सानुनि नदत्स्व् अमर-तूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम्
4,23,25,bhp_04.23.025 devya ūcuḥ aho iyaṃ vadhūr dhanyā yā caivaṃ bhū-bhujāṃ patim sarvātmanā patiṃ bheje yajñeśaṃ śrīr vadhūr iva,भ्प्_०४.२३.०२५ देव्य ऊचुः अहो इयं वधूर् धन्या या चैवं भू-भुजां पतिम् सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर् वधूर् इव
4,23,26,saiṣā nūnaṃ vrajaty ūrdhvam anu vainyaṃ patiṃ satī paśyatāsmān atītyārcir durvibhāvyena karmaṇā,सैषा नूनं व्रजत्य् ऊर्ध्वम् अनु वैन्यं पतिं सती पश्यतास्मान् अतीत्यार्चिर् दुर्विभाव्येन कर्मणा
4,23,27,teṣāṃ durāpaṃ kiṃ tv anyan martyānāṃ bhagavat-padam bhuvi lolāyuṣo ye vai naiṣkarmyaṃ sādhayanty uta,तेषां दुरापं किं त्व् अन्यन् मर्त्यानां भगवत्-पदम् भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्य् उत
4,23,28,sa vañcito batātma-dhruk kṛcchreṇa mahatā bhuvi labdhvāpavargyaṃ mānuṣyaṃ viṣayeṣu viṣajjate,स वञ्चितो बतात्म-ध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते
4,23,29,bhp_04.23.029 maitreya uvāca stuvatīṣv amara-strīṣu pati-lokaṃ gatā vadhūḥ yaṃ vā ātma-vidāṃ dhuryo vainyaḥ prāpācyutāśrayaḥ,भ्प्_०४.२३.०२९ मैत्रेय उवाच स्तुवतीष्व् अमर-स्त्रीषु पति-लोकं गता वधूः यं वा आत्म-विदां धुर्यो वैन्यः प्रापाच्युताश्रयः
4,23,30,ittham-bhūtānubhāvo 'sau pṛthuḥ sa bhagavattamaḥ kīrtitaṃ tasya caritam uddāma-caritasya te,इत्थम्-भूतानुभावो ऽसौ पृथुः स भगवत्तमः कीर्तितं तस्य चरितम् उद्दाम-चरितस्य ते
4,23,31,ya idaṃ sumahat puṇyaṃ śraddhayāvahitaḥ paṭhet śrāvayec chṛṇuyād vāpi sa pṛthoḥ padavīm iyāt,य इदं सुमहत् पुण्यं श्रद्धयावहितः पठेत् श्रावयेच् छृणुयाद् वापि स पृथोः पदवीम् इयात्
4,23,32,brāhmaṇo brahma-varcasvī rājanyo jagatī-patiḥ vaiśyaḥ paṭhan viṭ-patiḥ syāc chūdraḥ sattamatām iyāt,ब्राह्मणो ब्रह्म-वर्चस्वी राजन्यो जगती-पतिः वैश्यः पठन् विट्-पतिः स्याच् छूद्रः सत्तमताम् इयात्
4,23,33,triḥ kṛtva idam ākarṇya naro nāry athavādṛtā aprajaḥ suprajatamo nirdhano dhanavattamaḥ,त्रिः कृत्व इदम् आकर्ण्य नरो नार्य् अथवादृता अप्रजः सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तमः
4,23,34,aspaṣṭa-kīrtiḥ suyaśā mūrkho bhavati paṇḍitaḥ idaṃ svasty-ayanaṃ puṃsām amaṅgalya-nivāraṇam,अस्पष्ट-कीर्तिः सुयशा मूर्खो भवति पण्डितः इदं स्वस्त्य्-अयनं पुंसाम् अमङ्गल्य-निवारणम्
4,23,35,dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ kali-malāpaham dharmārtha-kāma-mokṣāṇāṃ samyak siddhim abhīpsubhiḥ śraddhayaitad anuśrāvyaṃ caturṇāṃ kāraṇaṃ param,धन्यं यशस्यम् आयुष्यं स्वर्ग्यं कलि-मलापहम् धर्मार्थ-काम-मोक्षाणां सम्यक् सिद्धिम् अभीप्सुभिः श्रद्धयैतद् अनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम्
4,23,36,vijayābhimukho rājā śrutvaitad abhiyāti yān baliṃ tasmai haranty agre rājānaḥ pṛthave yathā,विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतद् अभियाति यान् बलिं तस्मै हरन्त्य् अग्रे राजानः पृथवे यथा
4,23,37,muktānya-saṅgo bhagavaty amalāṃ bhaktim udvahan vainyasya caritaṃ puṇyaṃ śṛṇuyāc chrāvayet paṭhet,मुक्तान्य-सङ्गो भगवत्य् अमलां भक्तिम् उद्वहन् वैन्यस्य चरितं पुण्यं शृणुयाच् छ्रावयेत् पठेत्
4,23,38,vaicitravīryābhihitaṃ mahan-māhātmya-sūcakam asmin kṛtam atimartyaṃ pārthavīṃ gatim āpnuyāt,वैचित्रवीर्याभिहितं महन्-माहात्म्य-सूचकम् अस्मिन् कृतम् अतिमर्त्यं पार्थवीं गतिम् आप्नुयात्
4,23,39,anudinam idam ādareṇa śṛṇvan pṛthu-caritaṃ prathayan vimukta-saṅgaḥ bhagavati bhava-sindhu-pota-pāde sa ca nipuṇāṃ labhate ratiṃ manuṣyaḥ,अनुदिनम् इदम् आदरेण शृण्वन् पृथु-चरितं प्रथयन् विमुक्त-सङ्गः भगवति भव-सिन्धु-पोत-पादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्यः
4,24,1,bhp_04.24.001 maitreya uvāca vijitāśvo 'dhirājāsīt pṛthu-putraḥ pṛthu-śravāḥ yavīyobhyo 'dadāt kāṣṭhā bhrātṛbhyo bhrātṛ-vatsalaḥ,भ्प्_०४.२४.००१ मैत्रेय उवाच विजिताश्वो ऽधिराजासीत् पृथु-पुत्रः पृथु-श्रवाः यवीयोभ्यो ऽददात् काष्ठा भ्रातृभ्यो भ्रातृ-वत्सलः
4,24,2,haryakṣāyādiśat prācīṃ dhūmrakeśāya dakṣiṇām pratīcīṃ vṛka-saṃjñāya turyāṃ draviṇase vibhuḥ,हर्यक्षायादिशत् प्राचीं धूम्रकेशाय दक्षिणाम् प्रतीचीं वृक-संज्ञाय तुर्यां द्रविणसे विभुः
4,24,3,antardhāna-gatiṃ śakrāl labdhvāntardhāna-saṃjñitaḥ apatya-trayam ādhatta śikhaṇḍinyāṃ susammatam,अन्तर्धान-गतिं शक्राल् लब्ध्वान्तर्धान-संज्ञितः अपत्य-त्रयम् आधत्त शिखण्डिन्यां सुसम्मतम्
4,24,4,pāvakaḥ pavamānaś ca śucir ity agnayaḥ purā vasiṣṭha-śāpād utpannāḥ punar yoga-gatiṃ gatāḥ,पावकः पवमानश् च शुचिर् इत्य् अग्नयः पुरा वसिष्ठ-शापाद् उत्पन्नाः पुनर् योग-गतिं गताः
4,24,5,antardhāno nabhasvatyāṃ havirdhānam avindata ya indram aśva-hartāraṃ vidvān api na jaghnivān,अन्तर्धानो नभस्वत्यां हविर्धानम् अविन्दत य इन्द्रम् अश्व-हर्तारं विद्वान् अपि न जघ्निवान्
4,24,6,rājñāṃ vṛttiṃ karādāna- daṇḍa-śulkādi-dāruṇām manyamāno dīrgha-sattra- vyājena visasarja ha,राज्ञां वृत्तिं करादान- दण्ड-शुल्कादि-दारुणाम् मन्यमानो दीर्घ-सत्त्र- व्याजेन विससर्ज ह
4,24,7,tatrāpi haṃsaṃ puruṣaṃ paramātmānam ātma-dṛk yajaṃs tal-lokatām āpa kuśalena samādhinā,तत्रापि हंसं पुरुषं परमात्मानम् आत्म-दृक् यजंस् तल्-लोकताम् आप कुशलेन समाधिना
4,24,8,havirdhānād dhavirdhānī vidurāsūta ṣaṭ sutān barhiṣadaṃ gayaṃ śuklaṃ kṛṣṇaṃ satyaṃ jitavratam,हविर्धानाद् धविर्धानी विदुरासूत षट् सुतान् बर्हिषदं गयं शुक्लं कृष्णं सत्यं जितव्रतम्
4,24,9,barhiṣat sumahā-bhāgo hāvirdhāniḥ prajāpatiḥ kriyā-kāṇḍeṣu niṣṇāto yogeṣu ca kurūdvaha,बर्हिषत् सुमहा-भागो हाविर्धानिः प्रजापतिः क्रिया-काण्डेषु निष्णातो योगेषु च कुरूद्वह
4,24,10,yasyedaṃ deva-yajanam anuyajñaṃ vitanvataḥ prācīnāgraiḥ kuśair āsīd āstṛtaṃ vasudhā-talam,यस्येदं देव-यजनम् अनुयज्ञं वितन्वतः प्राचीनाग्रैः कुशैर् आसीद् आस्तृतं वसुधा-तलम्
4,24,11,sāmudrīṃ devadevoktām upayeme śatadrutim yāṃ vīkṣya cāru-sarvāṅgīṃ kiśorīṃ suṣṭhv-alaṅkṛtām parikramantīm udvāhe cakame 'gniḥ śukīm iva,सामुद्रीं देवदेवोक्ताम् उपयेमे शतद्रुतिम् यां वीक्ष्य चारु-सर्वाङ्गीं किशोरीं सुष्ठ्व्-अलङ्कृताम् परिक्रमन्तीम् उद्वाहे चकमे ऽग्निः शुकीम् इव
4,24,12,vibudhāsura-gandharva- muni-siddha-naroragāḥ vijitāḥ sūryayā dikṣu kvaṇayantyaiva nūpuraiḥ,विबुधासुर-गन्धर्व- मुनि-सिद्ध-नरोरगाः विजिताः सूर्यया दिक्षु क्वणयन्त्यैव नूपुरैः
4,24,13,prācīnabarhiṣaḥ putrāḥ śatadrutyāṃ daśābhavan tulya-nāma-vratāḥ sarve dharma-snātāḥ pracetasaḥ,प्राचीनबर्हिषः पुत्राः शतद्रुत्यां दशाभवन् तुल्य-नाम-व्रताः सर्वे धर्म-स्नाताः प्रचेतसः
4,24,14,pitrādiṣṭāḥ prajā-sarge tapase 'rṇavam āviśan daśa-varṣa-sahasrāṇi tapasārcaṃs tapas-patim,पित्रादिष्टाः प्रजा-सर्गे तपसे ऽर्णवम् आविशन् दश-वर्ष-सहस्राणि तपसार्चंस् तपस्-पतिम्
4,24,15,yad uktaṃ pathi dṛṣṭena giriśena prasīdatā tad dhyāyanto japantaś ca pūjayantaś ca saṃyatāḥ,यद् उक्तं पथि दृष्टेन गिरिशेन प्रसीदता तद् ध्यायन्तो जपन्तश् च पूजयन्तश् च संयताः
4,24,16,bhp_04.24.016 vidura uvāca pracetasāṃ giritreṇa yathāsīt pathi saṅgamaḥ yad utāha haraḥ prītas tan no brahman vadārthavat,भ्प्_०४.२४.०१६ विदुर उवाच प्रचेतसां गिरित्रेण यथासीत् पथि सङ्गमः यद् उताह हरः प्रीतस् तन् नो ब्रह्मन् वदार्थवत्
4,24,17,saṅgamaḥ khalu viprarṣe śiveneha śarīriṇām durlabho munayo dadhyur asaṅgād yam abhīpsitam,सङ्गमः खलु विप्रर्षे शिवेनेह शरीरिणाम् दुर्लभो मुनयो दध्युर् असङ्गाद् यम् अभीप्सितम्
4,24,18,ātmārāmo 'pi yas tv asya loka-kalpasya rādhase śaktyā yukto vicarati ghorayā bhagavān bhavaḥ,आत्मारामो ऽपि यस् त्व् अस्य लोक-कल्पस्य राधसे शक्त्या युक्तो विचरति घोरया भगवान् भवः
4,24,19,bhp_04.24.019 maitreya uvāca pracetasaḥ pitur vākyaṃ śirasādāya sādhavaḥ diśaṃ pratīcīṃ prayayus tapasy ādṛta-cetasaḥ,भ्प्_०४.२४.०१९ मैत्रेय उवाच प्रचेतसः पितुर् वाक्यं शिरसादाय साधवः दिशं प्रतीचीं प्रययुस् तपस्य् आदृत-चेतसः
4,24,20,sa-samudram upa vistīrṇam apaśyan sumahat saraḥ mahan-mana iva svacchaṃ prasanna-salilāśayam,स-समुद्रम् उप विस्तीर्णम् अपश्यन् सुमहत् सरः महन्-मन इव स्वच्छं प्रसन्न-सलिलाशयम्
4,24,21,nīla-raktotpalāmbhoja- kahlārendīvarākaram haṃsa-sārasa-cakrāhva- kāraṇḍava-nikūjitam,नील-रक्तोत्पलाम्भोज- कह्लारेन्दीवराकरम् हंस-सारस-चक्राह्व- कारण्डव-निकूजितम्
4,24,22,matta-bhramara-sausvarya- hṛṣṭa-roma-latāṅghripam padma-kośa-rajo dikṣu vikṣipat-pavanotsavam,मत्त-भ्रमर-सौस्वर्य- हृष्ट-रोम-लताङ्घ्रिपम् पद्म-कोश-रजो दिक्षु विक्षिपत्-पवनोत्सवम्
4,24,23,tatra gāndharvam ākarṇya divya-mārga-manoharam visismyū rāja-putrās te mṛdaṅga-paṇavādy anu,तत्र गान्धर्वम् आकर्ण्य दिव्य-मार्ग-मनोहरम् विसिस्म्यू राज-पुत्रास् ते मृदङ्ग-पणवाद्य् अनु
4,24,24,tarhy eva sarasas tasmān niṣkrāmantaṃ sahānugam upagīyamānam amara- pravaraṃ vibudhānugaiḥ,तर्ह्य् एव सरसस् तस्मान् निष्क्रामन्तं सहानुगम् उपगीयमानम् अमर- प्रवरं विबुधानुगैः
4,24,25,tapta-hema-nikāyābhaṃ śiti-kaṇṭhaṃ tri-locanam prasāda-sumukhaṃ vīkṣya praṇemur jāta-kautukāḥ,तप्त-हेम-निकायाभं शिति-कण्ठं त्रि-लोचनम् प्रसाद-सुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर् जात-कौतुकाः
4,24,26,sa tān prapannārti-haro bhagavān dharma-vatsalaḥ dharma-jñān śīla-sampannān prītaḥ prītān uvāca ha,स तान् प्रपन्नार्ति-हरो भगवान् धर्म-वत्सलः धर्म-ज्ञान् शील-सम्पन्नान् प्रीतः प्रीतान् उवाच ह
4,24,27,bhp_04.24.027 śrī-rudra uvāca yūyaṃ vediṣadaḥ putrā viditaṃ vaś cikīrṣitam anugrahāya bhadraṃ va evaṃ me darśanaṃ kṛtam,भ्प्_०४.२४.०२७ श्री-रुद्र उवाच यूयं वेदिषदः पुत्रा विदितं वश् चिकीर्षितम् अनुग्रहाय भद्रं व एवं मे दर्शनं कृतम्
4,24,28,yaḥ paraṃ raṃhasaḥ sākṣāt tri-guṇāj jīva-saṃjñitāt bhagavantaṃ vāsudevaṃ prapannaḥ sa priyo hi me,यः परं रंहसः साक्षात् त्रि-गुणाज् जीव-संज्ञितात् भगवन्तं वासुदेवं प्रपन्नः स प्रियो हि मे
4,24,29,sva-dharma-niṣṭhaḥ śata-janmabhiḥ pumān viriñcatām eti tataḥ paraṃ hi mām avyākṛtaṃ bhāgavato 'tha vaiṣṇavaṃ padaṃ yathāhaṃ vibudhāḥ kalātyaye,स्व-धर्म-निष्ठः शत-जन्मभिः पुमान् विरिञ्चताम् एति ततः परं हि माम् अव्याकृतं भागवतो ऽथ वैष्णवं पदं यथाहं विबुधाः कलात्यये
4,24,30,atha bhāgavatā yūyaṃ priyāḥ stha bhagavān yathā na mad bhāgavatānāṃ ca preyān anyo 'sti karhicit,अथ भागवता यूयं प्रियाः स्थ भगवान् यथा न मद् भागवतानां च प्रेयान् अन्यो ऽस्ति कर्हिचित्
4,24,31,idaṃ viviktaṃ japtavyaṃ pavitraṃ maṅgalaṃ param niḥśreyasa-karaṃ cāpi śrūyatāṃ tad vadāmi vaḥ,इदं विविक्तं जप्तव्यं पवित्रं मङ्गलं परम् निःश्रेयस-करं चापि श्रूयतां तद् वदामि वः
4,24,32,bhp_04.24.032 maitreya uvāca ity anukrośa-hṛdayo bhagavān āha tāñ chivaḥ baddhāñjalīn rāja-putrān nārāyaṇa-paro vacaḥ,भ्प्_०४.२४.०३२ मैत्रेय उवाच इत्य् अनुक्रोश-हृदयो भगवान् आह ताञ् छिवः बद्धाञ्जलीन् राज-पुत्रान् नारायण-परो वचः
4,24,33,bhp_04.24.033 śrī-rudra uvāca jitaṃ ta ātma-vid-varya- svastaye svastir astu me bhavatārādhasā rāddhaṃ sarvasmā ātmane namaḥ,भ्प्_०४.२४.०३३ श्री-रुद्र उवाच जितं त आत्म-विद्-वर्य- स्वस्तये स्वस्तिर् अस्तु मे भवताराधसा राद्धं सर्वस्मा आत्मने नमः
4,24,34,namaḥ paṅkaja-nābhāya bhūta-sūkṣmendriyātmane vāsudevāya śāntāya kūṭa-sthāya sva-rociṣe,नमः पङ्कज-नाभाय भूत-सूक्ष्मेन्द्रियात्मने वासुदेवाय शान्ताय कूट-स्थाय स्व-रोचिषे
4,24,35,saṅkarṣaṇāya sūkṣmāya durantāyāntakāya ca namo viśva-prabodhāya pradyumnāyāntar-ātmane,सङ्कर्षणाय सूक्ष्माय दुरन्तायान्तकाय च नमो विश्व-प्रबोधाय प्रद्युम्नायान्तर्-आत्मने
4,24,36,namo namo 'niruddhāya hṛṣīkeśendriyātmane namaḥ paramahaṃsāya pūrṇāya nibhṛtātmane,नमो नमो ऽनिरुद्धाय हृषीकेशेन्द्रियात्मने नमः परमहंसाय पूर्णाय निभृतात्मने
4,24,37,svargāpavarga-dvārāya nityaṃ śuci-ṣade namaḥ namo hiraṇya-vīryāya cātur-hotrāya tantave,स्वर्गापवर्ग-द्वाराय नित्यं शुचि-षदे नमः नमो हिरण्य-वीर्याय चातुर्-होत्राय तन्तवे
4,24,38,nama ūrja iṣe trayyāḥ pataye yajña-retase tṛpti-dāya ca jīvānāṃ namaḥ sarva-rasātmane,नम ऊर्ज इषे त्रय्याः पतये यज्ञ-रेतसे तृप्ति-दाय च जीवानां नमः सर्व-रसात्मने
4,24,39,sarva-sattvātma-dehāya viśeṣāya sthavīyase namas trailokya-pālāya saha ojo-balāya ca,सर्व-सत्त्वात्म-देहाय विशेषाय स्थवीयसे नमस् त्रैलोक्य-पालाय सह ओजो-बलाय च
4,24,40,artha-liṅgāya nabhase namo 'ntar-bahir-ātmane namaḥ puṇyāya lokāya amuṣmai bhūri-varcase,अर्थ-लिङ्गाय नभसे नमो ऽन्तर्-बहिर्-आत्मने नमः पुण्याय लोकाय अमुष्मै भूरि-वर्चसे
4,24,41,pravṛttāya nivṛttāya pitṛ-devāya karmaṇe namo 'dharma-vipākāya mṛtyave duḥkha-dāya ca,प्रवृत्ताय निवृत्ताय पितृ-देवाय कर्मणे नमो ऽधर्म-विपाकाय मृत्यवे दुःख-दाय च
4,24,42,namas ta āśiṣām īśa manave kāraṇātmane namo dharmāya bṛhate kṛṣṇāyākuṇṭha-medhase puruṣāya purāṇāya sāṅkhya-yogeśvarāya ca,नमस् त आशिषाम् ईश मनवे कारणात्मने नमो धर्माय बृहते कृष्णायाकुण्ठ-मेधसे पुरुषाय पुराणाय साङ्ख्य-योगेश्वराय च
4,24,43,śakti-traya-sametāya mīḍhuṣe 'haṅkṛtātmane ceta-ākūti-rūpāya namo vāco vibhūtaye,शक्ति-त्रय-समेताय मीढुषे ऽहङ्कृतात्मने चेत-आकूति-रूपाय नमो वाचो विभूतये
4,24,44,darśanaṃ no didṛkṣūṇāṃ dehi bhāgavatārcitam rūpaṃ priyatamaṃ svānāṃ sarvendriya-guṇāñjanam,दर्शनं नो दिदृक्षूणां देहि भागवतार्चितम् रूपं प्रियतमं स्वानां सर्वेन्द्रिय-गुणाञ्जनम्
4,24,45,snigdha-prāvṛḍ-ghana-śyāmaṃ sarva-saundarya-saṅgraham cārv-āyata-catur-bāhu sujāta-rucirānanam,स्निग्ध-प्रावृड्-घन-श्यामं सर्व-सौन्दर्य-सङ्ग्रहम् चार्व्-आयत-चतुर्-बाहु सुजात-रुचिराननम्
4,24,46,padma-kośa-palāśākṣaṃ sundara-bhru sunāsikam sudvijaṃ sukapolāsyaṃ sama-karṇa-vibhūṣaṇam,पद्म-कोश-पलाशाक्षं सुन्दर-भ्रु सुनासिकम् सुद्विजं सुकपोलास्यं सम-कर्ण-विभूषणम्
4,24,47,prīti-prahasitāpāṅgam alakai rūpa-śobhitam lasat-paṅkaja-kiñjalka- dukūlaṃ mṛṣṭa-kuṇḍalam,प्रीति-प्रहसितापाङ्गम् अलकै रूप-शोभितम् लसत्-पङ्कज-किञ्जल्क- दुकूलं मृष्ट-कुण्डलम्
4,24,48,sphurat-kirīṭa-valaya- hāra-nūpura-mekhalam śaṅkha-cakra-gadā-padma- mālā-maṇy-uttamarddhimat,स्फुरत्-किरीट-वलय- हार-नूपुर-मेखलम् शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म- माला-मण्य्-उत्तमर्द्धिमत्
4,24,49,siṃha-skandha-tviṣo bibhrat saubhaga-grīva-kaustubham śriyānapāyinyā kṣipta- nikaṣāśmorasollasat,सिंह-स्कन्ध-त्विषो बिभ्रत् सौभग-ग्रीव-कौस्तुभम् श्रियानपायिन्या क्षिप्त- निकषाश्मोरसोल्लसत्
4,24,50,pūra-recaka-saṃvigna- vali-valgu-dalodaram pratisaṅkrāmayad viśvaṃ nābhyāvarta-gabhīrayā,पूर-रेचक-संविग्न- वलि-वल्गु-दलोदरम् प्रतिसङ्क्रामयद् विश्वं नाभ्यावर्त-गभीरया
4,24,51,śyāma-śroṇy-adhi-rociṣṇu- dukūla-svarṇa-mekhalam sama-cārv-aṅghri-jaṅghoru- nimna-jānu-sudarśanam,श्याम-श्रोण्य्-अधि-रोचिष्णु- दुकूल-स्वर्ण-मेखलम् सम-चार्व्-अङ्घ्रि-जङ्घोरु- निम्न-जानु-सुदर्शनम्
4,24,52,padā śarat-padma-palāśa-rociṣā nakha-dyubhir no 'ntar-aghaṃ vidhunvatā pradarśaya svīyam apāsta-sādhvasaṃ padaṃ guro mārga-gurus tamo-juṣām,पदा शरत्-पद्म-पलाश-रोचिषा नख-द्युभिर् नो ऽन्तर्-अघं विधुन्वता प्रदर्शय स्वीयम् अपास्त-साध्वसं पदं गुरो मार्ग-गुरुस् तमो-जुषाम्
4,24,53,etad rūpam anudhyeyam ātma-śuddhim abhīpsatām yad-bhakti-yogo 'bhayadaḥ sva-dharmam anutiṣṭhatām,एतद् रूपम् अनुध्येयम् आत्म-शुद्धिम् अभीप्सताम् यद्-भक्ति-योगो ऽभयदः स्व-धर्मम् अनुतिष्ठताम्
4,24,54,bhavān bhaktimatā labhyo durlabhaḥ sarva-dehinām svārājyasyāpy abhimata ekāntenātma-vid-gatiḥ,भवान् भक्तिमता लभ्यो दुर्लभः सर्व-देहिनाम् स्वाराज्यस्याप्य् अभिमत एकान्तेनात्म-विद्-गतिः
4,24,55,taṃ durārādhyam ārādhya satām api durāpayā ekānta-bhaktyā ko vāñchet pāda-mūlaṃ vinā bahiḥ,तं दुराराध्यम् आराध्य सताम् अपि दुरापया एकान्त-भक्त्या को वाञ्छेत् पाद-मूलं विना बहिः
4,24,56,yatra nirviṣṭam araṇaṃ kṛtānto nābhimanyate viśvaṃ vidhvaṃsayan vīrya- śaurya-visphūrjita-bhruvā,यत्र निर्विष्टम् अरणं कृतान्तो नाभिमन्यते विश्वं विध्वंसयन् वीर्य- शौर्य-विस्फूर्जित-भ्रुवा
4,24,57,kṣaṇārdhenāpi tulaye na svargaṃ nāpunar-bhavam bhagavat-saṅgi-saṅgasya martyānāṃ kim utāśiṣaḥ,क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्गं नापुनर्-भवम् भगवत्-सङ्गि-सङ्गस्य मर्त्यानां किम् उताशिषः
4,24,58,athānaghāṅghres tava kīrti-tīrthayor antar-bahiḥ-snāna-vidhūta-pāpmanām bhūteṣv anukrośa-susattva-śīlināṃ syāt saṅgamo 'nugraha eṣa nas tava,अथानघाङ्घ्रेस् तव कीर्ति-तीर्थयोर् अन्तर्-बहिः-स्नान-विधूत-पाप्मनाम् भूतेष्व् अनुक्रोश-सुसत्त्व-शीलिनां स्यात् सङ्गमो ऽनुग्रह एष नस् तव
4,24,59,na yasya cittaṃ bahir-artha-vibhramaṃ tamo-guhāyāṃ ca viśuddham āviśat yad-bhakti-yogānugṛhītam añjasā munir vicaṣṭe nanu tatra te gatim,न यस्य चित्तं बहिर्-अर्थ-विभ्रमं तमो-गुहायां च विशुद्धम् आविशत् यद्-भक्ति-योगानुगृहीतम् अञ्जसा मुनिर् विचष्टे ननु तत्र ते गतिम्
4,24,60,yatredaṃ vyajyate viśvaṃ viśvasminn avabhāti yat tat tvaṃ brahma paraṃ jyotir ākāśam iva vistṛtam,यत्रेदं व्यज्यते विश्वं विश्वस्मिन्न् अवभाति यत् तत् त्वं ब्रह्म परं ज्योतिर् आकाशम् इव विस्तृतम्
4,24,61,yo māyayedaṃ puru-rūpayāsṛjad bibharti bhūyaḥ kṣapayaty avikriyaḥ yad-bheda-buddhiḥ sad ivātma-duḥsthayā tvam ātma-tantraṃ bhagavan pratīmahi,यो माययेदं पुरु-रूपयासृजद् बिभर्ति भूयः क्षपयत्य् अविक्रियः यद्-भेद-बुद्धिः सद् इवात्म-दुःस्थया त्वम् आत्म-तन्त्रं भगवन् प्रतीमहि
4,24,62,kriyā-kalāpair idam eva yoginaḥ śraddhānvitāḥ sādhu yajanti siddhaye bhūtendriyāntaḥ-karaṇopalakṣitaṃ vede ca tantre ca ta eva kovidāḥ,क्रिया-कलापैर् इदम् एव योगिनः श्रद्धान्विताः साधु यजन्ति सिद्धये भूतेन्द्रियान्तः-करणोपलक्षितं वेदे च तन्त्रे च त एव कोविदाः
4,24,63,tvam eka ādyaḥ puruṣaḥ supta-śaktis tayā rajaḥ-sattva-tamo vibhidyate mahān ahaṃ khaṃ marud agni-vār-dharāḥ surarṣayo bhūta-gaṇā idaṃ yataḥ,त्वम् एक आद्यः पुरुषः सुप्त-शक्तिस् तया रजः-सत्त्व-तमो विभिद्यते महान् अहं खं मरुद् अग्नि-वार्-धराः सुरर्षयो भूत-गणा इदं यतः
4,24,64,sṛṣṭaṃ sva-śaktyedam anupraviṣṭaś catur-vidhaṃ puram ātmāṃśakena atho vidus taṃ puruṣaṃ santam antar bhuṅkte hṛṣīkair madhu sāra-ghaṃ yaḥ,सृष्टं स्व-शक्त्येदम् अनुप्रविष्टश् चतुर्-विधं पुरम् आत्मांशकेन अथो विदुस् तं पुरुषं सन्तम् अन्तर् भुङ्क्ते हृषीकैर् मधु सार-घं यः
4,24,65,sa eṣa lokān aticaṇḍa-vego vikarṣasi tvaṃ khalu kāla-yānaḥ bhūtāni bhūtair anumeya-tattvo ghanāvalīr vāyur ivāviṣahyaḥ,स एष लोकान् अतिचण्ड-वेगो विकर्षसि त्वं खलु काल-यानः भूतानि भूतैर् अनुमेय-तत्त्वो घनावलीर् वायुर् इवाविषह्यः
4,24,66,pramattam uccair iti kṛtya-cintayā pravṛddha-lobhaṃ viṣayeṣu lālasam tvam apramattaḥ sahasābhipadyase kṣul-lelihāno 'hir ivākhum antakaḥ,प्रमत्तम् उच्चैर् इति कृत्य-चिन्तया प्रवृद्ध-लोभं विषयेषु लालसम् त्वम् अप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे क्षुल्-लेलिहानो ऽहिर् इवाखुम् अन्तकः
4,24,67,kas tvat-padābjaṃ vijahāti paṇḍito yas te 'vamāna-vyayamāna-ketanaḥ viśaṅkayāsmad-gurur arcati sma yad vinopapattiṃ manavaś caturdaśa,कस् त्वत्-पदाब्जं विजहाति पण्डितो यस् ते ऽवमान-व्ययमान-केतनः विशङ्कयास्मद्-गुरुर् अर्चति स्म यद् विनोपपत्तिं मनवश् चतुर्दश
4,24,68,atha tvam asi no brahman paramātman vipaścitām viśvaṃ rudra-bhaya-dhvastam akutaścid-bhayā gatiḥ,अथ त्वम् असि नो ब्रह्मन् परमात्मन् विपश्चिताम् विश्वं रुद्र-भय-ध्वस्तम् अकुतश्चिद्-भया गतिः
4,24,69,idaṃ japata bhadraṃ vo viśuddhā nṛpa-nandanāḥ sva-dharmam anutiṣṭhanto bhagavaty arpitāśayāḥ,इदं जपत भद्रं वो विशुद्धा नृप-नन्दनाः स्व-धर्मम् अनुतिष्ठन्तो भगवत्य् अर्पिताशयाः
4,24,70,tam evātmānam ātma-sthaṃ sarva-bhūteṣv avasthitam pūjayadhvaṃ gṛṇantaś ca dhyāyantaś cāsakṛd dharim,तम् एवात्मानम् आत्म-स्थं सर्व-भूतेष्व् अवस्थितम् पूजयध्वं गृणन्तश् च ध्यायन्तश् चासकृद् धरिम्
4,24,71,yogādeśam upāsādya dhārayanto muni-vratāḥ samāhita-dhiyaḥ sarva etad abhyasatādṛtāḥ,योगादेशम् उपासाद्य धारयन्तो मुनि-व्रताः समाहित-धियः सर्व एतद् अभ्यसतादृताः
4,24,72,idam āha purāsmākaṃ bhagavān viśvasṛk-patiḥ bhṛgv-ādīnām ātmajānāṃ sisṛkṣuḥ saṃsisṛkṣatām,इदम् आह पुरास्माकं भगवान् विश्वसृक्-पतिः भृग्व्-आदीनाम् आत्मजानां सिसृक्षुः संसिसृक्षताम्
4,24,73,te vayaṃ noditāḥ sarve prajā-sarge prajeśvarāḥ anena dhvasta-tamasaḥ sisṛkṣmo vividhāḥ prajāḥ,ते वयं नोदिताः सर्वे प्रजा-सर्गे प्रजेश्वराः अनेन ध्वस्त-तमसः सिसृक्ष्मो विविधाः प्रजाः
4,24,74,athedaṃ nityadā yukto japann avahitaḥ pumān acirāc chreya āpnoti vāsudeva-parāyaṇaḥ,अथेदं नित्यदा युक्तो जपन्न् अवहितः पुमान् अचिराच् छ्रेय आप्नोति वासुदेव-परायणः
4,24,75,śreyasām iha sarveṣāṃ jñānaṃ niḥśreyasaṃ param sukhaṃ tarati duṣpāraṃ jñāna-naur vyasanārṇavam,श्रेयसाम् इह सर्वेषां ज्ञानं निःश्रेयसं परम् सुखं तरति दुष्पारं ज्ञान-नौर् व्यसनार्णवम्
4,24,76,ya imaṃ śraddhayā yukto mad-gītaṃ bhagavat-stavam adhīyāno durārādhyaṃ harim ārādhayaty asau,य इमं श्रद्धया युक्तो मद्-गीतं भगवत्-स्तवम् अधीयानो दुराराध्यं हरिम् आराधयत्य् असौ
4,24,77,vindate puruṣo 'muṣmād yad yad icchaty asatvaram mad-gīta-gītāt suprītāc chreyasām eka-vallabhāt,विन्दते पुरुषो ऽमुष्माद् यद् यद् इच्छत्य् असत्वरम् मद्-गीत-गीतात् सुप्रीताच् छ्रेयसाम् एक-वल्लभात्
4,24,78,idaṃ yaḥ kalya utthāya prāñjaliḥ śraddhayānvitaḥ śṛṇuyāc chrāvayen martyo mucyate karma-bandhanaiḥ,इदं यः कल्य उत्थाय प्राञ्जलिः श्रद्धयान्वितः शृणुयाच् छ्रावयेन् मर्त्यो मुच्यते कर्म-बन्धनैः
4,24,79,gītaṃ mayedaṃ naradeva-nandanāḥ parasya puṃsaḥ paramātmanaḥ stavam japanta ekāgra-dhiyas tapo mahat caradhvam ante tata āpsyathepsitam,गीतं मयेदं नरदेव-नन्दनाः परस्य पुंसः परमात्मनः स्तवम् जपन्त एकाग्र-धियस् तपो महत् चरध्वम् अन्ते तत आप्स्यथेप्सितम्
4,25,1,bhp_04.25.001 maitreya uvāca iti sandiśya bhagavān bārhiṣadair abhipūjitaḥ paśyatāṃ rāja-putrāṇāṃ tatraivāntardadhe haraḥ,भ्प्_०४.२५.००१ मैत्रेय उवाच इति सन्दिश्य भगवान् बार्हिषदैर् अभिपूजितः पश्यतां राज-पुत्राणां तत्रैवान्तर्दधे हरः
4,25,2,rudra-gītaṃ bhagavataḥ stotraṃ sarve pracetasaḥ japantas te tapas tepur varṣāṇām ayutaṃ jale,रुद्र-गीतं भगवतः स्तोत्रं सर्वे प्रचेतसः जपन्तस् ते तपस् तेपुर् वर्षाणाम् अयुतं जले
4,25,3,prācīnabarhiṣaṃ kṣattaḥ karmasv āsakta-mānasam nārado 'dhyātma-tattva-jñaḥ kṛpāluḥ pratyabodhayat,प्राचीनबर्हिषं क्षत्तः कर्मस्व् आसक्त-मानसम् नारदो ऽध्यात्म-तत्त्व-ज्ञः कृपालुः प्रत्यबोधयत्
4,25,4,śreyas tvaṃ katamad rājan karmaṇātmana īhase duḥkha-hāniḥ sukhāvāptiḥ śreyas tan neha ceṣyate,श्रेयस् त्वं कतमद् राजन् कर्मणात्मन ईहसे दुःख-हानिः सुखावाप्तिः श्रेयस् तन् नेह चेष्यते
4,25,5,bhp_04.25.005 rājovāca na jānāmi mahā-bhāga paraṃ karmāpaviddha-dhīḥ brūhi me vimalaṃ jñānaṃ yena mucyeya karmabhiḥ,भ्प्_०४.२५.००५ राजोवाच न जानामि महा-भाग परं कर्मापविद्ध-धीः ब्रूहि मे विमलं ज्ञानं येन मुच्येय कर्मभिः
4,25,6,gṛheṣu kūṭa-dharmeṣu putra-dāra-dhanārtha-dhīḥ na paraṃ vindate mūḍho bhrāmyan saṃsāra-vartmasu,गृहेषु कूट-धर्मेषु पुत्र-दार-धनार्थ-धीः न परं विन्दते मूढो भ्राम्यन् संसार-वर्त्मसु
4,25,7,bhp_04.25.007 nārada uvāca bho bhoḥ prajāpate rājan paśūn paśya tvayādhvare saṃjñāpitāñ jīva-saṅghān nirghṛṇena sahasraśaḥ,भ्प्_०४.२५.००७ नारद उवाच भो भोः प्रजापते राजन् पशून् पश्य त्वयाध्वरे संज्ञापिताञ् जीव-सङ्घान् निर्घृणेन सहस्रशः
4,25,8,ete tvāṃ sampratīkṣante smaranto vaiśasaṃ tava samparetam ayaḥ-kūṭaiś chindanty utthita-manyavaḥ,एते त्वां सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव सम्परेतम् अयः-कूटैश् छिन्दन्त्य् उत्थित-मन्यवः
4,25,9,atra te kathayiṣye 'mum itihāsaṃ purātanam purañjanasya caritaṃ nibodha gadato mama,अत्र ते कथयिष्ये ऽमुम् इतिहासं पुरातनम् पुरञ्जनस्य चरितं निबोध गदतो मम
4,25,10,āsīt purañjano nāma rājā rājan bṛhac-chravāḥ tasyāvijñāta-nāmāsīt sakhāvijñāta-ceṣṭitaḥ,आसीत् पुरञ्जनो नाम राजा राजन् बृहच्-छ्रवाः तस्याविज्ञात-नामासीत् सखाविज्ञात-चेष्टितः
4,25,11,so 'nveṣamāṇaḥ śaraṇaṃ babhrāma pṛthivīṃ prabhuḥ nānurūpaṃ yadāvindad abhūt sa vimanā iva,सो ऽन्वेषमाणः शरणं बभ्राम पृथिवीं प्रभुः नानुरूपं यदाविन्दद् अभूत् स विमना इव
4,25,12,na sādhu mene tāḥ sarvā bhūtale yāvatīḥ puraḥ kāmān kāmayamāno 'sau tasya tasyopapattaye,न साधु मेने ताः सर्वा भूतले यावतीः पुरः कामान् कामयमानो ऽसौ तस्य तस्योपपत्तये
4,25,13,sa ekadā himavato dakṣiṇeṣv atha sānuṣu dadarśa navabhir dvārbhiḥ puraṃ lakṣita-lakṣaṇām,स एकदा हिमवतो दक्षिणेष्व् अथ सानुषु ददर्श नवभिर् द्वार्भिः पुरं लक्षित-लक्षणाम्
4,25,14,prākāropavanāṭṭāla- parikhair akṣa-toraṇaiḥ svarṇa-raupyāyasaiḥ śṛṅgaiḥ saṅkulāṃ sarvato gṛhaiḥ,प्राकारोपवनाट्टाल- परिखैर् अक्ष-तोरणैः स्वर्ण-रौप्यायसैः शृङ्गैः सङ्कुलां सर्वतो गृहैः
4,25,15,nīla-sphaṭika-vaidūrya- muktā-marakatāruṇaiḥ kḷpta-harmya-sthalīṃ dīptāṃ śriyā bhogavatīm iva,नील-स्फटिक-वैदूर्य- मुक्ता-मरकतारुणैः कॢप्त-हर्म्य-स्थलीं दीप्तां श्रिया भोगवतीम् इव
4,25,16,sabhā-catvara-rathyābhir ākrīḍāyatanāpaṇaiḥ caitya-dhvaja-patākābhir yuktāṃ vidruma-vedibhiḥ,सभा-चत्वर-रथ्याभिर् आक्रीडायतनापणैः चैत्य-ध्वज-पताकाभिर् युक्तां विद्रुम-वेदिभिः
4,25,17,puryās tu bāhyopavane divya-druma-latākule nadad-vihaṅgāli-kula- kolāhala-jalāśaye,पुर्यास् तु बाह्योपवने दिव्य-द्रुम-लताकुले नदद्-विहङ्गालि-कुल- कोलाहल-जलाशये
4,25,18,hima-nirjhara-vipruṣmat- kusumākara-vāyunā calat-pravāla-viṭapa- nalinī-taṭa-sampadi,हिम-निर्झर-विप्रुष्मत्- कुसुमाकर-वायुना चलत्-प्रवाल-विटप- नलिनी-तट-सम्पदि
4,25,19,nānāraṇya-mṛga-vrātair anābādhe muni-vrataiḥ āhūtaṃ manyate pāntho yatra kokila-kūjitaiḥ,नानारण्य-मृग-व्रातैर् अनाबाधे मुनि-व्रतैः आहूतं मन्यते पान्थो यत्र कोकिल-कूजितैः
4,25,20,yadṛcchayāgatāṃ tatra dadarśa pramadottamām bhṛtyair daśabhir āyāntīm ekaika-śata-nāyakaiḥ,यदृच्छयागतां तत्र ददर्श प्रमदोत्तमाम् भृत्यैर् दशभिर् आयान्तीम् एकैक-शत-नायकैः
4,25,21,añca-śīrṣāhinā guptāṃ pratīhāreṇa sarvataḥ anveṣamāṇām ṛṣabham aprauḍhāṃ kāma-rūpiṇīm,अञ्च-शीर्षाहिना गुप्तां प्रतीहारेण सर्वतः अन्वेषमाणाम् ऋषभम् अप्रौढां काम-रूपिणीम्
4,25,22,sunāsāṃ sudatīṃ bālāṃ sukapolāṃ varānanām sama-vinyasta-karṇābhyāṃ bibhratīṃ kuṇḍala-śriyam,सुनासां सुदतीं बालां सुकपोलां वराननाम् सम-विन्यस्त-कर्णाभ्यां बिभ्रतीं कुण्डल-श्रियम्
4,25,23,piśaṅga-nīvīṃ suśroṇīṃ śyāmāṃ kanaka-mekhalām padbhyāṃ kvaṇadbhyāṃ calantīṃ nūpurair devatām iva,पिशङ्ग-नीवीं सुश्रोणीं श्यामां कनक-मेखलाम् पद्भ्यां क्वणद्भ्यां चलन्तीं नूपुरैर् देवताम् इव
4,25,24,stanau vyañjita-kaiśorau sama-vṛttau nirantarau vastrāntena nigūhantīṃ vrīḍayā gaja-gāminīm,स्तनौ व्यञ्जित-कैशोरौ सम-वृत्तौ निरन्तरौ वस्त्रान्तेन निगूहन्तीं व्रीडया गज-गामिनीम्
4,25,25,tām āha lalitaṃ vīraḥ savrīḍa-smita-śobhanām snigdhenāpāṅga-puṅkhena spṛṣṭaḥ premodbhramad-bhruvā,ताम् आह ललितं वीरः सव्रीड-स्मित-शोभनाम् स्निग्धेनापाङ्ग-पुङ्खेन स्पृष्टः प्रेमोद्भ्रमद्-भ्रुवा
4,25,26,kā tvaṃ kañja-palāśākṣi kasyāsīha kutaḥ sati imām upa purīṃ bhīru kiṃ cikīrṣasi śaṃsa me,का त्वं कञ्ज-पलाशाक्षि कस्यासीह कुतः सति इमाम् उप पुरीं भीरु किं चिकीर्षसि शंस मे
4,25,27,ka ete 'nupathā ye ta ekādaśa mahā-bhaṭāḥ etā vā lalanāḥ subhru ko 'yaṃ te 'hiḥ puraḥ-saraḥ,क एते ऽनुपथा ये त एकादश महा-भटाः एता वा ललनाः सुभ्रु को ऽयं ते ऽहिः पुरः-सरः
4,25,28,tvaṃ hrīr bhavāny asy atha vāg ramā patiṃ vicinvatī kiṃ munivad raho vane tvad-aṅghri-kāmāpta-samasta-kāmaṃ kva padma-kośaḥ patitaḥ karāgrāt,त्वं ह्रीर् भवान्य् अस्य् अथ वाग् रमा पतिं विचिन्वती किं मुनिवद् रहो वने त्वद्-अङ्घ्रि-कामाप्त-समस्त-कामं क्व पद्म-कोशः पतितः कराग्रात्
4,25,29,nāsāṃ varorv anyatamā bhuvi-spṛk purīm imāṃ vīra-vareṇa sākam arhasy alaṅkartum adabhra-karmaṇā lokaṃ paraṃ śrīr iva yajña-puṃsā,नासां वरोर्व् अन्यतमा भुवि-स्पृक् पुरीम् इमां वीर-वरेण साकम् अर्हस्य् अलङ्कर्तुम् अदभ्र-कर्मणा लोकं परं श्रीर् इव यज्ञ-पुंसा
4,25,30,yad eṣa māpāṅga-vikhaṇḍitendriyaṃ savrīḍa-bhāva-smita-vibhramad-bhruvā tvayopasṛṣṭo bhagavān mano-bhavaḥ prabādhate 'thānugṛhāṇa śobhane,यद् एष मापाङ्ग-विखण्डितेन्द्रियं सव्रीड-भाव-स्मित-विभ्रमद्-भ्रुवा त्वयोपसृष्टो भगवान् मनो-भवः प्रबाधते ऽथानुगृहाण शोभने
4,25,31,tvad-ānanaṃ subhru sutāra-locanaṃ vyālambi-nīlālaka-vṛnda-saṃvṛtam unnīya me darśaya valgu-vācakaṃ yad vrīḍayā nābhimukhaṃ śuci-smite,त्वद्-आननं सुभ्रु सुतार-लोचनं व्यालम्बि-नीलालक-वृन्द-संवृतम् उन्नीय मे दर्शय वल्गु-वाचकं यद् व्रीडया नाभिमुखं शुचि-स्मिते
4,25,32,bhp_04.25.032 nārada uvāca itthaṃ purañjanaṃ nārī yācamānam adhīravat abhyanandata taṃ vīraṃ hasantī vīra mohitā,भ्प्_०४.२५.०३२ नारद उवाच इत्थं पुरञ्जनं नारी याचमानम् अधीरवत् अभ्यनन्दत तं वीरं हसन्ती वीर मोहिता
4,25,33,na vidāma vayaṃ samyak kartāraṃ puruṣarṣabha ātmanaś ca parasyāpi gotraṃ nāma ca yat-kṛtam,न विदाम वयं सम्यक् कर्तारं पुरुषर्षभ आत्मनश् च परस्यापि गोत्रं नाम च यत्-कृतम्
4,25,34,ihādya santam ātmānaṃ vidāma na tataḥ param yeneyaṃ nirmitā vīra purī śaraṇam ātmanaḥ,इहाद्य सन्तम् आत्मानं विदाम न ततः परम् येनेयं निर्मिता वीर पुरी शरणम् आत्मनः
4,25,35,ete sakhāyaḥ sakhyo me narā nāryaś ca mānada suptāyāṃ mayi jāgarti nāgo 'yaṃ pālayan purīm,एते सखायः सख्यो मे नरा नार्यश् च मानद सुप्तायां मयि जागर्ति नागो ऽयं पालयन् पुरीम्
4,25,36,diṣṭyāgato 'si bhadraṃ te grāmyān kāmān abhīpsase udvahiṣyāmi tāṃs te 'haṃ sva-bandhubhir arindama,दिष्ट्यागतो ऽसि भद्रं ते ग्राम्यान् कामान् अभीप्ससे उद्वहिष्यामि तांस् ते ऽहं स्व-बन्धुभिर् अरिन्दम
4,25,37,imāṃ tvam adhitiṣṭhasva purīṃ nava-mukhīṃ vibho mayopanītān gṛhṇānaḥ kāma-bhogān śataṃ samāḥ,इमां त्वम् अधितिष्ठस्व पुरीं नव-मुखीं विभो मयोपनीतान् गृह्णानः काम-भोगान् शतं समाः
4,25,38,kaṃ nu tvad-anyaṃ ramaye hy arati-jñam akovidam asamparāyābhimukham aśvastana-vidaṃ paśum,कं नु त्वद्-अन्यं रमये ह्य् अरति-ज्ञम् अकोविदम् असम्परायाभिमुखम् अश्वस्तन-विदं पशुम्
4,25,39,dharmo hy atrārtha-kāmau ca prajānando 'mṛtaṃ yaśaḥ lokā viśokā virajā yān na kevalino viduḥ,धर्मो ह्य् अत्रार्थ-कामौ च प्रजानन्दो ऽमृतं यशः लोका विशोका विरजा यान् न केवलिनो विदुः
4,25,40,pitṛ-devarṣi-martyānāṃ bhūtānām ātmanaś ca ha kṣemyaṃ vadanti śaraṇaṃ bhave 'smin yad gṛhāśramaḥ,पितृ-देवर्षि-मर्त्यानां भूतानाम् आत्मनश् च ह क्षेम्यं वदन्ति शरणं भवे ऽस्मिन् यद् गृहाश्रमः
4,25,41,kā nāma vīra vikhyātaṃ vadānyaṃ priya-darśanam na vṛṇīta priyaṃ prāptaṃ mādṛśī tvādṛśaṃ patim,का नाम वीर विख्यातं वदान्यं प्रिय-दर्शनम् न वृणीत प्रियं प्राप्तं मादृशी त्वादृशं पतिम्
4,25,42,kasyā manas te bhuvi bhogi-bhogayoḥ striyā na sajjed bhujayor mahā-bhuja yo 'nātha-vargādhim alaṃ ghṛṇoddhata- smitāvalokena caraty apohitum,कस्या मनस् ते भुवि भोगि-भोगयोः स्त्रिया न सज्जेद् भुजयोर् महा-भुज यो ऽनाथ-वर्गाधिम् अलं घृणोद्धत- स्मितावलोकेन चरत्य् अपोहितुम्
4,25,43,bhp_04.25.043 nārada uvāca iti tau dam-patī tatra samudya samayaṃ mithaḥ tāṃ praviśya purīṃ rājan mumudāte śataṃ samāḥ,भ्प्_०४.२५.०४३ नारद उवाच इति तौ दम्-पती तत्र समुद्य समयं मिथः तां प्रविश्य पुरीं राजन् मुमुदाते शतं समाः
4,25,44,upagīyamāno lalitaṃ tatra tatra ca gāyakaiḥ krīḍan parivṛtaḥ strībhir hradinīm āviśac chucau,उपगीयमानो ललितं तत्र तत्र च गायकैः क्रीडन् परिवृतः स्त्रीभिर् ह्रदिनीम् आविशच् छुचौ
4,25,45,saptopari kṛtā dvāraḥ puras tasyās tu dve adhaḥ pṛthag-viṣaya-gaty-arthaṃ tasyāṃ yaḥ kaścaneśvaraḥ,सप्तोपरि कृता द्वारः पुरस् तस्यास् तु द्वे अधः पृथग्-विषय-गत्य्-अर्थं तस्यां यः कश्चनेश्वरः
4,25,46,pañca dvāras tu paurastyā dakṣiṇaikā tathottarā paścime dve amūṣāṃ te nāmāni nṛpa varṇaye,पञ्च द्वारस् तु पौरस्त्या दक्षिणैका तथोत्तरा पश्चिमे द्वे अमूषां ते नामानि नृप वर्णये
4,25,47,khadyotāvirmukhī ca prāg dvārāv ekatra nirmite vibhrājitaṃ janapadaṃ yāti tābhyāṃ dyumat-sakhaḥ,खद्योताविर्मुखी च प्राग् द्वाराव् एकत्र निर्मिते विभ्राजितं जनपदं याति ताभ्यां द्युमत्-सखः
4,25,48,nalinī nālinī ca prāg dvārāv ekatra nirmite avadhūta-sakhas tābhyāṃ viṣayaṃ yāti saurabham,नलिनी नालिनी च प्राग् द्वाराव् एकत्र निर्मिते अवधूत-सखस् ताभ्यां विषयं याति सौरभम्
4,25,49,mukhyā nāma purastād dvās tayāpaṇa-bahūdanau viṣayau yāti pura-rāḍ rasajña-vipaṇānvitaḥ,मुख्या नाम पुरस्ताद् द्वास् तयापण-बहूदनौ विषयौ याति पुर-राड् रसज्ञ-विपणान्वितः
4,25,50,pitṛhūr nṛpa puryā dvār dakṣiṇena purañjanaḥ rāṣṭraṃ dakṣiṇa-pañcālaṃ yāti śrutadharānvitaḥ,पितृहूर् नृप पुर्या द्वार् दक्षिणेन पुरञ्जनः राष्ट्रं दक्षिण-पञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः
4,25,51,devahūr nāma puryā dvā uttareṇa purañjanaḥ rāṣṭram uttara-pañcālaṃ yāti śrutadharānvitaḥ,देवहूर् नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जनः राष्ट्रम् उत्तर-पञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः
4,25,52,āsurī nāma paścād dvās tayā yāti purañjanaḥ grāmakaṃ nāma viṣayaṃ durmadena samanvitaḥ,आसुरी नाम पश्चाद् द्वास् तया याति पुरञ्जनः ग्रामकं नाम विषयं दुर्मदेन समन्वितः
4,25,53,nirṛtir nāma paścād dvās tayā yāti purañjanaḥ vaiśasaṃ nāma viṣayaṃ lubdhakena samanvitaḥ,निरृतिर् नाम पश्चाद् द्वास् तया याति पुरञ्जनः वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वितः
4,25,54,andhāv amīṣāṃ paurāṇāṃ nirvāk-peśaskṛtāv ubhau akṣaṇvatām adhipatis tābhyāṃ yāti karoti ca,अन्धाव् अमीषां पौराणां निर्वाक्-पेशस्कृताव् उभौ अक्षण्वताम् अधिपतिस् ताभ्यां याति करोति च
4,25,55,sa yarhy antaḥpura-gato viṣūcīna-samanvitaḥ mohaṃ prasādaṃ harṣaṃ vā yāti jāyātmajodbhavam,स यर्ह्य् अन्तःपुर-गतो विषूचीन-समन्वितः मोहं प्रसादं हर्षं वा याति जायात्मजोद्भवम्
4,25,56,evaṃ karmasu saṃsaktaḥ kāmātmā vañcito 'budhaḥ mahiṣī yad yad īheta tat tad evānvavartata,एवं कर्मसु संसक्तः कामात्मा वञ्चितो ऽबुधः महिषी यद् यद् ईहेत तत् तद् एवान्ववर्तत
4,25,57,kvacit pibantyāṃ pibati madirāṃ mada-vihvalaḥ aśnantyāṃ kvacid aśnāti jakṣatyāṃ saha jakṣiti,क्वचित् पिबन्त्यां पिबति मदिरां मद-विह्वलः अश्नन्त्यां क्वचिद् अश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति
4,25,58,kvacid gāyati gāyantyāṃ rudatyāṃ rudati kvacit kvacid dhasantyāṃ hasati jalpantyām anu jalpati,क्वचिद् गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् क्वचिद् धसन्त्यां हसति जल्पन्त्याम् अनु जल्पति
4,25,59,kvacid dhāvati dhāvantyāṃ tiṣṭhantyām anu tiṣṭhati anu śete śayānāyām anvāste kvacid āsatīm,क्वचिद् धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्याम् अनु तिष्ठति अनु शेते शयानायाम् अन्वास्ते क्वचिद् आसतीम्
4,25,60,kvacic chṛṇoti śṛṇvantyāṃ paśyantyām anu paśyati kvacij jighrati jighrantyāṃ spṛśantyāṃ spṛśati kvacit,क्वचिच् छृणोति शृण्वन्त्यां पश्यन्त्याम् अनु पश्यति क्वचिज् जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित्
4,25,61,kvacic ca śocatīṃ jāyām anu śocati dīnavat anu hṛṣyati hṛṣyantyāṃ muditām anu modate,क्वचिच् च शोचतीं जायाम् अनु शोचति दीनवत् अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदिताम् अनु मोदते
4,25,62,vipralabdho mahiṣyaivaṃ sarva-prakṛti-vañcitaḥ necchann anukaroty ajñaḥ klaibyāt krīḍā-mṛgo yathā,विप्रलब्धो महिष्यैवं सर्व-प्रकृति-वञ्चितः नेच्छन्न् अनुकरोत्य् अज्ञः क्लैब्यात् क्रीडा-मृगो यथा
4,26,1,bhp_04.26.001 nārada uvāca sa ekadā maheṣvāso rathaṃ pañcāśvam āśu-gam dvīṣaṃ dvi-cakram ekākṣaṃ tri-veṇuṃ pañca-bandhuram,भ्प्_०४.२६.००१ नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वम् आशु-गम् द्वीषं द्वि-चक्रम् एकाक्षं त्रि-वेणुं पञ्च-बन्धुरम्
4,26,2,eka-raśmy eka-damanam eka-nīḍaṃ dvi-kūbaram pañca-praharaṇaṃ sapta- varūthaṃ pañca-vikramam,एक-रश्म्य् एक-दमनम् एक-नीडं द्वि-कूबरम् पञ्च-प्रहरणं सप्त- वरूथं पञ्च-विक्रमम्
4,26,3,haimopaskaram āruhya svarṇa-varmākṣayeṣudhiḥ ekādaśa-camū-nāthaḥ pañca-prastham agād vanam,हैमोपस्करम् आरुह्य स्वर्ण-वर्माक्षयेषुधिः एकादश-चमू-नाथः पञ्च-प्रस्थम् अगाद् वनम्
4,26,4,cacāra mṛgayāṃ tatra dṛpta ātteṣu-kārmukaḥ vihāya jāyām atad-arhāṃ mṛga-vyasana-lālasaḥ,चचार मृगयां तत्र दृप्त आत्तेषु-कार्मुकः विहाय जायाम् अतद्-अर्हां मृग-व्यसन-लालसः
4,26,5,āsurīṃ vṛttim āśritya ghorātmā niranugrahaḥ nyahanan niśitair bāṇair vaneṣu vana-gocarān,आसुरीं वृत्तिम् आश्रित्य घोरात्मा निरनुग्रहः न्यहनन् निशितैर् बाणैर् वनेषु वन-गोचरान्
4,26,6,tīrtheṣu pratidṛṣṭeṣu rājā medhyān paśūn vane yāvad-artham alaṃ lubdho hanyād iti niyamyate,तीर्थेषु प्रतिदृष्टेषु राजा मेध्यान् पशून् वने यावद्-अर्थम् अलं लुब्धो हन्याद् इति नियम्यते
4,26,7,ya evaṃ karma niyataṃ vidvān kurvīta mānavaḥ karmaṇā tena rājendra jñānena na sa lipyate,य एवं कर्म नियतं विद्वान् कुर्वीत मानवः कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन न स लिप्यते
4,26,8,anyathā karma kurvāṇo mānārūḍho nibadhyate guṇa-pravāha-patito naṣṭa-prajño vrajaty adhaḥ,अन्यथा कर्म कुर्वाणो मानारूढो निबध्यते गुण-प्रवाह-पतितो नष्ट-प्रज्ञो व्रजत्य् अधः
4,26,9,tatra nirbhinna-gātrāṇāṃ citra-vājaiḥ śilīmukhaiḥ viplavo 'bhūd duḥkhitānāṃ duḥsahaḥ karuṇātmanām,तत्र निर्भिन्न-गात्राणां चित्र-वाजैः शिलीमुखैः विप्लवो ऽभूद् दुःखितानां दुःसहः करुणात्मनाम्
4,26,10,śaśān varāhān mahiṣān gavayān ruru-śalyakān medhyān anyāṃś ca vividhān vinighnan śramam adhyagāt,शशान् वराहान् महिषान् गवयान् रुरु-शल्यकान् मेध्यान् अन्यांश् च विविधान् विनिघ्नन् श्रमम् अध्यगात्
4,26,11,tataḥ kṣut-tṛṭ-pariśrānto nivṛtto gṛham eyivān kṛta-snānocitāhāraḥ saṃviveśa gata-klamaḥ,ततः क्षुत्-तृट्-परिश्रान्तो निवृत्तो गृहम् एयिवान् कृत-स्नानोचिताहारः संविवेश गत-क्लमः
4,26,12,ātmānam arhayāṃ cakre dhūpālepa-srag-ādibhiḥ sādhv-alaṅkṛta-sarvāṅgo mahiṣyām ādadhe manaḥ,आत्मानम् अर्हयां चक्रे धूपालेप-स्रग्-आदिभिः साध्व्-अलङ्कृत-सर्वाङ्गो महिष्याम् आदधे मनः
4,26,13,tṛpto hṛṣṭaḥ sudṛptaś ca kandarpākṛṣṭa-mānasaḥ na vyacaṣṭa varārohāṃ gṛhiṇīṃ gṛha-medhinīm,तृप्तो हृष्टः सुदृप्तश् च कन्दर्पाकृष्ट-मानसः न व्यचष्ट वरारोहां गृहिणीं गृह-मेधिनीम्
4,26,14,antaḥpura-striyo 'pṛcchad vimanā iva vediṣat api vaḥ kuśalaṃ rāmāḥ seśvarīṇāṃ yathā purā,अन्तःपुर-स्त्रियो ऽपृच्छद् विमना इव वेदिषत् अपि वः कुशलं रामाः सेश्वरीणां यथा पुरा
4,26,15,na tathaitarhi rocante gṛheṣu gṛha-sampadaḥ yadi na syād gṛhe mātā patnī vā pati-devatā vyaṅge ratha iva prājñaḥ ko nāmāsīta dīnavat,न तथैतर्हि रोचन्ते गृहेषु गृह-सम्पदः यदि न स्याद् गृहे माता पत्नी वा पति-देवता व्यङ्गे रथ इव प्राज्ञः को नामासीत दीनवत्
4,26,16,kva vartate sā lalanā majjantaṃ vyasanārṇave yā mām uddharate prajñāṃ dīpayantī pade pade,क्व वर्तते सा ललना मज्जन्तं व्यसनार्णवे या माम् उद्धरते प्रज्ञां दीपयन्ती पदे पदे
4,26,17,bhp_04.26.017 rāmā ūcuḥ nara-nātha na jānīmas tvat-priyā yad vyavasyati bhūtale niravastāre śayānāṃ paśya śatru-han,भ्प्_०४.२६.०१७ रामा ऊचुः नर-नाथ न जानीमस् त्वत्-प्रिया यद् व्यवस्यति भूतले निरवस्तारे शयानां पश्य शत्रु-हन्
4,26,18,bhp_04.26.018 nārada uvāca purañjanaḥ sva-mahiṣīṃ nirīkṣyāvadhutāṃ bhuvi tat-saṅgonmathita-jñāno vaiklavyaṃ paramaṃ yayau,भ्प्_०४.२६.०१८ नारद उवाच पुरञ्जनः स्व-महिषीं निरीक्ष्यावधुतां भुवि तत्-सङ्गोन्मथित-ज्ञानो वैक्लव्यं परमं ययौ
4,26,19,sāntvayan ślakṣṇayā vācā hṛdayena vidūyatā preyasyāḥ sneha-saṃrambha- liṅgam ātmani nābhyagāt,सान्त्वयन् श्लक्ष्णया वाचा हृदयेन विदूयता प्रेयस्याः स्नेह-संरम्भ- लिङ्गम् आत्मनि नाभ्यगात्
4,26,20,anuninye 'tha śanakair vīro 'nunaya-kovidaḥ pasparśa pāda-yugalam āha cotsaṅga-lālitām,अनुनिन्ये ऽथ शनकैर् वीरो ऽनुनय-कोविदः पस्पर्श पाद-युगलम् आह चोत्सङ्ग-लालिताम्
4,26,21,bhp_04.26.021 purañjana uvāca nūnaṃ tv akṛta-puṇyās te bhṛtyā yeṣv īśvarāḥ śubhe kṛtāgaḥsv ātmasāt kṛtvā śikṣā-daṇḍaṃ na yuñjate,भ्प्_०४.२६.०२१ पुरञ्जन उवाच नूनं त्व् अकृत-पुण्यास् ते भृत्या येष्व् ईश्वराः शुभे कृतागःस्व् आत्मसात् कृत्वा शिक्षा-दण्डं न युञ्जते
4,26,22,paramo 'nugraho daṇḍo bhṛtyeṣu prabhuṇārpitaḥ bālo na veda tat tanvi bandhu-kṛtyam amarṣaṇaḥ,परमो ऽनुग्रहो दण्डो भृत्येषु प्रभुणार्पितः बालो न वेद तत् तन्वि बन्धु-कृत्यम् अमर्षणः
4,26,23,sā tvaṃ mukhaṃ sudati subhrv anurāga-bhāra- vrīḍā-vilamba-vilasad-dhasitāvalokam nīlālakālibhir upaskṛtam unnasaṃ naḥ svānāṃ pradarśaya manasvini valgu-vākyam,सा त्वं मुखं सुदति सुभ्र्व् अनुराग-भार- व्रीडा-विलम्ब-विलसद्-धसितावलोकम् नीलालकालिभिर् उपस्कृतम् उन्नसं नः स्वानां प्रदर्शय मनस्विनि वल्गु-वाक्यम्
4,26,24,tasmin dadhe damam ahaṃ tava vīra-patni yo 'nyatra bhūsura-kulāt kṛta-kilbiṣas tam paśye na vīta-bhayam unmuditaṃ tri-lokyām anyatra vai mura-ripor itaratra dāsāt,तस्मिन् दधे दमम् अहं तव वीर-पत्नि यो ऽन्यत्र भूसुर-कुलात् कृत-किल्बिषस् तम् पश्ये न वीत-भयम् उन्मुदितं त्रि-लोक्याम् अन्यत्र वै मुर-रिपोर् इतरत्र दासात्
4,26,25,vaktraṃ na te vitilakaṃ malinaṃ viharṣaṃ saṃrambha-bhīmam avimṛṣṭam apeta-rāgam paśye stanāv api śucopahatau sujātau bimbādharaṃ vigata-kuṅkuma-paṅka-rāgam,वक्त्रं न ते वितिलकं मलिनं विहर्षं संरम्भ-भीमम् अविमृष्टम् अपेत-रागम् पश्ये स्तनाव् अपि शुचोपहतौ सुजातौ बिम्बाधरं विगत-कुङ्कुम-पङ्क-रागम्
4,26,26,tan me prasīda suhṛdaḥ kṛta-kilbiṣasya svairaṃ gatasya mṛgayāṃ vyasanāturasya kā devaraṃ vaśa-gataṃ kusumāstra-vega- visrasta-pauṃsnam uśatī na bhajeta kṛtye,तन् मे प्रसीद सुहृदः कृत-किल्बिषस्य स्वैरं गतस्य मृगयां व्यसनातुरस्य का देवरं वश-गतं कुसुमास्त्र-वेग- विस्रस्त-पौंस्नम् उशती न भजेत कृत्ये
4,27,1,bhp_04.27.001 nārada uvāca itthaṃ purañjanaṃ sadhryag vaśamānīya vibhramaiḥ purañjanī mahārāja reme ramayatī patim,भ्प्_०४.२७.००१ नारद उवाच इत्थं पुरञ्जनं सध्र्यग् वशमानीय विभ्रमैः पुरञ्जनी महाराज रेमे रमयती पतिम्
4,27,2,sa rājā mahiṣīṃ rājan susnātāṃ rucirānanām kṛta-svastyayanāṃ tṛptām abhyanandad upāgatām,स राजा महिषीं राजन् सुस्नातां रुचिराननाम् कृत-स्वस्त्ययनां तृप्ताम् अभ्यनन्दद् उपागताम्
4,27,3,tayopagūḍhaḥ parirabdha-kandharo raho 'numantrair apakṛṣṭa-cetanaḥ na kāla-raṃho bubudhe duratyayaṃ divā niśeti pramadā-parigrahaḥ,तयोपगूढः परिरब्ध-कन्धरो रहो ऽनुमन्त्रैर् अपकृष्ट-चेतनः न काल-रंहो बुबुधे दुरत्ययं दिवा निशेति प्रमदा-परिग्रहः
4,27,4,śayāna unnaddha-mado mahā-manā mahārha-talpe mahiṣī-bhujopadhiḥ tām eva vīro manute paraṃ yatas tamo-'bhibhūto na nijaṃ paraṃ ca yat,शयान उन्नद्ध-मदो महा-मना महार्ह-तल्पे महिषी-भुजोपधिः ताम् एव वीरो मनुते परं यतस् तमो-ऽभिभूतो न निजं परं च यत्
4,27,5,tayaivaṃ ramamāṇasya kāma-kaśmala-cetasaḥ kṣaṇārdham iva rājendra vyatikrāntaṃ navaṃ vayaḥ,तयैवं रममाणस्य काम-कश्मल-चेतसः क्षणार्धम् इव राजेन्द्र व्यतिक्रान्तं नवं वयः
4,27,6,tasyām ajanayat putrān purañjanyāṃ purañjanaḥ śatāny ekādaśa virāḍ āyuṣo 'rdham athātyagāt,तस्याम् अजनयत् पुत्रान् पुरञ्जन्यां पुरञ्जनः शतान्य् एकादश विराड् आयुषो ऽर्धम् अथात्यगात्
4,27,7,duhitṝr daśottara-śataṃ pitṛ-mātṛ-yaśaskarīḥ śīlaudārya-guṇopetāḥ paurañjanyaḥ prajā-pate,दुहितॄर् दशोत्तर-शतं पितृ-मातृ-यशस्करीः शीलौदार्य-गुणोपेताः पौरञ्जन्यः प्रजा-पते
4,27,8,sa pañcāla-patiḥ putrān pitṛ-vaṃśa-vivardhanān dāraiḥ saṃyojayām āsa duhitṝḥ sadṛśair varaiḥ,स पञ्चाल-पतिः पुत्रान् पितृ-वंश-विवर्धनान् दारैः संयोजयाम् आस दुहितॄः सदृशैर् वरैः
4,27,9,putrāṇāṃ cābhavan putrā ekaikasya śataṃ śatam yair vai paurañjano vaṃśaḥ pañcāleṣu samedhitaḥ,पुत्राणां चाभवन् पुत्रा एकैकस्य शतं शतम् यैर् वै पौरञ्जनो वंशः पञ्चालेषु समेधितः
4,27,10,teṣu tad-riktha-hāreṣu gṛha-kośānujīviṣu nirūḍhena mamatvena viṣayeṣv anvabadhyata,तेषु तद्-रिक्थ-हारेषु गृह-कोशानुजीविषु निरूढेन ममत्वेन विषयेष्व् अन्वबध्यत
4,27,11,īje ca kratubhir ghorair dīkṣitaḥ paśu-mārakaiḥ devān pitṝn bhūta-patīn nānā-kāmo yathā bhavān,ईजे च क्रतुभिर् घोरैर् दीक्षितः पशु-मारकैः देवान् पितॄन् भूत-पतीन् नाना-कामो यथा भवान्
4,27,12,yukteṣv evaṃ pramattasya kuṭumbāsakta-cetasaḥ āsasāda sa vai kālo yo 'priyaḥ priya-yoṣitām,युक्तेष्व् एवं प्रमत्तस्य कुटुम्बासक्त-चेतसः आससाद स वै कालो यो ऽप्रियः प्रिय-योषिताम्
4,27,13,caṇḍavega iti khyāto gandharvādhipatir nṛpa gandharvās tasya balinaḥ ṣaṣṭy-uttara-śata-trayam,चण्डवेग इति ख्यातो गन्धर्वाधिपतिर् नृप गन्धर्वास् तस्य बलिनः षष्ट्य्-उत्तर-शत-त्रयम्
4,27,14,gandharvyas tādṛśīr asya maithunyaś ca sitāsitāḥ parivṛttyā vilumpanti sarva-kāma-vinirmitām,गन्धर्व्यस् तादृशीर् अस्य मैथुन्यश् च सितासिताः परिवृत्त्या विलुम्पन्ति सर्व-काम-विनिर्मिताम्
4,27,15,te caṇḍavegānucarāḥ purañjana-puraṃ yadā hartum ārebhire tatra pratyaṣedhat prajāgaraḥ,ते चण्डवेगानुचराः पुरञ्जन-पुरं यदा हर्तुम् आरेभिरे तत्र प्रत्यषेधत् प्रजागरः
4,27,16,sa saptabhiḥ śatair eko viṃśatyā ca śataṃ samāḥ purañjana-purādhyakṣo gandharvair yuyudhe balī,स सप्तभिः शतैर् एको विंशत्या च शतं समाः पुरञ्जन-पुराध्यक्षो गन्धर्वैर् युयुधे बली
4,27,17,kṣīyamāṇe sva-sambandhe ekasmin bahubhir yudhā cintāṃ parāṃ jagāmārtaḥ sa-rāṣṭra-pura-bāndhavaḥ,क्षीयमाणे स्व-सम्बन्धे एकस्मिन् बहुभिर् युधा चिन्तां परां जगामार्तः स-राष्ट्र-पुर-बान्धवः
4,27,18,sa eva puryāṃ madhu-bhuk pañcāleṣu sva-pārṣadaiḥ upanītaṃ baliṃ gṛhṇan strī-jito nāvidad bhayam,स एव पुर्यां मधु-भुक् पञ्चालेषु स्व-पार्षदैः उपनीतं बलिं गृह्णन् स्त्री-जितो नाविदद् भयम्
4,27,19,kālasya duhitā kācit tri-lokīṃ varam icchatī paryaṭantī na barhiṣman pratyanandata kaścana,कालस्य दुहिता काचित् त्रि-लोकीं वरम् इच्छती पर्यटन्ती न बर्हिष्मन् प्रत्यनन्दत कश्चन
4,27,20,daurbhāgyenātmano loke viśrutā durbhageti sā yā tuṣṭā rājarṣaye tu vṛtādāt pūrave varam,दौर्भाग्येनात्मनो लोके विश्रुता दुर्भगेति सा या तुष्टा राजर्षये तु वृतादात् पूरवे वरम्
4,27,21,kadācid aṭamānā sā brahma-lokān mahīṃ gatam vavre bṛhad-vrataṃ māṃ tu jānatī kāma-mohitā,कदाचिद् अटमाना सा ब्रह्म-लोकान् महीं गतम् वव्रे बृहद्-व्रतं मां तु जानती काम-मोहिता
4,27,22,mayi saṃrabhya vipula- madāc chāpaṃ suduḥsaham sthātum arhasi naikatra mad-yācñā-vimukho mune,मयि संरभ्य विपुल- मदाच् छापं सुदुःसहम् स्थातुम् अर्हसि नैकत्र मद्-याच्ञा-विमुखो मुने
4,27,23,tato vihata-saṅkalpā kanyakā yavaneśvaram mayopadiṣṭam āsādya vavre nāmnā bhayaṃ patim,ततो विहत-सङ्कल्पा कन्यका यवनेश्वरम् मयोपदिष्टम् आसाद्य वव्रे नाम्ना भयं पतिम्
4,27,24,ṛṣabhaṃ yavanānāṃ tvāṃ vṛṇe vīrepsitaṃ patim saṅkalpas tvayi bhūtānāṃ kṛtaḥ kila na riṣyati,ऋषभं यवनानां त्वां वृणे वीरेप्सितं पतिम् सङ्कल्पस् त्वयि भूतानां कृतः किल न रिष्यति
4,27,25,dvāv imāv anuśocanti bālāv asad-avagrahau yal loka-śāstropanataṃ na rāti na tad icchati,द्वाव् इमाव् अनुशोचन्ति बालाव् असद्-अवग्रहौ यल् लोक-शास्त्रोपनतं न राति न तद् इच्छति
4,27,26,atho bhajasva māṃ bhadra bhajantīṃ me dayāṃ kuru etāvān pauruṣo dharmo yad ārtān anukampate,अथो भजस्व मां भद्र भजन्तीं मे दयां कुरु एतावान् पौरुषो धर्मो यद् आर्तान् अनुकम्पते
4,27,27,kāla-kanyodita-vaco niśamya yavaneśvaraḥ cikīrṣur deva-guhyaṃ sa sasmitaṃ tām abhāṣata,काल-कन्योदित-वचो निशम्य यवनेश्वरः चिकीर्षुर् देव-गुह्यं स सस्मितं ताम् अभाषत
4,27,28,mayā nirūpitas tubhyaṃ patir ātma-samādhinā nābhinandati loko 'yaṃ tvām abhadrām asammatām,मया निरूपितस् तुभ्यं पतिर् आत्म-समाधिना नाभिनन्दति लोको ऽयं त्वाम् अभद्राम् असम्मताम्
4,27,29,tvam avyakta-gatir bhuṅkṣva lokaṃ karma-vinirmitam yā hi me pṛtanā-yuktā prajā-nāśaṃ praṇeṣyasi,त्वम् अव्यक्त-गतिर् भुङ्क्ष्व लोकं कर्म-विनिर्मितम् या हि मे पृतना-युक्ता प्रजा-नाशं प्रणेष्यसि
4,27,30,prajvāro 'yaṃ mama bhrātā tvaṃ ca me bhaginī bhava carāmy ubhābhyāṃ loke 'sminn avyakto bhīma-sainikaḥ,प्रज्वारो ऽयं मम भ्राता त्वं च मे भगिनी भव चराम्य् उभाभ्यां लोके ऽस्मिन्न् अव्यक्तो भीम-सैनिकः
4,28,1,bhp_04.28.001 nārada uvāca sainikā bhaya-nāmno ye barhiṣman diṣṭa-kāriṇaḥ prajvāra-kāla-kanyābhyāṃ vicerur avanīm imām,भ्प्_०४.२८.००१ नारद उवाच सैनिका भय-नाम्नो ये बर्हिष्मन् दिष्ट-कारिणः प्रज्वार-काल-कन्याभ्यां विचेरुर् अवनीम् इमाम्
4,28,2,ta ekadā tu rabhasā purañjana-purīṃ nṛpa rurudhur bhauma-bhogāḍhyāṃ jarat-pannaga-pālitām,त एकदा तु रभसा पुरञ्जन-पुरीं नृप रुरुधुर् भौम-भोगाढ्यां जरत्-पन्नग-पालिताम्
4,28,3,kāla-kanyāpi bubhuje purañjana-puraṃ balāt yayābhibhūtaḥ puruṣaḥ sadyo niḥsāratām iyāt,काल-कन्यापि बुभुजे पुरञ्जन-पुरं बलात् ययाभिभूतः पुरुषः सद्यो निःसारताम् इयात्
4,28,4,tayopabhujyamānāṃ vai yavanāḥ sarvato-diśam dvārbhiḥ praviśya subhṛśaṃ prārdayan sakalāṃ purīm,तयोपभुज्यमानां वै यवनाः सर्वतो-दिशम् द्वार्भिः प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम्
4,28,5,tasyāṃ prapīḍyamānāyām abhimānī purañjanaḥ avāporu-vidhāṃs tāpān kuṭumbī mamatākulaḥ,तस्यां प्रपीड्यमानायाम् अभिमानी पुरञ्जनः अवापोरु-विधांस् तापान् कुटुम्बी ममताकुलः
4,28,6,kanyopagūḍho naṣṭa-śrīḥ kṛpaṇo viṣayātmakaḥ naṣṭa-prajño hṛtaiśvaryo gandharva-yavanair balāt,कन्योपगूढो नष्ट-श्रीः कृपणो विषयात्मकः नष्ट-प्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्व-यवनैर् बलात्
4,28,7,viśīrṇāṃ sva-purīṃ vīkṣya pratikūlān anādṛtān putrān pautrānugāmātyān jāyāṃ ca gata-sauhṛdām,विशीर्णां स्व-पुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलान् अनादृतान् पुत्रान् पौत्रानुगामात्यान् जायां च गत-सौहृदाम्
4,28,8,ātmānaṃ kanyayā grastaṃ pañcālān ari-dūṣitān duranta-cintām āpanno na lebhe tat-pratikriyām,आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालान् अरि-दूषितान् दुरन्त-चिन्ताम् आपन्नो न लेभे तत्-प्रतिक्रियाम्
4,28,9,kāmān abhilaṣan dīno yāta-yāmāṃś ca kanyayā vigatātma-gati-snehaḥ putra-dārāṃś ca lālayan,कामान् अभिलषन् दीनो यात-यामांश् च कन्यया विगतात्म-गति-स्नेहः पुत्र-दारांश् च लालयन्
4,28,10,gandharva-yavanākrāntāṃ kāla-kanyopamarditām hātuṃ pracakrame rājā tāṃ purīm anikāmataḥ,गन्धर्व-यवनाक्रान्तां काल-कन्योपमर्दिताम् हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीम् अनिकामतः
4,28,11,bhaya-nāmno 'grajo bhrātā prajvāraḥ pratyupasthitaḥ dadāha tāṃ purīṃ kṛtsnāṃ bhrātuḥ priya-cikīrṣayā,भय-नाम्नो ऽग्रजो भ्राता प्रज्वारः प्रत्युपस्थितः ददाह तां पुरीं कृत्स्नां भ्रातुः प्रिय-चिकीर्षया
4,28,12,tasyāṃ sandahyamānāyāṃ sapauraḥ saparicchadaḥ kauṭumbikaḥ kuṭumbinyā upātapyata sānvayaḥ,तस्यां सन्दह्यमानायां सपौरः सपरिच्छदः कौटुम्बिकः कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वयः
4,28,13,yavanoparuddhāyatano grastāyāṃ kāla-kanyayā puryāṃ prajvāra-saṃsṛṣṭaḥ pura-pālo 'nvatapyata,यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां काल-कन्यया पुर्यां प्रज्वार-संसृष्टः पुर-पालो ऽन्वतप्यत
4,28,14,na śeke so 'vituṃ tatra puru-kṛcchroru-vepathuḥ gantum aicchat tato vṛkṣa- koṭarād iva sānalāt,न शेके सो ऽवितुं तत्र पुरु-कृच्छ्रोरु-वेपथुः गन्तुम् ऐच्छत् ततो वृक्ष- कोटराद् इव सानलात्
4,28,15,śithilāvayavo yarhi gandharvair hṛta-pauruṣaḥ yavanair aribhī rājann uparuddho ruroda ha,शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर् हृत-पौरुषः यवनैर् अरिभी राजन्न् उपरुद्धो रुरोद ह
4,28,16,duhitṝḥ putra-pautrāṃś ca jāmi-jāmātṛ-pārṣadān svatvāvaśiṣṭaṃ yat kiñcid gṛha-kośa-paricchadam,दुहितॄः पुत्र-पौत्रांश् च जामि-जामातृ-पार्षदान् स्वत्वावशिष्टं यत् किञ्चिद् गृह-कोश-परिच्छदम्
4,28,17,ahaṃ mameti svīkṛtya gṛheṣu kumatir gṛhī dadhyau pramadayā dīno viprayoga upasthite,अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर् गृही दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते
4,28,18,lokāntaraṃ gatavati mayy anāthā kuṭumbinī vartiṣyate kathaṃ tv eṣā bālakān anuśocatī,लोकान्तरं गतवति मय्य् अनाथा कुटुम्बिनी वर्तिष्यते कथं त्व् एषा बालकान् अनुशोचती
4,28,19,na mayy anāśite bhuṅkte nāsnāte snāti mat-parā mayi ruṣṭe susantrastā bhartsite yata-vāg bhayāt,न मय्य् अनाशिते भुङ्क्ते नास्नाते स्नाति मत्-परा मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यत-वाग् भयात्
4,28,20,prabodhayati māvijñaṃ vyuṣite śoka-karśitā vartmaitad gṛha-medhīyaṃ vīra-sūr api neṣyati,प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोक-कर्शिता वर्त्मैतद् गृह-मेधीयं वीर-सूर् अपि नेष्यति
4,28,21,kathaṃ nu dārakā dīnā dārakīr vāparāyaṇāḥ vartiṣyante mayi gate bhinna-nāva ivodadhau,कथं नु दारका दीना दारकीर् वापरायणाः वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्न-नाव इवोदधौ
4,28,22,evaṃ kṛpaṇayā buddhyā śocantam atad-arhaṇam grahītuṃ kṛta-dhīr enaṃ bhaya-nāmābhyapadyata,एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तम् अतद्-अर्हणम् ग्रहीतुं कृत-धीर् एनं भय-नामाभ्यपद्यत
4,28,23,paśuvad yavanair eṣa nīyamānaḥ svakaṃ kṣayam anvadravann anupathāḥ śocanto bhṛśam āturāḥ,पशुवद् यवनैर् एष नीयमानः स्वकं क्षयम् अन्वद्रवन्न् अनुपथाः शोचन्तो भृशम् आतुराः
4,28,24,purīṃ vihāyopagata uparuddho bhujaṅgamaḥ yadā tam evānu purī viśīrṇā prakṛtiṃ gatā,पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गमः यदा तम् एवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता
4,28,25,vikṛṣyamāṇaḥ prasabhaṃ yavanena balīyasā nāvindat tamasāviṣṭaḥ sakhāyaṃ suhṛdaṃ puraḥ,विकृष्यमाणः प्रसभं यवनेन बलीयसा नाविन्दत् तमसाविष्टः सखायं सुहृदं पुरः
4,28,26,taṃ yajña-paśavo 'nena saṃjñaptā ye 'dayālunā kuṭhāraiś cicchiduḥ kruddhāḥ smaranto 'mīvam asya tat,तं यज्ञ-पशवो ऽनेन संज्ञप्ता ये ऽदयालुना कुठारैश् चिच्छिदुः क्रुद्धाः स्मरन्तो ऽमीवम् अस्य तत्
4,28,27,ananta-pāre tamasi magno naṣṭa-smṛtiḥ samāḥ śāśvatīr anubhūyārtiṃ pramadā-saṅga-dūṣitaḥ,अनन्त-पारे तमसि मग्नो नष्ट-स्मृतिः समाः शाश्वतीर् अनुभूयार्तिं प्रमदा-सङ्ग-दूषितः
4,28,28,tām eva manasā gṛhṇan babhūva pramadottamā anantaraṃ vidarbhasya rāja-siṃhasya veśmani,ताम् एव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा अनन्तरं विदर्भस्य राज-सिंहस्य वेश्मनि
4,28,29,upayeme vīrya-paṇāṃ vaidarbhīṃ malayadhvajaḥ yudhi nirjitya rājanyān pāṇḍyaḥ para-purañjayaḥ,उपयेमे वीर्य-पणां वैदर्भीं मलयध्वजः युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्यः पर-पुरञ्जयः
4,28,30,tasyāṃ sa janayāṃ cakra ātmajām asitekṣaṇām yavīyasaḥ sapta sutān sapta draviḍa-bhūbhṛtaḥ,तस्यां स जनयां चक्र आत्मजाम् असितेक्षणाम् यवीयसः सप्त सुतान् सप्त द्रविड-भूभृतः
4,28,31,ekaikasyābhavat teṣāṃ rājann arbudam arbudam bhokṣyate yad-vaṃśa-dharair mahī manvantaraṃ param,एकैकस्याभवत् तेषां राजन्न् अर्बुदम् अर्बुदम् भोक्ष्यते यद्-वंश-धरैर् मही मन्वन्तरं परम्
4,28,32,agastyaḥ prāg duhitaram upayeme dhṛta-vratām yasyāṃ dṛḍhacyuto jāta idhmavāhātmajo muniḥ,अगस्त्यः प्राग् दुहितरम् उपयेमे धृत-व्रताम् यस्यां दृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनिः
4,28,33,vibhajya tanayebhyaḥ kṣmāṃ rājarṣir malayadhvajaḥ ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ sa jagāma kulācalam,विभज्य तनयेभ्यः क्ष्मां राजर्षिर् मलयध्वजः आरिराधयिषुः कृष्णं स जगाम कुलाचलम्
4,28,34,hitvā gṛhān sutān bhogān vaidarbhī madirekṣaṇā anvadhāvata pāṇḍyeśaṃ jyotsneva rajanī-karam,हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्स्नेव रजनी-करम्
4,28,35,tatra candravasā nāma tāmraparṇī vaṭodakā tat-puṇya-salilair nityam ubhayatrātmano mṛjan,तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका तत्-पुण्य-सलिलैर् नित्यम् उभयत्रात्मनो मृजन्
4,28,36,kandāṣṭibhir mūla-phalaiḥ puṣpa-parṇais tṛṇodakaiḥ vartamānaḥ śanair gātra- karśanaṃ tapa āsthitaḥ,कन्दाष्टिभिर् मूल-फलैः पुष्प-पर्णैस् तृणोदकैः वर्तमानः शनैर् गात्र- कर्शनं तप आस्थितः
4,28,37,śītoṣṇa-vāta-varṣāṇi kṣut-pipāse priyāpriye sukha-duḥkhe iti dvandvāny ajayat sama-darśanaḥ,शीतोष्ण-वात-वर्षाणि क्षुत्-पिपासे प्रियाप्रिये सुख-दुःखे इति द्वन्द्वान्य् अजयत् सम-दर्शनः
4,28,38,tapasā vidyayā pakva- kaṣāyo niyamair yamaiḥ yuyuje brahmaṇy ātmānaṃ vijitākṣānilāśayaḥ,तपसा विद्यया पक्व- कषायो नियमैर् यमैः युयुजे ब्रह्मण्य् आत्मानं विजिताक्षानिलाशयः
4,28,39,āste sthāṇur ivaikatra divyaṃ varṣa-śataṃ sthiraḥ vāsudeve bhagavati nānyad vedodvahan ratim,आस्ते स्थाणुर् इवैकत्र दिव्यं वर्ष-शतं स्थिरः वासुदेवे भगवति नान्यद् वेदोद्वहन् रतिम्
4,28,40,sa vyāpakatayātmānaṃ vyatiriktatayātmani vidvān svapna ivāmarśa- sākṣiṇaṃ virarāma ha,स व्यापकतयात्मानं व्यतिरिक्ततयात्मनि विद्वान् स्वप्न इवामर्श- साक्षिणं विरराम ह
4,28,41,sākṣād bhagavatoktena guruṇā hariṇā nṛpa viśuddha-jñāna-dīpena sphuratā viśvato-mukham,साक्षाद् भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप विशुद्ध-ज्ञान-दीपेन स्फुरता विश्वतो-मुखम्
4,28,42,pare brahmaṇi cātmānaṃ paraṃ brahma tathātmani vīkṣamāṇo vihāyekṣām asmād upararāma ha,परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि वीक्षमाणो विहायेक्षाम् अस्माद् उपरराम ह
4,28,43,patiṃ parama-dharma-jñaṃ vaidarbhī malayadhvajam premṇā paryacarad dhitvā bhogān sā pati-devatā,पतिं परम-धर्म-ज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् प्रेम्णा पर्यचरद् धित्वा भोगान् सा पति-देवता
4,28,44,cīra-vāsā vrata-kṣāmā veṇī-bhūta-śiroruhā babhāv upa patiṃ śāntā śikhā śāntam ivānalam,चीर-वासा व्रत-क्षामा वेणी-भूत-शिरोरुहा बभाव् उप पतिं शान्ता शिखा शान्तम् इवानलम्
4,28,45,ajānatī priyatamaṃ yadoparatam aṅganā susthirāsanam āsādya yathā-pūrvam upācarat,अजानती प्रियतमं यदोपरतम् अङ्गना सुस्थिरासनम् आसाद्य यथा-पूर्वम् उपाचरत्
4,28,46,yadā nopalabhetāṅghrāv ūṣmāṇaṃ patyur arcatī āsīt saṃvigna-hṛdayā yūtha-bhraṣṭā mṛgī yathā,यदा नोपलभेताङ्घ्राव् ऊष्माणं पत्युर् अर्चती आसीत् संविग्न-हृदया यूथ-भ्रष्टा मृगी यथा
4,28,47,ātmānaṃ śocatī dīnam abandhuṃ viklavāśrubhiḥ stanāv āsicya vipine susvaraṃ praruroda sā,आत्मानं शोचती दीनम् अबन्धुं विक्लवाश्रुभिः स्तनाव् आसिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा
4,28,48,uttiṣṭhottiṣṭha rājarṣe imām udadhi-mekhalām dasyubhyaḥ kṣatra-bandhubhyo bibhyatīṃ pātum arhasi,उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमाम् उदधि-मेखलाम् दस्युभ्यः क्षत्र-बन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुम् अर्हसि
4,28,49,evaṃ vilapantī bālā vipine 'nugatā patim patitā pādayor bhartū rudaty aśrūṇy avartayat,एवं विलपन्ती बाला विपिने ऽनुगता पतिम् पतिता पादयोर् भर्तू रुदत्य् अश्रूण्य् अवर्तयत्
4,28,50,citiṃ dārumayīṃ citvā tasyāṃ patyuḥ kalevaram ādīpya cānumaraṇe vilapantī mano dadhe,चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्युः कलेवरम् आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे
4,28,51,tatra pūrvataraḥ kaścit sakhā brāhmaṇa ātmavān sāntvayan valgunā sāmnā tām āha rudatīṃ prabho,तत्र पूर्वतरः कश्चित् सखा ब्राह्मण आत्मवान् सान्त्वयन् वल्गुना साम्ना ताम् आह रुदतीं प्रभो
4,28,52,bhp_04.28.052 brāhmaṇa uvāca kā tvaṃ kasyāsi ko vāyaṃ śayāno yasya śocasi jānāsi kiṃ sakhāyaṃ māṃ yenāgre vicacartha ha,भ्प्_०४.२८.०५२ ब्राह्मण उवाच का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह
4,28,53,api smarasi cātmānam avijñāta-sakhaṃ sakhe hitvā māṃ padam anvicchan bhauma-bhoga-rato gataḥ,अपि स्मरसि चात्मानम् अविज्ञात-सखं सखे हित्वा मां पदम् अन्विच्छन् भौम-भोग-रतो गतः
4,28,54,haṃsāv ahaṃ ca tvaṃ cārya sakhāyau mānasāyanau abhūtām antarā vaukaḥ sahasra-parivatsarān,हंसाव् अहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ अभूताम् अन्तरा वौकः सहस्र-परिवत्सरान्
4,28,55,sa tvaṃ vihāya māṃ bandho gato grāmya-matir mahīm vicaran padam adrākṣīḥ kayācin nirmitaṃ striyā,स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्य-मतिर् महीम् विचरन् पदम् अद्राक्षीः कयाचिन् निर्मितं स्त्रिया
4,28,56,pañcārāmaṃ nava-dvāram eka-pālaṃ tri-koṣṭhakam ṣaṭ-kulaṃ pañca-vipaṇaṃ pañca-prakṛti strī-dhavam,पञ्चारामं नव-द्वारम् एक-पालं त्रि-कोष्ठकम् षट्-कुलं पञ्च-विपणं पञ्च-प्रकृति स्त्री-धवम्
4,28,57,pañcendriyārthā ārāmā dvāraḥ prāṇā nava prabho tejo-'b-annāni koṣṭhāni kulam indriya-saṅgrahaḥ,पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वारः प्राणा नव प्रभो तेजो-ऽब्-अन्नानि कोष्ठानि कुलम् इन्द्रिय-सङ्ग्रहः
4,28,58,vipaṇas tu kriyā-śaktir bhūta-prakṛtir avyayā śakty-adhīśaḥ pumāṃs tv atra praviṣṭo nāvabudhyate,विपणस् तु क्रिया-शक्तिर् भूत-प्रकृतिर् अव्यया शक्त्य्-अधीशः पुमांस् त्व् अत्र प्रविष्टो नावबुध्यते
4,28,59,tasmiṃs tvaṃ rāmayā spṛṣṭo ramamāṇo 'śruta-smṛtiḥ tat-saṅgād īdṛśīṃ prāpto daśāṃ pāpīyasīṃ prabho,तस्मिंस् त्वं रामया स्पृष्टो रममाणो ऽश्रुत-स्मृतिः तत्-सङ्गाद् ईदृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो
4,28,60,na tvaṃ vidarbha-duhitā nāyaṃ vīraḥ suhṛt tava na patis tvaṃ purañjanyā ruddho nava-mukhe yayā,न त्वं विदर्भ-दुहिता नायं वीरः सुहृत् तव न पतिस् त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नव-मुखे यया
4,28,61,māyā hy eṣā mayā sṛṣṭā yat pumāṃsaṃ striyaṃ satīm manyase nobhayaṃ yad vai haṃsau paśyāvayor gatim,माया ह्य् एषा मया सृष्टा यत् पुमांसं स्त्रियं सतीम् मन्यसे नोभयं यद् वै हंसौ पश्यावयोर् गतिम्
4,28,62,ahaṃ bhavān na cānyas tvaṃ tvam evāhaṃ vicakṣva bhoḥ na nau paśyanti kavayaś chidraṃ jātu manāg api,अहं भवान् न चान्यस् त्वं त्वम् एवाहं विचक्ष्व भोः न नौ पश्यन्ति कवयश् छिद्रं जातु मनाग् अपि
4,28,63,yathā puruṣa ātmānam ekam ādarśa-cakṣuṣoḥ dvidhābhūtam avekṣeta tathaivāntaram āvayoḥ,यथा पुरुष आत्मानम् एकम् आदर्श-चक्षुषोः द्विधाभूतम् अवेक्षेत तथैवान्तरम् आवयोः
4,28,64,evaṃ sa mānaso haṃso haṃsena pratibodhitaḥ sva-sthas tad-vyabhicāreṇa naṣṭām āpa punaḥ smṛtim,एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधितः स्व-स्थस् तद्-व्यभिचारेण नष्टाम् आप पुनः स्मृतिम्
4,28,65,barhiṣmann etad adhyātmaṃ pārokṣyeṇa pradarśitam yat parokṣa-priyo devo bhagavān viśva-bhāvanaḥ,बर्हिष्मन्न् एतद् अध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् यत् परोक्ष-प्रियो देवो भगवान् विश्व-भावनः
4,29,1,bhp_04.29.001 prācīnabarhir uvāca bhagavaṃs te vaco 'smābhir na samyag avagamyate kavayas tad vijānanti na vayaṃ karma-mohitāḥ,भ्प्_०४.२९.००१ प्राचीनबर्हिर् उवाच भगवंस् ते वचो ऽस्माभिर् न सम्यग् अवगम्यते कवयस् तद् विजानन्ति न वयं कर्म-मोहिताः
4,29,2,bhp_04.29.002 nārada uvāca puruṣaṃ purañjanaṃ vidyād yad vyanakty ātmanaḥ puram eka-dvi-tri-catuṣ-pādaṃ bahu-pādam apādakam,भ्प्_०४.२९.००२ नारद उवाच पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद् यद् व्यनक्त्य् आत्मनः पुरम् एक-द्वि-त्रि-चतुष्-पादं बहु-पादम् अपादकम्
4,29,3,yo 'vijñātāhṛtas tasya puruṣasya sakheśvaraḥ yan na vijñāyate pumbhir nāmabhir vā kriyā-guṇaiḥ,यो ऽविज्ञाताहृतस् तस्य पुरुषस्य सखेश्वरः यन् न विज्ञायते पुम्भिर् नामभिर् वा क्रिया-गुणैः
4,29,4,yadā jighṛkṣan puruṣaḥ kārtsnyena prakṛter guṇān nava-dvāraṃ dvi-hastāṅghri tatrāmanuta sādhv iti,यदा जिघृक्षन् पुरुषः कार्त्स्न्येन प्रकृतेर् गुणान् नव-द्वारं द्वि-हस्ताङ्घ्रि तत्रामनुत साध्व् इति
4,29,5,buddhiṃ tu pramadāṃ vidyān mamāham iti yat-kṛtam yām adhiṣṭhāya dehe 'smin pumān bhuṅkte 'kṣabhir guṇān,बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान् ममाहम् इति यत्-कृतम् याम् अधिष्ठाय देहे ऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्ते ऽक्षभिर् गुणान्
4,29,6,sakhāya indriya-gaṇā jñānaṃ karma ca yat-kṛtam sakhyas tad-vṛttayaḥ prāṇaḥ pañca-vṛttir yathoragaḥ,सखाय इन्द्रिय-गणा ज्ञानं कर्म च यत्-कृतम् सख्यस् तद्-वृत्तयः प्राणः पञ्च-वृत्तिर् यथोरगः
4,29,7,bṛhad-balaṃ mano vidyād ubhayendriya-nāyakam pañcālāḥ pañca viṣayā yan-madhye nava-khaṃ puram,बृहद्-बलं मनो विद्याद् उभयेन्द्रिय-नायकम् पञ्चालाः पञ्च विषया यन्-मध्ये नव-खं पुरम्
4,29,8,akṣiṇī nāsike karṇau mukhaṃ śiśna-gudāv iti dve dve dvārau bahir yāti yas tad-indriya-saṃyutaḥ,अक्षिणी नासिके कर्णौ मुखं शिश्न-गुदाव् इति द्वे द्वे द्वारौ बहिर् याति यस् तद्-इन्द्रिय-संयुतः
4,29,9,akṣiṇī nāsike āsyam iti pañca puraḥ kṛtāḥ dakṣiṇā dakṣiṇaḥ karṇa uttarā cottaraḥ smṛtaḥ,अक्षिणी नासिके आस्यम् इति पञ्च पुरः कृताः दक्षिणा दक्षिणः कर्ण उत्तरा चोत्तरः स्मृतः
4,29,10,paścime ity adho dvārau gudaṃ śiśnam ihocyate khadyotāvirmukhī cātra netre ekatra nirmite rūpaṃ vibhrājitaṃ tābhyāṃ vicaṣṭe cakṣuṣeśvaraḥ,पश्चिमे इत्य् अधो द्वारौ गुदं शिश्नम् इहोच्यते खद्योताविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निर्मिते रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वरः
4,29,11,nalinī nālinī nāse gandhaḥ saurabha ucyate ghrāṇo 'vadhūto mukhyāsyaṃ vipaṇo vāg rasavid rasaḥ,नलिनी नालिनी नासे गन्धः सौरभ उच्यते घ्राणो ऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग् रसविद् रसः
4,29,12,āpaṇo vyavahāro 'tra citram andho bahūdanam pitṛhūr dakṣiṇaḥ karṇa uttaro devahūḥ smṛtaḥ,आपणो व्यवहारो ऽत्र चित्रम् अन्धो बहूदनम् पितृहूर् दक्षिणः कर्ण उत्तरो देवहूः स्मृतः
4,29,13,pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca śāstraṃ pañcāla-saṃjñitam pitṛ-yānaṃ deva-yānaṃ śrotrāc chruta-dharād vrajet,प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चाल-संज्ञितम् पितृ-यानं देव-यानं श्रोत्राच् छ्रुत-धराद् व्रजेत्
4,29,14,āsurī meḍhram arvāg-dvār vyavāyo grāmiṇāṃ ratiḥ upastho durmadaḥ prokto nirṛtir guda ucyate,आसुरी मेढ्रम् अर्वाग्-द्वार् व्यवायो ग्रामिणां रतिः उपस्थो दुर्मदः प्रोक्तो निरृतिर् गुद उच्यते
4,29,15,vaiśasaṃ narakaṃ pāyur lubdhako 'ndhau tu me śṛṇu hasta-pādau pumāṃs tābhyāṃ yukto yāti karoti ca,वैशसं नरकं पायुर् लुब्धको ऽन्धौ तु मे शृणु हस्त-पादौ पुमांस् ताभ्यां युक्तो याति करोति च
4,29,16,antaḥ-puraṃ ca hṛdayaṃ viṣūcir mana ucyate tatra mohaṃ prasādaṃ vā harṣaṃ prāpnoti tad-guṇaiḥ,अन्तः-पुरं च हृदयं विषूचिर् मन उच्यते तत्र मोहं प्रसादं वा हर्षं प्राप्नोति तद्-गुणैः
4,29,17,yathā yathā vikriyate guṇākto vikaroti vā tathā tathopadraṣṭātmā tad-vṛttīr anukāryate,यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा तथा तथोपद्रष्टात्मा तद्-वृत्तीर् अनुकार्यते
4,29,18,deho rathas tv indriyāśvaḥ saṃvatsara-rayo 'gatiḥ dvi-karma-cakras tri-guṇa- dhvajaḥ pañcāsu-bandhuraḥ,देहो रथस् त्व् इन्द्रियाश्वः संवत्सर-रयो ऽगतिः द्वि-कर्म-चक्रस् त्रि-गुण- ध्वजः पञ्चासु-बन्धुरः
4,29,19,mano-raśmir buddhi-sūto hṛn-nīḍo dvandva-kūbaraḥ pañcendriyārtha-prakṣepaḥ sapta-dhātu-varūthakaḥ,मनो-रश्मिर् बुद्धि-सूतो हृन्-नीडो द्वन्द्व-कूबरः पञ्चेन्द्रियार्थ-प्रक्षेपः सप्त-धातु-वरूथकः
4,29,20,ākūtir vikramo bāhyo mṛga-tṛṣṇāṃ pradhāvati ekādaśendriya-camūḥ pañca-sūnā-vinoda-kṛt,आकूतिर् विक्रमो बाह्यो मृग-तृष्णां प्रधावति एकादशेन्द्रिय-चमूः पञ्च-सूना-विनोद-कृत्
4,29,21,saṃvatsaraś caṇḍavegaḥ kālo yenopalakṣitaḥ tasyāhānīha gandharvā gandharvyo rātrayaḥ smṛtāḥ haranty āyuḥ parikrāntyā ṣaṣṭy-uttara-śata-trayam,संवत्सरश् चण्डवेगः कालो येनोपलक्षितः तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्व्यो रात्रयः स्मृताः हरन्त्य् आयुः परिक्रान्त्या षष्ट्य्-उत्तर-शत-त्रयम्
4,29,22,kāla-kanyā jarā sākṣāl lokas tāṃ nābhinandati svasāraṃ jagṛhe mṛtyuḥ kṣayāya yavaneśvaraḥ,काल-कन्या जरा साक्षाल् लोकस् तां नाभिनन्दति स्वसारं जगृहे मृत्युः क्षयाय यवनेश्वरः
4,29,23,ādhayo vyādhayas tasya sainikā yavanāś carāḥ bhūtopasargāśu-rayaḥ prajvāro dvi-vidho jvaraḥ,आधयो व्याधयस् तस्य सैनिका यवनाश् चराः भूतोपसर्गाशु-रयः प्रज्वारो द्वि-विधो ज्वरः
4,29,24,evaṃ bahu-vidhair duḥkhair daiva-bhūtātma-sambhavaiḥ kliśyamānaḥ śataṃ varṣaṃ dehe dehī tamo-vṛtaḥ,एवं बहु-विधैर् दुःखैर् दैव-भूतात्म-सम्भवैः क्लिश्यमानः शतं वर्षं देहे देही तमो-वृतः
4,29,25,prāṇendriya-mano-dharmān ātmany adhyasya nirguṇaḥ śete kāma-lavān dhyāyan mamāham iti karma-kṛt,प्राणेन्द्रिय-मनो-धर्मान् आत्मन्य् अध्यस्य निर्गुणः शेते काम-लवान् ध्यायन् ममाहम् इति कर्म-कृत्
4,29,26,yadātmānam avijñāya bhagavantaṃ paraṃ gurum puruṣas tu viṣajjeta guṇeṣu prakṛteḥ sva-dṛk,यदात्मानम् अविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् पुरुषस् तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृतेः स्व-दृक्
4,29,27,guṇābhimānī sa tadā karmāṇi kurute 'vaśaḥ śuklaṃ kṛṣṇaṃ lohitaṃ vā yathā-karmābhijāyate,गुणाभिमानी स तदा कर्माणि कुरुते ऽवशः शुक्लं कृष्णं लोहितं वा यथा-कर्माभिजायते
4,29,28,śuklāt prakāśa-bhūyiṣṭhā lokān āpnoti karhicit duḥkhodarkān kriyāyāsāṃs tamaḥ-śokotkaṭān kvacit,शुक्लात् प्रकाश-भूयिष्ठा लोकान् आप्नोति कर्हिचित् दुःखोदर्कान् क्रियायासांस् तमः-शोकोत्कटान् क्वचित्
4,29,29,kvacit pumān kvacic ca strī kvacin nobhayam andha-dhīḥ devo manuṣyas tiryag vā yathā-karma-guṇaṃ bhavaḥ,क्वचित् पुमान् क्वचिच् च स्त्री क्वचिन् नोभयम् अन्ध-धीः देवो मनुष्यस् तिर्यग् वा यथा-कर्म-गुणं भवः
4,29,30,kṣut-parīto yathā dīnaḥ sārameyo gṛhaṃ gṛham caran vindati yad-diṣṭaṃ daṇḍam odanam eva vā,क्षुत्-परीतो यथा दीनः सारमेयो गृहं गृहम् चरन् विन्दति यद्-दिष्टं दण्डम् ओदनम् एव वा
4,29,31,tathā kāmāśayo jīva uccāvaca-pathā bhraman upary adho vā madhye vā yāti diṣṭaṃ priyāpriyam,तथा कामाशयो जीव उच्चावच-पथा भ्रमन् उपर्य् अधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम्
4,29,32,duḥkheṣv ekatareṇāpi daiva-bhūtātma-hetuṣu jīvasya na vyavacchedaḥ syāc cet tat-tat-pratikriyā,दुःखेष्व् एकतरेणापि दैव-भूतात्म-हेतुषु जीवस्य न व्यवच्छेदः स्याच् चेत् तत्-तत्-प्रतिक्रिया
4,29,33,yathā hi puruṣo bhāraṃ śirasā gurum udvahan taṃ skandhena sa ādhatte tathā sarvāḥ pratikriyāḥ,यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुम् उद्वहन् तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्वाः प्रतिक्रियाः
4,29,34,naikāntataḥ pratīkāraḥ karmaṇāṃ karma kevalam dvayaṃ hy avidyopasṛtaṃ svapne svapna ivānagha,नैकान्ततः प्रतीकारः कर्मणां कर्म केवलम् द्वयं ह्य् अविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ
4,29,35,arthe hy avidyamāne 'pi saṃsṛtir na nivartate manasā liṅga-rūpeṇa svapne vicarato yathā,अर्थे ह्य् अविद्यमाने ऽपि संसृतिर् न निवर्तते मनसा लिङ्ग-रूपेण स्वप्ने विचरतो यथा
4,29,36,athātmano 'rtha-bhūtasya yato 'nartha-paramparā saṃsṛtis tad-vyavacchedo bhaktyā paramayā gurau,अथात्मनो ऽर्थ-भूतस्य यतो ऽनर्थ-परम्परा संसृतिस् तद्-व्यवच्छेदो भक्त्या परमया गुरौ
4,29,37,vāsudeve bhagavati bhakti-yogaḥ samāhitaḥ sadhrīcīnena vairāgyaṃ jñānaṃ ca janayiṣyati,वासुदेवे भगवति भक्ति-योगः समाहितः सध्रीचीनेन वैराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति
4,29,38,so 'cirād eva rājarṣe syād acyuta-kathāśrayaḥ śṛṇvataḥ śraddadhānasya nityadā syād adhīyataḥ,सो ऽचिराद् एव राजर्षे स्याद् अच्युत-कथाश्रयः शृण्वतः श्रद्दधानस्य नित्यदा स्याद् अधीयतः
4,29,39,yatra bhāgavatā rājan sādhavo viśadāśayāḥ bhagavad-guṇānukathana- śravaṇa-vyagra-cetasaḥ,यत्र भागवता राजन् साधवो विशदाशयाः भगवद्-गुणानुकथन- श्रवण-व्यग्र-चेतसः
4,29,40,tasmin mahan-mukharitā madhubhic- caritra-pīyūṣa-śeṣa-saritaḥ paritaḥ sravanti tā ye pibanty avitṛṣo nṛpa gāḍha-karṇais tān na spṛśanty aśana-tṛḍ-bhaya-śoka-mohāḥ,तस्मिन् महन्-मुखरिता मधुभिच्- चरित्र-पीयूष-शेष-सरितः परितः स्रवन्ति ता ये पिबन्त्य् अवितृषो नृप गाढ-कर्णैस् तान् न स्पृशन्त्य् अशन-तृड्-भय-शोक-मोहाः
4,29,41,etair upadruto nityaṃ jīva-lokaḥ svabhāvajaiḥ na karoti harer nūnaṃ kathāmṛta-nidhau ratim,एतैर् उपद्रुतो नित्यं जीव-लोकः स्वभावजैः न करोति हरेर् नूनं कथामृत-निधौ रतिम्
4,29,42,prajāpati-patiḥ sākṣād bhagavān giriśo manuḥ dakṣādayaḥ prajādhyakṣā naiṣṭhikāḥ sanakādayaḥ,प्रजापति-पतिः साक्षाद् भगवान् गिरिशो मनुः दक्षादयः प्रजाध्यक्षा नैष्ठिकाः सनकादयः
4,29,43,marīcir atry-aṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ bhṛgur vasiṣṭha ity ete mad-antā brahma-vādinaḥ,मरीचिर् अत्र्य्-अङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः भृगुर् वसिष्ठ इत्य् एते मद्-अन्ता ब्रह्म-वादिनः
4,29,44,adyāpi vācas-patayas tapo-vidyā-samādhibhiḥ paśyanto 'pi na paśyanti paśyantaṃ parameśvaram,अद्यापि वाचस्-पतयस् तपो-विद्या-समाधिभिः पश्यन्तो ऽपि न पश्यन्ति पश्यन्तं परमेश्वरम्
4,29,45,śabda-brahmaṇi duṣpāre caranta uru-vistare mantra-liṅgair vyavacchinnaṃ bhajanto na viduḥ param,शब्द-ब्रह्मणि दुष्पारे चरन्त उरु-विस्तरे मन्त्र-लिङ्गैर् व्यवच्छिन्नं भजन्तो न विदुः परम्
4,29,46,sarveṣām eva jantūnāṃ satataṃ deha-poṣaṇe asti prajñā samāyattā ko viśeṣas tadā nṛṇām,सर्वेषाम् एव जन्तूनां सततं देह-पोषणे अस्ति प्रज्ञा समायत्ता को विशेषस् तदा नृणाम्
4,29,46,yadā yasyānugṛhṇāti bhagavān ātma-bhāvitaḥ sa jahāti matiṃ loke vede ca pariniṣṭhitām,यदा यस्यानुगृह्णाति भगवान् आत्म-भावितः स जहाति मतिं लोके वेदे च परिनिष्ठिताम्
4,29,47,labdhvehānte manuṣyatvaṃ hitvā dehādy-asad-graham ātma-sṛtyā vihāyedaṃ jīvātmā sa viśiṣyate,लब्ध्वेहान्ते मनुष्यत्वं हित्वा देहाद्य्-असद्-ग्रहम् आत्म-सृत्या विहायेदं जीवात्मा स विशिष्यते
4,29,47,tasmāt karmasu barhiṣmann ajñānād artha-kāśiṣu mārtha-dṛṣṭiṃ kṛthāḥ śrotra- sparśiṣv aspṛṣṭa-vastuṣu,तस्मात् कर्मसु बर्हिष्मन्न् अज्ञानाद् अर्थ-काशिषु मार्थ-दृष्टिं कृथाः श्रोत्र- स्पर्शिष्व् अस्पृष्ट-वस्तुषु
4,29,48,svaṃ lokaṃ na vidus te vai yatra devo janārdanaḥ āhur dhūmra-dhiyo vedaṃ sakarmakam atad-vidaḥ,स्वं लोकं न विदुस् ते वै यत्र देवो जनार्दनः आहुर् धूम्र-धियो वेदं सकर्मकम् अतद्-विदः
4,29,49,āstīrya darbhaiḥ prāg-agraiḥ kārtsnyena kṣiti-maṇḍalam stabdho bṛhad-vadhān mānī karma nāvaiṣi yat param tat karma hari-toṣaṃ yat sā vidyā tan-matir yayā,आस्तीर्य दर्भैः प्राग्-अग्रैः कार्त्स्न्येन क्षिति-मण्डलम् स्तब्धो बृहद्-वधान् मानी कर्म नावैषि यत् परम् तत् कर्म हरि-तोषं यत् सा विद्या तन्-मतिर् यया
4,29,50,harir deha-bhṛtām ātmā svayaṃ prakṛtir īśvaraḥ tat-pāda-mūlaṃ śaraṇaṃ yataḥ kṣemo nṛṇām iha,हरिर् देह-भृताम् आत्मा स्वयं प्रकृतिर् ईश्वरः तत्-पाद-मूलं शरणं यतः क्षेमो नृणाम् इह
4,29,51,sa vai priyatamaś cātmā yato na bhayam aṇv api iti veda sa vai vidvān yo vidvān sa gurur hariḥ,स वै प्रियतमश् चात्मा यतो न भयम् अण्व् अपि इति वेद स वै विद्वान् यो विद्वान् स गुरुर् हरिः
4,29,52,bhp_04.29.052 nārada uvāca praśna evaṃ hi sañchinno bhavataḥ puruṣarṣabha atra me vadato guhyaṃ niśāmaya suniścitam,भ्प्_०४.२९.०५२ नारद उवाच प्रश्न एवं हि सञ्छिन्नो भवतः पुरुषर्षभ अत्र मे वदतो गुह्यं निशामय सुनिश्चितम्
4,29,53,kṣudraṃ caraṃ sumanasāṃ śaraṇe mithitvā raktaṃ ṣaḍaṅghri-gaṇa-sāmasu lubdha-karṇam amp;agre vṛkān asu-tṛpo 'vigaṇayya yāntaṃ pṛṣṭhe mṛgaṃ mṛgaya lubdhaka-bāṇa-bhinnam,क्षुद्रं चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा रक्तं षडङ्घ्रि-गण-सामसु लुब्ध-कर्णम् अम्प्;अग्रे वृकान् असु-तृपो ऽविगणय्य यान्तं पृष्ठे मृगं मृगय लुब्धक-बाण-भिन्नम्
4,29,54,asyārthaḥ sumanaḥ-sama-dharmaṇāṃ strīṇāṃ śaraṇa āśrame puṣpa-madhu-gandhavat kṣudratamaṃ kāmya-karma-vipākajaṃ kāma-sukha-lavaṃ jaihvyaupasthyādi vicinvantaṃ mithunī-bhūya tad-abhiniveśita-manasaṃ ṣaḍaṅghri-gaṇa-sāma-gītavad atimanohara-vanitādi-janālāpeṣv atitarām atipralobhita-karṇam agre vṛka-yūthavad ātmana āyur harato 'ho-rātrān tān kāla-lava-viśeṣān avigaṇayya gṛheṣu viharantaṃ pṛṣṭhata eva parokṣam anupravṛtto lubdhakaḥ kṛtānto 'ntaḥ śareṇa yam iha parāvidhyati tam imam ātmānam aho rājan bhinna-hṛdayaṃ draṣṭum arhasīti,अस्यार्थः सुमनः-सम-धर्मणां स्त्रीणां शरण आश्रमे पुष्प-मधु-गन्धवत् क्षुद्रतमं काम्य-कर्म-विपाकजं काम-सुख-लवं जैह्व्यौपस्थ्यादि विचिन्वन्तं मिथुनी-भूय तद्-अभिनिवेशित-मनसं षडङ्घ्रि-गण-साम-गीतवद् अतिमनोहर-वनितादि-जनालापेष्व् अतितराम् अतिप्रलोभित-कर्णम् अग्रे वृक-यूथवद् आत्मन आयुर् हरतो ऽहो-रात्रान् तान् काल-लव-विशेषान् अविगणय्य गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव परोक्षम् अनुप्रवृत्तो लुब्धकः कृतान्तो ऽन्तः शरेण यम् इह पराविध्यति तम् इमम् आत्मानम् अहो राजन् भिन्न-हृदयं द्रष्टुम् अर्हसीति
4,29,55,_ sa tvaṃ vicakṣya mṛga-ceṣṭitam ātmano 'ntaś cittaṃ niyaccha hṛdi karṇa-dhunīṃ ca citte sa tvaṃ vicakṣya mṛga-ceṣṭitam ātmano 'ntaś cittaṃ niyaccha hṛdi karṇa-dhunīṃ ca citte jahy aṅganāśramam asattama-yūtha-gāthaṃ prīṇīhi haṃsa-śaraṇaṃ virama krameṇa,_ स त्वं विचक्ष्य मृग-चेष्टितम् आत्मनो ऽन्तश् चित्तं नियच्छ हृदि कर्ण-धुनीं च चित्ते स त्वं विचक्ष्य मृग-चेष्टितम् आत्मनो ऽन्तश् चित्तं नियच्छ हृदि कर्ण-धुनीं च चित्ते जह्य् अङ्गनाश्रमम् असत्तम-यूथ-गाथं प्रीणीहि हंस-शरणं विरम क्रमेण
4,29,56,bhp_04.29.056 rājovāca śrutam anvīkṣitaṃ brahman bhagavān yad abhāṣata naitaj jānanty upādhyāyāḥ kiṃ na brūyur vidur yadi,भ्प्_०४.२९.०५६ राजोवाच श्रुतम् अन्वीक्षितं ब्रह्मन् भगवान् यद् अभाषत नैतज् जानन्त्य् उपाध्यायाः किं न ब्रूयुर् विदुर् यदि
4,29,57,saṃśayo 'tra tu me vipra sañchinnas tat-kṛto mahān ṛṣayo 'pi hi muhyanti yatra nendriya-vṛttayaḥ,संशयो ऽत्र तु मे विप्र सञ्छिन्नस् तत्-कृतो महान् ऋषयो ऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रिय-वृत्तयः
4,29,58,karmāṇy ārabhate yena pumān iha vihāya tam amutrānyena dehena juṣṭāni sa yad aśnute,कर्माण्य् आरभते येन पुमान् इह विहाय तम् अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यद् अश्नुते
4,29,59,iti veda-vidāṃ vādaḥ śrūyate tatra tatra ha karma yat kriyate proktaṃ parokṣaṃ na prakāśate,इति वेद-विदां वादः श्रूयते तत्र तत्र ह कर्म यत् क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाशते
4,29,60,bhp_04.29.060 nārada uvāca yenaivārabhate karma tenaivāmutra tat pumān bhuṅkte hy avyavadhānena liṅgena manasā svayam,भ्प्_०४.२९.०६० नारद उवाच येनैवारभते कर्म तेनैवामुत्र तत् पुमान् भुङ्क्ते ह्य् अव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम्
4,29,61,śayānam imam utsṛjya śvasantaṃ puruṣo yathā karmātmany āhitaṃ bhuṅkte tādṛśenetareṇa vā,शयानम् इमम् उत्सृज्य श्वसन्तं पुरुषो यथा कर्मात्मन्य् आहितं भुङ्क्ते तादृशेनेतरेण वा
4,29,62,mamaite manasā yad yad asāv aham iti bruvan gṛhṇīyāt tat pumān rāddhaṃ karma yena punar bhavaḥ,ममैते मनसा यद् यद् असाव् अहम् इति ब्रुवन् गृह्णीयात् तत् पुमान् राद्धं कर्म येन पुनर् भवः
4,29,63,yathānumīyate cittam ubhayair indriyehitaiḥ evaṃ prāg-dehajaṃ karma lakṣyate citta-vṛttibhiḥ,यथानुमीयते चित्तम् उभयैर् इन्द्रियेहितैः एवं प्राग्-देहजं कर्म लक्ष्यते चित्त-वृत्तिभिः
4,29,64,nānubhūtaṃ kva cānena dehenādṛṣṭam aśrutam kadācid upalabhyeta yad rūpaṃ yādṛg ātmani,नानुभूतं क्व चानेन देहेनादृष्टम् अश्रुतम् कदाचिद् उपलभ्येत यद् रूपं यादृग् आत्मनि
4,29,65,tenāsya tādṛśaṃ rāja liṅgino deha-sambhavam śraddhatsvānanubhūto 'rtho na manaḥ spraṣṭum arhati,तेनास्य तादृशं राज लिङ्गिनो देह-सम्भवम् श्रद्धत्स्वाननुभूतो ऽर्थो न मनः स्प्रष्टुम् अर्हति
4,29,66,mana eva manuṣyasya pūrva-rūpāṇi śaṃsati bhaviṣyataś ca bhadraṃ te tathaiva na bhaviṣyataḥ,मन एव मनुष्यस्य पूर्व-रूपाणि शंसति भविष्यतश् च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः
4,29,67,adṛṣṭam aśrutaṃ cātra kvacin manasi dṛśyate yathā tathānumantavyaṃ deśa-kāla-kriyāśrayam,अदृष्टम् अश्रुतं चात्र क्वचिन् मनसि दृश्यते यथा तथानुमन्तव्यं देश-काल-क्रियाश्रयम्
4,29,68,sarve kramānurodhena manasīndriya-gocarāḥ āyānti bahuśo yānti sarve samanaso janāḥ,सर्वे क्रमानुरोधेन मनसीन्द्रिय-गोचराः आयान्ति बहुशो यान्ति सर्वे समनसो जनाः
4,29,69,sattvaika-niṣṭhe manasi bhagavat-pārśva-vartini tamaś candramasīvedam uparajyāvabhāsate,सत्त्वैक-निष्ठे मनसि भगवत्-पार्श्व-वर्तिनि तमश् चन्द्रमसीवेदम् उपरज्यावभासते
4,29,70,nāhaṃ mameti bhāvo 'yaṃ puruṣe vyavadhīyate yāvad buddhi-mano-'kṣārtha- guṇa-vyūho hy anādimān,नाहं ममेति भावो ऽयं पुरुषे व्यवधीयते यावद् बुद्धि-मनो-ऽक्षार्थ- गुण-व्यूहो ह्य् अनादिमान्
4,29,71,supti-mūrcchopatāpeṣu prāṇāyana-vighātataḥ nehate 'ham iti jñānaṃ mṛtyu-prajvārayor api,सुप्ति-मूर्च्छोपतापेषु प्राणायन-विघाततः नेहते ऽहम् इति ज्ञानं मृत्यु-प्रज्वारयोर् अपि
4,29,72,garbhe bālye 'py apauṣkalyād ekādaśa-vidhaṃ tadā liṅgaṃ na dṛśyate yūnaḥ kuhvāṃ candramaso yathā,गर्भे बाल्ये ऽप्य् अपौष्कल्याद् एकादश-विधं तदा लिङ्गं न दृश्यते यूनः कुह्वां चन्द्रमसो यथा
4,29,73,arthe hy avidyamāne 'pi saṃsṛtir na nivartate dhyāyato viṣayān asya svapne 'narthāgamo yathā,अर्थे ह्य् अविद्यमाने ऽपि संसृतिर् न निवर्तते ध्यायतो विषयान् अस्य स्वप्ने ऽनर्थागमो यथा
4,29,74,evaṃ pañca-vidhaṃ liṅgaṃ tri-vṛt ṣoḍaśa vistṛtam eṣa cetanayā yukto jīva ity abhidhīyate,एवं पञ्च-विधं लिङ्गं त्रि-वृत् षोडश विस्तृतम् एष चेतनया युक्तो जीव इत्य् अभिधीयते
4,29,75,anena puruṣo dehān upādatte vimuñcati harṣaṃ śokaṃ bhayaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ cānena vindati,अनेन पुरुषो देहान् उपादत्ते विमुञ्चति हर्षं शोकं भयं दुःखं सुखं चानेन विन्दति
4,29,76,bhaktiḥ kṛṣṇe dayā jīveṣv akuṇṭha-jñānam ātmani yadi syād ātmano bhūyād apavargas tu saṃsṛteḥ,भक्तिः कृष्णे दया जीवेष्व् अकुण्ठ-ज्ञानम् आत्मनि यदि स्याद् आत्मनो भूयाद् अपवर्गस् तु संसृतेः
4,29,76,yathā tṛṇa-jalūkeyaṃ nāpayāty apayāti ca na tyajen mriyamāṇo 'pi prāg-dehābhimatiṃ janaḥ,यथा तृण-जलूकेयं नापयात्य् अपयाति च न त्यजेन् म्रियमाणो ऽपि प्राग्-देहाभिमतिं जनः
4,29,77,adṛṣṭaṃ dṛṣṭavan naṅkṣed bhūtaṃ svapnavad anyathā bhūtaṃ bhavad bhaviṣyac ca suptaṃ sarva-raho-rahaḥ,अदृष्टं दृष्टवन् नङ्क्षेद् भूतं स्वप्नवद् अन्यथा भूतं भवद् भविष्यच् च सुप्तं सर्व-रहो-रहः
4,29,77,yāvad anyaṃ na vindeta vyavadhānena karmaṇām mana eva manuṣyendra bhūtānāṃ bhava-bhāvanam,यावद् अन्यं न विन्देत व्यवधानेन कर्मणाम् मन एव मनुष्येन्द्र भूतानां भव-भावनम्
4,29,78,yadākṣaiś caritān dhyāyan karmāṇy ācinute 'sakṛt sati karmaṇy avidyāyāṃ bandhaḥ karmaṇy anātmanaḥ,यदाक्षैश् चरितान् ध्यायन् कर्माण्य् आचिनुते ऽसकृत् सति कर्मण्य् अविद्यायां बन्धः कर्मण्य् अनात्मनः
4,29,79,atas tad apavādārthaṃ bhaja sarvātmanā harim paśyaṃs tad-ātmakaṃ viśvaṃ sthity-utpatty-apyayā yataḥ,अतस् तद् अपवादार्थं भज सर्वात्मना हरिम् पश्यंस् तद्-आत्मकं विश्वं स्थित्य्-उत्पत्त्य्-अप्यया यतः
4,29,80,bhp_04.29.080 maitreya uvāca bhāgavata-mukhyo bhagavān nārado haṃsayor gatim pradarśya hy amum āmantrya siddha-lokaṃ tato 'gamat,भ्प्_०४.२९.०८० मैत्रेय उवाच भागवत-मुख्यो भगवान् नारदो हंसयोर् गतिम् प्रदर्श्य ह्य् अमुम् आमन्त्र्य सिद्ध-लोकं ततो ऽगमत्
4,29,81,prācīnabarhī rājarṣiḥ prajā-sargābhirakṣaṇe ādiśya putrān agamat tapase kapilāśramam,प्राचीनबर्ही राजर्षिः प्रजा-सर्गाभिरक्षणे आदिश्य पुत्रान् अगमत् तपसे कपिलाश्रमम्
4,29,82,tatraikāgra-manā dhīro govinda-caraṇāmbujam vimukta-saṅgo 'nubhajan bhaktyā tat-sāmyatām agāt,तत्रैकाग्र-मना धीरो गोविन्द-चरणाम्बुजम् विमुक्त-सङ्गो ऽनुभजन् भक्त्या तत्-साम्यताम् अगात्
4,29,83,etad adhyātma-pārokṣyaṃ gītaṃ devarṣiṇānagha yaḥ śrāvayed yaḥ śṛṇuyāt sa liṅgena vimucyate,एतद् अध्यात्म-पारोक्ष्यं गीतं देवर्षिणानघ यः श्रावयेद् यः शृणुयात् स लिङ्गेन विमुच्यते
4,29,84,etan mukunda-yaśasā bhuvanaṃ punānaṃ devarṣi-varya-mukha-niḥsṛtam ātma-śaucam amp;yaḥ kīrtyamānam adhigacchati pārameṣṭhyaṃ nāsmin bhave bhramati mukta-samasta-bandhaḥ,एतन् मुकुन्द-यशसा भुवनं पुनानं देवर्षि-वर्य-मुख-निःसृतम् आत्म-शौचम् अम्प्;यः कीर्त्यमानम् अधिगच्छति पारमेष्ठ्यं नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्त-समस्त-बन्धः
4,29,85,adhyātma-pārokṣyam idaṃ mayādhigatam adbhutam evaṃ striyāśramaḥ puṃsaś chinno 'mutra ca saṃśayaḥ,अध्यात्म-पारोक्ष्यम् इदं मयाधिगतम् अद्भुतम् एवं स्त्रियाश्रमः पुंसश् छिन्नो ऽमुत्र च संशयः
4,30,1,bhp_04.30.001 vidura uvāca ye tvayābhihitā brahman sutāḥ prācīnabarhiṣaḥ te rudra-gītena hariṃ siddhim āpuḥ pratoṣya kām,भ्प्_०४.३०.००१ विदुर उवाच ये त्वयाभिहिता ब्रह्मन् सुताः प्राचीनबर्हिषः ते रुद्र-गीतेन हरिं सिद्धिम् आपुः प्रतोष्य काम्
4,30,2,kiṃ bārhaspatyeha paratra vātha kaivalya-nātha-priya-pārśva-vartinaḥ āsādya devaṃ giriśaṃ yadṛcchayā prāpuḥ paraṃ nūnam atha pracetasaḥ,किं बार्हस्पत्येह परत्र वाथ कैवल्य-नाथ-प्रिय-पार्श्व-वर्तिनः आसाद्य देवं गिरिशं यदृच्छया प्रापुः परं नूनम् अथ प्रचेतसः
4,30,3,bhp_04.30.003 maitreya uvāca pracetaso 'ntar udadhau pitur ādeśa-kāriṇaḥ apa-yajñena tapasā purañjanam atoṣayan,भ्प्_०४.३०.००३ मैत्रेय उवाच प्रचेतसो ऽन्तर् उदधौ पितुर् आदेश-कारिणः अप-यज्ञेन तपसा पुरञ्जनम् अतोषयन्
4,30,4,daśa-varṣa-sahasrānte puruṣas tu sanātanaḥ teṣām āvirabhūt kṛcchraṃ śāntena śamayan rucā,दश-वर्ष-सहस्रान्ते पुरुषस् तु सनातनः तेषाम् आविरभूत् कृच्छ्रं शान्तेन शमयन् रुचा
4,30,5,suparṇa-skandham ārūḍho meru-śṛṅgam ivāmbudaḥ pīta-vāsā maṇi-grīvaḥ kurvan vitimirā diśaḥ,सुपर्ण-स्कन्धम् आरूढो मेरु-शृङ्गम् इवाम्बुदः पीत-वासा मणि-ग्रीवः कुर्वन् वितिमिरा दिशः
4,30,6,kāśiṣṇunā kanaka-varṇa-vibhūṣaṇena bhrājat-kapola-vadano vilasat-kirīṭaḥ amp;aṣṭāyudhair anucarair munibhiḥ surendrair āsevito garuḍa-kinnara-gīta-kīrtiḥ,काशिष्णुना कनक-वर्ण-विभूषणेन भ्राजत्-कपोल-वदनो विलसत्-किरीटः अम्प्;अष्टायुधैर् अनुचरैर् मुनिभिः सुरेन्द्रैर् आसेवितो गरुड-किन्नर-गीत-कीर्तिः
4,30,7,pīnāyatāṣṭa-bhuja-maṇḍala-madhya-lakṣmyā spardhac-chriyā parivṛto vana-mālayādyaḥ pīnāyatāṣṭa-bhuja-maṇḍala-madhya-lakṣmyā spardhac-chriyā parivṛto vana-mālayādyaḥ barhiṣmataḥ puruṣa āha sutān prapannān parjanya-nāda-rutayā saghṛṇāvalokaḥ,पीनायताष्ट-भुज-मण्डल-मध्य-लक्ष्म्या स्पर्धच्-छ्रिया परिवृतो वन-मालयाद्यः पीनायताष्ट-भुज-मण्डल-मध्य-लक्ष्म्या स्पर्धच्-छ्रिया परिवृतो वन-मालयाद्यः बर्हिष्मतः पुरुष आह सुतान् प्रपन्नान् पर्जन्य-नाद-रुतया सघृणावलोकः
4,30,8,bhp_04.30.008 śrī-bhagavān uvāca varaṃ vṛṇīdhvaṃ bhadraṃ vo yūyaṃ me nṛpa-nandanāḥ sauhārdenāpṛthag-dharmās tuṣṭo 'haṃ sauhṛdena vaḥ,भ्प्_०४.३०.००८ श्री-भगवान् उवाच वरं वृणीध्वं भद्रं वो यूयं मे नृप-नन्दनाः सौहार्देनापृथग्-धर्मास् तुष्टो ऽहं सौहृदेन वः
4,30,9,yo 'nusmarati sandhyāyāṃ yuṣmān anudinaṃ naraḥ tasya bhrātṛṣv ātma-sāmyaṃ tathā bhūteṣu sauhṛdam,यो ऽनुस्मरति सन्ध्यायां युष्मान् अनुदिनं नरः तस्य भ्रातृष्व् आत्म-साम्यं तथा भूतेषु सौहृदम्
4,30,10,ye tu māṃ rudra-gītena sāyaṃ prātaḥ samāhitāḥ stuvanty ahaṃ kāma-varān dāsye prajñāṃ ca śobhanām,ये तु मां रुद्र-गीतेन सायं प्रातः समाहिताः स्तुवन्त्य् अहं काम-वरान् दास्ये प्रज्ञां च शोभनाम्
4,30,11,yad yūyaṃ pitur ādeśam agrahīṣṭa mudānvitāḥ atho va uśatī kīrtir lokān anu bhaviṣyati,यद् यूयं पितुर् आदेशम् अग्रहीष्ट मुदान्विताः अथो व उशती कीर्तिर् लोकान् अनु भविष्यति
4,30,12,bhavitā viśrutaḥ putro 'navamo brahmaṇo guṇaiḥ ya etām ātma-vīryeṇa tri-lokīṃ pūrayiṣyati,भविता विश्रुतः पुत्रो ऽनवमो ब्रह्मणो गुणैः य एताम् आत्म-वीर्येण त्रि-लोकीं पूरयिष्यति
4,30,13,kaṇḍoḥ pramlocayā labdhā kanyā kamala-locanā tāṃ cāpaviddhāṃ jagṛhur bhūruhā nṛpa-nandanāḥ,कण्डोः प्रम्लोचया लब्धा कन्या कमल-लोचना तां चापविद्धां जगृहुर् भूरुहा नृप-नन्दनाः
4,30,14,kṣut-kṣāmāyā mukhe rājā somaḥ pīyūṣa-varṣiṇīm deśinīṃ rodamānāyā nidadhe sa dayānvitaḥ,क्षुत्-क्षामाया मुखे राजा सोमः पीयूष-वर्षिणीम् देशिनीं रोदमानाया निदधे स दयान्वितः
4,30,15,prajā-visarga ādiṣṭāḥ pitrā mām anuvartatā tatra kanyāṃ varārohāṃ tām udvahata mā ciram,प्रजा-विसर्ग आदिष्टाः पित्रा माम् अनुवर्तता तत्र कन्यां वरारोहां ताम् उद्वहत मा चिरम्
4,30,16,apṛthag-dharma-śīlānāṃ sarveṣāṃ vaḥ sumadhyamā apṛthag-dharma-śīleyaṃ bhūyāt patny arpitāśayā,अपृथग्-धर्म-शीलानां सर्वेषां वः सुमध्यमा अपृथग्-धर्म-शीलेयं भूयात् पत्न्य् अर्पिताशया
4,30,17,divya-varṣa-sahasrāṇāṃ sahasram ahataujasaḥ bhaumān bhokṣyatha bhogān vai divyāṃś cānugrahān mama,दिव्य-वर्ष-सहस्राणां सहस्रम् अहतौजसः भौमान् भोक्ष्यथ भोगान् वै दिव्यांश् चानुग्रहान् मम
4,30,18,atha mayy anapāyinyā bhaktyā pakva-guṇāśayāḥ upayāsyatha mad-dhāma nirvidya nirayād ataḥ,अथ मय्य् अनपायिन्या भक्त्या पक्व-गुणाशयाः उपयास्यथ मद्-धाम निर्विद्य निरयाद् अतः
4,30,19,gṛheṣv āviśatāṃ cāpi puṃsāṃ kuśala-karmaṇām mad-vārtā-yāta-yāmānāṃ na bandhāya gṛhā matāḥ,गृहेष्व् आविशतां चापि पुंसां कुशल-कर्मणाम् मद्-वार्ता-यात-यामानां न बन्धाय गृहा मताः
4,30,20,navyavad dhṛdaye yaj jño brahmaitad brahma-vādibhiḥ na muhyanti na śocanti na hṛṣyanti yato gatāḥ,नव्यवद् धृदये यज् ज्ञो ब्रह्मैतद् ब्रह्म-वादिभिः न मुह्यन्ति न शोचन्ति न हृष्यन्ति यतो गताः
4,30,21,bhp_04.30.021 maitreya uvāca evaṃ bruvāṇaṃ puruṣārtha-bhājanaṃ janārdanaṃ prāñjalayaḥ pracetasaḥ tad-darśana-dhvasta-tamo-rajo-malā girāgṛṇan gadgadayā suhṛttamam,भ्प्_०४.३०.०२१ मैत्रेय उवाच एवं ब्रुवाणं पुरुषार्थ-भाजनं जनार्दनं प्राञ्जलयः प्रचेतसः तद्-दर्शन-ध्वस्त-तमो-रजो-मला गिरागृणन् गद्गदया सुहृत्तमम्
4,30,22,bhp_04.30.022 pracetasa ūcuḥ namo namaḥ kleśa-vināśanāya nirūpitodāra-guṇāhvayāya mano-vaco-vega-puro-javāya sarvākṣa-mārgair agatādhvane namaḥ,भ्प्_०४.३०.०२२ प्रचेतस ऊचुः नमो नमः क्लेश-विनाशनाय निरूपितोदार-गुणाह्वयाय मनो-वचो-वेग-पुरो-जवाय सर्वाक्ष-मार्गैर् अगताध्वने नमः
4,30,23,śuddhāya śāntāya namaḥ sva-niṣṭhayā manasy apārthaṃ vilasad-dvayāya namo jagat-sthāna-layodayeṣu gṛhīta-māyā-guṇa-vigrahāya,शुद्धाय शान्ताय नमः स्व-निष्ठया मनस्य् अपार्थं विलसद्-द्वयाय नमो जगत्-स्थान-लयोदयेषु गृहीत-माया-गुण-विग्रहाय
4,30,24,namo viśuddha-sattvāya haraye hari-medhase vāsudevāya kṛṣṇāya prabhave sarva-sātvatām,नमो विशुद्ध-सत्त्वाय हरये हरि-मेधसे वासुदेवाय कृष्णाय प्रभवे सर्व-सात्वताम्
4,30,25,namaḥ kamala-nābhāya namaḥ kamala-māline namaḥ kamala-pādāya namas te kamalekṣaṇa,नमः कमल-नाभाय नमः कमल-मालिने नमः कमल-पादाय नमस् ते कमलेक्षण
4,30,26,namaḥ kamala-kiñjalka- piśaṅgāmala-vāsase sarva-bhūta-nivāsāya namo 'yuṅkṣmahi sākṣiṇe,नमः कमल-किञ्जल्क- पिशङ्गामल-वाससे सर्व-भूत-निवासाय नमो ऽयुङ्क्ष्महि साक्षिणे
4,30,27,rūpaṃ bhagavatā tv etad aśeṣa-kleśa-saṅkṣayam āviṣkṛtaṃ naḥ kliṣṭānāṃ kim anyad anukampitam,रूपं भगवता त्व् एतद् अशेष-क्लेश-सङ्क्षयम् आविष्कृतं नः क्लिष्टानां किम् अन्यद् अनुकम्पितम्
4,30,28,etāvat tvaṃ hi vibhubhir bhāvyaṃ dīneṣu vatsalaiḥ yad anusmaryate kāle sva-buddhyābhadra-randhana,एतावत् त्वं हि विभुभिर् भाव्यं दीनेषु वत्सलैः यद् अनुस्मर्यते काले स्व-बुद्ध्याभद्र-रन्धन
4,30,29,yenopaśāntir bhūtānāṃ kṣullakānām apīhatām antarhito 'ntar-hṛdaye kasmān no veda nāśiṣaḥ,येनोपशान्तिर् भूतानां क्षुल्लकानाम् अपीहताम् अन्तर्हितो ऽन्तर्-हृदये कस्मान् नो वेद नाशिषः
4,30,30,asāv eva varo 'smākam īpsito jagataḥ pate prasanno bhagavān yeṣām apavargaḥ gurur gatiḥ,असाव् एव वरो ऽस्माकम् ईप्सितो जगतः पते प्रसन्नो भगवान् येषाम् अपवर्गः गुरुर् गतिः
4,30,31,varaṃ vṛṇīmahe 'thāpi nātha tvat parataḥ parāt na hy antas tvad-vibhūtīnāṃ so 'nanta iti gīyase,वरं वृणीमहे ऽथापि नाथ त्वत् परतः परात् न ह्य् अन्तस् त्वद्-विभूतीनां सो ऽनन्त इति गीयसे
4,30,32,pārijāte 'ñjasā labdhe sāraṅgo 'nyan na sevate tvad-aṅghri-mūlam āsādya sākṣāt kiṃ kiṃ vṛṇīmahi,पारिजाते ऽञ्जसा लब्धे सारङ्गो ऽन्यन् न सेवते त्वद्-अङ्घ्रि-मूलम् आसाद्य साक्षात् किं किं वृणीमहि
4,30,33,yāvat te māyayā spṛṣṭā bhramāma iha karmabhiḥ tāvad bhavat-prasaṅgānāṃ saṅgaḥ syān no bhave bhave,यावत् ते मायया स्पृष्टा भ्रमाम इह कर्मभिः तावद् भवत्-प्रसङ्गानां सङ्गः स्यान् नो भवे भवे
4,30,34,tulayāma lavenāpi na svargaṃ nāpunar-bhavam bhagavat-saṅgi-saṅgasya martyānāṃ kim utāśiṣaḥ,तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्-भवम् भगवत्-सङ्गि-सङ्गस्य मर्त्यानां किम् उताशिषः
4,30,35,yatreḍyante kathā mṛṣṭās tṛṣṇāyāḥ praśamo yataḥ nirvairaṃ yatra bhūteṣu nodvego yatra kaścana,यत्रेड्यन्ते कथा मृष्टास् तृष्णायाः प्रशमो यतः निर्वैरं यत्र भूतेषु नोद्वेगो यत्र कश्चन
4,30,36,yatra nārāyaṇaḥ sākṣād bhagavān nyāsināṃ gatiḥ saṃstūyate sat-kathāsu mukta-saṅgaiḥ punaḥ punaḥ,यत्र नारायणः साक्षाद् भगवान् न्यासिनां गतिः संस्तूयते सत्-कथासु मुक्त-सङ्गैः पुनः पुनः
4,30,37,teṣāṃ vicaratāṃ padbhyāṃ tīrthānāṃ pāvanecchayā bhītasya kiṃ na roceta tāvakānāṃ samāgamaḥ,तेषां विचरतां पद्भ्यां तीर्थानां पावनेच्छया भीतस्य किं न रोचेत तावकानां समागमः
4,30,38,vayaṃ tu sākṣād bhagavan bhavasya priyasya sakhyuḥ kṣaṇa-saṅgamena suduścikitsyasya bhavasya mṛtyor bhiṣaktamaṃ tvādya gatiṃ gatāḥ sma,वयं तु साक्षाद् भगवन् भवस्य प्रियस्य सख्युः क्षण-सङ्गमेन सुदुश्चिकित्स्यस्य भवस्य मृत्योर् भिषक्तमं त्वाद्य गतिं गताः स्म
4,30,39,yan naḥ svadhītaṃ guravaḥ prasāditā viprāś ca vṛddhāś ca sad-ānuvṛttyā āryā natāḥ suhṛdo bhrātaraś ca sarvāṇi bhūtāny anasūyayaiva,यन् नः स्वधीतं गुरवः प्रसादिता विप्राश् च वृद्धाश् च सद्-आनुवृत्त्या आर्या नताः सुहृदो भ्रातरश् च सर्वाणि भूतान्य् अनसूययैव
4,30,40,yan naḥ sutaptaṃ tapa etad īśa nirandhasāṃ kālam adabhram apsu sarvaṃ tad etat puruṣasya bhūmno vṛṇīmahe te paritoṣaṇāya,यन् नः सुतप्तं तप एतद् ईश निरन्धसां कालम् अदभ्रम् अप्सु सर्वं तद् एतत् पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय
4,30,41,manuḥ svayambhūr bhagavān bhavaś ca ye 'nye tapo-jñāna-viśuddha-sattvāḥ adṛṣṭa-pārā api yan-mahimnaḥ stuvanty atho tvātma-samaṃ gṛṇīmaḥ,मनुः स्वयम्भूर् भगवान् भवश् च ये ऽन्ये तपो-ज्ञान-विशुद्ध-सत्त्वाः अदृष्ट-पारा अपि यन्-महिम्नः स्तुवन्त्य् अथो त्वात्म-समं गृणीमः
4,30,42,namaḥ samāya śuddhāya puruṣāya parāya ca vāsudevāya sattvāya tubhyaṃ bhagavate namaḥ,नमः समाय शुद्धाय पुरुषाय पराय च वासुदेवाय सत्त्वाय तुभ्यं भगवते नमः
4,30,43,bhp_04.30.043 maitreya uvāca iti pracetobhir abhiṣṭuto hariḥ prītas tathety āha śaraṇya-vatsalaḥ anicchatāṃ yānam atṛpta-cakṣuṣāṃ yayau sva-dhāmānapavarga-vīryaḥ,भ्प्_०४.३०.०४३ मैत्रेय उवाच इति प्रचेतोभिर् अभिष्टुतो हरिः प्रीतस् तथेत्य् आह शरण्य-वत्सलः अनिच्छतां यानम् अतृप्त-चक्षुषां ययौ स्व-धामानपवर्ग-वीर्यः
4,30,44,atha niryāya salilāt pracetasa udanvataḥ vīkṣyākupyan drumaiś channāṃ gāṃ gāṃ roddhum ivocchritaiḥ,अथ निर्याय सलिलात् प्रचेतस उदन्वतः वीक्ष्याकुप्यन् द्रुमैश् छन्नां गां गां रोद्धुम् इवोच्छ्रितैः
4,30,45,tato 'gni-mārutau rājann amuñcan mukhato ruṣā mahīṃ nirvīrudhaṃ kartuṃ saṃvartaka ivātyaye,ततो ऽग्नि-मारुतौ राजन्न् अमुञ्चन् मुखतो रुषा महीं निर्वीरुधं कर्तुं संवर्तक इवात्यये
4,30,46,bhasmasāt kriyamāṇāṃs tān drumān vīkṣya pitāmahaḥ āgataḥ śamayām āsa putrān barhiṣmato nayaiḥ,भस्मसात् क्रियमाणांस् तान् द्रुमान् वीक्ष्य पितामहः आगतः शमयाम् आस पुत्रान् बर्हिष्मतो नयैः
4,30,47,tatrāvaśiṣṭā ye vṛkṣā bhītā duhitaraṃ tadā ujjahrus te pracetobhya upadiṣṭāḥ svayambhuvā,तत्रावशिष्टा ये वृक्षा भीता दुहितरं तदा उज्जह्रुस् ते प्रचेतोभ्य उपदिष्टाः स्वयम्भुवा
4,30,48,te ca brahmaṇa ādeśān māriṣām upayemire yasyāṃ mahad-avajñānād ajany ajana-yonijaḥ,ते च ब्रह्मण आदेशान् मारिषाम् उपयेमिरे यस्यां महद्-अवज्ञानाद् अजन्य् अजन-योनिजः
4,30,49,cākṣuṣe tv antare prāpte prāk-sarge kāla-vidrute yaḥ sasarja prajā iṣṭāḥ sa dakṣo daiva-coditaḥ,चाक्षुषे त्व् अन्तरे प्राप्ते प्राक्-सर्गे काल-विद्रुते यः ससर्ज प्रजा इष्टाः स दक्षो दैव-चोदितः
4,30,50,yo jāyamānaḥ sarveṣāṃ tejas tejasvināṃ rucā svayopādatta dākṣyāc ca karmaṇāṃ dakṣam abruvan,यो जायमानः सर्वेषां तेजस् तेजस्विनां रुचा स्वयोपादत्त दाक्ष्याच् च कर्मणां दक्षम् अब्रुवन्
4,30,51,taṃ prajā-sarga-rakṣāyām anādir abhiṣicya ca yuyoja yuyuje 'nyāṃś ca sa vai sarva-prajāpatīn,तं प्रजा-सर्ग-रक्षायाम् अनादिर् अभिषिच्य च युयोज युयुजे ऽन्यांश् च स वै सर्व-प्रजापतीन्
4,31,1,bhp_04.31.001 maitreya uvāca tata utpanna-vijñānā āśv adhokṣaja-bhāṣitam smaranta ātmaje bhāryāṃ visṛjya prāvrajan gṛhāt,भ्प्_०४.३१.००१ मैत्रेय उवाच तत उत्पन्न-विज्ञाना आश्व् अधोक्षज-भाषितम् स्मरन्त आत्मजे भार्यां विसृज्य प्राव्रजन् गृहात्
4,31,2,dīkṣitā brahma-satreṇa sarva-bhūtātma-medhasā pratīcyāṃ diśi velāyāṃ siddho 'bhūd yatra jājaliḥ,दीक्षिता ब्रह्म-सत्रेण सर्व-भूतात्म-मेधसा प्रतीच्यां दिशि वेलायां सिद्धो ऽभूद् यत्र जाजलिः
4,31,3,tān nirjita-prāṇa-mano-vaco-dṛśo jitāsanān śānta-samāna-vigrahān pare 'male brahmaṇi yojitātmanaḥ surāsureḍyo dadṛśe sma nāradaḥ,तान् निर्जित-प्राण-मनो-वचो-दृशो जितासनान् शान्त-समान-विग्रहान् परे ऽमले ब्रह्मणि योजितात्मनः सुरासुरेड्यो ददृशे स्म नारदः
4,31,4,tam āgataṃ ta utthāya praṇipatyābhinandya ca pūjayitvā yathādeśaṃ sukhāsīnam athābruvan,तम् आगतं त उत्थाय प्रणिपत्याभिनन्द्य च पूजयित्वा यथादेशं सुखासीनम् अथाब्रुवन्
4,31,5,bhp_04.31.005 pracetasa ūcuḥ svāgataṃ te surarṣe 'dya diṣṭyā no darśanaṃ gataḥ tava caṅkramaṇaṃ brahmann abhayāya yathā raveḥ,भ्प्_०४.३१.००५ प्रचेतस ऊचुः स्वागतं ते सुरर्षे ऽद्य दिष्ट्या नो दर्शनं गतः तव चङ्क्रमणं ब्रह्मन्न् अभयाय यथा रवेः
4,31,6,yad ādiṣṭaṃ bhagavatā śivenādhokṣajena ca tad gṛheṣu prasaktānāṃ prāyaśaḥ kṣapitaṃ prabho,यद् आदिष्टं भगवता शिवेनाधोक्षजेन च तद् गृहेषु प्रसक्तानां प्रायशः क्षपितं प्रभो
4,31,7,tan naḥ pradyotayādhyātma- jñānaṃ tattvārtha-darśanam yenāñjasā tariṣyāmo dustaraṃ bhava-sāgaram,तन् नः प्रद्योतयाध्यात्म- ज्ञानं तत्त्वार्थ-दर्शनम् येनाञ्जसा तरिष्यामो दुस्तरं भव-सागरम्
4,31,8,bhp_04.31.008 maitreya uvāca iti pracetasāṃ pṛṣṭo bhagavān nārado muniḥ bhagavaty uttama-śloka āviṣṭātmābravīn nṛpān,भ्प्_०४.३१.००८ मैत्रेय उवाच इति प्रचेतसां पृष्टो भगवान् नारदो मुनिः भगवत्य् उत्तम-श्लोक आविष्टात्माब्रवीन् नृपान्
4,31,9,bhp_04.31.009 nārada uvāca taj janma tāni karmāṇi tad āyus tan mano vacaḥ nṛṇāṃ yena hi viśvātmā sevyate harir īśvaraḥ,भ्प्_०४.३१.००९ नारद उवाच तज् जन्म तानि कर्माणि तद् आयुस् तन् मनो वचः नृणां येन हि विश्वात्मा सेव्यते हरिर् ईश्वरः
4,31,10,kiṃ janmabhis tribhir veha śaukra-sāvitra-yājñikaiḥ karmabhir vā trayī-proktaiḥ puṃso 'pi vibudhāyuṣā,किं जन्मभिस् त्रिभिर् वेह शौक्र-सावित्र-याज्ञिकैः कर्मभिर् वा त्रयी-प्रोक्तैः पुंसो ऽपि विबुधायुषा
4,31,11,śrutena tapasā vā kiṃ vacobhiś citta-vṛttibhiḥ buddhyā vā kiṃ nipuṇayā balenendriya-rādhasā,श्रुतेन तपसा वा किं वचोभिश् चित्त-वृत्तिभिः बुद्ध्या वा किं निपुणया बलेनेन्द्रिय-राधसा
4,31,12,kiṃ vā yogena sāṅkhyena nyāsa-svādhyāyayor api kiṃ vā śreyobhir anyaiś ca na yatrātma-prado hariḥ,किं वा योगेन साङ्ख्येन न्यास-स्वाध्याययोर् अपि किं वा श्रेयोभिर् अन्यैश् च न यत्रात्म-प्रदो हरिः
4,31,13,śreyasām api sarveṣām ātmā hy avadhir arthataḥ sarveṣām api bhūtānāṃ harir ātmātmadaḥ priyaḥ,श्रेयसाम् अपि सर्वेषाम् आत्मा ह्य् अवधिर् अर्थतः सर्वेषाम् अपि भूतानां हरिर् आत्मात्मदः प्रियः
4,31,14,yathā taror mūla-niṣecanena tṛpyanti tat-skandha-bhujopaśākhāḥ prāṇopahārāc ca yathendriyāṇāṃ tathaiva sarvārhaṇam acyutejyā,यथा तरोर् मूल-निषेचनेन तृप्यन्ति तत्-स्कन्ध-भुजोपशाखाः प्राणोपहाराच् च यथेन्द्रियाणां तथैव सर्वार्हणम् अच्युतेज्या
4,31,15,yathaiva sūryāt prabhavanti vāraḥ punaś ca tasmin praviśanti kāle bhūtāni bhūmau sthira-jaṅgamāni tathā harāv eva guṇa-pravāhaḥ,यथैव सूर्यात् प्रभवन्ति वारः पुनश् च तस्मिन् प्रविशन्ति काले भूतानि भूमौ स्थिर-जङ्गमानि तथा हराव् एव गुण-प्रवाहः
4,31,16,etat padaṃ taj jagad-ātmanaḥ paraṃ sakṛd vibhātaṃ savitur yathā prabhā yathāsavo jāgrati supta-śaktayo dravya-kriyā-jñāna-bhidā-bhramātyayaḥ,एतत् पदं तज् जगद्-आत्मनः परं सकृद् विभातं सवितुर् यथा प्रभा यथासवो जाग्रति सुप्त-शक्तयो द्रव्य-क्रिया-ज्ञान-भिदा-भ्रमात्ययः
4,31,17,yathā nabhasy abhra-tamaḥ-prakāśā bhavanti bhūpā na bhavanty anukramāt evaṃ pare brahmaṇi śaktayas tv amū rajas tamaḥ sattvam iti pravāhaḥ,यथा नभस्य् अभ्र-तमः-प्रकाशा भवन्ति भूपा न भवन्त्य् अनुक्रमात् एवं परे ब्रह्मणि शक्तयस् त्व् अमू रजस् तमः सत्त्वम् इति प्रवाहः
4,31,18,tenaikam ātmānam aśeṣa-dehināṃ kālaṃ pradhānaṃ puruṣaṃ pareśam sva-tejasā dhvasta-guṇa-pravāham ātmaika-bhāvena bhajadhvam addhā,तेनैकम् आत्मानम् अशेष-देहिनां कालं प्रधानं पुरुषं परेशम् स्व-तेजसा ध्वस्त-गुण-प्रवाहम् आत्मैक-भावेन भजध्वम् अद्धा
4,31,19,dayayā sarva-bhūteṣu santuṣṭyā yena kena vā sarvendriyopaśāntyā ca tuṣyaty āśu janārdanaḥ,दयया सर्व-भूतेषु सन्तुष्ट्या येन केन वा सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्य् आशु जनार्दनः
4,31,20,apahata-sakalaiṣaṇāmalātmany aviratam edhita-bhāvanopahūtaḥ nija-jana-vaśa-gatvam ātmano 'yan na sarati chidravad akṣaraḥ satāṃ hi,अपहत-सकलैषणामलात्मन्य् अविरतम् एधित-भावनोपहूतः निज-जन-वश-गत्वम् आत्मनो ऽयन् न सरति छिद्रवद् अक्षरः सतां हि
4,31,21,na bhajati kumanīṣiṇāṃ sa ijyāṃ harir adhanātma-dhana-priyo rasa-jñaḥ śruta-dhana-kula-karmaṇāṃ madair ye vidadhati pāpam akiñcaneṣu satsu,न भजति कुमनीषिणां स इज्यां हरिर् अधनात्म-धन-प्रियो रस-ज्ञः श्रुत-धन-कुल-कर्मणां मदैर् ये विदधति पापम् अकिञ्चनेषु सत्सु
4,31,22,śriyam anucaratīṃ tad-arthinaś ca dvipada-patīn vibudhāṃś ca yat sva-pūrṇaḥ na bhajati nija-bhṛtya-varga-tantraḥ katham amum udvisṛjet pumān kṛta-jñaḥ,श्रियम् अनुचरतीं तद्-अर्थिनश् च द्विपद-पतीन् विबुधांश् च यत् स्व-पूर्णः न भजति निज-भृत्य-वर्ग-तन्त्रः कथम् अमुम् उद्विसृजेत् पुमान् कृत-ज्ञः
4,31,23,bhp_04.31.023 maitreya uvāca iti pracetaso rājann anyāś ca bhagavat-kathāḥ śrāvayitvā brahma-lokaṃ yayau svāyambhuvo muniḥ,भ्प्_०४.३१.०२३ मैत्रेय उवाच इति प्रचेतसो राजन्न् अन्याश् च भगवत्-कथाः श्रावयित्वा ब्रह्म-लोकं ययौ स्वायम्भुवो मुनिः
4,31,24,te 'pi tan-mukha-niryātaṃ yaśo loka-malāpaham harer niśamya tat-pādaṃ dhyāyantas tad-gatiṃ yayuḥ,ते ऽपि तन्-मुख-निर्यातं यशो लोक-मलापहम् हरेर् निशम्य तत्-पादं ध्यायन्तस् तद्-गतिं ययुः
4,31,25,etat te 'bhihitaṃ kṣattar yan māṃ tvaṃ paripṛṣṭavān pracetasāṃ nāradasya saṃvādaṃ hari-kīrtanam,एतत् ते ऽभिहितं क्षत्तर् यन् मां त्वं परिपृष्टवान् प्रचेतसां नारदस्य संवादं हरि-कीर्तनम्
4,31,26,bhp_04.31.026 śrī-śuka uvāca ya eṣa uttānapado mānavasyānuvarṇitaḥ vaṃśaḥ priyavratasyāpi nibodha nṛpa-sattama,भ्प्_०४.३१.०२६ श्री-शुक उवाच य एष उत्तानपदो मानवस्यानुवर्णितः वंशः प्रियव्रतस्यापि निबोध नृप-सत्तम
4,31,27,yo nāradād ātma-vidyām adhigamya punar mahīm bhuktvā vibhajya putrebhya aiśvaraṃ samagāt padam,यो नारदाद् आत्म-विद्याम् अधिगम्य पुनर् महीम् भुक्त्वा विभज्य पुत्रेभ्य ऐश्वरं समगात् पदम्
4,31,28,imāṃ tu kauṣāraviṇopavarṇitāṃ kṣattā niśamyājita-vāda-sat-kathām pravṛddha-bhāvo 'śru-kalākulo muner dadhāra mūrdhnā caraṇaṃ hṛdā hareḥ,इमां तु कौषारविणोपवर्णितां क्षत्ता निशम्याजित-वाद-सत्-कथाम् प्रवृद्ध-भावो ऽश्रु-कलाकुलो मुनेर् दधार मूर्ध्ना चरणं हृदा हरेः
4,31,29,bhp_04.31.029 vidura uvāca so 'yam adya mahā-yogin bhavatā karuṇātmanā darśitas tamasaḥ pāro yatrākiñcana-go hariḥ,भ्प्_०४.३१.०२९ विदुर उवाच सो ऽयम् अद्य महा-योगिन् भवता करुणात्मना दर्शितस् तमसः पारो यत्राकिञ्चन-गो हरिः
4,31,30,bhp_04.31.030 śrī-śuka uvāca ity ānamya tam āmantrya viduro gajasāhvayam svānāṃ didṛkṣuḥ prayayau jñātīnāṃ nirvṛtāśayaḥ,भ्प्_०४.३१.०३० श्री-शुक उवाच इत्य् आनम्य तम् आमन्त्र्य विदुरो गजसाह्वयम् स्वानां दिदृक्षुः प्रययौ ज्ञातीनां निर्वृताशयः
4,31,31,etad yaḥ śṛṇuyād rājan rājñāṃ hary-arpitātmanām āyur dhanaṃ yaśaḥ svasti gatim aiśvaryam āpnuyāt,एतद् यः शृणुयाद् राजन् राज्ञां हर्य्-अर्पितात्मनाम् आयुर् धनं यशः स्वस्ति गतिम् ऐश्वर्यम् आप्नुयात्
5,1,1,bhp_05.01.001 rājovāca priyavrato bhāgavatāatmārāmaḥ kathaṃ mune gṛhe 'ramata yan-mūlaḥ karma-bandhaḥ parābhavaḥ,भ्प्_०५.०१.००१ राजोवाच प्रियव्रतो भागवताअत्मारामः कथं मुने गृहे ऽरमत यन्-मूलः कर्म-बन्धः पराभवः
5,1,2,na nūnaṃ mukta-saṅgānāṃ tādṛśānāṃ dvijarṣabha gṛheṣv abhiniveśo 'yaṃ puṃsāṃ bhavitum arhati,न नूनं मुक्त-सङ्गानां तादृशानां द्विजर्षभ गृहेष्व् अभिनिवेशो ऽयं पुंसां भवितुम् अर्हति
5,1,3,mahatāṃ khalu viprarṣe uttamaśloka-pādayoḥ chāyā-nirvṛta-cittānāṃ na kuṭumbe spṛhā-matiḥ,महतां खलु विप्रर्षे उत्तमश्लोक-पादयोः छाया-निर्वृत-चित्तानां न कुटुम्बे स्पृहा-मतिः
5,1,4,saṃśayo 'yaṃ mahān brahman dārāgāra-sutādiṣu saktasya yat siddhir abhūt kṛṣṇe ca matir acyutā,संशयो ऽयं महान् ब्रह्मन् दारागार-सुतादिषु सक्तस्य यत् सिद्धिर् अभूत् कृष्णे च मतिर् अच्युता
5,1,5,bhp_05.01.005 śrī-śuka uvāca bāḍham uktaṃ bhagavata uttamaślokasya śrīmac-caraṇāravinda-makaranda-rasa āveśita-cetaso bhāgavata-paramahaṃsa-dayita-kathāṃ kiñcid antarāya-vihatāṃ svāṃ śivatamāṃ padavīṃ na prāyeṇa hinvanti,भ्प्_०५.०१.००५ श्री-शुक उवाच बाढम् उक्तं भगवत उत्तमश्लोकस्य श्रीमच्-चरणारविन्द-मकरन्द-रस आवेशित-चेतसो भागवत-परमहंस-दयित-कथां किञ्चिद् अन्तराय-विहतां स्वां शिवतमां पदवीं न प्रायेण हिन्वन्ति
5,1,6,_ yarhi vāva ha rājan sa rāja-putraḥ priyavrataḥ parama-bhāgavato nāradasya caraṇopasevayāñjasāvagata-paramārtha-satattvo brahma-satreṇa dīkṣiṣyamāṇo 'vani-tala-paripālanāyāmnāta-pravara-guṇa-gaṇaikānta-bhājanatayā sva-pitropāmantrito bhagavati vāsudeva evāvyavadhāna-samādhi-yogena samāveśita-sakala-kāraka-kriyā-kalāpo naivābhyanandad yadyapi tad apratyāmnātavyaṃ tad-adhikaraṇa ātmano 'nyasmād asato 'pi parābhavam anvīkṣamāṇaḥ,_ यर्हि वाव ह राजन् स राज-पुत्रः प्रियव्रतः परम-भागवतो नारदस्य चरणोपसेवयाञ्जसावगत-परमार्थ-सतत्त्वो ब्रह्म-सत्रेण दीक्षिष्यमाणो ऽवनि-तल-परिपालनायाम्नात-प्रवर-गुण-गणैकान्त-भाजनतया स्व-पित्रोपामन्त्रितो भगवति वासुदेव एवाव्यवधान-समाधि-योगेन समावेशित-सकल-कारक-क्रिया-कलापो नैवाभ्यनन्दद् यद्यपि तद् अप्रत्याम्नातव्यं तद्-अधिकरण आत्मनो ऽन्यस्माद् असतो ऽपि पराभवम् अन्वीक्षमाणः
5,1,7,_ atha ha bhagavān ādi-deva etasya guṇa-visargasya paribṛṃhaṇānudhyāna-vyavasita-sakala-jagad-abhiprāya ātma-yonir akhila-nigama-nija-gaṇa-pariveṣṭitaḥ sva-bhavanād avatatāra,_ अथ ह भगवान् आदि-देव एतस्य गुण-विसर्गस्य परिबृंहणानुध्यान-व्यवसित-सकल-जगद्-अभिप्राय आत्म-योनिर् अखिल-निगम-निज-गण-परिवेष्टितः स्व-भवनाद् अवततार
5,1,8,_ sa tatra tatra gagana-tala uḍu-patir iva vimānāvalibhir anupatham amara-parivṛḍhair abhipūjyamānaḥ pathi pathi ca varūthaśaḥ siddha-gandharva-sādhya-cāraṇa-muni-gaṇair upagīyamāno gandha-mādana-droṇīm avabhāsayann upasasarpa,_ स तत्र तत्र गगन-तल उडु-पतिर् इव विमानावलिभिर् अनुपथम् अमर-परिवृढैर् अभिपूज्यमानः पथि पथि च वरूथशः सिद्ध-गन्धर्व-साध्य-चारण-मुनि-गणैर् उपगीयमानो गन्ध-मादन-द्रोणीम् अवभासयन्न् उपससर्प
5,1,9,_ tatra ha vā enaṃ devarṣir haṃsa-yānena pitaraṃ bhagavantaṃ hiraṇya-garbham upalabhamānaḥ sahasaivotthāyārhaṇena saha pitā-putrābhyām avahitāñjalir upatasthe,_ तत्र ह वा एनं देवर्षिर् हंस-यानेन पितरं भगवन्तं हिरण्य-गर्भम् उपलभमानः सहसैवोत्थायार्हणेन सह पिता-पुत्राभ्याम् अवहिताञ्जलिर् उपतस्थे
5,1,10,_ bhagavān api bhārata tad-upanītārhaṇaḥ sūkta-vākenātitarām udita-guṇa-gaṇāvatāra-sujayaḥ priyavratam ādi-puruṣas taṃ sadaya-hāsāvaloka iti hovāca,_ भगवान् अपि भारत तद्-उपनीतार्हणः सूक्त-वाकेनातितराम् उदित-गुण-गणावतार-सुजयः प्रियव्रतम् आदि-पुरुषस् तं सदय-हासावलोक इति होवाच
5,1,11,_ bhp_05.01.011 śrī-bhagavān uvāca nibodha tātedam ṛtaṃ bravīmi māsūyituṃ devam arhasy aprameyam vayaṃ bhavas te tata eṣa maharṣir vahāma sarve vivaśā yasya diṣṭam,_ भ्प्_०५.०१.०११ श्री-भगवान् उवाच निबोध तातेदम् ऋतं ब्रवीमि मासूयितुं देवम् अर्हस्य् अप्रमेयम् वयं भवस् ते तत एष महर्षिर् वहाम सर्वे विवशा यस्य दिष्टम्
5,1,12,na tasya kaścit tapasā vidyayā vā na yoga-vīryeṇa manīṣayā vā naivārtha-dharmaiḥ parataḥ svato vā kṛtaṃ vihantuṃ tanu-bhṛd vibhūyāt,न तस्य कश्चित् तपसा विद्यया वा न योग-वीर्येण मनीषया वा नैवार्थ-धर्मैः परतः स्वतो वा कृतं विहन्तुं तनु-भृद् विभूयात्
5,1,13,bhavāya nāśāya ca karma kartuṃ śokāya mohāya sadā bhayāya sukhāya duḥkhāya ca deha-yogam avyakta-diṣṭaṃ janatāṅga dhatte,भवाय नाशाय च कर्म कर्तुं शोकाय मोहाय सदा भयाय सुखाय दुःखाय च देह-योगम् अव्यक्त-दिष्टं जनताङ्ग धत्ते
5,1,14,yad-vāci tantyāṃ guṇa-karma-dāmabhiḥ sudustarair vatsa vayaṃ suyojitāḥ sarve vahāmo balim īśvarāya protā nasīva dvi-pade catuṣ-padaḥ,यद्-वाचि तन्त्यां गुण-कर्म-दामभिः सुदुस्तरैर् वत्स वयं सुयोजिताः सर्वे वहामो बलिम् ईश्वराय प्रोता नसीव द्वि-पदे चतुष्-पदः
5,1,15,īśābhisṛṣṭaṃ hy avarundhmahe 'ṅga duḥkhaṃ sukhaṃ vā guṇa-karma-saṅgāt āsthāya tat tad yad ayuṅkta nāthaś cakṣuṣmatāndhā iva nīyamānāḥ,ईशाभिसृष्टं ह्य् अवरुन्ध्महे ऽङ्ग दुःखं सुखं वा गुण-कर्म-सङ्गात् आस्थाय तत् तद् यद् अयुङ्क्त नाथश् चक्षुष्मतान्धा इव नीयमानाः
5,1,16,mukto 'pi tāvad bibhṛyāt sva-deham ārabdham aśnann abhimāna-śūnyaḥ yathānubhūtaṃ pratiyāta-nidraḥ kiṃ tv anya-dehāya guṇān na vṛṅkte,मुक्तो ऽपि तावद् बिभृयात् स्व-देहम् आरब्धम् अश्नन्न् अभिमान-शून्यः यथानुभूतं प्रतियात-निद्रः किं त्व् अन्य-देहाय गुणान् न वृङ्क्ते
5,1,17,bhayaṃ pramattasya vaneṣv api syād yataḥ sa āste saha-ṣaṭ-sapatnaḥ jitendriyasyātma-rater budhasya gṛhāśramaḥ kiṃ nu karoty avadyam,भयं प्रमत्तस्य वनेष्व् अपि स्याद् यतः स आस्ते सह-षट्-सपत्नः जितेन्द्रियस्यात्म-रतेर् बुधस्य गृहाश्रमः किं नु करोत्य् अवद्यम्
5,1,18,yaḥ ṣaṭ sapatnān vijigīṣamāṇo gṛheṣu nirviśya yateta pūrvam atyeti durgāśrita ūrjitārīn kṣīṇeṣu kāmaṃ vicared vipaścit,यः षट् सपत्नान् विजिगीषमाणो गृहेषु निर्विश्य यतेत पूर्वम् अत्येति दुर्गाश्रित ऊर्जितारीन् क्षीणेषु कामं विचरेद् विपश्चित्
5,1,19,tvaṃ tv abja-nābhāṅghri-saroja-kośa- durgāśrito nirjita-ṣaṭ-sapatnaḥ bhuṅkṣveha bhogān puruṣātidiṣṭān vimukta-saṅgaḥ prakṛtiṃ bhajasva,त्वं त्व् अब्ज-नाभाङ्घ्रि-सरोज-कोश- दुर्गाश्रितो निर्जित-षट्-सपत्नः भुङ्क्ष्वेह भोगान् पुरुषातिदिष्टान् विमुक्त-सङ्गः प्रकृतिं भजस्व
5,1,20,bhp_05.01.020 śrī-śuka uvāca iti samabhihito mahā-bhāgavato bhagavatas tri-bhuvana-guror anuśāsanam ātmano laghutayāvanata-śirodharo bāḍham iti sabahu-mānam uvāha,भ्प्_०५.०१.०२० श्री-शुक उवाच इति समभिहितो महा-भागवतो भगवतस् त्रि-भुवन-गुरोर् अनुशासनम् आत्मनो लघुतयावनत-शिरोधरो बाढम् इति सबहु-मानम् उवाह
5,1,21,_ bhagavān api manunā yathāvad upakalpitāpacitiḥ priyavrata-nāradayor aviṣamam abhisamīkṣamāṇayor ātmasam avasthānam avāṅ-manasaṃ kṣayam avyavahṛtaṃ pravartayann agamat,_ भगवान् अपि मनुना यथावद् उपकल्पितापचितिः प्रियव्रत-नारदयोर् अविषमम् अभिसमीक्षमाणयोर् आत्मसम् अवस्थानम् अवाङ्-मनसं क्षयम् अव्यवहृतं प्रवर्तयन्न् अगमत्
5,1,22,_ manur api pareṇaivaṃ pratisandhita-manorathaḥ surarṣi-varānumatenātmajam akhila-dharā-maṇḍala-sthiti-guptaya āsthāpya svayam ati-viṣama-viṣaya-viṣa-jalāśayāśāyā upararāma,_ मनुर् अपि परेणैवं प्रतिसन्धित-मनोरथः सुरर्षि-वरानुमतेनात्मजम् अखिल-धरा-मण्डल-स्थिति-गुप्तय आस्थाप्य स्वयम् अति-विषम-विषय-विष-जलाशयाशाया उपरराम
5,1,23,_ iti ha vāva sa jagatī-patir īśvarecchayādhiniveśita-karmādhikāro 'khila-jagad-bandha-dhvaṃsana-parānubhāvasya bhagavata ādi-puruṣasyāṅghri-yugalānavarata-dhyānānubhāvena parirandhita-kaṣāyāśayo 'vadāto 'pi māna-vardhano mahatāṃ mahītalam anuśaśāsa,_ इति ह वाव स जगती-पतिर् ईश्वरेच्छयाधिनिवेशित-कर्माधिकारो ऽखिल-जगद्-बन्ध-ध्वंसन-परानुभावस्य भगवत आदि-पुरुषस्याङ्घ्रि-युगलानवरत-ध्यानानुभावेन परिरन्धित-कषायाशयो ऽवदातो ऽपि मान-वर्धनो महतां महीतलम् अनुशशास
5,1,24,_ atha ca duhitaraṃ prajāpater viśvakarmaṇa upayeme barhiṣmatīṃ nāma tasyām u ha vāva ātmajān ātma-samāna-śīla-guṇa-karma-rūpa-vīryodārān daśa bhāvayām babhūva kanyāṃ ca yavīyasīm ūrjasvatīṃ nāma,_ अथ च दुहितरं प्रजापतेर् विश्वकर्मण उपयेमे बर्हिष्मतीं नाम तस्याम् उ ह वाव आत्मजान् आत्म-समान-शील-गुण-कर्म-रूप-वीर्योदारान् दश भावयाम् बभूव कन्यां च यवीयसीम् ऊर्जस्वतीं नाम
5,1,25,_ āgnīdhredhmajihva-yajñabāhu-mahāvīra-hiraṇyareto-ghṛtapṛṣṭha-savana-medhātithi-vītihotra-kavaya iti sarva evāgni-nāmānaḥ,_ आग्नीध्रेध्मजिह्व-यज्ञबाहु-महावीर-हिरण्यरेतो-घृतपृष्ठ-सवन-मेधातिथि-वीतिहोत्र-कवय इति सर्व एवाग्नि-नामानः
5,1,26,_ eteṣāṃ kavir mahāvīraḥ savana iti traya āsann ūrdhva-retasas ta ātma-vidyāyām arbha-bhāvād ārabhya kṛta-paricayāḥ pāramahaṃsyam evāśramam abhajan,_ एतेषां कविर् महावीरः सवन इति त्रय आसन्न् ऊर्ध्व-रेतसस् त आत्म-विद्यायाम् अर्भ-भावाद् आरभ्य कृत-परिचयाः पारमहंस्यम् एवाश्रमम् अभजन्
5,1,27,_ tasminn u ha vā upaśama-śīlāḥ paramarṣayaḥ sakala-jīva-nikāyāvāsasya bhagavato vāsudevasya bhītānāṃ śaraṇa-bhūtasya śrīmac-caraṇāravindāvirata-smaraṇāvigalita-parama-bhakti-yogānu-bhāvena paribhāvitāntar-hṛdayādhigate bhagavati sarveṣāṃ bhūtānām ātma-bhūte pratyag-ātmany evātmanas tādātmyam aviśeṣeṇa samīyuḥ,_ तस्मिन्न् उ ह वा उपशम-शीलाः परमर्षयः सकल-जीव-निकायावासस्य भगवतो वासुदेवस्य भीतानां शरण-भूतस्य श्रीमच्-चरणारविन्दाविरत-स्मरणाविगलित-परम-भक्ति-योगानु-भावेन परिभावितान्तर्-हृदयाधिगते भगवति सर्वेषां भूतानाम् आत्म-भूते प्रत्यग्-आत्मन्य् एवात्मनस् तादात्म्यम् अविशेषेण समीयुः
5,1,28,_ anyasyām api jāyāyāṃ trayaḥ putrā āsann uttamas tāmaso raivata iti manvantarādhipatayaḥ,_ अन्यस्याम् अपि जायायां त्रयः पुत्रा आसन्न् उत्तमस् तामसो रैवत इति मन्वन्तराधिपतयः
5,1,29,_ evam upaśamāyaneṣu sva-tanayeṣv atha jagatī-patir jagatīm arbudāny ekādaśa parivatsarāṇām avyāhatākhila-puruṣa-kāra-sāra-sambhṛta-dor-daṇḍa-yugalāpīḍita-maurvī-guṇa-stanita-viramita-dharma-pratipakṣo barhiṣmatyāś cānudinam edhamāna-pramoda-prasaraṇa-yauṣiṇya-vrīḍā-pramuṣita-hāsāvaloka-rucira-kṣvely-ādibhiḥ parābhūyamāna-viveka ivānavabudhyamāna iva mahāmanā bubhuje,_ एवम् उपशमायनेषु स्व-तनयेष्व् अथ जगती-पतिर् जगतीम् अर्बुदान्य् एकादश परिवत्सराणाम् अव्याहताखिल-पुरुष-कार-सार-सम्भृत-दोर्-दण्ड-युगलापीडित-मौर्वी-गुण-स्तनित-विरमित-धर्म-प्रतिपक्षो बर्हिष्मत्याश् चानुदिनम् एधमान-प्रमोद-प्रसरण-यौषिण्य-व्रीडा-प्रमुषित-हासावलोक-रुचिर-क्ष्वेल्य्-आदिभिः पराभूयमान-विवेक इवानवबुध्यमान इव महामना बुभुजे
5,1,30,_ yāvad avabhāsayati sura-girim anuparikrāman bhagavān ādityo vasudhā-talam ardhenaiva pratapaty ardhenāvacchādayati tadā hi bhagavad-upāsanopacitāti-puruṣa-prabhāvas tad anabhinandan samajavena rathena jyotirmayena rajanīm api dinaṃ kariṣyāmīti sapta-kṛt vastaraṇim anuparyakrāmad dvitīya iva pataṅgaḥ,_ यावद् अवभासयति सुर-गिरिम् अनुपरिक्रामन् भगवान् आदित्यो वसुधा-तलम् अर्धेनैव प्रतपत्य् अर्धेनावच्छादयति तदा हि भगवद्-उपासनोपचिताति-पुरुष-प्रभावस् तद् अनभिनन्दन् समजवेन रथेन ज्योतिर्मयेन रजनीम् अपि दिनं करिष्यामीति सप्त-कृत् वस्तरणिम् अनुपर्यक्रामद् द्वितीय इव पतङ्गः
5,1,31,_ ye vā u ha tad-ratha-caraṇa-nemi-kṛta-parikhātās te sapta sindhava āsan yata eva kṛtāḥ sapta bhuvo dvīpāḥ,_ ये वा उ ह तद्-रथ-चरण-नेमि-कृत-परिखातास् ते सप्त सिन्धव आसन् यत एव कृताः सप्त भुवो द्वीपाः
5,1,32,_ jambū-plakṣa-śālmali-kuśa-krauñca-śāka-puṣkara-saṃjñās teṣāṃ parimāṇaṃ pūrvasmāt pūrvasmād uttara uttaro yathā-saṅkhyaṃ dvi-guṇa-mānena bahiḥ samantata upakḷptāḥ,_ जम्बू-प्लक्ष-शाल्मलि-कुश-क्रौञ्च-शाक-पुष्कर-संज्ञास् तेषां परिमाणं पूर्वस्मात् पूर्वस्माद् उत्तर उत्तरो यथा-सङ्ख्यं द्वि-गुण-मानेन बहिः समन्तत उपकॢप्ताः
5,1,33,_ duhitaraṃ corjasvatīṃ nāmośanase prāyacchad yasyām āsīd devayānī nāma kāvya-sutā,_ दुहितरं चोर्जस्वतीं नामोशनसे प्रायच्छद् यस्याम् आसीद् देवयानी नाम काव्य-सुता
5,1,34,_ naivaṃ-vidhaḥ puruṣa-kāra urukramasya puṃsāṃ tad-aṅghri-rajasā jita-ṣaḍ-guṇānām naivaṃ-vidhaḥ puruṣa-kāra urukramasya puṃsāṃ tad-aṅghri-rajasā jita-ṣaḍ-guṇānām citraṃ vidūra-vigataḥ sakṛd ādadīta yan-nāmadheyam adhunā sa jahāti bandham,_ नैवं-विधः पुरुष-कार उरुक्रमस्य पुंसां तद्-अङ्घ्रि-रजसा जित-षड्-गुणानाम् नैवं-विधः पुरुष-कार उरुक्रमस्य पुंसां तद्-अङ्घ्रि-रजसा जित-षड्-गुणानाम् चित्रं विदूर-विगतः सकृद् आददीत यन्-नामधेयम् अधुना स जहाति बन्धम्
5,1,35,sa evam aparimita-bala-parākrama ekadā tu devarṣi-caraṇānuśayanānu-patita-guṇa-visarga-saṃsargeṇānirvṛtam ivātmānaṃ manyamāna ātma-nirveda idam āha,स एवम् अपरिमित-बल-पराक्रम एकदा तु देवर्षि-चरणानुशयनानु-पतित-गुण-विसर्ग-संसर्गेणानिर्वृतम् इवात्मानं मन्यमान आत्म-निर्वेद इदम् आह
5,1,36,_ aho asādhv anuṣṭhitaṃ yad abhiniveśito 'ham indriyair avidyā-racita-viṣama-viṣayāndha-kūpe tad alam alam amuṣyā vanitāyā vinoda-mṛgaṃ māṃ dhig dhig iti garhayāṃ cakāra,_ अहो असाध्व् अनुष्ठितं यद् अभिनिवेशितो ऽहम् इन्द्रियैर् अविद्या-रचित-विषम-विषयान्ध-कूपे तद् अलम् अलम् अमुष्या वनिताया विनोद-मृगं मां धिग् धिग् इति गर्हयां चकार
5,1,37,_ para-devatā-prasādādhigatātma-pratyavamarśenānupravṛttebhyaḥ putrebhya imāṃ yathā-dāyaṃ vibhajya bhukta-bhogāṃ ca mahiṣīṃ mṛtakam iva saha mahā-vibhūtim apahāya svayaṃ nihita-nirvedo hṛdi gṛhīta-hari-vihārānubhāvo bhagavato nāradasya padavīṃ punar evānusasāra,_ पर-देवता-प्रसादाधिगतात्म-प्रत्यवमर्शेनानुप्रवृत्तेभ्यः पुत्रेभ्य इमां यथा-दायं विभज्य भुक्त-भोगां च महिषीं मृतकम् इव सह महा-विभूतिम् अपहाय स्वयं निहित-निर्वेदो हृदि गृहीत-हरि-विहारानुभावो भगवतो नारदस्य पदवीं पुनर् एवानुससार
5,1,38,_ bhp_05.01.038 tasya ha vā ete ślokāḥ priyavrata-kṛtaṃ karma ko nu kuryād vineśvaram yo nemi-nimnair akaroc chāyāṃ ghnan sapta vāridhīn,_ भ्प्_०५.०१.०३८ तस्य ह वा एते श्लोकाः प्रियव्रत-कृतं कर्म को नु कुर्याद् विनेश्वरम् यो नेमि-निम्नैर् अकरोच् छायां घ्नन् सप्त वारिधीन्
5,1,39,bhū-saṃsthānaṃ kṛtaṃ yena sarid-giri-vanādibhiḥ sīmā ca bhūta-nirvṛtyai dvīpe dvīpe vibhāgaśaḥ,भू-संस्थानं कृतं येन सरिद्-गिरि-वनादिभिः सीमा च भूत-निर्वृत्यै द्वीपे द्वीपे विभागशः
5,1,40,bhaumaṃ divyaṃ mānuṣaṃ ca mahitvaṃ karma-yogajam yaś cakre nirayaupamyaṃ puruṣānujana-priyaḥ,भौमं दिव्यं मानुषं च महित्वं कर्म-योगजम् यश् चक्रे निरयौपम्यं पुरुषानुजन-प्रियः
5,2,1,bhp_05.01.001 śrī-śuka uvāca evaṃ pitari sampravṛtte tad-anuśāsane vartamāna āgnīdhro jambūdvīpaukasaḥ prajā aurasavad dharmāvekṣamāṇaḥ paryagopāyat,भ्प्_०५.०१.००१ श्री-शुक उवाच एवं पितरि सम्प्रवृत्ते तद्-अनुशासने वर्तमान आग्नीध्रो जम्बूद्वीपौकसः प्रजा औरसवद् धर्मावेक्षमाणः पर्यगोपायत्
5,2,2,_ sa ca kadācit pitṛloka-kāmaḥ sura-vara-vanitākrīḍācala-droṇyāṃ bhagavantaṃ viśva-sṛjāṃ patim ābhṛta-paricaryopakaraṇa ātma ikāgryeṇa tapasvy ārādhayāṃ babhūva,_ स च कदाचित् पितृलोक-कामः सुर-वर-वनिताक्रीडाचल-द्रोण्यां भगवन्तं विश्व-सृजां पतिम् आभृत-परिचर्योपकरण आत्म इकाग्र्येण तपस्व्य् आराधयां बभूव
5,2,3,_ tad upalabhya bhagavān ādi-puruṣaḥ sadasi gāyantīṃ pūrvacittiṃ nāmāpsarasam abhiyāpayām āsa,_ तद् उपलभ्य भगवान् आदि-पुरुषः सदसि गायन्तीं पूर्वचित्तिं नामाप्सरसम् अभियापयाम् आस
5,2,4,_ sā ca tad-āśramopavanam ati-ramaṇīyaṃ vividha-nibiḍa-viṭapi-viṭapa-nikara-saṃśliṣṭa-puraṭa-latārūḍha-sthala-vihaṅgama-mithunaiḥ procyamāna-śrutibhiḥ pratibodhyamāna-salila-kukkuṭa-kāraṇḍava-kalahaṃsādibhir vicitram upakūjitāmala-jalāśaya-kamalākaram upababhrāma,_ सा च तद्-आश्रमोपवनम् अति-रमणीयं विविध-निबिड-विटपि-विटप-निकर-संश्लिष्ट-पुरट-लतारूढ-स्थल-विहङ्गम-मिथुनैः प्रोच्यमान-श्रुतिभिः प्रतिबोध्यमान-सलिल-कुक्कुट-कारण्डव-कलहंसादिभिर् विचित्रम् उपकूजितामल-जलाशय-कमलाकरम् उपबभ्राम
5,2,5,_ tasyāḥ sulalita-gamana-pada-vinyāsa-gati-vilāsāyāś cānupadaṃ khaṇa-khaṇāyamāna-rucira-caraṇābharaṇa-svanam upākarṇya naradeva-kumāraḥ samādhi-yogenāmīlita-nayana-nalina-mukula-yugalam īṣad vikacayya vyacaṣṭa,_ तस्याः सुललित-गमन-पद-विन्यास-गति-विलासायाश् चानुपदं खण-खणायमान-रुचिर-चरणाभरण-स्वनम् उपाकर्ण्य नरदेव-कुमारः समाधि-योगेनामीलित-नयन-नलिन-मुकुल-युगलम् ईषद् विकचय्य व्यचष्ट
5,2,6,_ tām evāvidūre madhukarīm iva sumanasa upajighrantīṃ divija-manuja-mano-nayanāhlāda-dughair gati-vihāra-vrīḍā-vinayāvaloka-susvarākṣarāvayavair manasi nṛṇāṃ kusumāyudhasya vidadhatīṃ vivaraṃ nija-mukha-vigalitāmṛtāsava-sahāsa-bhāṣaṇāmoda-madāndha-madhukara-nikaroparodhena druta-pada-vinyāsena valgu-spandana-stana-kalaśa-kabara-bhāra-raśanāṃ devīṃ tad-avalokanena vivṛtāvasarasya bhagavato makara-dhvajasya vaśam upanīto jaḍavad iti hovāca,_ ताम् एवाविदूरे मधुकरीम् इव सुमनस उपजिघ्रन्तीं दिविज-मनुज-मनो-नयनाह्लाद-दुघैर् गति-विहार-व्रीडा-विनयावलोक-सुस्वराक्षरावयवैर् मनसि नृणां कुसुमायुधस्य विदधतीं विवरं निज-मुख-विगलितामृतासव-सहास-भाषणामोद-मदान्ध-मधुकर-निकरोपरोधेन द्रुत-पद-विन्यासेन वल्गु-स्पन्दन-स्तन-कलश-कबर-भार-रशनां देवीं तद्-अवलोकनेन विवृतावसरस्य भगवतो मकर-ध्वजस्य वशम् उपनीतो जडवद् इति होवाच
5,2,7,_ kā tvaṃ cikīrṣasi ca kiṃ muni-varya śaile māyāsi kāpi bhagavat-para-devatāyāḥ kā tvaṃ cikīrṣasi ca kiṃ muni-varya śaile māyāsi kāpi bhagavat-para-devatāyāḥ vijye bibharṣi dhanuṣī suhṛd-ātmano 'rthe kiṃ vā mṛgān mṛgayase vipine pramattān,_ का त्वं चिकीर्षसि च किं मुनि-वर्य शैले मायासि कापि भगवत्-पर-देवतायाः का त्वं चिकीर्षसि च किं मुनि-वर्य शैले मायासि कापि भगवत्-पर-देवतायाः विज्ये बिभर्षि धनुषी सुहृद्-आत्मनो ऽर्थे किं वा मृगान् मृगयसे विपिने प्रमत्तान्
5,2,8,bāṇāv imau bhagavataḥ śata-patra-patrau śāntāv apuṅkha-rucirāv ati-tigma-dantau bāṇāv imau bhagavataḥ śata-patra-patrau śāntāv apuṅkha-rucirāv ati-tigma-dantau kasmai yuyuṅkṣasi vane vicaran na vidmaḥ kṣemāya no jaḍa-dhiyāṃ tava vikramo 'stu,बाणाव् इमौ भगवतः शत-पत्र-पत्रौ शान्ताव् अपुङ्ख-रुचिराव् अति-तिग्म-दन्तौ बाणाव् इमौ भगवतः शत-पत्र-पत्रौ शान्ताव् अपुङ्ख-रुचिराव् अति-तिग्म-दन्तौ कस्मै युयुङ्क्षसि वने विचरन् न विद्मः क्षेमाय नो जड-धियां तव विक्रमो ऽस्तु
5,2,9,śiṣyā ime bhagavataḥ paritaḥ paṭhanti gāyanti sāma sarahasyam ajasram īśam śiṣyā ime bhagavataḥ paritaḥ paṭhanti gāyanti sāma sarahasyam ajasram īśam yuṣmac-chikhā-vilulitāḥ sumano 'bhivṛṣṭīḥ sarve bhajanty ṛṣi-gaṇā iva veda-śākhāḥ,शिष्या इमे भगवतः परितः पठन्ति गायन्ति साम सरहस्यम् अजस्रम् ईशम् शिष्या इमे भगवतः परितः पठन्ति गायन्ति साम सरहस्यम् अजस्रम् ईशम् युष्मच्-छिखा-विलुलिताः सुमनो ऽभिवृष्टीः सर्वे भजन्त्य् ऋषि-गणा इव वेद-शाखाः
5,2,10,vācaṃ paraṃ caraṇa-pañjara-tittirīṇāṃ brahmann arūpa-mukharāṃ śṛṇavāma tubhyam vācaṃ paraṃ caraṇa-pañjara-tittirīṇāṃ brahmann arūpa-mukharāṃ śṛṇavāma tubhyam labdhā kadamba-rucir aṅka-viṭaṅka-bimbe yasyām alāta-paridhiḥ kva ca valkalaṃ te,वाचं परं चरण-पञ्जर-तित्तिरीणां ब्रह्मन्न् अरूप-मुखरां शृणवाम तुभ्यम् वाचं परं चरण-पञ्जर-तित्तिरीणां ब्रह्मन्न् अरूप-मुखरां शृणवाम तुभ्यम् लब्धा कदम्ब-रुचिर् अङ्क-विटङ्क-बिम्बे यस्याम् अलात-परिधिः क्व च वल्कलं ते
5,2,11,kiṃ sambhṛtaṃ rucirayor dvija śṛṅgayos te madhye kṛśo vahasi yatra dṛśiḥ śritā me kiṃ sambhṛtaṃ rucirayor dvija śṛṅgayos te madhye kṛśo vahasi yatra dṛśiḥ śritā me paṅko 'ruṇaḥ surabhir ātma-viṣāṇa īdṛg yenāśramaṃ subhaga me surabhī-karoṣi,किं सम्भृतं रुचिरयोर् द्विज शृङ्गयोस् ते मध्ये कृशो वहसि यत्र दृशिः श्रिता मे किं सम्भृतं रुचिरयोर् द्विज शृङ्गयोस् ते मध्ये कृशो वहसि यत्र दृशिः श्रिता मे पङ्को ऽरुणः सुरभिर् आत्म-विषाण ईदृग् येनाश्रमं सुभग मे सुरभी-करोषि
5,2,12,lokaṃ pradarśaya suhṛttama tāvakaṃ me yatratya ittham urasāvayavāv apūrvau lokaṃ pradarśaya suhṛttama tāvakaṃ me yatratya ittham urasāvayavāv apūrvau asmad-vidhasya mana-unnayanau bibharti bahv adbhutaṃ sarasa-rāsa-sudhādi vaktre,लोकं प्रदर्शय सुहृत्तम तावकं मे यत्रत्य इत्थम् उरसावयवाव् अपूर्वौ लोकं प्रदर्शय सुहृत्तम तावकं मे यत्रत्य इत्थम् उरसावयवाव् अपूर्वौ अस्मद्-विधस्य मन-उन्नयनौ बिभर्ति बह्व् अद्भुतं सरस-रास-सुधादि वक्त्रे
5,2,13,kā vātma-vṛttir adanād dhavir aṅga vāti viṣṇoḥ kalāsy animiṣonmakarau ca karṇau kā vātma-vṛttir adanād dhavir aṅga vāti viṣṇoḥ kalāsy animiṣonmakarau ca karṇau udvigna-mīna-yugalaṃ dvija-paṅkti-śocir āsanna-bhṛṅga-nikaraṃ sara in mukhaṃ te,का वात्म-वृत्तिर् अदनाद् धविर् अङ्ग वाति विष्णोः कलास्य् अनिमिषोन्मकरौ च कर्णौ का वात्म-वृत्तिर् अदनाद् धविर् अङ्ग वाति विष्णोः कलास्य् अनिमिषोन्मकरौ च कर्णौ उद्विग्न-मीन-युगलं द्विज-पङ्क्ति-शोचिर् आसन्न-भृङ्ग-निकरं सर इन् मुखं ते
5,2,14,yo 'sau tvayā kara-saroja-hataḥ pataṅgo dikṣu bhraman bhramata ejayate 'kṣiṇī me yo 'sau tvayā kara-saroja-hataḥ pataṅgo dikṣu bhraman bhramata ejayate 'kṣiṇī me muktaṃ na te smarasi vakra-jaṭā-varūthaṃ kaṣṭo 'nilo harati lampaṭa eṣa nīvīm,यो ऽसौ त्वया कर-सरोज-हतः पतङ्गो दिक्षु भ्रमन् भ्रमत एजयते ऽक्षिणी मे यो ऽसौ त्वया कर-सरोज-हतः पतङ्गो दिक्षु भ्रमन् भ्रमत एजयते ऽक्षिणी मे मुक्तं न ते स्मरसि वक्र-जटा-वरूथं कष्टो ऽनिलो हरति लम्पट एष नीवीम्
5,2,15,rūpaṃ tapodhana tapaś caratāṃ tapoghnaṃ hy etat tu kena tapasā bhavatopalabdham rūpaṃ tapodhana tapaś caratāṃ tapoghnaṃ hy etat tu kena tapasā bhavatopalabdham cartuṃ tapo 'rhasi mayā saha mitra mahyaṃ kiṃ vā prasīdati sa vai bhava-bhāvano me,रूपं तपोधन तपश् चरतां तपोघ्नं ह्य् एतत् तु केन तपसा भवतोपलब्धम् रूपं तपोधन तपश् चरतां तपोघ्नं ह्य् एतत् तु केन तपसा भवतोपलब्धम् चर्तुं तपो ऽर्हसि मया सह मित्र मह्यं किं वा प्रसीदति स वै भव-भावनो मे
5,2,16,na tvāṃ tyajāmi dayitaṃ dvija-deva-dattaṃ yasmin mano dṛg api no na viyāti lagnam na tvāṃ tyajāmi dayitaṃ dvija-deva-dattaṃ yasmin mano dṛg api no na viyāti lagnam māṃ cāru-śṛṅgy arhasi netum anuvrataṃ te cittaṃ yataḥ pratisarantu śivāḥ sacivyaḥ,न त्वां त्यजामि दयितं द्विज-देव-दत्तं यस्मिन् मनो दृग् अपि नो न वियाति लग्नम् न त्वां त्यजामि दयितं द्विज-देव-दत्तं यस्मिन् मनो दृग् अपि नो न वियाति लग्नम् मां चारु-शृङ्ग्य् अर्हसि नेतुम् अनुव्रतं ते चित्तं यतः प्रतिसरन्तु शिवाः सचिव्यः
5,2,17,bhp_05.02.017 śrī-śuka uvāca iti lalanānunayāti-viśārado grāmya-vaidagdhyayā paribhāṣayā tāṃ vibudha-vadhūṃ vibudha-matir adhisabhājayām āsa,भ्प्_०५.०२.०१७ श्री-शुक उवाच इति ललनानुनयाति-विशारदो ग्राम्य-वैदग्ध्यया परिभाषया तां विबुध-वधूं विबुध-मतिर् अधिसभाजयाम् आस
5,2,18,_ sā ca tatas tasya vīra-yūtha-pater buddhi-śīla-rūpa-vayaḥ-śriyaudāryeṇa parākṣipta-manās tena sahāyutāyuta-parivatsaropalakṣaṇaṃ kālaṃ jambūdvīpa-patinā bhauma-svarga-bhogān bubhuje,_ सा च ततस् तस्य वीर-यूथ-पतेर् बुद्धि-शील-रूप-वयः-श्रियौदार्येण पराक्षिप्त-मनास् तेन सहायुतायुत-परिवत्सरोपलक्षणं कालं जम्बूद्वीप-पतिना भौम-स्वर्ग-भोगान् बुभुजे
5,2,19,_ tasyām u ha vā ātmajān sa rāja-vara āgnīdhro nābhi-kimpuruṣa-harivarṣelāvṛta-ramyaka-hiraṇmaya-kuru-bhadrāśva-ketumāla-saṃjñān nava putrān ajanayat,_ तस्याम् उ ह वा आत्मजान् स राज-वर आग्नीध्रो नाभि-किम्पुरुष-हरिवर्षेलावृत-रम्यक-हिरण्मय-कुरु-भद्राश्व-केतुमाल-संज्ञान् नव पुत्रान् अजनयत्
5,2,20,_ sā sūtvātha sutān navānuvatsaraṃ gṛha evāpahāya pūrvacittir bhūya evājaṃ devam upatasthe,_ सा सूत्वाथ सुतान् नवानुवत्सरं गृह एवापहाय पूर्वचित्तिर् भूय एवाजं देवम् उपतस्थे
5,2,21,_ āgnīdhra-sutās te mātur anugrahād autpattikenaiva saṃhanana-balopetāḥ pitrā vibhaktā ātma-tulya-nāmāni yathā-bhāgaṃ jambūdvīpa-varṣāṇi bubhujuḥ,_ आग्नीध्र-सुतास् ते मातुर् अनुग्रहाद् औत्पत्तिकेनैव संहनन-बलोपेताः पित्रा विभक्ता आत्म-तुल्य-नामानि यथा-भागं जम्बूद्वीप-वर्षाणि बुभुजुः
5,2,22,_ āgnīdhro rājātṛptaḥ kāmānām apsarasam evānudinam adhi-manyamānas tasyāḥ salokatāṃ śrutibhir avārundha yatra pitaro mādayante,_ आग्नीध्रो राजातृप्तः कामानाम् अप्सरसम् एवानुदिनम् अधि-मन्यमानस् तस्याः सलोकतां श्रुतिभिर् अवारुन्ध यत्र पितरो मादयन्ते
5,2,23,_ samparete pitari nava bhrātaro meru-duhit-r merudevīṃ pratirūpām ugradaṃṣṭrīṃ latāṃ ramyāṃ śyāmāṃ nārīṃ bhadrāṃ devavītim iti saṃjñā navodavahan,_ सम्परेते पितरि नव भ्रातरो मेरु-दुहित्-र् मेरुदेवीं प्रतिरूपाम् उग्रदंष्ट्रीं लतां रम्यां श्यामां नारीं भद्रां देववीतिम् इति संज्ञा नवोदवहन्
5,3,1,_ bhp_05.03.001 śrī-śuka uvāca nābhir apatya-kāmo 'prajayā merudevyā bhagavantaṃ yajña-puruṣam avahitātmāyajata,_ भ्प्_०५.०३.००१ श्री-शुक उवाच नाभिर् अपत्य-कामो ऽप्रजया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञ-पुरुषम् अवहितात्मायजत
5,3,2,_ tasya ha vāva śraddhayā viśuddha-bhāvena yajataḥ pravargyeṣu pracaratsu dravya-deśa-kāla-mantrartvig-dakṣiṇā-vidhāna-yogopapattyā duradhigamo 'pi bhagavān bhāgavata-vātsalyatayā supratīka ātmānam aparājitaṃ nija-janābhipretārtha-vidhitsayā gṛhīta-hṛdayo hṛdayaṅgamaṃ mano-nayanānandanāvayavābhirāmam āviścakāra,_ तस्य ह वाव श्रद्धया विशुद्ध-भावेन यजतः प्रवर्ग्येषु प्रचरत्सु द्रव्य-देश-काल-मन्त्रर्त्विग्-दक्षिणा-विधान-योगोपपत्त्या दुरधिगमो ऽपि भगवान् भागवत-वात्सल्यतया सुप्रतीक आत्मानम् अपराजितं निज-जनाभिप्रेतार्थ-विधित्सया गृहीत-हृदयो हृदयङ्गमं मनो-नयनानन्दनावयवाभिरामम् आविश्चकार
5,3,3,_ atha ha tam āviṣkṛta-bhuja-yugala-dvayaṃ hiraṇmayaṃ puruṣa-viśeṣaṃ kapiśa-kauśeyāmbara-dharam urasi vilasac-chrīvatsa-lalāmaṃ daravara-vanaruha-vana-mālācchūry-amṛta-maṇi-gadādibhir upalakṣitaṃ sphuṭa-kiraṇa-pravara-mukuṭa-kuṇḍala-kaṭaka-kaṭi-sūtra-hāra-keyūra-nūpurādy-aṅga-bhūṣaṇa-vibhūṣitam ṛtvik-sadasya-gṛha-patayo 'dhanā ivottama-dhanam upalabhya sabahu-mānam arhaṇenāvanata-śīrṣāṇa upatasthuḥ,_ अथ ह तम् आविष्कृत-भुज-युगल-द्वयं हिरण्मयं पुरुष-विशेषं कपिश-कौशेयाम्बर-धरम् उरसि विलसच्-छ्रीवत्स-ललामं दरवर-वनरुह-वन-मालाच्छूर्य्-अमृत-मणि-गदादिभिर् उपलक्षितं स्फुट-किरण-प्रवर-मुकुट-कुण्डल-कटक-कटि-सूत्र-हार-केयूर-नूपुराद्य्-अङ्ग-भूषण-विभूषितम् ऋत्विक्-सदस्य-गृह-पतयो ऽधना इवोत्तम-धनम् उपलभ्य सबहु-मानम् अर्हणेनावनत-शीर्षाण उपतस्थुः
5,3,4,_ bhp_05.03.004 ṛtvija ūcuḥ arhasi muhur arhattamārhaṇam asmākam anupathānāṃ namo nama ity etāvat sad-upaśikṣitaṃ ko 'rhati pumān prakṛti-guṇa-vyatikara-matir anīśa īśvarasya parasya prakṛti-puruṣayor arvāktanābhir nāma-rūpākṛtibhī rūpa-nirūpaṇam sakala-jana-nikāya-vṛjina-nirasana-śivatama-pravara-guṇa-gaṇaika-deśa-kathanād ṛte,_ भ्प्_०५.०३.००४ ऋत्विज ऊचुः अर्हसि मुहुर् अर्हत्तमार्हणम् अस्माकम् अनुपथानां नमो नम इत्य् एतावत् सद्-उपशिक्षितं को ऽर्हति पुमान् प्रकृति-गुण-व्यतिकर-मतिर् अनीश ईश्वरस्य परस्य प्रकृति-पुरुषयोर् अर्वाक्तनाभिर् नाम-रूपाकृतिभी रूप-निरूपणम् सकल-जन-निकाय-वृजिन-निरसन-शिवतम-प्रवर-गुण-गणैक-देश-कथनाद् ऋते
5,3,5,_ parijanānurāga-viracita-śabala-saṃśabda-salila-sita-kisalaya-tulasikā-dūrvāṅkurair api sambhṛtayā saparyayā kila parama parituṣyasi,_ परिजनानुराग-विरचित-शबल-संशब्द-सलिल-सित-किसलय-तुलसिका-दूर्वाङ्कुरैर् अपि सम्भृतया सपर्यया किल परम परितुष्यसि
5,3,6,_ athānayāpi na bhavata ijyayoru-bhāra-bharayā samucitam artham ihopalabhāmahe,_ अथानयापि न भवत इज्ययोरु-भार-भरया समुचितम् अर्थम् इहोपलभामहे
5,3,7,_ ātmana evānusavanam añjasāvyatirekeṇa bobhūyamānāśeṣa-puruṣārtha-svarūpasya kintu nāthāśiṣa āśāsānānām etad abhisaṃrādhana-mātraṃ bhavitum arhati,_ आत्मन एवानुसवनम् अञ्जसाव्यतिरेकेण बोभूयमानाशेष-पुरुषार्थ-स्वरूपस्य किन्तु नाथाशिष आशासानानाम् एतद् अभिसंराधन-मात्रं भवितुम् अर्हति
5,3,8,_ tad yathā bāliśānāṃ svayam ātmanaḥ śreyaḥ param aviduṣāṃ parama-parama-puruṣa prakarṣa-karuṇayā sva-mahimānaṃ cāpavargākhyam upakalpayiṣyan svayaṃ nāpacita evetaravad ihopalakṣitaḥ,_ तद् यथा बालिशानां स्वयम् आत्मनः श्रेयः परम् अविदुषां परम-परम-पुरुष प्रकर्ष-करुणया स्व-महिमानं चापवर्गाख्यम् उपकल्पयिष्यन् स्वयं नापचित एवेतरवद् इहोपलक्षितः
5,3,9,_ athāyam eva varo hy arhattama yarhi barhiṣi rājarṣer varadarṣabho bhavān nija-puruṣekṣaṇa-viṣaya āsīt,_ अथायम् एव वरो ह्य् अर्हत्तम यर्हि बर्हिषि राजर्षेर् वरदर्षभो भवान् निज-पुरुषेक्षण-विषय आसीत्
5,3,10,_ asaṅga-niśita-jñānānala-vidhūtāśeṣa-malānāṃ bhavat-svabhāvānām ātmārāmāṇāṃ munīnām anavarata-pariguṇita-guṇa-gaṇa parama-maṅgalāyana-guṇa-gaṇa-kathano 'si,_ असङ्ग-निशित-ज्ञानानल-विधूताशेष-मलानां भवत्-स्वभावानाम् आत्मारामाणां मुनीनाम् अनवरत-परिगुणित-गुण-गण परम-मङ्गलायन-गुण-गण-कथनो ऽसि
5,3,11,_ atha kathañcit skhalana-kṣut-patana-jṛmbhaṇa-duravasthānādiṣu vivaśānāṃ naḥ smaraṇāya jvara-maraṇa-daśāyām api sakala-kaśmala-nirasanāni tava guṇa-kṛta-nāmadheyāni vacana-gocarāṇi bhavantu,_ अथ कथञ्चित् स्खलन-क्षुत्-पतन-जृम्भण-दुरवस्थानादिषु विवशानां नः स्मरणाय ज्वर-मरण-दशायाम् अपि सकल-कश्मल-निरसनानि तव गुण-कृत-नामधेयानि वचन-गोचराणि भवन्तु
5,3,12,_ kiñcāyaṃ rājarṣir apatya-kāmaḥ prajāṃ bhavādṛśīm āśāsāna īśvaram āśiṣāṃ svargāpavargayor api bhavantam upadhāvati prajāyām artha-pratyayo dhanadam ivādhanaḥ phalīkaraṇam,_ किञ्चायं राजर्षिर् अपत्य-कामः प्रजां भवादृशीम् आशासान ईश्वरम् आशिषां स्वर्गापवर्गयोर् अपि भवन्तम् उपधावति प्रजायाम् अर्थ-प्रत्ययो धनदम् इवाधनः फलीकरणम्
5,3,13,_ ko vā iha te 'parājito 'parājitayā māyayānavasita-padavyānāvṛta-matir viṣaya-viṣa-rayānāvṛta-prakṛtir anupāsita-mahac-caraṇaḥ,_ को वा इह ते ऽपराजितो ऽपराजितया माययानवसित-पदव्यानावृत-मतिर् विषय-विष-रयानावृत-प्रकृतिर् अनुपासित-महच्-चरणः
5,3,14,_ yad u ha vāva tava punar adabhra-kartar iha samāhūtas tatrārtha-dhiyāṃ mandānāṃ nas tad yad deva-helanaṃ deva-devārhasi sāmyena sarvān prativoḍhum aviduṣām,_ यद् उ ह वाव तव पुनर् अदभ्र-कर्तर् इह समाहूतस् तत्रार्थ-धियां मन्दानां नस् तद् यद् देव-हेलनं देव-देवार्हसि साम्येन सर्वान् प्रतिवोढुम् अविदुषाम्
5,3,15,_ bhp_05.03.015 śrī-śuka uvāca iti nigadenābhiṣṭūyamāno bhagavān animiṣarṣabho varṣa-dharābhivāditābhivandita-caraṇaḥ sadayam idam āha,_ भ्प्_०५.०३.०१५ श्री-शुक उवाच इति निगदेनाभिष्टूयमानो भगवान् अनिमिषर्षभो वर्ष-धराभिवादिताभिवन्दित-चरणः सदयम् इदम् आह
5,3,16,_ bhp_05.03.016 śrī-bhagavān uvāca aho batāham ṛṣayo bhavadbhir avitatha-gīrbhir varam asulabham abhiyācito yad amuṣyātmajo mayā sadṛśo bhūyād iti mamāham evābhirūpaḥ kaivalyād athāpi brahma-vādo na mṛṣā bhavitum arhati mamaiva hi mukhaṃ yad dvija-deva-kulam,_ भ्प्_०५.०३.०१६ श्री-भगवान् उवाच अहो बताहम् ऋषयो भवद्भिर् अवितथ-गीर्भिर् वरम् असुलभम् अभियाचितो यद् अमुष्यात्मजो मया सदृशो भूयाद् इति ममाहम् एवाभिरूपः कैवल्याद् अथापि ब्रह्म-वादो न मृषा भवितुम् अर्हति ममैव हि मुखं यद् द्विज-देव-कुलम्
5,3,17,_ tata āgnīdhrīye 'ṃśa-kalayāvatariṣyāmy ātma-tulyam anupalabhamānaḥ,_ तत आग्नीध्रीये ऽंश-कलयावतरिष्याम्य् आत्म-तुल्यम् अनुपलभमानः
5,3,18,_ bhp_05.03.018 śrī-śuka uvāca iti niśāmayantyā merudevyāḥ patim abhidhāyāntardadhe bhagavān,_ भ्प्_०५.०३.०१८ श्री-शुक उवाच इति निशामयन्त्या मेरुदेव्याः पतिम् अभिधायान्तर्दधे भगवान्
5,4,1,_ bhp_05.04.001 śrī-śuka uvāca atha ha tam utpattyaivābhivyajyamāna-bhagaval-lakṣaṇaṃ sāmyopaśama-vairāgyaiśvarya-mahā-vibhūtibhir anudinam edhamānānubhāvaṃ prakṛtayaḥ prajā brāhmaṇā devatāś cāvani-tala-samavanāyātitarāṃ jagṛdhuḥ,_ भ्प्_०५.०४.००१ श्री-शुक उवाच अथ ह तम् उत्पत्त्यैवाभिव्यज्यमान-भगवल्-लक्षणं साम्योपशम-वैराग्यैश्वर्य-महा-विभूतिभिर् अनुदिनम् एधमानानुभावं प्रकृतयः प्रजा ब्राह्मणा देवताश् चावनि-तल-समवनायातितरां जगृधुः
5,4,2,_ tasya ha vā itthaṃ varṣmaṇā varīyasā bṛhac-chlokena caujasā balena śriyā yaśasā vīrya-śauryābhyāṃ ca pitā ṛṣabha itīdaṃ nāma cakāra,_ तस्य ह वा इत्थं वर्ष्मणा वरीयसा बृहच्-छ्लोकेन चौजसा बलेन श्रिया यशसा वीर्य-शौर्याभ्यां च पिता ऋषभ इतीदं नाम चकार
5,4,3,_ yasya hīndraḥ spardhamāno bhagavān varṣe na vavarṣa tad avadhārya bhagavān ṛṣabhadevo yogeśvaraḥ prahasyātma-yogamāyayā sva-varṣam ajanābhaṃ nāmābhyavarṣat,_ यस्य हीन्द्रः स्पर्धमानो भगवान् वर्षे न ववर्ष तद् अवधार्य भगवान् ऋषभदेवो योगेश्वरः प्रहस्यात्म-योगमायया स्व-वर्षम् अजनाभं नामाभ्यवर्षत्
5,4,4,_ nābhis tu yathābhilaṣitaṃ suprajastvam avarudhyāti-pramoda-bhara-vihvalo gadgadākṣarayā girā svairaṃ gṛhīta-naraloka-sadharmaṃ bhagavantaṃ purāṇa-puruṣaṃ māyā-vilasita-matir vatsa tāteti sānurāgam upalālayan parāṃ nirvṛtim upagataḥ,_ नाभिस् तु यथाभिलषितं सुप्रजस्त्वम् अवरुध्याति-प्रमोद-भर-विह्वलो गद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीत-नरलोक-सधर्मं भगवन्तं पुराण-पुरुषं माया-विलसित-मतिर् वत्स तातेति सानुरागम् उपलालयन् परां निर्वृतिम् उपगतः
5,4,5,_ viditānurāgam āpaura-prakṛti jana-pado rājā nābhir ātmajaṃ samaya-setu-rakṣāyām abhiṣicya brāhmaṇeṣūpanidhāya saha merudevyā viśālāyāṃ prasanna-nipuṇena tapasā samādhi-yogena nara-nārāyaṇākhyaṃ bhagavantaṃ vāsudevam upāsīnaḥ kālena tan-mahimānam avāpa,_ विदितानुरागम् आपौर-प्रकृति जन-पदो राजा नाभिर् आत्मजं समय-सेतु-रक्षायाम् अभिषिच्य ब्राह्मणेषूपनिधाय सह मेरुदेव्या विशालायां प्रसन्न-निपुणेन तपसा समाधि-योगेन नर-नारायणाख्यं भगवन्तं वासुदेवम् उपासीनः कालेन तन्-महिमानम् अवाप
5,4,6,_ bhp_05.04.006 yasya ha pāṇḍaveya ślokāv udāharanti---- ko nu tat karma rājarṣer nābher anv ācaret pumān apatyatām agād yasya hariḥ śuddhena karmaṇā,_ भ्प्_०५.०४.००६ यस्य ह पाण्डवेय श्लोकाव् उदाहरन्ति---- को नु तत् कर्म राजर्षेर् नाभेर् अन्व् आचरेत् पुमान् अपत्यताम् अगाद् यस्य हरिः शुद्धेन कर्मणा
5,4,7,brahmaṇyo 'nyaḥ kuto nābher viprā maṅgala-pūjitāḥ yasya barhiṣi yajñeśaṃ darśayām āsur ojasā,ब्रह्मण्यो ऽन्यः कुतो नाभेर् विप्रा मङ्गल-पूजिताः यस्य बर्हिषि यज्ञेशं दर्शयाम् आसुर् ओजसा
5,4,8,atha ha bhagavān ṛṣabhadevaḥ sva-varṣaṃ karma-kṣetram anumanyamānaḥ pradarśita-gurukula-vāso labdha-varair gurubhir anujñāto gṛhamedhināṃ dharmān anuśikṣamāṇo jayantyām indra-dattāyām ubhaya-lakṣaṇaṃ karma samāmnāyāmnātam abhiyuñjann ātmajānām ātma-samānānāṃ śataṃ janayām āsa,अथ ह भगवान् ऋषभदेवः स्व-वर्षं कर्म-क्षेत्रम् अनुमन्यमानः प्रदर्शित-गुरुकुल-वासो लब्ध-वरैर् गुरुभिर् अनुज्ञातो गृहमेधिनां धर्मान् अनुशिक्षमाणो जयन्त्याम् इन्द्र-दत्तायाम् उभय-लक्षणं कर्म समाम्नायाम्नातम् अभियुञ्जन्न् आत्मजानाम् आत्म-समानानां शतं जनयाम् आस
5,4,9,_ yeṣāṃ khalu mahā-yogī bharato jyeṣṭhaḥ śreṣṭha-guṇa āsīd yenedaṃ varṣaṃ bhāratam iti vyapadiśanti,_ येषां खलु महा-योगी भरतो ज्येष्ठः श्रेष्ठ-गुण आसीद् येनेदं वर्षं भारतम् इति व्यपदिशन्ति
5,4,10,_ tam anu kuśāvarta ilāvarto brahmāvarto malayaḥ ketur bhadrasena indraspṛg vidarbhaḥ kīkaṭa iti nava navati pradhānāḥ,_ तम् अनु कुशावर्त इलावर्तो ब्रह्मावर्तो मलयः केतुर् भद्रसेन इन्द्रस्पृग् विदर्भः कीकट इति नव नवति प्रधानाः
5,4,11,_ kavir havir antarikṣaḥ prabuddhaḥ pippalāyanaḥ āvirhotro 'tha drumilaś camasaḥ karabhājanaḥ,_ कविर् हविर् अन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः आविर्होत्रो ऽथ द्रुमिलश् चमसः करभाजनः
5,4,12,iti bhāgavata-dharma-darśanā nava mahā-bhāgavatās teṣāṃ sucaritaṃ bhagavan-mahimopabṛṃhitaṃ vasudeva-nārada-saṃvādam upaśamāyanam upariṣṭād varṇayiṣyāmaḥ,इति भागवत-धर्म-दर्शना नव महा-भागवतास् तेषां सुचरितं भगवन्-महिमोपबृंहितं वसुदेव-नारद-संवादम् उपशमायनम् उपरिष्टाद् वर्णयिष्यामः
5,4,13,_ yavīyāṃsa ekāśītir jāyanteyāḥ pitur ādeśakarā mahā-śālīnā mahā-śrotriyā yajña-śīlāḥ karma-viśuddhā brāhmaṇā babhūvuḥ,_ यवीयांस एकाशीतिर् जायन्तेयाः पितुर् आदेशकरा महा-शालीना महा-श्रोत्रिया यज्ञ-शीलाः कर्म-विशुद्धा ब्राह्मणा बभूवुः
5,4,14,_ bhagavān ṛṣabha-saṃjña ātma-tantraḥ svayaṃ nitya-nivṛttānartha-paramparaḥ kevalānandānubhava īśvara eva viparītavat karmāṇy ārabhamāṇaḥ kālenānugataṃ dharmam ācaraṇenopaśikṣayann atad-vidāṃ sama upaśānto maitraḥ kāruṇiko dharmārtha-yaśaḥ-prajānandāmṛtāvarodhena gṛheṣu lokaṃ niyamayat,_ भगवान् ऋषभ-संज्ञ आत्म-तन्त्रः स्वयं नित्य-निवृत्तानर्थ-परम्परः केवलानन्दानुभव ईश्वर एव विपरीतवत् कर्माण्य् आरभमाणः कालेनानुगतं धर्मम् आचरणेनोपशिक्षयन्न् अतद्-विदां सम उपशान्तो मैत्रः कारुणिको धर्मार्थ-यशः-प्रजानन्दामृतावरोधेन गृहेषु लोकं नियमयत्
5,4,15,_ yad yac chīrṣaṇyācaritaṃ tat tad anuvartate lokaḥ,_ यद् यच् छीर्षण्याचरितं तत् तद् अनुवर्तते लोकः
5,4,16,_ yadyapi sva-viditaṃ sakala-dharmaṃ brāhmaṃ guhyaṃ brāhmaṇair darśita-mārgeṇa sāmādibhir upāyair janatām anuśaśāsa,_ यद्यपि स्व-विदितं सकल-धर्मं ब्राह्मं गुह्यं ब्राह्मणैर् दर्शित-मार्गेण सामादिभिर् उपायैर् जनताम् अनुशशास
5,4,17,_ dravya-deśa-kāla-vayaḥ-śraddhartvig-vividhoddeśopacitaiḥ sarvair api kratubhir yathopadeśaṃ śata-kṛtva iyāja,_ द्रव्य-देश-काल-वयः-श्रद्धर्त्विग्-विविधोद्देशोपचितैः सर्वैर् अपि क्रतुभिर् यथोपदेशं शत-कृत्व इयाज
5,4,18,_ bhagavatarṣabheṇa parirakṣyamāṇa etasmin varṣe na kaścana puruṣo vāñchaty avidyamānam ivātmano 'nyasmāt kathañcana kimapi karhicid avekṣate bhartary anusavanaṃ vijṛmbhita-snehātiśayam antareṇa,_ भगवतर्षभेण परिरक्ष्यमाण एतस्मिन् वर्षे न कश्चन पुरुषो वाञ्छत्य् अविद्यमानम् इवात्मनो ऽन्यस्मात् कथञ्चन किमपि कर्हिचिद् अवेक्षते भर्तर्य् अनुसवनं विजृम्भित-स्नेहातिशयम् अन्तरेण
5,4,19,_ sa kadācid aṭamāno bhagavān ṛṣabho brahmāvarta-gato brahmarṣi-pravara-sabhāyāṃ prajānāṃ niśāmayantīnām ātmajān avahitātmanaḥ praśraya-praṇaya-bhara-suyantritān apy upaśikṣayann iti hovāca,_ स कदाचिद् अटमानो भगवान् ऋषभो ब्रह्मावर्त-गतो ब्रह्मर्षि-प्रवर-सभायां प्रजानां निशामयन्तीनाम् आत्मजान् अवहितात्मनः प्रश्रय-प्रणय-भर-सुयन्त्रितान् अप्य् उपशिक्षयन्न् इति होवाच
5,5,1,_ bhp_05.05.001 ṛṣabha uvāca nāyaṃ deho deha-bhājāṃ nṛloke kaṣṭān kāmān arhate viḍ-bhujāṃ ye tapo divyaṃ putrakā yena sattvaṃ śuddhyed yasmād brahma-saukhyaṃ tv anantam,_ भ्प्_०५.०५.००१ ऋषभ उवाच नायं देहो देह-भाजां नृलोके कष्टान् कामान् अर्हते विड्-भुजां ये तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं शुद्ध्येद् यस्माद् ब्रह्म-सौख्यं त्व् अनन्तम्
5,5,2,mahat-sevāṃ dvāram āhur vimuktes tamo-dvāraṃ yoṣitāṃ saṅgi-saṅgam mahāntas te sama-cittāḥ praśāntā vimanyavaḥ suhṛdaḥ sādhavo ye,महत्-सेवां द्वारम् आहुर् विमुक्तेस् तमो-द्वारं योषितां सङ्गि-सङ्गम् महान्तस् ते सम-चित्ताः प्रशान्ता विमन्यवः सुहृदः साधवो ये
5,5,3,ye vā mayīśe kṛta-sauhṛdārthā janeṣu dehambhara-vārtikeṣu gṛheṣu jāyātmaja-rātimatsu na prīti-yuktā yāvad-arthāś ca loke,ये वा मयीशे कृत-सौहृदार्था जनेषु देहम्भर-वार्तिकेषु गृहेषु जायात्मज-रातिमत्सु न प्रीति-युक्ता यावद्-अर्थाश् च लोके
5,5,4,nūnaṃ pramattaḥ kurute vikarma yad indriya-prītaya āpṛṇoti na sādhu manye yata ātmano 'yam asann api kleśada āsa dehaḥ,नूनं प्रमत्तः कुरुते विकर्म यद् इन्द्रिय-प्रीतय आपृणोति न साधु मन्ये यत आत्मनो ऽयम् असन्न् अपि क्लेशद आस देहः
5,5,5,parābhavas tāvad abodha-jāto yāvan na jijñāsata ātma-tattvam yāvat kriyās tāvad idaṃ mano vai karmātmakaṃ yena śarīra-bandhaḥ,पराभवस् तावद् अबोध-जातो यावन् न जिज्ञासत आत्म-तत्त्वम् यावत् क्रियास् तावद् इदं मनो वै कर्मात्मकं येन शरीर-बन्धः
5,5,6,evaṃ manaḥ karma-vaśaṃ prayuṅkte avidyayātmany upadhīyamāne prītir na yāvan mayi vāsudeve na mucyate deha-yogena tāvat,एवं मनः कर्म-वशं प्रयुङ्क्ते अविद्ययात्मन्य् उपधीयमाने प्रीतिर् न यावन् मयि वासुदेवे न मुच्यते देह-योगेन तावत्
5,5,7,yadā na paśyaty ayathā guṇehāṃ svārthe pramattaḥ sahasā vipaścit gata-smṛtir vindati tatra tāpān āsādya maithunyam agāram ajñaḥ,यदा न पश्यत्य् अयथा गुणेहां स्वार्थे प्रमत्तः सहसा विपश्चित् गत-स्मृतिर् विन्दति तत्र तापान् आसाद्य मैथुन्यम् अगारम् अज्ञः
5,5,8,puṃsaḥ striyā mithunī-bhāvam etaṃ tayor mitho hṛdaya-granthim āhuḥ ato gṛha-kṣetra-sutāpta-vittair janasya moho 'yam ahaṃ mameti,पुंसः स्त्रिया मिथुनी-भावम् एतं तयोर् मिथो हृदय-ग्रन्थिम् आहुः अतो गृह-क्षेत्र-सुताप्त-वित्तैर् जनस्य मोहो ऽयम् अहं ममेति
5,5,9,yadā mano-hṛdaya-granthir asya karmānubaddho dṛḍha āślatheta tadā janaḥ samparivartate 'smād muktaḥ paraṃ yāty atihāya hetum,यदा मनो-हृदय-ग्रन्थिर् अस्य कर्मानुबद्धो दृढ आश्लथेत तदा जनः सम्परिवर्तते ऽस्माद् मुक्तः परं यात्य् अतिहाय हेतुम्
5,5,10,haṃse gurau mayi bhaktyānuvṛtyā vitṛṣṇayā dvandva-titikṣayā ca sarvatra jantor vyasanāvagatyā jijñāsayā tapasehā-nivṛttyā,हंसे गुरौ मयि भक्त्यानुवृत्या वितृष्णया द्वन्द्व-तितिक्षया च सर्वत्र जन्तोर् व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहा-निवृत्त्या
5,5,11,mat-karmabhir mat-kathayā ca nityaṃ mad-deva-saṅgād guṇa-kīrtanān me nirvaira-sāmyopaśamena putrā jihāsayā deha-gehātma-buddheḥ,मत्-कर्मभिर् मत्-कथया च नित्यं मद्-देव-सङ्गाद् गुण-कीर्तनान् मे निर्वैर-साम्योपशमेन पुत्रा जिहासया देह-गेहात्म-बुद्धेः
5,5,12,adhyātma-yogena vivikta-sevayā prāṇendriyātmābhijayena sadhryak sac-chraddhayā brahmacaryeṇa śaśvad asampramādena yamena vācām,अध्यात्म-योगेन विविक्त-सेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्र्यक् सच्-छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्वद् असम्प्रमादेन यमेन वाचाम्
5,5,13,sarvatra mad-bhāva-vicakṣaṇena jñānena vijñāna-virājitena yogena dhṛty-udyama-sattva-yukto liṅgaṃ vyapohet kuśalo 'ham-ākhyam,सर्वत्र मद्-भाव-विचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञान-विराजितेन योगेन धृत्य्-उद्यम-सत्त्व-युक्तो लिङ्गं व्यपोहेत् कुशलो ऽहम्-आख्यम्
5,5,14,karmāśayaṃ hṛdaya-granthi-bandham avidyayāsāditam apramattaḥ anena yogena yathopadeśaṃ samyag vyapohyoparameta yogāt,कर्माशयं हृदय-ग्रन्थि-बन्धम् अविद्ययासादितम् अप्रमत्तः अनेन योगेन यथोपदेशं सम्यग् व्यपोह्योपरमेत योगात्
5,5,15,putrāṃś ca śiṣyāṃś ca nṛpo gurur vā mal-loka-kāmo mad-anugrahārthaḥ itthaṃ vimanyur anuśiṣyād ataj-jñān na yojayet karmasu karma-mūḍhān kaṃ yojayan manujo 'rthaṃ labheta nipātayan naṣṭa-dṛśaṃ hi garte,पुत्रांश् च शिष्यांश् च नृपो गुरुर् वा मल्-लोक-कामो मद्-अनुग्रहार्थः इत्थं विमन्युर् अनुशिष्याद् अतज्-ज्ञान् न योजयेत् कर्मसु कर्म-मूढान् कं योजयन् मनुजो ऽर्थं लभेत निपातयन् नष्ट-दृशं हि गर्ते
5,5,16,lokaḥ svayaṃ śreyasi naṣṭa-dṛṣṭir yo 'rthān samīheta nikāma-kāmaḥ anyonya-vairaḥ sukha-leśa-hetor ananta-duḥkhaṃ ca na veda mūḍhaḥ,लोकः स्वयं श्रेयसि नष्ट-दृष्टिर् यो ऽर्थान् समीहेत निकाम-कामः अन्योन्य-वैरः सुख-लेश-हेतोर् अनन्त-दुःखं च न वेद मूढः
5,5,17,kas taṃ svayaṃ tad-abhijño vipaścid avidyāyām antare vartamānam dṛṣṭvā punas taṃ saghṛṇaḥ kubuddhiṃ prayojayed utpathagaṃ yathāndham,कस् तं स्वयं तद्-अभिज्ञो विपश्चिद् अविद्यायाम् अन्तरे वर्तमानम् दृष्ट्वा पुनस् तं सघृणः कुबुद्धिं प्रयोजयेद् उत्पथगं यथान्धम्
5,5,18,gurur na sa syāt sva-jano na sa syāt pitā na sa syāj jananī na sā syāt daivaṃ na tat syān na patiś ca sa syān na mocayed yaḥ samupeta-mṛtyum,गुरुर् न स स्यात् स्व-जनो न स स्यात् पिता न स स्याज् जननी न सा स्यात् दैवं न तत् स्यान् न पतिश् च स स्यान् न मोचयेद् यः समुपेत-मृत्युम्
5,5,19,idaṃ śarīraṃ mama durvibhāvyaṃ sattvaṃ hi me hṛdayaṃ yatra dharmaḥ pṛṣṭhe kṛto me yad adharma ārād ato hi mām ṛṣabhaṃ prāhur āryāḥ,इदं शरीरं मम दुर्विभाव्यं सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र धर्मः पृष्ठे कृतो मे यद् अधर्म आराद् अतो हि माम् ऋषभं प्राहुर् आर्याः
5,5,20,tasmād bhavanto hṛdayena jātāḥ sarve mahīyāṃsam amuṃ sanābham akliṣṭa-buddhyā bharataṃ bhajadhvaṃ śuśrūṣaṇaṃ tad bharaṇaṃ prajānām,तस्माद् भवन्तो हृदयेन जाताः सर्वे महीयांसम् अमुं सनाभम् अक्लिष्ट-बुद्ध्या भरतं भजध्वं शुश्रूषणं तद् भरणं प्रजानाम्
5,5,21,bhūteṣu vīrudbhya uduttamā ye sarīsṛpās teṣu sabodha-niṣṭhāḥ tato manuṣyāḥ pramathās tato 'pi gandharva-siddhā vibudhānugā ye,भूतेषु वीरुद्भ्य उदुत्तमा ये सरीसृपास् तेषु सबोध-निष्ठाः ततो मनुष्याः प्रमथास् ततो ऽपि गन्धर्व-सिद्धा विबुधानुगा ये
5,5,22,devāsurebhyo maghavat-pradhānā dakṣādayo brahma-sutās tu teṣām bhavaḥ paraḥ so 'tha viriñca-vīryaḥ sa mat-paro 'haṃ dvija-deva-devaḥ,देवासुरेभ्यो मघवत्-प्रधाना दक्षादयो ब्रह्म-सुतास् तु तेषाम् भवः परः सो ऽथ विरिञ्च-वीर्यः स मत्-परो ऽहं द्विज-देव-देवः
5,5,23,na brāhmaṇais tulaye bhūtam anyat paśyāmi viprāḥ kim ataḥ paraṃ tu yasmin nṛbhiḥ prahutaṃ śraddhayāham aśnāmi kāmaṃ na tathāgni-hotre,न ब्राह्मणैस् तुलये भूतम् अन्यत् पश्यामि विप्राः किम् अतः परं तु यस्मिन् नृभिः प्रहुतं श्रद्धयाहम् अश्नामि कामं न तथाग्नि-होत्रे
5,5,24,dhṛtā tanūr uśatī me purāṇī yeneha sattvaṃ paramaṃ pavitram śamo damaḥ satyam anugrahaś ca tapas titikṣānubhavaś ca yatra,धृता तनूर् उशती मे पुराणी येनेह सत्त्वं परमं पवित्रम् शमो दमः सत्यम् अनुग्रहश् च तपस् तितिक्षानुभवश् च यत्र
5,5,25,matto 'py anantāt parataḥ parasmāt svargāpavargādhipater na kiñcit yeṣāṃ kim u syād itareṇa teṣām akiñcanānāṃ mayi bhakti-bhājām,मत्तो ऽप्य् अनन्तात् परतः परस्मात् स्वर्गापवर्गाधिपतेर् न किञ्चित् येषां किम् उ स्याद् इतरेण तेषाम् अकिञ्चनानां मयि भक्ति-भाजाम्
5,5,26,sarvāṇi mad-dhiṣṇyatayā bhavadbhiś carāṇi bhūtāni sutā dhruvāṇi sambhāvitavyāni pade pade vo vivikta-dṛgbhis tad u hārhaṇaṃ me,सर्वाणि मद्-धिष्ण्यतया भवद्भिश् चराणि भूतानि सुता ध्रुवाणि सम्भावितव्यानि पदे पदे वो विविक्त-दृग्भिस् तद् उ हार्हणं मे
5,5,27,mano-vaco-dṛk-karaṇehitasya sākṣāt-kṛtaṃ me paribarhaṇaṃ hi vinā pumān yena mahā-vimohāt kṛtānta-pāśān na vimoktum īśet,मनो-वचो-दृक्-करणेहितस्य साक्षात्-कृतं मे परिबर्हणं हि विना पुमान् येन महा-विमोहात् कृतान्त-पाशान् न विमोक्तुम् ईशेत्
5,5,28,bhp_05.05.028 śrī-śuka uvāca evam anuśāsyātmajān svayam anuśiṣṭān api lokānuśāsanārthaṃ mahānubhāvaḥ parama-suhṛd bhagavān ṛṣabhāpadeśa upaśama-śīlānām uparata-karmaṇāṃ mahā-munīnāṃ bhakti-jñāna-vairāgya-lakṣaṇaṃ pāramahaṃsya-dharmam upaśikṣamāṇaḥ sva-tanaya-śata-jyeṣṭhaṃ parama-bhāgavataṃ bhagavaj-jana-parāyaṇaṃ bharataṃ dharaṇi-pālanāyābhiṣicya svayaṃ bhavana evorvarita-śarīra-mātra-parigraha unmatta iva gagana-paridhānaḥ prakīrṇa-keśa ātmany āropitāhavanīyo brahmāvartāt pravavrāja,भ्प्_०५.०५.०२८ श्री-शुक उवाच एवम् अनुशास्यात्मजान् स्वयम् अनुशिष्टान् अपि लोकानुशासनार्थं महानुभावः परम-सुहृद् भगवान् ऋषभापदेश उपशम-शीलानाम् उपरत-कर्मणां महा-मुनीनां भक्ति-ज्ञान-वैराग्य-लक्षणं पारमहंस्य-धर्मम् उपशिक्षमाणः स्व-तनय-शत-ज्येष्ठं परम-भागवतं भगवज्-जन-परायणं भरतं धरणि-पालनायाभिषिच्य स्वयं भवन एवोर्वरित-शरीर-मात्र-परिग्रह उन्मत्त इव गगन-परिधानः प्रकीर्ण-केश आत्मन्य् आरोपिताहवनीयो ब्रह्मावर्तात् प्रवव्राज
5,5,29,_ jaḍāndha-mūka-badhira-piśāconmādakavad-avadhūta-veṣo 'bhibhāṣyamāṇo 'pi janānāṃ gṛhīta-mauna-vratas tūṣṇīṃ babhūva,_ जडान्ध-मूक-बधिर-पिशाचोन्मादकवद्-अवधूत-वेषो ऽभिभाष्यमाणो ऽपि जनानां गृहीत-मौन-व्रतस् तूष्णीं बभूव
5,5,30,_ tatra tatra pura-grāmākara-kheṭa-vāṭa-kharvaṭa-śibira-vraja-ghoṣa-sārtha-giri-vanāśramādiṣv anupatham avanicarāpasadaiḥ paribhūyamāno makṣikābhir iva vana-gajas tarjana-tāḍanāvamehana-ṣṭhīvana-grāva-śakṛd-rajaḥ-prakṣepa-pūti-vāta-duruktais tad avigaṇayann evāsat-saṃsthāna etasmin dehopalakṣaṇe sad-apadeśa ubhayānubhava-svarūpeṇa sva-mahimāvasthānenāsamāropitāhaṃ-mamābhimānatvād avikhaṇḍita-manāḥ pṛthivīm eka-caraḥ paribabhrāma,_ तत्र तत्र पुर-ग्रामाकर-खेट-वाट-खर्वट-शिबिर-व्रज-घोष-सार्थ-गिरि-वनाश्रमादिष्व् अनुपथम् अवनिचरापसदैः परिभूयमानो मक्षिकाभिर् इव वन-गजस् तर्जन-ताडनावमेहन-ष्ठीवन-ग्राव-शकृद्-रजः-प्रक्षेप-पूति-वात-दुरुक्तैस् तद् अविगणयन्न् एवासत्-संस्थान एतस्मिन् देहोपलक्षणे सद्-अपदेश उभयानुभव-स्वरूपेण स्व-महिमावस्थानेनासमारोपिताहं-ममाभिमानत्वाद् अविखण्डित-मनाः पृथिवीम् एक-चरः परिबभ्राम
5,5,31,_ ati-sukumāra-kara-caraṇoraḥ-sthala-vipula-bāhv-aṃsa-gala-vadanādy-avayava-vinyāsaḥ prakṛti-sundara-svabhāva-hāsa-sumukho nava-nalina-dalāyamāna-śiśira-tārāruṇāyata-nayana-ruciraḥ sadṛśa-subhaga-kapola-karṇa-kaṇṭha-nāso vigūḍha-smita-vadana-mahotsavena pura-vanitānāṃ manasi kusuma-śarāsanam upadadhānaḥ parāg-avalambamāna-kuṭila-jaṭila-kapiśa-keśa-bhūri-bhāro 'vadhūta-malina-nija-śarīreṇa graha-gṛhīta ivādṛśyata,_ अति-सुकुमार-कर-चरणोरः-स्थल-विपुल-बाह्व्-अंस-गल-वदनाद्य्-अवयव-विन्यासः प्रकृति-सुन्दर-स्वभाव-हास-सुमुखो नव-नलिन-दलायमान-शिशिर-तारारुणायत-नयन-रुचिरः सदृश-सुभग-कपोल-कर्ण-कण्ठ-नासो विगूढ-स्मित-वदन-महोत्सवेन पुर-वनितानां मनसि कुसुम-शरासनम् उपदधानः पराग्-अवलम्बमान-कुटिल-जटिल-कपिश-केश-भूरि-भारो ऽवधूत-मलिन-निज-शरीरेण ग्रह-गृहीत इवादृश्यत
5,5,32,_ yarhi vāva sa bhagavān lokam imaṃ yogasyāddhā pratīpam ivācakṣāṇas tat-pratikriyā-karma bībhatsitam iti vratam ājagaram-āsthitaḥ śayāna evāśnāti pibati khādaty avamehati hadati sma ceṣṭamāna uccarita ādigdhoddeśaḥ,_ यर्हि वाव स भगवान् लोकम् इमं योगस्याद्धा प्रतीपम् इवाचक्षाणस् तत्-प्रतिक्रिया-कर्म बीभत्सितम् इति व्रतम् आजगरम्-आस्थितः शयान एवाश्नाति पिबति खादत्य् अवमेहति हदति स्म चेष्टमान उच्चरित आदिग्धोद्देशः
5,5,33,_ tasya ha yaḥ purīṣa-surabhi-saugandhya-vāyus taṃ deśaṃ daśa-yojanaṃ samantāt surabhiṃ cakāra,_ तस्य ह यः पुरीष-सुरभि-सौगन्ध्य-वायुस् तं देशं दश-योजनं समन्तात् सुरभिं चकार
5,5,34,_ evaṃ go-mṛga-kāka-caryayā vrajaṃs tiṣṭhann āsīnaḥ śayānaḥ kāka-mṛga-go-caritaḥ pibati khādaty avamehati sma,_ एवं गो-मृग-काक-चर्यया व्रजंस् तिष्ठन्न् आसीनः शयानः काक-मृग-गो-चरितः पिबति खादत्य् अवमेहति स्म
5,5,35,_ iti nānā-yoga-caryācaraṇo bhagavān kaivalya-patir ṛṣabho 'virata-parama-mahānandānubhava ātmani sarveṣāṃ bhūtānām ātma-bhūte bhagavati vāsudeva ātmano 'vyavadhānānanta-rodara-bhāvena siddha-samastārtha-paripūrṇo yogaiśvaryāṇi vaihāyasa-mano-javāntardhāna-parakāya-praveśa-dūra-grahaṇādīni yadṛcchayopagatāni nāñjasā nṛpa hṛdayenābhyanandat,_ इति नाना-योग-चर्याचरणो भगवान् कैवल्य-पतिर् ऋषभो ऽविरत-परम-महानन्दानुभव आत्मनि सर्वेषां भूतानाम् आत्म-भूते भगवति वासुदेव आत्मनो ऽव्यवधानानन्त-रोदर-भावेन सिद्ध-समस्तार्थ-परिपूर्णो योगैश्वर्याणि वैहायस-मनो-जवान्तर्धान-परकाय-प्रवेश-दूर-ग्रहणादीनि यदृच्छयोपगतानि नाञ्जसा नृप हृदयेनाभ्यनन्दत्
5,6,1,_ bhp_05.06.001 rājovāca na nūnaṃ bhagava ātmārāmāṇāṃ yoga-samīrita-jñānāvabharjita-karma-bījānām aiśvaryāṇi punaḥ kleśadāni bhavitum arhanti yadṛc-chayopagatāni,_ भ्प्_०५.०६.००१ राजोवाच न नूनं भगव आत्मारामाणां योग-समीरित-ज्ञानावभर्जित-कर्म-बीजानाम् ऐश्वर्याणि पुनः क्लेशदानि भवितुम् अर्हन्ति यदृच्-छयोपगतानि
5,6,2,_ bhp_05.06.002 ṛṣir uvāca satyam uktaṃ kintv iha vā eke na manaso 'ddhā viśrambham anavasthānasya śaṭha-kirāta iva saṅgacchante,_ भ्प्_०५.०६.००२ ऋषिर् उवाच सत्यम् उक्तं किन्त्व् इह वा एके न मनसो ऽद्धा विश्रम्भम् अनवस्थानस्य शठ-किरात इव सङ्गच्छन्ते
5,6,3,_ bhp_05.06.003 tathā coktam na kuryāt karhicit sakhyaṃ manasi hy anavasthite yad-viśrambhāc cirāc cīrṇaṃ caskanda tapa aiśvaram,_ भ्प्_०५.०६.००३ तथा चोक्तम् न कुर्यात् कर्हिचित् सख्यं मनसि ह्य् अनवस्थिते यद्-विश्रम्भाच् चिराच् चीर्णं चस्कन्द तप ऐश्वरम्
5,6,4,nityaṃ dadāti kāmasya cchidraṃ tam anu ye 'rayaḥ yoginaḥ kṛta-maitrasya patyur jāyeva puṃścalī,नित्यं ददाति कामस्य च्छिद्रं तम् अनु ये ऽरयः योगिनः कृत-मैत्रस्य पत्युर् जायेव पुंश्चली
5,6,5,kāmo manyur mado lobhaḥ śoka-moha-bhayādayaḥ karma-bandhaś ca yan-mūlaḥ svīkuryāt ko nu tad budhaḥ,कामो मन्युर् मदो लोभः शोक-मोह-भयादयः कर्म-बन्धश् च यन्-मूलः स्वीकुर्यात् को नु तद् बुधः
5,6,6,athaivam akhila-loka-pāla-lalāmo 'pi vilakṣaṇair jaḍavad avadhūta-veṣa-bhāṣā-caritair avilakṣita-bhagavat-prabhāvo yogināṃ sāmparāya-vidhim anuśikṣayan sva-kalevaraṃ jihāsur ātmany ātmānam asaṃvyavahitam anarthāntara-bhāvenānvīkṣamāṇa uparatānuvṛttir upararāma,अथैवम् अखिल-लोक-पाल-ललामो ऽपि विलक्षणैर् जडवद् अवधूत-वेष-भाषा-चरितैर् अविलक्षित-भगवत्-प्रभावो योगिनां साम्पराय-विधिम् अनुशिक्षयन् स्व-कलेवरं जिहासुर् आत्मन्य् आत्मानम् असंव्यवहितम् अनर्थान्तर-भावेनान्वीक्षमाण उपरतानुवृत्तिर् उपरराम
5,6,7,_ tasya ha vā evaṃ mukta-liṅgasya bhagavata ṛṣabhasya yogamāyā-vāsanayā deha imāṃ jagatīm abhimānābhāsena saṅkramamāṇaḥ koṅka-veṅka-kuṭakān dakṣiṇa-karṇāṭakān deśān yadṛcchayopagataḥ kuṭakācalopavana āsya kṛtāśma-kavala unmāda iva mukta-mūrdhajo 'saṃvīta eva vicacāra,_ तस्य ह वा एवं मुक्त-लिङ्गस्य भगवत ऋषभस्य योगमाया-वासनया देह इमां जगतीम् अभिमानाभासेन सङ्क्रममाणः कोङ्क-वेङ्क-कुटकान् दक्षिण-कर्णाटकान् देशान् यदृच्छयोपगतः कुटकाचलोपवन आस्य कृताश्म-कवल उन्माद इव मुक्त-मूर्धजो ऽसंवीत एव विचचार
5,6,8,_ atha samīra-vega-vidhūta-veṇu-vikarṣaṇa-jātogra-dāvānalas tad vanam ālelihānaḥ saha tena dadāha,_ अथ समीर-वेग-विधूत-वेणु-विकर्षण-जातोग्र-दावानलस् तद् वनम् आलेलिहानः सह तेन ददाह
5,6,9,_ yasya kilānucaritam upākarṇya koṅka-veṅka-kuṭakānāṃ rājārhan-nāmopaśikṣya kalāv adharma utkṛṣyamāṇe bhavitavyena vimohitaḥ sva-dharma-patham akuto-bhayam apahāya kupatha-pākhaṇḍam asamañjasaṃ nija-manīṣayā mandaḥ sampravartayiṣyate,_ यस्य किलानुचरितम् उपाकर्ण्य कोङ्क-वेङ्क-कुटकानां राजार्हन्-नामोपशिक्ष्य कलाव् अधर्म उत्कृष्यमाणे भवितव्येन विमोहितः स्व-धर्म-पथम् अकुतो-भयम् अपहाय कुपथ-पाखण्डम् असमञ्जसं निज-मनीषया मन्दः सम्प्रवर्तयिष्यते
5,6,10,_ yena ha vāva kalau manujāpasadā deva-māyā-mohitāḥ sva-vidhi-niyoga-śauca-cāritra-vihīnā deva-helanāny apavratāni nija-nijecchayā gṛhṇānā asnānānācamanāśauca-keśolluñcanādīni kalinādharma-bahulenopahata-dhiyo brahma-brāhmaṇa-yajña-puruṣa-loka-vidūṣakāḥ prāyeṇa bhaviṣyanti,_ येन ह वाव कलौ मनुजापसदा देव-माया-मोहिताः स्व-विधि-नियोग-शौच-चारित्र-विहीना देव-हेलनान्य् अपव्रतानि निज-निजेच्छया गृह्णाना अस्नानानाचमनाशौच-केशोल्लुञ्चनादीनि कलिनाधर्म-बहुलेनोपहत-धियो ब्रह्म-ब्राह्मण-यज्ञ-पुरुष-लोक-विदूषकाः प्रायेण भविष्यन्ति
5,6,11,_ te ca hy arvāktanayā nija-loka-yātrayāndha-paramparayāśvastās tamasy andhe svayam eva prapatiṣyanti,_ ते च ह्य् अर्वाक्तनया निज-लोक-यात्रयान्ध-परम्परयाश्वस्तास् तमस्य् अन्धे स्वयम् एव प्रपतिष्यन्ति
5,6,12,_ ayam avatāro rajasopapluta-kaivalyopaśikṣaṇārthaḥ,_ अयम् अवतारो रजसोपप्लुत-कैवल्योपशिक्षणार्थः
5,6,13,_ bhp_05.06.013 tasyānuguṇān ślokān gāyanti---- aho bhuvaḥ sapta-samudravatyā dvīpeṣu varṣeṣv adhipuṇyam etat gāyanti yatratya-janā murāreḥ karmāṇi bhadrāṇy avatāravanti,_ भ्प्_०५.०६.०१३ तस्यानुगुणान् श्लोकान् गायन्ति---- अहो भुवः सप्त-समुद्रवत्या द्वीपेषु वर्षेष्व् अधिपुण्यम् एतत् गायन्ति यत्रत्य-जना मुरारेः कर्माणि भद्राण्य् अवतारवन्ति
5,6,14,aho nu vaṃśo yaśasāvadātaḥ praiyavrato yatra pumān purāṇaḥ kṛtāvatāraḥ puruṣaḥ sa ādyaś cacāra dharmaṃ yad akarma-hetum,अहो नु वंशो यशसावदातः प्रैयव्रतो यत्र पुमान् पुराणः कृतावतारः पुरुषः स आद्यश् चचार धर्मं यद् अकर्म-हेतुम्
5,6,15,ko nv asya kāṣṭhām aparo 'nugacchen mano-rathenāpy abhavasya yogī yo yoga-māyāḥ spṛhayaty udastā hy asattayā yena kṛta-prayatnāḥ,को न्व् अस्य काष्ठाम् अपरो ऽनुगच्छेन् मनो-रथेनाप्य् अभवस्य योगी यो योग-मायाः स्पृहयत्य् उदस्ता ह्य् असत्तया येन कृत-प्रयत्नाः
5,6,16,iti ha sma sakala-veda-loka-deva-brāhmaṇa-gavāṃ parama-guror bhagavata ṛṣabhākhyasya viśuddhācaritam īritaṃ puṃsāṃ samasta-duścaritābhiharaṇaṃ parama-mahā-maṅgalāyanam idam anuśraddhayopacitayānuśṛṇoty āśrāvayati vāvahito bhagavati tasmin vāsudeva ekāntato bhaktir anayor api samanuvartate,इति ह स्म सकल-वेद-लोक-देव-ब्राह्मण-गवां परम-गुरोर् भगवत ऋषभाख्यस्य विशुद्धाचरितम् ईरितं पुंसां समस्त-दुश्चरिताभिहरणं परम-महा-मङ्गलायनम् इदम् अनुश्रद्धयोपचितयानुशृणोत्य् आश्रावयति वावहितो भगवति तस्मिन् वासुदेव एकान्ततो भक्तिर् अनयोर् अपि समनुवर्तते
5,6,17,_ yasyām eva kavaya ātmānam avirataṃ vividha-vṛjina-saṃsāra-paritāpopatapyamānam anusavanaṃ snāpayantas tayaiva parayā nirvṛtyā hy apavargam ātyantikaṃ parama-puruṣārtham api svayam āsāditaṃ no evādriyante bhagavadīyatvenaiva parisamāpta-sarvārthāḥ,_ यस्याम् एव कवय आत्मानम् अविरतं विविध-वृजिन-संसार-परितापोपतप्यमानम् अनुसवनं स्नापयन्तस् तयैव परया निर्वृत्या ह्य् अपवर्गम् आत्यन्तिकं परम-पुरुषार्थम् अपि स्वयम् आसादितं नो एवाद्रियन्ते भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्त-सर्वार्थाः
5,6,18,_ rājan patir gurur alaṃ bhavatāṃ yadūnāṃ daivaṃ priyaḥ kula-patiḥ kva ca kiṅkaro vaḥ rājan patir gurur alaṃ bhavatāṃ yadūnāṃ daivaṃ priyaḥ kula-patiḥ kva ca kiṅkaro vaḥ astv evam aṅga bhagavān bhajatāṃ mukundo muktiṃ dadāti karhicit sma na bhakti-yogam,_ राजन् पतिर् गुरुर् अलं भवतां यदूनां दैवं प्रियः कुल-पतिः क्व च किङ्करो वः राजन् पतिर् गुरुर् अलं भवतां यदूनां दैवं प्रियः कुल-पतिः क्व च किङ्करो वः अस्त्व् एवम् अङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्ति-योगम्
5,6,19,nityānubhūta-nija-lābha-nivṛtta-tṛṣṇaḥ śreyasy atad-racanayā cira-supta-buddheḥ nityānubhūta-nija-lābha-nivṛtta-tṛṣṇaḥ śreyasy atad-racanayā cira-supta-buddheḥ lokasya yaḥ karuṇayābhayam ātma-lokam ākhyān namo bhagavate ṛṣabhāya tasmai,नित्यानुभूत-निज-लाभ-निवृत्त-तृष्णः श्रेयस्य् अतद्-रचनया चिर-सुप्त-बुद्धेः नित्यानुभूत-निज-लाभ-निवृत्त-तृष्णः श्रेयस्य् अतद्-रचनया चिर-सुप्त-बुद्धेः लोकस्य यः करुणयाभयम् आत्म-लोकम् आख्यान् नमो भगवते ऋषभाय तस्मै
5,7,1,bhp_05.07.001 śrī-śuka uvāca bharatas tu mahā-bhāgavato yadā bhagavatāvani-tala-paripālanāya sañcintitas tad-anuśāsana-paraḥ pañcajanīṃ viśvarūpa-duhitaram upayeme,भ्प्_०५.०७.००१ श्री-शुक उवाच भरतस् तु महा-भागवतो यदा भगवतावनि-तल-परिपालनाय सञ्चिन्तितस् तद्-अनुशासन-परः पञ्चजनीं विश्वरूप-दुहितरम् उपयेमे
5,7,2,_ tasyām u ha vā ātmajān kārtsnyenānurūpān ātmanaḥ pañca janayām āsa bhūtādir iva bhūta-sūkṣmāṇi sumatiṃ rāṣṭrabhṛtaṃ sudarśanam āvaraṇaṃ dhūmraketum iti,_ तस्याम् उ ह वा आत्मजान् कार्त्स्न्येनानुरूपान् आत्मनः पञ्च जनयाम् आस भूतादिर् इव भूत-सूक्ष्माणि सुमतिं राष्ट्रभृतं सुदर्शनम् आवरणं धूम्रकेतुम् इति
5,7,3,_ ajanābhaṃ nāmaitad varṣaṃ bhāratam iti yata ārabhya vyapadiśanti,_ अजनाभं नामैतद् वर्षं भारतम् इति यत आरभ्य व्यपदिशन्ति
5,7,4,_ sa bahuvin mahī-patiḥ pitṛ-pitāmahavad uru-vatsalatayā sve sve karmaṇi vartamānāḥ prajāḥ sva-dharmam anuvartamānaḥ paryapālayat,_ स बहुविन् मही-पतिः पितृ-पितामहवद् उरु-वत्सलतया स्वे स्वे कर्मणि वर्तमानाः प्रजाः स्व-धर्मम् अनुवर्तमानः पर्यपालयत्
5,7,5,_ īje ca bhagavantaṃ yajña-kratu-rūpaṃ kratubhir uccāvacaiḥ śraddhayāhṛtāgnihotra-darśa-pūrṇamāsa-cāturmāsya-paśu-somānāṃ prakṛti-vikṛtibhir anusavanaṃ cāturhotra-vidhinā,_ ईजे च भगवन्तं यज्ञ-क्रतु-रूपं क्रतुभिर् उच्चावचैः श्रद्धयाहृताग्निहोत्र-दर्श-पूर्णमास-चातुर्मास्य-पशु-सोमानां प्रकृति-विकृतिभिर् अनुसवनं चातुर्होत्र-विधिना
5,7,6,_ sampracaratsu nānā-yāgeṣu viracitāṅga-kriyeṣv apūrvaṃ yat tat kriyā-phalaṃ dharmākhyaṃ pare brahmaṇi yajña-puruṣe sarva-devatā-liṅgānāṃ mantrāṇām artha-niyāma-katayā sākṣāt-kartari para-devatāyāṃ bhagavati vāsudeva eva bhāvayamāna ātma-naipuṇya-mṛdita-kaṣāyo haviḥṣv adhvaryubhir gṛhyamāṇeṣu sa yajamāno yajña-bhājo devāṃs tān puruṣāvayaveṣv abhyadhyāyat,_ सम्प्रचरत्सु नाना-यागेषु विरचिताङ्ग-क्रियेष्व् अपूर्वं यत् तत् क्रिया-फलं धर्माख्यं परे ब्रह्मणि यज्ञ-पुरुषे सर्व-देवता-लिङ्गानां मन्त्राणाम् अर्थ-नियाम-कतया साक्षात्-कर्तरि पर-देवतायां भगवति वासुदेव एव भावयमान आत्म-नैपुण्य-मृदित-कषायो हविःष्व् अध्वर्युभिर् गृह्यमाणेषु स यजमानो यज्ञ-भाजो देवांस् तान् पुरुषावयवेष्व् अभ्यध्यायत्
5,7,7,_ evaṃ karma-viśuddhyā viśuddha-sattvasyāntar-hṛdayākāśa-śarīre brahmaṇi bhagavati vāsudeve mahā-puruṣa-rūpopalakṣaṇe śrīvatsa-kaustubha-vana-mālāri-dara-gadādibhir upalakṣite nija-puruṣa-hṛl-likhitenātmani puruṣa-rūpeṇa virocamāna uccaistarāṃ bhaktir anudinam edhamāna-rayājāyata,_ एवं कर्म-विशुद्ध्या विशुद्ध-सत्त्वस्यान्तर्-हृदयाकाश-शरीरे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवे महा-पुरुष-रूपोपलक्षणे श्रीवत्स-कौस्तुभ-वन-मालारि-दर-गदादिभिर् उपलक्षिते निज-पुरुष-हृल्-लिखितेनात्मनि पुरुष-रूपेण विरोचमान उच्चैस्तरां भक्तिर् अनुदिनम् एधमान-रयाजायत
5,7,8,_ evaṃ varṣāyuta-sahasra-paryantāvasita-karma-nirvāṇāvasaro 'dhibhujyamānaṃ sva-tanayebhyo rikthaṃ pitṛ-paitāmahaṃ yathā-dāyaṃ vibhajya svayaṃ sakala-sampan-niketāt sva-niketāt pulahāśramaṃ pravavrāja,_ एवं वर्षायुत-सहस्र-पर्यन्तावसित-कर्म-निर्वाणावसरो ऽधिभुज्यमानं स्व-तनयेभ्यो रिक्थं पितृ-पैतामहं यथा-दायं विभज्य स्वयं सकल-सम्पन्-निकेतात् स्व-निकेतात् पुलहाश्रमं प्रवव्राज
5,7,9,_ yatra ha vāva bhagavān harir adyāpi tatratyānāṃ nija-janānāṃ vātsalyena sannidhāpyata icchā-rūpeṇa,_ यत्र ह वाव भगवान् हरिर् अद्यापि तत्रत्यानां निज-जनानां वात्सल्येन सन्निधाप्यत इच्छा-रूपेण
5,7,10,_ yatrāśrama-padāny ubhayato nābhibhir dṛṣac-cakraiś cakra-nadī nāma sarit-pravarā sarvataḥ pavitrī-karoti,_ यत्राश्रम-पदान्य् उभयतो नाभिभिर् दृषच्-चक्रैश् चक्र-नदी नाम सरित्-प्रवरा सर्वतः पवित्री-करोति
5,7,11,_ tasmin vāva kila sa ekalaḥ pulahāśramopavane vividha-kusuma-kisalaya-tulasikāmbubhiḥ kanda-mūla-phalopahāraiś ca samīhamāno bhagavata ārādhanaṃ vivikta uparata-viṣayābhilāṣa upabhṛtopaśamaḥ parāṃ nirvṛtim avāpa,_ तस्मिन् वाव किल स एकलः पुलहाश्रमोपवने विविध-कुसुम-किसलय-तुलसिकाम्बुभिः कन्द-मूल-फलोपहारैश् च समीहमानो भगवत आराधनं विविक्त उपरत-विषयाभिलाष उपभृतोपशमः परां निर्वृतिम् अवाप
5,7,12,_ tayettham avirata-puruṣa-paricaryayā bhagavati pravardhamānā-nurāga-bhara-druta-hṛdaya-śaithilyaḥ praharṣa-vegenātmany udbhidyamāna-roma-pulaka-kulaka autkaṇṭhya-pravṛtta-praṇaya-bāṣpa-niruddhāvaloka-nayana evaṃ nija-ramaṇāruṇa-caraṇāravindānudhyāna-paricita-bhakti-yogena paripluta-paramāhlāda-gambhīra-hṛdaya-hradāvagāḍha-dhiṣaṇas tām api kriyamāṇāṃ bhagavat-saparyāṃ na sasmāra,_ तयेत्थम् अविरत-पुरुष-परिचर्यया भगवति प्रवर्धमाना-नुराग-भर-द्रुत-हृदय-शैथिल्यः प्रहर्ष-वेगेनात्मन्य् उद्भिद्यमान-रोम-पुलक-कुलक औत्कण्ठ्य-प्रवृत्त-प्रणय-बाष्प-निरुद्धावलोक-नयन एवं निज-रमणारुण-चरणारविन्दानुध्यान-परिचित-भक्ति-योगेन परिप्लुत-परमाह्लाद-गम्भीर-हृदय-ह्रदावगाढ-धिषणस् ताम् अपि क्रियमाणां भगवत्-सपर्यां न सस्मार
5,7,13,_ itthaṃ dhṛta-bhagavad-vrata aiṇeyājina-vāsasānusavanābhiṣekārdra-kapiśa-kuṭila-jaṭā-kalāpena ca virocamānaḥ sūryarcā bhagavantaṃ hiraṇmayaṃ puruṣam ujjihāne sūrya-maṇḍale 'bhyupatiṣṭhann etad u hovāca,_ इत्थं धृत-भगवद्-व्रत ऐणेयाजिन-वाससानुसवनाभिषेकार्द्र-कपिश-कुटिल-जटा-कलापेन च विरोचमानः सूर्यर्चा भगवन्तं हिरण्मयं पुरुषम् उज्जिहाने सूर्य-मण्डले ऽभ्युपतिष्ठन्न् एतद् उ होवाच
5,7,14,_ paro-rajaḥ savitur jāta-vedo devasya bhargo manasedaṃ jajāna suretasādaḥ punar āviśya caṣṭe haṃsaṃ gṛdhrāṇaṃ nṛṣad-riṅgirām imaḥ,_ परो-रजः सवितुर् जात-वेदो देवस्य भर्गो मनसेदं जजान सुरेतसादः पुनर् आविश्य चष्टे हंसं गृध्राणं नृषद्-रिङ्गिराम् इमः
5,8,1,bhp_05.08.001 śrī-śuka uvāca ekadā tu mahā-nadyāṃ kṛtābhiṣeka-naiyamikāvaśyako brahmākṣaram abhigṛṇāno muhūrta-trayam udakānta upaviveśa,भ्प्_०५.०८.००१ श्री-शुक उवाच एकदा तु महा-नद्यां कृताभिषेक-नैयमिकावश्यको ब्रह्माक्षरम् अभिगृणानो मुहूर्त-त्रयम् उदकान्त उपविवेश
5,8,2,_ tatra tadā rājan hariṇī pipāsayā jalāśayābhyāśam ekaivopajagāma,_ तत्र तदा राजन् हरिणी पिपासया जलाशयाभ्याशम् एकैवोपजगाम
5,8,3,_ tayā pepīyamāna udake tāvad evāvidūreṇa nadato mṛga-pater unnādo loka-bhayaṅkara udapatat,_ तया पेपीयमान उदके तावद् एवाविदूरेण नदतो मृग-पतेर् उन्नादो लोक-भयङ्कर उदपतत्
5,8,4,_ tam upaśrutya sā mṛga-vadhūḥ prakṛti-viklavā cakita-nirīkṣaṇā sutarām api hari-bhayābhiniveśa-vyagra-hṛdayā pāriplava-dṛṣṭir agata-tṛṣā bhayāt sahasaivoccakrāma,_ तम् उपश्रुत्य सा मृग-वधूः प्रकृति-विक्लवा चकित-निरीक्षणा सुतराम् अपि हरि-भयाभिनिवेश-व्यग्र-हृदया पारिप्लव-दृष्टिर् अगत-तृषा भयात् सहसैवोच्चक्राम
5,8,5,_ tasyā utpatantyā antarvatnyā uru-bhayāvagalito yoni-nirgato garbhaḥ srotasi nipapāta,_ तस्या उत्पतन्त्या अन्तर्वत्न्या उरु-भयावगलितो योनि-निर्गतो गर्भः स्रोतसि निपपात
5,8,6,_ tat-prasavotsarpaṇa-bhaya-khedāturā sva-gaṇena viyujyamānā kasyāñcid daryāṃ kṛṣṇa-sārasatī nipapātātha ca mamāra,_ तत्-प्रसवोत्सर्पण-भय-खेदातुरा स्व-गणेन वियुज्यमाना कस्याञ्चिद् दर्यां कृष्ण-सारसती निपपाताथ च ममार
5,8,7,_ taṃ tv eṇa-kuṇakaṃ kṛpaṇaṃ srotasānūhyamānam abhivīkṣyāpaviddhaṃ bandhur ivānukampayā rājarṣir bharata ādāya mṛta-mātaram ity āśrama-padam anayat,_ तं त्व् एण-कुणकं कृपणं स्रोतसानूह्यमानम् अभिवीक्ष्यापविद्धं बन्धुर् इवानुकम्पया राजर्षिर् भरत आदाय मृत-मातरम् इत्य् आश्रम-पदम् अनयत्
5,8,8,_ tasya ha vā eṇa-kuṇaka uccair etasmin kṛta-nijābhimānasyāhar-ahas tat-poṣaṇa-pālana-lālana-prīṇanānudhyānenātma-niyamāḥ saha-yamāḥ puruṣa-paricaryādaya ekaikaśaḥ katipayenāhar-gaṇena viyujyamānāḥ kila sarva evodavasan,_ तस्य ह वा एण-कुणक उच्चैर् एतस्मिन् कृत-निजाभिमानस्याहर्-अहस् तत्-पोषण-पालन-लालन-प्रीणनानुध्यानेनात्म-नियमाः सह-यमाः पुरुष-परिचर्यादय एकैकशः कतिपयेनाहर्-गणेन वियुज्यमानाः किल सर्व एवोदवसन्
5,8,9,_ aho batāyaṃ hariṇa-kuṇakaḥ kṛpaṇa īśvara-ratha-caraṇa-paribhramaṇa-rayeṇa sva-gaṇa-suhṛd-bandhubhyaḥ parivarjitaḥ śaraṇaṃ ca mopasādito mām eva mātā-pitarau bhrātṛ-jñātīn yauthikāṃś caivopeyāya nānyaṃ kañcana veda mayy ati-visrabdhaś cāta eva mayā mat-parāyaṇasya poṣaṇa-pālana-prīṇana-lālanam anasūyunānuṣṭheyaṃ śaraṇyopekṣā-doṣa-viduṣā,_ अहो बतायं हरिण-कुणकः कृपण ईश्वर-रथ-चरण-परिभ्रमण-रयेण स्व-गण-सुहृद्-बन्धुभ्यः परिवर्जितः शरणं च मोपसादितो माम् एव माता-पितरौ भ्रातृ-ज्ञातीन् यौथिकांश् चैवोपेयाय नान्यं कञ्चन वेद मय्य् अति-विस्रब्धश् चात एव मया मत्-परायणस्य पोषण-पालन-प्रीणन-लालनम् अनसूयुनानुष्ठेयं शरण्योपेक्षा-दोष-विदुषा
5,8,10,_ nūnaṃ hy āryāḥ sādhava upaśama-śīlāḥ kṛpaṇa-suhṛda evaṃ-vidhārthe svārthān api gurutarān upekṣante,_ नूनं ह्य् आर्याः साधव उपशम-शीलाः कृपण-सुहृद एवं-विधार्थे स्वार्थान् अपि गुरुतरान् उपेक्षन्ते
5,8,11,_ iti kṛtānuṣaṅga āsana-śayanāṭana-snānāśanādiṣu saha mṛga-jahunā snehānubaddha-hṛdaya āsīt,_ इति कृतानुषङ्ग आसन-शयनाटन-स्नानाशनादिषु सह मृग-जहुना स्नेहानुबद्ध-हृदय आसीत्
5,8,12,_ kuśa-kusuma-samit-palāśa-phala-mūlodakāny āhariṣyamāṇo vṛkasālā-vṛkādibhyo bhayam āśaṃsamāno yadā saha hariṇa-kuṇakena vanaṃ samāviśati,_ कुश-कुसुम-समित्-पलाश-फल-मूलोदकान्य् आहरिष्यमाणो वृकसाला-वृकादिभ्यो भयम् आशंसमानो यदा सह हरिण-कुणकेन वनं समाविशति
5,8,13,_ pathiṣu ca mugdha-bhāvena tatra tatra viṣakta-mati-praṇaya-bhara-hṛdayaḥ kārpaṇyāt skandhenodvahati evam utsaṅga urasi cādhāyopalālayan mudaṃ paramām avāpa,_ पथिषु च मुग्ध-भावेन तत्र तत्र विषक्त-मति-प्रणय-भर-हृदयः कार्पण्यात् स्कन्धेनोद्वहति एवम् उत्सङ्ग उरसि चाधायोपलालयन् मुदं परमाम् अवाप
5,8,14,_ kriyāyāṃ nirvartyamānāyām antarāle 'py utthāyotthāya yadainam abhicakṣīta tarhi vāva sa varṣa-patiḥ prakṛti-sthena manasā tasmā āśiṣa āśāste svasti stād vatsa te sarvata iti,_ क्रियायां निर्वर्त्यमानायाम् अन्तराले ऽप्य् उत्थायोत्थाय यदैनम् अभिचक्षीत तर्हि वाव स वर्ष-पतिः प्रकृति-स्थेन मनसा तस्मा आशिष आशास्ते स्वस्ति स्ताद् वत्स ते सर्वत इति
5,8,15,_ anyadā bhṛśam udvigna-manā naṣṭa-draviṇa iva kṛpaṇaḥ sakaruṇam ati-tarṣeṇa hariṇa-kuṇaka-viraha-vihvala-hṛdaya-santāpas tam evānuśocan kila kaśmalaṃ mahad abhirambhita iti hovāca,_ अन्यदा भृशम् उद्विग्न-मना नष्ट-द्रविण इव कृपणः सकरुणम् अति-तर्षेण हरिण-कुणक-विरह-विह्वल-हृदय-सन्तापस् तम् एवानुशोचन् किल कश्मलं महद् अभिरम्भित इति होवाच
5,8,16,_ api bata sa vai kṛpaṇa eṇa-bālako mṛta-hariṇī-suto 'ho mamānāryasya śaṭha-kirāta-mater akṛta-sukṛtasya kṛta-visrambha ātma-pratyayena tad avigaṇayan sujana ivāgamiṣyati,_ अपि बत स वै कृपण एण-बालको मृत-हरिणी-सुतो ऽहो ममानार्यस्य शठ-किरात-मतेर् अकृत-सुकृतस्य कृत-विस्रम्भ आत्म-प्रत्ययेन तद् अविगणयन् सुजन इवागमिष्यति
5,8,17,_ api kṣemeṇāsminn āśramopavane śaṣpāṇi carantaṃ deva-guptaṃ drakṣyāmi,_ अपि क्षेमेणास्मिन्न् आश्रमोपवने शष्पाणि चरन्तं देव-गुप्तं द्रक्ष्यामि
5,8,18,_ api ca na vṛkaḥ sālā-vṛko 'nyatamo vā naika-cara eka-caro vā bhakṣayati,_ अपि च न वृकः साला-वृको ऽन्यतमो वा नैक-चर एक-चरो वा भक्षयति
5,8,19,_ nimlocati ha bhagavān sakala-jagat-kṣemodayas trayy-ātmādyāpi mama na mṛga-vadhū-nyāsa āgacchati,_ निम्लोचति ह भगवान् सकल-जगत्-क्षेमोदयस् त्रय्य्-आत्माद्यापि मम न मृग-वधू-न्यास आगच्छति
5,8,20,_ api svid akṛta-sukṛtam āgatya māṃ sukhayiṣyati hariṇa-rāja-kumāro vividha-rucira-darśanīya-nija-mṛga-dāraka-vinodair asantoṣaṃ svānām apanudan,_ अपि स्विद् अकृत-सुकृतम् आगत्य मां सुखयिष्यति हरिण-राज-कुमारो विविध-रुचिर-दर्शनीय-निज-मृग-दारक-विनोदैर् असन्तोषं स्वानाम् अपनुदन्
5,8,21,_ kṣvelikāyāṃ māṃ mṛṣā-samādhināmīlita-dṛśaṃ prema-saṃrambheṇa cakita-cakita āgatya pṛṣad-aparuṣa-viṣāṇāgreṇa luṭhati,_ क्ष्वेलिकायां मां मृषा-समाधिनामीलित-दृशं प्रेम-संरम्भेण चकित-चकित आगत्य पृषद्-अपरुष-विषाणाग्रेण लुठति
5,8,22,_ āsādita-haviṣi barhiṣi dūṣite mayopālabdho bhīta-bhītaḥ sapady uparata-rāsa ṛṣi-kumāravad avahita-karaṇa-kalāpa āste,_ आसादित-हविषि बर्हिषि दूषिते मयोपालब्धो भीत-भीतः सपद्य् उपरत-रास ऋषि-कुमारवद् अवहित-करण-कलाप आस्ते
5,8,23,_ kiṃ vā are ācaritaṃ tapas tapasvinyānayā yad iyam avaniḥ savinaya-kṛṣṇa-sāra-tanaya-tanutara-subhaga-śivatamākhara-khura-pada-paṅktibhir draviṇa-vidhurāturasya kṛpaṇasya mama draviṇa-padavīṃ sūcayanty ātmānaṃ ca sarvataḥ kṛta-kautukaṃ dvijānāṃ svargāpavarga-kāmānāṃ deva-yajanaṃ karoti,_ किं वा अरे आचरितं तपस् तपस्विन्यानया यद् इयम् अवनिः सविनय-कृष्ण-सार-तनय-तनुतर-सुभग-शिवतमाखर-खुर-पद-पङ्क्तिभिर् द्रविण-विधुरातुरस्य कृपणस्य मम द्रविण-पदवीं सूचयन्त्य् आत्मानं च सर्वतः कृत-कौतुकं द्विजानां स्वर्गापवर्ग-कामानां देव-यजनं करोति
5,8,24,_ api svid asau bhagavān uḍu-patir enaṃ mṛga-pati-bhayān mṛta-mātaraṃ mṛga-bālakaṃ svāśrama-paribhraṣṭam anukampayā kṛpaṇa-jana-vatsalaḥ paripāti,_ अपि स्विद् असौ भगवान् उडु-पतिर् एनं मृग-पति-भयान् मृत-मातरं मृग-बालकं स्वाश्रम-परिभ्रष्टम् अनुकम्पया कृपण-जन-वत्सलः परिपाति
5,8,25,_ kiṃ vātmaja-viśleṣa-jvara-dava-dahana-śikhābhir upatapyamāna-hṛdaya-sthala-nalinīkaṃ mām upasṛta-mṛgī-tanayaṃ śiśira-śāntānurāga-guṇita-nija-vadana-salilāmṛtamaya-gabhastibhiḥ svadhayatīti ca,_ किं वात्मज-विश्लेष-ज्वर-दव-दहन-शिखाभिर् उपतप्यमान-हृदय-स्थल-नलिनीकं माम् उपसृत-मृगी-तनयं शिशिर-शान्तानुराग-गुणित-निज-वदन-सलिलामृतमय-गभस्तिभिः स्वधयतीति च
5,8,26,_ evam aghaṭamāna-manorathākula-hṛdayo mṛga-dārakābhāsena svārabdha-karmaṇā yogārambhaṇato vibhraṃśitaḥ sa yoga-tāpaso bhagavad-ārādhana-lakṣaṇāc ca katham itarathā jāty-antara eṇa-kuṇaka āsaṅgaḥ sākṣān niḥśreyasa-pratipakṣatayā prāk-parityakta-dustyaja-hṛdayābhijātasya tasyaivam antarāya-vihata-yogārambhaṇasya rājarṣer bharatasya tāvan mṛgārbhaka-poṣaṇa-pālana-prīṇana-lālanānuṣaṅgeṇāvigaṇayata ātmānam ahir ivākhu-bilaṃ duratikramaḥ kālaḥ karāla-rabhasa āpadyata,_ एवम् अघटमान-मनोरथाकुल-हृदयो मृग-दारकाभासेन स्वारब्ध-कर्मणा योगारम्भणतो विभ्रंशितः स योग-तापसो भगवद्-आराधन-लक्षणाच् च कथम् इतरथा जात्य्-अन्तर एण-कुणक आसङ्गः साक्षान् निःश्रेयस-प्रतिपक्षतया प्राक्-परित्यक्त-दुस्त्यज-हृदयाभिजातस्य तस्यैवम् अन्तराय-विहत-योगारम्भणस्य राजर्षेर् भरतस्य तावन् मृगार्भक-पोषण-पालन-प्रीणन-लालनानुषङ्गेणाविगणयत आत्मानम् अहिर् इवाखु-बिलं दुरतिक्रमः कालः कराल-रभस आपद्यत
5,8,27,_ tadānīm api pārśva-vartinam ātmajam ivānuśocantam abhivīkṣamāṇo mṛga evābhiniveśita-manā visṛjya lokam imaṃ saha mṛgeṇa kalevaraṃ mṛtam anu na mṛta-janmānusmṛtir itaravan mṛga-śarīram avāpa,_ तदानीम् अपि पार्श्व-वर्तिनम् आत्मजम् इवानुशोचन्तम् अभिवीक्षमाणो मृग एवाभिनिवेशित-मना विसृज्य लोकम् इमं सह मृगेण कलेवरं मृतम् अनु न मृत-जन्मानुस्मृतिर् इतरवन् मृग-शरीरम् अवाप
5,8,28,_ tatrāpi ha vā ātmano mṛgatva-kāraṇaṃ bhagavad-ārādhana-samīhānubhāvenānusmṛtya bhṛśam anutapyamāna āha,_ तत्रापि ह वा आत्मनो मृगत्व-कारणं भगवद्-आराधन-समीहानुभावेनानुस्मृत्य भृशम् अनुतप्यमान आह
5,8,29,_ aho kaṣṭaṃ bhraṣṭo 'ham ātmavatām anupathād yad-vimukta-samasta-saṅgasya vivikta-puṇyāraṇya-śaraṇasyātmavata ātmani sarveṣām ātmanāṃ bhagavati vāsudeve tad-anuśravaṇa-manana-saṅkīrtanārādhanānusmaraṇābhiyogenāśūnya-sakala-yāmena kālena samāveśitaṃ samāhitaṃ kārtsnyena manas tat tu punar mamābudhasyārān mṛga-sutam anu parisusrāva,_ अहो कष्टं भ्रष्टो ऽहम् आत्मवताम् अनुपथाद् यद्-विमुक्त-समस्त-सङ्गस्य विविक्त-पुण्यारण्य-शरणस्यात्मवत आत्मनि सर्वेषाम् आत्मनां भगवति वासुदेवे तद्-अनुश्रवण-मनन-सङ्कीर्तनाराधनानुस्मरणाभियोगेनाशून्य-सकल-यामेन कालेन समावेशितं समाहितं कार्त्स्न्येन मनस् तत् तु पुनर् ममाबुधस्यारान् मृग-सुतम् अनु परिसुस्राव
5,8,30,_ ity evaṃ nigūḍha-nirvedo visṛjya mṛgīṃ mātaraṃ punar bhagavat-kṣetram upaśama-śīla-muni-gaṇa-dayitaṃ śālagrāmaṃ pulastya-pulahāśramaṃ kālañjarāt pratyājagāma,_ इत्य् एवं निगूढ-निर्वेदो विसृज्य मृगीं मातरं पुनर् भगवत्-क्षेत्रम् उपशम-शील-मुनि-गण-दयितं शालग्रामं पुलस्त्य-पुलहाश्रमं कालञ्जरात् प्रत्याजगाम
5,8,31,_ tasminn api kālaṃ pratīkṣamāṇaḥ saṅgāc ca bhṛśam udvigna ātma-sahacaraḥ śuṣka-parṇa-tṛṇa-vīrudhā vartamāno mṛgatva-nimittāvasānam eva gaṇayan mṛga-śarīraṃ tīrthodaka-klinnam ut-sasarja,_ तस्मिन्न् अपि कालं प्रतीक्षमाणः सङ्गाच् च भृशम् उद्विग्न आत्म-सहचरः शुष्क-पर्ण-तृण-वीरुधा वर्तमानो मृगत्व-निमित्तावसानम् एव गणयन् मृग-शरीरं तीर्थोदक-क्लिन्नम् उत्-ससर्ज
5,9,1,_ bhp_05.09.001 śrī-śuka uvāca atha kasyacid dvija-varasyāṅgiraḥ-pravarasya śama-dama-tapaḥ-svādhyāyādhyayana-tyāga-santoṣa-titikṣā-praśraya-vidyānasūyātma-jñānānanda-yuktasyātma-sadṛśa-śruta-śīlācāra-rūpaudārya-guṇā nava sodaryā aṅgajā babhūvur mithunaṃ ca yavīyasyāṃ bhāryāyām,_ भ्प्_०५.०९.००१ श्री-शुक उवाच अथ कस्यचिद् द्विज-वरस्याङ्गिरः-प्रवरस्य शम-दम-तपः-स्वाध्यायाध्ययन-त्याग-सन्तोष-तितिक्षा-प्रश्रय-विद्यानसूयात्म-ज्ञानानन्द-युक्तस्यात्म-सदृश-श्रुत-शीलाचार-रूपौदार्य-गुणा नव सोदर्या अङ्गजा बभूवुर् मिथुनं च यवीयस्यां भार्यायाम्
5,9,2,_ yas tu tatra pumāṃs taṃ parama-bhāgavataṃ rājarṣi-pravaraṃ bharatam utsṛṣṭa-mṛga-śarīraṃ carama-śarīreṇa vipratvaṃ gatam āhuḥ,_ यस् तु तत्र पुमांस् तं परम-भागवतं राजर्षि-प्रवरं भरतम् उत्सृष्ट-मृग-शरीरं चरम-शरीरेण विप्रत्वं गतम् आहुः
5,9,3,_ tatrāpi svajana-saṅgāc ca bhṛśam udvijamāno bhagavataḥ karma-bandha-vidhvaṃsana-śravaṇa-smaraṇa-guṇa-vivaraṇa-caraṇāravinda-yugalaṃ manasā vidadhad ātmanaḥ pratighātam āśaṅkamāno bhagavad-anugraheṇānusmṛta-sva-pūrva-janmāvalir ātmānam unmatta-jaḍāndha-badhira-svarūpeṇa darśayām āsa lokasya,_ तत्रापि स्वजन-सङ्गाच् च भृशम् उद्विजमानो भगवतः कर्म-बन्ध-विध्वंसन-श्रवण-स्मरण-गुण-विवरण-चरणारविन्द-युगलं मनसा विदधद् आत्मनः प्रतिघातम् आशङ्कमानो भगवद्-अनुग्रहेणानुस्मृत-स्व-पूर्व-जन्मावलिर् आत्मानम् उन्मत्त-जडान्ध-बधिर-स्वरूपेण दर्शयाम् आस लोकस्य
5,9,4,_ tasyāpi ha vā ātmajasya vipraḥ putra-snehānubaddha-manā āsamāvartanāt saṃskārān yathopadeśaṃ vidadhāna upanītasya ca punaḥ śaucācamanādīn karma-niyamān anabhipretān api samaśikṣayad anuśiṣṭena hi bhāvyaṃ pituḥ putreṇeti,_ तस्यापि ह वा आत्मजस्य विप्रः पुत्र-स्नेहानुबद्ध-मना आसमावर्तनात् संस्कारान् यथोपदेशं विदधान उपनीतस्य च पुनः शौचाचमनादीन् कर्म-नियमान् अनभिप्रेतान् अपि समशिक्षयद् अनुशिष्टेन हि भाव्यं पितुः पुत्रेणेति
5,9,5,_ sa cāpi tad u ha pitṛ-sannidhāv evāsadhrīcīnam iva sma karoti chandāṃsy adhyāpayiṣyan saha vyāhṛtibhiḥ sapraṇava-śiras tripadīṃ sāvitrīṃ graiṣma-vāsantikān māsān adhīyānam apy asamaveta-rūpaṃ grāhayām āsa,_ स चापि तद् उ ह पितृ-सन्निधाव् एवासध्रीचीनम् इव स्म करोति छन्दांस्य् अध्यापयिष्यन् सह व्याहृतिभिः सप्रणव-शिरस् त्रिपदीं सावित्रीं ग्रैष्म-वासन्तिकान् मासान् अधीयानम् अप्य् असमवेत-रूपं ग्राहयाम् आस
5,9,6,_ evaṃ sva-tanuja ātmany anurāgāveśita-cittaḥ śaucādhyayana-vrata-niyama-gurv-anala-śuśrūṣaṇādy-aupakurvāṇaka-karmāṇy anabhiyuktāny api samanuśiṣṭena bhāvyam ity asad-āgrahaḥ putram anuśāsya svayaṃ tāvad anadhigata-manorathaḥ kālenāpramattena svayaṃ gṛha eva pramatta upasaṃhṛtaḥ,_ एवं स्व-तनुज आत्मन्य् अनुरागावेशित-चित्तः शौचाध्ययन-व्रत-नियम-गुर्व्-अनल-शुश्रूषणाद्य्-औपकुर्वाणक-कर्माण्य् अनभियुक्तान्य् अपि समनुशिष्टेन भाव्यम् इत्य् असद्-आग्रहः पुत्रम् अनुशास्य स्वयं तावद् अनधिगत-मनोरथः कालेनाप्रमत्तेन स्वयं गृह एव प्रमत्त उपसंहृतः
5,9,7,_ atha yavīyasī dvija-satī sva-garbha-jātaṃ mithunaṃ sapatnyā upanyasya svayam anusaṃsthayā patilokam agāt,_ अथ यवीयसी द्विज-सती स्व-गर्भ-जातं मिथुनं सपत्न्या उपन्यस्य स्वयम् अनुसंस्थया पतिलोकम् अगात्
5,9,8,_ pitary uparate bhrātara enam atat-prabhāva-vidas trayyāṃ vidyāyām eva paryavasita-matayo na para-vidyāyāṃ jaḍa-matir iti bhrātur anuśāsana-nirbandhān nyavṛtsanta,_ पितर्य् उपरते भ्रातर एनम् अतत्-प्रभाव-विदस् त्रय्यां विद्यायाम् एव पर्यवसित-मतयो न पर-विद्यायां जड-मतिर् इति भ्रातुर् अनुशासन-निर्बन्धान् न्यवृत्सन्त
5,9,9,_ sa ca prākṛtair dvipada-paśubhir unmatta-jaḍa-badhira-mūkety abhibhāṣyamāṇo yadā tad-anurūpāṇi prabhāṣate karmāṇi ca kāryamāṇaḥ parecchayā karoti viṣṭito vetanato vā yācñyā yadṛcchayā vopasāditam alpaṃ bahu mṛṣṭaṃ kadannaṃ vābhyavaharati paraṃ nendriya-prīti-nimittam nitya-nivṛtta-nimitta-sva-siddha-viśuddhānubhavānanda-svātma-lābhādhigamaḥ sukha-duḥkhayor dvandva-nimittayor asambhāvita-dehābhimānaḥ,_ स च प्राकृतैर् द्विपद-पशुभिर् उन्मत्त-जड-बधिर-मूकेत्य् अभिभाष्यमाणो यदा तद्-अनुरूपाणि प्रभाषते कर्माणि च कार्यमाणः परेच्छया करोति विष्टितो वेतनतो वा याच्ञ्या यदृच्छया वोपसादितम् अल्पं बहु मृष्टं कदन्नं वाभ्यवहरति परं नेन्द्रिय-प्रीति-निमित्तम् नित्य-निवृत्त-निमित्त-स्व-सिद्ध-विशुद्धानुभवानन्द-स्वात्म-लाभाधिगमः सुख-दुःखयोर् द्वन्द्व-निमित्तयोर् असम्भावित-देहाभिमानः
5,9,10,_ śītoṣṇa-vāta-varṣeṣu vṛṣa ivānāvṛtāṅgaḥ pīnaḥ saṃhananāṅgaḥ sthaṇḍila-saṃveśanānunmardanāmajjana-rajasā mahāmaṇir ivānabhivyakta-brahma-varcasaḥ kupaṭāvṛta-kaṭir upavītenoru-maṣiṇā dvijātir iti brahma-bandhur iti saṃjñayātaj-jñajanāvamato vicacāra,_ शीतोष्ण-वात-वर्षेषु वृष इवानावृताङ्गः पीनः संहननाङ्गः स्थण्डिल-संवेशनानुन्मर्दनामज्जन-रजसा महामणिर् इवानभिव्यक्त-ब्रह्म-वर्चसः कुपटावृत-कटिर् उपवीतेनोरु-मषिणा द्विजातिर् इति ब्रह्म-बन्धुर् इति संज्ञयातज्-ज्ञजनावमतो विचचार
5,9,11,_ yadā tu parata āhāraṃ karma-vetanata īhamānaḥ sva-bhrātṛbhir api kedāra-karmaṇi nirūpitas tad api karoti kintu na samaṃ viṣamaṃ nyūnam adhikam iti veda kaṇa-piṇyāka-phalī-karaṇa-kulmāṣa-sthālīpurīṣādīny apy amṛtavad abhyavaharati,_ यदा तु परत आहारं कर्म-वेतनत ईहमानः स्व-भ्रातृभिर् अपि केदार-कर्मणि निरूपितस् तद् अपि करोति किन्तु न समं विषमं न्यूनम् अधिकम् इति वेद कण-पिण्याक-फली-करण-कुल्माष-स्थालीपुरीषादीन्य् अप्य् अमृतवद् अभ्यवहरति
5,9,12,_ atha kadācit kaścid vṛṣala-patir bhadra-kālyai puruṣa-paśum ālabhatāpatya-kāmaḥ,_ अथ कदाचित् कश्चिद् वृषल-पतिर् भद्र-काल्यै पुरुष-पशुम् आलभतापत्य-कामः
5,9,13,_ tasya ha daiva-muktasya paśoḥ padavīṃ tad-anucarāḥ paridhāvanto niśi niśītha-samaye tamasāvṛtāyām anadhigata-paśava ākasmikena vidhinā kedārān vīrāsanena mṛga-varāhādibhyaḥ saṃrakṣamāṇam aṅgiraḥ-pravara-sutam apaśyan,_ तस्य ह दैव-मुक्तस्य पशोः पदवीं तद्-अनुचराः परिधावन्तो निशि निशीथ-समये तमसावृतायाम् अनधिगत-पशव आकस्मिकेन विधिना केदारान् वीरासनेन मृग-वराहादिभ्यः संरक्षमाणम् अङ्गिरः-प्रवर-सुतम् अपश्यन्
5,9,14,_ atha ta enam anavadya-lakṣaṇam avamṛśya bhartṛ-karma-niṣpattiṃ manyamānā baddhvā raśanayā caṇḍikā-gṛham upaninyur mudā vikasit a-vadanāḥ,_ अथ त एनम् अनवद्य-लक्षणम् अवमृश्य भर्तृ-कर्म-निष्पत्तिं मन्यमाना बद्ध्वा रशनया चण्डिका-गृहम् उपनिन्युर् मुदा विकसित् अ-वदनाः
5,9,15,_ atha paṇayas taṃ sva-vidhinābhiṣicyāhatena vāsasācchādya bhūṣaṇālepa-srak-tilakādibhir upaskṛtaṃ bhuktavantaṃ dhūpa-dīpa-mālya-lāja-kisalayāṅkura-phalopahāropetayā vaiśasa-saṃsthayā mahatā gīta-stuti-mṛdaṅga-paṇava-ghoṣeṇa ca puruṣa-paśuṃ bhadra-kālyāḥ purata upaveśayām āsuḥ,_ अथ पणयस् तं स्व-विधिनाभिषिच्याहतेन वाससाच्छाद्य भूषणालेप-स्रक्-तिलकादिभिर् उपस्कृतं भुक्तवन्तं धूप-दीप-माल्य-लाज-किसलयाङ्कुर-फलोपहारोपेतया वैशस-संस्थया महता गीत-स्तुति-मृदङ्ग-पणव-घोषेण च पुरुष-पशुं भद्र-काल्याः पुरत उपवेशयाम् आसुः
5,9,16,_ atha vṛṣala-rāja-paṇiḥ puruṣa-paśor asṛg-āsavena devīṃ bhadra-kālīṃ yakṣyamāṇas tad-abhimantritam asim ati-karāla-niśitam upādade,_ अथ वृषल-राज-पणिः पुरुष-पशोर् असृग्-आसवेन देवीं भद्र-कालीं यक्ष्यमाणस् तद्-अभिमन्त्रितम् असिम् अति-कराल-निशितम् उपाददे
5,9,17,_ iti teṣāṃ vṛṣalānāṃ rajas-tamaḥ-prakṛtīnāṃ dhana-mada-raja-utsikta-manasāṃ bhagavat-kalā-vīra-kulaṃ kadarthī-kṛtyotpathena svairaṃ viharatāṃ hiṃsā-vihārāṇāṃ karmāti-dāruṇaṃ yad brahma-bhūtasya sākṣād brahmarṣi-sutasya nirvairasya sarva-bhūta-suhṛdaḥ sūnāyām apy ananumatam ālambhanaṃ tad upalabhya brahma-tejasāti-durviṣaheṇa dandahyamānena vapuṣā sahasoccacāṭa saiva devī bhadra-kālī,_ इति तेषां वृषलानां रजस्-तमः-प्रकृतीनां धन-मद-रज-उत्सिक्त-मनसां भगवत्-कला-वीर-कुलं कदर्थी-कृत्योत्पथेन स्वैरं विहरतां हिंसा-विहाराणां कर्माति-दारुणं यद् ब्रह्म-भूतस्य साक्षाद् ब्रह्मर्षि-सुतस्य निर्वैरस्य सर्व-भूत-सुहृदः सूनायाम् अप्य् अननुमतम् आलम्भनं तद् उपलभ्य ब्रह्म-तेजसाति-दुर्विषहेण दन्दह्यमानेन वपुषा सहसोच्चचाट सैव देवी भद्र-काली
5,9,18,_ bhṛśam amarṣa-roṣāveśa-rabhasa-vilasita-bhru-kuṭi-viṭapa-kuṭila-daṃṣṭrāruṇekṣaṇāṭopāti-bhayānaka-vadanā hantu-kāmevedaṃ mahāṭṭa-hāsam ati-saṃrambheṇa vimuñcantī tata utpatya pāpīyasāṃ duṣṭānāṃ tenaivāsinā vivṛkṇa-śīrṣṇāṃ galāt sravantam asṛg-āsavam atyuṣṇaṃ saha gaṇena nipīyāti-pāna-mada-vihvaloccaistarāṃ sva-pārṣadaiḥ saha jagau nanarta ca vijahāra ca śiraḥ-kanduka-līlayā,_ भृशम् अमर्ष-रोषावेश-रभस-विलसित-भ्रु-कुटि-विटप-कुटिल-दंष्ट्रारुणेक्षणाटोपाति-भयानक-वदना हन्तु-कामेवेदं महाट्ट-हासम् अति-संरम्भेण विमुञ्चन्ती तत उत्पत्य पापीयसां दुष्टानां तेनैवासिना विवृक्ण-शीर्ष्णां गलात् स्रवन्तम् असृग्-आसवम् अत्युष्णं सह गणेन निपीयाति-पान-मद-विह्वलोच्चैस्तरां स्व-पार्षदैः सह जगौ ननर्त च विजहार च शिरः-कन्दुक-लीलया
5,9,19,_ evam eva khalu mahad-abhicārāti-kramaḥ kārtsnyenātmane phalati,_ एवम् एव खलु महद्-अभिचाराति-क्रमः कार्त्स्न्येनात्मने फलति
5,9,20,_ na vā etad viṣṇudatta mahad-adbhutaṃ yad asambhramaḥ sva-śiraś-chedana āpatite 'pi vimukta-dehādy-ātma-bhāva-sudṛḍha-hṛdaya-granthīnāṃ sarva-sattva-suhṛd-ātmanāṃ nirvairāṇāṃ sākṣād bhagavatānimiṣāri-varāyudhenāpramattena tais tair bhāvaiḥ parirakṣyamāṇānāṃ tat-pāda-mūlam akutaścid-bhayam upasṛtānāṃ bhāgavata-paramahaṃsānām,_ न वा एतद् विष्णुदत्त महद्-अद्भुतं यद् असम्भ्रमः स्व-शिरश्-छेदन आपतिते ऽपि विमुक्त-देहाद्य्-आत्म-भाव-सुदृढ-हृदय-ग्रन्थीनां सर्व-सत्त्व-सुहृद्-आत्मनां निर्वैराणां साक्षाद् भगवतानिमिषारि-वरायुधेनाप्रमत्तेन तैस् तैर् भावैः परिरक्ष्यमाणानां तत्-पाद-मूलम् अकुतश्चिद्-भयम् उपसृतानां भागवत-परमहंसानाम्
5,10,1,_ bhp_05.10.001 śrī-śuka uvāca atha sindhu-sauvīra-pate rahūgaṇasya vrajata ikṣumatyās taṭe tat-kula-patinā śibikā-vāha-puruṣānveṣaṇa-samaye daivenopasāditaḥ sa dvija-vara upalabdha eṣa pīvā yuvā saṃhananāṅgo go-kharavad dhuraṃ voḍhum alam iti pūrva-viṣṭi-gṛhītaiḥ saha gṛhītaḥ prasabham atad-arha uvāha śibikāṃ sa mahānubhāvaḥ,_ भ्प्_०५.१०.००१ श्री-शुक उवाच अथ सिन्धु-सौवीर-पते रहूगणस्य व्रजत इक्षुमत्यास् तटे तत्-कुल-पतिना शिबिका-वाह-पुरुषान्वेषण-समये दैवेनोपसादितः स द्विज-वर उपलब्ध एष पीवा युवा संहननाङ्गो गो-खरवद् धुरं वोढुम् अलम् इति पूर्व-विष्टि-गृहीतैः सह गृहीतः प्रसभम् अतद्-अर्ह उवाह शिबिकां स महानुभावः
5,10,2,_ yadā hi dvija-varasyeṣu-mātrāvalokānugater na samāhitā puruṣa-gatis tadā viṣama-gatāṃ sva-śibikāṃ rahūgaṇa upadhārya puruṣān adhivahata āha he voḍhāraḥ sādhv atikramata kim iti viṣamam uhyate yānam iti,_ यदा हि द्विज-वरस्येषु-मात्रावलोकानुगतेर् न समाहिता पुरुष-गतिस् तदा विषम-गतां स्व-शिबिकां रहूगण उपधार्य पुरुषान् अधिवहत आह हे वोढारः साध्व् अतिक्रमत किम् इति विषमम् उह्यते यानम् इति
5,10,3,_ atha ta īśvara-vacaḥ sopālambham upākarṇyopāya-turīyāc chaṅkita-manasas taṃ vijñāpayāṃ babhūvuḥ,_ अथ त ईश्वर-वचः सोपालम्भम् उपाकर्ण्योपाय-तुरीयाच् छङ्कित-मनसस् तं विज्ञापयां बभूवुः
5,10,4,_ na vayaṃ nara-deva pramattā bhavan-niyamānupathāḥ sādhv eva vahāmaḥ ayam adhunaiva niyukto 'pi na drutaṃ vrajati nānena saha voḍhum u ha vayaṃ pārayāma iti,_ न वयं नर-देव प्रमत्ता भवन्-नियमानुपथाः साध्व् एव वहामः अयम् अधुनैव नियुक्तो ऽपि न द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढुम् उ ह वयं पारयाम इति
5,10,5,_ sāṃsargiko doṣa eva nūnam ekasyāpi sarveṣāṃ sāṃsargikāṇāṃ bhavitum arhatīti niścitya niśamya kṛpaṇa-vaco rājā rahūgaṇa upāsita-vṛddho 'pi nisargeṇa balāt kṛta īṣad-utthita-manyur avispaṣṭa-brahma-tejasaṃ jāta-vedasam iva rajasāvṛta-matir āha,_ सांसर्गिको दोष एव नूनम् एकस्यापि सर्वेषां सांसर्गिकाणां भवितुम् अर्हतीति निश्चित्य निशम्य कृपण-वचो राजा रहूगण उपासित-वृद्धो ऽपि निसर्गेण बलात् कृत ईषद्-उत्थित-मन्युर् अविस्पष्ट-ब्रह्म-तेजसं जात-वेदसम् इव रजसावृत-मतिर् आह
5,10,6,_ aho kaṣṭaṃ bhrātar vyaktam uru-pariśrānto dīrgham adhvānam eka eva ūhivān suciraṃ nāti-pīvā na saṃhananāṅgo jarasā copadruto bhavān sakhe no evāpara ete saṅghaṭṭina iti bahu-vipralabdho 'py avidyayā racita-dravya-guṇa-karmāśaya-sva-carama-kalevare 'vastuni saṃsthāna-viśeṣe 'haṃ mamety anadhyāropita-mithyā-pratyayo brahma-bhūtas tūṣṇīṃ śibikāṃ pūrvavad uvāha,_ अहो कष्टं भ्रातर् व्यक्तम् उरु-परिश्रान्तो दीर्घम् अध्वानम् एक एव ऊहिवान् सुचिरं नाति-पीवा न संहननाङ्गो जरसा चोपद्रुतो भवान् सखे नो एवापर एते सङ्घट्टिन इति बहु-विप्रलब्धो ऽप्य् अविद्यया रचित-द्रव्य-गुण-कर्माशय-स्व-चरम-कलेवरे ऽवस्तुनि संस्थान-विशेषे ऽहं ममेत्य् अनध्यारोपित-मिथ्या-प्रत्ययो ब्रह्म-भूतस् तूष्णीं शिबिकां पूर्ववद् उवाह
5,10,7,_ atha punaḥ sva-śibikāyāṃ viṣama-gatāyāṃ prakupita uvāca rahūgaṇaḥ kim idam are tvaṃ jīvan-mṛto māṃ kadarthī-kṛtya bhartṛ-śāsanam aticarasi pramattasya ca te karomi cikitsāṃ daṇḍa-pāṇir iva janatāyā yathā prakṛtiṃ svāṃ bhajiṣyasa iti,_ अथ पुनः स्व-शिबिकायां विषम-गतायां प्रकुपित उवाच रहूगणः किम् इदम् अरे त्वं जीवन्-मृतो मां कदर्थी-कृत्य भर्तृ-शासनम् अतिचरसि प्रमत्तस्य च ते करोमि चिकित्सां दण्ड-पाणिर् इव जनताया यथा प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति
5,10,8,_ evaṃ bahv abaddham api bhāṣamāṇaṃ nara-devābhimānaṃ rajasā tamasānuviddhena madena tiraskṛtāśeṣa-bhagavat-priya-niketaṃ paṇḍita-māninaṃ sa bhagavān brāhmaṇo brahma-bhūta-sarva-bhūta-suhṛd-ātmā yogeśvara-caryāyāṃ nāti-vyutpanna-matiṃ smayamāna iva vigata-smaya idam āha,_ एवं बह्व् अबद्धम् अपि भाषमाणं नर-देवाभिमानं रजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेष-भगवत्-प्रिय-निकेतं पण्डित-मानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्म-भूत-सर्व-भूत-सुहृद्-आत्मा योगेश्वर-चर्यायां नाति-व्युत्पन्न-मतिं स्मयमान इव विगत-स्मय इदम् आह
5,10,9,_ bhp_05.10.009 brāhmaṇa uvāca tvayoditaṃ vyaktam avipralabdhaṃ bhartuḥ sa me syād yadi vīra bhāraḥ gantur yadi syād adhigamyam adhvā pīveti rāśau na vidāṃ pravādaḥ,_ भ्प्_०५.१०.००९ ब्राह्मण उवाच त्वयोदितं व्यक्तम् अविप्रलब्धं भर्तुः स मे स्याद् यदि वीर भारः गन्तुर् यदि स्याद् अधिगम्यम् अध्वा पीवेति राशौ न विदां प्रवादः
5,10,10,sthaulyaṃ kārśyaṃ vyādhaya ādhayaś ca kṣut tṛḍ bhayaṃ kalir icchā jarā ca nidrā ratir manyur ahaṃ madaḥ śuco dehena jātasya hi me na santi,स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश् च क्षुत् तृड् भयं कलिर् इच्छा जरा च निद्रा रतिर् मन्युर् अहं मदः शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति
5,10,11,jīvan-mṛtatvaṃ niyamena rājan ādyantavad yad vikṛtasya dṛṣṭam sva-svāmya-bhāvo dhruva īḍya yatra tarhy ucyate 'sau vidhikṛtya-yogaḥ,जीवन्-मृतत्वं नियमेन राजन् आद्यन्तवद् यद् विकृतस्य दृष्टम् स्व-स्वाम्य-भावो ध्रुव ईड्य यत्र तर्ह्य् उच्यते ऽसौ विधिकृत्य-योगः
5,10,12,viśeṣa-buddher vivaraṃ manāk ca paśyāma yan na vyavahārato 'nyat ka īśvaras tatra kim īśitavyaṃ tathāpi rājan karavāma kiṃ te,विशेष-बुद्धेर् विवरं मनाक् च पश्याम यन् न व्यवहारतो ऽन्यत् क ईश्वरस् तत्र किम् ईशितव्यं तथापि राजन् करवाम किं ते
5,10,13,unmatta-matta-jaḍavat sva-saṃsthāṃ gatasya me vīra cikitsitena arthaḥ kiyān bhavatā śikṣitena stabdha-pramattasya ca piṣṭapeṣaḥ,उन्मत्त-मत्त-जडवत् स्व-संस्थां गतस्य मे वीर चिकित्सितेन अर्थः कियान् भवता शिक्षितेन स्तब्ध-प्रमत्तस्य च पिष्टपेषः
5,10,14,bhp_05.10.014 śrī-śuka uvāca etāvad anuvāda-paribhāṣayā pratyudīrya muni-vara upaśama-śīla uparatānātmya-nimitta upabhogena karmārabdhaṃ vyapanayan rāja-yānam api tathovāha,भ्प्_०५.१०.०१४ श्री-शुक उवाच एतावद् अनुवाद-परिभाषया प्रत्युदीर्य मुनि-वर उपशम-शील उपरतानात्म्य-निमित्त उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन् राज-यानम् अपि तथोवाह
5,10,15,_ sa cāpi pāṇḍaveya sindhu-sauvīra-patis tattva-jijñāsāyāṃ samyak-śraddhayādhikṛtādhikāras tad dhṛdaya-granthi-mocanaṃ dvija-vaca āśrutya bahu-yoga-grantha-sammataṃ tvarayāvaruhya śirasā pāda-mūlam upasṛtaḥ kṣamāpayan vigata-nṛpa-deva-smaya uvāca,_ स चापि पाण्डवेय सिन्धु-सौवीर-पतिस् तत्त्व-जिज्ञासायां सम्यक्-श्रद्धयाधिकृताधिकारस् तद् धृदय-ग्रन्थि-मोचनं द्विज-वच आश्रुत्य बहु-योग-ग्रन्थ-सम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसा पाद-मूलम् उपसृतः क्षमापयन् विगत-नृप-देव-स्मय उवाच
5,10,16,_ kas tvaṃ nigūḍhaś carasi dvijānāṃ bibharṣi sūtraṃ katamo 'vadhūtaḥ kasyāsi kutratya ihāpi kasmāt kṣemāya naś ced asi nota śuklaḥ,_ कस् त्वं निगूढश् चरसि द्विजानां बिभर्षि सूत्रं कतमो ऽवधूतः कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात् क्षेमाय नश् चेद् असि नोत शुक्लः
5,10,17,nāhaṃ viśaṅke sura-rāja-vajrān na tryakṣa-śūlān na yamasya daṇḍāt nāgny-arka-somānila-vittapāstrāc chaṅke bhṛśaṃ brahma-kulāvamānāt,नाहं विशङ्के सुर-राज-वज्रान् न त्र्यक्ष-शूलान् न यमस्य दण्डात् नाग्न्य्-अर्क-सोमानिल-वित्तपास्त्राच् छङ्के भृशं ब्रह्म-कुलावमानात्
5,10,18,tad brūhy asaṅgo jaḍavan nigūḍha- vijñāna-vīryo vicarasy apāraḥ vacāṃsi yoga-grathitāni sādho na naḥ kṣamante manasāpi bhettum,तद् ब्रूह्य् असङ्गो जडवन् निगूढ- विज्ञान-वीर्यो विचरस्य् अपारः वचांसि योग-ग्रथितानि साधो न नः क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम्
5,10,19,ahaṃ ca yogeśvaram ātma-tattva- vidāṃ munīnāṃ paramaṃ guruṃ vai praṣṭuṃ pravṛttaḥ kim ihāraṇaṃ tat sākṣād dhariṃ jñāna-kalāvatīrṇam,अहं च योगेश्वरम् आत्म-तत्त्व- विदां मुनीनां परमं गुरुं वै प्रष्टुं प्रवृत्तः किम् इहारणं तत् साक्षाद् धरिं ज्ञान-कलावतीर्णम्
5,10,20,sa vai bhavā loka-nirīkṣaṇārtham avyakta-liṅgo vicaraty api svit yogeśvarāṇāṃ gatim andha-buddhiḥ kathaṃ vicakṣīta gṛhānubandhaḥ,स वै भवा लोक-निरीक्षणार्थम् अव्यक्त-लिङ्गो विचरत्य् अपि स्वित् योगेश्वराणां गतिम् अन्ध-बुद्धिः कथं विचक्षीत गृहानुबन्धः
5,10,21,dṛṣṭaḥ śramaḥ karmata ātmano vai bhartur gantur bhavataś cānumanye yathāsatodānayanādy-abhāvāt samūla iṣṭo vyavahāra-mārgaḥ,दृष्टः श्रमः कर्मत आत्मनो वै भर्तुर् गन्तुर् भवतश् चानुमन्ये यथासतोदानयनाद्य्-अभावात् समूल इष्टो व्यवहार-मार्गः
5,10,22,sthāly-agni-tāpāt payaso 'bhitāpas tat-tāpatas taṇḍula-garbha-randhiḥ dehendriyāsvāśaya-sannikarṣāt tat-saṃsṛtiḥ puruṣasyānurodhāt,स्थाल्य्-अग्नि-तापात् पयसो ऽभितापस् तत्-तापतस् तण्डुल-गर्भ-रन्धिः देहेन्द्रियास्वाशय-सन्निकर्षात् तत्-संसृतिः पुरुषस्यानुरोधात्
5,10,23,śāstābhigoptā nṛpatiḥ prajānāṃ yaḥ kiṅkaro vai na pinaṣṭi piṣṭam sva-dharmam ārādhanam acyutasya yad īhamāno vijahāty aghaugham,शास्ताभिगोप्ता नृपतिः प्रजानां यः किङ्करो वै न पिनष्टि पिष्टम् स्व-धर्मम् आराधनम् अच्युतस्य यद् ईहमानो विजहात्य् अघौघम्
5,10,24,tan me bhavān nara-devābhimāna- madena tucchīkṛta-sattamasya kṛṣīṣṭa maitrī-dṛśam ārta-bandho yathā tare sad-avadhyānam aṃhaḥ,तन् मे भवान् नर-देवाभिमान- मदेन तुच्छीकृत-सत्तमस्य कृषीष्ट मैत्री-दृशम् आर्त-बन्धो यथा तरे सद्-अवध्यानम् अंहः
5,10,25,na vikriyā viśva-suhṛt-sakhasya sāmyena vītābhimates tavāpi mahad-vimānāt sva-kṛtād dhi mādṛṅ naṅkṣyaty adūrād api śūlapāṇiḥ,न विक्रिया विश्व-सुहृत्-सखस्य साम्येन वीताभिमतेस् तवापि महद्-विमानात् स्व-कृताद् धि मादृङ् नङ्क्ष्यत्य् अदूराद् अपि शूलपाणिः
5,11,1,bhp_05.11.001 brāhmaṇa uvāca akovidaḥ kovida-vāda-vādān vadasy atho nāti-vidāṃ variṣṭhaḥ na sūrayo hi vyavahāram enaṃ tattvāvamarśena sahāmananti,भ्प्_०५.११.००१ ब्राह्मण उवाच अकोविदः कोविद-वाद-वादान् वदस्य् अथो नाति-विदां वरिष्ठः न सूरयो हि व्यवहारम् एनं तत्त्वावमर्शेन सहामनन्ति
5,11,2,tathaiva rājann uru-gārhamedha- vitāna-vidyoru-vijṛmbhiteṣu na veda-vādeṣu hi tattva-vādaḥ prāyeṇa śuddho nu cakāsti sādhuḥ,तथैव राजन्न् उरु-गार्हमेध- वितान-विद्योरु-विजृम्भितेषु न वेद-वादेषु हि तत्त्व-वादः प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साधुः
5,11,3,na tasya tattva-grahaṇāya sākṣād varīyasīr api vācaḥ samāsan svapne niruktyā gṛhamedhi-saukhyaṃ na yasya heyānumitaṃ svayaṃ syāt,न तस्य तत्त्व-ग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीर् अपि वाचः समासन् स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधि-सौख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात्
5,11,4,yāvan mano rajasā pūruṣasya sattvena vā tamasā vānuruddham cetobhir ākūtibhir ātanoti niraṅkuśaṃ kuśalaṃ cetaraṃ vā,यावन् मनो रजसा पूरुषस्य सत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धम् चेतोभिर् आकूतिभिर् आतनोति निरङ्कुशं कुशलं चेतरं वा
5,11,5,sa vāsanātmā viṣayoparakto guṇa-pravāho vikṛtaḥ ṣoḍaśātmā bibhrat pṛthaṅ-nāmabhi rūpa-bhedam antar-bahiṣṭvaṃ ca purais tanoti,स वासनात्मा विषयोपरक्तो गुण-प्रवाहो विकृतः षोडशात्मा बिभ्रत् पृथङ्-नामभि रूप-भेदम् अन्तर्-बहिष्ट्वं च पुरैस् तनोति
5,11,6,duḥkhaṃ sukhaṃ vyatiriktaṃ ca tīvraṃ kālopapannaṃ phalam āvyanakti āliṅgya māyā-racitāntarātmā sva-dehinaṃ saṃsṛti-cakra-kūṭaḥ,दुःखं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रं कालोपपन्नं फलम् आव्यनक्ति आलिङ्ग्य माया-रचितान्तरात्मा स्व-देहिनं संसृति-चक्र-कूटः
5,11,7,tāvān ayaṃ vyavahāraḥ sadāviḥ kṣetrajña-sākṣyo bhavati sthūla-sūkṣmaḥ tasmān mano liṅgam ado vadanti guṇāguṇatvasya parāvarasya,तावान् अयं व्यवहारः सदाविः क्षेत्रज्ञ-साक्ष्यो भवति स्थूल-सूक्ष्मः तस्मान् मनो लिङ्गम् अदो वदन्ति गुणागुणत्वस्य परावरस्य
5,11,8,guṇānuraktaṃ vyasanāya jantoḥ kṣemāya nairguṇyam atho manaḥ syāt yathā pradīpo ghṛta-vartim aśnan śikhāḥ sadhūmā bhajati hy anyadā svam padaṃ tathā guṇa-karmānubaddhaṃ vṛttīr manaḥ śrayate 'nyatra tattvam,गुणानुरक्तं व्यसनाय जन्तोः क्षेमाय नैर्गुण्यम् अथो मनः स्यात् यथा प्रदीपो घृत-वर्तिम् अश्नन् शिखाः सधूमा भजति ह्य् अन्यदा स्वम् पदं तथा गुण-कर्मानुबद्धं वृत्तीर् मनः श्रयते ऽन्यत्र तत्त्वम्
5,11,9,ekādaśāsan manaso hi vṛttaya ākūtayaḥ pañca dhiyo 'bhimānaḥ mātrāṇi karmāṇi puraṃ ca tāsāṃ vadanti haikādaśa vīra bhūmīḥ,एकादशासन् मनसो हि वृत्तय आकूतयः पञ्च धियो ऽभिमानः मात्राणि कर्माणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादश वीर भूमीः
5,11,10,gandhākṛti-sparśa-rasa-śravāṃsi visarga-raty-arty-abhijalpa-śilpāḥ ekādaśaṃ svīkaraṇaṃ mameti śayyām ahaṃ dvādaśam eka āhuḥ,गन्धाकृति-स्पर्श-रस-श्रवांसि विसर्ग-रत्य्-अर्त्य्-अभिजल्प-शिल्पाः एकादशं स्वीकरणं ममेति शय्याम् अहं द्वादशम् एक आहुः
5,11,11,dravya-svabhāvāśaya-karma-kālair ekādaśāmī manaso vikārāḥ sahasraśaḥ śataśaḥ koṭiśaś ca kṣetrajñato na mitho na svataḥ syuḥ,द्रव्य-स्वभावाशय-कर्म-कालैर् एकादशामी मनसो विकाराः सहस्रशः शतशः कोटिशश् च क्षेत्रज्ञतो न मिथो न स्वतः स्युः
5,11,12,kṣetrajña etā manaso vibhūtīr jīvasya māyā-racitasya nityāḥ āvirhitāḥ kvāpi tirohitāś ca śuddho vicaṣṭe hy aviśuddha-kartuḥ,क्षेत्रज्ञ एता मनसो विभूतीर् जीवस्य माया-रचितस्य नित्याः आविर्हिताः क्वापि तिरोहिताश् च शुद्धो विचष्टे ह्य् अविशुद्ध-कर्तुः
5,11,13,kṣetrajña ātmā puruṣaḥ purāṇaḥ sākṣāt svayaṃ jyotir ajaḥ pareśaḥ nārāyaṇo bhagavān vāsudevaḥ sva-māyayātmany avadhīyamānaḥ,क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणः साक्षात् स्वयं ज्योतिर् अजः परेशः नारायणो भगवान् वासुदेवः स्व-माययात्मन्य् अवधीयमानः
5,11,14,yathānilaḥ sthāvara-jaṅgamānām ātma-svarūpeṇa niviṣṭa īśet evaṃ paro bhagavān vāsudevaḥ kṣetrajña ātmedam anupraviṣṭaḥ,यथानिलः स्थावर-जङ्गमानाम् आत्म-स्वरूपेण निविष्ट ईशेत् एवं परो भगवान् वासुदेवः क्षेत्रज्ञ आत्मेदम् अनुप्रविष्टः
5,11,15,na yāvad etāṃ tanu-bhṛn narendra vidhūya māyāṃ vayunodayena vimukta-saṅgo jita-ṣaṭ-sapatno vedātma-tattvaṃ bhramatīha tāvat,न यावद् एतां तनु-भृन् नरेन्द्र विधूय मायां वयुनोदयेन विमुक्त-सङ्गो जित-षट्-सपत्नो वेदात्म-तत्त्वं भ्रमतीह तावत्
5,11,16,na yāvad etan mana ātma-liṅgaṃ saṃsāra-tāpāvapanaṃ janasya yac choka-mohāmaya-rāga-lobha- vairānubandhaṃ mamatāṃ vidhatte,न यावद् एतन् मन आत्म-लिङ्गं संसार-तापावपनं जनस्य यच् छोक-मोहामय-राग-लोभ- वैरानुबन्धं ममतां विधत्ते
5,11,17,bhrātṛvyam enaṃ tad adabhra-vīryam upekṣayādhyedhitam apramattaḥ guror hareś caraṇopāsanāstro jahi vyalīkaṃ svayam ātma-moṣam,भ्रातृव्यम् एनं तद् अदभ्र-वीर्यम् उपेक्षयाध्येधितम् अप्रमत्तः गुरोर् हरेश् चरणोपासनास्त्रो जहि व्यलीकं स्वयम् आत्म-मोषम्
5,12,1,bhp_05.12.001 rahūgaṇa uvāca namo namaḥ kāraṇa-vigrahāya svarūpa-tucchīkṛta-vigrahāya namo 'vadhūta dvija-bandhu-liṅga- nigūḍha-nityānubhavāya tubhyam,भ्प्_०५.१२.००१ रहूगण उवाच नमो नमः कारण-विग्रहाय स्वरूप-तुच्छीकृत-विग्रहाय नमो ऽवधूत द्विज-बन्धु-लिङ्ग- निगूढ-नित्यानुभवाय तुभ्यम्
5,12,2,jvarāmayārtasya yathāgadaṃ sat nidāgha-dagdhasya yathā himāmbhaḥ kudeha-mānāhi-vidaṣṭa-dṛṣṭeḥ brahman vacas te 'mṛtam auṣadhaṃ me,ज्वरामयार्तस्य यथागदं सत् निदाघ-दग्धस्य यथा हिमाम्भः कुदेह-मानाहि-विदष्ट-दृष्टेः ब्रह्मन् वचस् ते ऽमृतम् औषधं मे
5,12,3,tasmād bhavantaṃ mama saṃśayārthaṃ prakṣyāmi paścād adhunā subodham adhyātma-yoga-grathitaṃ tavoktam ākhyāhi kautūhala-cetaso me,तस्माद् भवन्तं मम संशयार्थं प्रक्ष्यामि पश्चाद् अधुना सुबोधम् अध्यात्म-योग-ग्रथितं तवोक्तम् आख्याहि कौतूहल-चेतसो मे
5,12,4,yad āha yogeśvara dṛśyamānaṃ kriyā-phalaṃ sad-vyavahāra-mūlam na hy añjasā tattva-vimarśanāya bhavān amuṣmin bhramate mano me,यद् आह योगेश्वर दृश्यमानं क्रिया-फलं सद्-व्यवहार-मूलम् न ह्य् अञ्जसा तत्त्व-विमर्शनाय भवान् अमुष्मिन् भ्रमते मनो मे
5,12,5,bhp_05.12.005 brāhmaṇa uvāca ayaṃ jano nāma calan pṛthivyāṃ yaḥ pārthivaḥ pārthiva kasya hetoḥ tasyāpi cāṅghryor adhi gulpha-jaṅghā- jānūru-madhyora-śirodharāṃsāḥ,भ्प्_०५.१२.००५ ब्राह्मण उवाच अयं जनो नाम चलन् पृथिव्यां यः पार्थिवः पार्थिव कस्य हेतोः तस्यापि चाङ्घ्र्योर् अधि गुल्फ-जङ्घा- जानूरु-मध्योर-शिरोधरांसाः
5,12,6,aṃse 'dhi dārvī śibikā ca yasyāṃ sauvīra-rājety apadeśa āste yasmin bhavān rūḍha-nijābhimāno rājāsmi sindhuṣv iti durmadāndhaḥ,अंसे ऽधि दार्वी शिबिका च यस्यां सौवीर-राजेत्य् अपदेश आस्ते यस्मिन् भवान् रूढ-निजाभिमानो राजास्मि सिन्धुष्व् इति दुर्मदान्धः
5,12,7,śocyān imāṃs tvam adhikaṣṭa-dīnān viṣṭyā nigṛhṇan niranugraho 'si janasya goptāsmi vikatthamāno na śobhase vṛddha-sabhāsu dhṛṣṭaḥ,शोच्यान् इमांस् त्वम् अधिकष्ट-दीनान् विष्ट्या निगृह्णन् निरनुग्रहो ऽसि जनस्य गोप्तास्मि विकत्थमानो न शोभसे वृद्ध-सभासु धृष्टः
5,12,8,yadā kṣitāv eva carācarasya vidāma niṣṭhāṃ prabhavaṃ ca nityam tan nāmato 'nyad vyavahāra-mūlaṃ nirūpyatāṃ sat-kriyayānumeyam,यदा क्षिताव् एव चराचरस्य विदाम निष्ठां प्रभवं च नित्यम् तन् नामतो ऽन्यद् व्यवहार-मूलं निरूप्यतां सत्-क्रिययानुमेयम्
5,12,9,evaṃ niruktaṃ kṣiti-śabda-vṛttam asan nidhānāt paramāṇavo ye avidyayā manasā kalpitās te yeṣāṃ samūhena kṛto viśeṣaḥ,एवं निरुक्तं क्षिति-शब्द-वृत्तम् असन् निधानात् परमाणवो ये अविद्यया मनसा कल्पितास् ते येषां समूहेन कृतो विशेषः
5,12,10,evaṃ kṛśaṃ sthūlam aṇur bṛhad yad asac ca saj jīvam ajīvam anyat dravya-svabhāvāśaya-kāla-karma- nāmnājayāvehi kṛtaṃ dvitīyam,एवं कृशं स्थूलम् अणुर् बृहद् यद् असच् च सज् जीवम् अजीवम् अन्यत् द्रव्य-स्वभावाशय-काल-कर्म- नाम्नाजयावेहि कृतं द्वितीयम्
5,12,11,jñānaṃ viśuddhaṃ paramārtham ekam anantaraṃ tv abahir brahma satyam pratyak praśāntaṃ bhagavac-chabda-saṃjñaṃ yad vāsudevaṃ kavayo vadanti,ज्ञानं विशुद्धं परमार्थम् एकम् अनन्तरं त्व् अबहिर् ब्रह्म सत्यम् प्रत्यक् प्रशान्तं भगवच्-छब्द-संज्ञं यद् वासुदेवं कवयो वदन्ति
5,12,12,rahūgaṇaitat tapasā na yāti na cejyayā nirvapaṇād gṛhād vā na cchandasā naiva jalāgni-sūryair vinā mahat-pāda-rajo-'bhiṣekam,रहूगणैतत् तपसा न याति न चेज्यया निर्वपणाद् गृहाद् वा न च्छन्दसा नैव जलाग्नि-सूर्यैर् विना महत्-पाद-रजो-ऽभिषेकम्
5,12,13,yatrottamaśloka-guṇānuvādaḥ prastūyate grāmya-kathā-vighātaḥ niṣevyamāṇo 'nudinaṃ mumukṣor matiṃ satīṃ yacchati vāsudeve,यत्रोत्तमश्लोक-गुणानुवादः प्रस्तूयते ग्राम्य-कथा-विघातः निषेव्यमाणो ऽनुदिनं मुमुक्षोर् मतिं सतीं यच्छति वासुदेवे
5,12,14,ahaṃ purā bharato nāma rājā vimukta-dṛṣṭa-śruta-saṅga-bandhaḥ ārādhanaṃ bhagavata īhamāno mṛgo 'bhavaṃ mṛga-saṅgād dhatārthaḥ,अहं पुरा भरतो नाम राजा विमुक्त-दृष्ट-श्रुत-सङ्ग-बन्धः आराधनं भगवत ईहमानो मृगो ऽभवं मृग-सङ्गाद् धतार्थः
5,12,15,sā māṃ smṛtir mṛga-dehe 'pi vīra kṛṣṇārcana-prabhavā no jahāti atho ahaṃ jana-saṅgād asaṅgo viśaṅkamāno 'vivṛtaś carāmi,सा मां स्मृतिर् मृग-देहे ऽपि वीर कृष्णार्चन-प्रभवा नो जहाति अथो अहं जन-सङ्गाद् असङ्गो विशङ्कमानो ऽविवृतश् चरामि
5,12,16,tasmān naro 'saṅga-susaṅga-jāta- jñānāsinehaiva vivṛkṇa-mohaḥ hariṃ tad-īhā-kathana-śrutābhyāṃ labdha-smṛtir yāty atipāram adhvanaḥ,तस्मान् नरो ऽसङ्ग-सुसङ्ग-जात- ज्ञानासिनेहैव विवृक्ण-मोहः हरिं तद्-ईहा-कथन-श्रुताभ्यां लब्ध-स्मृतिर् यात्य् अतिपारम् अध्वनः
5,13,1,bhp_05.13.001 brāhmaṇa uvāca duratyaye 'dhvany ajayā niveśito rajas-tamaḥ-sattva-vibhakta-karmadṛk sa eṣa sārtho 'rtha-paraḥ paribhraman bhavāṭavīṃ yāti na śarma vindati,भ्प्_०५.१३.००१ ब्राह्मण उवाच दुरत्यये ऽध्वन्य् अजया निवेशितो रजस्-तमः-सत्त्व-विभक्त-कर्मदृक् स एष सार्थो ऽर्थ-परः परिभ्रमन् भवाटवीं याति न शर्म विन्दति
5,13,2,yasyām ime ṣaṇ nara-deva dasyavaḥ sārthaṃ vilumpanti kunāyakaṃ balāt gomāyavo yatra haranti sārthikaṃ pramattam āviśya yathoraṇaṃ vṛkāḥ,यस्याम् इमे षण् नर-देव दस्यवः सार्थं विलुम्पन्ति कुनायकं बलात् गोमायवो यत्र हरन्ति सार्थिकं प्रमत्तम् आविश्य यथोरणं वृकाः
5,13,3,prabhūta-vīrut-tṛṇa-gulma-gahvare kaṭhora-daṃśair maśakair upadrutaḥ kvacit tu gandharva-puraṃ prapaśyati kvacit kvacic cāśu-rayolmuka-graham,प्रभूत-वीरुत्-तृण-गुल्म-गह्वरे कठोर-दंशैर् मशकैर् उपद्रुतः क्वचित् तु गन्धर्व-पुरं प्रपश्यति क्वचित् क्वचिच् चाशु-रयोल्मुक-ग्रहम्
5,13,4,nivāsa-toya-draviṇātma-buddhis tatas tato dhāvati bho aṭavyām kvacic ca vātyotthita-pāṃsu-dhūmrā diśo na jānāti rajas-valākṣaḥ,निवास-तोय-द्रविणात्म-बुद्धिस् ततस् ततो धावति भो अटव्याम् क्वचिच् च वात्योत्थित-पांसु-धूम्रा दिशो न जानाति रजस्-वलाक्षः
5,13,5,adṛśya-jhillī-svana-karṇa-śūla ulūka-vāgbhir vyathitāntarātmā apuṇya-vṛkṣān śrayate kṣudhārdito marīci-toyāny abhidhāvati kvacit,अदृश्य-झिल्ली-स्वन-कर्ण-शूल उलूक-वाग्भिर् व्यथितान्तरात्मा अपुण्य-वृक्षान् श्रयते क्षुधार्दितो मरीचि-तोयान्य् अभिधावति क्वचित्
5,13,6,kvacid vitoyāḥ sarito 'bhiyāti parasparaṃ cālaṣate nirandhaḥ āsādya dāvaṃ kvacid agni-tapto nirvidyate kva ca yakṣair hṛtāsuḥ,क्वचिद् वितोयाः सरितो ऽभियाति परस्परं चालषते निरन्धः आसाद्य दावं क्वचिद् अग्नि-तप्तो निर्विद्यते क्व च यक्षैर् हृतासुः
5,13,7,śūrair hṛta-svaḥ kva ca nirviṇṇa-cetāḥ śocan vimuhyann upayāti kaśmalam kvacic ca gandharva-puraṃ praviṣṭaḥ pramodate nirvṛtavan muhūrtam,शूरैर् हृत-स्वः क्व च निर्विण्ण-चेताः शोचन् विमुह्यन्न् उपयाति कश्मलम् क्वचिच् च गन्धर्व-पुरं प्रविष्टः प्रमोदते निर्वृतवन् मुहूर्तम्
5,13,8,calan kvacit kaṇṭaka-śarkarāṅghrir nagārurukṣur vimanā ivāste pade pade 'bhyantara-vahninārditaḥ kauṭumbikaḥ krudhyati vai janāya,चलन् क्वचित् कण्टक-शर्कराङ्घ्रिर् नगारुरुक्षुर् विमना इवास्ते पदे पदे ऽभ्यन्तर-वह्निनार्दितः कौटुम्बिकः क्रुध्यति वै जनाय
5,13,9,kvacin nigīrṇo 'jagarāhinā jano nāvaiti kiñcid vipine 'paviddhaḥ daṣṭaḥ sma śete kva ca danda-śūkair andho 'ndha-kūpe patitas tamisre,क्वचिन् निगीर्णो ऽजगराहिना जनो नावैति किञ्चिद् विपिने ऽपविद्धः दष्टः स्म शेते क्व च दन्द-शूकैर् अन्धो ऽन्ध-कूपे पतितस् तमिस्रे
5,13,10,karhi sma cit kṣudra-rasān vicinvaṃs tan-makṣikābhir vyathito vimānaḥ tatrāti-kṛcchrāt pratilabdhamāno balād vilumpanty atha taṃ tato 'nye,कर्हि स्म चित् क्षुद्र-रसान् विचिन्वंस् तन्-मक्षिकाभिर् व्यथितो विमानः तत्राति-कृच्छ्रात् प्रतिलब्धमानो बलाद् विलुम्पन्त्य् अथ तं ततो ऽन्ये
5,13,11,kvacic ca śītātapa-vāta-varṣa- pratikriyāṃ kartum anīśa āste kvacin mitho vipaṇan yac ca kiñcid vidveṣam ṛcchaty uta vitta-śāṭhyāt,क्वचिच् च शीतातप-वात-वर्ष- प्रतिक्रियां कर्तुम् अनीश आस्ते क्वचिन् मिथो विपणन् यच् च किञ्चिद् विद्वेषम् ऋच्छत्य् उत वित्त-शाठ्यात्
5,13,12,kvacit kvacit kṣīṇa-dhanas tu tasmin śayyāsana-sthāna-vihāra-hīnaḥ yācan parād apratilabdha-kāmaḥ pārakya-dṛṣṭir labhate 'vamānam,क्वचित् क्वचित् क्षीण-धनस् तु तस्मिन् शय्यासन-स्थान-विहार-हीनः याचन् पराद् अप्रतिलब्ध-कामः पारक्य-दृष्टिर् लभते ऽवमानम्
5,13,13,anyonya-vitta-vyatiṣaṅga-vṛddha- vairānubandho vivahan mithaś ca adhvany amuṣminn uru-kṛcchra-vitta- bādhopasargair viharan vipannaḥ,अन्योन्य-वित्त-व्यतिषङ्ग-वृद्ध- वैरानुबन्धो विवहन् मिथश् च अध्वन्य् अमुष्मिन्न् उरु-कृच्छ्र-वित्त- बाधोपसर्गैर् विहरन् विपन्नः
5,13,14,tāṃs tān vipannān sa hi tatra tatra vihāya jātaṃ parigṛhya sārthaḥ āvartate 'dyāpi na kaścid atra vīrādhvanaḥ pāram upaiti yogam,तांस् तान् विपन्नान् स हि तत्र तत्र विहाय जातं परिगृह्य सार्थः आवर्तते ऽद्यापि न कश्चिद् अत्र वीराध्वनः पारम् उपैति योगम्
5,13,15,manasvino nirjita-dig-gajendrā mameti sarve bhuvi baddha-vairāḥ mṛdhe śayīran na tu tad vrajanti yan nyasta-daṇḍo gata-vairo 'bhiyāti,मनस्विनो निर्जित-दिग्-गजेन्द्रा ममेति सर्वे भुवि बद्ध-वैराः मृधे शयीरन् न तु तद् व्रजन्ति यन् न्यस्त-दण्डो गत-वैरो ऽभियाति
5,13,16,prasajjati kvāpi latā-bhujāśrayas tad-āśrayāvyakta-pada-dvija-spṛhaḥ kvacit kadācid dhari-cakratas trasan sakhyaṃ vidhatte baka-kaṅka-gṛdhraiḥ,प्रसज्जति क्वापि लता-भुजाश्रयस् तद्-आश्रयाव्यक्त-पद-द्विज-स्पृहः क्वचित् कदाचिद् धरि-चक्रतस् त्रसन् सख्यं विधत्ते बक-कङ्क-गृध्रैः
5,13,17,tair vañcito haṃsa-kulaṃ samāviśann arocayan śīlam upaiti vānarān taj-jāti-rāsena sunirvṛtendriyaḥ parasparodvīkṣaṇa-vismṛtāvadhiḥ,तैर् वञ्चितो हंस-कुलं समाविशन्न् अरोचयन् शीलम् उपैति वानरान् तज्-जाति-रासेन सुनिर्वृतेन्द्रियः परस्परोद्वीक्षण-विस्मृतावधिः
5,13,18,drumeṣu raṃsyan suta-dāra-vatsalo vyavāya-dīno vivaśaḥ sva-bandhane kvacit pramādād giri-kandare patan vallīṃ gṛhītvā gaja-bhīta āsthitaḥ,द्रुमेषु रंस्यन् सुत-दार-वत्सलो व्यवाय-दीनो विवशः स्व-बन्धने क्वचित् प्रमादाद् गिरि-कन्दरे पतन् वल्लीं गृहीत्वा गज-भीत आस्थितः
5,13,19,ataḥ kathañcit sa vimukta āpadaḥ punaś ca sārthaṃ praviśaty arindama adhvany amuṣminn ajayā niveśito bhramañ jano 'dyāpi na veda kaścana,अतः कथञ्चित् स विमुक्त आपदः पुनश् च सार्थं प्रविशत्य् अरिन्दम अध्वन्य् अमुष्मिन्न् अजया निवेशितो भ्रमञ् जनो ऽद्यापि न वेद कश्चन
5,13,20,rahūgaṇa tvam api hy adhvano 'sya sannyasta-daṇḍaḥ kṛta-bhūta-maitraḥ asaj-jitātmā hari-sevayā śitaṃ jñānāsim ādāya tarāti-pāram,रहूगण त्वम् अपि ह्य् अध्वनो ऽस्य सन्न्यस्त-दण्डः कृत-भूत-मैत्रः असज्-जितात्मा हरि-सेवया शितं ज्ञानासिम् आदाय तराति-पारम्
5,13,21,bhp_05.13.021 rājovāca aho nṛ-janmākhila-janma-śobhanaṃ kiṃ janmabhis tv aparair apy amuṣmin na yad dhṛṣīkeśa-yaśaḥ-kṛtātmanāṃ mahātmanāṃ vaḥ pracuraḥ samāgamaḥ,भ्प्_०५.१३.०२१ राजोवाच अहो नृ-जन्माखिल-जन्म-शोभनं किं जन्मभिस् त्व् अपरैर् अप्य् अमुष्मिन् न यद् धृषीकेश-यशः-कृतात्मनां महात्मनां वः प्रचुरः समागमः
5,13,22,na hy adbhutaṃ tvac-caraṇābja-reṇubhir hatāṃhaso bhaktir adhokṣaje 'malā mauhūrtikād yasya samāgamāc ca me dustarka-mūlo 'pahato 'vivekaḥ,न ह्य् अद्भुतं त्वच्-चरणाब्ज-रेणुभिर् हतांहसो भक्तिर् अधोक्षजे ऽमला मौहूर्तिकाद् यस्य समागमाच् च मे दुस्तर्क-मूलो ऽपहतो ऽविवेकः
5,13,23,namo mahadbhyo 'stu namaḥ śiśubhyo namo yuvabhyo nama āvaṭubhyaḥ ye brāhmaṇā gām avadhūta-liṅgāś caranti tebhyaḥ śivam astu rājñām,नमो महद्भ्यो ऽस्तु नमः शिशुभ्यो नमो युवभ्यो नम आवटुभ्यः ये ब्राह्मणा गाम् अवधूत-लिङ्गाश् चरन्ति तेभ्यः शिवम् अस्तु राज्ञाम्
5,13,24,bhp_05.13.024 śrī-śuka uvāca ity evam uttarā-mātaḥ sa vai brahmarṣi-sutaḥ sindhu-pataya ātma-satattvaṃ vigaṇayataḥ parānubhāvaḥ parama-kāruṇikatayopadiśya rahūgaṇena sakaruṇam abhivandita-caraṇa āpūrṇārṇava iva nibhṛta-karaṇormy-āśayo dharaṇim imāṃ vicacāra,भ्प्_०५.१३.०२४ श्री-शुक उवाच इत्य् एवम् उत्तरा-मातः स वै ब्रह्मर्षि-सुतः सिन्धु-पतय आत्म-सतत्त्वं विगणयतः परानुभावः परम-कारुणिकतयोपदिश्य रहूगणेन सकरुणम् अभिवन्दित-चरण आपूर्णार्णव इव निभृत-करणोर्म्य्-आशयो धरणिम् इमां विचचार
5,13,25,_ sauvīra-patir api sujana-samavagata-paramātma-satattva ātmany avidyādhyāropitāṃ ca dehātma-matiṃ visasarja evaṃ hi nṛpa bhagavad-āśritāśritānubhāvaḥ,_ सौवीर-पतिर् अपि सुजन-समवगत-परमात्म-सतत्त्व आत्मन्य् अविद्याध्यारोपितां च देहात्म-मतिं विससर्ज एवं हि नृप भगवद्-आश्रिताश्रितानुभावः
5,13,26,_ bhp_05.13.026 rājovāca yo ha vā iha bahu-vidā mahā-bhāgavata tvayābhihitaḥ parokṣeṇa vacasā jīva-loka-bhavādhvā sa hy ārya-manīṣayā kalpita-viṣayonāñjasāvyutpanna-loka-samadhigamaḥ atha tad evaitad duravagamaṃ samavetānukalpena nirdiśyatām iti,_ भ्प्_०५.१३.०२६ राजोवाच यो ह वा इह बहु-विदा महा-भागवत त्वयाभिहितः परोक्षेण वचसा जीव-लोक-भवाध्वा स ह्य् आर्य-मनीषया कल्पित-विषयोनाञ्जसाव्युत्पन्न-लोक-समधिगमः अथ तद् एवैतद् दुरवगमं समवेतानुकल्पेन निर्दिश्यताम् इति
5,14,1,_ bhp_05.14.001 sa hovāca sa eṣa dehātma-mānināṃ sattvādi-guṇa-viśeṣa-vikalpita-kuśalāku-śala-samavahāra-vinirmita-vividha-dehāvalibhir viyoga-saṃyogādy-anādi-saṃsārānubhavasya dvāra-bhūtena ṣaḍ-indriya-vargeṇa tasmin durgādhvavad asugame 'dhvany āpatita īśvarasya bhagavato viṣṇor vaśa-vartinyā māyayā jīva-loko 'yaṃ yathā vaṇik-sārtho 'rtha-paraḥ sva-deha-niṣpādita-karmānubhavaḥ śmaśānavad aśivatamāyāṃ saṃsārāṭavyāṃ gato nādyāpi viphala-bahu-pratiyogehas tat-tāpopaśamanīṃ hari-guru-caraṇāravinda-madhukarānupadavīm avarundhe,_ भ्प्_०५.१४.००१ स होवाच स एष देहात्म-मानिनां सत्त्वादि-गुण-विशेष-विकल्पित-कुशलाकु-शल-समवहार-विनिर्मित-विविध-देहावलिभिर् वियोग-संयोगाद्य्-अनादि-संसारानुभवस्य द्वार-भूतेन षड्-इन्द्रिय-वर्गेण तस्मिन् दुर्गाध्ववद् असुगमे ऽध्वन्य् आपतित ईश्वरस्य भगवतो विष्णोर् वश-वर्तिन्या मायया जीव-लोको ऽयं यथा वणिक्-सार्थो ऽर्थ-परः स्व-देह-निष्पादित-कर्मानुभवः श्मशानवद् अशिवतमायां संसाराटव्यां गतो नाद्यापि विफल-बहु-प्रतियोगेहस् तत्-तापोपशमनीं हरि-गुरु-चरणारविन्द-मधुकरानुपदवीम् अवरुन्धे
5,14,2,_ yasyām u ha vā ete ṣaḍ-indriya-nāmānaḥ karmaṇā dasyava eva te tad yathā puruṣasya dhanaṃ yat kiñcid dharmaupayikaṃ bahu-kṛcchrādhigataṃ sākṣāt parama-puruṣārādhana-lakṣaṇo yo 'sau dharmas taṃ tu sāmparāya udāharanti tad-dharmyaṃ dhanaṃ darśana-sparśana-śravaṇāsvādanāvaghrāṇa-saṅkalpa-vyavasāya-gṛha-grāmyopabhogena kunāthasyājitātmano yathā sārthasya vilum-panti,_ यस्याम् उ ह वा एते षड्-इन्द्रिय-नामानः कर्मणा दस्यव एव ते तद् यथा पुरुषस्य धनं यत् किञ्चिद् धर्मौपयिकं बहु-कृच्छ्राधिगतं साक्षात् परम-पुरुषाराधन-लक्षणो यो ऽसौ धर्मस् तं तु साम्पराय उदाहरन्ति तद्-धर्म्यं धनं दर्शन-स्पर्शन-श्रवणास्वादनावघ्राण-सङ्कल्प-व्यवसाय-गृह-ग्राम्योपभोगेन कुनाथस्याजितात्मनो यथा सार्थस्य विलुम्-पन्ति
5,14,3,_ atha ca yatra kauṭumbikā dārāpatyādayo nāmnā karmaṇā vṛka-sṛgālā evānicchato 'pi kadaryasya kuṭumbina uraṇakavat saṃrakṣyamāṇaṃ miṣato 'pi haranti,_ अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयो नाम्ना कर्मणा वृक-सृगाला एवानिच्छतो ऽपि कदर्यस्य कुटुम्बिन उरणकवत् संरक्ष्यमाणं मिषतो ऽपि हरन्ति
5,14,4,_ yathā hy anuvatsaraṃ kṛṣyamāṇam apy adagdha-bījaṃ kṣetraṃ punar evāvapana-kāle gulma-tṛṇa-vīrudbhir gahvaram iva bhavaty evam eva gṛhāśramaḥ karma-kṣetraṃ yasmin na hi karmāṇy utsīdanti yad ayaṃ kāma-karaṇḍa eṣa āvasathaḥ,_ यथा ह्य् अनुवत्सरं कृष्यमाणम् अप्य् अदग्ध-बीजं क्षेत्रं पुनर् एवावपन-काले गुल्म-तृण-वीरुद्भिर् गह्वरम् इव भवत्य् एवम् एव गृहाश्रमः कर्म-क्षेत्रं यस्मिन् न हि कर्माण्य् उत्सीदन्ति यद् अयं काम-करण्ड एष आवसथः
5,14,5,_ tatra gato daṃśa-maśaka-samāpasadair manujaiḥ śalabha-śakunta-taskara-mūṣakādibhir uparudhyamāna-bahiḥ-prāṇaḥ kvacit parivartamāno 'sminn adhvany avidyā-kāma-karmabhir uparakta-manasānupapannārthaṃ nara-lokaṃ gandharva-nagaram upapannam iti mithyā-dṛṣṭir anupaśyati,_ तत्र गतो दंश-मशक-समापसदैर् मनुजैः शलभ-शकुन्त-तस्कर-मूषकादिभिर् उपरुध्यमान-बहिः-प्राणः क्वचित् परिवर्तमानो ऽस्मिन्न् अध्वन्य् अविद्या-काम-कर्मभिर् उपरक्त-मनसानुपपन्नार्थं नर-लोकं गन्धर्व-नगरम् उपपन्नम् इति मिथ्या-दृष्टिर् अनुपश्यति
5,14,6,_ tatra ca kvacid ātapodaka-nibhān viṣayān upadhāvati pāna-bhojana-vyavāyādi-vyasana-lolupaḥ,_ तत्र च क्वचिद् आतपोदक-निभान् विषयान् उपधावति पान-भोजन-व्यवायादि-व्यसन-लोलुपः
5,14,7,_ kvacic cāśeṣa-doṣa-niṣadanaṃ purīṣa-viśeṣaṃ tad-varṇa-guṇa-nirmita-matiḥ suvarṇam upāditsaty agni-kāma-kātara ivolmuka-piśācam,_ क्वचिच् चाशेष-दोष-निषदनं पुरीष-विशेषं तद्-वर्ण-गुण-निर्मित-मतिः सुवर्णम् उपादित्सत्य् अग्नि-काम-कातर इवोल्मुक-पिशाचम्
5,14,8,_ atha kadācin nivāsa-pānīya-draviṇādy-anekātmopajīvanābhiniveśa etasyāṃ saṃsārāṭavyām itas tataḥ paridhāvati,_ अथ कदाचिन् निवास-पानीय-द्रविणाद्य्-अनेकात्मोपजीवनाभिनिवेश एतस्यां संसाराटव्याम् इतस् ततः परिधावति
5,14,9,_ kvacic ca vātyaupamyayā pramadayāroham āropitas tat-kāla-rajasā rajanī-bhūta ivāsādhu-maryādo rajas-valākṣo 'pi dig-devatā atirajas-vala-matir na vijānāti,_ क्वचिच् च वात्यौपम्यया प्रमदयारोहम् आरोपितस् तत्-काल-रजसा रजनी-भूत इवासाधु-मर्यादो रजस्-वलाक्षो ऽपि दिग्-देवता अतिरजस्-वल-मतिर् न विजानाति
5,14,10,_ kvacit sakṛd avagata-viṣaya-vaitathyaḥ svayaṃ parābhidhyānena vibhraṃśita-smṛtis tayaiva marīci-toya-prāyāṃs tān evābhidhāvati,_ क्वचित् सकृद् अवगत-विषय-वैतथ्यः स्वयं पराभिध्यानेन विभ्रंशित-स्मृतिस् तयैव मरीचि-तोय-प्रायांस् तान् एवाभिधावति
5,14,11,_ kvacid ulūka-jhillī-svanavad ati-paruṣa-rabhasāṭopaṃ pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā ripu-rāja-kula-nirbhartsitenāti-vyathita-karṇa-mūla-hṛdayaḥ,_ क्वचिद् उलूक-झिल्ली-स्वनवद् अति-परुष-रभसाटोपं प्रत्यक्षं परोक्षं वा रिपु-राज-कुल-निर्भर्त्सितेनाति-व्यथित-कर्ण-मूल-हृदयः
5,14,12,_ sa yadā dugdha-pūrva-sukṛtas tadā kāraskara-kākatuṇḍādy-apuṇya-druma-latā-viṣoda-pānavad ubhayārtha-śūnya-draviṇān jīvan-mṛtān svayaṃ jīvan-mriyamāṇa upadhāvati,_ स यदा दुग्ध-पूर्व-सुकृतस् तदा कारस्कर-काकतुण्डाद्य्-अपुण्य-द्रुम-लता-विषोद-पानवद् उभयार्थ-शून्य-द्रविणान् जीवन्-मृतान् स्वयं जीवन्-म्रियमाण उपधावति
5,14,13,_ ekadāsat-prasaṅgān nikṛta-matir vyudaka-srotaḥ-skhalanavad ubhayato 'pi duḥkhadaṃ pākhaṇḍam abhiyāti,_ एकदासत्-प्रसङ्गान् निकृत-मतिर् व्युदक-स्रोतः-स्खलनवद् उभयतो ऽपि दुःखदं पाखण्डम् अभियाति
5,14,14,_ yadā tu para-bādhayāndha ātmane nopanamati tadā hi pitṛ-putra-barhiṣmataḥ pitṛ-putrān vā sa khalu bhakṣayati,_ यदा तु पर-बाधयान्ध आत्मने नोपनमति तदा हि पितृ-पुत्र-बर्हिष्मतः पितृ-पुत्रान् वा स खलु भक्षयति
5,14,15,_ kvacid āsādya gṛhaṃ dāvavat priyārtha-vidhuram asukhodarkaṃ śokāgninā dahyamāno bhṛśaṃ nirvedam upagacchati,_ क्वचिद् आसाद्य गृहं दाववत् प्रियार्थ-विधुरम् असुखोदर्कं शोकाग्निना दह्यमानो भृशं निर्वेदम् उपगच्छति
5,14,16,_ kvacit kāla-viṣa-mita-rāja-kula-rakṣasāpahṛta-priyatama-dhanāsuḥ pramṛtaka iva vigata-jīva-lakṣaṇa āste,_ क्वचित् काल-विष-मित-राज-कुल-रक्षसापहृत-प्रियतम-धनासुः प्रमृतक इव विगत-जीव-लक्षण आस्ते
5,14,17,_ kadācin manorathopagata-pitṛ-pitāmahādy asat sad iti svapna-nirvṛti-lakṣaṇam anubhavati,_ कदाचिन् मनोरथोपगत-पितृ-पितामहाद्य् असत् सद् इति स्वप्न-निर्वृति-लक्षणम् अनुभवति
5,14,18,_ kvacid gṛhāśrama-karma-codanāti-bhara-girim ārurukṣamāṇo loka-vyasana-karṣita-manāḥ kaṇṭaka-śarkarā-kṣetraṃ praviśann iva sīdati,_ क्वचिद् गृहाश्रम-कर्म-चोदनाति-भर-गिरिम् आरुरुक्षमाणो लोक-व्यसन-कर्षित-मनाः कण्टक-शर्करा-क्षेत्रं प्रविशन्न् इव सीदति
5,14,19,_ kvacic ca duḥsahena kāyābhyantara-vahninā gṛhīta-sāraḥ sva-kuṭumbāya krudhyati,_ क्वचिच् च दुःसहेन कायाभ्यन्तर-वह्निना गृहीत-सारः स्व-कुटुम्बाय क्रुध्यति
5,14,20,_ sa eva punar nidrājagara-gṛhīto 'ndhe tamasi magnaḥ śūnyāraṇya iva śete nānyat-kiñcana veda śava ivāpaviddhaḥ,_ स एव पुनर् निद्राजगर-गृहीतो ऽन्धे तमसि मग्नः शून्यारण्य इव शेते नान्यत्-किञ्चन वेद शव इवापविद्धः
5,14,21,_ kadācid bhagna-māna-daṃṣṭro durjana-danda-śūkair alabdha-nidrā-kṣaṇo vyathita-hṛdayenānukṣīyamāṇa-vijñāno 'ndha-kūpe 'ndhavat patati,_ कदाचिद् भग्न-मान-दंष्ट्रो दुर्जन-दन्द-शूकैर् अलब्ध-निद्रा-क्षणो व्यथित-हृदयेनानुक्षीयमाण-विज्ञानो ऽन्ध-कूपे ऽन्धवत् पतति
5,14,22,_ karhi sma cit kāma-madhu-lavān vicinvan yadā para-dāra-para-drav-yāṇy avarundhāno rājñā svāmibhir vā nihataḥ pataty apāre niraye,_ कर्हि स्म चित् काम-मधु-लवान् विचिन्वन् यदा पर-दार-पर-द्रव्-याण्य् अवरुन्धानो राज्ञा स्वामिभिर् वा निहतः पतत्य् अपारे निरये
5,14,23,_ atha ca tasmād ubhayathāpi hi karmāsminn ātmanaḥ saṃsārāvapanam udāharanti,_ अथ च तस्माद् उभयथापि हि कर्मास्मिन्न् आत्मनः संसारावपनम् उदाहरन्ति
5,14,24,_ muktas tato yadi bandhād devadatta upācchinatti tasmād api viṣṇumitra ity anavasthitiḥ,_ मुक्तस् ततो यदि बन्धाद् देवदत्त उपाच्छिनत्ति तस्माद् अपि विष्णुमित्र इत्य् अनवस्थितिः
5,14,25,_ kvacic ca śīta-vātādy-anekādhidaivika-bhautikātmīyānāṃ daśānāṃ pratinivāraṇe 'kalpo duranta-cintayā viṣaṇṇa āste,_ क्वचिच् च शीत-वाताद्य्-अनेकाधिदैविक-भौतिकात्मीयानां दशानां प्रतिनिवारणे ऽकल्पो दुरन्त-चिन्तया विषण्ण आस्ते
5,14,26,_ kvacin mitho vyavaharan yat kiñcid dhanam anyebhyo vā kākiṇikā-mātram apy apaharan yat kiñcid vā vidveṣam eti vitta-śāṭhyāt,_ क्वचिन् मिथो व्यवहरन् यत् किञ्चिद् धनम् अन्येभ्यो वा काकिणिका-मात्रम् अप्य् अपहरन् यत् किञ्चिद् वा विद्वेषम् एति वित्त-शाठ्यात्
5,14,27,_ adhvany amuṣminn ima upasargās tathā sukha-duḥkha-rāga-dveṣa-bhayābhimāna-pramādonmāda-śoka-moha-lobha-mātsaryerṣyāva-māna-kṣut-pipāsādhi-vyādhi-janma-jarā-maraṇādayaḥ,_ अध्वन्य् अमुष्मिन्न् इम उपसर्गास् तथा सुख-दुःख-राग-द्वेष-भयाभिमान-प्रमादोन्माद-शोक-मोह-लोभ-मात्सर्येर्ष्याव-मान-क्षुत्-पिपासाधि-व्याधि-जन्म-जरा-मरणादयः
5,14,28,_ kvāpi deva-māyayā striyā bhuja-latopagūḍhaḥ praskanna-viveka-vijñāno yad-vihāra-gṛhārambhākula-hṛdayas tad-āśrayāvasakta-suta-duhitṛ-kalatra-bhāṣitāvaloka-viceṣṭitāpahṛta-hṛdaya ātmānam ajitātmāpāre 'ndhe tamasi prahiṇoti,_ क्वापि देव-मायया स्त्रिया भुज-लतोपगूढः प्रस्कन्न-विवेक-विज्ञानो यद्-विहार-गृहारम्भाकुल-हृदयस् तद्-आश्रयावसक्त-सुत-दुहितृ-कलत्र-भाषितावलोक-विचेष्टितापहृत-हृदय आत्मानम् अजितात्मापारे ऽन्धे तमसि प्रहिणोति
5,14,29,_ kadācid īśvarasya bhagavato viṣṇoś cakrāt paramāṇv-ādi-dvi-parārdhāpavarga-kālopalakṣaṇāt parivartitena vayasā raṃhasā harata ābrahma-tṛṇa-stambādīnāṃ bhūtānām animiṣato miṣatāṃ vitrasta-hṛdayas tam eveśvaraṃ kāla-cakra-nijāyudhaṃ sākṣād bhagavantaṃ yajña-puruṣam anādṛtya pākhaṇḍa-devatāḥ kaṅka-gṛdhra-baka-vaṭa-prāyā ārya-samaya-parihṛtāḥ sāṅketyenābhidhatte,_ कदाचिद् ईश्वरस्य भगवतो विष्णोश् चक्रात् परमाण्व्-आदि-द्वि-परार्धापवर्ग-कालोपलक्षणात् परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरत आब्रह्म-तृण-स्तम्बादीनां भूतानाम् अनिमिषतो मिषतां वित्रस्त-हृदयस् तम् एवेश्वरं काल-चक्र-निजायुधं साक्षाद् भगवन्तं यज्ञ-पुरुषम् अनादृत्य पाखण्ड-देवताः कङ्क-गृध्र-बक-वट-प्राया आर्य-समय-परिहृताः साङ्केत्येनाभिधत्ते
5,14,30,_ yadā pākhaṇḍibhir ātma-vañcitais tair uru vañcito brahma-kulaṃ samāvasaṃs teṣāṃ śīlam upanayanādi-śrauta-smārta-karmānuṣṭhā-nena bhagavato yajña-puruṣasyārādhanam eva tad arocayan śūdra-kulaṃ bhajate nigamācāre 'śuddhito yasya mithunī-bhāvaḥ kuṭumba-bharaṇaṃ yathā vānara-jāteḥ,_ यदा पाखण्डिभिर् आत्म-वञ्चितैस् तैर् उरु वञ्चितो ब्रह्म-कुलं समावसंस् तेषां शीलम् उपनयनादि-श्रौत-स्मार्त-कर्मानुष्ठा-नेन भगवतो यज्ञ-पुरुषस्याराधनम् एव तद् अरोचयन् शूद्र-कुलं भजते निगमाचारे ऽशुद्धितो यस्य मिथुनी-भावः कुटुम्ब-भरणं यथा वानर-जातेः
5,14,31,_ tatrāpi niravarodhaḥ svaireṇa viharann ati-kṛpaṇa-buddhir anyonya-mukha-nirīkṣaṇādinā grāmya-karmaṇaiva vismṛta-kālāvadhiḥ,_ तत्रापि निरवरोधः स्वैरेण विहरन्न् अति-कृपण-बुद्धिर् अन्योन्य-मुख-निरीक्षणादिना ग्राम्य-कर्मणैव विस्मृत-कालावधिः
5,14,32,_ kvacid drumavad aihikārtheṣu gṛheṣu raṃsyan yathā vānaraḥ suta-dāra-vatsalo vyavāya-kṣaṇaḥ,_ क्वचिद् द्रुमवद् ऐहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानरः सुत-दार-वत्सलो व्यवाय-क्षणः
5,14,33,_ evam adhvany avarundhāno mṛtyu-gaja-bhayāt tamasi giri-kandara-prāye,_ एवम् अध्वन्य् अवरुन्धानो मृत्यु-गज-भयात् तमसि गिरि-कन्दर-प्राये
5,14,34,_ kvacic chīta-vātādy-aneka-daivika-bhautikātmīyānāṃ duḥkhānāṃ pratinivāraṇe 'kalpo duranta-viṣaya-viṣaṇṇa āste,_ क्वचिच् छीत-वाताद्य्-अनेक-दैविक-भौतिकात्मीयानां दुःखानां प्रतिनिवारणे ऽकल्पो दुरन्त-विषय-विषण्ण आस्ते
5,14,35,_ kvacin mitho vyavaharan yat kiñcid dhanam upayāti vitta-śāṭhyena,_ क्वचिन् मिथो व्यवहरन् यत् किञ्चिद् धनम् उपयाति वित्त-शाठ्येन
5,14,36,_ kvacit kṣīṇa-dhanaḥ śayyāsanāśanādy-upabhoga-vihīno yāvad apratilabdha-manorathopagatādāne 'vasita-matis tatas tato 'vamānādīni janād abhilabhate,_ क्वचित् क्षीण-धनः शय्यासनाशनाद्य्-उपभोग-विहीनो यावद् अप्रतिलब्ध-मनोरथोपगतादाने ऽवसित-मतिस् ततस् ततो ऽवमानादीनि जनाद् अभिलभते
5,14,37,_ evaṃ vitta-vyatiṣaṅga-vivṛddha-vairānubandho 'pi pūrva-vāsanayā mitha udvahaty athāpavahati,_ एवं वित्त-व्यतिषङ्ग-विवृद्ध-वैरानुबन्धो ऽपि पूर्व-वासनया मिथ उद्वहत्य् अथापवहति
5,14,38,_ etasmin saṃsārādhvani nānā-kleśopasarga-bādhita āpanna-vipanno yatra yas tam u ha vāvetaras tatra visṛjya jātaṃ jātam upādāya śocan muhyan bibhyad-vivadan krandan saṃhṛṣyan gāyan nahyamānaḥ sādhu-varjito naivāvartate 'dyāpi yata ārabdha eṣa nara-loka-sārtho yam adhvanaḥ pāram upadiśanti,_ एतस्मिन् संसाराध्वनि नाना-क्लेशोपसर्ग-बाधित आपन्न-विपन्नो यत्र यस् तम् उ ह वावेतरस् तत्र विसृज्य जातं जातम् उपादाय शोचन् मुह्यन् बिभ्यद्-विवदन् क्रन्दन् संहृष्यन् गायन् नह्यमानः साधु-वर्जितो नैवावर्तते ऽद्यापि यत आरब्ध एष नर-लोक-सार्थो यम् अध्वनः पारम् उपदिशन्ति
5,14,39,_ yad idaṃ yogānuśāsanaṃ na vā etad avarundhate yan nyasta-daṇḍā munaya upaśama-śīlā uparatātmānaḥ samavagacchanti,_ यद् इदं योगानुशासनं न वा एतद् अवरुन्धते यन् न्यस्त-दण्डा मुनय उपशम-शीला उपरतात्मानः समवगच्छन्ति
5,14,40,_ yad api dig-ibha-jayino yajvino ye vai rājarṣayaḥ kiṃ tu paraṃ mṛdhe śayīrann asyām eva mameyam iti kṛta-vairānubandhāyāṃ visṛjya svayam upasaṃhṛtāḥ,_ यद् अपि दिग्-इभ-जयिनो यज्विनो ये वै राजर्षयः किं तु परं मृधे शयीरन्न् अस्याम् एव ममेयम् इति कृत-वैरानुबन्धायां विसृज्य स्वयम् उपसंहृताः
5,14,41,_ karma-vallīm avalambya tata āpadaḥ kathañcin narakād vimuktaḥ punar apy evaṃ saṃsārādhvani vartamāno nara-loka-sārtham upayāti evam upari gato 'pi,_ कर्म-वल्लीम् अवलम्ब्य तत आपदः कथञ्चिन् नरकाद् विमुक्तः पुनर् अप्य् एवं संसाराध्वनि वर्तमानो नर-लोक-सार्थम् उपयाति एवम् उपरि गतो ऽपि
5,14,42,_ bhp_05.14.042 tasyedam upagāyanti---- ārṣabhasyeha rājarṣer manasāpi mahātmanaḥ nānuvartmārhati nṛpo makṣikeva garutmataḥ,_ भ्प्_०५.१४.०४२ तस्येदम् उपगायन्ति---- आर्षभस्येह राजर्षेर् मनसापि महात्मनः नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मतः
5,14,43,yo dustyajān dāra-sutān suhṛd rājyaṃ hṛdi-spṛśaḥ jahau yuvaiva malavad uttamaśloka-lālasaḥ,यो दुस्त्यजान् दार-सुतान् सुहृद् राज्यं हृदि-स्पृशः जहौ युवैव मलवद् उत्तमश्लोक-लालसः
5,14,44,yo dustyajān kṣiti-suta-svajanārtha-dārān prārthyāṃ śriyaṃ sura-varaiḥ sadayāvalokām amp;naicchan nṛpas tad-ucitaṃ mahatāṃ madhudviṭ- sevānurakta-manasām abhavo 'pi phalguḥ,यो दुस्त्यजान् क्षिति-सुत-स्वजनार्थ-दारान् प्रार्थ्यां श्रियं सुर-वरैः सदयावलोकाम् अम्प्;नैच्छन् नृपस् तद्-उचितं महतां मधुद्विट्- सेवानुरक्त-मनसाम् अभवो ऽपि फल्गुः
5,14,45,yajñāya dharma-pataye vidhi-naipuṇāya yogāya sāṅkhya-śirase prakṛtīśvarāya yajñāya dharma-pataye vidhi-naipuṇāya yogāya sāṅkhya-śirase prakṛtīśvarāya nārāyaṇāya haraye nama ity udāraṃ hāsyan mṛgatvam api yaḥ samudājahāra,यज्ञाय धर्म-पतये विधि-नैपुणाय योगाय साङ्ख्य-शिरसे प्रकृतीश्वराय यज्ञाय धर्म-पतये विधि-नैपुणाय योगाय साङ्ख्य-शिरसे प्रकृतीश्वराय नारायणाय हरये नम इत्य् उदारं हास्यन् मृगत्वम् अपि यः समुदाजहार
5,14,46,ya idaṃ bhāgavata-sabhājitāvadāta-guṇa-karmaṇo rājarṣer bharatasyānucaritaṃ svasty-ayanam āyuṣyaṃ dhanyaṃ yaśasyaṃ svargyāpavargyaṃ vānuśṛṇoty ākhyāsyaty abhinandati ca sarvā evāśiṣa ātmana āśāste na kāñcana parata iti,य इदं भागवत-सभाजितावदात-गुण-कर्मणो राजर्षेर् भरतस्यानुचरितं स्वस्त्य्-अयनम् आयुष्यं धन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं वानुशृणोत्य् आख्यास्यत्य् अभिनन्दति च सर्वा एवाशिष आत्मन आशास्ते न काञ्चन परत इति
5,15,1,_ bhp_05.15.001 śrī-śuka uvāca bharatasyātmajaḥ sumatir nāmābhihito yam u ha vāva kecit pākhaṇḍina ṛṣabha-padavīm anuvartamānaṃ cānāryā aveda-samāmnātāṃ devatāṃ sva-manīṣayā pāpīyasyā kalau kalpayiṣyanti,_ भ्प्_०५.१५.००१ श्री-शुक उवाच भरतस्यात्मजः सुमतिर् नामाभिहितो यम् उ ह वाव केचित् पाखण्डिन ऋषभ-पदवीम् अनुवर्तमानं चानार्या अवेद-समाम्नातां देवतां स्व-मनीषया पापीयस्या कलौ कल्पयिष्यन्ति
5,15,2,_ tasmād vṛddhasenāyāṃ devatājin-nāma putro 'bhavat,_ तस्माद् वृद्धसेनायां देवताजिन्-नाम पुत्रो ऽभवत्
5,15,3,_ athāsuryāṃ tat-tanayo devadyumnas tato dhenumatyāṃ sutaḥ parameṣṭhī tasya suvarcalāyāṃ pratīha upajātaḥ,_ अथासुर्यां तत्-तनयो देवद्युम्नस् ततो धेनुमत्यां सुतः परमेष्ठी तस्य सुवर्चलायां प्रतीह उपजातः
5,15,4,_ ya ātma-vidyām ākhyāya svayaṃ saṃśuddho mahā-puruṣam anusasmāra,_ य आत्म-विद्याम् आख्याय स्वयं संशुद्धो महा-पुरुषम् अनुसस्मार
5,15,5,_ pratīhāt suvarcalāyāṃ pratihartrādayas traya āsann ijyā-kovidāḥ sūnavaḥ pratihartuḥ stutyām aja-bhūmānāv ajaniṣātām,_ प्रतीहात् सुवर्चलायां प्रतिहर्त्रादयस् त्रय आसन्न् इज्या-कोविदाः सूनवः प्रतिहर्तुः स्तुत्याम् अज-भूमानाव् अजनिषाताम्
5,15,6,_ bhūmna ṛṣikulyāyām udgīthas tataḥ prastāvo devakulyāyāṃ prastāvān niyutsāyāṃ hṛdayaja āsīd vibhur vibho ratyāṃ ca pṛthuṣeṇas tasmān nakta ākūtyāṃ jajñe naktād druti-putro gayo rājarṣi-pravara udāra-śravā ajāyata sākṣād bhagavato viṣṇor jagad-rirakṣiṣayā gṛhīta-sattvasya kalātmavattvādi-lakṣaṇena mahā-puruṣatāṃ prāptaḥ,_ भूम्न ऋषिकुल्यायाम् उद्गीथस् ततः प्रस्तावो देवकुल्यायां प्रस्तावान् नियुत्सायां हृदयज आसीद् विभुर् विभो रत्यां च पृथुषेणस् तस्मान् नक्त आकूत्यां जज्ञे नक्ताद् द्रुति-पुत्रो गयो राजर्षि-प्रवर उदार-श्रवा अजायत साक्षाद् भगवतो विष्णोर् जगद्-रिरक्षिषया गृहीत-सत्त्वस्य कलात्मवत्त्वादि-लक्षणेन महा-पुरुषतां प्राप्तः
5,15,7,_ sa vai sva-dharmeṇa prajā-pālana-poṣaṇa-prīṇanopalālanānuśāsana-lakṣaṇenejyādinā ca bhagavati mahā-puruṣe parāvare brahmaṇi sarvātmanārpita-paramārtha-lakṣaṇena brahmavic-caraṇānusevayāpādita-bhagavad-bhakti-yogena cābhīkṣṇaśaḥ paribhāvitāti-śuddha-matir uparatānātmya ātmani svayam upalabhyamāna-brahmātmānubhavo 'pi nirabhimāna evāvanim ajūgupat,_ स वै स्व-धर्मेण प्रजा-पालन-पोषण-प्रीणनोपलालनानुशासन-लक्षणेनेज्यादिना च भगवति महा-पुरुषे परावरे ब्रह्मणि सर्वात्मनार्पित-परमार्थ-लक्षणेन ब्रह्मविच्-चरणानुसेवयापादित-भगवद्-भक्ति-योगेन चाभीक्ष्णशः परिभाविताति-शुद्ध-मतिर् उपरतानात्म्य आत्मनि स्वयम् उपलभ्यमान-ब्रह्मात्मानुभवो ऽपि निरभिमान एवावनिम् अजूगुपत्
5,15,8,_ tasyemāṃ gāthāṃ pāṇḍaveya purāvida upagāyanti,_ तस्येमां गाथां पाण्डवेय पुराविद उपगायन्ति
5,15,9,_ gayaṃ nṛpaḥ kaḥ pratiyāti karmabhir yajvābhimānī bahuvid dharma-goptā samāgata-śrīḥ sadasas-patiḥ satāṃ sat-sevako 'nyo bhagavat-kalām ṛte,_ गयं नृपः कः प्रतियाति कर्मभिर् यज्वाभिमानी बहुविद् धर्म-गोप्ता समागत-श्रीः सदसस्-पतिः सतां सत्-सेवको ऽन्यो भगवत्-कलाम् ऋते
5,15,10,yam abhyaṣiñcan parayā mudā satīḥ satyāśiṣo dakṣa-kanyāḥ saridbhiḥ yasya prajānāṃ duduhe dharāśiṣo nirāśiṣo guṇa-vatsa-snutodhāḥ,यम् अभ्यषिञ्चन् परया मुदा सतीः सत्याशिषो दक्ष-कन्याः सरिद्भिः यस्य प्रजानां दुदुहे धराशिषो निराशिषो गुण-वत्स-स्नुतोधाः
5,15,11,chandāṃsy akāmasya ca yasya kāmān dudūhur ājahrur atho baliṃ nṛpāḥ pratyañcitā yudhi dharmeṇa viprā yadāśiṣāṃ ṣaṣṭham aṃśaṃ paretya,छन्दांस्य् अकामस्य च यस्य कामान् दुदूहुर् आजह्रुर् अथो बलिं नृपाः प्रत्यञ्चिता युधि धर्मेण विप्रा यदाशिषां षष्ठम् अंशं परेत्य
5,15,12,yasyādhvare bhagavān adhvarātmā maghoni mādyaty uru-soma-pīthe śraddhā-viśuddhācala-bhakti-yoga- samarpitejyā-phalam ājahāra,यस्याध्वरे भगवान् अध्वरात्मा मघोनि माद्यत्य् उरु-सोम-पीथे श्रद्धा-विशुद्धाचल-भक्ति-योग- समर्पितेज्या-फलम् आजहार
5,15,13,yat-prīṇanād barhiṣi deva-tiryaṅ- manuṣya-vīrut-tṛṇam āviriñcāt prīyeta sadyaḥ sa ha viśva-jīvaḥ prītaḥ svayaṃ prītim agād gayasya,यत्-प्रीणनाद् बर्हिषि देव-तिर्यङ्- मनुष्य-वीरुत्-तृणम् आविरिञ्चात् प्रीयेत सद्यः स ह विश्व-जीवः प्रीतः स्वयं प्रीतिम् अगाद् गयस्य
5,15,14,gayād gayantyāṃ citrarathaḥ sugatir avarodhana iti trayaḥ putrā babhūvuś citrarathād ūrṇāyāṃ samrāḍ ajaniṣṭa tata utkalāyāṃ marīcir marīcer bindumatyāṃ bindum ānudapadyata tasmāt saraghāyāṃ madhur nāmābhavan madhoḥ sumanasi vīravratas tato bhojāyāṃ manthu-pramanthū jajñāte manthoḥ satyāyāṃ bhauvanas tato dūṣaṇāyāṃ tvaṣṭājaniṣṭa tvaṣṭur virocanāyāṃ virajo virajasya śatajit-pravaraṃ putra-śataṃ kanyā ca viṣūcyāṃ kila jātam,गयाद् गयन्त्यां चित्ररथः सुगतिर् अवरोधन इति त्रयः पुत्रा बभूवुश् चित्ररथाद् ऊर्णायां सम्राड् अजनिष्ट तत उत्कलायां मरीचिर् मरीचेर् बिन्दुमत्यां बिन्दुम् आनुदपद्यत तस्मात् सरघायां मधुर् नामाभवन् मधोः सुमनसि वीरव्रतस् ततो भोजायां मन्थु-प्रमन्थू जज्ञाते मन्थोः सत्यायां भौवनस् ततो दूषणायां त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुर् विरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्-प्रवरं पुत्र-शतं कन्या च विषूच्यां किल जातम्
5,15,15,_ bhp_05.15.015 tatrāyaṃ ślokaḥ praiyavrataṃ vaṃśam imaṃ virajaś caramodbhavaḥ akarod aty-alaṃ kīrtyā viṣṇuḥ sura-gaṇaṃ yathā,_ भ्प्_०५.१५.०१५ तत्रायं श्लोकः प्रैयव्रतं वंशम् इमं विरजश् चरमोद्भवः अकरोद् अत्य्-अलं कीर्त्या विष्णुः सुर-गणं यथा
5,16,1,bhp_05.16.001 rājovāca uktas tvayā bhū-maṇḍalāyāma-viśeṣo yāvad ādityas tapati yatra cāsau jyotiṣāṃ gaṇaiś candramā vā saha dṛśyate,भ्प्_०५.१६.००१ राजोवाच उक्तस् त्वया भू-मण्डलायाम-विशेषो यावद् आदित्यस् तपति यत्र चासौ ज्योतिषां गणैश् चन्द्रमा वा सह दृश्यते
5,16,2,_ tatrāpi priyavrata-ratha-caraṇa-parikhātaiḥ saptabhiḥ sapta sindhava upakḷptā yata etasyāḥ sapta-dvīpa-viśeṣa-vikalpas tvayā bhagavan khalu sūcita etad evākhilam ahaṃ mānato lakṣaṇataś ca sarvaṃ vi-jijñāsāmi,_ तत्रापि प्रियव्रत-रथ-चरण-परिखातैः सप्तभिः सप्त सिन्धव उपकॢप्ता यत एतस्याः सप्त-द्वीप-विशेष-विकल्पस् त्वया भगवन् खलु सूचित एतद् एवाखिलम् अहं मानतो लक्षणतश् च सर्वं वि-जिज्ञासामि
5,16,3,_ bhagavato guṇamaye sthūla-rūpa āveśitaṃ mano hy aguṇe 'pi sūkṣmatama ātma-jyotiṣi pare brahmaṇi bhagavati vāsudevākhye kṣamam āveśituṃ tad u haitad guro 'rhasy anuvarṇayitum iti,_ भगवतो गुणमये स्थूल-रूप आवेशितं मनो ह्य् अगुणे ऽपि सूक्ष्मतम आत्म-ज्योतिषि परे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवाख्ये क्षमम् आवेशितुं तद् उ हैतद् गुरो ऽर्हस्य् अनुवर्णयितुम् इति
5,16,4,_ bhp_05.16.004 ṛṣir uvāca na vai mahārāja bhagavato māyā-guṇa-vibhūteḥ kāṣṭhāṃ manasā vacasā vādhigantum alaṃ vibudhāyuṣāpi puruṣas tasmāt prādhān-yenaiva bhū-golaka-viśeṣaṃ nāma-rūpa-māna-lakṣaṇato vyākhyāsyāmaḥ,_ भ्प्_०५.१६.००४ ऋषिर् उवाच न वै महाराज भगवतो माया-गुण-विभूतेः काष्ठां मनसा वचसा वाधिगन्तुम् अलं विबुधायुषापि पुरुषस् तस्मात् प्राधान्-येनैव भू-गोलक-विशेषं नाम-रूप-मान-लक्षणतो व्याख्यास्यामः
5,16,5,_ yo vāyaṃ dvīpaḥ kuvalaya-kamala-kośābhyantara-kośo niyuta-yojana-viśālaḥ samavartulo yathā puṣkara-patram,_ यो वायं द्वीपः कुवलय-कमल-कोशाभ्यन्तर-कोशो नियुत-योजन-विशालः समवर्तुलो यथा पुष्कर-पत्रम्
5,16,6,_ yasmin nava varṣāṇi nava-yojana-sahasrāyāmāny aṣṭabhir maryādā-giribhiḥ suvibhaktāni bhavanti,_ यस्मिन् नव वर्षाणि नव-योजन-सहस्रायामान्य् अष्टभिर् मर्यादा-गिरिभिः सुविभक्तानि भवन्ति
5,16,7,_ eṣāṃ madhye ilāvṛtaṃ nāmābhyantara-varṣaṃ yasya nābhyām avasthitaḥ sarvataḥ sauvarṇaḥ kula-giri-rājo merur dvīpāyāma-samunnāhaḥ karṇikā-bhūtaḥ kuvalaya-kamalasya mūrdhani dvā-triṃśat sahasra-yojana-vitato mūle ṣoḍaśa-sahasraṃ tāvat āntar-bhūmyāṃ praviṣṭaḥ,_ एषां मध्ये इलावृतं नामाभ्यन्तर-वर्षं यस्य नाभ्याम् अवस्थितः सर्वतः सौवर्णः कुल-गिरि-राजो मेरुर् द्वीपायाम-समुन्नाहः कर्णिका-भूतः कुवलय-कमलस्य मूर्धनि द्वा-त्रिंशत् सहस्र-योजन-विततो मूले षोडश-सहस्रं तावत् आन्तर्-भूम्यां प्रविष्टः
5,16,8,_ uttarottareṇelāvṛtaṃ nīlaḥ śvetaḥ śṛṅgavān iti trayo ramyaka-hiraṇmaya-kurūṇāṃ varṣāṇāṃ maryādā-girayaḥ prāg-āyatā ubhayataḥ kṣārodāvadhayo dvi-sahasra-pṛthava ekaikaśaḥ pūrvasmāt pūrvasmād uttara uttaro daśāṃśādhikāṃśena dairghya eva hrasanti,_ उत्तरोत्तरेणेलावृतं नीलः श्वेतः शृङ्गवान् इति त्रयो रम्यक-हिरण्मय-कुरूणां वर्षाणां मर्यादा-गिरयः प्राग्-आयता उभयतः क्षारोदावधयो द्वि-सहस्र-पृथव एकैकशः पूर्वस्मात् पूर्वस्माद् उत्तर उत्तरो दशांशाधिकांशेन दैर्घ्य एव ह्रसन्ति
5,16,9,_ evaṃ dakṣiṇenelāvṛtaṃ niṣadho hemakūṭo himālaya iti prāg-āyatā yathā nīlādayo 'yuta-yojanotsedhā hari-varṣa-kimpuruṣa-bhāratānāṃ yathā-saṅkhyam,_ एवं दक्षिणेनेलावृतं निषधो हेमकूटो हिमालय इति प्राग्-आयता यथा नीलादयो ऽयुत-योजनोत्सेधा हरि-वर्ष-किम्पुरुष-भारतानां यथा-सङ्ख्यम्
5,16,10,_ tathaivelāvṛtam apareṇa pūrveṇa ca mālyavad-gandhamādanāv ānīla-niṣadhāyatau dvi-sahasraṃ paprathatuḥ ketumāla-bhadrāśvayoḥ sīmānaṃ vidadhāte,_ तथैवेलावृतम् अपरेण पूर्वेण च माल्यवद्-गन्धमादनाव् आनील-निषधायतौ द्वि-सहस्रं पप्रथतुः केतुमाल-भद्राश्वयोः सीमानं विदधाते
5,16,11,_ mandaro merumandaraḥ supārśvaḥ kumuda ity ayuta-yojana-vistāronnāhā meroś catur-diśam avaṣṭambha-giraya upakḷptāḥ,_ मन्दरो मेरुमन्दरः सुपार्श्वः कुमुद इत्य् अयुत-योजन-विस्तारोन्नाहा मेरोश् चतुर्-दिशम् अवष्टम्भ-गिरय उपकॢप्ताः
5,16,12,_ caturṣv eteṣu cūta-jambū-kadamba-nyagrodhāś catvāraḥ pādapa-pravarāḥ parvata-ketava ivādhi-sahasra-yojanonnāhās tāvad viṭapa-vitatayaḥ śata-yojana-pariṇāhāḥ,_ चतुर्ष्व् एतेषु चूत-जम्बू-कदम्ब-न्यग्रोधाश् चत्वारः पादप-प्रवराः पर्वत-केतव इवाधि-सहस्र-योजनोन्नाहास् तावद् विटप-विततयः शत-योजन-परिणाहाः
5,16,13,_ hradāś catvāraḥ payo-madhv-ikṣurasa-mṛṣṭa-jalā yad-upasparśina upadeva-gaṇā yogaiśvaryāṇi svābhāvikāni bharatarṣabha dhārayanti,_ ह्रदाश् चत्वारः पयो-मध्व्-इक्षुरस-मृष्ट-जला यद्-उपस्पर्शिन उपदेव-गणा योगैश्वर्याणि स्वाभाविकानि भरतर्षभ धारयन्ति
5,16,14,_ devodyānāni ca bhavanti catvāri nandanaṃ caitrarathaṃ vaibhrājakaṃ sarvatobhadram iti,_ देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं सर्वतोभद्रम् इति
5,16,15,_ yeṣv amara-parivṛḍhāḥ saha sura-lalanā-lalāma-yūtha-pataya upadeva-gaṇair upagīyamāna-mahimānaḥ kila viharanti,_ येष्व् अमर-परिवृढाः सह सुर-ललना-ललाम-यूथ-पतय उपदेव-गणैर् उपगीयमान-महिमानः किल विहरन्ति
5,16,16,_ mandarotsaṅga ekādaśa-śata-yojanottuṅga-devacūta-śiraso giri-śikhara-sthūlāni phalāny amṛta-kalpāni patanti,_ मन्दरोत्सङ्ग एकादश-शत-योजनोत्तुङ्ग-देवचूत-शिरसो गिरि-शिखर-स्थूलानि फलान्य् अमृत-कल्पानि पतन्ति
5,16,17,_ teṣāṃ viśīryamāṇānām ati-madhura-surabhi-sugandhi-bahulāruṇa-rasodenāruṇodā nāma nadī mandara-giri-śikharān nipatantī pūr-veṇelāvṛtam upaplāvayati,_ तेषां विशीर्यमाणानाम् अति-मधुर-सुरभि-सुगन्धि-बहुलारुण-रसोदेनारुणोदा नाम नदी मन्दर-गिरि-शिखरान् निपतन्ती पूर्-वेणेलावृतम् उपप्लावयति
5,16,18,_ yad-upajoṣaṇād bhavānyā anucarīṇāṃ puṇya-jana-vadhūnām avayava-sparśa-sugandha-vāto daśa-yojanaṃ samantād anuvāsayati,_ यद्-उपजोषणाद् भवान्या अनुचरीणां पुण्य-जन-वधूनाम् अवयव-स्पर्श-सुगन्ध-वातो दश-योजनं समन्ताद् अनुवासयति
5,16,19,_ evaṃ jambū-phalānām atyucca-nipāta-viśīrṇānām anasthi-prāyāṇām ibha-kāya-nibhānāṃ rasena jambū nāma nadī meru-mandara-śikharād ayuta-yojanād avani-tale nipatantī dakṣiṇenātmānaṃ yāvad ilāvṛtam upasyandayati,_ एवं जम्बू-फलानाम् अत्युच्च-निपात-विशीर्णानाम् अनस्थि-प्रायाणाम् इभ-काय-निभानां रसेन जम्बू नाम नदी मेरु-मन्दर-शिखराद् अयुत-योजनाद् अवनि-तले निपतन्ती दक्षिणेनात्मानं यावद् इलावृतम् उपस्यन्दयति
5,16,20,_ tāvad ubhayor api rodhasor yā mṛttikā tad-rasenānuvidhyamānā vāyv-arka-saṃyoga-vipākena sadāmara-lokābharaṇaṃ jāmbū-nadaṃ nāma suvarṇaṃ bhavati,_ तावद् उभयोर् अपि रोधसोर् या मृत्तिका तद्-रसेनानुविध्यमाना वाय्व्-अर्क-संयोग-विपाकेन सदामर-लोकाभरणं जाम्बू-नदं नाम सुवर्णं भवति
5,16,21,_ yad u ha vāva vibudhādayaḥ saha yuvatibhir mukuṭa-kaṭaka-kaṭi-sūtrādy-ābharaṇa-rūpeṇa khalu dhārayanti,_ यद् उ ह वाव विबुधादयः सह युवतिभिर् मुकुट-कटक-कटि-सूत्राद्य्-आभरण-रूपेण खलु धारयन्ति
5,16,22,_ yas tu mahā-kadambaḥ supārśva-nirūḍho yās tasya koṭarebhyo viniḥsṛtāḥ pañcāyāma-pariṇāhāḥ pañca madhu-dhārāḥ supārśva-śikharāt patantyo 'pareṇātmānam ilāvṛtam anumodayanti,_ यस् तु महा-कदम्बः सुपार्श्व-निरूढो यास् तस्य कोटरेभ्यो विनिःसृताः पञ्चायाम-परिणाहाः पञ्च मधु-धाराः सुपार्श्व-शिखरात् पतन्त्यो ऽपरेणात्मानम् इलावृतम् अनुमोदयन्ति
5,16,23,_ yā hy upayuñjānānāṃ mukha-nirvāsito vāyuḥ samantāc chata-yojanam anuvāsayati,_ या ह्य् उपयुञ्जानानां मुख-निर्वासितो वायुः समन्ताच् छत-योजनम् अनुवासयति
5,16,24,_ evaṃ kumuda-nirūḍho yaḥ śatavalśo nāma vaṭas tasya skandhebhyo nīcīnāḥ payo-dadhi-madhu-ghṛta-guḍānnādy-ambara-śayyāsanābharaṇādayaḥ sarva eva kāma-dughā nadāḥ kumudāgrāt patantas tam uttareṇelāvṛtam upayojayanti,_ एवं कुमुद-निरूढो यः शतवल्शो नाम वटस् तस्य स्कन्धेभ्यो नीचीनाः पयो-दधि-मधु-घृत-गुडान्नाद्य्-अम्बर-शय्यासनाभरणादयः सर्व एव काम-दुघा नदाः कुमुदाग्रात् पतन्तस् तम् उत्तरेणेलावृतम् उपयोजयन्ति
5,16,25,_ yān upajuṣāṇānāṃ na kadācid api prajānāṃ valī-palita-klama-sveda-daurgandhya-jarāmaya-mṛtyu-śītoṣṇa-vaivarṇyopasargādayas tāpa-viśeṣā bhavanti yāvaj jīvaṃ sukhaṃ niratiśayam eva,_ यान् उपजुषाणानां न कदाचिद् अपि प्रजानां वली-पलित-क्लम-स्वेद-दौर्गन्ध्य-जरामय-मृत्यु-शीतोष्ण-वैवर्ण्योपसर्गादयस् ताप-विशेषा भवन्ति यावज् जीवं सुखं निरतिशयम् एव
5,16,26,_ kuraṅga-kurara-kusumbha-vaikaṅka-trikūṭa-śiśira-pataṅga-rucaka-niṣadha-śinīvāsa-kapila-śaṅkha-vaidūrya-jārudhi-haṃsa-ṛṣabha-nāga-kālañjara-nāradādayo viṃśati-girayo meroḥ karṇikāyā iva kesara-bhūtā mūla-deśe parita upakḷptāḥ,_ कुरङ्ग-कुरर-कुसुम्भ-वैकङ्क-त्रिकूट-शिशिर-पतङ्ग-रुचक-निषध-शिनीवास-कपिल-शङ्ख-वैदूर्य-जारुधि-हंस-ऋषभ-नाग-कालञ्जर-नारदादयो विंशति-गिरयो मेरोः कर्णिकाया इव केसर-भूता मूल-देशे परित उपकॢप्ताः
5,16,27,_ jaṭhara-devakūṭau meruṃ pūrveṇāṣṭādaśa-yojana-sahasram udagāyatau dvi-sahasraṃ pṛthu-tuṅgau bhavataḥ evam apareṇa pavana-pāriyātrau dakṣiṇena kailāsa-karavīrau prāg-āyatāv evam uttaratas triśṛṅga-makarāv aṣṭabhir etaiḥ parisṛto 'gnir iva paritaś cakāsti kāñcana-giriḥ,_ जठर-देवकूटौ मेरुं पूर्वेणाष्टादश-योजन-सहस्रम् उदगायतौ द्वि-सहस्रं पृथु-तुङ्गौ भवतः एवम् अपरेण पवन-पारियात्रौ दक्षिणेन कैलास-करवीरौ प्राग्-आयताव् एवम् उत्तरतस् त्रिशृङ्ग-मकराव् अष्टभिर् एतैः परिसृतो ऽग्निर् इव परितश् चकास्ति काञ्चन-गिरिः
5,16,28,_ meror mūrdhani bhagavata ātma-yoner madhyata upakḷptāṃ purīm ayuta-yojana-sāhasrīṃ sama-caturasrāṃ śātakaumbhīṃ vadanti,_ मेरोर् मूर्धनि भगवत आत्म-योनेर् मध्यत उपकॢप्तां पुरीम् अयुत-योजन-साहस्रीं सम-चतुरस्रां शातकौम्भीं वदन्ति
5,16,29,_ tām anuparito loka-pālānām aṣṭānāṃ yathā-diśaṃ yathā-rūpaṃ turīya-mānena puro 'ṣṭāv upakḷptāḥ,_ ताम् अनुपरितो लोक-पालानाम् अष्टानां यथा-दिशं यथा-रूपं तुरीय-मानेन पुरो ऽष्टाव् उपकॢप्ताः
5,17,1,_ bhp_05.17.001 śrī-śuka uvāca tatra bhagavataḥ sākṣād yajña-liṅgasya viṣṇor vikramato vāma-pādāṅguṣṭha-nakha-nirbhinnordhvāṇḍa-kaṭāha-vivareṇāntaḥ-praviṣṭā yā bāhya-jala-dhārā tac-caraṇa-paṅkajāvanejanāruṇa-kiñjalkoparañjitākhila-jagad-agha-malāpahopasparśanāmalā sākṣād bhagavat-padīty anupalakṣita-vaco 'bhidhīyamānāti-mahatā kālena yuga-sahasropalakṣaṇena divo mūrdhany avatatāra yat tad viṣṇu-padam āhuḥ,_ भ्प्_०५.१७.००१ श्री-शुक उवाच तत्र भगवतः साक्षाद् यज्ञ-लिङ्गस्य विष्णोर् विक्रमतो वाम-पादाङ्गुष्ठ-नख-निर्भिन्नोर्ध्वाण्ड-कटाह-विवरेणान्तः-प्रविष्टा या बाह्य-जल-धारा तच्-चरण-पङ्कजावनेजनारुण-किञ्जल्कोपरञ्जिताखिल-जगद्-अघ-मलापहोपस्पर्शनामला साक्षाद् भगवत्-पदीत्य् अनुपलक्षित-वचो ऽभिधीयमानाति-महता कालेन युग-सहस्रोपलक्षणेन दिवो मूर्धन्य् अवततार यत् तद् विष्णु-पदम् आहुः
5,17,2,_ yatra ha vāva vīra-vrata auttānapādiḥ parama-bhāgavato 'smat-kula-devatā-caraṇāravindodakam iti yām anusavanam utkṛṣyamāṇa-bhagavad-bhakti-yogena dṛḍhaṃ klidyamānāntar-hṛdaya autkaṇṭhya-vivaśāmīlita-locana-yugala-kuḍmala-vigalitāmala-bāṣpa-kalayābhivyajyamāna-roma-pulaka-kulako 'dhunāpi paramādareṇa śirasā bibharti,_ यत्र ह वाव वीर-व्रत औत्तानपादिः परम-भागवतो ऽस्मत्-कुल-देवता-चरणारविन्दोदकम् इति याम् अनुसवनम् उत्कृष्यमाण-भगवद्-भक्ति-योगेन दृढं क्लिद्यमानान्तर्-हृदय औत्कण्ठ्य-विवशामीलित-लोचन-युगल-कुड्मल-विगलितामल-बाष्प-कलयाभिव्यज्यमान-रोम-पुलक-कुलको ऽधुनापि परमादरेण शिरसा बिभर्ति
5,17,3,_ tataḥ sapta ṛṣayas tat prabhāvābhijñā yāṃ nanu tapasa ātyantikī siddhir etāvatī bhagavati sarvātmani vāsudeve 'nuparata-bhakti-yoga-lābhenaivopekṣitānyārthātma-gatayo muktim ivāgatāṃ mumukṣava iva sabahu-mānam adyāpi jaṭā-jūṭair udvahanti,_ ततः सप्त ऋषयस् तत् प्रभावाभिज्ञा यां ननु तपस आत्यन्तिकी सिद्धिर् एतावती भगवति सर्वात्मनि वासुदेवे ऽनुपरत-भक्ति-योग-लाभेनैवोपेक्षितान्यार्थात्म-गतयो मुक्तिम् इवागतां मुमुक्षव इव सबहु-मानम् अद्यापि जटा-जूटैर् उद्वहन्ति
5,17,4,_ tato 'neka-sahasra-koṭi-vimānānīka-saṅkula-deva-yānenāvatar-antīndu maṇḍalam āvārya brahma-sadane nipatati,_ ततो ऽनेक-सहस्र-कोटि-विमानानीक-सङ्कुल-देव-यानेनावतर्-अन्तीन्दु मण्डलम् आवार्य ब्रह्म-सदने निपतति
5,17,5,_ tatra caturdhā bhidyamānā caturbhir nāmabhiś catur-diśam abhispandantī nada-nadī-patim evābhiniviśati sītālakanandā cakṣur bhadreti,_ तत्र चतुर्धा भिद्यमाना चतुर्भिर् नामभिश् चतुर्-दिशम् अभिस्पन्दन्ती नद-नदी-पतिम् एवाभिनिविशति सीतालकनन्दा चक्षुर् भद्रेति
5,17,6,_ sītā tu brahma-sadanāt kesarācalādi-giri-śikharebhyo 'dho 'dhaḥ prasravantī gandhamādana-mūrdhasu patitvāntareṇa bhadrāśva-varṣaṃ prācyāṃ diśi kṣāra-samudram abhipraviśati,_ सीता तु ब्रह्म-सदनात् केसराचलादि-गिरि-शिखरेभ्यो ऽधो ऽधः प्रस्रवन्ती गन्धमादन-मूर्धसु पतित्वान्तरेण भद्राश्व-वर्षं प्राच्यां दिशि क्षार-समुद्रम् अभिप्रविशति
5,17,7,_ evaṃ mālyavac-chikharān niṣpatantī tato 'nuparata-vegā ketumālam abhi cakṣuḥ pratīcyāṃ diśi sarit-patiṃ praviśati,_ एवं माल्यवच्-छिखरान् निष्पतन्ती ततो ऽनुपरत-वेगा केतुमालम् अभि चक्षुः प्रतीच्यां दिशि सरित्-पतिं प्रविशति
5,17,8,_ bhadrā cottarato meru-śiraso nipatitā giri-śikharād giri-śikharam atihāya śṛṅgavataḥ śṛṅgād avasyandamānā uttarāṃs tu kurūn abhita udīcyāṃ diśi jaladhim abhipraviśati,_ भद्रा चोत्तरतो मेरु-शिरसो निपतिता गिरि-शिखराद् गिरि-शिखरम् अतिहाय शृङ्गवतः शृङ्गाद् अवस्यन्दमाना उत्तरांस् तु कुरून् अभित उदीच्यां दिशि जलधिम् अभिप्रविशति
5,17,9,_ tathaivālakanandā dakṣiṇena brahma-sadanād bahūni giri-kūṭāny atikramya hemakūṭād dhaimakūṭāny ati-rabhasatara-raṃhasā luṭhayantī bhāratam abhivarṣaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi jaladhim abhipraviśati yasyāṃ snānārthaṃ cāgacchataḥ puṃsaḥ pade pade 'śvamedha-rājasūyādīnāṃ phalaṃ na durlabham iti,_ तथैवालकनन्दा दक्षिणेन ब्रह्म-सदनाद् बहूनि गिरि-कूटान्य् अतिक्रम्य हेमकूटाद् धैमकूटान्य् अति-रभसतर-रंहसा लुठयन्ती भारतम् अभिवर्षं दक्षिणस्यां दिशि जलधिम् अभिप्रविशति यस्यां स्नानार्थं चागच्छतः पुंसः पदे पदे ऽश्वमेध-राजसूयादीनां फलं न दुर्लभम् इति
5,17,10,_ anye ca nadā nadyaś ca varṣe varṣe santi bahuśo merv-ādi-giri-duhitaraḥ śataśaḥ,_ अन्ये च नदा नद्यश् च वर्षे वर्षे सन्ति बहुशो मेर्व्-आदि-गिरि-दुहितरः शतशः
5,17,11,_ tatrāpi bhāratam eva varṣaṃ karma-kṣetram anyāny aṣṭa varṣāṇi svargiṇāṃ puṇya-śeṣopabhoga-sthānāni bhaumāni svarga-padāni vyapadiśanti,_ तत्रापि भारतम् एव वर्षं कर्म-क्षेत्रम् अन्यान्य् अष्ट वर्षाणि स्वर्गिणां पुण्य-शेषोपभोग-स्थानानि भौमानि स्वर्ग-पदानि व्यपदिशन्ति
5,17,12,_ eṣu puruṣāṇām ayuta-puruṣāyur-varṣāṇāṃ deva-kalpānāṃ nāgāyuta-prāṇānāṃ vajra-saṃhanana-bala-vayo-moda-pramudita-mahā-saurata-mithuna-vyavāyāpavarga-varṣa-dhṛtaika-garbha-kalatrāṇāṃ tatra tu tretā-yuga-samaḥ kālo vartate,_ एषु पुरुषाणाम् अयुत-पुरुषायुर्-वर्षाणां देव-कल्पानां नागायुत-प्राणानां वज्र-संहनन-बल-वयो-मोद-प्रमुदित-महा-सौरत-मिथुन-व्यवायापवर्ग-वर्ष-धृतैक-गर्भ-कलत्राणां तत्र तु त्रेता-युग-समः कालो वर्तते
5,17,13,_ yatra ha deva-patayaḥ svaiḥ svair gaṇa-nāyakair vihita-mahārhaṇāḥ sarvartu-kusuma-stabaka-phala-kisalaya-śriyānamyamāna-viṭapa-latā-viṭapibhir upaśumbhamāna-rucira-kānanāśramāyatana-varṣa-giri-droṇīṣu tathā cāmala-jalāśayeṣu vikaca-vividha-nava-vanaruhāmoda-mudita-rāja-haṃsa-jala-kukkuṭa-kāraṇḍava-sārasa-cakravākādibhir madhukara-nikarākṛtibhir upakūjiteṣu jala-krīḍādibhir vicitra-vinodaiḥ sulalita-sura-sundarīṇāṃ kāma-kalila-vilāsa-hāsa-līlāvalokākṛṣṭa-mano-dṛṣṭayaḥ svairaṃ viharanti,_ यत्र ह देव-पतयः स्वैः स्वैर् गण-नायकैर् विहित-महार्हणाः सर्वर्तु-कुसुम-स्तबक-फल-किसलय-श्रियानम्यमान-विटप-लता-विटपिभिर् उपशुम्भमान-रुचिर-काननाश्रमायतन-वर्ष-गिरि-द्रोणीषु तथा चामल-जलाशयेषु विकच-विविध-नव-वनरुहामोद-मुदित-राज-हंस-जल-कुक्कुट-कारण्डव-सारस-चक्रवाकादिभिर् मधुकर-निकराकृतिभिर् उपकूजितेषु जल-क्रीडादिभिर् विचित्र-विनोदैः सुललित-सुर-सुन्दरीणां काम-कलिल-विलास-हास-लीलावलोकाकृष्ट-मनो-दृष्टयः स्वैरं विहरन्ति
5,17,14,_ navasv api varṣeṣu bhagavān nārāyaṇo mahā-puruṣaḥ puruṣāṇāṃ tad-anugrahāyātma-tattva-vyūhenātmanādyāpi sannidhīyate,_ नवस्व् अपि वर्षेषु भगवान् नारायणो महा-पुरुषः पुरुषाणां तद्-अनुग्रहायात्म-तत्त्व-व्यूहेनात्मनाद्यापि सन्निधीयते
5,17,15,_ ilāvṛte tu bhagavān bhava eka eva pumān na hy anyas tatrāparo nirviśati bhavānyāḥ śāpa-nimitta-jño yat-pravekṣyataḥ strī-bhāvas tat paścād vakṣyāmi,_ इलावृते तु भगवान् भव एक एव पुमान् न ह्य् अन्यस् तत्रापरो निर्विशति भवान्याः शाप-निमित्त-ज्ञो यत्-प्रवेक्ष्यतः स्त्री-भावस् तत् पश्चाद् वक्ष्यामि
5,17,16,_ bhavānīnāthaiḥ strī-gaṇārbuda-sahasrair avarudhyamāno bhagavataś caturmūrter mahā-puruṣasya turīyāṃ tāmasīṃ mūrtiṃ prakṛtim ātmanaḥ saṅkarṣaṇa-saṃjñām ātma-samādhi-rūpeṇa sannidhāpyaitad abhigṛṇan bhava upadhāvati,_ भवानीनाथैः स्त्री-गणार्बुद-सहस्रैर् अवरुध्यमानो भगवतश् चतुर्मूर्तेर् महा-पुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूर्तिं प्रकृतिम् आत्मनः सङ्कर्षण-संज्ञाम् आत्म-समाधि-रूपेण सन्निधाप्यैतद् अभिगृणन् भव उपधावति
5,17,18,_ bhp_05.17.017 śrī-bhagavān uvāca oṃ namo bhagavate mahā-puruṣāya sarva-guṇa-saṅkhyānāyānantāyāvyaktāya nama iti bhp_05.17.017_1 _ bhaje bhajanyāraṇa-pāda-paṅkajaṃ bhagasya kṛtsnasya paraṃ parāyaṇam bhakteṣv alaṃ bhāvita-bhūta-bhāvanaṃ bhavāpahaṃ tvā bhava-bhāvam īśvaram bhp_05.17.017_2 na yasya māyā-guṇa-citta-vṛttibhir nirīkṣato hy aṇv api dṛṣṭir ajyate īśe yathā no 'jita-manyu-raṃhasāṃ kas taṃ na manyeta jigīṣur ātmanaḥ,_ भ्प्_०५.१७.०१७ श्री-भगवान् उवाच ॐ नमो भगवते महा-पुरुषाय सर्व-गुण-सङ्ख्यानायानन्तायाव्यक्ताय नम इति भ्प्_०५.१७.०१७_१ _ भजे भजन्यारण-पाद-पङ्कजं भगस्य कृत्स्नस्य परं परायणम् भक्तेष्व् अलं भावित-भूत-भावनं भवापहं त्वा भव-भावम् ईश्वरम् भ्प्_०५.१७.०१७_२ न यस्य माया-गुण-चित्त-वृत्तिभिर् निरीक्षतो ह्य् अण्व् अपि दृष्टिर् अज्यते ईशे यथा नो ऽजित-मन्यु-रंहसां कस् तं न मन्येत जिगीषुर् आत्मनः
5,17,19,asad-dṛśo yaḥ pratibhāti māyayā kṣībeva madhv-āsava-tāmra-locanaḥ na nāga-vadhvo 'rhaṇa īśire hriyā yat-pādayoḥ sparśana-dharṣitendriyāḥ,असद्-दृशो यः प्रतिभाति मायया क्षीबेव मध्व्-आसव-ताम्र-लोचनः न नाग-वध्वो ऽर्हण ईशिरे ह्रिया यत्-पादयोः स्पर्शन-धर्षितेन्द्रियाः
5,17,20,yam āhur asya sthiti-janma-saṃyamaṃ tribhir vihīnaṃ yam anantam ṛṣayaḥ na veda siddhārtham iva kvacit sthitaṃ bhū-maṇḍalaṃ mūrdha-sahasra-dhāmasu,यम् आहुर् अस्य स्थिति-जन्म-संयमं त्रिभिर् विहीनं यम् अनन्तम् ऋषयः न वेद सिद्धार्थम् इव क्वचित् स्थितं भू-मण्डलं मूर्ध-सहस्र-धामसु
5,17,21,yasyādya āsīd guṇa-vigraho mahān vijñāna-dhiṣṇyo bhagavān ajaḥ kila yat-sambhavo 'haṃ tri-vṛtā sva-tejasā vaikārikaṃ tāmasam aindriyaṃ sṛje,यस्याद्य आसीद् गुण-विग्रहो महान् विज्ञान-धिष्ण्यो भगवान् अजः किल यत्-सम्भवो ऽहं त्रि-वृता स्व-तेजसा वैकारिकं तामसम् ऐन्द्रियं सृजे
5,17,22,ete vayaṃ yasya vaśe mahātmanaḥ sthitāḥ śakuntā iva sūtra-yantritāḥ mahān ahaṃ vaikṛta-tāmasendriyāḥ sṛjāma sarve yad-anugrahād idam,एते वयं यस्य वशे महात्मनः स्थिताः शकुन्ता इव सूत्र-यन्त्रिताः महान् अहं वैकृत-तामसेन्द्रियाः सृजाम सर्वे यद्-अनुग्रहाद् इदम्
5,17,23,yan-nirmitāṃ karhy api karma-parvaṇīṃ māyāṃ jano 'yaṃ guṇa-sarga-mohitaḥ na veda nistāraṇa-yogam añjasā tasmai namas te vilayodayātmane,यन्-निर्मितां कर्ह्य् अपि कर्म-पर्वणीं मायां जनो ऽयं गुण-सर्ग-मोहितः न वेद निस्तारण-योगम् अञ्जसा तस्मै नमस् ते विलयोदयात्मने
5,18,1,bhp_05.18.001 śrī-śuka uvāca tathā ca bhadraśravā nāma dharma-sutas tat-kula-patayaḥ puruṣā bhadrāśva-varṣe sākṣād bhagavato vāsudevasya priyāṃ tanuṃ dharmamayīṃ hayaśīrṣābhidhānāṃ parameṇa samādhinā sannidhāpyedam abhigṛṇanta upadhāvanti,भ्प्_०५.१८.००१ श्री-शुक उवाच तथा च भद्रश्रवा नाम धर्म-सुतस् तत्-कुल-पतयः पुरुषा भद्राश्व-वर्षे साक्षाद् भगवतो वासुदेवस्य प्रियां तनुं धर्ममयीं हयशीर्षाभिधानां परमेण समाधिना सन्निधाप्येदम् अभिगृणन्त उपधावन्ति
5,18,2,_ bhp_05.18.002 bhadraśravasa ūcuḥ oṃ namo bhagavate dharmāyātma-viśodhanāya nama iti,_ भ्प्_०५.१८.००२ भद्रश्रवस ऊचुः ॐ नमो भगवते धर्मायात्म-विशोधनाय नम इति
5,18,3,_ aho vicitraṃ bhagavad-viceṣṭitaṃ ghnantaṃ jano 'yaṃ hi miṣan na paśyati dhyāyann asad yarhi vikarma sevituṃ nirhṛtya putraṃ pitaraṃ jijīviṣati,_ अहो विचित्रं भगवद्-विचेष्टितं घ्नन्तं जनो ऽयं हि मिषन् न पश्यति ध्यायन्न् असद् यर्हि विकर्म सेवितुं निर्हृत्य पुत्रं पितरं जिजीविषति
5,18,4,vadanti viśvaṃ kavayaḥ sma naśvaraṃ paśyanti cādhyātmavido vipaścitaḥ tathāpi muhyanti tavāja māyayā suvismitaṃ kṛtyam ajaṃ nato 'smi tam,वदन्ति विश्वं कवयः स्म नश्वरं पश्यन्ति चाध्यात्मविदो विपश्चितः तथापि मुह्यन्ति तवाज मायया सुविस्मितं कृत्यम् अजं नतो ऽस्मि तम्
5,18,5,viśvodbhava-sthāna-nirodha-karma te hy akartur aṅgīkṛtam apy apāvṛtaḥ yuktaṃ na citraṃ tvayi kārya-kāraṇe sarvātmani vyatirikte ca vastutaḥ,विश्वोद्भव-स्थान-निरोध-कर्म ते ह्य् अकर्तुर् अङ्गीकृतम् अप्य् अपावृतः युक्तं न चित्रं त्वयि कार्य-कारणे सर्वात्मनि व्यतिरिक्ते च वस्तुतः
5,18,6,vedān yugānte tamasā tiraskṛtān rasātalād yo nṛ-turaṅga-vigrahaḥ pratyādade vai kavaye 'bhiyācate tasmai namas te 'vitathehitāya iti,वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान् रसातलाद् यो नृ-तुरङ्ग-विग्रहः प्रत्याददे वै कवये ऽभियाचते तस्मै नमस् ते ऽवितथेहिताय इति
5,18,7,hari-varṣe cāpi bhagavān nara-hari-rūpeṇāste tad-rūpa-grahaṇa-nimittam uttaratrābhidhāsye tad dayitaṃ rūpaṃ mahā-puruṣa-guṇa-bhājano mahā-bhāgavato daitya-dānava-kula-tīrthīkaraṇa-śīlā-caritaḥ prahlādo 'vyavadhānānanya-bhakti-yogena saha tad-varṣa-puruṣair upāste idaṃ codāharati,हरि-वर्षे चापि भगवान् नर-हरि-रूपेणास्ते तद्-रूप-ग्रहण-निमित्तम् उत्तरत्राभिधास्ये तद् दयितं रूपं महा-पुरुष-गुण-भाजनो महा-भागवतो दैत्य-दानव-कुल-तीर्थीकरण-शीला-चरितः प्रह्लादो ऽव्यवधानानन्य-भक्ति-योगेन सह तद्-वर्ष-पुरुषैर् उपास्ते इदं चोदाहरति
5,18,8,_ oṃ namo bhagavate narasiṃhāya namas tejas-tejase āvir-āvirbhava vajra-nakha vajra-daṃṣṭra karmāśayān randhaya randhaya tamo grasa grasa oṃ svāhā abhayam abhayam ātmani bhūyiṣṭhā oṃ kṣraum,_ ॐ नमो भगवते नरसिंहाय नमस् तेजस्-तेजसे आविर्-आविर्भव वज्र-नख वज्र-दंष्ट्र कर्माशयान् रन्धय रन्धय तमो ग्रस ग्रस ॐ स्वाहा अभयम् अभयम् आत्मनि भूयिष्ठा ॐ क्ष्रौम्
5,18,9,_ svasty astu viśvasya khalaḥ prasīdatāṃ dhyāyantu bhūtāni śivaṃ mitho dhiyā manaś ca bhadraṃ bhajatād adhokṣaje āveśyatāṃ no matir apy ahaitukī,_ स्वस्त्य् अस्तु विश्वस्य खलः प्रसीदतां ध्यायन्तु भूतानि शिवं मिथो धिया मनश् च भद्रं भजताद् अधोक्षजे आवेश्यतां नो मतिर् अप्य् अहैतुकी
5,18,10,māgāra-dārātmaja-vitta-bandhuṣu saṅgo yadi syād bhagavat-priyeṣu naḥ yaḥ prāṇa-vṛttyā parituṣṭa ātmavān siddhyaty adūrān na tathendriya-priyaḥ,मागार-दारात्मज-वित्त-बन्धुषु सङ्गो यदि स्याद् भगवत्-प्रियेषु नः यः प्राण-वृत्त्या परितुष्ट आत्मवान् सिद्ध्यत्य् अदूरान् न तथेन्द्रिय-प्रियः
5,18,11,yat-saṅga-labdhaṃ nija-vīrya-vaibhavaṃ tīrthaṃ muhuḥ saṃspṛśatāṃ hi mānasam haraty ajo 'ntaḥ śrutibhir gato 'ṅgajaṃ ko vai na seveta mukunda-vikramam,यत्-सङ्ग-लब्धं निज-वीर्य-वैभवं तीर्थं मुहुः संस्पृशतां हि मानसम् हरत्य् अजो ऽन्तः श्रुतिभिर् गतो ऽङ्गजं को वै न सेवेत मुकुन्द-विक्रमम्
5,18,12,yasyāsti bhaktir bhagavaty akiñcanā sarvair guṇais tatra samāsate surāḥ harāv abhaktasya kuto mahad-guṇā manorathenāsati dhāvato bahiḥ,यस्यास्ति भक्तिर् भगवत्य् अकिञ्चना सर्वैर् गुणैस् तत्र समासते सुराः हराव् अभक्तस्य कुतो महद्-गुणा मनोरथेनासति धावतो बहिः
5,18,13,harir hi sākṣād bhagavān śarīriṇām ātmā jhaṣāṇām iva toyam īpsitam hitvā mahāṃs taṃ yadi sajjate gṛhe tadā mahattvaṃ vayasā dampatīnām,हरिर् हि साक्षाद् भगवान् शरीरिणाम् आत्मा झषाणाम् इव तोयम् ईप्सितम् हित्वा महांस् तं यदि सज्जते गृहे तदा महत्त्वं वयसा दम्पतीनाम्
5,18,14,tasmād rajo-rāga-viṣāda-manyu- māna-spṛhā-bhayadainyādhimūlam hitvā gṛhaṃ saṃsṛti-cakravālaṃ nṛsiṃha-pādaṃ bhajatākutobhayam iti,तस्माद् रजो-राग-विषाद-मन्यु- मान-स्पृहा-भयदैन्याधिमूलम् हित्वा गृहं संसृति-चक्रवालं नृसिंह-पादं भजताकुतोभयम् इति
5,18,15,ketumāle 'pi bhagavān kāmadeva-svarūpeṇa lakṣmyāḥ priya-cikīrṣayā prajāpater duhit-ṇāṃ putrāṇāṃ tad-varṣa-patīnāṃ puruṣāyuṣāho-rātra-parisaṅkhyānānāṃ yāsāṃ garbhā mahā-puruṣa-mahāstra-tejasodvejita-manasāṃ vidhvastā vyasavaḥ saṃvatsarānte vinipatanti,केतुमाले ऽपि भगवान् कामदेव-स्वरूपेण लक्ष्म्याः प्रिय-चिकीर्षया प्रजापतेर् दुहित्-णां पुत्राणां तद्-वर्ष-पतीनां पुरुषायुषाहो-रात्र-परिसङ्ख्यानानां यासां गर्भा महा-पुरुष-महास्त्र-तेजसोद्वेजित-मनसां विध्वस्ता व्यसवः संवत्सरान्ते विनिपतन्ति
5,18,16,_ atīva sulalita-gati-vilāsa-vilasita-rucira-hāsa-leśāvaloka-līlayā kiñcid-uttambhita-sundara-bhrū-maṇḍala-subhaga-vadanāravinda-śriyā ramāṃ ramayann indriyāṇi ramayate,_ अतीव सुललित-गति-विलास-विलसित-रुचिर-हास-लेशावलोक-लीलया किञ्चिद्-उत्तम्भित-सुन्दर-भ्रू-मण्डल-सुभग-वदनारविन्द-श्रिया रमां रमयन्न् इन्द्रियाणि रमयते
5,18,17,_ tad bhagavato māyāmayaṃ rūpaṃ parama-samādhi-yogena ramā devī saṃvatsarasya rātriṣu prajāpater duhitṛbhir upetāhaḥsu ca tad-bhartṛbhir upāste idaṃ codāharati,_ तद् भगवतो मायामयं रूपं परम-समाधि-योगेन रमा देवी संवत्सरस्य रात्रिषु प्रजापतेर् दुहितृभिर् उपेताहःसु च तद्-भर्तृभिर् उपास्ते इदं चोदाहरति
5,18,18,_ oṃ hrāṃ hrīṃ hrūṃ oṃ namo bhagavate hṛṣīkeśāya sarva-guṇa-viśeṣair vilakṣitātmane ākūtīnāṃ cittīnāṃ cetasāṃ viśeṣāṇāṃ cādhipataye ṣoḍaśa-kalāya cchando-mayāyānna-mayāyāmṛta-mayāya sarva-mayāya sahase ojase balāya kāntāya kāmāya namas te ubhayatra bhūyāt,_ ॐ ह्रां ह्रीं ह्रूं ॐ नमो भगवते हृषीकेशाय सर्व-गुण-विशेषैर् विलक्षितात्मने आकूतीनां चित्तीनां चेतसां विशेषाणां चाधिपतये षोडश-कलाय च्छन्दो-मयायान्न-मयायामृत-मयाय सर्व-मयाय सहसे ओजसे बलाय कान्ताय कामाय नमस् ते उभयत्र भूयात्
5,18,19,_ striyo vratais tvā hṛṣīkeśvaraṃ svato hy ārādhya loke patim āśāsate 'nyam tāsāṃ na te vai paripānty apatyaṃ priyaṃ dhanāyūṃṣi yato 'sva-tantrāḥ,_ स्त्रियो व्रतैस् त्वा हृषीकेश्वरं स्वतो ह्य् आराध्य लोके पतिम् आशासते ऽन्यम् तासां न ते वै परिपान्त्य् अपत्यं प्रियं धनायूंषि यतो ऽस्व-तन्त्राः
5,18,20,sa vai patiḥ syād akutobhayaḥ svayaṃ samantataḥ pāti bhayāturaṃ janam sa eka evetarathā mitho bhayaṃ naivātmalābhād adhi manyate param,स वै पतिः स्याद् अकुतोभयः स्वयं समन्ततः पाति भयातुरं जनम् स एक एवेतरथा मिथो भयं नैवात्मलाभाद् अधि मन्यते परम्
5,18,21,yā tasya te pāda-saroruhārhaṇaṃ nikāmayet sākhila-kāma-lampaṭā tad eva rāsīpsitam īpsito 'rcito yad-bhagna-yācñā bhagavan pratapyate,या तस्य ते पाद-सरोरुहार्हणं निकामयेत् साखिल-काम-लम्पटा तद् एव रासीप्सितम् ईप्सितो ऽर्चितो यद्-भग्न-याच्ञा भगवन् प्रतप्यते
5,18,22,mat-prāptaye 'jeśa-surāsurādayas tapyanta ugraṃ tapa aindriye dhiyaḥ ṛte bhavat-pāda-parāyaṇān na māṃ vindanty ahaṃ tvad-dhṛdayā yato 'jita,मत्-प्राप्तये ऽजेश-सुरासुरादयस् तप्यन्त उग्रं तप ऐन्द्रिये धियः ऋते भवत्-पाद-परायणान् न मां विन्दन्त्य् अहं त्वद्-धृदया यतो ऽजित
5,18,23,sa tvaṃ mamāpy acyuta śīrṣṇi vanditaṃ karāmbujaṃ yat tvad-adhāyi sātvatām bibharṣi māṃ lakṣma vareṇya māyayā ka īśvarasyehitam ūhituṃ vibhur iti,स त्वं ममाप्य् अच्युत शीर्ष्णि वन्दितं कराम्बुजं यत् त्वद्-अधायि सात्वताम् बिभर्षि मां लक्ष्म वरेण्य मायया क ईश्वरस्येहितम् ऊहितुं विभुर् इति
5,18,24,ramyake ca bhagavataḥ priyatamaṃ mātsyam avatāra-rūpaṃ tad-varṣa-puruṣasya manoḥ prāk-pradarśitaṃ sa idānīm api mahatā bhakti-yogenārādhayatīdaṃ codāharati,रम्यके च भगवतः प्रियतमं मात्स्यम् अवतार-रूपं तद्-वर्ष-पुरुषस्य मनोः प्राक्-प्रदर्शितं स इदानीम् अपि महता भक्ति-योगेनाराधयतीदं चोदाहरति
5,18,25,_ oṃ namo bhagavate mukhyatamāya namaḥ sattvāya prāṇāyaujase sahase balāya mahā-matsyāya nama iti,_ ॐ नमो भगवते मुख्यतमाय नमः सत्त्वाय प्राणायौजसे सहसे बलाय महा-मत्स्याय नम इति
5,18,26,_ antar bahiś cākhila-loka-pālakair adṛṣṭa-rūpo vicarasy uru-svanaḥ sa īśvaras tvaṃ ya idaṃ vaśe 'nayan nāmnā yathā dārumayīṃ naraḥ striyam,_ अन्तर् बहिश् चाखिल-लोक-पालकैर् अदृष्ट-रूपो विचरस्य् उरु-स्वनः स ईश्वरस् त्वं य इदं वशे ऽनयन् नाम्ना यथा दारुमयीं नरः स्त्रियम्
5,18,27,yaṃ loka-pālāḥ kila matsara-jvarā hitvā yatanto 'pi pṛthak sametya ca pātuṃ na śekur dvi-padaś catuṣ-padaḥ sarīsṛpaṃ sthāṇu yad atra dṛśyate,यं लोक-पालाः किल मत्सर-ज्वरा हित्वा यतन्तो ऽपि पृथक् समेत्य च पातुं न शेकुर् द्वि-पदश् चतुष्-पदः सरीसृपं स्थाणु यद् अत्र दृश्यते
5,18,28,bhavān yugāntārṇava ūrmi-mālini kṣoṇīm imām oṣadhi-vīrudhāṃ nidhim mayā sahoru kramate 'ja ojasā tasmai jagat-prāṇa-gaṇātmane nama iti,भवान् युगान्तार्णव ऊर्मि-मालिनि क्षोणीम् इमाम् ओषधि-वीरुधां निधिम् मया सहोरु क्रमते ऽज ओजसा तस्मै जगत्-प्राण-गणात्मने नम इति
5,18,29,hiraṇmaye 'pi bhagavān nivasati kūrma-tanuṃ bibhrāṇas tasya tat priyatamāṃ tanum aryamā saha varṣa-puruṣaiḥ pitṛ-gaṇādhipatir upadhāvati mantram imaṃ cānujapati,हिरण्मये ऽपि भगवान् निवसति कूर्म-तनुं बिभ्राणस् तस्य तत् प्रियतमां तनुम् अर्यमा सह वर्ष-पुरुषैः पितृ-गणाधिपतिर् उपधावति मन्त्रम् इमं चानुजपति
5,18,30,_ oṃ namo bhagavate akūpārāya sarva-sattva-guṇa-viśeṣaṇāyānu-palakṣita-sthānāya namo varṣmaṇe namo bhūmne namo namo 'vasthānāya namas te,_ ॐ नमो भगवते अकूपाराय सर्व-सत्त्व-गुण-विशेषणायानु-पलक्षित-स्थानाय नमो वर्ष्मणे नमो भूम्ने नमो नमो ऽवस्थानाय नमस् ते
5,18,31,_ yad-rūpam etan nija-māyayārpitam artha-svarūpaṃ bahu-rūpa-rūpitam saṅkhyā na yasyāsty ayathopalambhanāt tasmai namas te 'vyapadeśa-rūpiṇe,_ यद्-रूपम् एतन् निज-माययार्पितम् अर्थ-स्वरूपं बहु-रूप-रूपितम् सङ्ख्या न यस्यास्त्य् अयथोपलम्भनात् तस्मै नमस् ते ऽव्यपदेश-रूपिणे
5,18,32,jarāyujaṃ svedajam aṇḍajodbhidaṃ carācaraṃ devarṣi-pitṛ-bhūtam aindriyam dyauḥ khaṃ kṣitiḥ śaila-sarit-samudra- dvīpa-graharkṣety abhidheya ekaḥ,जरायुजं स्वेदजम् अण्डजोद्भिदं चराचरं देवर्षि-पितृ-भूतम् ऐन्द्रियम् द्यौः खं क्षितिः शैल-सरित्-समुद्र- द्वीप-ग्रहर्क्षेत्य् अभिधेय एकः
5,18,33,yasminn asaṅkhyeya-viśeṣa-nāma- rūpākṛtau kavibhiḥ kalpiteyam saṅkhyā yayā tattva-dṛśāpanīyate tasmai namaḥ sāṅkhya-nidarśanāya te iti,यस्मिन्न् असङ्ख्येय-विशेष-नाम- रूपाकृतौ कविभिः कल्पितेयम् सङ्ख्या यया तत्त्व-दृशापनीयते तस्मै नमः साङ्ख्य-निदर्शनाय ते इति
5,18,34,uttareṣu ca kuruṣu bhagavān yajña-puruṣaḥ kṛta-varāha-rūpa āste taṃ tu devī haiṣā bhūḥ saha kurubhir askhalita-bhakti-yogenopadhāvati imāṃ ca paramām upaniṣadam āvartayati,उत्तरेषु च कुरुषु भगवान् यज्ञ-पुरुषः कृत-वराह-रूप आस्ते तं तु देवी हैषा भूः सह कुरुभिर् अस्खलित-भक्ति-योगेनोपधावति इमां च परमाम् उपनिषदम् आवर्तयति
5,18,35,_ oṃ namo bhagavate mantra-tattva-liṅgāya yajña-kratave mahā-dhvarāvayavāya mahā-puruṣāya namaḥ karma-śuklāya tri-yugāya namas te,_ ॐ नमो भगवते मन्त्र-तत्त्व-लिङ्गाय यज्ञ-क्रतवे महा-ध्वरावयवाय महा-पुरुषाय नमः कर्म-शुक्लाय त्रि-युगाय नमस् ते
5,18,36,_ yasya svarūpaṃ kavayo vipaścito guṇeṣu dāruṣv iva jāta-vedasam mathnanti mathnā manasā didṛkṣavo gūḍhaṃ kriyārthair nama īritātmane,_ यस्य स्वरूपं कवयो विपश्चितो गुणेषु दारुष्व् इव जात-वेदसम् मथ्नन्ति मथ्ना मनसा दिदृक्षवो गूढं क्रियार्थैर् नम ईरितात्मने
5,18,37,dravya-kriyā-hetv-ayaneśa-kartṛbhir māyā-guṇair vastu-nirīkṣitātmane anvīkṣayāṅgātiśayātma-buddhibhir nirasta-māyākṛtaye namo namaḥ,द्रव्य-क्रिया-हेत्व्-अयनेश-कर्तृभिर् माया-गुणैर् वस्तु-निरीक्षितात्मने अन्वीक्षयाङ्गातिशयात्म-बुद्धिभिर् निरस्त-मायाकृतये नमो नमः
5,18,38,karoti viśva-sthiti-saṃyamodayaṃ yasyepsitaṃ nepsitam īkṣitur guṇaiḥ māyā yathāyo bhramate tad-āśrayaṃ grāvṇo namas te guṇa-karma-sākṣiṇe,करोति विश्व-स्थिति-संयमोदयं यस्येप्सितं नेप्सितम् ईक्षितुर् गुणैः माया यथायो भ्रमते तद्-आश्रयं ग्राव्णो नमस् ते गुण-कर्म-साक्षिणे
5,18,39,pramathya daityaṃ prativāraṇaṃ mṛdhe yo māṃ rasāyā jagad-ādi-sūkaraḥ kṛtvāgra-daṃṣṭre niragād udanvataḥ krīḍann ivebhaḥ praṇatāsmi taṃ vibhum iti,प्रमथ्य दैत्यं प्रतिवारणं मृधे यो मां रसाया जगद्-आदि-सूकरः कृत्वाग्र-दंष्ट्रे निरगाद् उदन्वतः क्रीडन्न् इवेभः प्रणतास्मि तं विभुम् इति
5,19,1,bhp_05.19.001 śrī-śuka uvāca kimpuruṣe varṣe bhagavantam ādi-puruṣaṃ lakṣmaṇāgrajaṃ sītābhirāmaṃ rāmaṃ tac-caraṇa-sannikarṣābhirataḥ parama-bhāgavato hanumān saha kimpuruṣair avirata-bhaktir upāste,भ्प्_०५.१९.००१ श्री-शुक उवाच किम्पुरुषे वर्षे भगवन्तम् आदि-पुरुषं लक्ष्मणाग्रजं सीताभिरामं रामं तच्-चरण-सन्निकर्षाभिरतः परम-भागवतो हनुमान् सह किम्पुरुषैर् अविरत-भक्तिर् उपास्ते
5,19,2,_ ārṣṭiṣeṇena saha gandharvair anugīyamānāṃ parama-kalyāṇīṃ bhartṛ-bhagavat-kathāṃ samupaśṛṇoti svayaṃ cedaṃ gāyati,_ आर्ष्टिषेणेन सह गन्धर्वैर् अनुगीयमानां परम-कल्याणीं भर्तृ-भगवत्-कथां समुपशृणोति स्वयं चेदं गायति
5,19,3,_ oṃ namo bhagavate uttamaślokāya nama ārya-lakṣaṇa-śīla-vratāya nama upaśikṣitātmana upāsita-lokāya namaḥ sādhu-vāda-nikaṣaṇāya namo brahmaṇya-devāya mahā-puruṣāya mahā-rājāya nama iti,_ ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम आर्य-लक्षण-शील-व्रताय नम उपशिक्षितात्मन उपासित-लोकाय नमः साधु-वाद-निकषणाय नमो ब्रह्मण्य-देवाय महा-पुरुषाय महा-राजाय नम इति
5,19,4,_ yat tad viśuddhānubhava-mātram ekaṃ sva-tejasā dhvasta-guṇa-vyavastham pratyak praśāntaṃ sudhiyopalambhanaṃ hy anāma-rūpaṃ nirahaṃ prapadye,_ यत् तद् विशुद्धानुभव-मात्रम् एकं स्व-तेजसा ध्वस्त-गुण-व्यवस्थम् प्रत्यक् प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं ह्य् अनाम-रूपं निरहं प्रपद्ये
5,19,5,martyāvatāras tv iha martya-śikṣaṇaṃ rakṣo-vadhāyaiva na kevalaṃ vibhoḥ kuto 'nyathā syād ramataḥ sva ātmanaḥ sītā-kṛtāni vyasanānīśvarasya,मर्त्यावतारस् त्व् इह मर्त्य-शिक्षणं रक्षो-वधायैव न केवलं विभोः कुतो ऽन्यथा स्याद् रमतः स्व आत्मनः सीता-कृतानि व्यसनानीश्वरस्य
5,19,6,na vai sa ātmātmavatāṃ suhṛttamaḥ saktas tri-lokyāṃ bhagavān vāsudevaḥ na strī-kṛtaṃ kaśmalam aśnuvīta na lakṣmaṇaṃ cāpi vihātum arhati,न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तमः सक्तस् त्रि-लोक्यां भगवान् वासुदेवः न स्त्री-कृतं कश्मलम् अश्नुवीत न लक्ष्मणं चापि विहातुम् अर्हति
5,19,7,na janma nūnaṃ mahato na saubhagaṃ na vāṅ na buddhir nākṛtis toṣa-hetuḥ tair yad visṛṣṭān api no vanaukasaś cakāra sakhye bata lakṣmaṇāgrajaḥ,न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ् न बुद्धिर् नाकृतिस् तोष-हेतुः तैर् यद् विसृष्टान् अपि नो वनौकसश् चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रजः
5,19,8,suro 'suro vāpy atha vānaro naraḥ sarvātmanā yaḥ sukṛtajñam uttamam bhajeta rāmaṃ manujākṛtiṃ hariṃ ya uttarān anayat kosalān divam iti,सुरो ऽसुरो वाप्य् अथ वानरो नरः सर्वात्मना यः सुकृतज्ञम् उत्तमम् भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तरान् अनयत् कोसलान् दिवम् इति
5,19,9,bhārate 'pi varṣe bhagavān nara-nārāyaṇākhya ākalpāntam upacita-dharma-jñāna-vairāgyaiśvaryopaśamoparamātmopalambhanam anugrahāyātmavatām anukampayā tapo 'vyakta-gatiś carati,भारते ऽपि वर्षे भगवान् नर-नारायणाख्य आकल्पान्तम् उपचित-धर्म-ज्ञान-वैराग्यैश्वर्योपशमोपरमात्मोपलम्भनम् अनुग्रहायात्मवताम् अनुकम्पया तपो ऽव्यक्त-गतिश् चरति
5,19,10,_ taṃ bhagavān nārado varṇāśramavatībhir bhāratībhiḥ prajābhir bhagavat-proktābhyāṃ sāṅkhya-yogābhyāṃ bhagavad-anubhāvopavarṇanaṃ sāvarṇer upadekṣyamāṇaḥ parama-bhakti-bhāvenopasarati idaṃ cābhigṛṇāti,_ तं भगवान् नारदो वर्णाश्रमवतीभिर् भारतीभिः प्रजाभिर् भगवत्-प्रोक्ताभ्यां साङ्ख्य-योगाभ्यां भगवद्-अनुभावोपवर्णनं सावर्णेर् उपदेक्ष्यमाणः परम-भक्ति-भावेनोपसरति इदं चाभिगृणाति
5,19,11,_ oṃ namo bhagavate upaśama-śīlāyoparatānātmyāya namo 'kiñcana-vittāya ṛṣi-ṛṣabhāya nara-nārāyaṇāya paramahaṃsa-parama-gurave ātmārāmādhipataye namo nama iti,_ ॐ नमो भगवते उपशम-शीलायोपरतानात्म्याय नमो ऽकिञ्चन-वित्ताय ऋषि-ऋषभाय नर-नारायणाय परमहंस-परम-गुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति
5,19,12,_ bhp_05.19.012 gāyati cedam kartāsya sargādiṣu yo na badhyate na hanyate deha-gato 'pi daihikaiḥ draṣṭur na dṛg yasya guṇair vidūṣyate tasmai namo 'sakta-vivikta-sākṣiṇe,_ भ्प्_०५.१९.०१२ गायति चेदम् कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देह-गतो ऽपि दैहिकैः द्रष्टुर् न दृग् यस्य गुणैर् विदूष्यते तस्मै नमो ऽसक्त-विविक्त-साक्षिणे
5,19,13,idaṃ hi yogeśvara yoga-naipuṇaṃ hiraṇyagarbho bhagavāñ jagāda yat yad anta-kāle tvayi nirguṇe mano bhaktyā dadhītojjhita-duṣkalevaraḥ,इदं हि योगेश्वर योग-नैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ् जगाद यत् यद् अन्त-काले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झित-दुष्कलेवरः
5,19,14,yathaihikāmuṣmika-kāma-lampaṭaḥ suteṣu dāreṣu dhaneṣu cintayan śaṅketa vidvān kukalevarātyayād yas tasya yatnaḥ śrama eva kevalam,यथैहिकामुष्मिक-काम-लम्पटः सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्ययाद् यस् तस्य यत्नः श्रम एव केवलम्
5,19,15,tan naḥ prabho tvaṃ kukalevarārpitāṃ tvan-māyayāhaṃ-mamatām adhokṣaja bhindyāma yenāśu vayaṃ sudurbhidāṃ vidhehi yogaṃ tvayi naḥ svabhāvam iti,तन् नः प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां त्वन्-माययाहं-ममताम् अधोक्षज भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि नः स्वभावम् इति
5,19,16,bhārate 'py asmin varṣe saric-chailāḥ santi bahavo malayo maṅgala-prastho mainākas trikūṭa ṛṣabhaḥ kūṭakaḥ kollakaḥ sahyo devagirir ṛṣyamūkaḥ śrī-śailo veṅkaṭo mahendro vāridhāro vindhyaḥ śuktimān ṛkṣagiriḥ pāriyātro droṇaś citrakūṭo govardhano raivatakaḥ kakubho nīlo gokāmukha indrakīlaḥ kāmagirir iti cānye ca śata-sahasraśaḥ śailās teṣāṃ nitamba-prabhavā nadā nadyaś ca santy asaṅkhyātāḥ,भारते ऽप्य् अस्मिन् वर्षे सरिच्-छैलाः सन्ति बहवो मलयो मङ्गल-प्रस्थो मैनाकस् त्रिकूट ऋषभः कूटकः कोल्लकः सह्यो देवगिरिर् ऋष्यमूकः श्री-शैलो वेङ्कटो महेन्द्रो वारिधारो विन्ध्यः शुक्तिमान् ऋक्षगिरिः पारियात्रो द्रोणश् चित्रकूटो गोवर्धनो रैवतकः ककुभो नीलो गोकामुख इन्द्रकीलः कामगिरिर् इति चान्ये च शत-सहस्रशः शैलास् तेषां नितम्ब-प्रभवा नदा नद्यश् च सन्त्य् असङ्ख्याताः
5,19,17,_ etāsām apo bhāratyaḥ prajā nāmabhir eva punantīnām ātmanā copaspṛśanti,_ एतासाम् अपो भारत्यः प्रजा नामभिर् एव पुनन्तीनाम् आत्मना चोपस्पृशन्ति
5,19,18,_ candravasā tāmraparṇī avaṭodā kṛtamālā vaihāyasī kāverī veṇī payasvinī śarkarāvartā tuṅgabhadrā kṛṣṇāveṇyā bhīmarathī godāvarī nirvindhyā payoṣṇī tāpī revā surasā narmadā carmaṇvatī sindhur andhaḥ śoṇaś ca nadau mahānadī vedasmṛtir ṛṣikulyā trisāmā kauśikī mandākinī yamunā sarasvatī dṛṣadvatī gomatī sarayū rodhasvatī saptavatī suṣomā śatadrūś candrabhāgā marudvṛdhā vitastā asiknī viśveti mahā-nadyaḥ,_ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णावेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुर् अन्धः शोणश् च नदौ महानदी वेदस्मृतिर् ऋषिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश् चन्द्रभागा मरुद्वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महा-नद्यः
5,19,19,_ asminn eva varṣe puruṣair labdha-janmabhiḥ śukla-lohita-kṛṣṇa-varṇena svārabdhena karmaṇā divya-mānuṣa-nāraka-gatayo bahvya ātmana ānupūrvyeṇa sarvā hy eva sarveṣāṃ vidhīyante yathā-varṇa-vidhānam apavargaś cāpi bhavati,_ अस्मिन्न् एव वर्षे पुरुषैर् लब्ध-जन्मभिः शुक्ल-लोहित-कृष्ण-वर्णेन स्वारब्धेन कर्मणा दिव्य-मानुष-नारक-गतयो बह्व्य आत्मन आनुपूर्व्येण सर्वा ह्य् एव सर्वेषां विधीयन्ते यथा-वर्ण-विधानम् अपवर्गश् चापि भवति
5,19,20,_ yo 'sau bhagavati sarva-bhūtātmany anātmye 'nirukte 'nilayane paramātmani vāsudeve 'nanya-nimitta-bhakti-yoga-lakṣaṇo nānā-gati-nimittāvidyā-granthi-randhana-dvāreṇa yadā hi mahā-puruṣa-puruṣa-prasaṅgaḥ,_ यो ऽसौ भगवति सर्व-भूतात्मन्य् अनात्म्ये ऽनिरुक्ते ऽनिलयने परमात्मनि वासुदेवे ऽनन्य-निमित्त-भक्ति-योग-लक्षणो नाना-गति-निमित्ताविद्या-ग्रन्थि-रन्धन-द्वारेण यदा हि महा-पुरुष-पुरुष-प्रसङ्गः
5,19,21,_ bhp_05.19.021 etad eva hi devā gāyanti aho amīṣāṃ kim akāri śobhanaṃ prasanna eṣāṃ svid uta svayaṃ hariḥ yair janma labdhaṃ nṛṣu bhāratājire mukunda-sevaupayikaṃ spṛhā hi naḥ,_ भ्प्_०५.१९.०२१ एतद् एव हि देवा गायन्ति अहो अमीषां किम् अकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विद् उत स्वयं हरिः यैर् जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्द-सेवौपयिकं स्पृहा हि नः
5,19,22,kiṃ duṣkarair naḥ kratubhis tapo-vratair dānādibhir vā dyujayena phalgunā na yatra nārāyaṇa-pāda-paṅkaja- smṛtiḥ pramuṣṭātiśayendriyotsavāt,किं दुष्करैर् नः क्रतुभिस् तपो-व्रतैर् दानादिभिर् वा द्युजयेन फल्गुना न यत्र नारायण-पाद-पङ्कज- स्मृतिः प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात्
5,19,23,kalpāyuṣāṃ sthānajayāt punar-bhavāt kṣaṇāyuṣāṃ bhārata-bhūjayo varam kṣaṇena martyena kṛtaṃ manasvinaḥ sannyasya saṃyānty abhayaṃ padaṃ hareḥ,कल्पायुषां स्थानजयात् पुनर्-भवात् क्षणायुषां भारत-भूजयो वरम् क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विनः सन्न्यस्य संयान्त्य् अभयं पदं हरेः
5,19,24,na yatra vaikuṇṭha-kathā-sudhāpagā na sādhavo bhāgavatās tadāśrayāḥ na yatra yajñeśa-makhā mahotsavāḥ sureśa-loko 'pi na vai sa sevyatām,न यत्र वैकुण्ठ-कथा-सुधापगा न साधवो भागवतास् तदाश्रयाः न यत्र यज्ञेश-मखा महोत्सवाः सुरेश-लोको ऽपि न वै स सेव्यताम्
5,19,25,prāptā nṛ-jātiṃ tv iha ye ca jantavo jñāna-kriyā-dravya-kalāpa-sambhṛtām na vai yaterann apunar-bhavāya te bhūyo vanaukā iva yānti bandhanam,प्राप्ता नृ-जातिं त्व् इह ये च जन्तवो ज्ञान-क्रिया-द्रव्य-कलाप-सम्भृताम् न वै यतेरन्न् अपुनर्-भवाय ते भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम्
5,19,26,yaiḥ śraddhayā barhiṣi bhāgaśo havir niruptam iṣṭaṃ vidhi-mantra-vastutaḥ ekaḥ pṛthaṅ-nāmabhir āhuto mudā gṛhṇāti pūrṇaḥ svayam āśiṣāṃ prabhuḥ,यैः श्रद्धया बर्हिषि भागशो हविर् निरुप्तम् इष्टं विधि-मन्त्र-वस्तुतः एकः पृथङ्-नामभिर् आहुतो मुदा गृह्णाति पूर्णः स्वयम् आशिषां प्रभुः
5,19,27,satyaṃ diśaty arthitam arthito nṛṇāṃ naivārthado yat punar arthitā yataḥ svayaṃ vidhatte bhajatām anicchatām icchāpidhānaṃ nija-pāda-pallavam,सत्यं दिशत्य् अर्थितम् अर्थितो नृणां नैवार्थदो यत् पुनर् अर्थिता यतः स्वयं विधत्ते भजताम् अनिच्छताम् इच्छापिधानं निज-पाद-पल्लवम्
5,19,28,yady atra naḥ svarga-sukhāvaśeṣitaṃ sviṣṭasya sūktasya kṛtasya śobhanam tenājanābhe smṛtimaj janma naḥ syād varṣe harir yad-bhajatāṃ śaṃ tanoti,यद्य् अत्र नः स्वर्ग-सुखावशेषितं स्विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् तेनाजनाभे स्मृतिमज् जन्म नः स्याद् वर्षे हरिर् यद्-भजतां शं तनोति
5,19,29,bhp_05.19.029 śrī-śuka uvāca jambūdvīpasya ca rājann upadvīpān aṣṭau haika upadiśanti sagarātmajair aśvānveṣaṇa imāṃ mahīṃ parito nikhanadbhir upakalpitān,भ्प्_०५.१९.०२९ श्री-शुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्न् उपद्वीपान् अष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैर् अश्वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भिर् उपकल्पितान्
5,19,30,_ tad yathā svarṇaprasthaś candraśukla āvartano ramaṇako mandarahariṇaḥ pāñcajanyaḥ siṃhalo laṅketi,_ तद् यथा स्वर्णप्रस्थश् चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिणः पाञ्चजन्यः सिंहलो लङ्केति
5,19,31,_ evaṃ tava bhāratottama jambūdvīpa-varṣa-vibhāgo yathopadeśam upavarṇita iti,_ एवं तव भारतोत्तम जम्बूद्वीप-वर्ष-विभागो यथोपदेशम् उपवर्णित इति
5,20,1,_ bhp_05.20.001 śrī-śuka uvāca ataḥ paraṃ plakṣādīnāṃ pramāṇa-lakṣaṇa-saṃsthānato varṣa-vibhāga upavarṇyate,_ भ्प्_०५.२०.००१ श्री-शुक उवाच अतः परं प्लक्षादीनां प्रमाण-लक्षण-संस्थानतो वर्ष-विभाग उपवर्ण्यते
5,20,2,_ jambūdvīpo 'yaṃ yāvat-pramāṇa-vistāras tāvatā kṣārodadhinā pariveṣṭito yathā merur jambv-ākhyena lavaṇodadhir api tato dvi-guṇa-viśālena plakṣākhyena parikṣipto yathā parikhā bāhyopavanena plakṣo jambū-pramāṇo dvīpākhyākaro hiraṇmaya utthito yatrāgnir upāste sapta-jihvas tasyādhipatiḥ priyavratātmaja idhmajihvaḥ svaṃ dvīpaṃ sapta-varṣāṇi vibhajya sapta-varṣa-nāmabhya ātmajebhya ākalayya svayam ātma-yogenopararāma,_ जम्बूद्वीपो ऽयं यावत्-प्रमाण-विस्तारस् तावता क्षारोदधिना परिवेष्टितो यथा मेरुर् जम्ब्व्-आख्येन लवणोदधिर् अपि ततो द्वि-गुण-विशालेन प्लक्षाख्येन परिक्षिप्तो यथा परिखा बाह्योपवनेन प्लक्षो जम्बू-प्रमाणो द्वीपाख्याकरो हिरण्मय उत्थितो यत्राग्निर् उपास्ते सप्त-जिह्वस् तस्याधिपतिः प्रियव्रतात्मज इध्मजिह्वः स्वं द्वीपं सप्त-वर्षाणि विभज्य सप्त-वर्ष-नामभ्य आत्मजेभ्य आकलय्य स्वयम् आत्म-योगेनोपरराम
5,20,3,_ śivaṃ yavasaṃ subhadraṃ śāntaṃ kṣemam amṛtam abhayam iti varṣāṇi teṣu girayo nadyaś ca saptaivābhijñātāḥ,_ शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमम् अमृतम् अभयम् इति वर्षाणि तेषु गिरयो नद्यश् च सप्तैवाभिज्ञाताः
5,20,4,_ maṇikūṭo vajrakūṭa indraseno jyotiṣmān suparṇo hiraṇyaṣṭhīvo meghamāla iti setu-śailāḥ aruṇā nṛmṇāṅgirasī sāvitrī suptabhātā ṛtambharā satyambharā iti mahā-nadyaḥ yāsāṃ jalopasparśana-vidhūta-rajas-tamaso haṃsa-pataṅgordhvāyana-satyāṅga-saṃjñāś catvāro varṇāḥ sahasrāyuṣo vibudhopama-sandarśana-prajananāḥ svarga-dvāraṃ trayyā vidyayā bhagavantaṃ trayīmayaṃ sūryam ātmānaṃ yajante,_ मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्ठीवो मेघमाल इति सेतु-शैलाः अरुणा नृम्णाङ्गिरसी सावित्री सुप्तभाता ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महा-नद्यः यासां जलोपस्पर्शन-विधूत-रजस्-तमसो हंस-पतङ्गोर्ध्वायन-सत्याङ्ग-संज्ञाश् चत्वारो वर्णाः सहस्रायुषो विबुधोपम-सन्दर्शन-प्रजननाः स्वर्ग-द्वारं त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूर्यम् आत्मानं यजन्ते
5,20,5,_ pratnasya viṣṇo rūpaṃ yat satyasyartasya brahmaṇaḥ amṛtasya ca mṛtyoś ca sūryam ātmānam īmahīti,_ प्रत्नस्य विष्णो रूपं यत् सत्यस्यर्तस्य ब्रह्मणः अमृतस्य च मृत्योश् च सूर्यम् आत्मानम् ईमहीति
5,20,6,plakṣādiṣu pañcasu puruṣāṇām āyur indriyam ojaḥ saho balaṃ buddhir vikrama iti ca sarveṣām autpattikī siddhir aviśeṣeṇa vartate,प्लक्षादिषु पञ्चसु पुरुषाणाम् आयुर् इन्द्रियम् ओजः सहो बलं बुद्धिर् विक्रम इति च सर्वेषाम् औत्पत्तिकी सिद्धिर् अविशेषेण वर्तते
5,20,7,_ plakṣaḥ sva-samānenekṣu-rasodenāvṛto yathā tathā dvīpo 'pi śālmalo dvi-guṇa-viśālaḥ samānena surodenāvṛtaḥ parivṛṅkte,_ प्लक्षः स्व-समानेनेक्षु-रसोदेनावृतो यथा तथा द्वीपो ऽपि शाल्मलो द्वि-गुण-विशालः समानेन सुरोदेनावृतः परिवृङ्क्ते
5,20,8,_ yatra ha vai śālmalī plakṣāyāmā yasyāṃ vāva kila nilayam āhur bhagavataś chandaḥ-stutaḥ patattri-rājasya sā dvīpa-hūtaye upalakṣyate,_ यत्र ह वै शाल्मली प्लक्षायामा यस्यां वाव किल निलयम् आहुर् भगवतश् छन्दः-स्तुतः पतत्त्रि-राजस्य सा द्वीप-हूतये उपलक्ष्यते
5,20,9,_ tad-dvīpādhipatiḥ priyavratātmajo yajñabāhuḥ sva-sutebhyaḥ saptabhyas tan-nāmāni sapta-varṣāṇi vyabhajat surocanaṃ saumanasyaṃ ramaṇakaṃ deva-varṣaṃ pāribhadram āpyāyanam avijñātam iti,_ तद्-द्वीपाधिपतिः प्रियव्रतात्मजो यज्ञबाहुः स्व-सुतेभ्यः सप्तभ्यस् तन्-नामानि सप्त-वर्षाणि व्यभजत् सुरोचनं सौमनस्यं रमणकं देव-वर्षं पारिभद्रम् आप्यायनम् अविज्ञातम् इति
5,20,10,_ teṣu varṣādrayo nadyaś ca saptaivābhijñātāḥ svarasaḥ śataśṛṅgo vāmadevaḥ kundo mukundaḥ puṣpa-varṣaḥ sahasra-śrutir iti anumatiḥ sinīvālī sarasvatī kuhū rajanī nandā rāketi,_ तेषु वर्षाद्रयो नद्यश् च सप्तैवाभिज्ञाताः स्वरसः शतशृङ्गो वामदेवः कुन्दो मुकुन्दः पुष्प-वर्षः सहस्र-श्रुतिर् इति अनुमतिः सिनीवाली सरस्वती कुहू रजनी नन्दा राकेति
5,20,11,_ tad-varṣa-puruṣāḥ śrutadhara-vīryadhara-vasundhareṣandhara-saṃjñā bhagavantaṃ vedamayaṃ somam ātmānaṃ vedena yajante,_ तद्-वर्ष-पुरुषाः श्रुतधर-वीर्यधर-वसुन्धरेषन्धर-संज्ञा भगवन्तं वेदमयं सोमम् आत्मानं वेदेन यजन्ते
5,20,12,_ sva-gobhiḥ pitṛ-devebhyo vibhajan kṛṣṇa-śuklayoḥ prajānāṃ sarvāsāṃ rājā- ndhaḥ somo na āstv iti,_ स्व-गोभिः पितृ-देवेभ्यो विभजन् कृष्ण-शुक्लयोः प्रजानां सर्वासां राजा- न्धः सोमो न आस्त्व् इति
5,20,13,evaṃ surodād bahis tad-dvi-guṇaḥ samānenāvṛto ghṛtodena yathā-pūrvaḥ kuśa-dvīpo yasmin kuśa-stambo deva-kṛtas tad-dvīpākhyākaro jvalana ivāparaḥ sva-śaṣpa-rociṣā diśo virājayati,एवं सुरोदाद् बहिस् तद्-द्वि-गुणः समानेनावृतो घृतोदेन यथा-पूर्वः कुश-द्वीपो यस्मिन् कुश-स्तम्बो देव-कृतस् तद्-द्वीपाख्याकरो ज्वलन इवापरः स्व-शष्प-रोचिषा दिशो विराजयति
5,20,14,_ tad-dvīpa-patiḥ praiyavrato rājan hiraṇyaretā nāma svaṃ dvīpaṃ saptabhyaḥ sva-putrebhyo yathā-bhāgaṃ vibhajya svayaṃ tapa ātiṣṭhata vasu-vasudāna-dṛḍharuci-nābhigupta-stutyavrata-vivikta-vāmadeva-nāmabhyaḥ,_ तद्-द्वीप-पतिः प्रैयव्रतो राजन् हिरण्यरेता नाम स्वं द्वीपं सप्तभ्यः स्व-पुत्रेभ्यो यथा-भागं विभज्य स्वयं तप आतिष्ठत वसु-वसुदान-दृढरुचि-नाभिगुप्त-स्तुत्यव्रत-विविक्त-वामदेव-नामभ्यः
5,20,15,_ teṣāṃ varṣeṣu sīmā-girayo nadyaś cābhijñātāḥ sapta saptaiva cakraś catuḥśṛṅgaḥ kapilaś citrakūṭo devānīka ūrdhvaromā draviṇa iti rasakulyā madhukulyā mitravindā śrutavindā devagarbhā ghṛtacyutā mantramāleti,_ तेषां वर्षेषु सीमा-गिरयो नद्यश् चाभिज्ञाताः सप्त सप्तैव चक्रश् चतुःशृङ्गः कपिलश् चित्रकूटो देवानीक ऊर्ध्वरोमा द्रविण इति रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युता मन्त्रमालेति
5,20,16,_ yāsāṃ payobhiḥ kuśadvīpaukasaḥ kuśala-kovidābhiyukta-kulaka-saṃjñā bhagavantaṃ jātaveda-sarūpiṇaṃ karma-kauśalena yajante,_ यासां पयोभिः कुशद्वीपौकसः कुशल-कोविदाभियुक्त-कुलक-संज्ञा भगवन्तं जातवेद-सरूपिणं कर्म-कौशलेन यजन्ते
5,20,17,_ parasya brahmaṇaḥ sākṣāj jāta-vedo 'si havyavāṭ devānāṃ puruṣāṅgānāṃ yajñena puruṣaṃ yajeti,_ परस्य ब्रह्मणः साक्षाज् जात-वेदो ऽसि हव्यवाट् देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यजेति
5,20,18,tathā ghṛtodād bahiḥ krauñcadvīpo dvi-guṇaḥ sva-mānena kṣīrodena parita upakḷpto vṛto yathā kuśadvīpo ghṛtodena yasmin krauñco nāma parvata-rājo dvīpa-nāma-nirvartaka āste,तथा घृतोदाद् बहिः क्रौञ्चद्वीपो द्वि-गुणः स्व-मानेन क्षीरोदेन परित उपकॢप्तो वृतो यथा कुशद्वीपो घृतोदेन यस्मिन् क्रौञ्चो नाम पर्वत-राजो द्वीप-नाम-निर्वर्तक आस्ते
5,20,19,_ yo 'sau guha-praharaṇonmathita-nitamba-kuñjo 'pi kṣīrodenā-sicyamāno bhagavatā varuṇenābhigupto vibhayo babhūva,_ यो ऽसौ गुह-प्रहरणोन्मथित-नितम्ब-कुञ्जो ऽपि क्षीरोदेना-सिच्यमानो भगवता वरुणेनाभिगुप्तो विभयो बभूव
5,20,20,_ tasminn api praiyavrato ghṛtapṛṣṭho nāmādhipatiḥ sve dvīpe varṣāṇi sapta vibhajya teṣu putra-nāmasu sapta rikthādān varṣapān niveśya svayaṃ bhagavān bhagavataḥ parama-kalyāṇa-yaśasa ātma-bhūtasya hareś caraṇāravindam upajagāma,_ तस्मिन्न् अपि प्रैयव्रतो घृतपृष्ठो नामाधिपतिः स्वे द्वीपे वर्षाणि सप्त विभज्य तेषु पुत्र-नामसु सप्त रिक्थादान् वर्षपान् निवेश्य स्वयं भगवान् भगवतः परम-कल्याण-यशस आत्म-भूतस्य हरेश् चरणारविन्दम् उपजगाम
5,20,21,_ āmo madhuruho meghapṛṣṭhaḥ sudhāmā bhrājiṣṭho lohitārṇo vanaspatir iti ghṛtapṛṣṭha-sutās teṣāṃ varṣa-girayaḥ sapta saptaiva nadyaś cābhikhyātāḥ śuklo vardhamāno bhojana upabarhiṇo nando nandanaḥ sarvatobhadra iti abhayā amṛtaughā āryakā tīrthavatī rūpavatī pavitravatī śukleti,_ आमो मधुरुहो मेघपृष्ठः सुधामा भ्राजिष्ठो लोहितार्णो वनस्पतिर् इति घृतपृष्ठ-सुतास् तेषां वर्ष-गिरयः सप्त सप्तैव नद्यश् चाभिख्याताः शुक्लो वर्धमानो भोजन उपबर्हिणो नन्दो नन्दनः सर्वतोभद्र इति अभया अमृतौघा आर्यका तीर्थवती रूपवती पवित्रवती शुक्लेति
5,20,22,_ yāsām ambhaḥ pavitram amalam upayuñjānāḥ puruṣa-ṛṣabha-draviṇa-devaka-saṃjñā varṣa-puruṣā āpomayaṃ devam apāṃ pūrṇenāñjalinā yajante,_ यासाम् अम्भः पवित्रम् अमलम् उपयुञ्जानाः पुरुष-ऋषभ-द्रविण-देवक-संज्ञा वर्ष-पुरुषा आपोमयं देवम् अपां पूर्णेनाञ्जलिना यजन्ते
5,20,23,_ āpaḥ puruṣa-vīryāḥ stha punantīr bhūr-bhuvaḥ-suvaḥ tā naḥ punītāmīva-ghnīḥ spṛśatām ātmanā bhuva iti,_ आपः पुरुष-वीर्याः स्थ पुनन्तीर् भूर्-भुवः-सुवः ता नः पुनीतामीव-घ्नीः स्पृशताम् आत्मना भुव इति
5,20,24,evaṃ purastāt kṣīrodāt parita upaveśitaḥ śākadvīpo dvātriṃśal-lakṣa-yojanāyāmaḥ samānena ca dadhi-maṇḍodena parīto yasmin śāko nāma mahīruhaḥ sva-kṣetra-vyapadeśako yasya ha mahā-surabhi-gandhas taṃ dvīpam anuvāsayati,एवं पुरस्तात् क्षीरोदात् परित उपवेशितः शाकद्वीपो द्वात्रिंशल्-लक्ष-योजनायामः समानेन च दधि-मण्डोदेन परीतो यस्मिन् शाको नाम महीरुहः स्व-क्षेत्र-व्यपदेशको यस्य ह महा-सुरभि-गन्धस् तं द्वीपम् अनुवासयति
5,20,25,_ tasyāpi praiyavrata evādhipatir nāmnā medhātithiḥ so 'pi vibhajya sapta varṣāṇi putra-nāmāni teṣu svātmajān purojava-manojava-pavamāna-dhūmrānīka-citrarepha-bahurūpa-viśvadhāra-saṃjñān nidhāpyādhipatīn svayaṃ bhagavaty ananta ā-veśita-matis tapovanaṃ praviveśa,_ तस्यापि प्रैयव्रत एवाधिपतिर् नाम्ना मेधातिथिः सो ऽपि विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्र-नामानि तेषु स्वात्मजान् पुरोजव-मनोजव-पवमान-धूम्रानीक-चित्ररेफ-बहुरूप-विश्वधार-संज्ञान् निधाप्याधिपतीन् स्वयं भगवत्य् अनन्त आ-वेशित-मतिस् तपोवनं प्रविवेश
5,20,26,_ eteṣāṃ varṣa-maryādā-girayo nadyaś ca sapta saptaiva īśāna uruśṛṅgo balabhadraḥ śatakesaraḥ sahasrasroto devapālo mahānasa iti anaghāyurdā ubhayaspṛṣṭir aparājitā pañcapadī sahasrasrutir nijadhṛtir iti,_ एतेषां वर्ष-मर्यादा-गिरयो नद्यश् च सप्त सप्तैव ईशान उरुशृङ्गो बलभद्रः शतकेसरः सहस्रस्रोतो देवपालो महानस इति अनघायुर्दा उभयस्पृष्टिर् अपराजिता पञ्चपदी सहस्रस्रुतिर् निजधृतिर् इति
5,20,27,_ tad-varṣa-puruṣā ṛtavrata-satyavrata-dānavratānuvrata-nāmāno bhagavantaṃ vāyv-ātmakaṃ prāṇāyāma-vidhūta-rajas-tamasaḥ parama-samādhinā yajante,_ तद्-वर्ष-पुरुषा ऋतव्रत-सत्यव्रत-दानव्रतानुव्रत-नामानो भगवन्तं वाय्व्-आत्मकं प्राणायाम-विधूत-रजस्-तमसः परम-समाधिना यजन्ते
5,20,28,_ antaḥ-praviśya bhūtāni yo bibharty ātma-ketubhiḥ antaryāmīśvaraḥ sākṣāt pātu no yad-vaśe sphuṭam,_ अन्तः-प्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्य् आत्म-केतुभिः अन्तर्यामीश्वरः साक्षात् पातु नो यद्-वशे स्फुटम्
5,20,29,evam eva dadhi-maṇḍodāt parataḥ puṣkaradvīpas tato dvi-guṇāyāmaḥ samantata upakalpitaḥ samānena svādūdakena samudreṇa bahir āvṛto yasmin bṛhat-puṣkaraṃ jvalana-śikhāmala-kanaka-patrāyutāyutaṃ bhagavataḥ kamalāsanasyādhyāsanaṃ parikalpitam,एवम् एव दधि-मण्डोदात् परतः पुष्करद्वीपस् ततो द्वि-गुणायामः समन्तत उपकल्पितः समानेन स्वादूदकेन समुद्रेण बहिर् आवृतो यस्मिन् बृहत्-पुष्करं ज्वलन-शिखामल-कनक-पत्रायुतायुतं भगवतः कमलासनस्याध्यासनं परिकल्पितम्
5,20,30,_ tad-dvīpa-madhye mānasottara-nāmaika evārvācīna-parācīna-varṣayor maryādācalo 'yuta-yojanocchrāyāyāmo yatra tu catasṛṣu dikṣu catvāri purāṇi loka-pālānām indrādīnāṃ yad-upariṣṭāt sūrya-rathasya meruṃ paribhramataḥ saṃvatsarātmakaṃ cakraṃ devānām aho-rātrābhyāṃ paribhramati,_ तद्-द्वीप-मध्ये मानसोत्तर-नामैक एवार्वाचीन-पराचीन-वर्षयोर् मर्यादाचलो ऽयुत-योजनोच्छ्रायायामो यत्र तु चतसृषु दिक्षु चत्वारि पुराणि लोक-पालानाम् इन्द्रादीनां यद्-उपरिष्टात् सूर्य-रथस्य मेरुं परिभ्रमतः संवत्सरात्मकं चक्रं देवानाम् अहो-रात्राभ्यां परिभ्रमति
5,20,31,_ tad-dvīpasyāpy adhipatiḥ praiyavrato vītihotro nāmaitasyātmajau ramaṇaka-dhātaki-nāmānau varṣa-patī niyujya sa svayaṃ pūrvajavad-bhagavat-karma-śīla evāste,_ तद्-द्वीपस्याप्य् अधिपतिः प्रैयव्रतो वीतिहोत्रो नामैतस्यात्मजौ रमणक-धातकि-नामानौ वर्ष-पती नियुज्य स स्वयं पूर्वजवद्-भगवत्-कर्म-शील एवास्ते
5,20,32,_ tad-varṣa-puruṣā bhagavantaṃ brahma-rūpiṇaṃ sakarmakeṇa karmaṇārādhayantīdaṃ codāharanti,_ तद्-वर्ष-पुरुषा भगवन्तं ब्रह्म-रूपिणं सकर्मकेण कर्मणाराधयन्तीदं चोदाहरन्ति
5,20,33,_ yat tat karmamayaṃ liṅgaṃ brahma-liṅgaṃ jano 'rcayet ekāntam advayaṃ śāntaṃ tasmai bhagavate nama iti,_ यत् तत् कर्ममयं लिङ्गं ब्रह्म-लिङ्गं जनो ऽर्चयेत् एकान्तम् अद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नम इति
5,20,34,tataḥ parastāl lokāloka-nāmācalo lokālokayor antarāle parita upakṣiptaḥ,ततः परस्ताल् लोकालोक-नामाचलो लोकालोकयोर् अन्तराले परित उपक्षिप्तः
5,20,35,_ yāvan mānasottara-mervor antaraṃ tāvatī bhūmiḥ kāñcany anyādarśa-talopamā yasyāṃ prahitaḥ padārtho na kathañcit punaḥ pratyupalabhyate tasmāt sarva-sattva-parihṛtāsīt,_ यावन् मानसोत्तर-मेर्वोर् अन्तरं तावती भूमिः काञ्चन्य् अन्यादर्श-तलोपमा यस्यां प्रहितः पदार्थो न कथञ्चित् पुनः प्रत्युपलभ्यते तस्मात् सर्व-सत्त्व-परिहृतासीत्
5,20,36,_ lokāloka iti samākhyā yad anenācalena lokālokasyāntarvar-tināvasthāpyate,_ लोकालोक इति समाख्या यद् अनेनाचलेन लोकालोकस्यान्तर्वर्-तिनावस्थाप्यते
5,20,37,_ sa loka-trayānte parita īśvareṇa vihito yasmāt sūryādīnāṃ dhruvāpavargāṇāṃ jyotir-gaṇānāṃ gabhastayo 'rvācīnāṃs trīn lokān āvitanvānā na kadācit parācīnā bhavitum utsahante tāvad un-nahanāyāmaḥ,_ स लोक-त्रयान्ते परित ईश्वरेण विहितो यस्मात् सूर्यादीनां ध्रुवापवर्गाणां ज्योतिर्-गणानां गभस्तयो ऽर्वाचीनांस् त्रीन् लोकान् आवितन्वाना न कदाचित् पराचीना भवितुम् उत्सहन्ते तावद् उन्-नहनायामः
5,20,38,_ etāvān loka-vinyāso māna-lakṣaṇa-saṃsthābhir vicintitaḥ kavibhiḥ sa tu pañcāśat-koṭi-gaṇitasya bhū-golasya turīya-bhāgo 'yaṃ lokālokācalaḥ,_ एतावान् लोक-विन्यासो मान-लक्षण-संस्थाभिर् विचिन्तितः कविभिः स तु पञ्चाशत्-कोटि-गणितस्य भू-गोलस्य तुरीय-भागो ऽयं लोकालोकाचलः
5,20,39,_ tad-upariṣṭāc catasṛṣv āśāsvātma-yoninākhila-jagad-guruṇādhiniveśitā ye dvirada-pataya ṛṣabhaḥ puṣkaracūḍo vāmano 'parājita iti sakala-loka-sthiti-hetavaḥ,_ तद्-उपरिष्टाच् चतसृष्व् आशास्वात्म-योनिनाखिल-जगद्-गुरुणाधिनिवेशिता ये द्विरद-पतय ऋषभः पुष्करचूडो वामनो ऽपराजित इति सकल-लोक-स्थिति-हेतवः
5,20,40,_ teṣāṃ sva-vibhūtīnāṃ loka-pālānāṃ ca vividha-vīryopabṛṃhaṇāya bhagavān parama-mahā-puruṣo mahā-vibhūti-patir antaryāmy ātmano viśuddha-sattvaṃ dharma-jñāna-vairāgyaiśvaryādy-aṣṭa-mahā-siddhy-upalakṣaṇaṃ viṣvaksenādibhiḥ sva-pārṣada-pravaraiḥ parivārito nija-varāyudhopaśobhitair nija-bhuja-daṇḍaiḥ sandhārayamāṇas tasmin giri-vare samantāt sakala-loka-svastaya āste,_ तेषां स्व-विभूतीनां लोक-पालानां च विविध-वीर्योपबृंहणाय भगवान् परम-महा-पुरुषो महा-विभूति-पतिर् अन्तर्याम्य् आत्मनो विशुद्ध-सत्त्वं धर्म-ज्ञान-वैराग्यैश्वर्याद्य्-अष्ट-महा-सिद्ध्य्-उपलक्षणं विष्वक्सेनादिभिः स्व-पार्षद-प्रवरैः परिवारितो निज-वरायुधोपशोभितैर् निज-भुज-दण्डैः सन्धारयमाणस् तस्मिन् गिरि-वरे समन्तात् सकल-लोक-स्वस्तय आस्ते
5,20,41,_ ākalpam evaṃ veṣaṃ gata eṣa bhagavān ātma-yogamāyayā viracita-vividha-loka-yātrā-gopīyāyety arthaḥ,_ आकल्पम् एवं वेषं गत एष भगवान् आत्म-योगमायया विरचित-विविध-लोक-यात्रा-गोपीयायेत्य् अर्थः
5,20,42,_ yo 'ntar-vistāra etena hy aloka-parimāṇaṃ ca vyākhyātaṃ yad bahir lokālokācalāt tataḥ parastād yogeśvara-gatiṃ viśuddhām udāharanti,_ यो ऽन्तर्-विस्तार एतेन ह्य् अलोक-परिमाणं च व्याख्यातं यद् बहिर् लोकालोकाचलात् ततः परस्ताद् योगेश्वर-गतिं विशुद्धाम् उदाहरन्ति
5,20,43,_ aṇḍa-madhya-gataḥ sūryo dyāv-ābhūmyor yad antaram sūryāṇḍa-golayor madhye koṭyaḥ syuḥ pañca-viṃśatiḥ,_ अण्ड-मध्य-गतः सूर्यो द्याव्-आभूम्योर् यद् अन्तरम् सूर्याण्ड-गोलयोर् मध्ये कोट्यः स्युः पञ्च-विंशतिः
5,20,44,mṛte 'ṇḍa eṣa etasmin yad abhūt tato mārtaṇḍa iti vyapadeśaḥ hiraṇyagarbha iti yad dhiraṇyāṇḍa-samudbhavaḥ,मृते ऽण्ड एष एतस्मिन् यद् अभूत् ततो मार्तण्ड इति व्यपदेशः हिरण्यगर्भ इति यद् धिरण्याण्ड-समुद्भवः
5,20,45,_ sūryeṇa hi vibhajyante diśaḥ khaṃ dyaur mahī bhidā svargāpavargau narakā rasaukāṃsi ca sarvaśaḥ,_ सूर्येण हि विभज्यन्ते दिशः खं द्यौर् मही भिदा स्वर्गापवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वशः
5,20,46,deva-tiryaṅ-manuṣyāṇāṃ sarīsṛpa-savīrudhām sarva-jīva-nikāyānāṃ sūrya ātmā dṛg-īśvaraḥ,देव-तिर्यङ्-मनुष्याणां सरीसृप-सवीरुधाम् सर्व-जीव-निकायानां सूर्य आत्मा दृग्-ईश्वरः
5,21,1,bhp_05.21.001 śrī-śuka uvāca etāvān eva bhū-valayasya sanniveśaḥ pramāṇa-lakṣaṇato vyākhyātaḥ,भ्प्_०५.२१.००१ श्री-शुक उवाच एतावान् एव भू-वलयस्य सन्निवेशः प्रमाण-लक्षणतो व्याख्यातः
5,21,2,_ etena hi divo maṇḍala-mānaṃ tad-vida upadiśanti yathā dvi-dalayor niṣpāvādīnāṃ te antareṇāntarikṣaṃ tad-ubhaya-sandhitam,_ एतेन हि दिवो मण्डल-मानं तद्-विद उपदिशन्ति यथा द्वि-दलयोर् निष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तद्-उभय-सन्धितम्
5,21,3,_ yan-madhya-gato bhagavāṃs tapatāṃ patis tapana ātapena tri-lokīṃ pratapaty avabhāsayaty ātma-bhāsā sa eṣa udagayana-dakṣiṇāyana-vaiṣuvata-saṃjñābhir māndya-śaighrya-samānābhir gatibhir ārohaṇāvarohaṇa-samāna-sthāneṣu yathā-savanam abhipadyamāno makarādiṣu rāśiṣv aho-rātrāṇi dīrgha-hrasva-samānāni vidhatte,_ यन्-मध्य-गतो भगवांस् तपतां पतिस् तपन आतपेन त्रि-लोकीं प्रतपत्य् अवभासयत्य् आत्म-भासा स एष उदगयन-दक्षिणायन-वैषुवत-संज्ञाभिर् मान्द्य-शैघ्र्य-समानाभिर् गतिभिर् आरोहणावरोहण-समान-स्थानेषु यथा-सवनम् अभिपद्यमानो मकरादिषु राशिष्व् अहो-रात्राणि दीर्घ-ह्रस्व-समानानि विधत्ते
5,21,4,_ yadā meṣa-tulayor vartate tadāho-rātrāṇi samānāni bhavanti yadā vṛṣabhādiṣu pañcasu ca rāśiṣu carati tadāhāny eva vardhante hrasati ca māsi māsy ekaikā ghaṭikā rātriṣu,_ यदा मेष-तुलयोर् वर्तते तदाहो-रात्राणि समानानि भवन्ति यदा वृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहान्य् एव वर्धन्ते ह्रसति च मासि मास्य् एकैका घटिका रात्रिषु
5,21,5,_ yadā vṛścikādiṣu pañcasu vartate tadāho-rātrāṇi viparyayāṇi bhavanti,_ यदा वृश्चिकादिषु पञ्चसु वर्तते तदाहो-रात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति
5,21,6,_ yāvad dakṣiṇāyanam ahāni vardhante yāvad udagayanaṃ rātrayaḥ,_ यावद् दक्षिणायनम् अहानि वर्धन्ते यावद् उदगयनं रात्रयः
5,21,7,_ evaṃ nava koṭaya eka-pañcāśal-lakṣāṇi yojanānāṃ mānasottara-giri-parivartanasyopadiśanti tasminn aindrīṃ purīṃ pūrvasmān meror devadhānīṃ nāma dakṣiṇato yāmyāṃ saṃyamanīṃ nāma paścād vāruṇīṃ nimlocanīṃ nāma uttarataḥ saumyāṃ vibhāvarīṃ nāma tāsūdaya-madhyāhnāstamaya-niśīthānīti bhūtānāṃ pravṛtti-nivṛtti-nimittāni samaya-viśeṣeṇa meroś catur-diśam,_ एवं नव कोटय एक-पञ्चाशल्-लक्षाणि योजनानां मानसोत्तर-गिरि-परिवर्तनस्योपदिशन्ति तस्मिन्न् ऐन्द्रीं पुरीं पूर्वस्मान् मेरोर् देवधानीं नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पश्चाद् वारुणीं निम्लोचनीं नाम उत्तरतः सौम्यां विभावरीं नाम तासूदय-मध्याह्नास्तमय-निशीथानीति भूतानां प्रवृत्ति-निवृत्ति-निमित्तानि समय-विशेषेण मेरोश् चतुर्-दिशम्
5,21,8,_ tatratyānāṃ divasa-madhyaṅgata eva sadādityas tapati savyenācalaṃ dakṣiṇena karoti,_ तत्रत्यानां दिवस-मध्यङ्गत एव सदादित्यस् तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन करोति
5,21,9,_ yatrodeti tasya ha samāna-sūtra-nipāte nimlocati yatra kvacana syandenābhitapati tasya haiṣa samāna-sūtra-nipāte prasvāpayati tatra gataṃ na paśyanti ye taṃ samanupaśyeran,_ यत्रोदेति तस्य ह समान-सूत्र-निपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समान-सूत्र-निपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न पश्यन्ति ये तं समनुपश्येरन्
5,21,10,_ yadā caindryāḥ puryāḥ pracalate pañcadaśa-ghaṭikābhir yāmyāṃ sapāda-koṭi-dvayaṃ yojanānāṃ sārdha-dvādaśa-lakṣāṇi sādhikāni copayāti,_ यदा चैन्द्र्याः पुर्याः प्रचलते पञ्चदश-घटिकाभिर् याम्यां सपाद-कोटि-द्वयं योजनानां सार्ध-द्वादश-लक्षाणि साधिकानि चोपयाति
5,21,11,_ evaṃ tato vāruṇīṃ saumyām aindrīṃ ca punas tathānye ca grahāḥ somādayo nakṣatraiḥ saha jyotiś-cakre samabhyudyanti saha vā nimlo-canti,_ एवं ततो वारुणीं सौम्याम् ऐन्द्रीं च पुनस् तथान्ये च ग्रहाः सोमादयो नक्षत्रैः सह ज्योतिश्-चक्रे समभ्युद्यन्ति सह वा निम्लो-चन्ति
5,21,12,_ evaṃ muhūrtena catus-triṃśal-lakṣa-yojanāny aṣṭa-śatādhikāni sauro rathas trayīmayo 'sau catasṛṣu parivartate purīṣu,_ एवं मुहूर्तेन चतुस्-त्रिंशल्-लक्ष-योजनान्य् अष्ट-शताधिकानि सौरो रथस् त्रयीमयो ऽसौ चतसृषु परिवर्तते पुरीषु
5,21,13,_ yasyaikaṃ cakraṃ dvādaśāraṃ ṣaṇ-nemi tri-ṇābhi saṃvatsarātmakaṃ samāmananti tasyākṣo meror mūrdhani kṛto mānasottare kṛtetara-bhāgo yatra protaṃ ravi-ratha-cakraṃ taila-yantra-cakravad bhraman mānasottara-girau paribhramati,_ यस्यैकं चक्रं द्वादशारं षण्-नेमि त्रि-णाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति तस्याक्षो मेरोर् मूर्धनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतर-भागो यत्र प्रोतं रवि-रथ-चक्रं तैल-यन्त्र-चक्रवद् भ्रमन् मानसोत्तर-गिरौ परिभ्रमति
5,21,14,_ tasminn akṣe kṛtamūlo dvitīyo 'kṣas turyamānena sammitas taila-yantrākṣavad dhruve kṛtopari-bhāgaḥ,_ तस्मिन्न् अक्षे कृतमूलो द्वितीयो ऽक्षस् तुर्यमानेन सम्मितस् तैल-यन्त्राक्षवद् ध्रुवे कृतोपरि-भागः
5,21,15,_ ratha-nīḍas tu ṣaṭ-triṃśal-lakṣa-yojanāyatas tat-turīya-bhāga-viśālas tāvān ravi-ratha-yugo yatra hayāś chando-nāmānaḥ saptāruṇa-yojitā vahanti devam ādityam,_ रथ-नीडस् तु षट्-त्रिंशल्-लक्ष-योजनायतस् तत्-तुरीय-भाग-विशालस् तावान् रवि-रथ-युगो यत्र हयाश् छन्दो-नामानः सप्तारुण-योजिता वहन्ति देवम् आदित्यम्
5,21,16,_ purastāt savitur aruṇaḥ paścāc ca niyuktaḥ sautye karmaṇi kilāste,_ पुरस्तात् सवितुर् अरुणः पश्चाच् च नियुक्तः सौत्ये कर्मणि किलास्ते
5,21,17,_ tathā vālikhilyā ṛṣayo 'ṅguṣṭha-parva-mātrāḥ ṣaṣṭi-sahasrāṇi purataḥ sūryaṃ sūkta-vākāya niyuktāḥ saṃstuvanti,_ तथा वालिखिल्या ऋषयो ऽङ्गुष्ठ-पर्व-मात्राः षष्टि-सहस्राणि पुरतः सूर्यं सूक्त-वाकाय नियुक्ताः संस्तुवन्ति
5,21,18,_ tathānye ca ṛṣayo gandharvāpsaraso nāgā grāmaṇyo yātudhānā devā ity ekaikaśo gaṇāḥ sapta caturdaśa māsi māsi bhagavantaṃ sūryam ātmānaṃ nānā-nāmānaṃ pṛthaṅ-nānā-nāmānaḥ pṛthak-karmabhir dvandvaśa upāsate,_ तथान्ये च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना देवा इत्य् एकैकशो गणाः सप्त चतुर्दश मासि मासि भगवन्तं सूर्यम् आत्मानं नाना-नामानं पृथङ्-नाना-नामानः पृथक्-कर्मभिर् द्वन्द्वश उपासते
5,22,1,_ bhp_05.22.001 rājovāca yad etad bhagavata ādityasya meruṃ dhruvaṃ ca pradakṣiṇena parikrāmato rāśīnām abhimukhaṃ pracalitaṃ cāpradakṣiṇaṃ bhagavatopavarṇitam amuṣya vayaṃ katham anumimīmahīti,_ भ्प्_०५.२२.००१ राजोवाच यद् एतद् भगवत आदित्यस्य मेरुं ध्रुवं च प्रदक्षिणेन परिक्रामतो राशीनाम् अभिमुखं प्रचलितं चाप्रदक्षिणं भगवतोपवर्णितम् अमुष्य वयं कथम् अनुमिमीमहीति
5,22,2,_ bhp_05.22.002 sa hovāca yathā kulāla-cakreṇa bhramatā saha bhramatāṃ tad-āśrayāṇāṃ pipīlikādīnāṃ gatir anyaiva pradeśāntareṣv apy upalabhyamānatvād evaṃ nakṣatra-rāśibhir upalakṣitena kāla-cakreṇa dhruvaṃ meruṃ ca pradakṣiṇena paridhāvatā saha paridhāvamānānāṃ tad-āśrayāṇāṃ sūryādīnāṃ grahāṇāṃ gatir anyaiva nakṣatrāntare rāśy-antare copalabhyamānatvāt,_ भ्प्_०५.२२.००२ स होवाच यथा कुलाल-चक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तद्-आश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिर् अन्यैव प्रदेशान्तरेष्व् अप्य् उपलभ्यमानत्वाद् एवं नक्षत्र-राशिभिर् उपलक्षितेन काल-चक्रेण ध्रुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह परिधावमानानां तद्-आश्रयाणां सूर्यादीनां ग्रहाणां गतिर् अन्यैव नक्षत्रान्तरे राश्य्-अन्तरे चोपलभ्यमानत्वात्
5,22,3,_ sa eṣa bhagavān ādi-puruṣa eva sākṣān nārāyaṇo lokānāṃ svastaya ātmānaṃ trayīmayaṃ karma-viśuddhi-nimittaṃ kavibhir api ca vedena vijijñāsyamāno dvādaśadhā vibhajya ṣaṭsu vasantādiṣv ṛtuṣu yathopa-joṣam ṛtu-guṇān vidadhāti,_ स एष भगवान् आदि-पुरुष एव साक्षान् नारायणो लोकानां स्वस्तय आत्मानं त्रयीमयं कर्म-विशुद्धि-निमित्तं कविभिर् अपि च वेदेन विजिज्ञास्यमानो द्वादशधा विभज्य षट्सु वसन्तादिष्व् ऋतुषु यथोप-जोषम् ऋतु-गुणान् विदधाति
5,22,4,_ tam etam iha puruṣās trayyā vidyayā varṇāśramācārānupathā uccāvacaiḥ karmabhir āmnātair yoga-vitānaiś ca śraddhayā yajanto 'ñjasā śreyaḥ samadhigacchanti,_ तम् एतम् इह पुरुषास् त्रय्या विद्यया वर्णाश्रमाचारानुपथा उच्चावचैः कर्मभिर् आम्नातैर् योग-वितानैश् च श्रद्धया यजन्तो ऽञ्जसा श्रेयः समधिगच्छन्ति
5,22,5,_ atha sa eṣa ātmā lokānāṃ dyāv-āpṛthivyor antareṇa nabho-valayasya kālacakra-gato dvādaśa māsān bhuṅkte rāśi-saṃjñān saṃvatsarāvayavān māsaḥ pakṣa-dvayaṃ divā naktaṃ ceti sapādarkṣa-dvayam upadiśanti yāvatā ṣaṣṭham aṃśaṃ bhuñjīta sa vai ṛtur ity upadiśyate saṃvatsarāvayavaḥ,_ अथ स एष आत्मा लोकानां द्याव्-आपृथिव्योर् अन्तरेण नभो-वलयस्य कालचक्र-गतो द्वादश मासान् भुङ्क्ते राशि-संज्ञान् संवत्सरावयवान् मासः पक्ष-द्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्ष-द्वयम् उपदिशन्ति यावता षष्ठम् अंशं भुञ्जीत स वै ऋतुर् इत्य् उपदिश्यते संवत्सरावयवः
5,22,6,_ atha ca yāvatārdhena nabho-vīthyāṃ pracarati taṃ kālam ayanam ācakṣate,_ अथ च यावतार्धेन नभो-वीथ्यां प्रचरति तं कालम् अयनम् आचक्षते
5,22,7,_ atha ca yāvan nabho-maṇḍalaṃ saha dyāv-āpṛthivyor maṇḍalābhyāṃ kārtsnyena sa ha bhuñjīta taṃ kālaṃ saṃvatsaraṃ parivatsaram iḍāvatsaram anuvatsaraṃ vatsaram iti bhānor māndya-śaighrya-sama-gatibhiḥ samāmananti,_ अथ च यावन् नभो-मण्डलं सह द्याव्-आपृथिव्योर् मण्डलाभ्यां कार्त्स्न्येन स ह भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं परिवत्सरम् इडावत्सरम् अनुवत्सरं वत्सरम् इति भानोर् मान्द्य-शैघ्र्य-सम-गतिभिः समामनन्ति
5,22,8,_ evaṃ candramā arka-gabhastibhya upariṣṭāl lakṣa-yojanata upalabhyamāno 'rkasya saṃvatsara-bhuktiṃ pakṣābhyāṃ māsa-bhuktiṃ sapādarkṣābhyāṃ dinenaiva pakṣa-bhuktim agracārī drutatara-gamano bhuṅkte,_ एवं चन्द्रमा अर्क-गभस्तिभ्य उपरिष्टाल् लक्ष-योजनत उपलभ्यमानो ऽर्कस्य संवत्सर-भुक्तिं पक्षाभ्यां मास-भुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव पक्ष-भुक्तिम् अग्रचारी द्रुततर-गमनो भुङ्क्ते
5,22,9,_ atha cāpūryamāṇābhiś ca kalābhir amarāṇāṃ kṣīyamāṇābhiś ca kalābhiḥ pit-ṇām aho-rātrāṇi pūrva-pakṣāpara-pakṣābhyāṃ vitanvānaḥ sarva-jīva-nivaha-prāṇo jīvaś caikam ekaṃ nakṣatraṃ triṃśatā muhūrtair bhuṅkte,_ अथ चापूर्यमाणाभिश् च कलाभिर् अमराणां क्षीयमाणाभिश् च कलाभिः पित्-णाम् अहो-रात्राणि पूर्व-पक्षापर-पक्षाभ्यां वितन्वानः सर्व-जीव-निवह-प्राणो जीवश् चैकम् एकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर् भुङ्क्ते
5,22,10,_ ya eṣa ṣoḍaśa-kalaḥ puruṣo bhagavān manomayo 'nnamayo 'mṛtamayo deva-pitṛ-manuṣya-bhūta-paśu-pakṣi-sarīsṛpa-vīrudhāṃ prāṇāpy āyana-śīlatvāt sarvamaya iti varṇayanti,_ य एष षोडश-कलः पुरुषो भगवान् मनोमयो ऽन्नमयो ऽमृतमयो देव-पितृ-मनुष्य-भूत-पशु-पक्षि-सरीसृप-वीरुधां प्राणाप्य् आयन-शीलत्वात् सर्वमय इति वर्णयन्ति
5,22,11,_ tata upariṣṭād dvi-lakṣa-yojanato nakṣatrāṇi meruṃ dakṣiṇenaiva kālāyana īśvara-yojitāni sahābhijitāṣṭā-viṃśatiḥ,_ तत उपरिष्टाद् द्वि-लक्ष-योजनतो नक्षत्राणि मेरुं दक्षिणेनैव कालायन ईश्वर-योजितानि सहाभिजिताष्टा-विंशतिः
5,22,12,_ tata upariṣṭād uśanā dvi-lakṣa-yojanata upalabhyate purataḥ paścāt sahaiva vārkasya śaighrya-māndya-sāmyābhir gatibhir arkavac carati lokānāṃ nityadānukūla eva prāyeṇa varṣayaṃś cāreṇānumīyate sa vṛṣṭi-viṣṭambha-grahopaśamanaḥ,_ तत उपरिष्टाद् उशना द्वि-लक्ष-योजनत उपलभ्यते पुरतः पश्चात् सहैव वार्कस्य शैघ्र्य-मान्द्य-साम्याभिर् गतिभिर् अर्कवच् चरति लोकानां नित्यदानुकूल एव प्रायेण वर्षयंश् चारेणानुमीयते स वृष्टि-विष्टम्भ-ग्रहोपशमनः
5,22,13,_ uśanasā budho vyākhyātas tata upariṣṭād dvi-lakṣa-yojanato budhaḥ soma-suta upalabhyamānaḥ prāyeṇa śubha-kṛd yadārkād vyatiricyeta tadātivātābhra-prāyānāvṛṣṭy-ādi-bhayam āśaṃsate,_ उशनसा बुधो व्याख्यातस् तत उपरिष्टाद् द्वि-लक्ष-योजनतो बुधः सोम-सुत उपलभ्यमानः प्रायेण शुभ-कृद् यदार्काद् व्यतिरिच्येत तदातिवाताभ्र-प्रायानावृष्ट्य्-आदि-भयम् आशंसते
5,22,14,_ ata ūrdhvam aṅgārako 'pi yojana-lakṣa-dvitaya upalabhyamānas tribhis tribhiḥ pakṣair ekaikaśo rāśīn dvādaśānubhuṅkte yadi na vakreṇābhivartate prāyeṇāśubha-graho 'gha-śaṃsaḥ,_ अत ऊर्ध्वम् अङ्गारको ऽपि योजन-लक्ष-द्वितय उपलभ्यमानस् त्रिभिस् त्रिभिः पक्षैर् एकैकशो राशीन् द्वादशानुभुङ्क्ते यदि न वक्रेणाभिवर्तते प्रायेणाशुभ-ग्रहो ऽघ-शंसः
5,22,15,_ tata upariṣṭād dvi-lakṣa-yojanāntara-gatā bhagavān bṛhaspatir ekaikasmin rāśau parivatsaraṃ parivatsaraṃ carati yadi na vakraḥ syāt prāyeṇānukūlo brāhmaṇa-kulasya,_ तत उपरिष्टाद् द्वि-लक्ष-योजनान्तर-गता भगवान् बृहस्पतिर् एकैकस्मिन् राशौ परिवत्सरं परिवत्सरं चरति यदि न वक्रः स्यात् प्रायेणानुकूलो ब्राह्मण-कुलस्य
5,22,16,_ tata upariṣṭād yojana-lakṣa-dvayāt pratīyamānaḥ śanaiścara ekaikasmin rāśau triṃśan māsān vilambamānaḥ sarvān evānuparyeti tāvadbhir anuvatsaraiḥ prāyeṇa hi sarveṣām aśāntikaraḥ,_ तत उपरिष्टाद् योजन-लक्ष-द्वयात् प्रतीयमानः शनैश्चर एकैकस्मिन् राशौ त्रिंशन् मासान् विलम्बमानः सर्वान् एवानुपर्येति तावद्भिर् अनुवत्सरैः प्रायेण हि सर्वेषाम् अशान्तिकरः
5,22,17,_ tata uttarasmād ṛṣaya ekādaśa-lakṣa-yojanāntara upalabhyante ya eva lokānāṃ śam anubhāvayanto bhagavato viṣṇor yat paramaṃ padaṃ pradakṣiṇaṃ prakramanti,_ तत उत्तरस्माद् ऋषय एकादश-लक्ष-योजनान्तर उपलभ्यन्ते य एव लोकानां शम् अनुभावयन्तो भगवतो विष्णोर् यत् परमं पदं प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति
5,23,1,_ bhp_05.23.001 śrī-śuka uvāca atha tasmāt paratas trayodaśa-lakṣa-yojanāntarato yat tad viṣṇoḥ paramaṃ padam abhivadanti yatra ha mahā-bhāgavato dhruva auttānapādir agninendreṇa prajāpatinā kaśyapena dharmeṇa ca samakāla-yugbhiḥ sabahu-mānaṃ dakṣiṇataḥ kriyamāṇa idānīm api kalpa-jīvinām ājīvya upāste tasyehānubhāva upavarṇitaḥ,_ भ्प्_०५.२३.००१ श्री-शुक उवाच अथ तस्मात् परतस् त्रयोदश-लक्ष-योजनान्तरतो यत् तद् विष्णोः परमं पदम् अभिवदन्ति यत्र ह महा-भागवतो ध्रुव औत्तानपादिर् अग्निनेन्द्रेण प्रजापतिना कश्यपेन धर्मेण च समकाल-युग्भिः सबहु-मानं दक्षिणतः क्रियमाण इदानीम् अपि कल्प-जीविनाम् आजीव्य उपास्ते तस्येहानुभाव उपवर्णितः
5,23,2,_ sa hi sarveṣāṃ jyotir-gaṇānāṃ graha-nakṣatrādīnām animiṣeṇāvyakta-raṃhasā bhagavatā kālena bhrāmyamāṇānāṃ sthāṇur ivāvaṣṭambha īśvareṇa vihitaḥ śaśvad avabhāsate,_ स हि सर्वेषां ज्योतिर्-गणानां ग्रह-नक्षत्रादीनाम् अनिमिषेणाव्यक्त-रंहसा भगवता कालेन भ्राम्यमाणानां स्थाणुर् इवावष्टम्भ ईश्वरेण विहितः शश्वद् अवभासते
5,23,3,_ yathā meḍhīstambha ākramaṇa-paśavaḥ saṃyojitās tribhis tribhiḥ savanair yathā-sthānaṃ maṇḍalāni caranty evaṃ bhagaṇā grahādaya etasminn antar-bahir-yogena kāla-cakra āyojitā dhruvam evāvalambya vāyunodīryamāṇā ākalpāntaṃ paricaṅ kramanti nabhasi yathā meghāḥ śyenādayo vāyu-vaśāḥ karma-sārathayaḥ parivartante evaṃ jyotirgaṇāḥ prakṛti-puruṣa-saṃyogānugṛhītāḥ karma-nirmita-gatayo bhuvi na patanti,_ यथा मेढीस्तम्भ आक्रमण-पशवः संयोजितास् त्रिभिस् त्रिभिः सवनैर् यथा-स्थानं मण्डलानि चरन्त्य् एवं भगणा ग्रहादय एतस्मिन्न् अन्तर्-बहिर्-योगेन काल-चक्र आयोजिता ध्रुवम् एवावलम्ब्य वायुनोदीर्यमाणा आकल्पान्तं परिचङ् क्रमन्ति नभसि यथा मेघाः श्येनादयो वायु-वशाः कर्म-सारथयः परिवर्तन्ते एवं ज्योतिर्गणाः प्रकृति-पुरुष-संयोगानुगृहीताः कर्म-निर्मित-गतयो भुवि न पतन्ति
5,23,4,_ kecanaitaj jyotir-anīkaṃ śiśumāra-saṃsthānena bhagavato vāsudevasya yoga-dhāraṇāyām anuvarṇayanti,_ केचनैतज् ज्योतिर्-अनीकं शिशुमार-संस्थानेन भगवतो वासुदेवस्य योग-धारणायाम् अनुवर्णयन्ति
5,23,5,_ yasya pucchāgre 'vākśirasaḥ kuṇḍalī-bhūta-dehasya dhruva upakalpitas tasya lāṅgūle prajāpatir agnir indro dharma iti puccha-mūle dhātā vidhātā ca kaṭyāṃ saptarṣayaḥ tasya dakṣiṇāvarta-kuṇḍalī-bhūta-śarīrasya yāny udagayanāni dakṣiṇa-pārśve tu nakṣatrāṇy upakalpayanti dakṣiṇāyanāni tu savye yathā śiśumārasya kuṇḍalā-bhoga-sanniveśasya pārśvayor ubhayor apy avayavāḥ samasaṅkhyā bhavanti pṛṣṭhe tv ajavīthī ākāśa-gaṅgā codarataḥ,_ यस्य पुच्छाग्रे ऽवाक्शिरसः कुण्डली-भूत-देहस्य ध्रुव उपकल्पितस् तस्य लाङ्गूले प्रजापतिर् अग्निर् इन्द्रो धर्म इति पुच्छ-मूले धाता विधाता च कट्यां सप्तर्षयः तस्य दक्षिणावर्त-कुण्डली-भूत-शरीरस्य यान्य् उदगयनानि दक्षिण-पार्श्वे तु नक्षत्राण्य् उपकल्पयन्ति दक्षिणायनानि तु सव्ये यथा शिशुमारस्य कुण्डला-भोग-सन्निवेशस्य पार्श्वयोर् उभयोर् अप्य् अवयवाः समसङ्ख्या भवन्ति पृष्ठे त्व् अजवीथी आकाश-गङ्गा चोदरतः
5,23,6,_ punarvasu-puṣyau dakṣiṇa-vāmayoḥ śroṇyor ārdrāśleṣe ca dakṣiṇa-vāmayoḥ paścimayoḥ pādayor abhijid-uttarāṣāḍhe dakṣiṇa-vāmayor nāsikayor yathā-saṅkhyaṃ śravaṇa-pūrvāṣāḍhe dakṣiṇa-vāmayor locanayor dhaniṣṭhā mūlaṃ ca dakṣiṇa-vāmayoḥ karṇayor maghādīny aṣṭa nakṣatrāṇi dakṣiṇāyanāni vāma-pārśva-vaṅkriṣu yuñjīta tathaiva mṛga-śīrṣādīny udagayanāni dakṣiṇa-pārśva-vaṅkriṣu prātilomyena prayuñjīta śatabhiṣā-jyeṣṭhe skandhayor dakṣiṇa-vāmayor nyaset,_ पुनर्वसु-पुष्यौ दक्षिण-वामयोः श्रोण्योर् आर्द्राश्लेषे च दक्षिण-वामयोः पश्चिमयोः पादयोर् अभिजिद्-उत्तराषाढे दक्षिण-वामयोर् नासिकयोर् यथा-सङ्ख्यं श्रवण-पूर्वाषाढे दक्षिण-वामयोर् लोचनयोर् धनिष्ठा मूलं च दक्षिण-वामयोः कर्णयोर् मघादीन्य् अष्ट नक्षत्राणि दक्षिणायनानि वाम-पार्श्व-वङ्क्रिषु युञ्जीत तथैव मृग-शीर्षादीन्य् उदगयनानि दक्षिण-पार्श्व-वङ्क्रिषु प्रातिलोम्येन प्रयुञ्जीत शतभिषा-ज्येष्ठे स्कन्धयोर् दक्षिण-वामयोर् न्यसेत्
5,23,7,_ uttarā-hanāv agastir adharā-hanau yamo mukheṣu cāṅgārakaḥ śanaiścara upasthe bṛhaspatiḥ kakudi vakṣasy ādityo hṛdaye nārāyaṇo manasi candro nābhyām uśanā stanayor aśvinau budhaḥ prāṇāpānayo rāhur gale ketavaḥ sarvāṅgeṣu romasu sarve tārā-gaṇāḥ,_ उत्तरा-हनाव् अगस्तिर् अधरा-हनौ यमो मुखेषु चाङ्गारकः शनैश्चर उपस्थे बृहस्पतिः ककुदि वक्षस्य् आदित्यो हृदये नारायणो मनसि चन्द्रो नाभ्याम् उशना स्तनयोर् अश्विनौ बुधः प्राणापानयो राहुर् गले केतवः सर्वाङ्गेषु रोमसु सर्वे तारा-गणाः
5,23,8,_ etad u haiva bhagavato viṣṇoḥ sarva-devatāmayaṃ rūpam aharahaḥ sandhyāyāṃ prayato vāgyato nirīkṣamāṇa upatiṣṭheta namo jyotir-lokāya kālāyanāyānimiṣāṃ pataye mahā-puruṣāyābhidhīmahīti,_ एतद् उ हैव भगवतो विष्णोः सर्व-देवतामयं रूपम् अहरहः सन्ध्यायां प्रयतो वाग्यतो निरीक्षमाण उपतिष्ठेत नमो ज्योतिर्-लोकाय कालायनायानिमिषां पतये महा-पुरुषायाभिधीमहीति
5,23,9,_ graharkṣatārāmayam ādhidaivikaṃ pāpāpahaṃ mantra-kṛtāṃ tri-kālam namasyataḥ smarato vā tri-kālaṃ naśyeta tat-kālajam āśu pāpam,_ ग्रहर्क्षतारामयम् आधिदैविकं पापापहं मन्त्र-कृतां त्रि-कालम् नमस्यतः स्मरतो वा त्रि-कालं नश्येत तत्-कालजम् आशु पापम्
5,24,1,bhp_05.24.001 śrī-śuka uvāca adhastāt savitur yojanāyute svarbhānur nakṣatravac caratīty eke yo 'sāv amaratvaṃ grahatvaṃ cālabhata bhagavad-anukampayā svayam asurāpasadaḥ saiṃhikeyo hy atad-arhas tasya tāta janma karmāṇi copariṣṭād vakṣyāmaḥ,भ्प्_०५.२४.००१ श्री-शुक उवाच अधस्तात् सवितुर् योजनायुते स्वर्भानुर् नक्षत्रवच् चरतीत्य् एके यो ऽसाव् अमरत्वं ग्रहत्वं चालभत भगवद्-अनुकम्पया स्वयम् असुरापसदः सैंहिकेयो ह्य् अतद्-अर्हस् तस्य तात जन्म कर्माणि चोपरिष्टाद् वक्ष्यामः
5,24,2,_ yad adas taraṇer maṇḍalaṃ pratapatas tad vistarato yojanāyutam ācakṣate dvādaśa-sahasraṃ somasya trayodaśa-sahasraṃ rāhor yaḥ parvaṇi tad-vyavadhāna-kṛd vairānubandhaḥ sūryā-candramasāv abhidhāvati,_ यद् अदस् तरणेर् मण्डलं प्रतपतस् तद् विस्तरतो योजनायुतम् आचक्षते द्वादश-सहस्रं सोमस्य त्रयोदश-सहस्रं राहोर् यः पर्वणि तद्-व्यवधान-कृद् वैरानुबन्धः सूर्या-चन्द्रमसाव् अभिधावति
5,24,3,_ tan niśamyobhayatrāpi bhagavatā rakṣaṇāya prayuktaṃ sudarśanaṃ nāma bhāgavataṃ dayitam astraṃ tat tejasā durviṣahaṃ muhuḥ parivartamānam abhyavasthito muhūrtam udvijamānaś cakita-hṛdaya ārād eva nivartate tad uparāgam iti vadanti lokāḥ,_ तन् निशम्योभयत्रापि भगवता रक्षणाय प्रयुक्तं सुदर्शनं नाम भागवतं दयितम् अस्त्रं तत् तेजसा दुर्विषहं मुहुः परिवर्तमानम् अभ्यवस्थितो मुहूर्तम् उद्विजमानश् चकित-हृदय आराद् एव निवर्तते तद् उपरागम् इति वदन्ति लोकाः
5,24,4,_ tato 'dhastāt siddha-cāraṇa-vidyādharāṇāṃ sadanāni tāvan mātra eva,_ ततो ऽधस्तात् सिद्ध-चारण-विद्याधराणां सदनानि तावन् मात्र एव
5,24,5,_ tato 'dhastād yakṣa-rakṣaḥ-piśāca-preta-bhūta-gaṇānāṃ vihārājiram antarikṣaṃ yāvad vāyuḥ pravāti yāvan meghā upalabhyante,_ ततो ऽधस्ताद् यक्ष-रक्षः-पिशाच-प्रेत-भूत-गणानां विहाराजिरम् अन्तरिक्षं यावद् वायुः प्रवाति यावन् मेघा उपलभ्यन्ते
5,24,6,_ tato 'dhastāc chata-yojanāntara iyaṃ pṛthivī yāvad dhaṃsa-bhāsa-śyena-suparṇādayaḥ patattri-pravarā utpatantīti,_ ततो ऽधस्ताच् छत-योजनान्तर इयं पृथिवी यावद् धंस-भास-श्येन-सुपर्णादयः पतत्त्रि-प्रवरा उत्पतन्तीति
5,24,7,_ upavarṇitaṃ bhūmer yathā-sanniveśāvasthānam avaner apy adhastāt sapta bhū-vivarā ekaikaśo yojanāyutāntareṇāyāma-vistāreṇopakḷptā atalaṃ vitalaṃ sutalaṃ talātalaṃ mahātalaṃ rasātalaṃ pātālam iti,_ उपवर्णितं भूमेर् यथा-सन्निवेशावस्थानम् अवनेर् अप्य् अधस्तात् सप्त भू-विवरा एकैकशो योजनायुतान्तरेणायाम-विस्तारेणोपकॢप्ता अतलं वितलं सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालम् इति
5,24,8,_ eteṣu hi bila-svargeṣu svargād apy adhika-kāma-bhogaiśvaryānanda-bhūti-vibhūtibhiḥ susamṛddha-bhavanodyānākrīḍa-vihāreṣu daitya-dānava-kādraveyā nitya-pramuditānurakta-kalatrāpatya-bandhu-suhṛd-anucarā gṛha-pataya īśvarād apy apratihata-kāmā māyā-vinodā nivasanti,_ एतेषु हि बिल-स्वर्गेषु स्वर्गाद् अप्य् अधिक-काम-भोगैश्वर्यानन्द-भूति-विभूतिभिः सुसमृद्ध-भवनोद्यानाक्रीड-विहारेषु दैत्य-दानव-काद्रवेया नित्य-प्रमुदितानुरक्त-कलत्रापत्य-बन्धु-सुहृद्-अनुचरा गृह-पतय ईश्वराद् अप्य् अप्रतिहत-कामा माया-विनोदा निवसन्ति
5,24,9,_ yeṣu mahārāja mayena māyāvinā vinirmitāḥ puro nānā-maṇi-pravara-praveka-viracita-vicitra-bhavana-prākāra-gopura-sabhā-caitya-catvarāyatanādibhir nāgāsura-mithuna-pārāvata-śuka-sārikākīrṇa-kṛtrima-bhūmibhir vivareśvara-gṛhottamaiḥ samalaṅkṛtāś cakāsati,_ येषु महाराज मयेन मायाविना विनिर्मिताः पुरो नाना-मणि-प्रवर-प्रवेक-विरचित-विचित्र-भवन-प्राकार-गोपुर-सभा-चैत्य-चत्वरायतनादिभिर् नागासुर-मिथुन-पारावत-शुक-सारिकाकीर्ण-कृत्रिम-भूमिभिर् विवरेश्वर-गृहोत्तमैः समलङ्कृताश् चकासति
5,24,10,_ udyānāni cātitarāṃ mana-indriyānandibhiḥ kusuma-phala-stabaka-subhaga-kisalayāvanata-rucira-viṭapa-viṭapināṃ latāṅgāliṅgitānāṃ śrībhiḥ samithuna-vividha-vihaṅgama-jalāśayānām amala-jala-pūrṇānāṃ jhaṣakulollaṅghana-kṣubhita-nīra-nīraja-kumuda-kuva-laya-kahlāra-nīlotpala-lohita-śatapatrādi-vaneṣu kṛta-niketanānām eka-vihārākula-madhura-vividha-svanādibhir indriyotsavair amara-loka-śriyam atiśayitāni,_ उद्यानानि चातितरां मन-इन्द्रियानन्दिभिः कुसुम-फल-स्तबक-सुभग-किसलयावनत-रुचिर-विटप-विटपिनां लताङ्गालिङ्गितानां श्रीभिः समिथुन-विविध-विहङ्गम-जलाशयानाम् अमल-जल-पूर्णानां झषकुलोल्लङ्घन-क्षुभित-नीर-नीरज-कुमुद-कुव-लय-कह्लार-नीलोत्पल-लोहित-शतपत्रादि-वनेषु कृत-निकेतनानाम् एक-विहाराकुल-मधुर-विविध-स्वनादिभिर् इन्द्रियोत्सवैर् अमर-लोक-श्रियम् अतिशयितानि
5,24,11,_ yatra ha vāva na bhayam aho-rātrādibhiḥ kāla-vibhāgair upalakṣyate,_ यत्र ह वाव न भयम् अहो-रात्रादिभिः काल-विभागैर् उपलक्ष्यते
5,24,12,_ yatra hi mahāhi-pravara-śiro-maṇayaḥ sarvaṃ tamaḥ prabādhante,_ यत्र हि महाहि-प्रवर-शिरो-मणयः सर्वं तमः प्रबाधन्ते
5,24,13,_ na vā eteṣu vasatāṃ divyauṣadhi-rasa-rasāyanānna-pāna-snānādibhir ādhayo vyādhayo valī-palita-jarādayaś ca deha-vaivarṇya-daurgandhya-sveda-klama-glānir iti vayo 'vasthāś ca bhavanti,_ न वा एतेषु वसतां दिव्यौषधि-रस-रसायनान्न-पान-स्नानादिभिर् आधयो व्याधयो वली-पलित-जरादयश् च देह-वैवर्ण्य-दौर्गन्ध्य-स्वेद-क्लम-ग्लानिर् इति वयो ऽवस्थाश् च भवन्ति
5,24,14,_ na hi teṣāṃ kalyāṇānāṃ prabhavati kutaścana mṛtyur vinā bhagavat-tejasaś cakrāpadeśāt,_ न हि तेषां कल्याणानां प्रभवति कुतश्चन मृत्युर् विना भगवत्-तेजसश् चक्रापदेशात्
5,24,15,_ yasmin praviṣṭe 'sura-vadhūnāṃ prāyaḥ puṃsavanāni bhayād eva sravanti patanti ca,_ यस्मिन् प्रविष्टे ऽसुर-वधूनां प्रायः पुंसवनानि भयाद् एव स्रवन्ति पतन्ति च
5,24,16,_ athātale maya-putro 'suro balo nivasati yena ha vā iha sṛṣṭāḥ ṣaṇ-ṇavatir māyāḥ kāścanādyāpi māyāvino dhārayanti yasya ca jṛmbhamāṇasya mukhatas trayaḥ strī-gaṇā udapadyanta svairiṇyaḥ kāminyaḥ puṃścalya iti yā vai bilāyanaṃ praviṣṭaṃ puruṣaṃ rasena hāṭakākhyena sādhayitvā sva-vilāsāvalokanānurāga-smita-saṃlāpopagūhanādibhiḥ svairaṃ kila ramayanti yasminn upayukte puruṣa īśvaro 'haṃ siddho 'ham ity ayuta-mahā-gaja-balam ātmānam abhimanyamānaḥ katthate madāndha iva,_ अथातले मय-पुत्रो ऽसुरो बलो निवसति येन ह वा इह सृष्टाः षण्-णवतिर् मायाः काश्चनाद्यापि मायाविनो धारयन्ति यस्य च जृम्भमाणस्य मुखतस् त्रयः स्त्री-गणा उदपद्यन्त स्वैरिण्यः कामिन्यः पुंश्चल्य इति या वै बिलायनं प्रविष्टं पुरुषं रसेन हाटकाख्येन साधयित्वा स्व-विलासावलोकनानुराग-स्मित-संलापोपगूहनादिभिः स्वैरं किल रमयन्ति यस्मिन्न् उपयुक्ते पुरुष ईश्वरो ऽहं सिद्धो ऽहम् इत्य् अयुत-महा-गज-बलम् आत्मानम् अभिमन्यमानः कत्थते मदान्ध इव
5,24,17,_ tato 'dhastād vitale haro bhagavān hāṭakeśvaraḥ sva-pārṣada-bhūta-gaṇāvṛtaḥ prajāpati-sargopabṛṃhaṇāya bhavo bhavānyā saha mithunī-bhūta āste yataḥ pravṛttā sarit-pravarā hāṭakī nāma bhavayor vīryeṇa yatra citrabhānur mātariśvanā samidhyamāna ojasā pibati tan niṣṭhyūtaṃ hāṭakākhyaṃ suvarṇaṃ bhūṣaṇenāsurendrāvarodheṣu puruṣāḥ saha puruṣībhir dhārayanti,_ ततो ऽधस्ताद् वितले हरो भगवान् हाटकेश्वरः स्व-पार्षद-भूत-गणावृतः प्रजापति-सर्गोपबृंहणाय भवो भवान्या सह मिथुनी-भूत आस्ते यतः प्रवृत्ता सरित्-प्रवरा हाटकी नाम भवयोर् वीर्येण यत्र चित्रभानुर् मातरिश्वना समिध्यमान ओजसा पिबति तन् निष्ठ्यूतं हाटकाख्यं सुवर्णं भूषणेनासुरेन्द्रावरोधेषु पुरुषाः सह पुरुषीभिर् धारयन्ति
5,24,18,_ tato 'dhastāt sutale udāra-śravāḥ puṇya-śloko virocanātmajo balir bhagavatā mahendrasya priyaṃ cikīrṣamāṇenāditer labdha-kāyo bhūtvā vaṭu-vāmana-rūpeṇa parākṣipta-loka-trayo bhagavad-anukampayaiva punaḥ praveśita indrādiṣv avidyamānayā susamṛddhayā śriyābhijuṣṭaḥ sva-dharmeṇārādhayaṃs tam eva bhagavantam ārādhanīyam apagata-sādhvasa āste 'dhunāpi,_ ततो ऽधस्तात् सुतले उदार-श्रवाः पुण्य-श्लोको विरोचनात्मजो बलिर् भगवता महेन्द्रस्य प्रियं चिकीर्षमाणेनादितेर् लब्ध-कायो भूत्वा वटु-वामन-रूपेण पराक्षिप्त-लोक-त्रयो भगवद्-अनुकम्पयैव पुनः प्रवेशित इन्द्रादिष्व् अविद्यमानया सुसमृद्धया श्रियाभिजुष्टः स्व-धर्मेणाराधयंस् तम् एव भगवन्तम् आराधनीयम् अपगत-साध्वस आस्ते ऽधुनापि
5,24,19,_ no evaitat sākṣātkāro bhūmi-dānasya yat tad bhagavaty aśeṣa-jīva-nikāyānāṃ jīva-bhūtātma-bhūte paramātmani vāsudeve tīrthatame pātra upapanne parayā śraddhayā paramādara-samāhita-manasā sampratipāditasya sākṣād apavarga-dvārasya yad bila-nilayaiśvaryam,_ नो एवैतत् साक्षात्कारो भूमि-दानस्य यत् तद् भगवत्य् अशेष-जीव-निकायानां जीव-भूतात्म-भूते परमात्मनि वासुदेवे तीर्थतमे पात्र उपपन्ने परया श्रद्धया परमादर-समाहित-मनसा सम्प्रतिपादितस्य साक्षाद् अपवर्ग-द्वारस्य यद् बिल-निलयैश्वर्यम्
5,24,20,_ yasya ha vāva kṣuta-patana-praskhalanādiṣu vivaśaḥ sakṛn nāmābhigṛṇan puruṣaḥ karma-bandhanam añjasā vidhunoti yasya haiva pratibādhanaṃ mumukṣavo 'nyathaivopalabhante,_ यस्य ह वाव क्षुत-पतन-प्रस्खलनादिषु विवशः सकृन् नामाभिगृणन् पुरुषः कर्म-बन्धनम् अञ्जसा विधुनोति यस्य हैव प्रतिबाधनं मुमुक्षवो ऽन्यथैवोपलभन्ते
5,24,21,_ tad bhaktānām ātmavatāṃ sarveṣām ātmany ātmada ātmatayaiva,_ तद् भक्तानाम् आत्मवतां सर्वेषाम् आत्मन्य् आत्मद आत्मतयैव
5,24,22,_ na vai bhagavān nūnam amuṣyānujagrāha yad uta punar ātmānusmṛti-moṣaṇaṃ māyāmaya-bhogaiśvaryam evātanuteti,_ न वै भगवान् नूनम् अमुष्यानुजग्राह यद् उत पुनर् आत्मानुस्मृति-मोषणं मायामय-भोगैश्वर्यम् एवातनुतेति
5,24,23,_ yat tad bhagavatānadhigatānyopāyena yācñā-cchalenāpahṛta-sva-śarīrāvaśeṣita-loka-trayo varuṇa-pāśaiś ca sampratimukto giri-daryāṃ cāpaviddha iti hovāca,_ यत् तद् भगवतानधिगतान्योपायेन याच्ञा-च्छलेनापहृत-स्व-शरीरावशेषित-लोक-त्रयो वरुण-पाशैश् च सम्प्रतिमुक्तो गिरि-दर्यां चापविद्ध इति होवाच
5,24,24,_ nūnaṃ batāyaṃ bhagavān artheṣu na niṣṇāto yo 'sāv indro yasya sacivo mantrāya vṛta ekāntato bṛhaspatis tam atihāya svayam upendreṇātmānam ayācatātmanaś cāśiṣo no eva tad-dāsyam ati-gambhīra-vayasaḥ kālasya manvantara-parivṛttaṃ kiyal loka-trayam idam,_ नूनं बतायं भगवान् अर्थेषु न निष्णातो यो ऽसाव् इन्द्रो यस्य सचिवो मन्त्राय वृत एकान्ततो बृहस्पतिस् तम् अतिहाय स्वयम् उपेन्द्रेणात्मानम् अयाचतात्मनश् चाशिषो नो एव तद्-दास्यम् अति-गम्भीर-वयसः कालस्य मन्वन्तर-परिवृत्तं कियल् लोक-त्रयम् इदम्
5,24,25,_ yasyānudāsyam evāsmat-pitāmahaḥ kila vavre na tu sva-pitryaṃ yad utākutobhayaṃ padaṃ dīyamānaṃ bhagavataḥ param iti bhagavatoparate khalu sva-pitari,_ यस्यानुदास्यम् एवास्मत्-पितामहः किल वव्रे न तु स्व-पित्र्यं यद् उताकुतोभयं पदं दीयमानं भगवतः परम् इति भगवतोपरते खलु स्व-पितरि
5,24,26,_ tasya mahānubhāvasyānupatham amṛjita-kaṣāyaḥ ko vāsmad-vidhaḥ parihīṇa-bhagavad-anugraha upajigamiṣatīti,_ तस्य महानुभावस्यानुपथम् अमृजित-कषायः को वास्मद्-विधः परिहीण-भगवद्-अनुग्रह उपजिगमिषतीति
5,24,27,_ tasyānucaritam upariṣṭād vistariṣyate yasya bhagavān svayam akhila-jagad-gurur nārāyaṇo dvāri gadā-pāṇir avatiṣṭhate nija-janānukampita-hṛdayo yenāṅguṣṭhena padā daśa-kandharo yojanāyutāyutaṃ dig-vijaya uccāṭitaḥ,_ तस्यानुचरितम् उपरिष्टाद् विस्तरिष्यते यस्य भगवान् स्वयम् अखिल-जगद्-गुरुर् नारायणो द्वारि गदा-पाणिर् अवतिष्ठते निज-जनानुकम्पित-हृदयो येनाङ्गुष्ठेन पदा दश-कन्धरो योजनायुतायुतं दिग्-विजय उच्चाटितः
5,24,28,_ tato 'dhastāt talātale mayo nāma dānavendras tri-purādhipatir bhagavatā purāriṇā tri-lokī-śaṃ cikīrṣuṇā nirdagdha-sva-pura-trayas tat-prasādāl labdha-pado māyāvinām ācāryo mahādevena parirakṣito vigata-sudarśana-bhayo mahīyate,_ ततो ऽधस्तात् तलातले मयो नाम दानवेन्द्रस् त्रि-पुराधिपतिर् भगवता पुरारिणा त्रि-लोकी-शं चिकीर्षुणा निर्दग्ध-स्व-पुर-त्रयस् तत्-प्रसादाल् लब्ध-पदो मायाविनाम् आचार्यो महादेवेन परिरक्षितो विगत-सुदर्शन-भयो महीयते
5,24,29,_ tato 'dhastān mahātale kādraveyāṇāṃ sarpāṇāṃ naika-śirasāṃ krodhavaśo nāma gaṇaḥ kuhaka-takṣaka-kāliya-suṣeṇādi-pradhānā mahā-bhogavantaḥ patattri-rājādhipateḥ puruṣa-vāhād anavaratam udvijamānāḥ sva-kalatrāpatya-suhṛt-kuṭumba-saṅgena kvacit pramattā viharanti,_ ततो ऽधस्तान् महातले काद्रवेयाणां सर्पाणां नैक-शिरसां क्रोधवशो नाम गणः कुहक-तक्षक-कालिय-सुषेणादि-प्रधाना महा-भोगवन्तः पतत्त्रि-राजाधिपतेः पुरुष-वाहाद् अनवरतम् उद्विजमानाः स्व-कलत्रापत्य-सुहृत्-कुटुम्ब-सङ्गेन क्वचित् प्रमत्ता विहरन्ति
5,24,30,_ tato 'dhastād rasātale daiteyā dānavāḥ paṇayo nāma nivāta-kavacāḥ kāleyā hiraṇya-puravāsina iti vibudha-pratyanīkā utpattyā mahaujaso mahā-sāhasino bhagavataḥ sakala-lokānubhāvasya harer eva tejasā pratihata-balāvalepā bileśayā iva vasanti ye vai saramayendra-dūtyā vāgbhir mantra-varṇābhir indrād bibhyati,_ ततो ऽधस्ताद् रसातले दैतेया दानवाः पणयो नाम निवात-कवचाः कालेया हिरण्य-पुरवासिन इति विबुध-प्रत्यनीका उत्पत्त्या महौजसो महा-साहसिनो भगवतः सकल-लोकानुभावस्य हरेर् एव तेजसा प्रतिहत-बलावलेपा बिलेशया इव वसन्ति ये वै सरमयेन्द्र-दूत्या वाग्भिर् मन्त्र-वर्णाभिर् इन्द्राद् बिभ्यति
5,24,31,_ tato 'dhastāt pātāle nāga-loka-patayo vāsuki-pramukhāḥ śaṅkha-kulika-mahāśaṅkha-śveta-dhanañjaya-dhṛtarāṣṭra-śaṅkhacūḍa-kambalāśvatara-devadattādayo mahā-bhogino mahāmarṣā nivasanti yeṣām u ha vai pañca-sapta-daśa-śata-sahasra-śīrṣāṇāṃ phaṇāsu viracitā mahā-maṇayo rociṣṇavaḥ pātāla-vivara-timira-nikaraṃ sva-rociṣā vidhamanti,_ ततो ऽधस्तात् पाताले नाग-लोक-पतयो वासुकि-प्रमुखाः शङ्ख-कुलिक-महाशङ्ख-श्वेत-धनञ्जय-धृतराष्ट्र-शङ्खचूड-कम्बलाश्वतर-देवदत्तादयो महा-भोगिनो महामर्षा निवसन्ति येषाम् उ ह वै पञ्च-सप्त-दश-शत-सहस्र-शीर्षाणां फणासु विरचिता महा-मणयो रोचिष्णवः पाताल-विवर-तिमिर-निकरं स्व-रोचिषा विधमन्ति
5,25,1,_ bhp_05.25.001 śrī-śuka uvāca tasya mūla-deśe triṃśad-yojana-sahasrāntara āste yā vai kalā bhagavatas tāmasī samākhyātānanta iti sātvatīyā draṣṭṛ-dṛśyayoḥ saṅkarṣaṇam aham ity abhimāna-lakṣaṇaṃ yaṃ saṅkarṣaṇam ity ācakṣate,_ भ्प्_०५.२५.००१ श्री-शुक उवाच तस्य मूल-देशे त्रिंशद्-योजन-सहस्रान्तर आस्ते या वै कला भगवतस् तामसी समाख्यातानन्त इति सात्वतीया द्रष्टृ-दृश्ययोः सङ्कर्षणम् अहम् इत्य् अभिमान-लक्षणं यं सङ्कर्षणम् इत्य् आचक्षते
5,25,2,_ yasyedaṃ kṣiti-maṇḍalaṃ bhagavato 'nanta-mūrteḥ sahasra-śirasa ekasminn eva śīrṣaṇi dhriyamāṇaṃ siddhārtha iva lakṣyate,_ यस्येदं क्षिति-मण्डलं भगवतो ऽनन्त-मूर्तेः सहस्र-शिरस एकस्मिन्न् एव शीर्षणि ध्रियमाणं सिद्धार्थ इव लक्ष्यते
5,25,3,_ yasya ha vā idaṃ kālenopasañjihīrṣato 'marṣa-viracita-rucira-bhramad-bhruvor antareṇa sāṅkarṣaṇo nāma rudra ekādaśa-vyūhas try-akṣas tri-śikhaṃ śūlam uttambhayann udatiṣṭhat,_ यस्य ह वा इदं कालेनोपसञ्जिहीर्षतो ऽमर्ष-विरचित-रुचिर-भ्रमद्-भ्रुवोर् अन्तरेण साङ्कर्षणो नाम रुद्र एकादश-व्यूहस् त्र्य्-अक्षस् त्रि-शिखं शूलम् उत्तम्भयन्न् उदतिष्ठत्
5,25,4,_ yasyāṅghri-kamala-yugalāruṇa-viśada-nakha-maṇi-ṣaṇḍa-maṇḍaleṣv ahi-patayaḥ saha sātvatarṣabhair ekānta-bhakti-yogenāvanamantaḥ sva-vadanāni parisphurat-kuṇḍala-prabhā-maṇḍita-gaṇḍa-sthalāny ati-manoharāṇi pramudita-manasaḥ khalu vilokayanti,_ यस्याङ्घ्रि-कमल-युगलारुण-विशद-नख-मणि-षण्ड-मण्डलेष्व् अहि-पतयः सह सात्वतर्षभैर् एकान्त-भक्ति-योगेनावनमन्तः स्व-वदनानि परिस्फुरत्-कुण्डल-प्रभा-मण्डित-गण्ड-स्थलान्य् अति-मनोहराणि प्रमुदित-मनसः खलु विलोकयन्ति
5,25,5,_ yasyaiva hi nāga-rāja-kumārya āśiṣa āśāsānāś cārv-aṅga-valaya-vilasita-viśada-vipula-dhavala-subhaga-rucira-bhuja-rajata-stambheṣv aguru-candana-kuṅkuma-paṅkānulepenāvalimpamānās tad-abhimarśanonmathita-hṛdaya-makara-dhvajāveśa-rucira-lalita-smitās tad-anurāgamada-mudita-mada-vighūrṇitāruṇa-karuṇāvaloka-nayana-vadanāravindaṃ savrīḍaṃ kila vilokayanti,_ यस्यैव हि नाग-राज-कुमार्य आशिष आशासानाश् चार्व्-अङ्ग-वलय-विलसित-विशद-विपुल-धवल-सुभग-रुचिर-भुज-रजत-स्तम्भेष्व् अगुरु-चन्दन-कुङ्कुम-पङ्कानुलेपेनावलिम्पमानास् तद्-अभिमर्शनोन्मथित-हृदय-मकर-ध्वजावेश-रुचिर-ललित-स्मितास् तद्-अनुरागमद-मुदित-मद-विघूर्णितारुण-करुणावलोक-नयन-वदनारविन्दं सव्रीडं किल विलोकयन्ति
5,25,6,_ sa eva bhagavān ananto 'nanta-guṇārṇava ādi-deva upasaṃhṛtāmarṣa-roṣa-vego lokānāṃ svastaya āste,_ स एव भगवान् अनन्तो ऽनन्त-गुणार्णव आदि-देव उपसंहृतामर्ष-रोष-वेगो लोकानां स्वस्तय आस्ते
5,25,7,_ dhyāyamānaḥ surāsuroraga-siddha-gandharva-vidyādhara-muni-gaṇair anavarata-mada-mudita-vikṛta-vihvala-locanaḥ sulalita-mukharikāmṛtenāpyāyamānaḥ sva-pārṣada-vibudha-yūtha-patīn aparimlāna-rāga-nava-tulasikāmoda-madhv-āsavena mādyan madhukara-vrāta-madhura-gīta-śriyaṃ vaijayantīṃ svāṃ vanamālāṃ nīla-vāsā eka-kuṇḍalo hala-kakudi kṛta-subhaga-sundara-bhujo bhagavān mahendro vāraṇendra iva kāñcanīṃ kakṣām udāra-līlo bibharti,_ ध्यायमानः सुरासुरोरग-सिद्ध-गन्धर्व-विद्याधर-मुनि-गणैर् अनवरत-मद-मुदित-विकृत-विह्वल-लोचनः सुललित-मुखरिकामृतेनाप्यायमानः स्व-पार्षद-विबुध-यूथ-पतीन् अपरिम्लान-राग-नव-तुलसिकामोद-मध्व्-आसवेन माद्यन् मधुकर-व्रात-मधुर-गीत-श्रियं वैजयन्तीं स्वां वनमालां नील-वासा एक-कुण्डलो हल-ककुदि कृत-सुभग-सुन्दर-भुजो भगवान् महेन्द्रो वारणेन्द्र इव काञ्चनीं कक्षाम् उदार-लीलो बिभर्ति
5,25,8,_ ya eṣa evam anuśruto dhyāyamāno mumukṣūṇām anādi-kāla-karma-vāsanā-grathitam avidyāmayaṃ hṛdaya-granthiṃ sattva-rajas-tamomayam antar-hṛdayaṃ gata āśu nirbhinatti tasyānubhāvān bhagavān svāyambhuvo nāradaḥ saha tumburuṇā sabhāyāṃ brahmaṇaḥ saṃślokayām āsa,_ य एष एवम् अनुश्रुतो ध्यायमानो मुमुक्षूणाम् अनादि-काल-कर्म-वासना-ग्रथितम् अविद्यामयं हृदय-ग्रन्थिं सत्त्व-रजस्-तमोमयम् अन्तर्-हृदयं गत आशु निर्भिनत्ति तस्यानुभावान् भगवान् स्वायम्भुवो नारदः सह तुम्बुरुणा सभायां ब्रह्मणः संश्लोकयाम् आस
5,25,9,_ utpatti-sthiti-laya-hetavo 'sya kalpāḥ sattvādyāḥ prakṛti-guṇā yad-īkṣayāsan utpatti-sthiti-laya-hetavo 'sya kalpāḥ sattvādyāḥ prakṛti-guṇā yad-īkṣayāsan yad-rūpaṃ dhruvam akṛtaṃ yad ekam ātman nānādhāt katham u ha veda tasya vartma,_ उत्पत्ति-स्थिति-लय-हेतवो ऽस्य कल्पाः सत्त्वाद्याः प्रकृति-गुणा यद्-ईक्षयासन् उत्पत्ति-स्थिति-लय-हेतवो ऽस्य कल्पाः सत्त्वाद्याः प्रकृति-गुणा यद्-ईक्षयासन् यद्-रूपं ध्रुवम् अकृतं यद् एकम् आत्मन् नानाधात् कथम् उ ह वेद तस्य वर्त्म
5,25,10,mūrtiṃ naḥ puru-kṛpayā babhāra sattvaṃ saṃśuddhaṃ sad-asad idaṃ vibhāti tatra mūrtiṃ naḥ puru-kṛpayā babhāra sattvaṃ saṃśuddhaṃ sad-asad idaṃ vibhāti tatra yal-līlāṃ mṛga-patir ādade 'navadyām ādātuṃ svajana-manāṃsy udāra-vīryaḥ,मूर्तिं नः पुरु-कृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सद्-असद् इदं विभाति तत्र मूर्तिं नः पुरु-कृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सद्-असद् इदं विभाति तत्र यल्-लीलां मृग-पतिर् आददे ऽनवद्याम् आदातुं स्वजन-मनांस्य् उदार-वीर्यः
5,25,11,yan-nāma śrutam anukīrtayed akasmād ārto vā yadi patitaḥ pralambhanād vā yan-nāma śrutam anukīrtayed akasmād ārto vā yadi patitaḥ pralambhanād vā hanty aṃhaḥ sapadi nṛṇām aśeṣam anyaṃ kaṃ śeṣād bhagavata āśrayen mumukṣuḥ,यन्-नाम श्रुतम् अनुकीर्तयेद् अकस्माद् आर्तो वा यदि पतितः प्रलम्भनाद् वा यन्-नाम श्रुतम् अनुकीर्तयेद् अकस्माद् आर्तो वा यदि पतितः प्रलम्भनाद् वा हन्त्य् अंहः सपदि नृणाम् अशेषम् अन्यं कं शेषाद् भगवत आश्रयेन् मुमुक्षुः
5,25,12,mūrdhany arpitam aṇuvat sahasra-mūrdhno bhū-golaṃ sagiri-sarit-samudra-sattvam mūrdhany arpitam aṇuvat sahasra-mūrdhno bhū-golaṃ sagiri-sarit-samudra-sattvam ānantyād animita-vikramasya bhūmnaḥ ko vīryāṇy adhi gaṇayet sahasra-jihvaḥ,मूर्धन्य् अर्पितम् अणुवत् सहस्र-मूर्ध्नो भू-गोलं सगिरि-सरित्-समुद्र-सत्त्वम् मूर्धन्य् अर्पितम् अणुवत् सहस्र-मूर्ध्नो भू-गोलं सगिरि-सरित्-समुद्र-सत्त्वम् आनन्त्याद् अनिमित-विक्रमस्य भूम्नः को वीर्याण्य् अधि गणयेत् सहस्र-जिह्वः
5,25,13,evam-prabhāvo bhagavān ananto duranta-vīryoru-guṇānubhāvaḥ evam-prabhāvo bhagavān ananto duranta-vīryoru-guṇānubhāvaḥ mūle rasāyāḥ sthita ātma-tantro yo līlayā kṣmāṃ sthitaye bibharti,एवम्-प्रभावो भगवान् अनन्तो दुरन्त-वीर्योरु-गुणानुभावः एवम्-प्रभावो भगवान् अनन्तो दुरन्त-वीर्योरु-गुणानुभावः मूले रसायाः स्थित आत्म-तन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति
5,25,14,etā hy eveha nṛbhir upagantavyā gatayo yathā-karma-vinirmitā yathopadeśam anuvarṇitāḥ kāmān kāmayamānaiḥ,एता ह्य् एवेह नृभिर् उपगन्तव्या गतयो यथा-कर्म-विनिर्मिता यथोपदेशम् अनुवर्णिताः कामान् कामयमानैः
5,25,15,_ etāvatīr hi rājan puṃsaḥ pravṛtti-lakṣaṇasya dharmasya vipāka-gataya uccāvacā visadṛśā yathā-praśnaṃ vyācakhye kim anyat kathayāma iti,_ एतावतीर् हि राजन् पुंसः प्रवृत्ति-लक्षणस्य धर्मस्य विपाक-गतय उच्चावचा विसदृशा यथा-प्रश्नं व्याचख्ये किम् अन्यत् कथयाम इति
5,26,1,_ bhp_05.26.001 rājovāca maharṣa etad vaicitryaṃ lokasya katham iti,_ भ्प्_०५.२६.००१ राजोवाच महर्ष एतद् वैचित्र्यं लोकस्य कथम् इति
5,26,2,_ bhp_05.26.002 ṛṣir uvāca tri-guṇatvāt kartuḥ śraddhayā karma-gatayaḥ pṛthag-vidhāḥ sarvā eva sarvasya tāratamyena bhavanti,_ भ्प्_०५.२६.००२ ऋषिर् उवाच त्रि-गुणत्वात् कर्तुः श्रद्धया कर्म-गतयः पृथग्-विधाः सर्वा एव सर्वस्य तारतम्येन भवन्ति
5,26,2,_ athedānīṃ pratiṣiddha-lakṣaṇasyādharmasya tathaiva kartuḥ śraddhāyā vaisādṛśyāt karma-phalaṃ visadṛśaṃ bhavati yā hy anādy-avidyayā kṛta-kāmānāṃ tat-pariṇāma-lakṣaṇāḥ sṛtayaḥ sahasraśaḥ pravṛttās tāsāṃ prācuryeṇānuvarṇayiṣyāmaḥ,_ अथेदानीं प्रतिषिद्ध-लक्षणस्याधर्मस्य तथैव कर्तुः श्रद्धाया वैसादृश्यात् कर्म-फलं विसदृशं भवति या ह्य् अनाद्य्-अविद्यया कृत-कामानां तत्-परिणाम-लक्षणाः सृतयः सहस्रशः प्रवृत्तास् तासां प्राचुर्येणानुवर्णयिष्यामः
5,26,3,_ bhp_05.26.003 rājovāca narakā nāma bhagavan kiṃ deśa-viśeṣā athavā bahis tri-lokyā āhosvid antarāla iti,_ भ्प्_०५.२६.००३ राजोवाच नरका नाम भगवन् किं देश-विशेषा अथवा बहिस् त्रि-लोक्या आहोस्विद् अन्तराल इति
5,26,4,_ bhp_05.26.004 ṛṣir uvāca antarāla eva tri-jagatyās tu diśi dakṣiṇasyām adhastād bhūmer upariṣṭāc ca jalād yasyām agniṣvāttādayaḥ pitṛ-gaṇā diśi svānāṃ gotrāṇāṃ parameṇa samādhinā satyā evāśiṣa āśāsānā nivasanti,_ भ्प्_०५.२६.००४ ऋषिर् उवाच अन्तराल एव त्रि-जगत्यास् तु दिशि दक्षिणस्याम् अधस्ताद् भूमेर् उपरिष्टाच् च जलाद् यस्याम् अग्निष्वात्तादयः पितृ-गणा दिशि स्वानां गोत्राणां परमेण समाधिना सत्या एवाशिष आशासाना निवसन्ति
5,26,5,_ yatra ha vāva bhagavān pitṛ-rājo vaivasvataḥ sva-viṣayaṃ prāpiteṣu sva-puruṣair jantuṣu sampareteṣu yathā-karmāvadyaṃ doṣam evānullaṅghita-bhagavac-chāsanaḥ sagaṇo damaṃ dhārayati,_ यत्र ह वाव भगवान् पितृ-राजो वैवस्वतः स्व-विषयं प्रापितेषु स्व-पुरुषैर् जन्तुषु सम्परेतेषु यथा-कर्मावद्यं दोषम् एवानुल्लङ्घित-भगवच्-छासनः सगणो दमं धारयति
5,26,6,_ tatra haike narakān eka-viṃśatiṃ gaṇayanti atha tāṃs te rājan nāma-rūpa-lakṣaṇato 'nukramiṣyāmas tāmisro 'ndhatāmisro rauravo mahārauravaḥ kumbhīpākaḥ kālasūtram asipatravanaṃ sūkaramukham andhakūpaḥ kṛmibhojanaḥ sandaṃśas taptasūrmir vajrakaṇṭaka-śālmalī vaitaraṇī pūyodaḥ prāṇarodho viśasanaṃ lālābhakṣaḥ sārameyādanam avīcir ayaḥpānam iti kiñca kṣārakardamo rakṣogaṇa-bhojanaḥ śūlaproto dandaśūko 'vaṭa-nirodhanaḥ paryāvartanaḥ sūcīmukham ity aṣṭā-viṃśatir narakā vividha-yātanā-bhūmayaḥ,_ तत्र हैके नरकान् एक-विंशतिं गणयन्ति अथ तांस् ते राजन् नाम-रूप-लक्षणतो ऽनुक्रमिष्यामस् तामिस्रो ऽन्धतामिस्रो रौरवो महारौरवः कुम्भीपाकः कालसूत्रम् असिपत्रवनं सूकरमुखम् अन्धकूपः कृमिभोजनः सन्दंशस् तप्तसूर्मिर् वज्रकण्टक-शाल्मली वैतरणी पूयोदः प्राणरोधो विशसनं लालाभक्षः सारमेयादनम् अवीचिर् अयःपानम् इति किञ्च क्षारकर्दमो रक्षोगण-भोजनः शूलप्रोतो दन्दशूको ऽवट-निरोधनः पर्यावर्तनः सूचीमुखम् इत्य् अष्टा-विंशतिर् नरका विविध-यातना-भूमयः
5,26,7,_ tatra yas tu para-vittāpatya-kalatrāṇy apaharati sa hi kāla-pāśa-baddho yama-puruṣair ati-bhayānakais tāmisre narake balān nipātyate anaśanānudapāna-daṇḍa-tāḍana-santarjanādibhir yātanābhir yātyamāno jantur yatra kaśmalam āsādita ekadaiva mūrcchām upayāti tāmisra-prāye,_ तत्र यस् तु पर-वित्तापत्य-कलत्राण्य् अपहरति स हि काल-पाश-बद्धो यम-पुरुषैर् अति-भयानकैस् तामिस्रे नरके बलान् निपात्यते अनशनानुदपान-दण्ड-ताडन-सन्तर्जनादिभिर् यातनाभिर् यात्यमानो जन्तुर् यत्र कश्मलम् आसादित एकदैव मूर्च्छाम् उपयाति तामिस्र-प्राये
5,26,8,_ evam evāndhatāmisre yas tu vañcayitvā puruṣaṃ dārādīn upayuṅkte yatra śarīrī nipātyamāno yātanā-stho vedanayā naṣṭa-matir naṣṭa-dṛṣṭiś ca bhavati yathā vanaspatir vṛścyamāna-mūlas tasmād andhatāmisraṃ tam upadiśanti,_ एवम् एवान्धतामिस्रे यस् तु वञ्चयित्वा पुरुषं दारादीन् उपयुङ्क्ते यत्र शरीरी निपात्यमानो यातना-स्थो वेदनया नष्ट-मतिर् नष्ट-दृष्टिश् च भवति यथा वनस्पतिर् वृश्च्यमान-मूलस् तस्माद् अन्धतामिस्रं तम् उपदिशन्ति
5,26,9,_ yas tv iha vā etad aham iti mamedam iti bhūta-droheṇa kevalaṃ sva-kuṭumbam evānudinaṃ prapuṣṇāti sa tad iha vihāya svayam eva tad-aśubhena raurave nipatati,_ यस् त्व् इह वा एतद् अहम् इति ममेदम् इति भूत-द्रोहेण केवलं स्व-कुटुम्बम् एवानुदिनं प्रपुष्णाति स तद् इह विहाय स्वयम् एव तद्-अशुभेन रौरवे निपतति
5,26,10,_ ye tv iha yathaivāmunā vihiṃsitā jantavaḥ paratra yama-yātanām upagataṃ ta eva ruravo bhūtvā tathā tam eva vihiṃsanti tasmād rauravam ity āhū rurur iti sarpād ati-krūra-sattvasyāpadeśaḥ,_ ये त्व् इह यथैवामुना विहिंसिता जन्तवः परत्र यम-यातनाम् उपगतं त एव रुरवो भूत्वा तथा तम् एव विहिंसन्ति तस्माद् रौरवम् इत्य् आहू रुरुर् इति सर्पाद् अति-क्रूर-सत्त्वस्यापदेशः
5,26,11,_ evam eva mahārauravo yatra nipatitaṃ puruṣaṃ kravyādā nāma ruravas taṃ kravyeṇa ghātayanti yaḥ kevalaṃ dehambharaḥ,_ एवम् एव महारौरवो यत्र निपतितं पुरुषं क्रव्यादा नाम रुरवस् तं क्रव्येण घातयन्ति यः केवलं देहम्भरः
5,26,12,_ yas tv iha vā ugraḥ paśūn pakṣiṇo vā prāṇata uparandhayati tam apakaruṇaṃ puruṣādair api vigarhitam amutra yamānucarāḥ kumbhīpāke tapta-taile uparandhayanti,_ यस् त्व् इह वा उग्रः पशून् पक्षिणो वा प्राणत उपरन्धयति तम् अपकरुणं पुरुषादैर् अपि विगर्हितम् अमुत्र यमानुचराः कुम्भीपाके तप्त-तैले उपरन्धयन्ति
5,26,13,_ yas tv iha brahma-dhruk sa kālasūtra-saṃjñake narake ayuta-yojana-parimaṇḍale tāmramaye tapta-khale upary-adhastād agny-arkābhyām ati-tapyamāne 'bhiniveśitaḥ kṣut-pipāsābhyāṃ ca dahyamānāntar-bahiḥ-śarīra āste śete ceṣṭate 'vatiṣṭhati paridhāvati ca yāvanti paśu-romāṇi tāvad varṣa-sahasrāṇi,_ यस् त्व् इह ब्रह्म-ध्रुक् स कालसूत्र-संज्ञके नरके अयुत-योजन-परिमण्डले ताम्रमये तप्त-खले उपर्य्-अधस्ताद् अग्न्य्-अर्काभ्याम् अति-तप्यमाने ऽभिनिवेशितः क्षुत्-पिपासाभ्यां च दह्यमानान्तर्-बहिः-शरीर आस्ते शेते चेष्टते ऽवतिष्ठति परिधावति च यावन्ति पशु-रोमाणि तावद् वर्ष-सहस्राणि
5,26,14,_ yas tv iha vai nija-veda-pathād anāpady apagataḥ pākhaṇḍaṃ copagatas tam asi-patravanaṃ praveśya kaśayā praharanti tatra hāsāv itas tato dhāvamāna ubhayato dhārais tāla-vanāsi-patraiś chidyamāna-sarvāṅgo hā hato 'smīti paramayā vedanayā mūrcchitaḥ pade pade nipatati sva-dharmahā pākhaṇḍānugataṃ phalaṃ bhuṅkte,_ यस् त्व् इह वै निज-वेद-पथाद् अनापद्य् अपगतः पाखण्डं चोपगतस् तम् असि-पत्रवनं प्रवेश्य कशया प्रहरन्ति तत्र हासाव् इतस् ततो धावमान उभयतो धारैस् ताल-वनासि-पत्रैश् छिद्यमान-सर्वाङ्गो हा हतो ऽस्मीति परमया वेदनया मूर्च्छितः पदे पदे निपतति स्व-धर्महा पाखण्डानुगतं फलं भुङ्क्ते
5,26,15,_ yas tv iha vai rājā rāja-puruṣo vā adaṇḍye daṇḍaṃ praṇayati brāhmaṇe vā śarīra-daṇḍaṃ sa pāpīyān narake 'mutra sūkaramukhe nipatati tatrātibalair viniṣpiṣyamāṇāvayavo yathaivehekṣukhaṇḍa ārta-svareṇa svanayan kvacin mūrcchitaḥ kaśmalam upagato yathaivehā-dṛṣṭa-doṣā uparuddhāḥ,_ यस् त्व् इह वै राजा राज-पुरुषो वा अदण्ड्ये दण्डं प्रणयति ब्राह्मणे वा शरीर-दण्डं स पापीयान् नरके ऽमुत्र सूकरमुखे निपतति तत्रातिबलैर् विनिष्पिष्यमाणावयवो यथैवेहेक्षुखण्ड आर्त-स्वरेण स्वनयन् क्वचिन् मूर्च्छितः कश्मलम् उपगतो यथैवेहा-दृष्ट-दोषा उपरुद्धाः
5,26,16,_ yas tv iha vai bhūtānām īśvaropakalpita-vṛttīnām avivikta-para-vyathānāṃ svayaṃ puruṣopakalpita-vṛttir vivikta-para-vyatho vyathām ācarati sa paratrāndhakūpe tad-abhidroheṇa nipatati tatra hāsau tair jantubhiḥ paśu-mṛga-pakṣi-sarīsṛpair maśaka-yūkā-matkuṇa-makṣikādibhir ye ke cābhidrugdhās taiḥ sarvato 'bhidruhyamāṇas tamasi vihata-nidrā-nirvṛtir alabdhāvasthānaḥ parikrāmati yathā kuśarīre jīvaḥ,_ यस् त्व् इह वै भूतानाम् ईश्वरोपकल्पित-वृत्तीनाम् अविविक्त-पर-व्यथानां स्वयं पुरुषोपकल्पित-वृत्तिर् विविक्त-पर-व्यथो व्यथाम् आचरति स परत्रान्धकूपे तद्-अभिद्रोहेण निपतति तत्र हासौ तैर् जन्तुभिः पशु-मृग-पक्षि-सरीसृपैर् मशक-यूका-मत्कुण-मक्षिकादिभिर् ये के चाभिद्रुग्धास् तैः सर्वतो ऽभिद्रुह्यमाणस् तमसि विहत-निद्रा-निर्वृतिर् अलब्धावस्थानः परिक्रामति यथा कुशरीरे जीवः
5,26,17,_ yas tv iha vā asaṃvibhajyāśnāti yat kiñcanopanatam anirmita-pañca-yajño vāyasa-saṃstutaḥ sa paratra kṛmibhojane narakādhame nipatati tatra śata-sahasra-yojane kṛmi-kuṇḍe kṛmi-bhūtaḥ svayaṃ kṛmibhir eva bhakṣyamāṇaḥ kṛmi-bhojano yāvat tad aprattāprahūtādo 'nirveśam ātmānaṃ yātayate,_ यस् त्व् इह वा असंविभज्याश्नाति यत् किञ्चनोपनतम् अनिर्मित-पञ्च-यज्ञो वायस-संस्तुतः स परत्र कृमिभोजने नरकाधमे निपतति तत्र शत-सहस्र-योजने कृमि-कुण्डे कृमि-भूतः स्वयं कृमिभिर् एव भक्ष्यमाणः कृमि-भोजनो यावत् तद् अप्रत्ताप्रहूतादो ऽनिर्वेशम् आत्मानं यातयते
5,26,18,_ yas tv iha vai steyena balād vā hiraṇya-ratnādīni brāhmaṇasya vāpaharaty anyasya vānāpadi puruṣas tam amutra rājan yama-puruṣā ayasmayair agni-piṇḍaiḥ sandaṃśais tvaci niṣkuṣanti,_ यस् त्व् इह वै स्तेयेन बलाद् वा हिरण्य-रत्नादीनि ब्राह्मणस्य वापहरत्य् अन्यस्य वानापदि पुरुषस् तम् अमुत्र राजन् यम-पुरुषा अयस्मयैर् अग्नि-पिण्डैः सन्दंशैस् त्वचि निष्कुषन्ति
5,26,19,_ yas tv iha vā agamyāṃ striyam agamyaṃ vā puruṣaṃ yoṣid abhigacchati tāv amutra kaśayā tāḍayantas tigmayā sūrmyā lohamayyā puruṣam āliṅgayanti striyaṃ ca puruṣa-rūpayā sūrmyā,_ यस् त्व् इह वा अगम्यां स्त्रियम् अगम्यं वा पुरुषं योषिद् अभिगच्छति ताव् अमुत्र कशया ताडयन्तस् तिग्मया सूर्म्या लोहमय्या पुरुषम् आलिङ्गयन्ति स्त्रियं च पुरुष-रूपया सूर्म्या
5,26,20,_ yas tv iha vai sarvābhigamas tam amutra niraye vartamānaṃ vajrakaṇṭaka-śālmalīm āropya niṣkarṣanti,_ यस् त्व् इह वै सर्वाभिगमस् तम् अमुत्र निरये वर्तमानं वज्रकण्टक-शाल्मलीम् आरोप्य निष्कर्षन्ति
5,26,21,_ ye tv iha vai rājanyā rāja-puruṣā vā apākhaṇḍā dharma-setūn bhindanti te samparetya vaitaraṇyāṃ nipatanti bhinna-maryādās tasyāṃ niraya-parikhā-bhūtāyāṃ nadyāṃ yādo-gaṇair itas tato bhakṣyamāṇā ātmanā na viyujyamānāś cāsubhir uhyamānāḥ svāghena karma-pākam anusmaranto viṇ-mūtra-pūya-śoṇita-keśa-nakhāsthi-medo-māṃsa-vasā-vāhinyām upatapyante,_ ये त्व् इह वै राजन्या राज-पुरुषा वा अपाखण्डा धर्म-सेतून् भिन्दन्ति ते सम्परेत्य वैतरण्यां निपतन्ति भिन्न-मर्यादास् तस्यां निरय-परिखा-भूतायां नद्यां यादो-गणैर् इतस् ततो भक्ष्यमाणा आत्मना न वियुज्यमानाश् चासुभिर् उह्यमानाः स्वाघेन कर्म-पाकम् अनुस्मरन्तो विण्-मूत्र-पूय-शोणित-केश-नखास्थि-मेदो-मांस-वसा-वाहिन्याम् उपतप्यन्ते
5,26,22,_ ye tv iha vai vṛṣalī-patayo naṣṭa-śaucācāra-niyamās tyakta-lajjāḥ paśu-caryāṃ caranti te cāpi pretya pūya-viṇ-mūtra-śleṣma-malā-pūrṇārṇave nipatanti tad evātibībhatsitam aśnanti,_ ये त्व् इह वै वृषली-पतयो नष्ट-शौचाचार-नियमास् त्यक्त-लज्जाः पशु-चर्यां चरन्ति ते चापि प्रेत्य पूय-विण्-मूत्र-श्लेष्म-मला-पूर्णार्णवे निपतन्ति तद् एवातिबीभत्सितम् अश्नन्ति
5,26,23,_ ye tv iha vai śva-gardabha-patayo brāhmaṇādayo mṛgayā vihārā atīrthe ca mṛgān nighnanti tān api samparetān lakṣya-bhūtān yama-puruṣā iṣubhir vidhyanti,_ ये त्व् इह वै श्व-गर्दभ-पतयो ब्राह्मणादयो मृगया विहारा अतीर्थे च मृगान् निघ्नन्ति तान् अपि सम्परेतान् लक्ष्य-भूतान् यम-पुरुषा इषुभिर् विध्यन्ति
5,26,24,_ ye tv iha vai dāmbhikā dambha-yajñeṣu paśūn viśasanti tān amuṣmin loke vaiśase narake patitān niraya-patayo yātayitvā viśasanti,_ ये त्व् इह वै दाम्भिका दम्भ-यज्ञेषु पशून् विशसन्ति तान् अमुष्मिन् लोके वैशसे नरके पतितान् निरय-पतयो यातयित्वा विशसन्ति
5,26,25,_ yas tv iha vai savarṇāṃ bhāryāṃ dvijo retaḥ pāyayati kāma-mohitas taṃ pāpa-kṛtam amutra retaḥ-kulyāyāṃ pātayitvā retaḥ sampāyayanti,_ यस् त्व् इह वै सवर्णां भार्यां द्विजो रेतः पाययति काम-मोहितस् तं पाप-कृतम् अमुत्र रेतः-कुल्यायां पातयित्वा रेतः सम्पाययन्ति
5,26,26,_ ye tv iha vai dasyavo 'gnidā garadā grāmān sārthān vā vilumpanti rājāno rāja-bhaṭā vā tāṃś cāpi hi paretya yamadūtā vajra-daṃṣṭrāḥ śvānaḥ sapta-śatāni viṃśatiś ca sarabhasaṃ khādanti,_ ये त्व् इह वै दस्यवो ऽग्निदा गरदा ग्रामान् सार्थान् वा विलुम्पन्ति राजानो राज-भटा वा तांश् चापि हि परेत्य यमदूता वज्र-दंष्ट्राः श्वानः सप्त-शतानि विंशतिश् च सरभसं खादन्ति
5,26,27,_ yas tv iha vā anṛtaṃ vadati sākṣye dravya-vinimaye dāne vā kathañcit sa vai pretya narake 'vīcimaty adhaḥ-śirā niravakāśe yojana-śatocchrāyād giri-mūrdhnaḥ sampātyate yatra jalam iva sthalam aśma-pṛṣṭham avabhāsate tad avīcimat tilaśo viśīryamāṇa-śarīro na mriyamāṇaḥ punar āropito nipatati,_ यस् त्व् इह वा अनृतं वदति साक्ष्ये द्रव्य-विनिमये दाने वा कथञ्चित् स वै प्रेत्य नरके ऽवीचिमत्य् अधः-शिरा निरवकाशे योजन-शतोच्छ्रायाद् गिरि-मूर्ध्नः सम्पात्यते यत्र जलम् इव स्थलम् अश्म-पृष्ठम् अवभासते तद् अवीचिमत् तिलशो विशीर्यमाण-शरीरो न म्रियमाणः पुनर् आरोपितो निपतति
5,26,28,_ yas tv iha vai vipro rājanyo vaiśyo vā soma-pīthas tat-kalatraṃ vā surāṃ vrata-stho 'pi vā pibati pramādatas teṣāṃ nirayaṃ nītānām urasi padākramyāsye vahninā dravamāṇaṃ kārṣṇāyasaṃ niṣiñcanti,_ यस् त्व् इह वै विप्रो राजन्यो वैश्यो वा सोम-पीथस् तत्-कलत्रं वा सुरां व्रत-स्थो ऽपि वा पिबति प्रमादतस् तेषां निरयं नीतानाम् उरसि पदाक्रम्यास्ये वह्निना द्रवमाणं कार्ष्णायसं निषिञ्चन्ति
5,26,29,_ atha ca yas tv iha vā ātma-sambhāvanena svayam adhamo janma-tapo-vidyācāra-varṇāśramavato varīyaso na bahu manyeta sa mṛtaka eva mṛtvā kṣārakardame niraye 'vāk-śirā nipātito durantā yātanā hy aśnute,_ अथ च यस् त्व् इह वा आत्म-सम्भावनेन स्वयम् अधमो जन्म-तपो-विद्याचार-वर्णाश्रमवतो वरीयसो न बहु मन्येत स मृतक एव मृत्वा क्षारकर्दमे निरये ऽवाक्-शिरा निपातितो दुरन्ता यातना ह्य् अश्नुते
5,26,30,_ ye tv iha vai puruṣāḥ puruṣa-medhena yajante yāś ca striyo nṛ-paśūn khādanti tāṃś ca te paśava iva nihatā yama-sadane yātayanto rakṣo-gaṇāḥ saunikā iva svadhitināvadāyāsṛk pibanti nṛtyanti ca gāyanti ca hṛṣyamāṇā yatheha puruṣādāḥ,_ ये त्व् इह वै पुरुषाः पुरुष-मेधेन यजन्ते याश् च स्त्रियो नृ-पशून् खादन्ति तांश् च ते पशव इव निहता यम-सदने यातयन्तो रक्षो-गणाः सौनिका इव स्वधितिनावदायासृक् पिबन्ति नृत्यन्ति च गायन्ति च हृष्यमाणा यथेह पुरुषादाः
5,26,31,_ ye tv iha vā anāgaso 'raṇye grāme vā vaiśrambhakair upasṛtān upaviśrambhayya jijīviṣūn śūla-sūtrādiṣūpaprotān krīḍanakatayā yātayanti te 'pi ca pretya yama-yātanāsu śūlādiṣu protātmānaḥ kṣut-tṛḍbhyāṃ cābhihatāḥ kaṅka-vaṭādibhiś cetas tatas tigma-tuṇḍair āhanyamānā ātma-śamalaṃ smaranti,_ ये त्व् इह वा अनागसो ऽरण्ये ग्रामे वा वैश्रम्भकैर् उपसृतान् उपविश्रम्भय्य जिजीविषून् शूल-सूत्रादिषूपप्रोतान् क्रीडनकतया यातयन्ति ते ऽपि च प्रेत्य यम-यातनासु शूलादिषु प्रोतात्मानः क्षुत्-तृड्भ्यां चाभिहताः कङ्क-वटादिभिश् चेतस् ततस् तिग्म-तुण्डैर् आहन्यमाना आत्म-शमलं स्मरन्ति
5,26,32,_ ye tv iha vai bhūtāny udvejayanti narā ulbaṇa-svabhāvā yathā dandaśūkās te 'pi pretya narake dandaśūkākhye nipatanti yatra nṛpa dandaśūkāḥ pañca-mukhāḥ sapta-mukhā upasṛtya grasanti yathā bileśayān,_ ये त्व् इह वै भूतान्य् उद्वेजयन्ति नरा उल्बण-स्वभावा यथा दन्दशूकास् ते ऽपि प्रेत्य नरके दन्दशूकाख्ये निपतन्ति यत्र नृप दन्दशूकाः पञ्च-मुखाः सप्त-मुखा उपसृत्य ग्रसन्ति यथा बिलेशयान्
5,26,33,_ ye tv iha vā andhāvaṭa-kusūla-guhādiṣu bhūtāni nirundhanti tathāmutra teṣv evopaveśya sagareṇa vahninā dhūmena nirundhanti,_ ये त्व् इह वा अन्धावट-कुसूल-गुहादिषु भूतानि निरुन्धन्ति तथामुत्र तेष्व् एवोपवेश्य सगरेण वह्निना धूमेन निरुन्धन्ति
5,26,34,_ yas tv iha vā atithīn abhyāgatān vā gṛha-patir asakṛd upagata-manyur didhakṣur iva pāpena cakṣuṣā nirīkṣate tasya cāpi niraye pāpa-dṛṣṭer akṣiṇī vajra-tuṇḍā gṛdhrāḥ kaṅka-kāka-vaṭādayaḥ prasahyoru-balād utpāṭayanti,_ यस् त्व् इह वा अतिथीन् अभ्यागतान् वा गृह-पतिर् असकृद् उपगत-मन्युर् दिधक्षुर् इव पापेन चक्षुषा निरीक्षते तस्य चापि निरये पाप-दृष्टेर् अक्षिणी वज्र-तुण्डा गृध्राः कङ्क-काक-वटादयः प्रसह्योरु-बलाद् उत्पाटयन्ति
5,26,35,_ yas tv iha vā āḍhyābhimatir ahaṅkṛtis tiryak-prekṣaṇaḥ sarvato 'bhiviśaṅkī artha-vyaya-nāśa-cintayā pariśuṣyamāṇa-hṛdaya-vadano nirvṛtim anavagato graha ivārtham abhirakṣati sa cāpi pretya tad-utpādanotkarṣaṇa-saṃrakṣaṇa-śamala-grahaḥ sūcīmukhe narake nipatati yatra ha vitta-grahaṃ pāpa-puruṣaṃ dharmarāja-puruṣā vāyakā iva sarvato 'ṅgeṣu sūtraiḥ parivayanti,_ यस् त्व् इह वा आढ्याभिमतिर् अहङ्कृतिस् तिर्यक्-प्रेक्षणः सर्वतो ऽभिविशङ्की अर्थ-व्यय-नाश-चिन्तया परिशुष्यमाण-हृदय-वदनो निर्वृतिम् अनवगतो ग्रह इवार्थम् अभिरक्षति स चापि प्रेत्य तद्-उत्पादनोत्कर्षण-संरक्षण-शमल-ग्रहः सूचीमुखे नरके निपतति यत्र ह वित्त-ग्रहं पाप-पुरुषं धर्मराज-पुरुषा वायका इव सर्वतो ऽङ्गेषु सूत्रैः परिवयन्ति
5,26,36,_ evaṃ-vidhā narakā yamālaye santi śataśaḥ sahasraśas teṣu sarveṣu ca sarva evādharma-vartino ye kecid ihoditā anuditāś cāvani-pate paryāyeṇa viśanti tathaiva dharmānuvartina itaratra iha tu punar-bhave ta ubhaya-śeṣābhyāṃ niviśanti,_ एवं-विधा नरका यमालये सन्ति शतशः सहस्रशस् तेषु सर्वेषु च सर्व एवाधर्म-वर्तिनो ये केचिद् इहोदिता अनुदिताश् चावनि-पते पर्यायेण विशन्ति तथैव धर्मानुवर्तिन इतरत्र इह तु पुनर्-भवे त उभय-शेषाभ्यां निविशन्ति
5,26,37,_ nivṛtti-lakṣaṇa-mārga ādāv eva vyākhyātaḥ etāvān evāṇḍa-kośo yaś caturdaśadhā purāṇeṣu vikalpita upagīyate yat tad bhagavato nārāyaṇasya sākṣān mahā-puruṣasya sthaviṣṭhaṃ rūpam ātmamāyā-guṇamayam anuvarṇitam ādṛtaḥ paṭhati śṛṇoti śrāvayati sa upageyaṃ bhagavataḥ paramātmano 'grāhyam api śraddhā-bhakti-viśuddha-buddhir veda,_ निवृत्ति-लक्षण-मार्ग आदाव् एव व्याख्यातः एतावान् एवाण्ड-कोशो यश् चतुर्दशधा पुराणेषु विकल्पित उपगीयते यत् तद् भगवतो नारायणस्य साक्षान् महा-पुरुषस्य स्थविष्ठं रूपम् आत्ममाया-गुणमयम् अनुवर्णितम् आदृतः पठति शृणोति श्रावयति स उपगेयं भगवतः परमात्मनो ऽग्राह्यम् अपि श्रद्धा-भक्ति-विशुद्ध-बुद्धिर् वेद
5,26,38,_ śrutvā sthūlaṃ tathā sūkṣmaṃ rūpaṃ bhagavato yatiḥ sthūle nirjitam ātmānaṃ śanaiḥ sūkṣmaṃ dhiyā nayed iti,_ श्रुत्वा स्थूलं तथा सूक्ष्मं रूपं भगवतो यतिः स्थूले निर्जितम् आत्मानं शनैः सूक्ष्मं धिया नयेद् इति
5,26,39,bhū-dvīpa-varṣa-sarid-adri-nabhaḥ-samudra- pātāla-diṅ-naraka-bhāgaṇa-loka-saṃsthā amp;gītā mayā tava nṛpādbhutam īśvarasya sthūlaṃ vapuḥ sakala-jīva-nikāya-dhāma,भू-द्वीप-वर्ष-सरिद्-अद्रि-नभः-समुद्र- पाताल-दिङ्-नरक-भागण-लोक-संस्था अम्प्;गीता मया तव नृपाद्भुतम् ईश्वरस्य स्थूलं वपुः सकल-जीव-निकाय-धाम
6,1,1,bhp_06.01.001 śrīparīkṣiduvāca nivṛttimārgaḥ kathita ādau bhagavatā yathā kramayogopalabdhena brahmaṇā yadasaṃsṛtiḥ,भ्प्_०६.०१.००१ श्रीपरीक्षिदुवाच निवृत्तिमार्गः कथित आदौ भगवता यथा क्रमयोगोपलब्धेन ब्रह्मणा यदसंसृतिः
6,1,2,pravṛttilakṣaṇaścaiva traiguṇyaviṣayo mune yo 'sāvalīnaprakṛterguṇasargaḥ punaḥ punaḥ,प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने यो ऽसावलीनप्रकृतेर्गुणसर्गः पुनः पुनः
6,1,3,adharmalakṣaṇā nānā narakāścānuvarṇitāḥ manvantaraśca vyākhyāta ādyaḥ svāyambhuvo yataḥ,अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिताः मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्यः स्वायम्भुवो यतः
6,1,4,priyavratottānapadorvaṃśastaccaritāni ca dvīpavarṣasamudrādri nadyudyānavanaspatīn,प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च द्वीपवर्षसमुद्राद्रि नद्युद्यानवनस्पतीन्
6,1,5,dharāmaṇḍalasaṃsthānaṃ bhāgalakṣaṇamānataḥ jyotiṣāṃ vivarāṇāṃ ca yathedamasṛjadvibhuḥ,धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानतः ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभुः
6,1,6,adhuneha mahābhāga yathaiva narakān naraḥ nānograyātanān neyāt tan me vyākhyātumarhasi,अधुनेह महाभाग यथैव नरकान् नरः नानोग्रयातनान् नेयात् तन् मे व्याख्यातुमर्हसि
6,1,7,bhp_06.01.007 śrīśuka uvāca na cedihaivāpacitiṃ yathāṃhasaḥ kṛtasya kuryān manauktapāṇibhiḥ dhruvaṃ sa vai pretya narakān upaiti ye kīrtitā me bhavatastigmayātanāḥ,भ्प्_०६.०१.००७ श्रीशुक उवाच न चेदिहैवापचितिं यथांहसः कृतस्य कुर्यान् मनौक्तपाणिभिः ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकान् उपैति ये कीर्तिता मे भवतस्तिग्मयातनाः
6,1,8,tasmāt puraivāśviha pāpaniṣkṛtau yateta mṛtyoravipadyatātmanā doṣasya dṛṣṭvā gurulāghavaṃ yathā bhiṣak cikitseta rujāṃ nidānavit,तस्मात् पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौ यतेत मृत्योरविपद्यतात्मना दोषस्य दृष्ट्वा गुरुलाघवं यथा भिषक् चिकित्सेत रुजां निदानवित्
6,1,9,bhp_06.01.009 śrīrājovāca dṛṣṭaśrutābhyāṃ yat pāpaṃ jānannapy ātmano 'hitam karoti bhūyo vivaśaḥ prāyaścittamatho katham,भ्प्_०६.०१.००९ श्रीराजोवाच दृष्टश्रुताभ्यां यत् पापं जानन्नप्य् आत्मनो ऽहितम् करोति भूयो विवशः प्रायश्चित्तमथो कथम्
6,1,10,kvacin nivartate 'bhadrāt kvacic carati tat punaḥ prāyaścittamatho 'pārthaṃ manye kuñjaraśaucavat,क्वचिन् निवर्तते ऽभद्रात् क्वचिच् चरति तत् पुनः प्रायश्चित्तमथो ऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत्
6,1,11,bhp_06.01.011 śrībādarāyaṇiruvāca karmaṇā karmanirhāro na hy ātyantika iṣyate avidvadadhikāritvāt prāyaścittaṃ vimarśanam,भ्प्_०६.०१.०११ श्रीबादरायणिरुवाच कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्य् आत्यन्तिक इष्यते अविद्वदधिकारित्वात् प्रायश्चित्तं विमर्शनम्
6,1,12,nāśnataḥ pathyamevānnaṃ vyādhayo 'bhibhavanti hi evaṃ niyamakṛdrājan śanaiḥ kṣemāya kalpate,नाश्नतः पथ्यमेवान्नं व्याधयो ऽभिभवन्ति हि एवं नियमकृद्राजन् शनैः क्षेमाय कल्पते
6,1,13,tapasā brahmacaryeṇa śamena ca damena ca tyāgena satyaśaucābhyāṃ yamena niyamena vā,तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा
6,1,14,dehavāgbuddhijaṃ dhīrā dharmajñāḥ śraddhayānvitāḥ kṣipanty aghaṃ mahadapi veṇugulmamivānalaḥ,देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञाः श्रद्धयान्विताः क्षिपन्त्य् अघं महदपि वेणुगुल्ममिवानलः
6,1,15,kecit kevalayā bhaktyā vāsudevaparāyaṇāḥ aghaṃ dhunvanti kārtsnyena nīhāramiva bhāskaraḥ,केचित् केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणाः अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्करः
6,1,16,na tathā hy aghavān rājan pūyeta tapāadibhiḥ yathā kṛṣṇārpitaprāṇastatpuruṣaniṣevayā,न तथा ह्य् अघवान् राजन् पूयेत तपाअदिभिः यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पुरुषनिषेवया
6,1,17,sadhrīcīno hy ayaṃ loke panthāḥ kṣemo 'kutobhayaḥ suśīlāḥ sādhavo yatra nārāyaṇaparāyaṇāḥ,सध्रीचीनो ह्य् अयं लोके पन्थाः क्षेमो ऽकुतोभयः सुशीलाः साधवो यत्र नारायणपरायणाः
6,1,18,prāyaścittāni cīrṇāni nārāyaṇaparāṅmukham na niṣpunanti rājendra surākumbhamivāpagāḥ,प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगाः
6,1,19,sakṛn manaḥ kṛṣṇapadāravindayor niveśitaṃ tadguṇarāgi yairiha na te yamaṃ pāśabhṛtaśca tadbhaṭān svapne 'pi paśyanti hi cīrṇaniṣkṛtāḥ,सकृन् मनः कृष्णपदारविन्दयोर् निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान् स्वप्ने ऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृताः
6,1,20,atra codāharantīmamitihāsaṃ purātanam dūtānāṃ viṣṇuyamayoḥ saṃvādastaṃ nibodha me,अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् दूतानां विष्णुयमयोः संवादस्तं निबोध मे
6,1,21,kānyakubje dvijaḥ kaściddāsīpatirajāmilaḥ nāmnā naṣṭasadācāro dāsyāḥ saṃsargadūṣitaḥ,कान्यकुब्जे द्विजः कश्चिद्दासीपतिरजामिलः नाम्ना नष्टसदाचारो दास्याः संसर्गदूषितः
6,1,22,bandyakṣaiḥ kaitavaiścauryairgarhitāṃ vṛttimāsthitaḥ bibhrat kuṭumbamaśuciryātayāmāsa dehinaḥ,बन्द्यक्षैः कैतवैश्चौर्यैर्गर्हितां वृत्तिमास्थितः बिभ्रत् कुटुम्बमशुचिर्यातयामास देहिनः
6,1,23,evaṃ nivasatastasya lālayānasya tatsutān kālo 'tyagān mahān rājannaṣṭāśītyāyuṣaḥ samāḥ,एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् कालो ऽत्यगान् महान् राजन्नष्टाशीत्यायुषः समाः
6,1,24,tasya pravayasaḥ putrā daśa teṣāṃ tu yo 'vamaḥ bālo nārāyaṇo nāmnā pitrośca dayito bhṛśam,तस्य प्रवयसः पुत्रा दश तेषां तु यो ऽवमः बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम्
6,1,25,sa baddhahṛdayastasminnarbhake kalabhāṣiṇi nirīkṣamāṇastallīlāṃ mumude jaraṭho bhṛśam,स बद्धहृदयस्तस्मिन्नर्भके कलभाषिणि निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम्
6,1,26,bhuñjānaḥ prapiban khādan bālakaṃ snehayantritaḥ bhojayan pāyayan mūḍho na vedāgatamantakam,भुञ्जानः प्रपिबन् खादन् बालकं स्नेहयन्त्रितः भोजयन् पाययन् मूढो न वेदागतमन्तकम्
6,1,27,sa evaṃ vartamāno 'jño mṛtyukāla upasthite matiṃ cakāra tanaye bāle nārāyaṇāhvaye,स एवं वर्तमानो ऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये
6,1,28,sa pāśahastāṃstrīn dṛṣṭvā puruṣān atidāruṇān vakratuṇḍān ūrdhvaromṇa ātmānaṃ netumāgatān,स पाशहस्तांस्त्रीन् दृष्ट्वा पुरुषान् अतिदारुणान् वक्रतुण्डान् ऊर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान्
6,1,29,dūre krīḍanakāsaktaṃ putraṃ nārāyaṇāhvayam plāvitena svareṇoccairājuhāvākulendriyaḥ,दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रियः
6,1,30,niśamya mriyamāṇasya mukhato harikīrtanam bharturnāma mahārāja pārṣadāḥ sahasāpatan,निशम्य म्रियमाणस्य मुखतो हरिकीर्तनम् भर्तुर्नाम महाराज पार्षदाः सहसापतन्
6,1,31,vikarṣato 'ntarhṛdayāddāsīpatimajāmilam yamapreṣyān viṣṇudūtā vārayāmāsurojasā,विकर्षतो ऽन्तर्हृदयाद्दासीपतिमजामिलम् यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा
6,1,32,ūcurniṣedhitāstāṃste vaivasvatapuraḥsarāḥ ke yūyaṃ pratiṣeddhāro dharmarājasya śāsanam,ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुरःसराः के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम्
6,1,33,kasya vā kuta āyātāḥ kasmādasya niṣedhatha kiṃ devā upadevā yā yūyaṃ kiṃ siddhasattamāḥ,कस्य वा कुत आयाताः कस्मादस्य निषेधथ किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमाः
6,1,34,sarve padmapalāśākṣāḥ pītakauśeyavāsasaḥ kirīṭinaḥ kuṇḍalino lasatpuṣkaramālinaḥ,सर्वे पद्मपलाशाक्षाः पीतकौशेयवाससः किरीटिनः कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिनः
6,1,35,sarve ca nūtnavayasaḥ sarve cārucaturbhujāḥ dhanurniṣaṅgāsigadā śaṅkhacakrāmbujaśriyaḥ,सर्वे च नूत्नवयसः सर्वे चारुचतुर्भुजाः धनुर्निषङ्गासिगदा शङ्खचक्राम्बुजश्रियः
6,1,36,diśo vitimirālokāḥ kurvantaḥ svena tejasā kimarthaṃ dharmapālasya kiṅkarān no niṣedhatha,दिशो वितिमिरालोकाः कुर्वन्तः स्वेन तेजसा किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान् नो निषेधथ
6,1,37,bhp_06.01.037 śrīśuka uvāca ity ukte yamadūtaiste vāsudevoktakāriṇaḥ tān pratyūcuḥ prahasyedaṃ meghanirhrādayā girā,भ्प्_०६.०१.०३७ श्रीशुक उवाच इत्य् उक्ते यमदूतैस्ते वासुदेवोक्तकारिणः तान् प्रत्यूचुः प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा
6,1,38,bhp_06.01.038 śrīviṣṇudūtā ūcuḥ yūyaṃ vai dharmarājasya yadi nirdeśakāriṇaḥ brūta dharmasya nastattvaṃ yac cādharmasya lakṣaṇam,भ्प्_०६.०१.०३८ श्रीविष्णुदूता ऊचुः यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिणः ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच् चाधर्मस्य लक्षणम्
6,1,39,kathaṃ sviddhriyate daṇḍaḥ kiṃ vāsya sthānamīpsitam daṇḍyāḥ kiṃ kāriṇaḥ sarve āho svit katicin nṛṇām,कथं स्विद्ध्रियते दण्डः किं वास्य स्थानमीप्सितम् दण्ड्याः किं कारिणः सर्वे आहो स्वित् कतिचिन् नृणाम्
6,1,40,bhp_06.01.040 yamadūtā ūcuḥ vedapraṇihito dharmo hy adharmastadviparyayaḥ vedo nārāyaṇaḥ sākṣāt svayambhūriti śuśruma,भ्प्_०६.०१.०४० यमदूता ऊचुः वेदप्रणिहितो धर्मो ह्य् अधर्मस्तद्विपर्ययः वेदो नारायणः साक्षात् स्वयम्भूरिति शुश्रुम
6,1,41,yena svadhāmny amī bhāvā rajaḥsattvatamomayāḥ guṇanāmakriyārūpairvibhāvyante yathātatham,येन स्वधाम्न्य् अमी भावा रजःसत्त्वतमोमयाः गुणनामक्रियारूपैर्विभाव्यन्ते यथातथम्
6,1,42,sūryo 'gniḥ khaṃ maruddevaḥ somaḥ sandhyāhanī diśaḥ kaṃ kuḥ svayaṃ dharma iti hy ete daihyasya sākṣiṇaḥ,सूर्यो ऽग्निः खं मरुद्देवः सोमः सन्ध्याहनी दिशः कं कुः स्वयं धर्म इति ह्य् एते दैह्यस्य साक्षिणः
6,1,43,etairadharmo vijñātaḥ sthānaṃ daṇḍasya yujyate sarve karmānurodhena daṇḍamarhanti kāriṇaḥ,एतैरधर्मो विज्ञातः स्थानं दण्डस्य युज्यते सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिणः
6,1,44,sambhavanti hi bhadrāṇi viparītāni cānaghāḥ kāriṇāṃ guṇasaṅgo 'sti dehavān na hy akarmakṛt,सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघाः कारिणां गुणसङ्गो ऽस्ति देहवान् न ह्य् अकर्मकृत्
6,1,45,yena yāvān yathādharmo dharmo veha samīhitaḥ sa eva tatphalaṃ bhuṅkte tathā tāvadamutra vai,येन यावान् यथाधर्मो धर्मो वेह समीहितः स एव तत्फलं भुङ्क्ते तथा तावदमुत्र वै
6,1,46,yatheha devapravarāstraividhyamupalabhyate bhūteṣu guṇavaicitryāt tathānyatrānumīyate,यथेह देवप्रवरास्त्रैविध्यमुपलभ्यते भूतेषु गुणवैचित्र्यात् तथान्यत्रानुमीयते
6,1,47,vartamāno 'nyayoḥ kālo guṇābhijñāpako yathā evaṃ janmānyayoretaddharmādharmanidarśanam,वर्तमानो ऽन्ययोः कालो गुणाभिज्ञापको यथा एवं जन्मान्ययोरेतद्धर्माधर्मनिदर्शनम्
6,1,48,manasaiva pure devaḥ pūrvarūpaṃ vipaśyati anumīmāṃsate 'pūrvaṃ manasā bhagavān ajaḥ,मनसैव पुरे देवः पूर्वरूपं विपश्यति अनुमीमांसते ऽपूर्वं मनसा भगवान् अजः
6,1,49,yathājñastamasā yukta upāste vyaktameva hi na veda pūrvamaparaṃ naṣṭajanmasmṛtistathā,यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा
6,1,50,pañcabhiḥ kurute svārthān pañca vedātha pañcabhiḥ ekastu ṣoḍaśena trīn svayaṃ saptadaśo 'śnute,पञ्चभिः कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभिः एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशो ऽश्नुते
6,1,51,tadetat ṣoḍaśakalaṃ liṅgaṃ śaktitrayaṃ mahat dhatte 'nusaṃsṛtiṃ puṃsi harṣaśokabhayārtidām,तदेतत् षोडशकलं लिङ्गं शक्तित्रयं महत् धत्ते ऽनुसंसृतिं पुंसि हर्षशोकभयार्तिदाम्
6,1,52,dehy ajño 'jitaṣaḍvargo necchan karmāṇi kāryate kośakāra ivātmānaṃ karmaṇācchādya muhyati,देह्य् अज्ञो ऽजितषड्वर्गो नेच्छन् कर्माणि कार्यते कोशकार इवात्मानं कर्मणाच्छाद्य मुह्यति
6,1,53,na hi kaścit kṣaṇamapi jātu tiṣṭhaty akarmakṛt kāryate hy avaśaḥ karma guṇaiḥ svābhāvikairbalāt,न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्य् अकर्मकृत् कार्यते ह्य् अवशः कर्म गुणैः स्वाभाविकैर्बलात्
6,1,54,labdhvā nimittamavyaktaṃ vyaktāvyaktaṃ bhavaty uta yathāyoni yathābījaṃ svabhāvena balīyasā,लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्य् उत यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा
6,1,55,eṣa prakṛtisaṅgena puruṣasya viparyayaḥ āsīt sa eva na cirādīśasaṅgādvilīyate,एष प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपर्ययः आसीत् स एव न चिरादीशसङ्गाद्विलीयते
6,1,56,ayaṃ hi śrutasampannaḥ śīlavṛttaguṇālayaḥ dhṛtavrato mṛdurdāntaḥ satyavāṅ mantravic chuciḥ,अयं हि श्रुतसम्पन्नः शीलवृत्तगुणालयः धृतव्रतो मृदुर्दान्तः सत्यवाङ् मन्त्रविच् छुचिः
6,1,57,gurvagnyatithivṛddhānāṃ śuśrūṣuranahaṅkṛtaḥ sarvabhūtasuhṛt sādhurmitavāg anasūyakaḥ,गुर्वग्न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्कृतः सर्वभूतसुहृत् साधुर्मितवाग् अनसूयकः
6,1,58,ekadāsau vanaṃ yātaḥ pitṛsandeśakṛddvijaḥ ādāya tata āvṛttaḥ phalapuṣpasamitkuśān,एकदासौ वनं यातः पितृसन्देशकृद्द्विजः आदाय तत आवृत्तः फलपुष्पसमित्कुशान्
6,1,59,dadarśa kāminaṃ kañcic chūdraṃ saha bhujiṣyayā pītvā ca madhu maireyaṃ madāghūrṇitanetrayā,ददर्श कामिनं कञ्चिच् छूद्रं सह भुजिष्यया पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया
6,1,60,mattayā viślathannīvyā vyapetaṃ nirapatrapam krīḍantamanugāyantaṃ hasantamanayāntike,मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके
6,1,61,dṛṣṭvā tāṃ kāmaliptena bāhunā parirambhitām jagāma hṛcchayavaśaṃ sahasaiva vimohitaḥ,दृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भिताम् जगाम हृच्छयवशं सहसैव विमोहितः
6,1,62,stambhayannātmanātmānaṃ yāvat sattvaṃ yathāśrutam na śaśāka samādhātuṃ mano madanavepitam,स्तम्भयन्नात्मनात्मानं यावत् सत्त्वं यथाश्रुतम् न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम्
6,1,63,tannimittasmaravyāja grahagrasto vicetanaḥ tāmeva manasā dhyāyan svadharmādvirarāma ha,तन्निमित्तस्मरव्याज ग्रहग्रस्तो विचेतनः तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद्विरराम ह
6,1,64,tāmeva toṣayāmāsa pitryeṇārthena yāvatā grāmyairmanoramaiḥ kāmaiḥ prasīdeta yathā tathā,तामेव तोषयामास पित्र्येणार्थेन यावता ग्राम्यैर्मनोरमैः कामैः प्रसीदेत यथा तथा
6,1,65,viprāṃ svabhāryāmaprauḍhāṃ kule mahati lambhitām visasarjācirāt pāpaḥ svairiṇyāpāṅgaviddhadhīḥ,विप्रां स्वभार्यामप्रौढां कुले महति लम्भिताम् विससर्जाचिरात् पापः स्वैरिण्यापाङ्गविद्धधीः
6,1,66,yatastataścopaninye nyāyato 'nyāyato dhanam babhārāsyāḥ kuṭumbinyāḥ kuṭumbaṃ mandadhīrayam,यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतो ऽन्यायतो धनम् बभारास्याः कुटुम्बिन्याः कुटुम्बं मन्दधीरयम्
6,1,67,yadasau śāstramullaṅghya svairacāry atigarhitaḥ avartata ciraṃ kālamaghāyuraśucirmalāt,यदसौ शास्त्रमुल्लङ्घ्य स्वैरचार्य् अतिगर्हितः अवर्तत चिरं कालमघायुरशुचिर्मलात्
6,1,68,tata enaṃ daṇḍapāṇeḥ sakāśaṃ kṛtakilbiṣam neṣyāmo 'kṛtanirveśaṃ yatra daṇḍena śuddhyati,तत एनं दण्डपाणेः सकाशं कृतकिल्बिषम् नेष्यामो ऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुद्ध्यति
6,2,1,bhp_06.02.001 śrībādarāyaṇiruvāca evaṃ te bhagavaddūtā yamadūtābhibhāṣitam upadhāryātha tān rājan pratyāhurnayakovidāḥ,भ्प्_०६.०२.००१ श्रीबादरायणिरुवाच एवं ते भगवद्दूता यमदूताभिभाषितम् उपधार्याथ तान् राजन् प्रत्याहुर्नयकोविदाः
6,2,2,bhp_06.02.002 śrīviṣṇudūtā ūcuḥ aho kaṣṭaṃ dharmadṛśāmadharmaḥ spṛśate sabhām yatrādaṇḍyeṣvapāpeṣu daṇḍo yairdhriyate vṛthā,भ्प्_०६.०२.००२ श्रीविष्णुदूता ऊचुः अहो कष्टं धर्मदृशामधर्मः स्पृशते सभाम् यत्रादण्ड्येष्वपापेषु दण्डो यैर्ध्रियते वृथा
6,2,3,prajānāṃ pitaro ye ca śāstāraḥ sādhavaḥ samāḥ yadi syāt teṣu vaiṣamyaṃ kaṃ yānti śaraṇaṃ prajāḥ,प्रजानां पितरो ये च शास्तारः साधवः समाः यदि स्यात् तेषु वैषम्यं कं यान्ति शरणं प्रजाः
6,2,4,yadyadācarati śreyān itarastat tadīhate sa yat pramāṇaṃ kurute lokastadanuvartate,यद्यदाचरति श्रेयान् इतरस्तत् तदीहते स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते
6,2,5,yasyāṅke śira ādhāya lokaḥ svapiti nirvṛtaḥ svayaṃ dharmamadharmaṃ vā na hi veda yathā paśuḥ,यस्याङ्के शिर आधाय लोकः स्वपिति निर्वृतः स्वयं धर्ममधर्मं वा न हि वेद यथा पशुः
6,2,6,sa kathaṃ nyarpitātmānaṃ kṛtamaitramacetanam visrambhaṇīyo bhūtānāṃ saghṛṇo dogdhumarhati,स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमैत्रमचेतनम् विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो दोग्धुमर्हति
6,2,7,ayaṃ hi kṛtanirveśo janmakoṭyaṃhasāmapi yadvyājahāra vivaśo nāma svastyayanaṃ hareḥ,अयं हि कृतनिर्वेशो जन्मकोट्यंहसामपि यद्व्याजहार विवशो नाम स्वस्त्ययनं हरेः
6,2,8,etenaiva hy aghono 'sya kṛtaṃ syādaghaniṣkṛtam yadā nārāyaṇāyeti jagāda caturakṣaram,एतेनैव ह्य् अघोनो ऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् यदा नारायणायेति जगाद चतुरक्षरम्
6,2,9,stenaḥ surāpo mitradhrug brahmahā gurutalpagaḥ strīrājapitṛgohantā ye ca pātakino 'pare,स्तेनः सुरापो मित्रध्रुग् ब्रह्महा गुरुतल्पगः स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनो ऽपरे
6,2,10,sarveṣāmapy aghavatāmidameva suniṣkṛtam nāmavyāharaṇaṃ viṣṇoryatastadviṣayā matiḥ,सर्वेषामप्य् अघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः
6,2,11,na niṣkṛtairuditairbrahmavādibhis tathā viśuddhyaty aghavān vratādibhiḥ yathā harernāmapadairudāhṛtais taduttamaślokaguṇopalambhakam,न निष्कृतैरुदितैर्ब्रह्मवादिभिस् तथा विशुद्ध्यत्य् अघवान् व्रतादिभिः यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतैस् तदुत्तमश्लोकगुणोपलम्भकम्
6,2,12,naikāntikaṃ taddhi kṛte 'pi niṣkṛte manaḥ punardhāvati cedasatpathe tat karmanirhāramabhīpsatāṃ harer guṇānuvādaḥ khalu sattvabhāvanaḥ,नैकान्तिकं तद्धि कृते ऽपि निष्कृते मनः पुनर्धावति चेदसत्पथे तत् कर्मनिर्हारमभीप्सतां हरेर् गुणानुवादः खलु सत्त्वभावनः
6,2,13,athainaṃ māpanayata kṛtāśeṣāghaniṣkṛtam yadasau bhagavannāma mriyamāṇaḥ samagrahīt,अथैनं मापनयत कृताशेषाघनिष्कृतम् यदसौ भगवन्नाम म्रियमाणः समग्रहीत्
6,2,14,sāṅketyaṃ pārihāsyaṃ vā stobhaṃ helanameva vā vaikuṇṭhanāmagrahaṇamaśeṣāghaharaṃ viduḥ,साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदुः
6,2,15,patitaḥ skhalito bhagnaḥ sandaṣṭastapta āhataḥ haririty avaśenāha pumān nārhati yātanāḥ,पतितः स्खलितो भग्नः सन्दष्टस्तप्त आहतः हरिरित्य् अवशेनाह पुमान् नार्हति यातनाः
6,2,16,gurūṇāṃ ca laghūnāṃ ca gurūṇi ca laghūni ca prāyaścittāni pāpānāṃ jñātvoktāni maharṣibhiḥ,गुरूणां च लघूनां च गुरूणि च लघूनि च प्रायश्चित्तानि पापानां ज्ञात्वोक्तानि महर्षिभिः
6,2,17,taistāny aghāni pūyante tapodānavratādibhiḥ nādharmajaṃ taddhṛdayaṃ tadapīśāṅghrisevayā,तैस्तान्य् अघानि पूयन्ते तपोदानव्रतादिभिः नाधर्मजं तद्धृदयं तदपीशाङ्घ्रिसेवया
6,2,18,ajñānādathavā jñānāduttamaślokanāma yat saṅkīrtitamaghaṃ puṃso dahededho yathānalaḥ,अज्ञानादथवा ज्ञानादुत्तमश्लोकनाम यत् सङ्कीर्तितमघं पुंसो दहेदेधो यथानलः
6,2,19,yathāgadaṃ vīryatamamupayuktaṃ yadṛcchayā ajānato 'py ātmaguṇaṃ kuryān mantro 'py udāhṛtaḥ,यथागदं वीर्यतममुपयुक्तं यदृच्छया अजानतो ऽप्य् आत्मगुणं कुर्यान् मन्त्रो ऽप्य् उदाहृतः
6,2,20,bhp_06.02.020 śrīśuka uvāca ta evaṃ suvinirṇīya dharmaṃ bhāgavataṃ nṛpa taṃ yāmyapāśān nirmucya vipraṃ mṛtyoramūmucan,भ्प्_०६.०२.०२० श्रीशुक उवाच त एवं सुविनिर्णीय धर्मं भागवतं नृप तं याम्यपाशान् निर्मुच्य विप्रं मृत्योरमूमुचन्
6,2,21,iti pratyuditā yāmyā dūtā yātvā yamāntikam yamarājñe yathā sarvamācacakṣurarindama,इति प्रत्युदिता याम्या दूता यात्वा यमान्तिकम् यमराज्ञे यथा सर्वमाचचक्षुररिन्दम
6,2,22,dvijaḥ pāśādvinirmukto gatabhīḥ prakṛtiṃ gataḥ vavande śirasā viṣṇoḥ kiṅkarān darśanotsavaḥ,द्विजः पाशाद्विनिर्मुक्तो गतभीः प्रकृतिं गतः ववन्दे शिरसा विष्णोः किङ्करान् दर्शनोत्सवः
6,2,23,taṃ vivakṣumabhipretya mahāpuruṣakiṅkarāḥ sahasā paśyatastasya tatrāntardadhire 'nagha,तं विवक्षुमभिप्रेत्य महापुरुषकिङ्कराः सहसा पश्यतस्तस्य तत्रान्तर्दधिरे ऽनघ
6,2,24,ajāmilo 'py athākarṇya dūtānāṃ yamakṛṣṇayoḥ dharmaṃ bhāgavataṃ śuddhaṃ traivedyaṃ ca guṇāśrayam,अजामिलो ऽप्य् अथाकर्ण्य दूतानां यमकृष्णयोः धर्मं भागवतं शुद्धं त्रैवेद्यं च गुणाश्रयम्
6,2,25,bhaktimān bhagavaty āśu māhātmyaśravaṇāddhareḥ anutāpo mahān āsīt smarato 'śubhamātmanaḥ,भक्तिमान् भगवत्य् आशु माहात्म्यश्रवणाद्धरेः अनुतापो महान् आसीत् स्मरतो ऽशुभमात्मनः
6,2,26,aho me paramaṃ kaṣṭamabhūdavijitātmanaḥ yena viplāvitaṃ brahma vṛṣalyāṃ jāyatātmanā,अहो मे परमं कष्टमभूदविजितात्मनः येन विप्लावितं ब्रह्म वृषल्यां जायतात्मना
6,2,27,dhiṅ māṃ vigarhitaṃ sadbhirduṣkṛtaṃ kulakajjalam hitvā bālāṃ satīṃ yo 'haṃ surāpīmasatīmagām,धिङ् मां विगर्हितं सद्भिर्दुष्कृतं कुलकज्जलम् हित्वा बालां सतीं यो ऽहं सुरापीमसतीमगाम्
6,2,28,vṛddhāvanāthau pitarau nānyabandhū tapasvinau aho mayādhunā tyaktāvakṛtajñena nīcavat,वृद्धावनाथौ पितरौ नान्यबन्धू तपस्विनौ अहो मयाधुना त्यक्तावकृतज्ञेन नीचवत्
6,2,29,so 'haṃ vyaktaṃ patiṣyāmi narake bhṛśadāruṇe dharmaghnāḥ kāmino yatra vindanti yamayātanāḥ,सो ऽहं व्यक्तं पतिष्यामि नरके भृशदारुणे धर्मघ्नाः कामिनो यत्र विन्दन्ति यमयातनाः
6,2,30,kimidaṃ svapna āho svit sākṣāddṛṣṭamihādbhutam kva yātā adya te ye māṃ vyakarṣan pāśapāṇayaḥ,किमिदं स्वप्न आहो स्वित् साक्षाद्दृष्टमिहाद्भुतम् क्व याता अद्य ते ये मां व्यकर्षन् पाशपाणयः
6,2,31,atha te kva gatāḥ siddhāścatvāraścārudarśanāḥ vyāmocayan nīyamānaṃ baddhvā pāśairadho bhuvaḥ,अथ ते क्व गताः सिद्धाश्चत्वारश्चारुदर्शनाः व्यामोचयन् नीयमानं बद्ध्वा पाशैरधो भुवः
6,2,32,athāpi me durbhagasya vibudhottamadarśane bhavitavyaṃ maṅgalena yenātmā me prasīdati,अथापि मे दुर्भगस्य विबुधोत्तमदर्शने भवितव्यं मङ्गलेन येनात्मा मे प्रसीदति
6,2,33,anyathā mriyamāṇasya nāśucervṛṣalīpateḥ vaikuṇṭhanāmagrahaṇaṃ jihvā vaktumihārhati,अन्यथा म्रियमाणस्य नाशुचेर्वृषलीपतेः वैकुण्ठनामग्रहणं जिह्वा वक्तुमिहार्हति
6,2,34,kva cāhaṃ kitavaḥ pāpo brahmaghno nirapatrapaḥ kva ca nārāyaṇety etadbhagavannāma maṅgalam,क्व चाहं कितवः पापो ब्रह्मघ्नो निरपत्रपः क्व च नारायणेत्य् एतद्भगवन्नाम मङ्गलम्
6,2,35,so 'haṃ tathā yatiṣyāmi yatacittendriyānilaḥ yathā na bhūya ātmānamandhe tamasi majjaye,सो ऽहं तथा यतिष्यामि यतचित्तेन्द्रियानिलः यथा न भूय आत्मानमन्धे तमसि मज्जये
6,2,36,vimucya tamimaṃ bandhamavidyākāmakarmajam sarvabhūtasuhṛc chānto maitraḥ karuṇa ātmavān,विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकर्मजम् सर्वभूतसुहृच् छान्तो मैत्रः करुण आत्मवान्
6,2,37,mocaye grastamātmānaṃ yoṣinmayyātmamāyayā vikrīḍito yayaivāhaṃ krīḍāmṛga ivādhamaḥ,मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्यात्ममायया विक्रीडितो ययैवाहं क्रीडामृग इवाधमः
6,2,38,mamāhamiti dehādau hitvāmithyārthadhīrmatim dhāsye mano bhagavati śuddhaṃ tatkīrtanādibhiḥ,ममाहमिति देहादौ हित्वामिथ्यार्थधीर्मतिम् धास्ये मनो भगवति शुद्धं तत्कीर्तनादिभिः
6,2,39,bhp_06.02.039 śrīśuka uvāca iti jātasunirvedaḥ kṣaṇasaṅgena sādhuṣu gaṅgādvāramupeyāya muktasarvānubandhanaḥ,भ्प्_०६.०२.०३९ श्रीशुक उवाच इति जातसुनिर्वेदः क्षणसङ्गेन साधुषु गङ्गाद्वारमुपेयाय मुक्तसर्वानुबन्धनः
6,2,40,sa tasmin devasadana āsīno yogamāsthitaḥ pratyāhṛtendriyagrāmo yuyoja mana ātmani,स तस्मिन् देवसदन आसीनो योगमास्थितः प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामो युयोज मन आत्मनि
6,2,41,tato guṇebhya ātmānaṃ viyujyātmasamādhinā yuyuje bhagavaddhāmni brahmaṇy anubhavātmani,ततो गुणेभ्य आत्मानं वियुज्यात्मसमाधिना युयुजे भगवद्धाम्नि ब्रह्मण्य् अनुभवात्मनि
6,2,42,yarhy upāratadhīstasminnadrākṣīt puruṣān puraḥ upalabhyopalabdhān prāg vavande śirasā dvijaḥ,यर्ह्य् उपारतधीस्तस्मिन्नद्राक्षीत् पुरुषान् पुरः उपलभ्योपलब्धान् प्राग् ववन्दे शिरसा द्विजः
6,2,43,hitvā kalevaraṃ tīrthe gaṅgāyāṃ darśanādanu sadyaḥ svarūpaṃ jagṛhe bhagavatpārśvavartinām,हित्वा कलेवरं तीर्थे गङ्गायां दर्शनादनु सद्यः स्वरूपं जगृहे भगवत्पार्श्ववर्तिनाम्
6,2,44,sākaṃ vihāyasā vipro mahāpuruṣakiṅkaraiḥ haimaṃ vimānamāruhya yayau yatra śriyaḥ patiḥ,साकं विहायसा विप्रो महापुरुषकिङ्करैः हैमं विमानमारुह्य ययौ यत्र श्रियः पतिः
6,2,45,evaṃ sa viplāvitasarvadharmā dāsyāḥ patiḥ patito garhyakarmaṇā nipātyamāno niraye hatavrataḥ sadyo vimukto bhagavannāma gṛhṇan,एवं स विप्लावितसर्वधर्मा दास्याः पतिः पतितो गर्ह्यकर्मणा निपात्यमानो निरये हतव्रतः सद्यो विमुक्तो भगवन्नाम गृह्णन्
6,2,46,nātaḥ paraṃ karmanibandhakṛntanaṃ mumukṣatāṃ tīrthapadānukīrtanāt na yat punaḥ karmasu sajjate mano rajastamobhyāṃ kalilaṃ tato 'nyathā,नातः परं कर्मनिबन्धकृन्तनं मुमुक्षतां तीर्थपदानुकीर्तनात् न यत् पुनः कर्मसु सज्जते मनो रजस्तमोभ्यां कलिलं ततो ऽन्यथा
6,2,47,ya etaṃ paramaṃ guhyamitihāsamaghāpaham śṛṇuyāc chraddhayā yukto yaśca bhaktyānukīrtayet,य एतं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् शृणुयाच् छ्रद्धया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीर्तयेत्
6,2,48,na vai sa narakaṃ yāti nekṣito yamakiṅkaraiḥ yady apy amaṅgalo martyo viṣṇuloke mahīyate,न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकिङ्करैः यद्य् अप्य् अमङ्गलो मर्त्यो विष्णुलोके महीयते
6,2,49,mriyamāṇo harernāma gṛṇan putropacāritam ajāmilo 'py agāddhāma kimuta śraddhayā gṛṇan,म्रियमाणो हरेर्नाम गृणन् पुत्रोपचारितम् अजामिलो ऽप्य् अगाद्धाम किमुत श्रद्धया गृणन्
6,3,1,bhp_06.03.001 śrīrājovāca niśamya devaḥ svabhaṭopavarṇitaṃ pratyāha kiṃ tān api dharmarājaḥ evaṃ hatājño vihatān murārer naideśikairyasya vaśe jano 'yam,भ्प्_०६.०३.००१ श्रीराजोवाच निशम्य देवः स्वभटोपवर्णितं प्रत्याह किं तान् अपि धर्मराजः एवं हताज्ञो विहतान् मुरारेर् नैदेशिकैर्यस्य वशे जनो ऽयम्
6,3,2,yamasya devasya na daṇḍabhaṅgaḥ kutaścanarṣe śrutapūrva āsīt etan mune vṛścati lokasaṃśayaṃ na hi tvadanya iti me viniścitam,यमस्य देवस्य न दण्डभङ्गः कुतश्चनर्षे श्रुतपूर्व आसीत् एतन् मुने वृश्चति लोकसंशयं न हि त्वदन्य इति मे विनिश्चितम्
6,3,3,bhp_06.03.003 śrīśuka uvāca bhagavatpuruṣai rājan yāmyāḥ pratihatodyamāḥ patiṃ vijñāpayāmāsuryamaṃ saṃyamanīpatim,भ्प्_०६.०३.००३ श्रीशुक उवाच भगवत्पुरुषै राजन् याम्याः प्रतिहतोद्यमाः पतिं विज्ञापयामासुर्यमं संयमनीपतिम्
6,3,4,bhp_06.03.004 yamadūtā ūcuḥ kati santīha śāstāro jīvalokasya vai prabho traividhyaṃ kurvataḥ karma phalābhivyaktihetavaḥ,भ्प्_०६.०३.००४ यमदूता ऊचुः कति सन्तीह शास्तारो जीवलोकस्य वै प्रभो त्रैविध्यं कुर्वतः कर्म फलाभिव्यक्तिहेतवः
6,3,5,yadi syurbahavo loke śāstāro daṇḍadhāriṇaḥ kasya syātāṃ na vā kasya mṛtyuścāmṛtameva vā,यदि स्युर्बहवो लोके शास्तारो दण्डधारिणः कस्य स्यातां न वा कस्य मृत्युश्चामृतमेव वा
6,3,6,kintu śāstṛbahutve syādbahūnāmiha karmiṇām śāstṛtvamupacāro hi yathā maṇḍalavartinām,किन्तु शास्तृबहुत्वे स्याद्बहूनामिह कर्मिणाम् शास्तृत्वमुपचारो हि यथा मण्डलवर्तिनाम्
6,3,7,atastvameko bhūtānāṃ seśvarāṇāmadhīśvaraḥ śāstā daṇḍadharo nṝṇāṃ śubhāśubhavivecanaḥ,अतस्त्वमेको भूतानां सेश्वराणामधीश्वरः शास्ता दण्डधरो नॄणां शुभाशुभविवेचनः
6,3,8,tasya te vihito daṇḍo na loke vartate 'dhunā caturbhiradbhutaiḥ siddhairājñā te vipralambhitā,तस्य ते विहितो दण्डो न लोके वर्तते ऽधुना चतुर्भिरद्भुतैः सिद्धैराज्ञा ते विप्रलम्भिता
6,3,9,nīyamānaṃ tavādeśādasmābhiryātanāgṛhān vyāmocayan pātakinaṃ chittvā pāśān prasahya te,नीयमानं तवादेशादस्माभिर्यातनागृहान् व्यामोचयन् पातकिनं छित्त्वा पाशान् प्रसह्य ते
6,3,10,tāṃste veditumicchāmo yadi no manyase kṣamam nārāyaṇety abhihite mā bhairity āyayurdrutam,तांस्ते वेदितुमिच्छामो यदि नो मन्यसे क्षमम् नारायणेत्य् अभिहिते मा भैरित्य् आययुर्द्रुतम्
6,3,11,bhp_06.03.011 śrībādarāyaṇiruvāca iti devaḥ sa āpṛṣṭaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ prītaḥ svadūtān pratyāha smaran pādāmbujaṃ hareḥ,भ्प्_०६.०३.०११ श्रीबादरायणिरुवाच इति देवः स आपृष्टः प्रजासंयमनो यमः प्रीतः स्वदूतान् प्रत्याह स्मरन् पादाम्बुजं हरेः
6,3,12,bhp_06.03.012 yama uvāca paro madanyo jagatastasthuṣaśca otaṃ protaṃ paṭavadyatra viśvam yadaṃśato 'sya sthitijanmanāśā nasy otavadyasya vaśe ca lokaḥ,भ्प्_०६.०३.०१२ यम उवाच परो मदन्यो जगतस्तस्थुषश्च ओतं प्रोतं पटवद्यत्र विश्वम् यदंशतो ऽस्य स्थितिजन्मनाशा नस्य् ओतवद्यस्य वशे च लोकः
6,3,13,yo nāmabhirvāci janaṃ nijāyāṃ badhnāti tantryāmiva dāmabhirgāḥ yasmai baliṃ ta ime nāmakarma nibandhabaddhāścakitā vahanti,यो नामभिर्वाचि जनं निजायां बध्नाति तन्त्र्यामिव दामभिर्गाः यस्मै बलिं त इमे नामकर्म निबन्धबद्धाश्चकिता वहन्ति
6,3,14,ahaṃ mahendro nirṛtiḥ pracetāḥ somo 'gnirīśaḥ pavano viriñciḥ ādityaviśve vasavo 'tha sādhyā marudgaṇā rudragaṇāḥ sasiddhāḥ,अहं महेन्द्रो निरृतिः प्रचेताः सोमो ऽग्निरीशः पवनो विरिञ्चिः आदित्यविश्वे वसवो ऽथ साध्या मरुद्गणा रुद्रगणाः ससिद्धाः
6,3,15,anye ca ye viśvasṛjo 'mareśā bhṛgvādayo 'spṛṣṭarajastamaskāḥ yasyehitaṃ na viduḥ spṛṣṭamāyāḥ sattvapradhānā api kiṃ tato 'nye,अन्ये च ये विश्वसृजो ऽमरेशा भृग्वादयो ऽस्पृष्टरजस्तमस्काः यस्येहितं न विदुः स्पृष्टमायाः सत्त्वप्रधाना अपि किं ततो ऽन्ये
6,3,16,yaṃ vai na gobhirmanasāsubhirvā hṛdā girā vāsubhṛto vicakṣate ātmānamantarhṛdi santamātmanāṃ cakṣuryathaivākṛtayastataḥ param,यं वै न गोभिर्मनसासुभिर्वा हृदा गिरा वासुभृतो विचक्षते आत्मानमन्तर्हृदि सन्तमात्मनां चक्षुर्यथैवाकृतयस्ततः परम्
6,3,17,tasyātmatantrasya hareradhīśituḥ parasya māyādhipatermahātmanaḥ prāyeṇa dūtā iha vai manoharāś caranti tadrūpaguṇasvabhāvāḥ,तस्यात्मतन्त्रस्य हरेरधीशितुः परस्य मायाधिपतेर्महात्मनः प्रायेण दूता इह वै मनोहराश् चरन्ति तद्रूपगुणस्वभावाः
6,3,18,bhūtāni viṣṇoḥ surapūjitāni durdarśaliṅgāni mahādbhutāni rakṣanti tadbhaktimataḥ parebhyo mattaśca martyān atha sarvataśca,भूतानि विष्णोः सुरपूजितानि दुर्दर्शलिङ्गानि महाद्भुतानि रक्षन्ति तद्भक्तिमतः परेभ्यो मत्तश्च मर्त्यान् अथ सर्वतश्च
6,3,19,dharmaṃ tu sākṣādbhagavatpraṇītaṃ na vai vidurṛṣayo nāpi devāḥ na siddhamukhyā asurā manuṣyāḥ kuto nu vidyādharacāraṇādayaḥ,धर्मं तु साक्षाद्भगवत्प्रणीतं न वै विदुरृषयो नापि देवाः न सिद्धमुख्या असुरा मनुष्याः कुतो नु विद्याधरचारणादयः
6,3,20,svayambhūrnāradaḥ śambhuḥ kumāraḥ kapilo manuḥ prahlādo janako bhīṣmo balirvaiyāsakirvayam,स्वयम्भूर्नारदः शम्भुः कुमारः कपिलो मनुः प्रह्लादो जनको भीष्मो बलिर्वैयासकिर्वयम्
6,3,21,dvādaśaite vijānīmo dharmaṃ bhāgavataṃ bhaṭāḥ guhyaṃ viśuddhaṃ durbodhaṃ yaṃ jñātvāmṛtamaśnute,द्वादशैते विजानीमो धर्मं भागवतं भटाः गुह्यं विशुद्धं दुर्बोधं यं ज्ञात्वामृतमश्नुते
6,3,22,etāvān eva loke 'smin puṃsāṃ dharmaḥ paraḥ smṛtaḥ bhaktiyogo bhagavati tannāmagrahaṇādibhiḥ,एतावान् एव लोके ऽस्मिन् पुंसां धर्मः परः स्मृतः भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः
6,3,23,nāmoccāraṇamāhātmyaṃ hareḥ paśyata putrakāḥ ajāmilo 'pi yenaiva mṛtyupāśādamucyata,नामोच्चारणमाहात्म्यं हरेः पश्यत पुत्रकाः अजामिलो ऽपि येनैव मृत्युपाशादमुच्यत
6,3,24,etāvatālamaghanirharaṇāya puṃsāṃ saṅkīrtanaṃ bhagavato guṇakarmanāmnām amp;vikruśya putramaghavān yadajāmilo 'pi nārāyaṇeti mriyamāṇa iyāya muktim,एतावतालमघनिर्हरणाय पुंसां सङ्कीर्तनं भगवतो गुणकर्मनाम्नाम् अम्प्;विक्रुश्य पुत्रमघवान् यदजामिलो ऽपि नारायणेति म्रियमाण इयाय मुक्तिम्
6,3,25,prāyeṇa veda tadidaṃ na mahājano 'yaṃ devyā vimohitamatirbata māyayālam prāyeṇa veda tadidaṃ na mahājano 'yaṃ devyā vimohitamatirbata māyayālam trayyāṃ jaḍīkṛtamatirmadhupuṣpitāyāṃ vaitānike mahati karmaṇi yujyamānaḥ,प्रायेण वेद तदिदं न महाजनो ऽयं देव्या विमोहितमतिर्बत माययालम् प्रायेण वेद तदिदं न महाजनो ऽयं देव्या विमोहितमतिर्बत माययालम् त्रय्यां जडीकृतमतिर्मधुपुष्पितायां वैतानिके महति कर्मणि युज्यमानः
6,3,26,evaṃ vimṛśya sudhiyo bhagavaty anante sarvātmanā vidadhate khalu bhāvayogam evaṃ vimṛśya sudhiyo bhagavaty anante sarvātmanā vidadhate khalu bhāvayogam te me na daṇḍamarhanty atha yady amīṣāṃ syāt pātakaṃ tadapi hanty urugāyavādaḥ,एवं विमृश्य सुधियो भगवत्य् अनन्ते सर्वात्मना विदधते खलु भावयोगम् एवं विमृश्य सुधियो भगवत्य् अनन्ते सर्वात्मना विदधते खलु भावयोगम् ते मे न दण्डमर्हन्त्य् अथ यद्य् अमीषां स्यात् पातकं तदपि हन्त्य् उरुगायवादः
6,3,27,te devasiddhaparigītapavitragāthā ye sādhavaḥ samadṛśo bhagavatprapannāḥ te devasiddhaparigītapavitragāthā ye sādhavaḥ samadṛśo bhagavatprapannāḥ tān nopasīdata harergadayābhiguptān naiṣāṃ vayaṃ na ca vayaḥ prabhavāma daṇḍe,ते देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथा ये साधवः समदृशो भगवत्प्रपन्नाः ते देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथा ये साधवः समदृशो भगवत्प्रपन्नाः तान् नोपसीदत हरेर्गदयाभिगुप्तान् नैषां वयं न च वयः प्रभवाम दण्डे
6,3,28,tān ānayadhvamasato vimukhān mukunda pādāravindamakarandarasādajasram tān ānayadhvamasato vimukhān mukunda pādāravindamakarandarasādajasram niṣkiñcanaiḥ paramahaṃsakulairasaṅgair juṣṭādgṛhe nirayavartmani baddhatṛṣṇān,तान् आनयध्वमसतो विमुखान् मुकुन्द पादारविन्दमकरन्दरसादजस्रम् तान् आनयध्वमसतो विमुखान् मुकुन्द पादारविन्दमकरन्दरसादजस्रम् निष्किञ्चनैः परमहंसकुलैरसङ्गैर् जुष्टाद्गृहे निरयवर्त्मनि बद्धतृष्णान्
6,3,29,jihvā na vakti bhagavadguṇanāmadheyaṃ cetaśca na smarati taccaraṇāravindam jihvā na vakti bhagavadguṇanāmadheyaṃ cetaśca na smarati taccaraṇāravindam kṛṣṇāya no namati yacchira ekadāpi tān ānayadhvamasato 'kṛtaviṣṇukṛtyān,जिह्वा न वक्ति भगवद्गुणनामधेयं चेतश्च न स्मरति तच्चरणारविन्दम् जिह्वा न वक्ति भगवद्गुणनामधेयं चेतश्च न स्मरति तच्चरणारविन्दम् कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापि तान् आनयध्वमसतो ऽकृतविष्णुकृत्यान्
6,3,30,tat kṣamyatāṃ sa bhagavān puruṣaḥ purāṇo nārāyaṇaḥ svapuruṣairyadasat kṛtaṃ naḥ tat kṣamyatāṃ sa bhagavān puruṣaḥ purāṇo nārāyaṇaḥ svapuruṣairyadasat kṛtaṃ naḥ svānāmaho na viduṣāṃ racitāñjalīnāṃ kṣāntirgarīyasi namaḥ puruṣāya bhūmne,तत् क्षम्यतां स भगवान् पुरुषः पुराणो नारायणः स्वपुरुषैर्यदसत् कृतं नः तत् क्षम्यतां स भगवान् पुरुषः पुराणो नारायणः स्वपुरुषैर्यदसत् कृतं नः स्वानामहो न विदुषां रचिताञ्जलीनां क्षान्तिर्गरीयसि नमः पुरुषाय भूम्ने
6,3,31,tasmāt saṅkīrtanaṃ viṣṇorjaganmaṅgalamaṃhasām mahatāmapi kauravya viddhy aikāntikaniṣkṛtam,तस्मात् सङ्कीर्तनं विष्णोर्जगन्मङ्गलमंहसाम् महतामपि कौरव्य विद्ध्य् ऐकान्तिकनिष्कृतम्
6,3,32,śṛṇvatāṃ gṛṇatāṃ vīryāṇy uddāmāni harermuhuḥ yathā sujātayā bhaktyā śuddhyen nātmā vratādibhiḥ,शृण्वतां गृणतां वीर्याण्य् उद्दामानि हरेर्मुहुः यथा सुजातया भक्त्या शुद्ध्येन् नात्मा व्रतादिभिः
6,3,33,kṛṣṇāṅghripadmamadhuliṇ na punarvisṛṣṭa māyāguṇeṣu ramate vṛjināvaheṣu amp;anyastu kāmahata ātmarajaḥ pramārṣṭum īheta karma yata eva rajaḥ punaḥ syāt,कृष्णाङ्घ्रिपद्ममधुलिण् न पुनर्विसृष्ट मायागुणेषु रमते वृजिनावहेषु अम्प्;अन्यस्तु कामहत आत्मरजः प्रमार्ष्टुम् ईहेत कर्म यत एव रजः पुनः स्यात्
6,3,34,itthaṃ svabhartṛgaditaṃ bhagavanmahitvaṃ saṃsmṛtya vismitadhiyo yamakiṅkarāste itthaṃ svabhartṛgaditaṃ bhagavanmahitvaṃ saṃsmṛtya vismitadhiyo yamakiṅkarāste naivācyutāśrayajanaṃ pratiśaṅkamānā draṣṭuṃ ca bibhyati tataḥ prabhṛti sma rājan,इत्थं स्वभर्तृगदितं भगवन्महित्वं संस्मृत्य विस्मितधियो यमकिङ्करास्ते इत्थं स्वभर्तृगदितं भगवन्महित्वं संस्मृत्य विस्मितधियो यमकिङ्करास्ते नैवाच्युताश्रयजनं प्रतिशङ्कमाना द्रष्टुं च बिभ्यति ततः प्रभृति स्म राजन्
6,3,35,itihāsamimaṃ guhyaṃ bhagavān kumbhasambhavaḥ kathayāmāsa malaya āsīno harimarcayan,इतिहासमिमं गुह्यं भगवान् कुम्भसम्भवः कथयामास मलय आसीनो हरिमर्चयन्
6,4,1,bhp_06.04.001 śrīrājovāca devāsuranṛṇāṃ sargo nāgānāṃ mṛgapakṣiṇām sāmāsikastvayā prokto yastu svāyambhuve 'ntare,भ्प्_०६.०४.००१ श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवे ऽन्तरे
6,4,2,tasyaiva vyāsamicchāmi jñātuṃ te bhagavan yathā anusargaṃ yayā śaktyā sasarja bhagavān paraḥ,तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् परः
6,4,3,bhp_06.04.003 śrīsūta uvāca iti sampraśnamākarṇya rājarṣerbādarāyaṇiḥ pratinandya mahāyogī jagāda munisattamāḥ,भ्प्_०६.०४.००३ श्रीसूत उवाच इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणिः प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमाः
6,4,4,bhp_06.04.004 śrīśuka uvāca yadā pracetasaḥ putrā daśa prācīnabarhiṣaḥ antaḥsamudrādunmagnā dadṛśurgāṃ drumairvṛtām,भ्प्_०६.०४.००४ श्रीशुक उवाच यदा प्रचेतसः पुत्रा दश प्राचीनबर्हिषः अन्तःसमुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम्
6,4,5,drumebhyaḥ krudhyamānāste tapodīpitamanyavaḥ mukhato vāyumagniṃ ca sasṛjustaddidhakṣayā,द्रुमेभ्यः क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यवः मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया
6,4,6,tābhyāṃ nirdahyamānāṃstān upalabhya kurūdvaha rājovāca mahān somo manyuṃ praśamayanniva,ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तान् उपलभ्य कुरूद्वह राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्रशमयन्निव
6,4,7,na drumebhyo mahābhāgā dīnebhyo drogdhumarhatha vivardhayiṣavo yūyaṃ prajānāṃ patayaḥ smṛtāḥ,न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतयः स्मृताः
6,4,8,aho prajāpatipatirbhagavān hariravyayaḥ vanaspatīn oṣadhīśca sasarjorjamiṣaṃ vibhuḥ,अहो प्रजापतिपतिर्भगवान् हरिरव्ययः वनस्पतीन् ओषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभुः
6,4,9,annaṃ carāṇāmacarā hy apadaḥ pādacāriṇām ahastā hastayuktānāṃ dvipadāṃ ca catuṣpadaḥ,अन्नं चराणामचरा ह्य् अपदः पादचारिणाम् अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पदः
6,4,10,yūyaṃ ca pitrānvādiṣṭā devadevena cānaghāḥ prajāsargāya hi kathaṃ vṛkṣān nirdagdhumarhatha,यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघाः प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान् निर्दग्धुमर्हथ
6,4,11,ātiṣṭhata satāṃ mārgaṃ kopaṃ yacchata dīpitam pitrā pitāmahenāpi juṣṭaṃ vaḥ prapitāmahaiḥ,आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् पित्रा पितामहेनापि जुष्टं वः प्रपितामहैः
6,4,12,tokānāṃ pitarau bandhū dṛśaḥ pakṣma striyāḥ patiḥ patiḥ prajānāṃ bhikṣūṇāṃ gṛhy ajñānāṃ budhaḥ suhṛt,तोकानां पितरौ बन्धू दृशः पक्ष्म स्त्रियाः पतिः पतिः प्रजानां भिक्षूणां गृह्य् अज्ञानां बुधः सुहृत्
6,4,13,antardeheṣu bhūtānāmātmāste harirīśvaraḥ sarvaṃ taddhiṣṇyamīkṣadhvamevaṃ vastoṣito hy asau,अन्तर्देहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीश्वरः सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्य् असौ
6,4,14,yaḥ samutpatitaṃ deha ākāśān manyumulbaṇam ātmajijñāsayā yacchet sa guṇān ativartate,यः समुत्पतितं देह आकाशान् मन्युमुल्बणम् आत्मजिज्ञासया यच्छेत् स गुणान् अतिवर्तते
6,4,15,alaṃ dagdhairdrumairdīnaiḥ khilānāṃ śivamastu vaḥ vārkṣī hy eṣā varā kanyā patnītve pratigṛhyatām,अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनैः खिलानां शिवमस्तु वः वार्क्षी ह्य् एषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम्
6,4,16,ity āmantrya varārohāṃ kanyāmāpsarasīṃ nṛpa somo rājā yayau dattvā te dharmeṇopayemire,इत्य् आमन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे
6,4,17,tebhyastasyāṃ samabhavaddakṣaḥ prācetasaḥ kila yasya prajāvisargeṇa lokā āpūritāstrayaḥ,तेभ्यस्तस्यां समभवद्दक्षः प्राचेतसः किल यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रयः
6,4,18,yathā sasarja bhūtāni dakṣo duhitṛvatsalaḥ retasā manasā caiva tan mamāvahitaḥ śṛṇu,यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सलः रेतसा मनसा चैव तन् ममावहितः शृणु
6,4,19,manasaivāsṛjat pūrvaṃ prajāpatirimāḥ prajāḥ devāsuramanuṣyādīn nabhaḥsthalajalaukasaḥ,मनसैवासृजत् पूर्वं प्रजापतिरिमाः प्रजाः देवासुरमनुष्यादीन् नभःस्थलजलौकसः
6,4,20,tamabṛṃhitamālokya prajāsargaṃ prajāpatiḥ vindhyapādān upavrajya so 'caradduṣkaraṃ tapaḥ,तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापतिः विन्ध्यपादान् उपव्रज्य सो ऽचरद्दुष्करं तपः
6,4,21,tatrāghamarṣaṇaṃ nāma tīrthaṃ pāpaharaṃ param upaspṛśyānusavanaṃ tapasātoṣayaddharim,तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम्
6,4,22,astauṣīddhaṃsaguhyena bhagavantamadhokṣajam tubhyaṃ tadabhidhāsyāmi kasyātuṣyadyathā hariḥ,अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरिः
6,4,23,bhp_06.04.023 śrīprajāpatiruvāca namaḥ parāyāvitathānubhūtaye guṇatrayābhāsanimittabandhave adṛṣṭadhāmne guṇatattvabuddhibhir nivṛttamānāya dadhe svayambhuve,भ्प्_०६.०४.०२३ श्रीप्रजापतिरुवाच नमः परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभिर् निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे
6,4,24,na yasya sakhyaṃ puruṣo 'vaiti sakhyuḥ sakhā vasan saṃvasataḥ pure 'smin guṇo yathā guṇino vyaktadṛṣṭes tasmai maheśāya namaskaromi,न यस्य सख्यं पुरुषो ऽवैति सख्युः सखा वसन् संवसतः पुरे ऽस्मिन् गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टेस् तस्मै महेशाय नमस्करोमि
6,4,25,deho 'savo 'kṣā manavo bhūtamātrām ātmānamanyaṃ ca viduḥ paraṃ yat sarvaṃ pumān veda guṇāṃśca tajjño na veda sarvajñamanantamīḍe,देहो ऽसवो ऽक्षा मनवो भूतमात्राम् आत्मानमन्यं च विदुः परं यत् सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे
6,4,26,yadoparāmo manaso nāmarūpa rūpasya dṛṣṭasmṛtisampramoṣāt ya īyate kevalayā svasaṃsthayā haṃsāya tasmai śucisadmane namaḥ,यदोपरामो मनसो नामरूप रूपस्य दृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नमः
6,4,27,manīṣiṇo 'ntarhṛdi sanniveśitaṃ svaśaktibhirnavabhiśca trivṛdbhiḥ vahniṃ yathā dāruṇi pāñcadaśyaṃ manīṣayā niṣkarṣanti gūḍham,मनीषिणो ऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भिः वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम्
6,4,28,sa vai mamāśeṣaviśeṣamāyā niṣedhanirvāṇasukhānubhūtiḥ sa sarvanāmā sa ca viśvarūpaḥ prasīdatāmaniruktātmaśaktiḥ,स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूतिः स सर्वनामा स च विश्वरूपः प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्तिः
6,4,29,yadyan niruktaṃ vacasā nirūpitaṃ dhiyākṣabhirvā manasota yasya mā bhūt svarūpaṃ guṇarūpaṃ hi tat tat sa vai guṇāpāyavisargalakṣaṇaḥ,यद्यन् निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसोत यस्य मा भूत् स्वरूपं गुणरूपं हि तत् तत् स वै गुणापायविसर्गलक्षणः
6,4,30,yasmin yato yena ca yasya yasmai yadyo yathā kurute kāryate ca parāvareṣāṃ paramaṃ prāk prasiddhaṃ tadbrahma taddheturananyadekam,यस्मिन् यतो येन च यस्य यस्मै यद्यो यथा कुरुते कार्यते च परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं तद्ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम्
6,4,31,yacchaktayo vadatāṃ vādināṃ vai vivādasaṃvādabhuvo bhavanti kurvanti caiṣāṃ muhurātmamohaṃ tasmai namo 'nantaguṇāya bhūmne,यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसंवादभुवो भवन्ति कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं तस्मै नमो ऽनन्तगुणाय भूम्ने
6,4,32,astīti nāstīti ca vastuniṣṭhayor ekasthayorbhinnaviruddhadharmaṇoḥ avekṣitaṃ kiñcana yogasāṅkhyayoḥ samaṃ paraṃ hy anukūlaṃ bṛhat tat,अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयोर् एकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणोः अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययोः समं परं ह्य् अनुकूलं बृहत् तत्
6,4,33,yo 'nugrahārthaṃ bhajatāṃ pādamūlam anāmarūpo bhagavān anantaḥ nāmāni rūpāṇi ca janmakarmabhir bheje sa mahyaṃ paramaḥ prasīdatu,यो ऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूलम् अनामरूपो भगवान् अनन्तः नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभिर् भेजे स मह्यं परमः प्रसीदतु
6,4,34,yaḥ prākṛtairjñānapathairjanānāṃ yathāśayaṃ dehagato vibhāti yathānilaḥ pārthivamāśrito guṇaṃ sa īśvaro me kurutāṃ manoratham,यः प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति यथानिलः पार्थिवमाश्रितो गुणं स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम्
6,4,35,bhp_06.04.035 śrīśuka uvāca iti stutaḥ saṃstuvataḥ sa tasminnaghamarṣaṇe prādurāsīt kuruśreṣṭha bhagavān bhaktavatsalaḥ,भ्प्_०६.०४.०३५ श्रीशुक उवाच इति स्तुतः संस्तुवतः स तस्मिन्नघमर्षणे प्रादुरासीत् कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सलः
6,4,36,kṛtapādaḥ suparṇāṃse pralambāṣṭamahābhujaḥ cakraśaṅkhāsicarmeṣu dhanuḥpāśagadādharaḥ,कृतपादः सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुजः चक्रशङ्खासिचर्मेषु धनुःपाशगदाधरः
6,4,37,pītavāsā ghanaśyāmaḥ prasannavadanekṣaṇaḥ vanamālānivītāṅgo lasacchrīvatsakaustubhaḥ,पीतवासा घनश्यामः प्रसन्नवदनेक्षणः वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभः
6,4,38,mahākirīṭakaṭakaḥ sphuranmakarakuṇḍalaḥ kāñcyaṅgulīyavalaya nūpurāṅgadabhūṣitaḥ,महाकिरीटकटकः स्फुरन्मकरकुण्डलः काञ्च्यङ्गुलीयवलय नूपुराङ्गदभूषितः
6,4,39,trailokyamohanaṃ rūpaṃ bibhrat tribhuvaneśvaraḥ vṛto nāradanandādyaiḥ pārṣadaiḥ surayūthapaiḥ,त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वरः वृतो नारदनन्दाद्यैः पार्षदैः सुरयूथपैः
6,4,40,stūyamāno 'nugāyadbhiḥ siddhagandharvacāraṇaiḥ rūpaṃ tan mahadāścaryaṃ vicakṣyāgatasādhvasaḥ,स्तूयमानो ऽनुगायद्भिः सिद्धगन्धर्वचारणैः रूपं तन् महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वसः
6,4,41,nanāma daṇḍavadbhūmau prahṛṣṭātmā prajāpatiḥ na kiñcanodīrayitumaśakat tīvrayā mudā āpūritamanodvārairhradinya iva nirjharaiḥ,ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापतिः न किञ्चनोदीरयितुमशकत् तीव्रया मुदा आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरैः
6,4,42,taṃ tathāvanataṃ bhaktaṃ prajākāmaṃ prajāpatim cittajñaḥ sarvabhūtānāmidamāha janārdanaḥ,तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् चित्तज्ञः सर्वभूतानामिदमाह जनार्दनः
6,4,43,bhp_06.04.043 śrībhagavān uvāca prācetasa mahābhāga saṃsiddhastapasā bhavān yac chraddhayā matparayā mayi bhāvaṃ paraṃ gataḥ,भ्प्_०६.०४.०४३ श्रीभगवान् उवाच प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् यच् छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गतः
6,4,44,prīto 'haṃ te prajānātha yat te 'syodbṛṃhaṇaṃ tapaḥ mamaiṣa kāmo bhūtānāṃ yadbhūyāsurvibhūtayaḥ,प्रीतो ऽहं ते प्रजानाथ यत् ते ऽस्योद्बृंहणं तपः ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतयः
6,4,45,brahmā bhavo bhavantaśca manavo vibudheśvarāḥ vibhūtayo mama hy etā bhūtānāṃ bhūtihetavaḥ,ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वराः विभूतयो मम ह्य् एता भूतानां भूतिहेतवः
6,4,46,tapo me hṛdayaṃ brahmaṃstanurvidyā kriyākṛtiḥ aṅgāni kratavo jātā dharma ātmāsavaḥ surāḥ,तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाकृतिः अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासवः सुराः
6,4,47,ahamevāsamevāgre nānyat kiñcāntaraṃ bahiḥ saṃjñānamātramavyaktaṃ prasuptamiva viśvataḥ,अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहिः संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वतः
6,4,48,mayy anantaguṇe 'nante guṇato guṇavigrahaḥ yadāsīt tata evādyaḥ svayambhūḥ samabhūdajaḥ,मय्य् अनन्तगुणे ऽनन्ते गुणतो गुणविग्रहः यदासीत् तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः
6,4,49,sa vai yadā mahādevo mama vīryopabṛṃhitaḥ mene khilamivātmānamudyataḥ svargakarmaṇi,स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहितः मेने खिलमिवात्मानमुद्यतः स्वर्गकर्मणि
6,4,50,atha me 'bhihito devastapo 'tapyata dāruṇam nava viśvasṛjo yuṣmān yenādāvasṛjadvibhuḥ,अथ मे ऽभिहितो देवस्तपो ऽतप्यत दारुणम् नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभुः
6,4,51,eṣā pañcajanasyāṅga duhitā vai prajāpateḥ asiknī nāma patnītve prajeśa pratigṛhyatām,एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापतेः असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम्
6,4,52,mithunavyavāyadharmastvaṃ prajāsargamimaṃ punaḥ mithunavyavāyadharmiṇyāṃ bhūriśo bhāvayiṣyasi,मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुनः मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि
6,4,53,tvatto 'dhastāt prajāḥ sarvā mithunībhūya māyayā madīyayā bhaviṣyanti hariṣyanti ca me balim,त्वत्तो ऽधस्तात् प्रजाः सर्वा मिथुनीभूय मायया मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम्
6,4,54,bhp_06.04.054 śrīśuka uvāca ity uktvā miṣatastasya bhagavān viśvabhāvanaḥ svapnopalabdhārtha iva tatraivāntardadhe hariḥ,भ्प्_०६.०४.०५४ श्रीशुक उवाच इत्य् उक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावनः स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरिः
6,5,1,bhp_06.05.001 śrīśuka uvāca tasyāṃ sa pāñcajanyāṃ vai viṣṇumāyopabṛṃhitaḥ haryaśvasaṃjñān ayutaṃ putrān ajanayadvibhuḥ,भ्प्_०६.०५.००१ श्रीशुक उवाच तस्यां स पाञ्चजन्यां वै विष्णुमायोपबृंहितः हर्यश्वसंज्ञान् अयुतं पुत्रान् अजनयद्विभुः
6,5,2,apṛthagdharmaśīlāste sarve dākṣāyaṇā nṛpa pitrā proktāḥ prajāsarge pratīcīṃ prayayurdiśam,अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्वे दाक्षायणा नृप पित्रा प्रोक्ताः प्रजासर्गे प्रतीचीं प्रययुर्दिशम्
6,5,3,tatra nārāyaṇasarastīrthaṃ sindhusamudrayoḥ saṅgamo yatra sumahan munisiddhaniṣevitam,तत्र नारायणसरस्तीर्थं सिन्धुसमुद्रयोः सङ्गमो यत्र सुमहन् मुनिसिद्धनिषेवितम्
6,5,4,tadupasparśanādeva vinirdhūtamalāśayāḥ dharme pāramahaṃsye ca protpannamatayo 'py uta,तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशयाः धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयो ऽप्य् उत
6,5,5,tepire tapa evograṃ pitrādeśena yantritāḥ prajāvivṛddhaye yattān devarṣistān dadarśa ha,तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिताः प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह
6,5,6,uvāca cātha haryaśvāḥ kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ adṛṣṭvāntaṃ bhuvo yūyaṃ bāliśā bata pālakāḥ,उवाच चाथ हर्यश्वाः कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालकाः
6,5,7,tathaikapuruṣaṃ rāṣṭraṃ bilaṃ cādṛṣṭanirgamam bahurūpāṃ striyaṃ cāpi pumāṃsaṃ puṃścalīpatim,तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चादृष्टनिर्गमम् बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम्
6,5,8,nadīmubhayato vāhāṃ pañcapañcādbhutaṃ gṛham kvaciddhaṃsaṃ citrakathaṃ kṣaurapavyaṃ svayaṃ bhrami,नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि
6,5,9,kathaṃ svapiturādeśamavidvāṃso vipaścitaḥ anurūpamavijñāya aho sargaṃ kariṣyatha,कथं स्वपितुरादेशमविद्वांसो विपश्चितः अनुरूपमविज्ञाय अहो सर्गं करिष्यथ
6,5,10,bhp_06.05.010 śrīśuka uvāca tan niśamyātha haryaśvā autpattikamanīṣayā vācaḥ kūṭaṃ tu devarṣeḥ svayaṃ vimamṛśurdhiyā,भ्प्_०६.०५.०१० श्रीशुक उवाच तन् निशम्याथ हर्यश्वा औत्पत्तिकमनीषया वाचः कूटं तु देवर्षेः स्वयं विममृशुर्धिया
6,5,11,bhūḥ kṣetraṃ jīvasaṃjñaṃ yadanādi nijabandhanam adṛṣṭvā tasya nirvāṇaṃ kimasatkarmabhirbhavet,भूः क्षेत्रं जीवसंज्ञं यदनादि निजबन्धनम् अदृष्ट्वा तस्य निर्वाणं किमसत्कर्मभिर्भवेत्
6,5,12,eka eveśvarasturyo bhagavān svāśrayaḥ paraḥ tamadṛṣṭvābhavaṃ puṃsaḥ kimasatkarmabhirbhavet,एक एवेश्वरस्तुर्यो भगवान् स्वाश्रयः परः तमदृष्ट्वाभवं पुंसः किमसत्कर्मभिर्भवेत्
6,5,13,pumān naivaiti yadgatvā bilasvargaṃ gato yathā pratyagdhāmāvida iha kimasatkarmabhirbhavet,पुमान् नैवैति यद्गत्वा बिलस्वर्गं गतो यथा प्रत्यग्धामाविद इह किमसत्कर्मभिर्भवेत्
6,5,14,nānārūpātmano buddhiḥ svairiṇīva guṇānvitā tanniṣṭhāmagatasyeha kimasatkarmabhirbhavet,नानारूपात्मनो बुद्धिः स्वैरिणीव गुणान्विता तन्निष्ठामगतस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत्
6,5,15,tatsaṅgabhraṃśitaiśvaryaṃ saṃsarantaṃ kubhāryavat tadgatīrabudhasyeha kimasatkarmabhirbhavet,तत्सङ्गभ्रंशितैश्वर्यं संसरन्तं कुभार्यवत् तद्गतीरबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत्
6,5,16,sṛṣṭyapyayakarīṃ māyāṃ velākūlāntavegitām mattasya tāmavijñasya kimasatkarmabhirbhavet,सृष्ट्यप्ययकरीं मायां वेलाकूलान्तवेगिताम् मत्तस्य तामविज्ञस्य किमसत्कर्मभिर्भवेत्
6,5,17,pañcaviṃśatitattvānāṃ puruṣo 'dbhutadarpaṇaḥ adhyātmamabudhasyeha kimasatkarmabhirbhavet,पञ्चविंशतितत्त्वानां पुरुषो ऽद्भुतदर्पणः अध्यात्ममबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत्
6,5,18,aiśvaraṃ śāstramutsṛjya bandhamokṣānudarśanam viviktapadamajñāya kimasatkarmabhirbhavet,ऐश्वरं शास्त्रमुत्सृज्य बन्धमोक्षानुदर्शनम् विविक्तपदमज्ञाय किमसत्कर्मभिर्भवेत्
6,5,19,kālacakraṃ bhrami tīkṣṇaṃ sarvaṃ niṣkarṣayaj jagat svatantramabudhasyeha kimasatkarmabhirbhavet,कालचक्रं भ्रमि तीक्ष्णं सर्वं निष्कर्षयज् जगत् स्वतन्त्रमबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत्
6,5,20,śāstrasya piturādeśaṃ yo na veda nivartakam kathaṃ tadanurūpāya guṇavisrambhy upakramet,शास्त्रस्य पितुरादेशं यो न वेद निवर्तकम् कथं तदनुरूपाय गुणविस्रम्भ्य् उपक्रमेत्
6,5,21,iti vyavasitā rājan haryaśvā ekacetasaḥ prayayustaṃ parikramya panthānamanivartanam,इति व्यवसिता राजन् हर्यश्वा एकचेतसः प्रययुस्तं परिक्रम्य पन्थानमनिवर्तनम्
6,5,22,svarabrahmaṇi nirbhāta hṛṣīkeśapadāmbuje akhaṇḍaṃ cittamāveśya lokān anucaran muniḥ,स्वरब्रह्मणि निर्भात हृषीकेशपदाम्बुजे अखण्डं चित्तमावेश्य लोकान् अनुचरन् मुनिः
6,5,23,nāśaṃ niśamya putrāṇāṃ nāradāc chīlaśālinām anvatapyata kaḥ śocan suprajastvaṃ śucāṃ padam,नाशं निशम्य पुत्राणां नारदाच् छीलशालिनाम् अन्वतप्यत कः शोचन् सुप्रजस्त्वं शुचां पदम्
6,5,24,sa bhūyaḥ pāñcajanyāyāmajena parisāntvitaḥ putrān ajanayaddakṣaḥ savalāśvān sahasriṇaḥ,स भूयः पाञ्चजन्यायामजेन परिसान्त्वितः पुत्रान् अजनयद्दक्षः सवलाश्वान् सहस्रिणः
6,5,25,te ca pitrā samādiṣṭāḥ prajāsarge dhṛtavratāḥ nārāyaṇasaro jagmuryatra siddhāḥ svapūrvajāḥ,ते च पित्रा समादिष्टाः प्रजासर्गे धृतव्रताः नारायणसरो जग्मुर्यत्र सिद्धाः स्वपूर्वजाः
6,5,26,tadupasparśanādeva vinirdhūtamalāśayāḥ japanto brahma paramaṃ tepustatra mahat tapaḥ,तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशयाः जपन्तो ब्रह्म परमं तेपुस्तत्र महत् तपः
6,5,27,abbhakṣāḥ katicin māsān katicidvāyubhojanāḥ ārādhayan mantramimamabhyasyanta iḍaspatim,अब्भक्षाः कतिचिन् मासान् कतिचिद्वायुभोजनाः आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम्
6,5,28,oṃ namo nārāyaṇāya puruṣāya mahātmane viśuddhasattvadhiṣṇyāya mahāhaṃsāya dhīmahi,ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि
6,5,29,iti tān api rājendra prajāsargadhiyo muniḥ upetya nāradaḥ prāha vācaḥ kūṭāni pūrvavat,इति तान् अपि राजेन्द्र प्रजासर्गधियो मुनिः उपेत्य नारदः प्राह वाचः कूटानि पूर्ववत्
6,5,30,dākṣāyaṇāḥ saṃśṛṇuta gadato nigamaṃ mama anvicchatānupadavīṃ bhrātṝṇāṃ bhrātṛvatsalāḥ,दाक्षायणाः संशृणुत गदतो निगमं मम अन्विच्छतानुपदवीं भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलाः
6,5,31,bhrātṝṇāṃ prāyaṇaṃ bhrātā yo 'nutiṣṭhati dharmavit sa puṇyabandhuḥ puruṣo marudbhiḥ saha modate,भ्रातॄणां प्रायणं भ्राता यो ऽनुतिष्ठति धर्मवित् स पुण्यबन्धुः पुरुषो मरुद्भिः सह मोदते
6,5,32,etāvaduktvā prayayau nārado 'moghadarśanaḥ te 'pi cānvagaman mārgaṃ bhrātṝṇāmeva māriṣa,एतावदुक्त्वा प्रययौ नारदो ऽमोघदर्शनः ते ऽपि चान्वगमन् मार्गं भ्रातॄणामेव मारिष
6,5,33,sadhrīcīnaṃ pratīcīnaṃ parasyānupathaṃ gatāḥ nādyāpi te nivartante paścimā yāminīriva,सध्रीचीनं प्रतीचीनं परस्यानुपथं गताः नाद्यापि ते निवर्तन्ते पश्चिमा यामिनीरिव
6,5,34,etasmin kāla utpātān bahūn paśyan prajāpatiḥ pūrvavan nāradakṛtaṃ putranāśamupāśṛṇot,एतस्मिन् काल उत्पातान् बहून् पश्यन् प्रजापतिः पूर्ववन् नारदकृतं पुत्रनाशमुपाशृणोत्
6,5,35,cukrodha nāradāyāsau putraśokavimūrcchitaḥ devarṣimupalabhyāha roṣādvisphuritādharaḥ,चुक्रोध नारदायासौ पुत्रशोकविमूर्च्छितः देवर्षिमुपलभ्याह रोषाद्विस्फुरिताधरः
6,5,36,bhp_06.05.036 śrīdakṣa uvāca aho asādho sādhūnāṃ sādhuliṅgena nastvayā asādhvakāry arbhakāṇāṃ bhikṣormārgaḥ pradarśitaḥ,भ्प्_०६.०५.०३६ श्रीदक्ष उवाच अहो असाधो साधूनां साधुलिङ्गेन नस्त्वया असाध्वकार्य् अर्भकाणां भिक्षोर्मार्गः प्रदर्शितः
6,5,37,ṛṇaistribhiramuktānāmamīmāṃsitakarmaṇām vighātaḥ śreyasaḥ pāpa lokayorubhayoḥ kṛtaḥ,ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानाममीमांसितकर्मणाम् विघातः श्रेयसः पाप लोकयोरुभयोः कृतः
6,5,38,evaṃ tvaṃ niranukrośo bālānāṃ matibhiddhareḥ pārṣadamadhye carasi yaśohā nirapatrapaḥ,एवं त्वं निरनुक्रोशो बालानां मतिभिद्धरेः पार्षदमध्ये चरसि यशोहा निरपत्रपः
6,5,39,nanu bhāgavatā nityaṃ bhūtānugrahakātarāḥ ṛte tvāṃ sauhṛdaghnaṃ vai vairaṅkaramavairiṇām,ननु भागवता नित्यं भूतानुग्रहकातराः ऋते त्वां सौहृदघ्नं वै वैरङ्करमवैरिणाम्
6,5,40,netthaṃ puṃsāṃ virāgaḥ syāt tvayā kevalinā mṛṣā manyase yady upaśamaṃ snehapāśanikṛntanam,नेत्थं पुंसां विरागः स्यात् त्वया केवलिना मृषा मन्यसे यद्य् उपशमं स्नेहपाशनिकृन्तनम्
6,5,41,nānubhūya na jānāti pumān viṣayatīkṣṇatām nirvidyate svayaṃ tasmān na tathā bhinnadhīḥ paraiḥ,नानुभूय न जानाति पुमान् विषयतीक्ष्णताम् निर्विद्यते स्वयं तस्मान् न तथा भिन्नधीः परैः
6,5,42,yan nastvaṃ karmasandhānāṃ sādhūnāṃ gṛhamedhinām kṛtavān asi durmarṣaṃ vipriyaṃ tava marṣitam,यन् नस्त्वं कर्मसन्धानां साधूनां गृहमेधिनाम् कृतवान् असि दुर्मर्षं विप्रियं तव मर्षितम्
6,5,43,tantukṛntana yan nastvamabhadramacaraḥ punaḥ tasmāl lokeṣu te mūḍha na bhavedbhramataḥ padam,तन्तुकृन्तन यन् नस्त्वमभद्रमचरः पुनः तस्माल् लोकेषु ते मूढ न भवेद्भ्रमतः पदम्
6,5,44,bhp_06.05.044 śrīśuka uvāca pratijagrāha tadbāḍhaṃ nāradaḥ sādhusammataḥ etāvān sādhuvādo hi titikṣeteśvaraḥ svayam,भ्प्_०६.०५.०४४ श्रीशुक उवाच प्रतिजग्राह तद्बाढं नारदः साधुसम्मतः एतावान् साधुवादो हि तितिक्षेतेश्वरः स्वयम्
6,6,1,bhp_06.06.001 śrīśuka uvāca tataḥ prācetaso 'siknyāmanunītaḥ svayambhuvā ṣaṣṭiṃ sañjanayāmāsa duhitṝḥ pitṛvatsalāḥ,भ्प्_०६.०६.००१ श्रीशुक उवाच ततः प्राचेतसो ऽसिक्न्यामनुनीतः स्वयम्भुवा षष्टिं सञ्जनयामास दुहितॄः पितृवत्सलाः
6,6,2,daśa dharmāya kāyādāddviṣaṭ triṇava cendave bhūtāṅgiraḥkṛśāśvebhyo dve dve tārkṣyāya cāparāḥ,दश धर्माय कायादाद्द्विषट् त्रिणव चेन्दवे भूताङ्गिरःकृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे तार्क्ष्याय चापराः
6,6,3,nāmadheyāny amūṣāṃ tvaṃ sāpatyānāṃ ca me śṛṇu yāsāṃ prasūtiprasavairlokā āpūritāstrayaḥ,नामधेयान्य् अमूषां त्वं सापत्यानां च मे शृणु यासां प्रसूतिप्रसवैर्लोका आपूरितास्त्रयः
6,6,4,bhānurlambā kakudyāmirviśvā sādhyā marutvatī vasurmuhūrtā saṅkalpā dharmapatnyaḥ sutāñ śṛṇu,भानुर्लम्बा ककुद्यामिर्विश्वा साध्या मरुत्वती वसुर्मुहूर्ता सङ्कल्पा धर्मपत्न्यः सुताञ् शृणु
6,6,5,bhānostu devaṛṣabha indrasenastato nṛpa vidyota āsīl lambāyāstataśca stanayitnavaḥ,भानोस्तु देवऋषभ इन्द्रसेनस्ततो नृप विद्योत आसील् लम्बायास्ततश्च स्तनयित्नवः
6,6,6,kakudaḥ saṅkaṭastasya kīkaṭastanayo yataḥ bhuvo durgāṇi yāmeyaḥ svargo nandistato 'bhavat,ककुदः सङ्कटस्तस्य कीकटस्तनयो यतः भुवो दुर्गाणि यामेयः स्वर्गो नन्दिस्ततो ऽभवत्
6,6,7,viśvedevāstu viśvāyā aprajāṃstān pracakṣate sādhyogaṇaśca sādhyāyā arthasiddhistu tatsutaḥ,विश्वेदेवास्तु विश्वाया अप्रजांस्तान् प्रचक्षते साध्योगणश्च साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुतः
6,6,8,marutvāṃśca jayantaśca marutvatyā babhūvatuḥ jayanto vāsudevāṃśa upendra iti yaṃ viduḥ,मरुत्वांश्च जयन्तश्च मरुत्वत्या बभूवतुः जयन्तो वासुदेवांश उपेन्द्र इति यं विदुः
6,6,9,mauhūrtikā devagaṇā muhūrtāyāśca jajñire ye vai phalaṃ prayacchanti bhūtānāṃ svasvakālajam,मौहूर्तिका देवगणा मुहूर्तायाश्च जज्ञिरे ये वै फलं प्रयच्छन्ति भूतानां स्वस्वकालजम्
6,6,10,saṅkalpāyāstu saṅkalpaḥ kāmaḥ saṅkalpajaḥ smṛtaḥ vasavo 'ṣṭau vasoḥ putrāsteṣāṃ nāmāni me śṛṇu,सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्पः कामः सङ्कल्पजः स्मृतः वसवो ऽष्टौ वसोः पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु
6,6,11,droṇaḥ prāṇo dhruvo 'rko 'gnirdoṣo vāsturvibhāvasuḥ droṇasyābhimateḥ patnyā harṣaśokabhayādayaḥ,द्रोणः प्राणो ध्रुवो ऽर्को ऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसुः द्रोणस्याभिमतेः पत्न्या हर्षशोकभयादयः
6,6,12,prāṇasyorjasvatī bhāryā saha āyuḥ purojavaḥ dhruvasya bhāryā dharaṇirasūta vividhāḥ puraḥ,प्राणस्योर्जस्वती भार्या सह आयुः पुरोजवः ध्रुवस्य भार्या धरणिरसूत विविधाः पुरः
6,6,13,arkasya vāsanā bhāryā putrāstarṣādayaḥ smṛtāḥ agnerbhāryā vasordhārā putrā draviṇakādayaḥ,अर्कस्य वासना भार्या पुत्रास्तर्षादयः स्मृताः अग्नेर्भार्या वसोर्धारा पुत्रा द्रविणकादयः
6,6,14,skandaśca kṛttikāputro ye viśākhādayastataḥ doṣasya śarvarīputraḥ śiśumāro hareḥ kalā,स्कन्दश्च कृत्तिकापुत्रो ये विशाखादयस्ततः दोषस्य शर्वरीपुत्रः शिशुमारो हरेः कला
6,6,15,vāsorāṅgirasīputro viśvakarmākṛtīpatiḥ tato manuścākṣuṣo 'bhūdviśve sādhyā manoḥ sutāḥ,वासोराङ्गिरसीपुत्रो विश्वकर्माकृतीपतिः ततो मनुश्चाक्षुषो ऽभूद्विश्वे साध्या मनोः सुताः
6,6,16,vibhāvasorasūtoṣā vyuṣṭaṃ rociṣamātapam pañcayāmo 'tha bhūtāni yena jāgrati karmasu,विभावसोरसूतोषा व्युष्टं रोचिषमातपम् पञ्चयामो ऽथ भूतानि येन जाग्रति कर्मसु
6,6,17,sarūpāsūta bhūtasya bhāryā rudrāṃśca koṭiśaḥ raivato 'jo bhavo bhīmo vāma ugro vṛṣākapiḥ,सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिशः रैवतो ऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपिः
6,6,18,ajaikapādahirbradhno bahurūpo mahān iti rudrasya pārṣadāścānye ghorāḥ pretavināyakāḥ,अजैकपादहिर्ब्रध्नो बहुरूपो महान् इति रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोराः प्रेतविनायकाः
6,6,19,prajāpateraṅgirasaḥ svadhā patnī pitṝn atha atharvāṅgirasaṃ vedaṃ putratve cākarot satī,प्रजापतेरङ्गिरसः स्वधा पत्नी पितॄन् अथ अथर्वाङ्गिरसं वेदं पुत्रत्वे चाकरोत् सती
6,6,20,kṛśāśvo 'rciṣi bhāryāyāṃ dhūmaketumajījanat dhiṣaṇāyāṃ vedaśiro devalaṃ vayunaṃ manum,कृशाश्वो ऽर्चिषि भार्यायां धूमकेतुमजीजनत् धिषणायां वेदशिरो देवलं वयुनं मनुम्
6,6,21,tārkṣyasya vinatā kadrūḥ pataṅgī yāminīti ca pataṅgy asūta patagān yāminī śalabhān atha,तार्क्ष्यस्य विनता कद्रूः पतङ्गी यामिनीति च पतङ्ग्य् असूत पतगान् यामिनी शलभान् अथ
6,6,22,suparṇāsūta garuḍaṃ sākṣādyajñeśavāhanam sūryasūtamanūruṃ ca kadrūrnāgān anekaśaḥ,सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद्यज्ञेशवाहनम् सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागान् अनेकशः
6,6,23,kṛttikādīni nakṣatrāṇ īndoḥ patnyastu bhārata dakṣaśāpāt so 'napatyastāsu yakṣmagrahārditaḥ,कृत्तिकादीनि नक्षत्राण् ईन्दोः पत्न्यस्तु भारत दक्षशापात् सो ऽनपत्यस्तासु यक्ष्मग्रहार्दितः
6,6,24,punaḥ prasādya taṃ somaḥ kalā lebhe kṣaye ditāḥ śṛṇu nāmāni lokānāṃ mātṝṇāṃ śaṅkarāṇi ca,पुनः प्रसाद्य तं सोमः कला लेभे क्षये दिताः शृणु नामानि लोकानां मातॄणां शङ्कराणि च
6,6,25,atha kaśyapapatnīnāṃ yatprasūtamidaṃ jagat aditirditirdanuḥ kāṣṭhā ariṣṭā surasā ilā,अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला
6,6,26,muniḥ krodhavaśā tāmrā surabhiḥ saramā timiḥ timeryādogaṇā āsan śvāpadāḥ saramāsutāḥ,मुनिः क्रोधवशा ताम्रा सुरभिः सरमा तिमिः तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदाः सरमासुताः
6,6,27,surabhermahiṣā gāvo ye cānye dviśaphā nṛpa tāmrāyāḥ śyenagṛdhrādyā munerapsarasāṃ gaṇāḥ,सुरभेर्महिषा गावो ये चान्ये द्विशफा नृप ताम्रायाः श्येनगृध्राद्या मुनेरप्सरसां गणाः
6,6,28,dandaśūkādayaḥ sarpā rājan krodhavaśātmajāḥ ilāyā bhūruhāḥ sarve yātudhānāśca saurasāḥ,दन्दशूकादयः सर्पा राजन् क्रोधवशात्मजाः इलाया भूरुहाः सर्वे यातुधानाश्च सौरसाः
6,6,29,ariṣṭāyāstu gandharvāḥ kāṣṭhāyā dviśaphetarāḥ sutā danorekaṣaṣṭisteṣāṃ prādhānikāñ śṛṇu,अरिष्टायास्तु गन्धर्वाः काष्ठाया द्विशफेतराः सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु
6,6,30,dvimūrdhā śambaro 'riṣṭo hayagrīvo vibhāvasuḥ ayomukhaḥ śaṅkuśirāḥ svarbhānuḥ kapilo 'ruṇaḥ,द्विमूर्धा शम्बरो ऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसुः अयोमुखः शङ्कुशिराः स्वर्भानुः कपिलो ऽरुणः
6,6,31,pulomā vṛṣaparvā ca ekacakro 'nutāpanaḥ dhūmrakeśo virūpākṣo vipracittiśca durjayaḥ,पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रो ऽनुतापनः धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जयः
6,6,32,svarbhānoḥ suprabhāṃ kanyāmuvāha namuciḥ kila vṛṣaparvaṇastu śarmiṣṭhāṃ yayātirnāhuṣo balī,स्वर्भानोः सुप्रभां कन्यामुवाह नमुचिः किल वृषपर्वणस्तु शर्मिष्ठां ययातिर्नाहुषो बली
6,6,33,vaiśvānarasutā yāśca catasraścārudarśanāḥ upadānavī hayaśirā pulomā kālakā tathā,वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शनाः उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा
6,6,34,upadānavīṃ hiraṇyākṣaḥ kraturhayaśirāṃ nṛpa pulomāṃ kālakāṃ ca dve vaiśvānarasute tu kaḥ,उपदानवीं हिरण्याक्षः क्रतुर्हयशिरां नृप पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु कः
6,6,35,upayeme 'tha bhagavān kaśyapo brahmacoditaḥ paulomāḥ kālakeyāśca dānavā yuddhaśālinaḥ,उपयेमे ऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदितः पौलोमाः कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिनः
6,6,36,tayoḥ ṣaṣṭisahasrāṇi yajñaghnāṃste pituḥ pitā jaghāna svargato rājanneka indrapriyaṅkaraḥ,तयोः षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितुः पिता जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्करः
6,6,37,vipracittiḥ siṃhikāyāṃ śataṃ caikamajījanat rāhujyeṣṭhaṃ ketuśataṃ grahatvaṃ ya upāgatāḥ,विप्रचित्तिः सिंहिकायां शतं चैकमजीजनत् राहुज्येष्ठं केतुशतं ग्रहत्वं य उपागताः
6,6,38,athātaḥ śrūyatāṃ vaṃśo yo 'diteranupūrvaśaḥ yatra nārāyaṇo devaḥ svāṃśenāvātaradvibhuḥ,अथातः श्रूयतां वंशो यो ऽदितेरनुपूर्वशः यत्र नारायणो देवः स्वांशेनावातरद्विभुः
6,6,39,vivasvān aryamā pūṣā tvaṣṭātha savitā bhagaḥ dhātā vidhātā varuṇo mitraḥ śatru urukramaḥ,विवस्वान् अर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भगः धाता विधाता वरुणो मित्रः शत्रु उरुक्रमः
6,6,40,vivasvataḥ śrāddhadevaṃ saṃjñāsūyata vai manum mithunaṃ ca mahābhāgā yamaṃ devaṃ yamīṃ tathā saiva bhūtvātha vaḍavā nāsatyau suṣuve bhuvi,विवस्वतः श्राद्धदेवं संज्ञासूयत वै मनुम् मिथुनं च महाभागा यमं देवं यमीं तथा सैव भूत्वाथ वडवा नासत्यौ सुषुवे भुवि
6,6,41,chāyā śanaiścaraṃ lebhe sāvarṇiṃ ca manuṃ tataḥ kanyāṃ ca tapatīṃ yā vai vavre saṃvaraṇaṃ patim,छाया शनैश्चरं लेभे सावर्णिं च मनुं ततः कन्यां च तपतीं या वै वव्रे संवरणं पतिम्
6,6,42,aryamṇo mātṛkā patnī tayoścarṣaṇayaḥ sutāḥ yatra vai mānuṣī jātirbrahmaṇā copakalpitā,अर्यम्णो मातृका पत्नी तयोश्चर्षणयः सुताः यत्र वै मानुषी जातिर्ब्रह्मणा चोपकल्पिता
6,6,43,pūṣānapatyaḥ piṣṭādo bhagnadanto 'bhavat purā yo 'sau dakṣāya kupitaṃ jahāsa vivṛtadvijaḥ,पूषानपत्यः पिष्टादो भग्नदन्तो ऽभवत् पुरा यो ऽसौ दक्षाय कुपितं जहास विवृतद्विजः
6,6,44,tvaṣṭurdaityātmajā bhāryā racanā nāma kanyakā sanniveśastayorjajñe viśvarūpaśca vīryavān,त्वष्टुर्दैत्यात्मजा भार्या रचना नाम कन्यका सन्निवेशस्तयोर्जज्ञे विश्वरूपश्च वीर्यवान्
6,6,45,taṃ vavrire suragaṇā svasrīyaṃ dviṣatāmapi vimatena parityaktā guruṇāṅgirasena yat,तं वव्रिरे सुरगणा स्वस्रीयं द्विषतामपि विमतेन परित्यक्ता गुरुणाङ्गिरसेन यत्
6,7,1,bhp_06.07.001 śrīrājovāca kasya hetoḥ parityaktā ācāryeṇātmanaḥ surāḥ etadācakṣva bhagavañ chiṣyāṇāmakramaṃ gurau,भ्प्_०६.०७.००१ श्रीराजोवाच कस्य हेतोः परित्यक्ता आचार्येणात्मनः सुराः एतदाचक्ष्व भगवञ् छिष्याणामक्रमं गुरौ
6,7,2,bhp_06.07.002 śrībādarāyaṇiruvāca indrastribhuvanaiśvarya madollaṅghitasatpathaḥ marudbhirvasubhī rudrairādityairṛbhubhirnṛpa,भ्प्_०६.०७.००२ श्रीबादरायणिरुवाच इन्द्रस्त्रिभुवनैश्वर्य मदोल्लङ्घितसत्पथः मरुद्भिर्वसुभी रुद्रैरादित्यैरृभुभिर्नृप
6,7,3,viśvedevaiśca sādhyaiśca nāsatyābhyāṃ pariśritaḥ siddhacāraṇagandharvairmunibhirbrahmavādibhiḥ,विश्वेदेवैश्च साध्यैश्च नासत्याभ्यां परिश्रितः सिद्धचारणगन्धर्वैर्मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः
6,7,4,vidyādharāpsarobhiśca kinnaraiḥ patagoragaiḥ niṣevyamāṇo maghavān stūyamānaśca bhārata,विद्याधराप्सरोभिश्च किन्नरैः पतगोरगैः निषेव्यमाणो मघवान् स्तूयमानश्च भारत
6,7,5,upagīyamāno lalitamāsthānādhyāsanāśritaḥ pāṇḍureṇātapatreṇa candramaṇḍalacāruṇā,उपगीयमानो ललितमास्थानाध्यासनाश्रितः पाण्डुरेणातपत्रेण चन्द्रमण्डलचारुणा
6,7,6,yuktaścānyaiḥ pārameṣṭhyaiścāmaravyajanādibhiḥ virājamānaḥ paulamyā sahārdhāsanayā bhṛśam,युक्तश्चान्यैः पारमेष्ठ्यैश्चामरव्यजनादिभिः विराजमानः पौलम्या सहार्धासनया भृशम्
6,7,7,sa yadā paramācāryaṃ devānāmātmanaśca ha nābhyanandata samprāptaṃ pratyutthānāsanādibhiḥ,स यदा परमाचार्यं देवानामात्मनश्च ह नाभ्यनन्दत सम्प्राप्तं प्रत्युत्थानासनादिभिः
6,7,8,vācaspatiṃ munivaraṃ surāsuranamaskṛtam noccacālāsanādindraḥ paśyannapi sabhāgatam,वाचस्पतिं मुनिवरं सुरासुरनमस्कृतम् नोच्चचालासनादिन्द्रः पश्यन्नपि सभागतम्
6,7,9,tato nirgatya sahasā kavirāṅgirasaḥ prabhuḥ āyayau svagṛhaṃ tūṣṇīṃ vidvān śrīmadavikriyām,ततो निर्गत्य सहसा कविराङ्गिरसः प्रभुः आययौ स्वगृहं तूष्णीं विद्वान् श्रीमदविक्रियाम्
6,7,10,tarhy eva pratibudhyendro guruhelanamātmanaḥ garhayāmāsa sadasi svayamātmānamātmanā,तर्ह्य् एव प्रतिबुध्येन्द्रो गुरुहेलनमात्मनः गर्हयामास सदसि स्वयमात्मानमात्मना
6,7,11,aho bata mayāsādhu kṛtaṃ vai dabhrabuddhinā yan mayaiśvaryamattena guruḥ sadasi kātkṛtaḥ,अहो बत मयासाधु कृतं वै दभ्रबुद्धिना यन् मयैश्वर्यमत्तेन गुरुः सदसि कात्कृतः
6,7,12,ko gṛdhyet paṇḍito lakṣmīṃ tripiṣṭapapaterapi yayāhamāsuraṃ bhāvaṃ nīto 'dya vibudheśvaraḥ,को गृध्येत् पण्डितो लक्ष्मीं त्रिपिष्टपपतेरपि ययाहमासुरं भावं नीतो ऽद्य विबुधेश्वरः
6,7,13,yaḥ pārameṣṭhyaṃ dhiṣaṇamadhitiṣṭhan na kañcana pratyuttiṣṭhediti brūyurdharmaṃ te na paraṃ viduḥ,यः पारमेष्ठ्यं धिषणमधितिष्ठन् न कञ्चन प्रत्युत्तिष्ठेदिति ब्रूयुर्धर्मं ते न परं विदुः
6,7,14,teṣāṃ kupathadeṣṭṝṇāṃ patatāṃ tamasi hy adhaḥ ye śraddadhyurvacaste vai majjanty aśmaplavā iva,तेषां कुपथदेष्टॄणां पततां तमसि ह्य् अधः ये श्रद्दध्युर्वचस्ते वै मज्जन्त्य् अश्मप्लवा इव
6,7,15,athāhamamarācāryamagādhadhiṣaṇaṃ dvijam prasādayiṣye niśaṭhaḥ śīrṣṇā taccaraṇaṃ spṛśan,अथाहममराचार्यमगाधधिषणं द्विजम् प्रसादयिष्ये निशठः शीर्ष्णा तच्चरणं स्पृशन्
6,7,16,evaṃ cintayatastasya maghono bhagavān gṛhāt bṛhaspatirgato 'dṛṣṭāṃ gatimadhyātmamāyayā,एवं चिन्तयतस्तस्य मघोनो भगवान् गृहात् बृहस्पतिर्गतो ऽदृष्टां गतिमध्यात्ममायया
6,7,17,gurornādhigataḥ saṃjñāṃ parīkṣan bhagavān svarāṭ dhyāyan dhiyā surairyuktaḥ śarma nālabhatātmanaḥ,गुरोर्नाधिगतः संज्ञां परीक्षन् भगवान् स्वराट् ध्यायन् धिया सुरैर्युक्तः शर्म नालभतात्मनः
6,7,18,tac chrutvaivāsurāḥ sarva āśrityauśanasaṃ matam devān pratyudyamaṃ cakrurdurmadā ātatāyinaḥ,तच् छ्रुत्वैवासुराः सर्व आश्रित्यौशनसं मतम् देवान् प्रत्युद्यमं चक्रुर्दुर्मदा आततायिनः
6,7,19,tairvisṛṣṭeṣubhistīkṣṇairnirbhinnāṅgorubāhavaḥ brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ sahendrā natakandharāḥ,तैर्विसृष्टेषुभिस्तीक्ष्णैर्निर्भिन्नाङ्गोरुबाहवः ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सहेन्द्रा नतकन्धराः
6,7,20,tāṃstathābhyarditān vīkṣya bhagavān ātmabhūrajaḥ kṛpayā parayā deva uvāca parisāntvayan,तांस्तथाभ्यर्दितान् वीक्ष्य भगवान् आत्मभूरजः कृपया परया देव उवाच परिसान्त्वयन्
6,7,21,bhp_06.07.021 śrībrahmovāca aho bata suraśreṣṭhā hy abhadraṃ vaḥ kṛtaṃ mahat brahmiṣṭhaṃ brāhmaṇaṃ dāntamaiśvaryān nābhyanandata,भ्प्_०६.०७.०२१ श्रीब्रह्मोवाच अहो बत सुरश्रेष्ठा ह्य् अभद्रं वः कृतं महत् ब्रह्मिष्ठं ब्राह्मणं दान्तमैश्वर्यान् नाभ्यनन्दत
6,7,22,tasyāyamanayasyāsīt parebhyo vaḥ parābhavaḥ prakṣīṇebhyaḥ svavairibhyaḥ samṛddhānāṃ ca yat surāḥ,तस्यायमनयस्यासीत् परेभ्यो वः पराभवः प्रक्षीणेभ्यः स्ववैरिभ्यः समृद्धानां च यत् सुराः
6,7,23,maghavan dviṣataḥ paśya prakṣīṇān gurvatikramāt sampraty upacitān bhūyaḥ kāvyamārādhya bhaktitaḥ ādadīran nilayanaṃ mamāpi bhṛgudevatāḥ,मघवन् द्विषतः पश्य प्रक्षीणान् गुर्वतिक्रमात् सम्प्रत्य् उपचितान् भूयः काव्यमाराध्य भक्तितः आददीरन् निलयनं ममापि भृगुदेवताः
6,7,24,tripiṣṭapaṃ kiṃ gaṇayanty abhedya mantrā bhṛgūṇāmanuśikṣitārthāḥ na vipragovindagavīśvarāṇāṃ bhavanty abhadrāṇi nareśvarāṇām,त्रिपिष्टपं किं गणयन्त्य् अभेद्य मन्त्रा भृगूणामनुशिक्षितार्थाः न विप्रगोविन्दगवीश्वराणां भवन्त्य् अभद्राणि नरेश्वराणाम्
6,7,25,tadviśvarūpaṃ bhajatāśu vipraṃ tapasvinaṃ tvāṣṭramathātmavantam sabhājito 'rthān sa vidhāsyate vo yadi kṣamiṣyadhvamutāsya karma,तद्विश्वरूपं भजताशु विप्रं तपस्विनं त्वाष्ट्रमथात्मवन्तम् सभाजितो ऽर्थान् स विधास्यते वो यदि क्षमिष्यध्वमुतास्य कर्म
6,7,26,bhp_06.07.026 śrīśuka uvāca ta evamuditā rājan brahmaṇā vigatajvarāḥ ṛṣiṃ tvāṣṭramupavrajya pariṣvajyedamabruvan,भ्प्_०६.०७.०२६ श्रीशुक उवाच त एवमुदिता राजन् ब्रह्मणा विगतज्वराः ऋषिं त्वाष्ट्रमुपव्रज्य परिष्वज्येदमब्रुवन्
6,7,27,bhp_06.07.027 śrīdevā ūcuḥ vayaṃ te 'tithayaḥ prāptā āśramaṃ bhadramastu te kāmaḥ sampādyatāṃ tāta pitṝṇāṃ samayocitaḥ,भ्प्_०६.०७.०२७ श्रीदेवा ऊचुः वयं ते ऽतिथयः प्राप्ता आश्रमं भद्रमस्तु ते कामः सम्पाद्यतां तात पितॄणां समयोचितः
6,7,28,putrāṇāṃ hi paro dharmaḥ pitṛśuśrūṣaṇaṃ satām api putravatāṃ brahman kimuta brahmacāriṇām,पुत्राणां हि परो धर्मः पितृशुश्रूषणं सताम् अपि पुत्रवतां ब्रह्मन् किमुत ब्रह्मचारिणाम्
6,7,29,ācāryo brahmaṇo mūrtiḥ pitā mūrtiḥ prajāpateḥ bhrātā marutpatermūrtirmātā sākṣāt kṣitestanuḥ,आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः भ्राता मरुत्पतेर्मूर्तिर्माता साक्षात् क्षितेस्तनुः
6,7,30,dayāyā bhaginī mūrtirdharmasyātmātithiḥ svayam agnerabhyāgato mūrtiḥ sarvabhūtāni cātmanaḥ,दयाया भगिनी मूर्तिर्धर्मस्यात्मातिथिः स्वयम् अग्नेरभ्यागतो मूर्तिः सर्वभूतानि चात्मनः
6,7,31,tasmāt pitṝṇāmārtānāmārtiṃ paraparābhavam tapasāpanayaṃstāta sandeśaṃ kartumarhasi,तस्मात् पितॄणामार्तानामार्तिं परपराभवम् तपसापनयंस्तात सन्देशं कर्तुमर्हसि
6,7,32,vṛṇīmahe tvopādhyāyaṃ brahmiṣṭhaṃ brāhmaṇaṃ gurum yathāñjasā vijeṣyāmaḥ sapatnāṃstava tejasā,वृणीमहे त्वोपाध्यायं ब्रह्मिष्ठं ब्राह्मणं गुरुम् यथाञ्जसा विजेष्यामः सपत्नांस्तव तेजसा
6,7,33,na garhayanti hy artheṣu yaviṣṭhāṅghryabhivādanam chandobhyo 'nyatra na brahman vayo jyaiṣṭhyasya kāraṇam,न गर्हयन्ति ह्य् अर्थेषु यविष्ठाङ्घ्र्यभिवादनम् छन्दोभ्यो ऽन्यत्र न ब्रह्मन् वयो ज्यैष्ठ्यस्य कारणम्
6,7,34,bhp_06.07.034 śrīṛṣiruvāca abhyarthitaḥ suragaṇaiḥ paurahitye mahātapāḥ sa viśvarūpastān āha prasannaḥ ślakṣṇayā girā,भ्प्_०६.०७.०३४ श्रीऋषिरुवाच अभ्यर्थितः सुरगणैः पौरहित्ये महातपाः स विश्वरूपस्तान् आह प्रसन्नः श्लक्ष्णया गिरा
6,7,35,bhp_06.07.035 śrīviśvarūpa uvāca vigarhitaṃ dharmaśīlairbrahmavarcaupavyayam kathaṃ nu madvidho nāthā lokeśairabhiyācitam pratyākhyāsyati tacchiṣyaḥ sa eva svārtha ucyate,भ्प्_०६.०७.०३५ श्रीविश्वरूप उवाच विगर्हितं धर्मशीलैर्ब्रह्मवर्चौपव्ययम् कथं नु मद्विधो नाथा लोकेशैरभियाचितम् प्रत्याख्यास्यति तच्छिष्यः स एव स्वार्थ उच्यते
6,7,36,akiñcanānāṃ hi dhanaṃ śiloñchanaṃ teneha nirvartitasādhusatkriyaḥ kathaṃ vigarhyaṃ nu karomy adhīśvarāḥ paurodhasaṃ hṛṣyati yena durmatiḥ,अकिञ्चनानां हि धनं शिलोञ्छनं तेनेह निर्वर्तितसाधुसत्क्रियः कथं विगर्ह्यं नु करोम्य् अधीश्वराः पौरोधसं हृष्यति येन दुर्मतिः
6,7,37,tathāpi na pratibrūyāṃ gurubhiḥ prārthitaṃ kiyat bhavatāṃ prārthitaṃ sarvaṃ prāṇairarthaiśca sādhaye,तथापि न प्रतिब्रूयां गुरुभिः प्रार्थितं कियत् भवतां प्रार्थितं सर्वं प्राणैरर्थैश्च साधये
6,7,38,bhp_06.07.038 śrībādarāyaṇiruvāca tebhya evaṃ pratiśrutya viśvarūpo mahātapāḥ paurahityaṃ vṛtaścakre parameṇa samādhinā,भ्प्_०६.०७.०३८ श्रीबादरायणिरुवाच तेभ्य एवं प्रतिश्रुत्य विश्वरूपो महातपाः पौरहित्यं वृतश्चक्रे परमेण समाधिना
6,7,39,suradviṣāṃ śriyaṃ guptāmauśanasyāpi vidyayā ācchidyādān mahendrāya vaiṣṇavyā vidyayā vibhuḥ,सुरद्विषां श्रियं गुप्तामौशनस्यापि विद्यया आच्छिद्यादान् महेन्द्राय वैष्णव्या विद्यया विभुः
6,7,40,yayā guptaḥ sahasrākṣo jigye 'suracamūrvibhuḥ tāṃ prāha sa mahendrāya viśvarūpa udāradhīḥ,यया गुप्तः सहस्राक्षो जिग्ये ऽसुरचमूर्विभुः तां प्राह स महेन्द्राय विश्वरूप उदारधीः
6,8,1,bhp_06.08.001 śrīrājovāca yayā guptaḥ sahasrākṣaḥ savāhān ripusainikān krīḍanniva vinirjitya trilokyā bubhuje śriyam,भ्प्_०६.०८.००१ श्रीराजोवाच यया गुप्तः सहस्राक्षः सवाहान् रिपुसैनिकान् क्रीडन्निव विनिर्जित्य त्रिलोक्या बुभुजे श्रियम्
6,8,2,bhagavaṃstan mamākhyāhi varma nārāyaṇātmakam yathātatāyinaḥ śatrūn yena gupto 'jayan mṛdhe,भगवंस्तन् ममाख्याहि वर्म नारायणात्मकम् यथाततायिनः शत्रून् येन गुप्तो ऽजयन् मृधे
6,8,3,bhp_06.08.003 śrībādarāyaṇiruvāca vṛtaḥ purohitastvāṣṭro mahendrāyānupṛcchate nārāyaṇākhyaṃ varmāha tadihaikamanāḥ śṛṇu,भ्प्_०६.०८.००३ श्रीबादरायणिरुवाच वृतः पुरोहितस्त्वाष्ट्रो महेन्द्रायानुपृच्छते नारायणाख्यं वर्माह तदिहैकमनाः शृणु
6,8,4,bhp_06.08.004 śrīviśvarūpa uvāca dhautāṅghripāṇirācamya sapavitra udaṅmukhaḥ kṛtasvāṅgakaranyāso mantrābhyāṃ vāgyataḥ śuciḥ,भ्प्_०६.०८.००४ श्रीविश्वरूप उवाच धौताङ्घ्रिपाणिराचम्य सपवित्र उदङ्मुखः कृतस्वाङ्गकरन्यासो मन्त्राभ्यां वाग्यतः शुचिः
6,8,5,nārāyaṇaparaṃ varma sannahyedbhaya āgate pādayorjānunorūrvorudare hṛdy athorasi,नारायणपरं वर्म सन्नह्येद्भय आगते पादयोर्जानुनोरूर्वोरुदरे हृद्य् अथोरसि
6,8,6,mukhe śirasy ānupūrvyādoṃkārādīni vinyaset oṃ namo nārāyaṇāyeti viparyayamathāpi vā,मुखे शिरस्य् आनुपूर्व्यादोंकारादीनि विन्यसेत् ॐ नमो नारायणायेति विपर्ययमथापि वा
6,8,7,karanyāsaṃ tataḥ kuryāddvādaśākṣaravidyayā praṇavādiyakārāntamaṅgulyaṅguṣṭhaparvasu,करन्यासं ततः कुर्याद्द्वादशाक्षरविद्यया प्रणवादियकारान्तमङ्गुल्यङ्गुष्ठपर्वसु
6,8,8,nyaseddhṛdaya oṃkāraṃ vikāramanu mūrdhani ṣakāraṃ tu bhruvormadhye ṇakāraṃ śikhayā nyaset,न्यसेद्धृदय ओंकारं विकारमनु मूर्धनि षकारं तु भ्रुवोर्मध्ये णकारं शिखया न्यसेत्
6,8,9,vekāraṃ netrayoryuñjyān nakāraṃ sarvasandhiṣu makāramastramuddiśya mantramūrtirbhavedbudhaḥ,वेकारं नेत्रयोर्युञ्ज्यान् नकारं सर्वसन्धिषु मकारमस्त्रमुद्दिश्य मन्त्रमूर्तिर्भवेद्बुधः
6,8,10,savisargaṃ phaḍantaṃ tat sarvadikṣu vinirdiśet oṃ viṣṇave nama iti,सविसर्गं फडन्तं तत् सर्वदिक्षु विनिर्दिशेत् ॐ विष्णवे नम इति
6,8,11,ātmānaṃ paramaṃ dhyāyeddhyeyaṃ ṣaṭśaktibhiryutam vidyātejastapomūrtimimaṃ mantramudāharet,आत्मानं परमं ध्यायेद्ध्येयं षट्शक्तिभिर्युतम् विद्यातेजस्तपोमूर्तिमिमं मन्त्रमुदाहरेत्
6,8,12,oṃ harirvidadhyān mama sarvarakṣāṃ nyastāṅghripadmaḥ patagendrapṛṣṭhe darāricarmāsigadeṣucāpa pāśān dadhāno 'ṣṭaguṇo 'ṣṭabāhuḥ,ॐ हरिर्विदध्यान् मम सर्वरक्षां न्यस्ताङ्घ्रिपद्मः पतगेन्द्रपृष्ठे दरारिचर्मासिगदेषुचाप पाशान् दधानो ऽष्टगुणो ऽष्टबाहुः
6,8,13,jaleṣu māṃ rakṣatu matsyamūrtir yādogaṇebhyo varuṇasya pāśāt sthaleṣu māyāvaṭuvāmano 'vyāt trivikramaḥ khe 'vatu viśvarūpaḥ,जलेषु मां रक्षतु मत्स्यमूर्तिर् यादोगणेभ्यो वरुणस्य पाशात् स्थलेषु मायावटुवामनो ऽव्यात् त्रिविक्रमः खे ऽवतु विश्वरूपः
6,8,14,durgeṣvaṭavyājimukhādiṣu prabhuḥ pāyān nṛsiṃho 'surayūthapāriḥ vimuñcato yasya mahāṭṭahāsaṃ diśo vinedurnyapataṃśca garbhāḥ,दुर्गेष्वटव्याजिमुखादिषु प्रभुः पायान् नृसिंहो ऽसुरयूथपारिः विमुञ्चतो यस्य महाट्टहासं दिशो विनेदुर्न्यपतंश्च गर्भाः
6,8,15,rakṣatvasau mādhvani yajñakalpaḥ svadaṃṣṭrayonnītadharo varāhaḥ rāmo 'drikūṭeṣvatha vipravāse salakṣmaṇo 'vyādbharatāgrajo 'smān,रक्षत्वसौ माध्वनि यज्ञकल्पः स्वदंष्ट्रयोन्नीतधरो वराहः रामो ऽद्रिकूटेष्वथ विप्रवासे सलक्ष्मणो ऽव्याद्भरताग्रजो ऽस्मान्
6,8,16,māmugradharmādakhilāt pramādān nārāyaṇaḥ pātu naraśca hāsāt dattastvayogādatha yoganāthaḥ pāyādguṇeśaḥ kapilaḥ karmabandhāt,मामुग्रधर्मादखिलात् प्रमादान् नारायणः पातु नरश्च हासात् दत्तस्त्वयोगादथ योगनाथः पायाद्गुणेशः कपिलः कर्मबन्धात्
6,8,17,sanatkumāro 'vatu kāmadevād dhayaśīrṣā māṃ pathi devahelanāt devarṣivaryaḥ puruṣārcanāntarāt kūrmo harirmāṃ nirayādaśeṣāt,सनत्कुमारो ऽवतु कामदेवाद् धयशीर्षा मां पथि देवहेलनात् देवर्षिवर्यः पुरुषार्चनान्तरात् कूर्मो हरिर्मां निरयादशेषात्
6,8,18,dhanvantarirbhagavān pātvapathyād dvandvādbhayādṛṣabho nirjitātmā yajñaśca lokādavatāj janāntād balo gaṇāt krodhavaśādahīndraḥ,धन्वन्तरिर्भगवान् पात्वपथ्याद् द्वन्द्वाद्भयादृषभो निर्जितात्मा यज्ञश्च लोकादवताज् जनान्ताद् बलो गणात् क्रोधवशादहीन्द्रः
6,8,19,dvaipāyano bhagavān aprabodhād buddhastu pāṣaṇḍagaṇapramādāt kalkiḥ kaleḥ kālamalāt prapātu dharmāvanāyorukṛtāvatāraḥ,द्वैपायनो भगवान् अप्रबोधाद् बुद्धस्तु पाषण्डगणप्रमादात् कल्किः कलेः कालमलात् प्रपातु धर्मावनायोरुकृतावतारः
6,8,20,māṃ keśavo gadayā prātaravyād govinda āsaṅgavamāttaveṇuḥ nārāyaṇaḥ prāhṇa udāttaśaktir madhyandine viṣṇurarīndrapāṇiḥ,मां केशवो गदया प्रातरव्याद् गोविन्द आसङ्गवमात्तवेणुः नारायणः प्राह्ण उदात्तशक्तिर् मध्यन्दिने विष्णुररीन्द्रपाणिः
6,8,21,devo 'parāhṇe madhuhogradhanvā sāyaṃ tridhāmāvatu mādhavo mām doṣe hṛṣīkeśa utārdharātre niśītha eko 'vatu padmanābhaḥ,देवो ऽपराह्णे मधुहोग्रधन्वा सायं त्रिधामावतु माधवो माम् दोषे हृषीकेश उतार्धरात्रे निशीथ एको ऽवतु पद्मनाभः
6,8,22,śrīvatsadhāmāpararātra īśaḥ pratyūṣa īśo 'sidharo janārdanaḥ dāmodaro 'vyādanusandhyaṃ prabhāte viśveśvaro bhagavān kālamūrtiḥ,श्रीवत्सधामापररात्र ईशः प्रत्यूष ईशो ऽसिधरो जनार्दनः दामोदरो ऽव्यादनुसन्ध्यं प्रभाते विश्वेश्वरो भगवान् कालमूर्तिः
6,8,23,cakraṃ yugāntānalatigmanemi bhramat samantādbhagavatprayuktam dandagdhi dandagdhy arisainyamāśu kakṣaṃ yathā vātasakho hutāśaḥ,चक्रं युगान्तानलतिग्मनेमि भ्रमत् समन्ताद्भगवत्प्रयुक्तम् दन्दग्धि दन्दग्ध्य् अरिसैन्यमाशु कक्षं यथा वातसखो हुताशः
6,8,24,gade 'śanisparśanavisphuliṅge niṣpiṇḍhi niṣpiṇḍhy ajitapriyāsi kuṣmāṇḍavaināyakayakṣarakṣo bhūtagrahāṃścūrṇaya cūrṇayārīn,गदे ऽशनिस्पर्शनविस्फुलिङ्गे निष्पिण्ढि निष्पिण्ढ्य् अजितप्रियासि कुष्माण्डवैनायकयक्षरक्षो भूतग्रहांश्चूर्णय चूर्णयारीन्
6,8,25,tvaṃ yātudhānapramathapretamātṛ piśācavipragrahaghoradṛṣṭīn darendra vidrāvaya kṛṣṇapūrito bhīmasvano 'rerhṛdayāni kampayan,त्वं यातुधानप्रमथप्रेतमातृ पिशाचविप्रग्रहघोरदृष्टीन् दरेन्द्र विद्रावय कृष्णपूरितो भीमस्वनो ऽरेर्हृदयानि कम्पयन्
6,8,26,tvaṃ tigmadhārāsivarārisainyam īśaprayukto mama chindhi chindhi cakṣūṃṣi carman chatacandra chādaya dviṣāmaghonāṃ hara pāpacakṣuṣām,त्वं तिग्मधारासिवरारिसैन्यम् ईशप्रयुक्तो मम छिन्धि छिन्धि चक्षूंषि चर्मन् छतचन्द्र छादय द्विषामघोनां हर पापचक्षुषाम्
6,8,27,yan no bhayaṃ grahebhyo 'bhūt ketubhyo nṛbhya eva ca sarīsṛpebhyo daṃṣṭribhyo bhūtebhyo 'ṃhobhya eva ca,यन् नो भयं ग्रहेभ्यो ऽभूत् केतुभ्यो नृभ्य एव च सरीसृपेभ्यो दंष्ट्रिभ्यो भूतेभ्यो ऽंहोभ्य एव च
6,8,28,sarvāṇy etāni bhagavan nāmarūpānukīrtanāt prayāntu saṅkṣayaṃ sadyo ye naḥ śreyaḥpratīpakāḥ,सर्वाण्य् एतानि भगवन् नामरूपानुकीर्तनात् प्रयान्तु सङ्क्षयं सद्यो ये नः श्रेयःप्रतीपकाः
6,8,29,garuḍo bhagavān stotra stobhaśchandomayaḥ prabhuḥ rakṣatvaśeṣakṛcchrebhyo viṣvaksenaḥ svanāmabhiḥ,गरुडो भगवान् स्तोत्र स्तोभश्छन्दोमयः प्रभुः रक्षत्वशेषकृच्छ्रेभ्यो विष्वक्सेनः स्वनामभिः
6,8,30,sarvāpadbhyo harernāma rūpayānāyudhāni naḥ buddhīndriyamanaḥprāṇān pāntu pārṣadabhūṣaṇāḥ,सर्वापद्भ्यो हरेर्नाम रूपयानायुधानि नः बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान् पान्तु पार्षदभूषणाः
6,8,31,yathā hi bhagavān eva vastutaḥ sadasac ca yat satyenānena naḥ sarve yāntu nāśamupadravāḥ,यथा हि भगवान् एव वस्तुतः सदसच् च यत् सत्येनानेन नः सर्वे यान्तु नाशमुपद्रवाः
6,8,32,yathaikātmyānubhāvānāṃ vikalparahitaḥ svayam bhūṣaṇāyudhaliṅgākhyā dhatte śaktīḥ svamāyayā,यथैकात्म्यानुभावानां विकल्परहितः स्वयम् भूषणायुधलिङ्गाख्या धत्ते शक्तीः स्वमायया
6,8,33,tenaiva satyamānena sarvajño bhagavān hariḥ pātu sarvaiḥ svarūpairnaḥ sadā sarvatra sarvagaḥ,तेनैव सत्यमानेन सर्वज्ञो भगवान् हरिः पातु सर्वैः स्वरूपैर्नः सदा सर्वत्र सर्वगः
6,8,34,vidikṣu dikṣūrdhvamadhaḥ samantād antarbahirbhagavān nārasiṃhaḥ prahāpaya lokabhayaṃ svanena svatejasā grastasamastatejāḥ,विदिक्षु दिक्षूर्ध्वमधः समन्ताद् अन्तर्बहिर्भगवान् नारसिंहः प्रहापय लोकभयं स्वनेन स्वतेजसा ग्रस्तसमस्ततेजाः
6,8,35,maghavannidamākhyātaṃ varma nārāyaṇātmakam vijeṣyase 'ñjasā yena daṃśito 'surayūthapān,मघवन्निदमाख्यातं वर्म नारायणात्मकम् विजेष्यसे ऽञ्जसा येन दंशितो ऽसुरयूथपान्
6,8,36,etaddhārayamāṇastu yaṃ yaṃ paśyati cakṣuṣā padā vā saṃspṛśet sadyaḥ sādhvasāt sa vimucyate,एतद्धारयमाणस्तु यं यं पश्यति चक्षुषा पदा वा संस्पृशेत् सद्यः साध्वसात् स विमुच्यते
6,8,37,na kutaścidbhayaṃ tasya vidyāṃ dhārayato bhavet rājadasyugrahādibhyo vyādhyādibhyaśca karhicit,न कुतश्चिद्भयं तस्य विद्यां धारयतो भवेत् राजदस्युग्रहादिभ्यो व्याध्यादिभ्यश्च कर्हिचित्
6,8,38,imāṃ vidyāṃ purā kaścit kauśiko dhārayan dvijaḥ yogadhāraṇayā svāṅgaṃ jahau sa marudhanvani,इमां विद्यां पुरा कश्चित् कौशिको धारयन् द्विजः योगधारणया स्वाङ्गं जहौ स मरुधन्वनि
6,8,39,tasyopari vimānena gandharvapatirekadā yayau citrarathaḥ strībhirvṛto yatra dvijakṣayaḥ,तस्योपरि विमानेन गन्धर्वपतिरेकदा ययौ चित्ररथः स्त्रीभिर्वृतो यत्र द्विजक्षयः
6,8,40,gaganān nyapatat sadyaḥ savimāno hy avākśirāḥ sa vālikhilyavacanādasthīny ādāya vismitaḥ prāsya prācīsarasvatyāṃ snātvā dhāma svamanvagāt,गगनान् न्यपतत् सद्यः सविमानो ह्य् अवाक्शिराः स वालिखिल्यवचनादस्थीन्य् आदाय विस्मितः प्रास्य प्राचीसरस्वत्यां स्नात्वा धाम स्वमन्वगात्
6,8,41,bhp_06.08.041 śrīśuka uvāca ya idaṃ śṛṇuyāt kāle yo dhārayati cādṛtaḥ taṃ namasyanti bhūtāni mucyate sarvato bhayāt,भ्प्_०६.०८.०४१ श्रीशुक उवाच य इदं शृणुयात् काले यो धारयति चादृतः तं नमस्यन्ति भूतानि मुच्यते सर्वतो भयात्
6,8,42,etāṃ vidyāmadhigato viśvarūpāc chatakratuḥ trailokyalakṣmīṃ bubhuje vinirjitya mṛdhe 'surān,एतां विद्यामधिगतो विश्वरूपाच् छतक्रतुः त्रैलोक्यलक्ष्मीं बुभुजे विनिर्जित्य मृधे ऽसुरान्
6,9,1,bhp_06.09.001 śrīśuka uvāca tasyāsan viśvarūpasya śirāṃsi trīṇi bhārata somapīthaṃ surāpīthamannādamiti śuśruma,भ्प्_०६.०९.००१ श्रीशुक उवाच तस्यासन् विश्वरूपस्य शिरांसि त्रीणि भारत सोमपीथं सुरापीथमन्नादमिति शुश्रुम
6,9,2,sa vai barhiṣi devebhyo bhāgaṃ pratyakṣamuccakaiḥ adadadyasya pitaro devāḥ sapraśrayaṃ nṛpa,स वै बर्हिषि देवेभ्यो भागं प्रत्यक्षमुच्चकैः अददद्यस्य पितरो देवाः सप्रश्रयं नृप
6,9,3,sa eva hi dadau bhāgaṃ parokṣamasurān prati yajamāno 'vahadbhāgaṃ mātṛsnehavaśānugaḥ,स एव हि ददौ भागं परोक्षमसुरान् प्रति यजमानो ऽवहद्भागं मातृस्नेहवशानुगः
6,9,4,taddevahelanaṃ tasya dharmālīkaṃ sureśvaraḥ ālakṣya tarasā bhītastacchīrṣāṇy acchinadruṣā,तद्देवहेलनं तस्य धर्मालीकं सुरेश्वरः आलक्ष्य तरसा भीतस्तच्छीर्षाण्य् अच्छिनद्रुषा
6,9,5,somapīthaṃ tu yat tasya śira āsīt kapiñjalaḥ kalaviṅkaḥ surāpīthamannādaṃ yat sa tittiriḥ,सोमपीथं तु यत् तस्य शिर आसीत् कपिञ्जलः कलविङ्कः सुरापीथमन्नादं यत् स तित्तिरिः
6,9,6,brahmahatyāmañjalinā jagrāha yadapīśvaraḥ saṃvatsarānte tadaghaṃ bhūtānāṃ sa viśuddhaye,ब्रह्महत्यामञ्जलिना जग्राह यदपीश्वरः संवत्सरान्ते तदघं भूतानां स विशुद्धये
6,9,7,bhūmyambudrumayoṣidbhyaścaturdhā vyabhajaddhariḥ bhūmisturīyaṃ jagrāha khātapūravareṇa vai,भूम्यम्बुद्रुमयोषिद्भ्यश्चतुर्धा व्यभजद्धरिः भूमिस्तुरीयं जग्राह खातपूरवरेण वै
6,9,8,īriṇaṃ brahmahatyāyā rūpaṃ bhūmau pradṛśyate turyaṃ chedaviroheṇa vareṇa jagṛhurdrumāḥ,ईरिणं ब्रह्महत्याया रूपं भूमौ प्रदृश्यते तुर्यं छेदविरोहेण वरेण जगृहुर्द्रुमाः
6,9,10,teṣāṃ niryāsarūpeṇa brahmahatyā pradṛśyate śaśvatkāmavareṇāṃhasturīyaṃ jagṛhuḥ striyaḥ 2 bhp_06.09.009 rajorūpeṇa tāsvaṃho māsi māsi pradṛśyate dravyabhūyovareṇāpasturīyaṃ jagṛhurmalam,तेषां निर्यासरूपेण ब्रह्महत्या प्रदृश्यते शश्वत्कामवरेणांहस्तुरीयं जगृहुः स्त्रियः २ भ्प्_०६.०९.००९ रजोरूपेण तास्वंहो मासि मासि प्रदृश्यते द्रव्यभूयोवरेणापस्तुरीयं जगृहुर्मलम्
6,9,11,tāsu budbudaphenābhyāṃ dṛṣṭaṃ taddharati kṣipan hataputrastatastvaṣṭā juhāvendrāya śatrave,तासु बुद्बुदफेनाभ्यां दृष्टं तद्धरति क्षिपन् हतपुत्रस्ततस्त्वष्टा जुहावेन्द्राय शत्रवे
6,9,12,indraśatro vivardhasva mā ciraṃ jahi vidviṣam athānvāhāryapacanādutthito ghoradarśanaḥ,इन्द्रशत्रो विवर्धस्व मा चिरं जहि विद्विषम् अथान्वाहार्यपचनादुत्थितो घोरदर्शनः
6,9,13,kṛtānta iva lokānāṃ yugāntasamaye yathā viṣvag vivardhamānaṃ tamiṣumātraṃ dine dine,कृतान्त इव लोकानां युगान्तसमये यथा विष्वग् विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने
6,9,14,dagdhaśailapratīkāśaṃ sandhyābhrānīkavarcasam taptatāmraśikhāśmaśruṃ madhyāhnārkogralocanam,दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम्
6,9,15,dedīpyamāne triśikhe śūla āropya rodasī nṛtyantamunnadantaṃ ca cālayantaṃ padā mahīm,देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम्
6,9,16,darīgambhīravaktreṇa pibatā ca nabhastalam lihatā jihvayarkṣāṇi grasatā bhuvanatrayam,दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम्
6,9,17,mahatā raudradaṃṣṭreṇa jṛmbhamāṇaṃ muhurmuhuḥ vitrastā dudruvurlokā vīkṣya sarve diśo daśa,महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहुः वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश
6,9,18,yenāvṛtā ime lokāstapasā tvāṣṭramūrtinā sa vai vṛtra iti proktaḥ pāpaḥ paramadāruṇaḥ,येनावृता इमे लोकास्तपसा त्वाष्ट्रमूर्तिना स वै वृत्र इति प्रोक्तः पापः परमदारुणः
6,9,19,taṃ nijaghnurabhidrutya sagaṇā vibudharṣabhāḥ svaiḥ svairdivyāstraśastraughaiḥ so 'grasat tāni kṛtsnaśaḥ,तं निजघ्नुरभिद्रुत्य सगणा विबुधर्षभाः स्वैः स्वैर्दिव्यास्त्रशस्त्रौघैः सो ऽग्रसत् तानि कृत्स्नशः
6,9,20,tataste vismitāḥ sarve viṣaṇṇā grastatejasaḥ pratyañcamādipuruṣamupatasthuḥ samāhitāḥ,ततस्ते विस्मिताः सर्वे विषण्णा ग्रस्ततेजसः प्रत्यञ्चमादिपुरुषमुपतस्थुः समाहिताः
6,9,21,bhp_06.09.021 śrīdevā ūcuḥ vāyvambarāgnyapkṣitayastrilokā brahmādayo ye vayamudvijantaḥ harāma yasmai balimantako 'sau bibheti yasmādaraṇaṃ tato naḥ,भ्प्_०६.०९.०२१ श्रीदेवा ऊचुः वाय्वम्बराग्न्यप्क्षितयस्त्रिलोका ब्रह्मादयो ये वयमुद्विजन्तः हराम यस्मै बलिमन्तको ऽसौ बिभेति यस्मादरणं ततो नः
6,9,22,avismitaṃ taṃ paripūrṇakāmaṃ svenaiva lābhena samaṃ praśāntam vinopasarpaty aparaṃ hi bāliśaḥ śvalāṅgulenātititarti sindhum,अविस्मितं तं परिपूर्णकामं स्वेनैव लाभेन समं प्रशान्तम् विनोपसर्पत्य् अपरं हि बालिशः श्वलाङ्गुलेनातितितर्ति सिन्धुम्
6,9,23,yasyoruśṛṅge jagatīṃ svanāvaṃ manuryathābadhya tatāra durgam sa eva nastvāṣṭrabhayāddurantāt trātāśritān vāricaro 'pi nūnam,यस्योरुशृङ्गे जगतीं स्वनावं मनुर्यथाबध्य ततार दुर्गम् स एव नस्त्वाष्ट्रभयाद्दुरन्तात् त्राताश्रितान् वारिचरो ऽपि नूनम्
6,9,24,purā svayambhūrapi saṃyamāmbhasy udīrṇavātormiravaiḥ karāle eko 'ravindāt patitastatāra tasmādbhayādyena sa no 'stu pāraḥ,पुरा स्वयम्भूरपि संयमाम्भस्य् उदीर्णवातोर्मिरवैः कराले एको ऽरविन्दात् पतितस्ततार तस्माद्भयाद्येन स नो ऽस्तु पारः
6,9,25,ya eka īśo nijamāyayā naḥ sasarja yenānusṛjāma viśvam vayaṃ na yasyāpi puraḥ samīhataḥ paśyāma liṅgaṃ pṛthag īśamāninaḥ,य एक ईशो निजमायया नः ससर्ज येनानुसृजाम विश्वम् वयं न यस्यापि पुरः समीहतः पश्याम लिङ्गं पृथग् ईशमानिनः
6,9,26,yo naḥ sapatnairbhṛśamardyamānān devarṣitiryaṅnṛṣu nitya eva kṛtāvatārastanubhiḥ svamāyayā kṛtvātmasāt pāti yuge yuge ca,यो नः सपत्नैर्भृशमर्द्यमानान् देवर्षितिर्यङ्नृषु नित्य एव कृतावतारस्तनुभिः स्वमायया कृत्वात्मसात् पाति युगे युगे च
6,9,27,tameva devaṃ vayamātmadaivataṃ paraṃ pradhānaṃ puruṣaṃ viśvamanyam vrajāma sarve śaraṇaṃ śaraṇyaṃ svānāṃ sa no dhāsyati śaṃ mahātmā,तमेव देवं वयमात्मदैवतं परं प्रधानं पुरुषं विश्वमन्यम् व्रजाम सर्वे शरणं शरण्यं स्वानां स नो धास्यति शं महात्मा
6,9,28,bhp_06.09.028 śrīśuka uvāca iti teṣāṃ mahārāja surāṇāmupatiṣṭhatām pratīcyāṃ diśy abhūdāviḥ śaṅkhacakragadādharaḥ,भ्प्_०६.०९.०२८ श्रीशुक उवाच इति तेषां महाराज सुराणामुपतिष्ठताम् प्रतीच्यां दिश्य् अभूदाविः शङ्खचक्रगदाधरः
6,9,29,ātmatulyaiḥ ṣoḍaśabhirvinā śrīvatsakaustubhau paryupāsitamunnidra śaradamburuhekṣaṇam,आत्मतुल्यैः षोडशभिर्विना श्रीवत्सकौस्तुभौ पर्युपासितमुन्निद्र शरदम्बुरुहेक्षणम्
6,9,30,dṛṣṭvā tamavanau sarva īkṣaṇāhlādaviklavāḥ daṇḍavat patitā rājañ chanairutthāya tuṣṭuvuḥ,दृष्ट्वा तमवनौ सर्व ईक्षणाह्लादविक्लवाः दण्डवत् पतिता राजञ् छनैरुत्थाय तुष्टुवुः
6,9,31,bhp_06.09.031 śrīdevā ūcuḥ namaste yajñavīryāya vayase uta te namaḥ namaste hy astacakrāya namaḥ supuruhūtaye,भ्प्_०६.०९.०३१ श्रीदेवा ऊचुः नमस्ते यज्ञवीर्याय वयसे उत ते नमः नमस्ते ह्य् अस्तचक्राय नमः सुपुरुहूतये
6,9,32,yat te gatīnāṃ tisṛṇāmīśituḥ paramaṃ padam nārvācīno visargasya dhātarveditumarhati,यत् ते गतीनां तिसृणामीशितुः परमं पदम् नार्वाचीनो विसर्गस्य धातर्वेदितुमर्हति
6,9,33,oṃ namaste 'stu bhagavan nārāyaṇa vāsudevādipuruṣa mahāpuruṣa mahānubhāva paramamaṅgala paramakalyāṇa paramakāruṇika kevala jagadādhāra lokaikanātha sarveśvara lakṣmīnātha paramahaṃsaparivrājakaiḥ parameṇātmayogasamādhinā paribhāvitaparisphuṭapāramahaṃsyadharmeṇodghāṭitatamaḥkapāṭadvāre citte 'pāvṛta ātmaloke svayamupalabdhanijasukhānubhavo bhavān,ॐ नमस्ते ऽस्तु भगवन् नारायण वासुदेवादिपुरुष महापुरुष महानुभाव परममङ्गल परमकल्याण परमकारुणिक केवल जगदाधार लोकैकनाथ सर्वेश्वर लक्ष्मीनाथ परमहंसपरिव्राजकैः परमेणात्मयोगसमाधिना परिभावितपरिस्फुटपारमहंस्यधर्मेणोद्घाटिततमःकपाटद्वारे चित्ते ऽपावृत आत्मलोके स्वयमुपलब्धनिजसुखानुभवो भवान्
6,9,34,_ duravabodha iva tavāyaṃ vihārayogo yadaśaraṇo 'śarīra idamanavekṣitāsmatsamavāya ātmanaivāvikriyamāṇena saguṇamaguṇaḥ sṛjasi pāsi harasi,_ दुरवबोध इव तवायं विहारयोगो यदशरणो ऽशरीर इदमनवेक्षितास्मत्समवाय आत्मनैवाविक्रियमाणेन सगुणमगुणः सृजसि पासि हरसि
6,9,35,_ atha tatra bhavān kiṃ devadattavadiha guṇavisargapatitaḥ pāratantryeṇa svakṛtakuśalākuśalaṃ phalamupādadāty āhosvidātmārāma upaśamaśīlaḥ samañjasadarśana udāsta iti ha vāva na vidāmaḥ,_ अथ तत्र भवान् किं देवदत्तवदिह गुणविसर्गपतितः पारतन्त्र्येण स्वकृतकुशलाकुशलं फलमुपाददात्य् आहोस्विदात्माराम उपशमशीलः समञ्जसदर्शन उदास्त इति ह वाव न विदामः
6,9,36,_ na hi virodha ubhayaṃ bhagavaty aparimitaguṇagaṇa īśvare 'navagāhyamāhātmye 'rvācīnavikalpavitarkavicārapramāṇābhāsakutarkaśāstrakalilāntaḥkaraṇāśrayaduravagrahavādināṃ vivādānavasara uparatasamastamāyāmaye kevala evātmamāyāmantardhāya ko nvartho durghaṭa iva bhavati svarūpadvayābhāvāt,_ न हि विरोध उभयं भगवत्य् अपरिमितगुणगण ईश्वरे ऽनवगाह्यमाहात्म्ये ऽर्वाचीनविकल्पवितर्कविचारप्रमाणाभासकुतर्कशास्त्रकलिलान्तःकरणाश्रयदुरवग्रहवादिनां विवादानवसर उपरतसमस्तमायामये केवल एवात्ममायामन्तर्धाय को न्वर्थो दुर्घट इव भवति स्वरूपद्वयाभावात्
6,9,37,_ samaviṣamamatīnāṃ matamanusarasi yathā rajjukhaṇḍaḥ sarpādidhiyām,_ समविषममतीनां मतमनुसरसि यथा रज्जुखण्डः सर्पादिधियाम्
6,9,38,_ sa eva hi punaḥ sarvavastuni vastusvarūpaḥ sarveśvaraḥ sakalajagatkāraṇakāraṇabhūtaḥ sarvapratyagātmatvāt sarvaguṇābhāsopalakṣita eka eva paryavaśeṣitaḥ,_ स एव हि पुनः सर्ववस्तुनि वस्तुस्वरूपः सर्वेश्वरः सकलजगत्कारणकारणभूतः सर्वप्रत्यगात्मत्वात् सर्वगुणाभासोपलक्षित एक एव पर्यवशेषितः
6,9,39,_ atha ha vāva tava mahimāmṛtarasasamudravipruṣā sakṛdavalīḍhayā svamanasi niṣyandamānānavaratasukhena vismāritadṛṣṭaśrutaviṣayasukhaleśābhāsāḥ paramabhāgavatā ekāntino bhagavati sarvabhūtapriyasuhṛdi sarvātmani nitarāṃ nirantaraṃ nirvṛtamanasaḥ kathamu ha vā ete madhumathana punaḥ svārthakuśalā hy ātmapriyasuhṛdaḥ sādhavastvaccaraṇāmbujānusevāṃ visṛjanti na yatra punarayaṃ saṃsāraparyāvartaḥ,_ अथ ह वाव तव महिमामृतरससमुद्रविप्रुषा सकृदवलीढया स्वमनसि निष्यन्दमानानवरतसुखेन विस्मारितदृष्टश्रुतविषयसुखलेशाभासाः परमभागवता एकान्तिनो भगवति सर्वभूतप्रियसुहृदि सर्वात्मनि नितरां निरन्तरं निर्वृतमनसः कथमु ह वा एते मधुमथन पुनः स्वार्थकुशला ह्य् आत्मप्रियसुहृदः साधवस्त्वच्चरणाम्बुजानुसेवां विसृजन्ति न यत्र पुनरयं संसारपर्यावर्तः
6,9,40,_ tribhuvanātmabhavana trivikrama trinayana trilokamanoharānubhāva tavaiva vibhūtayo ditijadanujādayaścāpi teṣāmupakramasamayo 'yamiti svātmamāyayā suranaramṛgamiśritajalacarākṛtibhiryathāparādhaṃ daṇḍaṃ daṇḍadhara dadhartha evamenamapi bhagavan jahi tvāṣṭramuta yadi manyase,_ त्रिभुवनात्मभवन त्रिविक्रम त्रिनयन त्रिलोकमनोहरानुभाव तवैव विभूतयो दितिजदनुजादयश्चापि तेषामुपक्रमसमयो ऽयमिति स्वात्ममायया सुरनरमृगमिश्रितजलचराकृतिभिर्यथापराधं दण्डं दण्डधर दधर्थ एवमेनमपि भगवन् जहि त्वाष्ट्रमुत यदि मन्यसे
6,9,41,_ asmākaṃ tāvakānāṃ tatatata natānāṃ hare tava caraṇanalinayugaladhyānānubaddhahṛdayanigaḍānāṃ svaliṅgavivaraṇenātmasātkṛtānāmanukampānurañjitaviśadaruciraśiśirasmitāvalokena vigalitamadhuramukharasāmṛtakalayā cāntastāpamanaghārhasi śamayitum,_ अस्माकं तावकानां तततत नतानां हरे तव चरणनलिनयुगलध्यानानुबद्धहृदयनिगडानां स्वलिङ्गविवरणेनात्मसात्कृतानामनुकम्पानुरञ्जितविशदरुचिरशिशिरस्मितावलोकेन विगलितमधुरमुखरसामृतकलया चान्तस्तापमनघार्हसि शमयितुम्
6,9,42,_ atha bhagavaṃstavāsmābhirakhilajagadutpattisthitilayanimittāyamānadivyamāyāvinodasya sakalajīvanikāyānāmantarhṛdayeṣu bahirapi ca brahmapratyagātmasvarūpeṇa pradhānarūpeṇa ca yathādeśakāladehāvasthānaviśeṣaṃ tadupādānopalambhakatayānubhavataḥ sarvapratyayasākṣiṇa ākāśaśarīrasya sākṣāt parabrahmaṇaḥ paramātmanaḥ kiyān iha vārthaviśeṣo vijñāpanīyaḥ syādvisphuliṅgādibhiriva hiraṇyaretasaḥ,_ अथ भगवंस्तवास्माभिरखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयनिमित्तायमानदिव्यमायाविनोदस्य सकलजीवनिकायानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि च ब्रह्मप्रत्यगात्मस्वरूपेण प्रधानरूपेण च यथादेशकालदेहावस्थानविशेषं तदुपादानोपलम्भकतयानुभवतः सर्वप्रत्ययसाक्षिण आकाशशरीरस्य साक्षात् परब्रह्मणः परमात्मनः कियान् इह वार्थविशेषो विज्ञापनीयः स्याद्विस्फुलिङ्गादिभिरिव हिरण्यरेतसः
6,9,43,_ ata eva svayaṃ tadupakalpayāsmākaṃ bhagavataḥ paramagurostava caraṇaśatapalāśacchāyāṃ vividhavṛjinasaṃsārapariśramopaśamanīmupasṛtānāṃ vayaṃ yatkāmenopasāditāḥ,_ अत एव स्वयं तदुपकल्पयास्माकं भगवतः परमगुरोस्तव चरणशतपलाशच्छायां विविधवृजिनसंसारपरिश्रमोपशमनीमुपसृतानां वयं यत्कामेनोपसादिताः
6,9,44,_ atho īśa jahi tvāṣṭraṃ grasantaṃ bhuvanatrayam grastāni yena naḥ kṛṣṇa tejāṃsy astrāyudhāni ca,_ अथो ईश जहि त्वाष्ट्रं ग्रसन्तं भुवनत्रयम् ग्रस्तानि येन नः कृष्ण तेजांस्य् अस्त्रायुधानि च
6,9,45,haṃsāya dahranilayāya nirīkṣakāya kṛṣṇāya mṛṣṭayaśase nirupakramāya satsaṅgrahāya bhavapānthanijāśramāptāv ante parīṣṭagataye haraye namaste,हंसाय दह्रनिलयाय निरीक्षकाय कृष्णाय मृष्टयशसे निरुपक्रमाय सत्सङ्ग्रहाय भवपान्थनिजाश्रमाप्ताव् अन्ते परीष्टगतये हरये नमस्ते
6,9,46,bhp_06.09.046 śrīśuka uvāca athaivamīḍito rājan sādaraṃ tridaśairhariḥ svamupasthānamākarṇya prāha tān abhinanditaḥ,भ्प्_०६.०९.०४६ श्रीशुक उवाच अथैवमीडितो राजन् सादरं त्रिदशैर्हरिः स्वमुपस्थानमाकर्ण्य प्राह तान् अभिनन्दितः
6,9,47,bhp_06.09.047 śrībhagavān uvāca prīto 'haṃ vaḥ suraśreṣṭhā madupasthānavidyayā ātmaiśvaryasmṛtiḥ puṃsāṃ bhaktiścaiva yayā mayi,भ्प्_०६.०९.०४७ श्रीभगवान् उवाच प्रीतो ऽहं वः सुरश्रेष्ठा मदुपस्थानविद्यया आत्मैश्वर्यस्मृतिः पुंसां भक्तिश्चैव यया मयि
6,9,48,kiṃ durāpaṃ mayi prīte tathāpi vibudharṣabhāḥ mayy ekāntamatirnānyan matto vāñchati tattvavit,किं दुरापं मयि प्रीते तथापि विबुधर्षभाः मय्य् एकान्तमतिर्नान्यन् मत्तो वाञ्छति तत्त्ववित्
6,9,49,na veda kṛpaṇaḥ śreya ātmano guṇavastudṛk tasya tān icchato yacchedyadi so 'pi tathāvidhaḥ,न वेद कृपणः श्रेय आत्मनो गुणवस्तुदृक् तस्य तान् इच्छतो यच्छेद्यदि सो ऽपि तथाविधः
6,9,50,svayaṃ niḥśreyasaṃ vidvān na vakty ajñāya karma hi na rāti rogiṇo 'pathyaṃ vāñchato 'pi bhiṣaktamaḥ,स्वयं निःश्रेयसं विद्वान् न वक्त्य् अज्ञाय कर्म हि न राति रोगिणो ऽपथ्यं वाञ्छतो ऽपि भिषक्तमः
6,9,51,maghavan yāta bhadraṃ vo dadhyañcamṛṣisattamam vidyāvratatapaḥsāraṃ gātraṃ yācata mā ciram,मघवन् यात भद्रं वो दध्यञ्चमृषिसत्तमम् विद्याव्रततपःसारं गात्रं याचत मा चिरम्
6,9,52,sa vā adhigato dadhyaṅṅ aśvibhyāṃ brahma niṣkalam yadvā aśvaśiro nāma tayoramaratāṃ vyadhāt,स वा अधिगतो दध्यङ्ङ् अश्विभ्यां ब्रह्म निष्कलम् यद्वा अश्वशिरो नाम तयोरमरतां व्यधात्
6,9,53,dadhyaṅṅ ātharvaṇastvaṣṭre varmābhedyaṃ madātmakam viśvarūpāya yat prādāt tvaṣṭā yat tvamadhāstataḥ,दध्यङ्ङ् आथर्वणस्त्वष्ट्रे वर्माभेद्यं मदात्मकम् विश्वरूपाय यत् प्रादात् त्वष्टा यत् त्वमधास्ततः
6,9,54,yuṣmabhyaṃ yācito 'śvibhyāṃ dharmajño 'ṅgāni dāsyati tatastairāyudhaśreṣṭho viśvakarmavinirmitaḥ yena vṛtraśiro hartā mattejaupabṛṃhitaḥ,युष्मभ्यं याचितो ऽश्विभ्यां धर्मज्ञो ऽङ्गानि दास्यति ततस्तैरायुधश्रेष्ठो विश्वकर्मविनिर्मितः येन वृत्रशिरो हर्ता मत्तेजौपबृंहितः
6,9,55,tasmin vinihate yūyaṃ tejo 'strāyudhasampadaḥ bhūyaḥ prāpsyatha bhadraṃ vo na hiṃsanti ca matparān,तस्मिन् विनिहते यूयं तेजो ऽस्त्रायुधसम्पदः भूयः प्राप्स्यथ भद्रं वो न हिंसन्ति च मत्परान्
6,10,1,bhp_06.10.001 śrībādarāyaṇiruvāca indramevaṃ samādiśya bhagavān viśvabhāvanaḥ paśyatāmanimeṣāṇāṃ atraivāntardadhe hariḥ,भ्प्_०६.१०.००१ श्रीबादरायणिरुवाच इन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विश्वभावनः पश्यतामनिमेषाणां अत्रैवान्तर्दधे हरिः
6,10,2,tathābhiyācito devairṛṣirātharvaṇo mahān modamāna uvācedaṃ prahasanniva bhārata,तथाभियाचितो देवैरृषिराथर्वणो महान् मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत
6,10,3,api vṛndārakā yūyaṃ na jānītha śarīriṇām saṃsthāyāṃ yastvabhidroho duḥsahaścetanāpahaḥ,अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दुःसहश्चेतनापहः
6,10,4,jijīviṣūṇāṃ jīvānāmātmā preṣṭha ihepsitaḥ ka utsaheta taṃ dātuṃ bhikṣamāṇāya viṣṇave,जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठ इहेप्सितः क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे
6,10,5,bhp_06.10.005 śrīdevā ūcuḥ kiṃ nu taddustyajaṃ brahman puṃsāṃ bhūtānukampinām bhavadvidhānāṃ mahatāṃ puṇyaślokeḍyakarmaṇām,भ्प्_०६.१०.००५ श्रीदेवा ऊचुः किं नु तद्दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम्
6,10,6,nūnaṃ svārthaparo loko na veda parasaṅkaṭam yadi veda na yāceta neti nāha yadīśvaraḥ,नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वरः
6,10,7,bhp_06.10.007 śrīṛṣiruvāca dharmaṃ vaḥ śrotukāmena yūyaṃ me pratyudāhṛtāḥ eṣa vaḥ priyamātmānaṃ tyajantaṃ santyajāmy aham,भ्प्_०६.१०.००७ श्रीऋषिरुवाच धर्मं वः श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृताः एष वः प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्य् अहम्
6,10,8,yo 'dhruveṇātmanā nāthā na dharmaṃ na yaśaḥ pumān īheta bhūtadayayā sa śocyaḥ sthāvarairapi,यो ऽध्रुवेणात्मना नाथा न धर्मं न यशः पुमान् ईहेत भूतदयया स शोच्यः स्थावरैरपि
6,10,9,etāvān avyayo dharmaḥ puṇyaślokairupāsitaḥ yo bhūtaśokaharṣābhyāmātmā śocati hṛṣyati,एतावान् अव्ययो धर्मः पुण्यश्लोकैरुपासितः यो भूतशोकहर्षाभ्यामात्मा शोचति हृष्यति
6,10,10,aho dainyamaho kaṣṭaṃ pārakyaiḥ kṣaṇabhaṅguraiḥ yan nopakuryādasvārthairmartyaḥ svajñātivigrahaiḥ,अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यैः क्षणभङ्गुरैः यन् नोपकुर्यादस्वार्थैर्मर्त्यः स्वज्ञातिविग्रहैः
6,10,11,bhp_06.10.011 śrībādarāyaṇiruvāca evaṃ kṛtavyavasito dadhyaṅṅ ātharvaṇastanum pare bhagavati brahmaṇy ātmānaṃ sannayan jahau,भ्प्_०६.१०.०११ श्रीबादरायणिरुवाच एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्ङ् आथर्वणस्तनुम् परे भगवति ब्रह्मण्य् आत्मानं सन्नयन् जहौ
6,10,12,yatākṣāsumanobuddhistattvadṛg dhvastabandhanaḥ āsthitaḥ paramaṃ yogaṃ na dehaṃ bubudhe gatam,यताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वदृग् ध्वस्तबन्धनः आस्थितः परमं योगं न देहं बुबुधे गतम्
6,10,13,athendro vajramudyamya nirmitaṃ viśvakarmaṇā muneḥ śaktibhirutsikto bhagavattejasānvitaḥ,अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा मुनेः शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वितः
6,10,14,vṛto devagaṇaiḥ sarvairgajendropary aśobhata stūyamāno munigaṇaistrailokyaṃ harṣayanniva,वृतो देवगणैः सर्वैर्गजेन्द्रोपर्य् अशोभत स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव
6,10,15,vṛtramabhyadravac chatrumasurānīkayūthapaiḥ paryastamojasā rājan kruddho rudra ivāntakam,वृत्रमभ्यद्रवच् छत्रुमसुरानीकयूथपैः पर्यस्तमोजसा राजन् क्रुद्धो रुद्र इवान्तकम्
6,10,16,tataḥ surāṇāmasurai raṇaḥ paramadāruṇaḥ tretāmukhe narmadāyāmabhavat prathame yuge,ततः सुराणामसुरै रणः परमदारुणः त्रेतामुखे नर्मदायामभवत् प्रथमे युगे
6,10,17,rudrairvasubhirādityairaśvibhyāṃ pitṛvahnibhiḥ marudbhirṛbhubhiḥ sādhyairviśvedevairmarutpatim,रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभिः मरुद्भिरृभुभिः साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम्
6,10,18,dṛṣṭvā vajradharaṃ śakraṃ rocamānaṃ svayā śriyā nāmṛṣyannasurā rājan mṛdhe vṛtrapuraḥsarāḥ,दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया नामृष्यन्नसुरा राजन् मृधे वृत्रपुरःसराः
6,10,19,namuciḥ śambaro 'narvā dvimūrdhā ṛṣabho 'suraḥ hayagrīvaḥ śaṅkuśirā vipracittirayomukhaḥ,नमुचिः शम्बरो ऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभो ऽसुरः हयग्रीवः शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुखः
6,10,20,pulomā vṛṣaparvā ca prahetirhetirutkalaḥ daiteyā dānavā yakṣā rakṣāṃsi ca sahasraśaḥ,पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कलः दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रशः
6,10,21,sumālimālipramukhāḥ kārtasvaraparicchadāḥ pratiṣidhyendrasenāgraṃ mṛtyorapi durāsadam,सुमालिमालिप्रमुखाः कार्तस्वरपरिच्छदाः प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम्
6,10,22,abhyardayannasambhrāntāḥ siṃhanādena durmadāḥ gadābhiḥ parighairbāṇaiḥ prāsamudgaratomaraiḥ,अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ताः सिंहनादेन दुर्मदाः गदाभिः परिघैर्बाणैः प्रासमुद्गरतोमरैः
6,10,23,śūlaiḥ paraśvadhaiḥ khaḍgaiḥ śataghnībhirbhuśuṇḍibhiḥ sarvato 'vākiran śastrairastraiśca vibudharṣabhān,शूलैः परश्वधैः खड्गैः शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभिः सर्वतो ऽवाकिरन् शस्त्रैरस्त्रैश्च विबुधर्षभान्
6,10,24,na te 'dṛśyanta sañchannāḥ śarajālaiḥ samantataḥ puṅkhānupuṅkhapatitairjyotīṃṣīva nabhoghanaiḥ,न ते ऽदृश्यन्त सञ्छन्नाः शरजालैः समन्ततः पुङ्खानुपुङ्खपतितैर्ज्योतींषीव नभोघनैः
6,10,25,na te śastrāstravarṣaughā hy āseduḥ surasainikān chinnāḥ siddhapathe devairlaghuhastaiḥ sahasradhā,न ते शस्त्रास्त्रवर्षौघा ह्य् आसेदुः सुरसैनिकान् छिन्नाः सिद्धपथे देवैर्लघुहस्तैः सहस्रधा
6,10,26,atha kṣīṇāstraśastraughā giriśṛṅgadrumopalaiḥ abhyavarṣan surabalaṃ cicchidustāṃśca pūrvavat,अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघा गिरिशृङ्गद्रुमोपलैः अभ्यवर्षन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूर्ववत्
6,10,27,tān akṣatān svastimato niśāmya śastrāstrapūgairatha vṛtranāthāḥ drumairdṛṣadbhirvividhādriśṛṅgair avikṣatāṃstatrasurindrasainikān,तान् अक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्य शस्त्रास्त्रपूगैरथ वृत्रनाथाः द्रुमैर्दृषद्भिर्विविधाद्रिशृङ्गैर् अविक्षतांस्तत्रसुरिन्द्रसैनिकान्
6,10,28,sarve prayāsā abhavan vimoghāḥ kṛtāḥ kṛtā devagaṇeṣu daityaiḥ kṛṣṇānukūleṣu yathā mahatsu kṣudraiḥ prayuktā ūṣatī rūkṣavācaḥ,सर्वे प्रयासा अभवन् विमोघाः कृताः कृता देवगणेषु दैत्यैः कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सु क्षुद्रैः प्रयुक्ता ऊषती रूक्षवाचः
6,10,29,te svaprayāsaṃ vitathaṃ nirīkṣya harāvabhaktā hatayuddhadarpāḥ palāyanāyājimukhe visṛjya patiṃ manaste dadhurāttasārāḥ,ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य हरावभक्ता हतयुद्धदर्पाः पलायनायाजिमुखे विसृज्य पतिं मनस्ते दधुरात्तसाराः
6,10,30,vṛtro 'surāṃstān anugān manasvī pradhāvataḥ prekṣya babhāṣa etat palāyitaṃ prekṣya balaṃ ca bhagnaṃ bhayena tīvreṇa vihasya vīraḥ,वृत्रो ऽसुरांस्तान् अनुगान् मनस्वी प्रधावतः प्रेक्ष्य बभाष एतत् पलायितं प्रेक्ष्य बलं च भग्नं भयेन तीव्रेण विहस्य वीरः
6,10,31,kālopapannāṃ rucirāṃ manasvināṃ jagāda vācaṃ puruṣapravīraḥ he vipracitte namuce puloman mayānarvan chambara me śṛṇudhvam,कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनां जगाद वाचं पुरुषप्रवीरः हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन् मयानर्वन् छम्बर मे शृणुध्वम्
6,10,32,jātasya mṛtyurdhruva eva sarvataḥ pratikriyā yasya na ceha kḷptā loko yaśaścātha tato yadi hy amuṃ ko nāma mṛtyuṃ na vṛṇīta yuktam,जातस्य मृत्युर्ध्रुव एव सर्वतः प्रतिक्रिया यस्य न चेह कॢप्ता लोको यशश्चाथ ततो यदि ह्य् अमुं को नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम्
6,10,33,dvau sammatāviha mṛtyū durāpau yadbrahmasandhāraṇayā jitāsuḥ kalevaraṃ yogarato vijahyād yadagraṇīrvīraśaye 'nivṛttaḥ,द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौ यद्ब्रह्मसन्धारणया जितासुः कलेवरं योगरतो विजह्याद् यदग्रणीर्वीरशये ऽनिवृत्तः
6,11,1,bhp_06.11.001 śrīśuka uvāca ta evaṃ śaṃsato dharmaṃ vacaḥ patyuracetasaḥ naivāgṛhṇanta sambhrāntāḥ palāyanaparā nṛpa,भ्प्_०६.११.००१ श्रीशुक उवाच त एवं शंसतो धर्मं वचः पत्युरचेतसः नैवागृह्णन्त सम्भ्रान्ताः पलायनपरा नृप
6,11,2,viśīryamāṇāṃ pṛtanāmāsurīmasurarṣabhaḥ kālānukūlaistridaśaiḥ kālyamānāmanāthavat,विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभः कालानुकूलैस्त्रिदशैः काल्यमानामनाथवत्
6,11,3,dṛṣṭvātapyata saṅkruddha indraśatruramarṣitaḥ tān nivāryaujasā rājan nirbhartsyedamuvāca ha,दृष्ट्वातप्यत सङ्क्रुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षितः तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह
6,11,4,kiṃ va uccaritairmāturdhāvadbhiḥ pṛṣṭhato hataiḥ na hi bhītavadhaḥ ślāghyo na svargyaḥ śūramāninām,किं व उच्चरितैर्मातुर्धावद्भिः पृष्ठतो हतैः न हि भीतवधः श्लाघ्यो न स्वर्ग्यः शूरमानिनाम्
6,11,5,yadi vaḥ pradhane śraddhā sāraṃ vā kṣullakā hṛdi agre tiṣṭhata mātraṃ me na cedgrāmyasukhe spṛhā,यदि वः प्रधने श्रद्धा सारं वा क्षुल्लका हृदि अग्रे तिष्ठत मात्रं मे न चेद्ग्राम्यसुखे स्पृहा
6,11,6,evaṃ suragaṇān kruddho bhīṣayan vapuṣā ripūn vyanadat sumahāprāṇo yena lokā vicetasaḥ,एवं सुरगणान् क्रुद्धो भीषयन् वपुषा रिपून् व्यनदत् सुमहाप्राणो येन लोका विचेतसः
6,11,7,tena devagaṇāḥ sarve vṛtravisphoṭanena vai nipeturmūrcchitā bhūmau yathaivāśaninā hatāḥ,तेन देवगणाः सर्वे वृत्रविस्फोटनेन वै निपेतुर्मूर्च्छिता भूमौ यथैवाशनिना हताः
6,11,8,mamarda padbhyāṃ surasainyamāturaṃ nimīlitākṣaṃ raṇaraṅgadurmadaḥ gāṃ kampayannudyataśūla ojasā nālaṃ vanaṃ yūthapatiryathonmadaḥ,ममर्द पद्भ्यां सुरसैन्यमातुरं निमीलिताक्षं रणरङ्गदुर्मदः गां कम्पयन्नुद्यतशूल ओजसा नालं वनं यूथपतिर्यथोन्मदः
6,11,9,vilokya taṃ vajradharo 'tyamarṣitaḥ svaśatrave 'bhidravate mahāgadām cikṣepa tāmāpatatīṃ suduḥsahāṃ jagrāha vāmena kareṇa līlayā,विलोक्य तं वज्रधरो ऽत्यमर्षितः स्वशत्रवे ऽभिद्रवते महागदाम् चिक्षेप तामापततीं सुदुःसहां जग्राह वामेन करेण लीलया
6,11,10,sa indraśatruḥ kupito bhṛśaṃ tayā mahendravāhaṃ gadayoruvikramaḥ jaghāna kumbhasthala unnadan mṛdhe tat karma sarve samapūjayan nṛpa,स इन्द्रशत्रुः कुपितो भृशं तया महेन्द्रवाहं गदयोरुविक्रमः जघान कुम्भस्थल उन्नदन् मृधे तत् कर्म सर्वे समपूजयन् नृप
6,11,11,airāvato vṛtragadābhimṛṣṭo vighūrṇito 'driḥ kuliśāhato yathā apāsaradbhinnamukhaḥ sahendro muñcannasṛk saptadhanurbhṛśārtaḥ,ऐरावतो वृत्रगदाभिमृष्टो विघूर्णितो ऽद्रिः कुलिशाहतो यथा अपासरद्भिन्नमुखः सहेन्द्रो मुञ्चन्नसृक् सप्तधनुर्भृशार्तः
6,11,12,na sannavāhāya viṣaṇṇacetase prāyuṅkta bhūyaḥ sa gadāṃ mahātmā indro 'mṛtasyandikarābhimarśa vītavyathakṣatavāho 'vatasthe,न सन्नवाहाय विषण्णचेतसे प्रायुङ्क्त भूयः स गदां महात्मा इन्द्रो ऽमृतस्यन्दिकराभिमर्श वीतव्यथक्षतवाहो ऽवतस्थे
6,11,13,sa taṃ nṛpendrāhavakāmyayā ripuṃ vajrāyudhaṃ bhrātṛhaṇaṃ vilokya smaraṃśca tatkarma nṛśaṃsamaṃhaḥ śokena mohena hasan jagāda,स तं नृपेन्द्राहवकाम्यया रिपुं वज्रायुधं भ्रातृहणं विलोक्य स्मरंश्च तत्कर्म नृशंसमंहः शोकेन मोहेन हसन् जगाद
6,11,14,bhp_06.11.014 śrīvṛtra uvāca diṣṭyā bhavān me samavasthito ripur yo brahmahā guruhā bhrātṛhā ca diṣṭyānṛṇo 'dyāhamasattama tvayā macchūlanirbhinnadṛṣaddhṛdācirāt,भ्प्_०६.११.०१४ श्रीवृत्र उवाच दिष्ट्या भवान् मे समवस्थितो रिपुर् यो ब्रह्महा गुरुहा भ्रातृहा च दिष्ट्यानृणो ऽद्याहमसत्तम त्वया मच्छूलनिर्भिन्नदृषद्धृदाचिरात्
6,11,15,yo no 'grajasyātmavido dvijāter gurorapāpasya ca dīkṣitasya viśrabhya khaḍgena śirāṃsy avṛścat paśorivākaruṇaḥ svargakāmaḥ,यो नो ऽग्रजस्यात्मविदो द्विजातेर् गुरोरपापस्य च दीक्षितस्य विश्रभ्य खड्गेन शिरांस्य् अवृश्चत् पशोरिवाकरुणः स्वर्गकामः
6,11,16,śrīhrīdayākīrtibhirujjhitaṃ tvāṃ svakarmaṇā puruṣādaiśca garhyam kṛcchreṇa macchūlavibhinnadeham aspṛṣṭavahniṃ samadanti gṛdhrāḥ,श्रीह्रीदयाकीर्तिभिरुज्झितं त्वां स्वकर्मणा पुरुषादैश्च गर्ह्यम् कृच्छ्रेण मच्छूलविभिन्नदेहम् अस्पृष्टवह्निं समदन्ति गृध्राः
6,11,17,anye 'nu ye tveha nṛśaṃsamajñā yadudyatāstrāḥ praharanti mahyam tairbhūtanāthān sagaṇān niśāta triśūlanirbhinnagalairyajāmi,अन्ये ऽनु ये त्वेह नृशंसमज्ञा यदुद्यतास्त्राः प्रहरन्ति मह्यम् तैर्भूतनाथान् सगणान् निशात त्रिशूलनिर्भिन्नगलैर्यजामि
6,11,18,atho hare me kuliśena vīra hartā pramathyaiva śiro yadīha tatrānṛṇo bhūtabaliṃ vidhāya manasvināṃ pādarajaḥ prapatsye,अथो हरे मे कुलिशेन वीर हर्ता प्रमथ्यैव शिरो यदीह तत्रानृणो भूतबलिं विधाय मनस्विनां पादरजः प्रपत्स्ये
6,11,19,sureśa kasmān na hinoṣi vajraṃ puraḥ sthite vairiṇi mayy amogham mā saṃśayiṣṭhā na gadeva vajraḥ syān niṣphalaḥ kṛpaṇārtheva yācñā,सुरेश कस्मान् न हिनोषि वज्रं पुरः स्थिते वैरिणि मय्य् अमोघम् मा संशयिष्ठा न गदेव वज्रः स्यान् निष्फलः कृपणार्थेव याच्ञा
6,11,20,nanveṣa vajrastava śakra tejasā harerdadhīcestapasā ca tejitaḥ tenaiva śatruṃ jahi viṣṇuyantrito yato harirvijayaḥ śrīrguṇāstataḥ,नन्वेष वज्रस्तव शक्र तेजसा हरेर्दधीचेस्तपसा च तेजितः तेनैव शत्रुं जहि विष्णुयन्त्रितो यतो हरिर्विजयः श्रीर्गुणास्ततः
6,11,21,ahaṃ samādhāya mano yathāha naḥ saṅkarṣaṇastaccaraṇāravinde tvadvajraraṃholulitagrāmyapāśo gatiṃ muneryāmy apaviddhalokaḥ,अहं समाधाय मनो यथाह नः सङ्कर्षणस्तच्चरणारविन्दे त्वद्वज्ररंहोलुलितग्राम्यपाशो गतिं मुनेर्याम्य् अपविद्धलोकः
6,11,22,puṃsāṃ kilaikāntadhiyāṃ svakānāṃ yāḥ sampado divi bhūmau rasāyām na rāti yaddveṣa udvega ādhir madaḥ kalirvyasanaṃ samprayāsaḥ,पुंसां किलैकान्तधियां स्वकानां याः सम्पदो दिवि भूमौ रसायाम् न राति यद्द्वेष उद्वेग आधिर् मदः कलिर्व्यसनं सम्प्रयासः
6,11,23,traivargikāyāsavighātamasmat patirvidhatte puruṣasya śakra tato 'numeyo bhagavatprasādo yo durlabho 'kiñcanagocaro 'nyaiḥ,त्रैवर्गिकायासविघातमस्मत् पतिर्विधत्ते पुरुषस्य शक्र ततो ऽनुमेयो भगवत्प्रसादो यो दुर्लभो ऽकिञ्चनगोचरो ऽन्यैः
6,11,24,ahaṃ hare tava pādaikamūla dāsānudāso bhavitāsmi bhūyaḥ manaḥ smaretāsupaterguṇāṃste gṛṇīta vāk karma karotu kāyaḥ,अहं हरे तव पादैकमूल दासानुदासो भवितास्मि भूयः मनः स्मरेतासुपतेर्गुणांस्ते गृणीत वाक् कर्म करोतु कायः
6,11,25,na nākapṛṣṭhaṃ na ca pārameṣṭhyaṃ na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam na yogasiddhīrapunarbhavaṃ vā samañjasa tvā virahayya kāṅkṣe,न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समञ्जस त्वा विरहय्य काङ्क्षे
6,11,26,ajātapakṣā iva mātaraṃ khagāḥ stanyaṃ yathā vatsatarāḥ kṣudhārtāḥ priyaṃ priyeva vyuṣitaṃ viṣaṇṇā mano 'ravindākṣa didṛkṣate tvām,अजातपक्षा इव मातरं खगाः स्तन्यं यथा वत्सतराः क्षुधार्ताः प्रियं प्रियेव व्युषितं विषण्णा मनो ऽरविन्दाक्ष दिदृक्षते त्वाम्
6,11,27,mamottamaślokajaneṣu sakhyaṃ saṃsāracakre bhramataḥ svakarmabhiḥ tvanmāyayātmātmajadārageheṣv āsaktacittasya na nātha bhūyāt,ममोत्तमश्लोकजनेषु सख्यं संसारचक्रे भ्रमतः स्वकर्मभिः त्वन्माययात्मात्मजदारगेहेष्व् आसक्तचित्तस्य न नाथ भूयात्
6,12,1,bhp_06.12.001 śrīṛṣiruvāca evaṃ jihāsurnṛpa dehamājau mṛtyuṃ varaṃ vijayān manyamānaḥ śūlaṃ pragṛhyābhyapatat surendraṃ yathā mahāpuruṣaṃ kaiṭabho 'psu,भ्प्_०६.१२.००१ श्रीऋषिरुवाच एवं जिहासुर्नृप देहमाजौ मृत्युं वरं विजयान् मन्यमानः शूलं प्रगृह्याभ्यपतत् सुरेन्द्रं यथा महापुरुषं कैटभो ऽप्सु
6,12,2,tato yugāntāgnikaṭhorajihvam āvidhya śūlaṃ tarasāsurendraḥ kṣiptvā mahendrāya vinadya vīro hato 'si pāpeti ruṣā jagāda,ततो युगान्ताग्निकठोरजिह्वम् आविध्य शूलं तरसासुरेन्द्रः क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरो हतो ऽसि पापेति रुषा जगाद
6,12,3,kha āpatat tadvicaladgraholkavan nirīkṣya duṣprekṣyamajātaviklavaḥ vajreṇa vajrī śataparvaṇācchinad bhujaṃ ca tasyoragarājabhogam,ख आपतत् तद्विचलद्ग्रहोल्कवन् निरीक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमजातविक्लवः वज्रेण वज्री शतपर्वणाच्छिनद् भुजं च तस्योरगराजभोगम्
6,12,4,chinnaikabāhuḥ parigheṇa vṛtraḥ saṃrabdha āsādya gṛhītavajram hanau tatāḍendramathāmarebhaṃ vajraṃ ca hastān nyapatan maghonaḥ,छिन्नैकबाहुः परिघेण वृत्रः संरब्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् हनौ तताडेन्द्रमथामरेभं वज्रं च हस्तान् न्यपतन् मघोनः
6,12,5,vṛtrasya karmātimahādbhutaṃ tat surāsurāścāraṇasiddhasaṅghāḥ apūjayaṃstat puruhūtasaṅkaṭaṃ nirīkṣya hā heti vicukruśurbhṛśam,वृत्रस्य कर्मातिमहाद्भुतं तत् सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घाः अपूजयंस्तत् पुरुहूतसङ्कटं निरीक्ष्य हा हेति विचुक्रुशुर्भृशम्
6,12,6,indro na vajraṃ jagṛhe vilajjitaś cyutaṃ svahastādarisannidhau punaḥ tamāha vṛtro hara āttavajro jahi svaśatruṃ na viṣādakālaḥ,इन्द्रो न वज्रं जगृहे विलज्जितश् च्युतं स्वहस्तादरिसन्निधौ पुनः तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रो जहि स्वशत्रुं न विषादकालः
6,12,7,yuyutsatāṃ kutracidātatāyināṃ jayaḥ sadaikatra na vai parātmanām vinaikamutpattilayasthitīśvaraṃ sarvajñamādyaṃ puruṣaṃ sanātanam,युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनां जयः सदैकत्र न वै परात्मनाम् विनैकमुत्पत्तिलयस्थितीश्वरं सर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम्
6,12,8,lokāḥ sapālā yasyeme śvasanti vivaśā vaśe dvijā iva śicā baddhāḥ sa kāla iha kāraṇam,लोकाः सपाला यस्येमे श्वसन्ति विवशा वशे द्विजा इव शिचा बद्धाः स काल इह कारणम्
6,12,9,ojaḥ saho balaṃ prāṇamamṛtaṃ mṛtyumeva ca tamajñāya jano hetumātmānaṃ manyate jaḍam,ओजः सहो बलं प्राणममृतं मृत्युमेव च तमज्ञाय जनो हेतुमात्मानं मन्यते जडम्
6,12,10,yathā dārumayī nārī yathā patramayo mṛgaḥ evaṃ bhūtāni maghavannīśatantrāṇi viddhi bhoḥ,यथा दारुमयी नारी यथा पत्रमयो मृगः एवं भूतानि मघवन्नीशतन्त्राणि विद्धि भोः
6,12,11,puruṣaḥ prakṛtirvyaktamātmā bhūtendriyāśayāḥ śaknuvanty asya sargādau na vinā yadanugrahāt,पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमात्मा भूतेन्द्रियाशयाः शक्नुवन्त्य् अस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहात्
6,12,12,avidvān evamātmānaṃ manyate 'nīśamīśvaram bhūtaiḥ sṛjati bhūtāni grasate tāni taiḥ svayam,अविद्वान् एवमात्मानं मन्यते ऽनीशमीश्वरम् भूतैः सृजति भूतानि ग्रसते तानि तैः स्वयम्
6,12,13,āyuḥ śrīḥ kīrtiraiśvaryamāśiṣaḥ puruṣasya yāḥ bhavanty eva hi tatkāle yathānicchorviparyayāḥ,आयुः श्रीः कीर्तिरैश्वर्यमाशिषः पुरुषस्य याः भवन्त्य् एव हि तत्काले यथानिच्छोर्विपर्ययाः
6,12,14,tasmādakīrtiyaśasorjayāpajayayorapi samaḥ syāt sukhaduḥkhābhyāṃ mṛtyujīvitayostathā,तस्मादकीर्तियशसोर्जयापजययोरपि समः स्यात् सुखदुःखाभ्यां मृत्युजीवितयोस्तथा
6,12,15,sattvaṃ rajastama iti prakṛternātmano guṇāḥ tatra sākṣiṇamātmānaṃ yo veda sa na badhyate,सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः तत्र साक्षिणमात्मानं यो वेद स न बध्यते
6,12,16,paśya māṃ nirjitaṃ śatru vṛkṇāyudhabhujaṃ mṛdhe ghaṭamānaṃ yathāśakti tava prāṇajihīrṣayā,पश्य मां निर्जितं शत्रु वृक्णायुधभुजं मृधे घटमानं यथाशक्ति तव प्राणजिहीर्षया
6,12,17,prāṇaglaho 'yaṃ samara iṣvakṣo vāhanāsanaḥ atra na jñāyate 'muṣya jayo 'muṣya parājayaḥ,प्राणग्लहो ऽयं समर इष्वक्षो वाहनासनः अत्र न ज्ञायते ऽमुष्य जयो ऽमुष्य पराजयः
6,12,18,bhp_06.12.018 śrīśuka uvāca indro vṛtravacaḥ śrutvā gatālīkamapūjayat gṛhītavajraḥ prahasaṃstamāha gatavismayaḥ,भ्प्_०६.१२.०१८ श्रीशुक उवाच इन्द्रो वृत्रवचः श्रुत्वा गतालीकमपूजयत् गृहीतवज्रः प्रहसंस्तमाह गतविस्मयः
6,12,19,bhp_06.12.019 indra uvāca aho dānava siddho 'si yasya te matirīdṛśī bhaktaḥ sarvātmanātmānaṃ suhṛdaṃ jagadīśvaram,भ्प्_०६.१२.०१९ इन्द्र उवाच अहो दानव सिद्धो ऽसि यस्य ते मतिरीदृशी भक्तः सर्वात्मनात्मानं सुहृदं जगदीश्वरम्
6,12,20,bhavān atārṣīn māyāṃ vai vaiṣṇavīṃ janamohinīm yadvihāyāsuraṃ bhāvaṃ mahāpuruṣatāṃ gataḥ,भवान् अतार्षीन् मायां वै वैष्णवीं जनमोहिनीम् यद्विहायासुरं भावं महापुरुषतां गतः
6,12,21,khalvidaṃ mahadāścaryaṃ yadrajaḥprakṛtestava vāsudeve bhagavati sattvātmani dṛḍhā matiḥ,खल्विदं महदाश्चर्यं यद्रजःप्रकृतेस्तव वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दृढा मतिः
6,12,22,yasya bhaktirbhagavati harau niḥśreyaseśvare vikrīḍato 'mṛtāmbhodhau kiṃ kṣudraiḥ khātakodakaiḥ,यस्य भक्तिर्भगवति हरौ निःश्रेयसेश्वरे विक्रीडतो ऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रैः खातकोदकैः
6,12,23,bhp_06.12.023 śrīśuka uvāca iti bruvāṇāvanyonyaṃ dharmajijñāsayā nṛpa yuyudhāte mahāvīryāvindravṛtrau yudhāmpatī,भ्प्_०६.१२.०२३ श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणावन्योन्यं धर्मजिज्ञासया नृप युयुधाते महावीर्याविन्द्रवृत्रौ युधाम्पती
6,12,24,āvidhya parighaṃ vṛtraḥ kārṣṇāyasamarindamaḥ indrāya prāhiṇodghoraṃ vāmahastena māriṣa,आविध्य परिघं वृत्रः कार्ष्णायसमरिन्दमः इन्द्राय प्राहिणोद्घोरं वामहस्तेन मारिष
6,12,25,sa tu vṛtrasya parighaṃ karaṃ ca karabhopamam ciccheda yugapaddevo vajreṇa śataparvaṇā,स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् चिच्छेद युगपद्देवो वज्रेण शतपर्वणा
6,12,26,dorbhyāmutkṛttamūlābhyāṃ babhau raktasravo 'suraḥ chinnapakṣo yathā gotraḥ khādbhraṣṭo vajriṇā hataḥ,दोर्भ्यामुत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवो ऽसुरः छिन्नपक्षो यथा गोत्रः खाद्भ्रष्टो वज्रिणा हतः
6,12,27,mahāprāṇo mahāvīryo mahāsarpa iva dvipam kṛtvādharāṃ hanuṃ bhūmau daityo divy uttarāṃ hanum,महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्य् उत्तरां हनुम्
6,12,28,nabhogambhīravaktreṇa leliholbaṇajihvayā daṃṣṭrābhiḥ kālakalpābhirgrasanniva jagattrayam,नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया दंष्ट्राभिः कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम्
6,12,29,atimātramahākāya ākṣipaṃstarasā girīn girirāṭ pādacārīva padbhyāṃ nirjarayan mahīm,अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम्
6,12,30,jagrāsa sa samāsādya vajriṇaṃ sahavāhanam vṛtragrastaṃ tamālokya saprajāpatayaḥ surāḥ hā kaṣṭamiti nirviṇṇāścukruśuḥ samaharṣayaḥ,जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् वृत्रग्रस्तं तमालोक्य सप्रजापतयः सुराः हा कष्टमिति निर्विण्णाश्चुक्रुशुः समहर्षयः
6,12,31,nigīrṇo 'py asurendreṇa na mamārodaraṃ gataḥ mahāpuruṣasannaddho yogamāyābalena ca,निगीर्णो ऽप्य् असुरेन्द्रेण न ममारोदरं गतः महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबलेन च
6,12,32,bhittvā vajreṇa tatkukṣiṃ niṣkramya balabhidvibhuḥ uccakarta śiraḥ śatrorgiriśṛṅgamivaujasā,भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्क्रम्य बलभिद्विभुः उच्चकर्त शिरः शत्रोर्गिरिशृङ्गमिवौजसा
6,12,33,vajrastu tatkandharamāśuvegaḥ kṛntan samantāt parivartamānaḥ nyapātayat tāvadahargaṇena yo jyotiṣāmayane vārtrahatye,वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेगः कृन्तन् समन्तात् परिवर्तमानः न्यपातयत् तावदहर्गणेन यो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये
6,12,34,tadā ca khe dundubhayo vinedur gandharvasiddhāḥ samaharṣisaṅghāḥ vārtraghnaliṅgaistamabhiṣṭuvānā mantrairmudā kusumairabhyavarṣan,तदा च खे दुन्दुभयो विनेदुर् गन्धर्वसिद्धाः समहर्षिसङ्घाः वार्त्रघ्नलिङ्गैस्तमभिष्टुवाना मन्त्रैर्मुदा कुसुमैरभ्यवर्षन्
6,12,35,vṛtrasya dehān niṣkrāntamātmajyotirarindama paśyatāṃ sarvadevānāmalokaṃ samapadyata,वृत्रस्य देहान् निष्क्रान्तमात्मज्योतिररिन्दम पश्यतां सर्वदेवानामलोकं समपद्यत
6,13,1,bhp_06.13.001 śrīśuka uvāca vṛtre hate trayo lokā vinā śakreṇa bhūrida sapālā hy abhavan sadyo vijvarā nirvṛtendriyāḥ,भ्प्_०६.१३.००१ श्रीशुक उवाच वृत्रे हते त्रयो लोका विना शक्रेण भूरिद सपाला ह्य् अभवन् सद्यो विज्वरा निर्वृतेन्द्रियाः
6,13,2,devarṣipitṛbhūtāni daityā devānugāḥ svayam pratijagmuḥ svadhiṣṇyāni brahmeśendrādayastataḥ,देवर्षिपितृभूतानि दैत्या देवानुगाः स्वयम् प्रतिजग्मुः स्वधिष्ण्यानि ब्रह्मेशेन्द्रादयस्ततः
6,13,3,bhp_06.13.003 śrīrājovāca indrasyānirvṛterhetuṃ śrotumicchāmi bho mune yenāsan sukhino devā harerduḥkhaṃ kuto 'bhavat,भ्प्_०६.१३.००३ श्रीराजोवाच इन्द्रस्यानिर्वृतेर्हेतुं श्रोतुमिच्छामि भो मुने येनासन् सुखिनो देवा हरेर्दुःखं कुतो ऽभवत्
6,13,4,bhp_06.13.004 śrīśuka uvāca vṛtravikramasaṃvignāḥ sarve devāḥ saharṣibhiḥ tadvadhāyārthayannindraṃ naicchadbhīto bṛhadvadhāt,भ्प्_०६.१३.००४ श्रीशुक उवाच वृत्रविक्रमसंविग्नाः सर्वे देवाः सहर्षिभिः तद्वधायार्थयन्निन्द्रं नैच्छद्भीतो बृहद्वधात्
6,13,5,bhp_06.13.005 indra uvāca strībhūdrumajalaireno viśvarūpavadhodbhavam vibhaktamanugṛhṇadbhirvṛtrahatyāṃ kva mārjmy aham,भ्प्_०६.१३.००५ इन्द्र उवाच स्त्रीभूद्रुमजलैरेनो विश्वरूपवधोद्भवम् विभक्तमनुगृह्णद्भिर्वृत्रहत्यां क्व मार्ज्म्य् अहम्
6,13,6,bhp_06.13.006 śrīśuka uvāca ṛṣayastadupākarṇya mahendramidamabruvan yājayiṣyāma bhadraṃ te hayamedhena mā sma bhaiḥ,भ्प्_०६.१३.००६ श्रीशुक उवाच ऋषयस्तदुपाकर्ण्य महेन्द्रमिदमब्रुवन् याजयिष्याम भद्रं ते हयमेधेन मा स्म भैः
6,13,7,hayamedhena puruṣaṃ paramātmānamīśvaram iṣṭvā nārāyaṇaṃ devaṃ mokṣyase 'pi jagadvadhāt,हयमेधेन पुरुषं परमात्मानमीश्वरम् इष्ट्वा नारायणं देवं मोक्ष्यसे ऽपि जगद्वधात्
6,13,8,brahmahā pitṛhā goghno mātṛhācāryahāghavān śvādaḥ pulkasako vāpi śuddhyeran yasya kīrtanāt,ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृहाचार्यहाघवान् श्वादः पुल्कसको वापि शुद्ध्येरन् यस्य कीर्तनात्
6,13,9,tamaśvamedhena mahāmakhena śraddhānvito 'smābhiranuṣṭhitena hatvāpi sabrahmacarācaraṃ tvaṃ na lipyase kiṃ khalanigraheṇa,तमश्वमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितो ऽस्माभिरनुष्ठितेन हत्वापि सब्रह्मचराचरं त्वं न लिप्यसे किं खलनिग्रहेण
6,13,10,bhp_06.13.010 śrīśuka uvāca evaṃ sañcodito viprairmarutvān ahanadripum brahmahatyā hate tasminnāsasāda vṛṣākapim,भ्प्_०६.१३.०१० श्रीशुक उवाच एवं सञ्चोदितो विप्रैर्मरुत्वान् अहनद्रिपुम् ब्रह्महत्या हते तस्मिन्नाससाद वृषाकपिम्
6,13,11,tayendraḥ smāsahat tāpaṃ nirvṛtirnāmumāviśat hrīmantaṃ vācyatāṃ prāptaṃ sukhayanty api no guṇāḥ,तयेन्द्रः स्मासहत् तापं निर्वृतिर्नामुमाविशत् ह्रीमन्तं वाच्यतां प्राप्तं सुखयन्त्य् अपि नो गुणाः
6,13,12,tāṃ dadarśānudhāvantīṃ cāṇḍālīmiva rūpiṇīm jarayā vepamānāṅgīṃ yakṣmagrastāmasṛkpaṭām,तां ददर्शानुधावन्तीं चाण्डालीमिव रूपिणीम् जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम्
6,13,13,vikīrya palitān keśāṃstiṣṭha tiṣṭheti bhāṣiṇīm mīnagandhyasugandhena kurvatīṃ mārgadūṣaṇam,विकीर्य पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुर्वतीं मार्गदूषणम्
6,13,14,nabho gato diśaḥ sarvāḥ sahasrākṣo viśāmpate prāgudīcīṃ diśaṃ tūrṇaṃ praviṣṭo nṛpa mānasam,नभो गतो दिशः सर्वाः सहस्राक्षो विशाम्पते प्रागुदीचीं दिशं तूर्णं प्रविष्टो नृप मानसम्
6,13,15,sa āvasat puṣkaranālatantūn alabdhabhogo yadihāgnidūtaḥ varṣāṇi sāhasramalakṣito 'ntaḥ sañcintayan brahmavadhādvimokṣam,स आवसत् पुष्करनालतन्तून् अलब्धभोगो यदिहाग्निदूतः वर्षाणि साहस्रमलक्षितो ऽन्तः सञ्चिन्तयन् ब्रह्मवधाद्विमोक्षम्
6,13,16,tāvat triṇākaṃ nahuṣaḥ śaśāsa vidyātapoyogabalānubhāvaḥ sa sampadaiśvaryamadāndhabuddhir nītastiraścāṃ gatimindrapatnyā,तावत् त्रिणाकं नहुषः शशास विद्यातपोयोगबलानुभावः स सम्पदैश्वर्यमदान्धबुद्धिर् नीतस्तिरश्चां गतिमिन्द्रपत्न्या
6,13,17,tato gato brahmagiropahūta ṛtambharadhyānanivāritāghaḥ pāpastu digdevatayā hataujās taṃ nābhyabhūdavitaṃ viṣṇupatnyā,ततो गतो ब्रह्मगिरोपहूत ऋतम्भरध्याननिवारिताघः पापस्तु दिग्देवतया हतौजास् तं नाभ्यभूदवितं विष्णुपत्न्या
6,13,18,taṃ ca brahmarṣayo 'bhyetya hayamedhena bhārata yathāvaddīkṣayāṃ cakruḥ puruṣārādhanena ha,तं च ब्रह्मर्षयो ऽभ्येत्य हयमेधेन भारत यथावद्दीक्षयां चक्रुः पुरुषाराधनेन ह
6,13,19,athejyamāne puruṣe sarvadevamayātmani aśvamedhe mahendreṇa vitate brahmavādibhiḥ,अथेज्यमाने पुरुषे सर्वदेवमयात्मनि अश्वमेधे महेन्द्रेण वितते ब्रह्मवादिभिः
6,13,20,sa vai tvāṣṭravadho bhūyān api pāpacayo nṛpa nītastenaiva śūnyāya nīhāra iva bhānunā,स वै त्वाष्ट्रवधो भूयान् अपि पापचयो नृप नीतस्तेनैव शून्याय नीहार इव भानुना
6,13,21,sa vājimedhena yathoditena vitāyamānena marīcimiśraiḥ iṣṭvādhiyajñaṃ puruṣaṃ purāṇam indro mahān āsa vidhūtapāpaḥ,स वाजिमेधेन यथोदितेन वितायमानेन मरीचिमिश्रैः इष्ट्वाधियज्ञं पुरुषं पुराणम् इन्द्रो महान् आस विधूतपापः
6,13,22,idaṃ mahākhyānamaśeṣapāpmanāṃ prakṣālanaṃ tīrthapadānukīrtanam bhaktyucchrayaṃ bhaktajanānuvarṇanaṃ mahendramokṣaṃ vijayaṃ marutvataḥ,इदं महाख्यानमशेषपाप्मनां प्रक्षालनं तीर्थपदानुकीर्तनम् भक्त्युच्छ्रयं भक्तजनानुवर्णनं महेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वतः
6,13,23,paṭheyurākhyānamidaṃ sadā budhāḥ śṛṇvanty atho parvaṇi parvaṇīndriyam dhanyaṃ yaśasyaṃ nikhilāghamocanaṃ ripuñjayaṃ svastyayanaṃ tathāyuṣam,पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधाः शृण्वन्त्य् अथो पर्वणि पर्वणीन्द्रियम् धन्यं यशस्यं निखिलाघमोचनं रिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम्
6,14,1,bhp_06.14.001 śrīparīkṣiduvāca rajastamaḥsvabhāvasya brahman vṛtrasya pāpmanaḥ nārāyaṇe bhagavati kathamāsīddṛḍhā matiḥ,भ्प्_०६.१४.००१ श्रीपरीक्षिदुवाच रजस्तमःस्वभावस्य ब्रह्मन् वृत्रस्य पाप्मनः नारायणे भगवति कथमासीद्दृढा मतिः
6,14,2,devānāṃ śuddhasattvānāmṛṣīṇāṃ cāmalātmanām bhaktirmukundacaraṇe na prāyeṇopajāyate,देवानां शुद्धसत्त्वानामृषीणां चामलात्मनाम् भक्तिर्मुकुन्दचरणे न प्रायेणोपजायते
6,14,3,rajobhiḥ samasaṅkhyātāḥ pārthivairiha jantavaḥ teṣāṃ ye kecanehante śreyo vai manujādayaḥ,रजोभिः समसङ्ख्याताः पार्थिवैरिह जन्तवः तेषां ये केचनेहन्ते श्रेयो वै मनुजादयः
6,14,4,prāyo mumukṣavasteṣāṃ kecanaiva dvijottama mumukṣūṇāṃ sahasreṣu kaścin mucyeta sidhyati,प्रायो मुमुक्षवस्तेषां केचनैव द्विजोत्तम मुमुक्षूणां सहस्रेषु कश्चिन् मुच्येत सिध्यति
6,14,5,muktānāmapi siddhānāṃ nārāyaṇaparāyaṇaḥ sudurlabhaḥ praśāntātmā koṭiṣvapi mahāmune,मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः सुदुर्लभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने
6,14,6,vṛtrastu sa kathaṃ pāpaḥ sarvalokopatāpanaḥ itthaṃ dṛḍhamatiḥ kṛṣṇa āsīt saṅgrāma ulbaṇe,वृत्रस्तु स कथं पापः सर्वलोकोपतापनः इत्थं दृढमतिः कृष्ण आसीत् सङ्ग्राम उल्बणे
6,14,7,atra naḥ saṃśayo bhūyāñ chrotuṃ kautūhalaṃ prabho yaḥ pauruṣeṇa samare sahasrākṣamatoṣayat,अत्र नः संशयो भूयाञ् छ्रोतुं कौतूहलं प्रभो यः पौरुषेण समरे सहस्राक्षमतोषयत्
6,14,8,bhp_06.14.008 śrīsūta uvāca parīkṣito 'tha sampraśnaṃ bhagavān bādarāyaṇiḥ niśamya śraddadhānasya pratinandya vaco 'bravīt,भ्प्_०६.१४.००८ श्रीसूत उवाच परीक्षितो ऽथ सम्प्रश्नं भगवान् बादरायणिः निशम्य श्रद्दधानस्य प्रतिनन्द्य वचो ऽब्रवीत्
6,14,9,bhp_06.14.009 śrīśuka uvāca śṛṇuṣvāvahito rājannitihāsamimaṃ yathā śrutaṃ dvaipāyanamukhān nāradāddevalādapi,भ्प्_०६.१४.००९ श्रीशुक उवाच शृणुष्वावहितो राजन्नितिहासमिमं यथा श्रुतं द्वैपायनमुखान् नारदाद्देवलादपि
6,14,10,āsīdrājā sārvabhaumaḥ śūraseneṣu vai nṛpa citraketuriti khyāto yasyāsīt kāmadhuṅ mahī,आसीद्राजा सार्वभौमः शूरसेनेषु वै नृप चित्रकेतुरिति ख्यातो यस्यासीत् कामधुङ् मही
6,14,11,tasya bhāryāsahasrāṇāṃ sahasrāṇi daśābhavan sāntānikaścāpi nṛpo na lebhe tāsu santatim,तस्य भार्यासहस्राणां सहस्राणि दशाभवन् सान्तानिकश्चापि नृपो न लेभे तासु सन्ततिम्
6,14,12,rūpaudāryavayojanma vidyaiśvaryaśriyādibhiḥ sampannasya guṇaiḥ sarvaiścintā bandhyāpaterabhūt,रूपौदार्यवयोजन्म विद्यैश्वर्यश्रियादिभिः सम्पन्नस्य गुणैः सर्वैश्चिन्ता बन्ध्यापतेरभूत्
6,14,13,na tasya sampadaḥ sarvā mahiṣyo vāmalocanāḥ sārvabhaumasya bhūśceyamabhavan prītihetavaḥ,न तस्य सम्पदः सर्वा महिष्यो वामलोचनाः सार्वभौमस्य भूश्चेयमभवन् प्रीतिहेतवः
6,14,14,tasyaikadā tu bhavanamaṅgirā bhagavān ṛṣiḥ lokān anucarannetān upāgacchadyadṛcchayā,तस्यैकदा तु भवनमङ्गिरा भगवान् ऋषिः लोकान् अनुचरन्नेतान् उपागच्छद्यदृच्छया
6,14,15,taṃ pūjayitvā vidhivat pratyutthānārhaṇādibhiḥ kṛtātithyamupāsīdat sukhāsīnaṃ samāhitaḥ,तं पूजयित्वा विधिवत् प्रत्युत्थानार्हणादिभिः कृतातिथ्यमुपासीदत् सुखासीनं समाहितः
6,14,16,maharṣistamupāsīnaṃ praśrayāvanataṃ kṣitau pratipūjya mahārāja samābhāṣyedamabravīt,महर्षिस्तमुपासीनं प्रश्रयावनतं क्षितौ प्रतिपूज्य महाराज समाभाष्येदमब्रवीत्
6,14,17,bhp_06.14.017 aṅgirā uvāca api te 'nāmayaṃ svasti prakṛtīnāṃ tathātmanaḥ yathā prakṛtibhirguptaḥ pumān rājā ca saptabhiḥ,भ्प्_०६.१४.०१७ अङ्गिरा उवाच अपि ते ऽनामयं स्वस्ति प्रकृतीनां तथात्मनः यथा प्रकृतिभिर्गुप्तः पुमान् राजा च सप्तभिः
6,14,18,ātmānaṃ prakṛtiṣvaddhā nidhāya śreya āpnuyāt rājñā tathā prakṛtayo naradevāhitādhayaḥ,आत्मानं प्रकृतिष्वद्धा निधाय श्रेय आप्नुयात् राज्ञा तथा प्रकृतयो नरदेवाहिताधयः
6,14,19,api dārāḥ prajāmātyā bhṛtyāḥ śreṇyo 'tha mantriṇaḥ paurā jānapadā bhūpā ātmajā vaśavartinaḥ,अपि दाराः प्रजामात्या भृत्याः श्रेण्यो ऽथ मन्त्रिणः पौरा जानपदा भूपा आत्मजा वशवर्तिनः
6,14,20,yasyātmānuvaśaścet syāt sarve tadvaśagā ime lokāḥ sapālā yacchanti sarve balimatandritāḥ,यस्यात्मानुवशश्चेत् स्यात् सर्वे तद्वशगा इमे लोकाः सपाला यच्छन्ति सर्वे बलिमतन्द्रिताः
6,14,21,ātmanaḥ prīyate nātmā parataḥ svata eva vā lakṣaye 'labdhakāmaṃ tvāṃ cintayā śabalaṃ mukham,आत्मनः प्रीयते नात्मा परतः स्वत एव वा लक्षये ऽलब्धकामं त्वां चिन्तया शबलं मुखम्
6,14,22,evaṃ vikalpito rājan viduṣā munināpi saḥ praśrayāvanato 'bhyāha prajākāmastato munim,एवं विकल्पितो राजन् विदुषा मुनिनापि सः प्रश्रयावनतो ऽभ्याह प्रजाकामस्ततो मुनिम्
6,14,23,bhp_06.14.023 citraketuruvāca bhagavan kiṃ na viditaṃ tapojñānasamādhibhiḥ yogināṃ dhvastapāpānāṃ bahirantaḥ śarīriṣu,भ्प्_०६.१४.०२३ चित्रकेतुरुवाच भगवन् किं न विदितं तपोज्ञानसमाधिभिः योगिनां ध्वस्तपापानां बहिरन्तः शरीरिषु
6,14,24,tathāpi pṛcchato brūyāṃ brahmannātmani cintitam bhavato viduṣaścāpi coditastvadanujñayā,तथापि पृच्छतो ब्रूयां ब्रह्मन्नात्मनि चिन्तितम् भवतो विदुषश्चापि चोदितस्त्वदनुज्ञया
6,14,25,lokapālairapi prārthyāḥ sāmrājyaiśvaryasampadaḥ na nandayanty aprajaṃ māṃ kṣuttṛṭkāmamivāpare,लोकपालैरपि प्रार्थ्याः साम्राज्यैश्वर्यसम्पदः न नन्दयन्त्य् अप्रजं मां क्षुत्तृट्काममिवापरे
6,14,26,tataḥ pāhi mahābhāga pūrvaiḥ saha gataṃ tamaḥ yathā tarema duṣpāraṃ prajayā tadvidhehi naḥ,ततः पाहि महाभाग पूर्वैः सह गतं तमः यथा तरेम दुष्पारं प्रजया तद्विधेहि नः
6,14,27,bhp_06.14.027 śrīśuka uvāca ity arthitaḥ sa bhagavān kṛpālurbrahmaṇaḥ sutaḥ śrapayitvā caruṃ tvāṣṭraṃ tvaṣṭāramayajadvibhuḥ,भ्प्_०६.१४.०२७ श्रीशुक उवाच इत्य् अर्थितः स भगवान् कृपालुर्ब्रह्मणः सुतः श्रपयित्वा चरुं त्वाष्ट्रं त्वष्टारमयजद्विभुः
6,14,28,jyeṣṭhā śreṣṭhā ca yā rājño mahiṣīṇāṃ ca bhārata nāmnā kṛtadyutistasyai yajñocchiṣṭamadāddvijaḥ,ज्येष्ठा श्रेष्ठा च या राज्ञो महिषीणां च भारत नाम्ना कृतद्युतिस्तस्यै यज्ञोच्छिष्टमदाद्द्विजः
6,14,29,athāha nṛpatiṃ rājan bhavitaikastavātmajaḥ harṣaśokapradastubhyamiti brahmasuto yayau,अथाह नृपतिं राजन् भवितैकस्तवात्मजः हर्षशोकप्रदस्तुभ्यमिति ब्रह्मसुतो ययौ
6,14,30,sāpi tatprāśanādeva citraketoradhārayat garbhaṃ kṛtadyutirdevī kṛttikāgnerivātmajam,सापि तत्प्राशनादेव चित्रकेतोरधारयत् गर्भं कृतद्युतिर्देवी कृत्तिकाग्नेरिवात्मजम्
6,14,31,tasyā anudinaṃ garbhaḥ śuklapakṣa ivoḍupaḥ vavṛdhe śūraseneśa tejasā śanakairnṛpa,तस्या अनुदिनं गर्भः शुक्लपक्ष इवोडुपः ववृधे शूरसेनेश तेजसा शनकैर्नृप
6,14,32,atha kāla upāvṛtte kumāraḥ samajāyata janayan śūrasenānāṃ śṛṇvatāṃ paramāṃ mudam,अथ काल उपावृत्ते कुमारः समजायत जनयन् शूरसेनानां शृण्वतां परमां मुदम्
6,14,33,hṛṣṭo rājā kumārasya snātaḥ śuciralaṅkṛtaḥ vācayitvāśiṣo vipraiḥ kārayāmāsa jātakam,हृष्टो राजा कुमारस्य स्नातः शुचिरलङ्कृतः वाचयित्वाशिषो विप्रैः कारयामास जातकम्
6,14,34,tebhyo hiraṇyaṃ rajataṃ vāsāṃsy ābharaṇāni ca grāmān hayān gajān prādāddhenūnāmarbudāni ṣaṭ,तेभ्यो हिरण्यं रजतं वासांस्य् आभरणानि च ग्रामान् हयान् गजान् प्रादाद्धेनूनामर्बुदानि षट्
6,14,35,vavarṣa kāmān anyeṣāṃ parjanya iva dehinām dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ kumārasya mahāmanāḥ,ववर्ष कामान् अन्येषां पर्जन्य इव देहिनाम् धन्यं यशस्यमायुष्यं कुमारस्य महामनाः
6,14,36,kṛcchralabdhe 'tha rājarṣestanaye 'nudinaṃ pituḥ yathā niḥsvasya kṛcchrāpte dhane sneho 'nvavardhata,कृच्छ्रलब्धे ऽथ राजर्षेस्तनये ऽनुदिनं पितुः यथा निःस्वस्य कृच्छ्राप्ते धने स्नेहो ऽन्ववर्धत
6,14,37,mātustvatitarāṃ putre sneho mohasamudbhavaḥ kṛtadyuteḥ sapatnīnāṃ prajākāmajvaro 'bhavat,मातुस्त्वतितरां पुत्रे स्नेहो मोहसमुद्भवः कृतद्युतेः सपत्नीनां प्रजाकामज्वरो ऽभवत्
6,14,38,citraketoratiprītiryathā dāre prajāvati na tathānyeṣu sañjajñe bālaṃ lālayato 'nvaham,चित्रकेतोरतिप्रीतिर्यथा दारे प्रजावति न तथान्येषु सञ्जज्ञे बालं लालयतो ऽन्वहम्
6,14,39,tāḥ paryatapyannātmānaṃ garhayantyo 'bhyasūyayā ānapatyena duḥkhena rājñaścānādareṇa ca,ताः पर्यतप्यन्नात्मानं गर्हयन्त्यो ऽभ्यसूयया आनपत्येन दुःखेन राज्ञश्चानादरेण च
6,14,40,dhig aprajāṃ striyaṃ pāpāṃ patyuścāgṛhasammatām suprajābhiḥ sapatnībhirdāsīmiva tiraskṛtām,धिग् अप्रजां स्त्रियं पापां पत्युश्चागृहसम्मताम् सुप्रजाभिः सपत्नीभिर्दासीमिव तिरस्कृताम्
6,14,41,dāsīnāṃ ko nu santāpaḥ svāminaḥ paricaryayā abhīkṣṇaṃ labdhamānānāṃ dāsyā dāsīva durbhagāḥ,दासीनां को नु सन्तापः स्वामिनः परिचर्यया अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुर्भगाः
6,14,42,evaṃ sandahyamānānāṃ sapatnyāḥ putrasampadā rājño 'sammatavṛttīnāṃ vidveṣo balavān abhūt,एवं सन्दह्यमानानां सपत्न्याः पुत्रसम्पदा राज्ञो ऽसम्मतवृत्तीनां विद्वेषो बलवान् अभूत्
6,14,43,vidveṣanaṣṭamatayaḥ striyo dāruṇacetasaḥ garaṃ daduḥ kumārāya durmarṣā nṛpatiṃ prati,विद्वेषनष्टमतयः स्त्रियो दारुणचेतसः गरं ददुः कुमाराय दुर्मर्षा नृपतिं प्रति
6,14,44,kṛtadyutirajānantī sapatnīnāmaghaṃ mahat supta eveti sañcintya nirīkṣya vyacaradgṛhe,कृतद्युतिरजानन्ती सपत्नीनामघं महत् सुप्त एवेति सञ्चिन्त्य निरीक्ष्य व्यचरद्गृहे
6,14,45,śayānaṃ suciraṃ bālamupadhārya manīṣiṇī putramānaya me bhadre iti dhātrīmacodayat,शयानं सुचिरं बालमुपधार्य मनीषिणी पुत्रमानय मे भद्रे इति धात्रीमचोदयत्
6,14,46,sā śayānamupavrajya dṛṣṭvā cottāralocanam prāṇendriyātmabhistyaktaṃ hatāsmīty apatadbhuvi,सा शयानमुपव्रज्य दृष्ट्वा चोत्तारलोचनम् प्राणेन्द्रियात्मभिस्त्यक्तं हतास्मीत्य् अपतद्भुवि
6,14,47,tasyāstadākarṇya bhṛśāturaṃ svaraṃ ghnantyāḥ karābhyāmura uccakairapi praviśya rājñī tvarayātmajāntikaṃ dadarśa bālaṃ sahasā mṛtaṃ sutam,तस्यास्तदाकर्ण्य भृशातुरं स्वरं घ्नन्त्याः कराभ्यामुर उच्चकैरपि प्रविश्य राज्ञी त्वरयात्मजान्तिकं ददर्श बालं सहसा मृतं सुतम्
6,14,48,papāta bhūmau parivṛddhayā śucā mumoha vibhraṣṭaśiroruhāmbarā,पपात भूमौ परिवृद्धया शुचा मुमोह विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा
6,14,49,tato nṛpāntaḥpuravartino janā narāśca nāryaśca niśamya rodanam āgatya tulyavyasanāḥ suduḥkhitās tāśca vyalīkaṃ ruruduḥ kṛtāgasaḥ,ततो नृपान्तःपुरवर्तिनो जना नराश्च नार्यश्च निशम्य रोदनम् आगत्य तुल्यव्यसनाः सुदुःखितास् ताश्च व्यलीकं रुरुदुः कृतागसः
6,14,50,śrutvā mṛtaṃ putramalakṣitāntakaṃ vinaṣṭadṛṣṭiḥ prapatan skhalan pathi snehānubandhaidhitayā śucā bhṛśaṃ vimūrcchito 'nuprakṛtirdvijairvṛtaḥ,श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टदृष्टिः प्रपतन् स्खलन् पथि स्नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितो ऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृतः
6,14,51,papāta bālasya sa pādamūle mṛtasya visrastaśiroruhāmbaraḥ dīrghaṃ śvasan bāṣpakaloparodhato niruddhakaṇṭho na śaśāka bhāṣitum,पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बरः दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम्
6,14,52,patiṃ nirīkṣyoruśucārpitaṃ tadā mṛtaṃ ca bālaṃ sutamekasantatim janasya rājñī prakṛteśca hṛdrujaṃ satī dadhānā vilalāpa citradhā,पतिं निरीक्ष्योरुशुचार्पितं तदा मृतं च बालं सुतमेकसन्ततिम् जनस्य राज्ञी प्रकृतेश्च हृद्रुजं सती दधाना विललाप चित्रधा
6,14,53,stanadvayaṃ kuṅkumapaṅkamaṇḍitaṃ niṣiñcatī sāñjanabāṣpabindubhiḥ vikīrya keśān vigalatsrajaḥ sutaṃ śuśoca citraṃ kurarīva susvaram,स्तनद्वयं कुङ्कुमपङ्कमण्डितं निषिञ्चती साञ्जनबाष्पबिन्दुभिः विकीर्य केशान् विगलत्स्रजः सुतं शुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम्
6,14,54,aho vidhātastvamatīva bāliśo yastvātmasṛṣṭyapratirūpamīhase pare nu jīvaty aparasya yā mṛtir viparyayaścet tvamasi dhruvaḥ paraḥ,अहो विधातस्त्वमतीव बालिशो यस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे परे नु जीवत्य् अपरस्य या मृतिर् विपर्ययश्चेत् त्वमसि ध्रुवः परः
6,14,55,na hi kramaścediha mṛtyujanmanoḥ śarīriṇāmastu tadātmakarmabhiḥ yaḥ snehapāśo nijasargavṛddhaye svayaṃ kṛtaste tamimaṃ vivṛścasi,न हि क्रमश्चेदिह मृत्युजन्मनोः शरीरिणामस्तु तदात्मकर्मभिः यः स्नेहपाशो निजसर्गवृद्धये स्वयं कृतस्ते तमिमं विवृश्चसि
6,14,56,tvaṃ tāta nārhasi ca māṃ kṛpaṇāmanāthāṃ tyaktuṃ vicakṣva pitaraṃ tava śokataptam amp;añjastarema bhavatāprajadustaraṃ yad dhvāntaṃ na yāhy akaruṇena yamena dūram,त्वं तात नार्हसि च मां कृपणामनाथां त्यक्तुं विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् अम्प्;अञ्जस्तरेम भवताप्रजदुस्तरं यद् ध्वान्तं न याह्य् अकरुणेन यमेन दूरम्
6,14,57,uttiṣṭha tāta ta ime śiśavo vayasyās tvāmāhvayanti nṛpanandana saṃvihartum uttiṣṭha tāta ta ime śiśavo vayasyās tvāmāhvayanti nṛpanandana saṃvihartum suptaściraṃ hy aśanayā ca bhavān parīto bhuṅkṣva stanaṃ piba śuco hara naḥ svakānām,उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्यास् त्वामाह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्यास् त्वामाह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् सुप्तश्चिरं ह्य् अशनया च भवान् परीतो भुङ्क्ष्व स्तनं पिब शुचो हर नः स्वकानाम्
6,14,58,nāhaṃ tanūja dadṛśe hatamaṅgalā te mugdhasmitaṃ muditavīkṣaṇamānanābjam nāhaṃ tanūja dadṛśe hatamaṅgalā te mugdhasmitaṃ muditavīkṣaṇamānanābjam kiṃ vā gato 'sy apunaranvayamanyalokaṃ nīto 'ghṛṇena na śṛṇomi kalā giraste,नाहं तनूज ददृशे हतमङ्गला ते मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् नाहं तनूज ददृशे हतमङ्गला ते मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् किं वा गतो ऽस्य् अपुनरन्वयमन्यलोकं नीतो ऽघृणेन न शृणोमि कला गिरस्ते
6,14,59,bhp_06.14.059 śrīśuka uvāca vilapantyā mṛtaṃ putramiti citravilāpanaiḥ citraketurbhṛśaṃ tapto muktakaṇṭho ruroda ha,भ्प्_०६.१४.०५९ श्रीशुक उवाच विलपन्त्या मृतं पुत्रमिति चित्रविलापनैः चित्रकेतुर्भृशं तप्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह
6,14,60,tayorvilapatoḥ sarve dampatyostadanuvratāḥ ruruduḥ sma narā nāryaḥ sarvamāsīdacetanam,तयोर्विलपतोः सर्वे दम्पत्योस्तदनुव्रताः रुरुदुः स्म नरा नार्यः सर्वमासीदचेतनम्
6,14,61,evaṃ kaśmalamāpannaṃ naṣṭasaṃjñamanāyakam jñātvāṅgirā nāma ṛṣirājagāma sanāradaḥ,एवं कश्मलमापन्नं नष्टसंज्ञमनायकम् ज्ञात्वाङ्गिरा नाम ऋषिराजगाम सनारदः
6,15,1,bhp_06.15.001 śrīśuka uvāca ūcaturmṛtakopānte patitaṃ mṛtakopamam śokābhibhūtaṃ rājānaṃ bodhayantau saduktibhiḥ,भ्प्_०६.१५.००१ श्रीशुक उवाच ऊचतुर्मृतकोपान्ते पतितं मृतकोपमम् शोकाभिभूतं राजानं बोधयन्तौ सदुक्तिभिः
6,15,2,ko 'yaṃ syāt tava rājendra bhavān yamanuśocati tvaṃ cāsya katamaḥ sṛṣṭau puredānīmataḥ param,को ऽयं स्यात् तव राजेन्द्र भवान् यमनुशोचति त्वं चास्य कतमः सृष्टौ पुरेदानीमतः परम्
6,15,3,yathā prayānti saṃyānti srotovegena bālukāḥ saṃyujyante viyujyante tathā kālena dehinaḥ,यथा प्रयान्ति संयान्ति स्रोतोवेगेन बालुकाः संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तथा कालेन देहिनः
6,15,4,yathā dhānāsu vai dhānā bhavanti na bhavanti ca evaṃ bhūtāni bhūteṣu coditānīśamāyayā,यथा धानासु वै धाना भवन्ति न भवन्ति च एवं भूतानि भूतेषु चोदितानीशमायया
6,15,5,vayaṃ ca tvaṃ ca ye ceme tulyakālāścarācarāḥ janmamṛtyoryathā paścāt prāṅ naivamadhunāpi bhoḥ,वयं च त्वं च ये चेमे तुल्यकालाश्चराचराः जन्ममृत्योर्यथा पश्चात् प्राङ् नैवमधुनापि भोः
6,15,6,bhūtairbhūtāni bhūteśaḥ sṛjaty avati hanti ca ātmasṛṣṭairasvatantrairanapekṣo 'pi bālavat,भूतैर्भूतानि भूतेशः सृजत्य् अवति हन्ति च आत्मसृष्टैरस्वतन्त्रैरनपेक्षो ऽपि बालवत्
6,15,7,dehena dehino rājan dehāddeho 'bhijāyate bījādeva yathā bījaṃ dehy artha iva śāśvataḥ,देहेन देहिनो राजन् देहाद्देहो ऽभिजायते बीजादेव यथा बीजं देह्य् अर्थ इव शाश्वतः
6,15,8,dehadehivibhāgo 'yamavivekakṛtaḥ purā jātivyaktivibhāgo 'yaṃ yathā vastuni kalpitaḥ,देहदेहिविभागो ऽयमविवेककृतः पुरा जातिव्यक्तिविभागो ऽयं यथा वस्तुनि कल्पितः
6,15,9,bhp_06.15.009 śrīśuka uvāca evamāśvāsito rājā citraketurdvijoktibhiḥ vimṛjya pāṇinā vaktramādhimlānamabhāṣata,भ्प्_०६.१५.००९ श्रीशुक उवाच एवमाश्वासितो राजा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभिः विमृज्य पाणिना वक्त्रमाधिम्लानमभाषत
6,15,10,bhp_06.15.010 śrīrājovāca kau yuvāṃ jñānasampannau mahiṣṭhau ca mahīyasām avadhūtena veṣeṇa gūḍhāviha samāgatau,भ्प्_०६.१५.०१० श्रीराजोवाच कौ युवां ज्ञानसम्पन्नौ महिष्ठौ च महीयसाम् अवधूतेन वेषेण गूढाविह समागतौ
6,15,11,caranti hy avanau kāmaṃ brāhmaṇā bhagavatpriyāḥ mādṛśāṃ grāmyabuddhīnāṃ bodhāyonmattaliṅginaḥ,चरन्ति ह्य् अवनौ कामं ब्राह्मणा भगवत्प्रियाः मादृशां ग्राम्यबुद्धीनां बोधायोन्मत्तलिङ्गिनः
6,15,12,kumāro nārada ṛbhuraṅgirā devalo 'sitaḥ apāntaratamā vyāso mārkaṇḍeyo 'tha gautamaḥ,कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलो ऽसितः अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयो ऽथ गौतमः
6,15,13,vasiṣṭho bhagavān rāmaḥ kapilo bādarāyaṇiḥ durvāsā yājñavalkyaśca jātukarṇastathāruṇiḥ,वसिष्ठो भगवान् रामः कपिलो बादरायणिः दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणिः
6,15,14,romaśaścyavano datta āsuriḥ sapatañjaliḥ ṛṣirvedaśirā dhaumyo muniḥ pañcaśikhastathā,रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरिः सपतञ्जलिः ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनिः पञ्चशिखस्तथा
6,15,15,hiraṇyanābhaḥ kauśalyaḥ śrutadeva ṛtadhvajaḥ ete pare ca siddheśāścaranti jñānahetavaḥ,हिरण्यनाभः कौशल्यः श्रुतदेव ऋतध्वजः एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतवः
6,15,16,tasmādyuvāṃ grāmyapaśormama mūḍhadhiyaḥ prabhū andhe tamasi magnasya jñānadīpa udīryatām,तस्माद्युवां ग्राम्यपशोर्मम मूढधियः प्रभू अन्धे तमसि मग्नस्य ज्ञानदीप उदीर्यताम्
6,15,17,bhp_06.15.017 śrīaṅgirā uvāca ahaṃ te putrakāmasya putrado 'smy aṅgirā nṛpa eṣa brahmasutaḥ sākṣān nārado bhagavān ṛṣiḥ,भ्प्_०६.१५.०१७ श्रीअङ्गिरा उवाच अहं ते पुत्रकामस्य पुत्रदो ऽस्म्य् अङ्गिरा नृप एष ब्रह्मसुतः साक्षान् नारदो भगवान् ऋषिः
6,15,18,itthaṃ tvāṃ putraśokena magnaṃ tamasi dustare atadarhamanusmṛtya mahāpuruṣagocaram,इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम्
6,15,19,anugrahāya bhavataḥ prāptāvāvāmiha prabho brahmaṇyo bhagavadbhakto nāvāsāditumarhasi,अनुग्रहाय भवतः प्राप्तावावामिह प्रभो ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावासादितुमर्हसि
6,15,20,tadaiva te paraṃ jñānaṃ dadāmi gṛhamāgataḥ jñātvānyābhiniveśaṃ te putrameva dadāmy aham,तदैव ते परं ज्ञानं ददामि गृहमागतः ज्ञात्वान्याभिनिवेशं ते पुत्रमेव ददाम्य् अहम्
6,15,21,adhunā putriṇāṃ tāpo bhavataivānubhūyate evaṃ dārā gṛhā rāyo vividhaiśvaryasampadaḥ,अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पदः
6,15,22,śabdādayaśca viṣayāścalā rājyavibhūtayaḥ mahī rājyaṃ balaṃ koṣo bhṛtyāmātyasuhṛjjanāḥ,शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतयः मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जनाः
6,15,23,sarve 'pi śūraseneme śokamohabhayārtidāḥ gandharvanagaraprakhyāḥ svapnamāyāmanorathāḥ,सर्वे ऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदाः गन्धर्वनगरप्रख्याः स्वप्नमायामनोरथाः
6,15,24,dṛśyamānā vinārthena na dṛśyante manobhavāḥ karmabhirdhyāyato nānā karmāṇi manaso 'bhavan,दृश्यमाना विनार्थेन न दृश्यन्ते मनोभवाः कर्मभिर्ध्यायतो नाना कर्माणि मनसो ऽभवन्
6,15,25,ayaṃ hi dehino deho dravyajñānakriyātmakaḥ dehino vividhakleśa santāpakṛdudāhṛtaḥ,अयं हि देहिनो देहो द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः देहिनो विविधक्लेश सन्तापकृदुदाहृतः
6,15,26,tasmāt svasthena manasā vimṛśya gatimātmanaḥ dvaite dhruvārthaviśrambhaṃ tyajopaśamamāviśa,तस्मात् स्वस्थेन मनसा विमृश्य गतिमात्मनः द्वैते ध्रुवार्थविश्रम्भं त्यजोपशममाविश
6,15,27,bhp_06.15.027 śrīnārada uvāca etāṃ mantropaniṣadaṃ pratīccha prayato mama yāṃ dhārayan saptarātrāddraṣṭā saṅkarṣaṇaṃ vibhum,भ्प्_०६.१५.०२७ श्रीनारद उवाच एतां मन्त्रोपनिषदं प्रतीच्छ प्रयतो मम यां धारयन् सप्तरात्राद्द्रष्टा सङ्कर्षणं विभुम्
6,15,28,yatpādamūlamupasṛtya narendra pūrve śarvādayo bhramamimaṃ dvitayaṃ visṛjya amp;sadyastadīyamatulānadhikaṃ mahitvaṃ prāpurbhavān api paraṃ na cirādupaiti,यत्पादमूलमुपसृत्य नरेन्द्र पूर्वे शर्वादयो भ्रममिमं द्वितयं विसृज्य अम्प्;सद्यस्तदीयमतुलानधिकं महित्वं प्रापुर्भवान् अपि परं न चिरादुपैति
6,16,1,bhp_06.16.001 śrībādarāyaṇiruvāca atha devaṛṣī rājan samparetaṃ nṛpātmajam darśayitveti hovāca jñātīnāmanuśocatām,भ्प्_०६.१६.००१ श्रीबादरायणिरुवाच अथ देवऋषी राजन् सम्परेतं नृपात्मजम् दर्शयित्वेति होवाच ज्ञातीनामनुशोचताम्
6,16,2,bhp_06.16.002 śrīnārada uvāca jīvātman paśya bhadraṃ te mātaraṃ pitaraṃ ca te suhṛdo bāndhavāstaptāḥ śucā tvatkṛtayā bhṛśam,भ्प्_०६.१६.००२ श्रीनारद उवाच जीवात्मन् पश्य भद्रं ते मातरं पितरं च ते सुहृदो बान्धवास्तप्ताः शुचा त्वत्कृतया भृशम्
6,16,3,kalevaraṃ svamāviśya śeṣamāyuḥ suhṛdvṛtaḥ bhuṅkṣva bhogān pitṛprattān adhitiṣṭha nṛpāsanam,कलेवरं स्वमाविश्य शेषमायुः सुहृद्वृतः भुङ्क्ष्व भोगान् पितृप्रत्तान् अधितिष्ठ नृपासनम्
6,16,4,bhp_06.16.004 jīva uvāca kasmin janmany amī mahyaṃ pitaro mātaro 'bhavan karmabhirbhrāmyamāṇasya devatiryaṅnṛyoniṣu,भ्प्_०६.१६.००४ जीव उवाच कस्मिन् जन्मन्य् अमी मह्यं पितरो मातरो ऽभवन् कर्मभिर्भ्राम्यमाणस्य देवतिर्यङ्नृयोनिषु
6,16,5,bandhujñātyarimadhyastha mitrodāsīnavidviṣaḥ sarva eva hi sarveṣāṃ bhavanti kramaśo mithaḥ,बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थ मित्रोदासीनविद्विषः सर्व एव हि सर्वेषां भवन्ति क्रमशो मिथः
6,16,6,yathā vastūni paṇyāni hemādīni tatastataḥ paryaṭanti nareṣvevaṃ jīvo yoniṣu kartṛṣu,यथा वस्तूनि पण्यानि हेमादीनि ततस्ततः पर्यटन्ति नरेष्वेवं जीवो योनिषु कर्तृषु
6,16,7,nityasyārthasya sambandho hy anityo dṛśyate nṛṣu yāvadyasya hi sambandho mamatvaṃ tāvadeva hi,नित्यस्यार्थस्य सम्बन्धो ह्य् अनित्यो दृश्यते नृषु यावद्यस्य हि सम्बन्धो ममत्वं तावदेव हि
6,16,8,evaṃ yonigato jīvaḥ sa nityo nirahaṅkṛtaḥ yāvadyatropalabhyeta tāvat svatvaṃ hi tasya tat,एवं योनिगतो जीवः स नित्यो निरहङ्कृतः यावद्यत्रोपलभ्येत तावत् स्वत्वं हि तस्य तत्
6,16,9,eṣa nityo 'vyayaḥ sūkṣma eṣa sarvāśrayaḥ svadṛk ātmamāyāguṇairviśvamātmānaṃ sṛjate prabhuḥ,एष नित्यो ऽव्ययः सूक्ष्म एष सर्वाश्रयः स्वदृक् आत्ममायागुणैर्विश्वमात्मानं सृजते प्रभुः
6,16,10,na hy asyāsti priyaḥ kaścin nāpriyaḥ svaḥ paro 'pi vā ekaḥ sarvadhiyāṃ draṣṭā kartṝṇāṃ guṇadoṣayoḥ,न ह्य् अस्यास्ति प्रियः कश्चिन् नाप्रियः स्वः परो ऽपि वा एकः सर्वधियां द्रष्टा कर्तॄणां गुणदोषयोः
6,16,11,nādatta ātmā hi guṇaṃ na doṣaṃ na kriyāphalam udāsīnavadāsīnaḥ parāvaradṛg īśvaraḥ,नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् उदासीनवदासीनः परावरदृग् ईश्वरः
6,16,12,bhp_06.16.012 śrībādarāyaṇiruvāca ity udīrya gato jīvo jñātayastasya te tadā vismitā mumucuḥ śokaṃ chittvātmasnehaśṛṅkhalām,भ्प्_०६.१६.०१२ श्रीबादरायणिरुवाच इत्य् उदीर्य गतो जीवो ज्ञातयस्तस्य ते तदा विस्मिता मुमुचुः शोकं छित्त्वात्मस्नेहशृङ्खलाम्
6,16,13,nirhṛtya jñātayo jñāterdehaṃ kṛtvocitāḥ kriyāḥ tatyajurdustyajaṃ snehaṃ śokamohabhayārtidam,निर्हृत्य ज्ञातयो ज्ञातेर्देहं कृत्वोचिताः क्रियाः तत्यजुर्दुस्त्यजं स्नेहं शोकमोहभयार्तिदम्
6,16,14,bālaghnyo vrīḍitāstatra bālahatyāhataprabhāḥ bālahatyāvrataṃ cerurbrāhmaṇairyan nirūpitam yamunāyāṃ mahārāja smarantyo dvijabhāṣitam,बालघ्न्यो व्रीडितास्तत्र बालहत्याहतप्रभाः बालहत्याव्रतं चेरुर्ब्राह्मणैर्यन् निरूपितम् यमुनायां महाराज स्मरन्त्यो द्विजभाषितम्
6,16,15,sa itthaṃ pratibuddhātmā citraketurdvijoktibhiḥ gṛhāndhakūpān niṣkrāntaḥ saraḥpaṅkādiva dvipaḥ,स इत्थं प्रतिबुद्धात्मा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभिः गृहान्धकूपान् निष्क्रान्तः सरःपङ्कादिव द्विपः
6,16,16,kālindyāṃ vidhivat snātvā kṛtapuṇyajalakriyaḥ maunena saṃyataprāṇo brahmaputrāvavandata,कालिन्द्यां विधिवत् स्नात्वा कृतपुण्यजलक्रियः मौनेन संयतप्राणो ब्रह्मपुत्राववन्दत
6,16,17,atha tasmai prapannāya bhaktāya prayatātmane bhagavān nāradaḥ prīto vidyāmetāmuvāca ha,अथ तस्मै प्रपन्नाय भक्ताय प्रयतात्मने भगवान् नारदः प्रीतो विद्यामेतामुवाच ह
6,16,18,oṃ namastubhyaṃ bhagavate vāsudevāya dhīmahi pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca,ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च
6,16,19,namo vijñānamātrāya paramānandamūrtaye ātmārāmāya śāntāya nivṛttadvaitadṛṣṭaye,नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतदृष्टये
6,16,20,ātmānandānubhūtyaiva nyastaśaktyūrmaye namaḥ hṛṣīkeśāya mahate namaste 'nantamūrtaye,आत्मानन्दानुभूत्यैव न्यस्तशक्त्यूर्मये नमः हृषीकेशाय महते नमस्ते ऽनन्तमूर्तये
6,16,21,vacasy uparate 'prāpya ya eko manasā saha anāmarūpaścinmātraḥ so 'vyān naḥ sadasatparaḥ,वचस्य् उपरते ऽप्राप्य य एको मनसा सह अनामरूपश्चिन्मात्रः सो ऽव्यान् नः सदसत्परः
6,16,22,yasminnidaṃ yataścedaṃ tiṣṭhaty apyeti jāyate mṛṇmayeṣviva mṛjjātistasmai te brahmaṇe namaḥ,यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्य् अप्येति जायते मृण्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नमः
6,16,23,yan na spṛśanti na vidurmanobuddhīndriyāsavaḥ antarbahiśca vitataṃ vyomavat tan nato 'smy aham,यन् न स्पृशन्ति न विदुर्मनोबुद्धीन्द्रियासवः अन्तर्बहिश्च विततं व्योमवत् तन् नतो ऽस्म्य् अहम्
6,16,24,dehendriyaprāṇamanodhiyo 'mī yadaṃśaviddhāḥ pracaranti karmasu naivānyadā lauhamivāprataptaṃ sthāneṣu taddraṣṭrapadeśameti,देहेन्द्रियप्राणमनोधियो ऽमी यदंशविद्धाः प्रचरन्ति कर्मसु नैवान्यदा लौहमिवाप्रतप्तं स्थानेषु तद्द्रष्ट्रपदेशमेति
6,16,25,oṃ namo bhagavate mahāpuruṣāya mahānubhāvāya mahāvibhūtipataye sakalasātvataparivṛḍhanikarakarakamalakuḍmalopalālitacaraṇāravindayugala paramaparameṣṭhin namaste,ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकरकरकमलकुड्मलोपलालितचरणारविन्दयुगल परमपरमेष्ठिन् नमस्ते
6,16,26,_ bhp_06.16.026 śrīśuka uvāca bhaktāyaitāṃ prapannāya vidyāmādiśya nāradaḥ yayāvaṅgirasā sākaṃ dhāma svāyambhuvaṃ prabho,_ भ्प्_०६.१६.०२६ श्रीशुक उवाच भक्तायैतां प्रपन्नाय विद्यामादिश्य नारदः ययावङ्गिरसा साकं धाम स्वायम्भुवं प्रभो
6,16,27,citraketustu tāṃ vidyāṃ yathā nāradabhāṣitām dhārayāmāsa saptāhamabbhakṣaḥ susamāhitaḥ,चित्रकेतुस्तु तां विद्यां यथा नारदभाषिताम् धारयामास सप्ताहमब्भक्षः सुसमाहितः
6,16,28,tataḥ sa saptarātrānte vidyayā dhāryamāṇayā vidyādharādhipatyaṃ ca lebhe 'pratihataṃ nṛpa,ततः स सप्तरात्रान्ते विद्यया धार्यमाणया विद्याधराधिपत्यं च लेभे ऽप्रतिहतं नृप
6,16,29,tataḥ katipayāhobhirvidyayeddhamanogatiḥ jagāma devadevasya śeṣasya caraṇāntikam,ततः कतिपयाहोभिर्विद्ययेद्धमनोगतिः जगाम देवदेवस्य शेषस्य चरणान्तिकम्
6,16,30,mṛṇālagauraṃ śitivāsasaṃ sphurat kirīṭakeyūrakaṭitrakaṅkaṇam prasannavaktrāruṇalocanaṃ vṛtaṃ dadarśa siddheśvaramaṇḍalaiḥ prabhum,मृणालगौरं शितिवाससं स्फुरत् किरीटकेयूरकटित्रकङ्कणम् प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनं वृतं ददर्श सिद्धेश्वरमण्डलैः प्रभुम्
6,16,31,taddarśanadhvastasamastakilbiṣaḥ svasthāmalāntaḥkaraṇo 'bhyayān muniḥ pravṛddhabhaktyā praṇayāśrulocanaḥ prahṛṣṭaromānamadādipuruṣam,तद्दर्शनध्वस्तसमस्तकिल्बिषः स्वस्थामलान्तःकरणो ऽभ्ययान् मुनिः प्रवृद्धभक्त्या प्रणयाश्रुलोचनः प्रहृष्टरोमानमदादिपुरुषम्
6,16,32,sa uttamaślokapadābjaviṣṭaraṃ premāśruleśairupamehayan muhuḥ premoparuddhākhilavarṇanirgamo naivāśakat taṃ prasamīḍituṃ ciram,स उत्तमश्लोकपदाब्जविष्टरं प्रेमाश्रुलेशैरुपमेहयन् मुहुः प्रेमोपरुद्धाखिलवर्णनिर्गमो नैवाशकत् तं प्रसमीडितुं चिरम्
6,16,33,tataḥ samādhāya mano manīṣayā babhāṣa etat pratilabdhavāg asau niyamya sarvendriyabāhyavartanaṃ jagadguruṃ sātvataśāstravigraham,ततः समाधाय मनो मनीषया बभाष एतत् प्रतिलब्धवाग् असौ नियम्य सर्वेन्द्रियबाह्यवर्तनं जगद्गुरुं सात्वतशास्त्रविग्रहम्
6,16,34,bhp_06.16.034 citraketuruvāca ajita jitaḥ samamatibhiḥ sādhubhirbhavān jitātmabhirbhavatā vijitāste 'pi ca bhajatām akāmātmanāṃ ya ātmado 'tikaruṇaḥ,भ्प्_०६.१६.०३४ चित्रकेतुरुवाच अजित जितः सममतिभिः साधुभिर्भवान् जितात्मभिर्भवता विजितास्ते ऽपि च भजताम् अकामात्मनां य आत्मदो ऽतिकरुणः
6,16,35,tava vibhavaḥ khalu bhagavan jagadudayasthitilayādīni viśvasṛjaste 'ṃśāṃśās tatra mṛṣā spardhanti pṛthag abhimatyā,तव विभवः खलु भगवन् जगदुदयस्थितिलयादीनि विश्वसृजस्ते ऽंशांशास् तत्र मृषा स्पर्धन्ति पृथग् अभिमत्या
6,16,36,paramāṇuparamamahatos tvamādyantāntaravartī trayavidhuraḥ ādāvante 'pi ca sattvānāṃ yaddhruvaṃ tadevāntarāle 'pi,परमाणुपरममहतोस् त्वमाद्यन्तान्तरवर्ती त्रयविधुरः आदावन्ते ऽपि च सत्त्वानां यद्ध्रुवं तदेवान्तराले ऽपि
6,16,37,kṣityādibhireṣa kilāvṛtaḥ saptabhirdaśaguṇottarairaṇḍakośaḥ yatra pataty aṇukalpaḥ sahāṇḍakoṭikoṭibhistadanantaḥ,क्षित्यादिभिरेष किलावृतः सप्तभिर्दशगुणोत्तरैरण्डकोशः यत्र पतत्य् अणुकल्पः सहाण्डकोटिकोटिभिस्तदनन्तः
6,16,38,viṣayatṛṣo narapaśavo ya upāsate vibhūtīrna paraṃ tvām teṣāmāśiṣa īśa tadanu vinaśyanti yathā rājakulam,विषयतृषो नरपशवो य उपासते विभूतीर्न परं त्वाम् तेषामाशिष ईश तदनु विनश्यन्ति यथा राजकुलम्
6,16,39,kāmadhiyastvayi racitā na parama rohanti yathā karambhabījāni jñānātmany aguṇamaye guṇagaṇato 'sya dvandvajālāni,कामधियस्त्वयि रचिता न परम रोहन्ति यथा करम्भबीजानि ज्ञानात्मन्य् अगुणमये गुणगणतो ऽस्य द्वन्द्वजालानि
6,16,40,jitamajita tadā bhavatā yadāha bhāgavataṃ dharmamanavadyam niṣkiñcanā ye munaya ātmārāmā yamupāsate 'pavargāya,जितमजित तदा भवता यदाह भागवतं धर्ममनवद्यम् निष्किञ्चना ये मुनय आत्मारामा यमुपासते ऽपवर्गाय
6,16,41,viṣamamatirna yatra nṛṇāṃ tvamahamiti mama taveti ca yadanyatra viṣamadhiyā racito yaḥ sa hy aviśuddhaḥ kṣayiṣṇuradharmabahulaḥ,विषममतिर्न यत्र नृणां त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र विषमधिया रचितो यः स ह्य् अविशुद्धः क्षयिष्णुरधर्मबहुलः
6,16,42,kaḥ kṣemo nijaparayoḥ kiyān vārthaḥ svaparadruhā dharmeṇa svadrohāt tava kopaḥ parasampīḍayā ca tathādharmaḥ,कः क्षेमो निजपरयोः कियान् वार्थः स्वपरद्रुहा धर्मेण स्वद्रोहात् तव कोपः परसम्पीडया च तथाधर्मः
6,16,43,na vyabhicarati tavekṣā yayā hy abhihito bhāgavato dharmaḥ sthiracarasattvakadambeṣv apṛthagdhiyo yamupāsate tvāryāḥ,न व्यभिचरति तवेक्षा यया ह्य् अभिहितो भागवतो धर्मः स्थिरचरसत्त्वकदम्बेष्व् अपृथग्धियो यमुपासते त्वार्याः
6,16,44,na hi bhagavannaghaṭitamidaṃ tvaddarśanān nṛṇāmakhilapāpakṣayaḥ yannāma sakṛc chravaṇāt pukkaśo 'pi vimucyate saṃsārāt,न हि भगवन्नघटितमिदं त्वद्दर्शनान् नृणामखिलपापक्षयः यन्नाम सकृच् छ्रवणात् पुक्कशो ऽपि विमुच्यते संसारात्
6,16,45,atha bhagavan vayamadhunā tvadavalokaparimṛṣṭāśayamalāḥ suraṛṣiṇā yat kathitaṃ tāvakena kathamanyathā bhavati,अथ भगवन् वयमधुना त्वदवलोकपरिमृष्टाशयमलाः सुरऋषिणा यत् कथितं तावकेन कथमन्यथा भवति
6,16,46,viditamananta samastaṃ tava jagadātmano janairihācaritam vijñāpyaṃ paramaguroḥ kiyadiva savituriva khadyotaiḥ,विदितमनन्त समस्तं तव जगदात्मनो जनैरिहाचरितम् विज्ञाप्यं परमगुरोः कियदिव सवितुरिव खद्योतैः
6,16,47,namastubhyaṃ bhagavate sakalajagatsthitilayodayeśāya duravasitātmagataye kuyogināṃ bhidā paramahaṃsāya,नमस्तुभ्यं भगवते सकलजगत्स्थितिलयोदयेशाय दुरवसितात्मगतये कुयोगिनां भिदा परमहंसाय
6,16,48,yaṃ vai śvasantamanu viśvasṛjaḥ śvasanti yaṃ cekitānamanu cittaya uccakanti amp;bhūmaṇḍalaṃ sarṣapāyati yasya mūrdhni tasmai namo bhagavate 'stu sahasramūrdhne,यं वै श्वसन्तमनु विश्वसृजः श्वसन्ति यं चेकितानमनु चित्तय उच्चकन्ति अम्प्;भूमण्डलं सर्षपायति यस्य मूर्ध्नि तस्मै नमो भगवते ऽस्तु सहस्रमूर्ध्ने
6,16,49,bhp_06.16.049 śrīśuka uvāca saṃstuto bhagavān evamanantastamabhāṣata vidyādharapatiṃ prītaścitraketuṃ kurūdvaha,भ्प्_०६.१६.०४९ श्रीशुक उवाच संस्तुतो भगवान् एवमनन्तस्तमभाषत विद्याधरपतिं प्रीतश्चित्रकेतुं कुरूद्वह
6,16,50,bhp_06.16.050 śrībhagavān uvāca yan nāradāṅgirobhyāṃ te vyāhṛtaṃ me 'nuśāsanam saṃsiddho 'si tayā rājan vidyayā darśanāc ca me,भ्प्_०६.१६.०५० श्रीभगवान् उवाच यन् नारदाङ्गिरोभ्यां ते व्याहृतं मे ऽनुशासनम् संसिद्धो ऽसि तया राजन् विद्यया दर्शनाच् च मे
6,16,51,ahaṃ vai sarvabhūtāni bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ śabdabrahma paraṃ brahma mamobhe śāśvatī tanū,अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावनः शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू
6,16,52,loke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani santatam ubhayaṃ ca mayā vyāptaṃ mayi caivobhayaṃ kṛtam,लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम्
6,16,53,yathā suṣuptaḥ puruṣo viśvaṃ paśyati cātmani ātmānamekadeśasthaṃ manyate svapna utthitaḥ,यथा सुषुप्तः पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थितः
6,16,54,evaṃ jāgaraṇādīni jīvasthānāni cātmanaḥ māyāmātrāṇi vijñāya taddraṣṭāraṃ paraṃ smaret,एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मनः मायामात्राणि विज्ञाय तद्द्रष्टारं परं स्मरेत्
6,16,55,yena prasuptaḥ puruṣaḥ svāpaṃ vedātmanastadā sukhaṃ ca nirguṇaṃ brahma tamātmānamavehi mām,येन प्रसुप्तः पुरुषः स्वापं वेदात्मनस्तदा सुखं च निर्गुणं ब्रह्म तमात्मानमवेहि माम्
6,16,56,ubhayaṃ smarataḥ puṃsaḥ prasvāpapratibodhayoḥ anveti vyatiricyeta taj jñānaṃ brahma tat param,उभयं स्मरतः पुंसः प्रस्वापप्रतिबोधयोः अन्वेति व्यतिरिच्येत तज् ज्ञानं ब्रह्म तत् परम्
6,16,57,yadetadvismṛtaṃ puṃso madbhāvaṃ bhinnamātmanaḥ tataḥ saṃsāra etasya dehāddeho mṛtermṛtiḥ,यदेतद्विस्मृतं पुंसो मद्भावं भिन्नमात्मनः ततः संसार एतस्य देहाद्देहो मृतेर्मृतिः
6,16,58,labdhveha mānuṣīṃ yoniṃ jñānavijñānasambhavām ātmānaṃ yo na buddhyeta na kvacit kṣemamāpnuyāt,लब्ध्वेह मानुषीं योनिं ज्ञानविज्ञानसम्भवाम् आत्मानं यो न बुद्ध्येत न क्वचित् क्षेममाप्नुयात्
6,16,59,smṛtvehāyāṃ parikleśaṃ tataḥ phalaviparyayam abhayaṃ cāpy anīhāyāṃ saṅkalpādviramet kaviḥ,स्मृत्वेहायां परिक्लेशं ततः फलविपर्ययम् अभयं चाप्य् अनीहायां सङ्कल्पाद्विरमेत् कविः
6,16,60,sukhāya duḥkhamokṣāya kurvāte dampatī kriyāḥ tato 'nivṛttiraprāptirduḥkhasya ca sukhasya ca,सुखाय दुःखमोक्षाय कुर्वाते दम्पती क्रियाः ततो ऽनिवृत्तिरप्राप्तिर्दुःखस्य च सुखस्य च
6,16,61,evaṃ viparyayaṃ buddhvā nṛṇāṃ vijñābhimāninām ātmanaśca gatiṃ sūkṣmāṃ sthānatrayavilakṣaṇām,एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम्
6,16,62,dṛṣṭaśrutābhirmātrābhirnirmuktaḥ svena tejasā jñānavijñānasantṛpto madbhaktaḥ puruṣo bhavet,दृष्टश्रुताभिर्मात्राभिर्निर्मुक्तः स्वेन तेजसा ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भक्तः पुरुषो भवेत्
6,16,63,etāvān eva manujairyoganaipuṇyabuddhibhiḥ svārthaḥ sarvātmanā jñeyo yat parātmaikadarśanam,एतावान् एव मनुजैर्योगनैपुण्यबुद्धिभिः स्वार्थः सर्वात्मना ज्ञेयो यत् परात्मैकदर्शनम्
6,16,64,tvametac chraddhayā rājannapramatto vaco mama jñānavijñānasampanno dhārayannāśu sidhyasi,त्वमेतच् छ्रद्धया राजन्नप्रमत्तो वचो मम ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन्नाशु सिध्यसि
6,16,65,bhp_06.16.065 śrīśuka uvāca āśvāsya bhagavān itthaṃ citraketuṃ jagadguruḥ paśyatastasya viśvātmā tataścāntardadhe hariḥ,भ्प्_०६.१६.०६५ श्रीशुक उवाच आश्वास्य भगवान् इत्थं चित्रकेतुं जगद्गुरुः पश्यतस्तस्य विश्वात्मा ततश्चान्तर्दधे हरिः
6,17,1,bhp_06.17.001 śrīśuka uvāca yataścāntarhito 'nantastasyai kṛtvā diśe namaḥ vidyādharaścitraketuścacāra gagane caraḥ,भ्प्_०६.१७.००१ श्रीशुक उवाच यतश्चान्तर्हितो ऽनन्तस्तस्यै कृत्वा दिशे नमः विद्याधरश्चित्रकेतुश्चचार गगने चरः
6,17,2,sa lakṣaṃ varṣalakṣāṇāmavyāhatabalendriyaḥ stūyamāno mahāyogī munibhiḥ siddhacāraṇaiḥ,स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रियः स्तूयमानो महायोगी मुनिभिः सिद्धचारणैः
6,17,3,kulācalendradroṇīṣu nānāsaṅkalpasiddhiṣu reme vidyādharastrībhirgāpayan harimīśvaram,कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम्
6,17,4,ekadā sa vimānena viṣṇudattena bhāsvatā giriśaṃ dadṛśe gacchan parītaṃ siddhacāraṇaiḥ,एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणैः
6,17,5,āliṅgyāṅkīkṛtāṃ devīṃ bāhunā munisaṃsadi uvāca devyāḥ śṛṇvantyā jahāsoccaistadantike,आलिङ्ग्याङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि उवाच देव्याः शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके
6,17,6,bhp_06.17.006 citraketuruvāca eṣa lokaguruḥ sākṣāddharmaṃ vaktā śarīriṇām āste mukhyaḥ sabhāyāṃ vai mithunībhūya bhāryayā,भ्प्_०६.१७.००६ चित्रकेतुरुवाच एष लोकगुरुः साक्षाद्धर्मं वक्ता शरीरिणाम् आस्ते मुख्यः सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया
6,17,7,jaṭādharastīvratapā brahmavādisabhāpatiḥ aṅkīkṛtya striyaṃ cāste gatahrīḥ prākṛto yathā,जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापतिः अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्रीः प्राकृतो यथा
6,17,8,prāyaśaḥ prākṛtāścāpi striyaṃ rahasi bibhrati ayaṃ mahāvratadharo bibharti sadasi striyam,प्रायशः प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम्
6,17,9,bhp_06.17.009 śrīśuka uvāca bhagavān api tac chrutvā prahasyāgādhadhīrnṛpa tūṣṇīṃ babhūva sadasi sabhyāśca tadanuvratāḥ,भ्प्_०६.१७.००९ श्रीशुक उवाच भगवान् अपि तच् छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रताः
6,17,10,ity atadvīryaviduṣi bruvāṇe bahvaśobhanam ruṣāha devī dhṛṣṭāya nirjitātmābhimānine,इत्य् अतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम् रुषाह देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने
6,17,11,bhp_06.17.011 śrīpārvaty uvāca ayaṃ kimadhunā loke śāstā daṇḍadharaḥ prabhuḥ asmadvidhānāṃ duṣṭānāṃ nirlajjānāṃ ca viprakṛt,भ्प्_०६.१७.०११ श्रीपार्वत्य् उवाच अयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधरः प्रभुः अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत्
6,17,12,na veda dharmaṃ kila padmayonir na brahmaputrā bhṛgunāradādyāḥ na vai kumāraḥ kapilo manuśca ye no niṣedhanty ativartinaṃ haram,न वेद धर्मं किल पद्मयोनिर् न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्याः न वै कुमारः कपिलो मनुश्च ये नो निषेधन्त्य् अतिवर्तिनं हरम्
6,17,13,eṣāmanudhyeyapadābjayugmaṃ jagadguruṃ maṅgalamaṅgalaṃ svayam yaḥ kṣatrabandhuḥ paribhūya sūrīn praśāsti dhṛṣṭastadayaṃ hi daṇḍyaḥ,एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मं जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् यः क्षत्रबन्धुः परिभूय सूरीन् प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्यः
6,17,14,nāyamarhati vaikuṇṭha pādamūlopasarpaṇam sambhāvitamatiḥ stabdhaḥ sādhubhiḥ paryupāsitam,नायमर्हति वैकुण्ठ पादमूलोपसर्पणम् सम्भावितमतिः स्तब्धः साधुभिः पर्युपासितम्
6,17,15,ataḥ pāpīyasīṃ yonimāsurīṃ yāhi durmate yatheha bhūyo mahatāṃ na kartā putra kilbiṣam,अतः पापीयसीं योनिमासुरीं याहि दुर्मते यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम्
6,17,16,bhp_06.17.016 śrīśuka uvāca evaṃ śaptaścitraketurvimānādavaruhya saḥ prasādayāmāsa satīṃ mūrdhnā namreṇa bhārata,भ्प्_०६.१७.०१६ श्रीशुक उवाच एवं शप्तश्चित्रकेतुर्विमानादवरुह्य सः प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत
6,17,17,bhp_06.17.017 citraketuruvāca pratigṛhṇāmi te śāpamātmano 'ñjalināmbike devairmartyāya yat proktaṃ pūrvadiṣṭaṃ hi tasya tat,भ्प्_०६.१७.०१७ चित्रकेतुरुवाच प्रतिगृह्णामि ते शापमात्मनो ऽञ्जलिनाम्बिके देवैर्मर्त्याय यत् प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत्
6,17,18,saṃsāracakra etasmiñ janturajñānamohitaḥ bhrāmyan sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhuṅkte sarvatra sarvadā,संसारचक्र एतस्मिञ् जन्तुरज्ञानमोहितः भ्राम्यन् सुखं च दुःखं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा
6,17,19,naivātmā na paraścāpi kartā syāt sukhaduḥkhayoḥ kartāraṃ manyate 'trājña ātmānaṃ parameva ca,नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुखदुःखयोः कर्तारं मन्यते ऽत्राज्ञ आत्मानं परमेव च
6,17,20,guṇapravāha etasmin kaḥ śāpaḥ ko nvanugrahaḥ kaḥ svargo narakaḥ ko vā kiṃ sukhaṃ duḥkhameva vā,गुणप्रवाह एतस्मिन् कः शापः को न्वनुग्रहः कः स्वर्गो नरकः को वा किं सुखं दुःखमेव वा
6,17,21,ekaḥ sṛjati bhūtāni bhagavān ātmamāyayā eṣāṃ bandhaṃ ca mokṣaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ ca niṣkalaḥ,एकः सृजति भूतानि भगवान् आत्ममायया एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दुःखं च निष्कलः
6,17,22,na tasya kaściddayitaḥ pratīpo na jñātibandhurna paro na ca svaḥ samasya sarvatra nirañjanasya sukhe na rāgaḥ kuta eva roṣaḥ,न तस्य कश्चिद्दयितः प्रतीपो न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्वः समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्य सुखे न रागः कुत एव रोषः
6,17,23,tathāpi tacchaktivisarga eṣāṃ sukhāya duḥkhāya hitāhitāya bandhāya mokṣāya ca mṛtyujanmanoḥ śarīriṇāṃ saṃsṛtaye 'vakalpate,तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषां सुखाय दुःखाय हिताहिताय बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनोः शरीरिणां संसृतये ऽवकल्पते
6,17,24,atha prasādaye na tvāṃ śāpamokṣāya bhāmini yan manyase hy asādhūktaṃ mama tat kṣamyatāṃ sati,अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि यन् मन्यसे ह्य् असाधूक्तं मम तत् क्षम्यतां सति
6,17,25,bhp_06.17.025 śrīśuka uvāca iti prasādya giriśau citraketurarindama jagāma svavimānena paśyatoḥ smayatostayoḥ,भ्प्_०६.१७.०२५ श्रीशुक उवाच इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दम जगाम स्वविमानेन पश्यतोः स्मयतोस्तयोः
6,17,26,tatastu bhagavān rudro rudrāṇīmidamabravīt devarṣidaityasiddhānāṃ pārṣadānāṃ ca śṛṇvatām,ततस्तु भगवान् रुद्रो रुद्राणीमिदमब्रवीत् देवर्षिदैत्यसिद्धानां पार्षदानां च शृण्वताम्
6,17,27,bhp_06.17.027 śrīrudra uvāca dṛṣṭavaty asi suśroṇi hareradbhutakarmaṇaḥ māhātmyaṃ bhṛtyabhṛtyānāṃ niḥspṛhāṇāṃ mahātmanām,भ्प्_०६.१७.०२७ श्रीरुद्र उवाच दृष्टवत्य् असि सुश्रोणि हरेरद्भुतकर्मणः माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां निःस्पृहाणां महात्मनाम्
6,17,28,nārāyaṇaparāḥ sarve na kutaścana bibhyati svargāpavarganarakeṣvapi tulyārthadarśinaḥ,नारायणपराः सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिनः
6,17,29,dehināṃ dehasaṃyogāddvandvānīśvaralīlayā sukhaṃ duḥkhaṃ mṛtirjanma śāpo 'nugraha eva ca,देहिनां देहसंयोगाद्द्वन्द्वानीश्वरलीलया सुखं दुःखं मृतिर्जन्म शापो ऽनुग्रह एव च
6,17,30,avivekakṛtaḥ puṃso hy arthabheda ivātmani guṇadoṣavikalpaśca bhideva srajivat kṛtaḥ,अविवेककृतः पुंसो ह्य् अर्थभेद इवात्मनि गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत् कृतः
6,17,31,vāsudeve bhagavati bhaktimudvahatāṃ nṛṇām jñānavairāgyavīryāṇāṃ na hi kaścidvyapāśrayaḥ,वासुदेवे भगवति भक्तिमुद्वहतां नृणाम् ज्ञानवैराग्यवीर्याणां न हि कश्चिद्व्यपाश्रयः
6,17,32,nāhaṃ viriñco na kumāranāradau na brahmaputrā munayaḥ sureśāḥ vidāma yasyehitamaṃśakāṃśakā na tatsvarūpaṃ pṛthagīśamāninaḥ,नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदौ न ब्रह्मपुत्रा मुनयः सुरेशाः विदाम यस्येहितमंशकांशका न तत्स्वरूपं पृथगीशमानिनः
6,17,33,na hy asyāsti priyaḥ kaścin nāpriyaḥ svaḥ paro 'pi vā ātmatvāt sarvabhūtānāṃ sarvabhūtapriyo hariḥ,न ह्य् अस्यास्ति प्रियः कश्चिन् नाप्रियः स्वः परो ऽपि वा आत्मत्वात् सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरिः
6,17,34,tasya cāyaṃ mahābhāgaścitraketuḥ priyo 'nugaḥ sarvatra samadṛk śānto hy ahaṃ caivācyutapriyaḥ,तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतुः प्रियो ऽनुगः सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्य् अहं चैवाच्युतप्रियः
6,17,35,tasmān na vismayaḥ kāryaḥ puruṣeṣu mahātmasu mahāpuruṣabhakteṣu śānteṣu samadarśiṣu,तस्मान् न विस्मयः कार्यः पुरुषेषु महात्मसु महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु
6,17,36,bhp_06.17.036 śrīśuka uvāca iti śrutvā bhagavataḥ śivasyomābhibhāṣitam babhūva śāntadhī rājan devī vigatavismayā,भ्प्_०६.१७.०३६ श्रीशुक उवाच इति श्रुत्वा भगवतः शिवस्योमाभिभाषितम् बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया
6,17,37,iti bhāgavato devyāḥ pratiśaptumalantamaḥ mūrdhnā sa jagṛhe śāpametāvat sādhulakṣaṇam,इति भागवतो देव्याः प्रतिशप्तुमलन्तमः मूर्ध्ना स जगृहे शापमेतावत् साधुलक्षणम्
6,17,38,jajñe tvaṣṭurdakṣiṇāgnau dānavīṃ yonimāśritaḥ vṛtra ity abhivikhyāto jñānavijñānasaṃyutaḥ,जज्ञे त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ दानवीं योनिमाश्रितः वृत्र इत्य् अभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुतः
6,17,39,etat te sarvamākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi vṛtrasyāsurajāteśca kāraṇaṃ bhagavanmateḥ,एतत् ते सर्वमाख्यातं यन् मां त्वं परिपृच्छसि वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मतेः
6,17,40,itihāsamimaṃ puṇyaṃ citraketormahātmanaḥ māhātmyaṃ viṣṇubhaktānāṃ śrutvā bandhādvimucyate,इतिहासमिमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मनः माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद्विमुच्यते
6,17,41,ya etat prātarutthāya śraddhayā vāgyataḥ paṭhet itihāsaṃ hariṃ smṛtvā sa yāti paramāṃ gatim,य एतत् प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यतः पठेत् इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम्
6,18,1,bhp_06.18.001 śrīśuka uvāca pṛśnistu patnī savituḥ sāvitrīṃ vyāhṛtiṃ trayīm agnihotraṃ paśuṃ somaṃ cāturmāsyaṃ mahāmakhān,भ्प्_०६.१८.००१ श्रीशुक उवाच पृश्निस्तु पत्नी सवितुः सावित्रीं व्याहृतिं त्रयीम् अग्निहोत्रं पशुं सोमं चातुर्मास्यं महामखान्
6,18,2,siddhirbhagasya bhāryāṅga mahimānaṃ vibhuṃ prabhum āśiṣaṃ ca varārohāṃ kanyāṃ prāsūta suvratām,सिद्धिर्भगस्य भार्याङ्ग महिमानं विभुं प्रभुम् आशिषं च वरारोहां कन्यां प्रासूत सुव्रताम्
6,18,3,dhātuḥ kuhūḥ sinīvālī rākā cānumatistathā sāyaṃ darśamatha prātaḥ pūrṇamāsamanukramāt,धातुः कुहूः सिनीवाली राका चानुमतिस्तथा सायं दर्शमथ प्रातः पूर्णमासमनुक्रमात्
6,18,4,agnīn purīṣyān ādhatta kriyāyāṃ samanantaraḥ carṣaṇī varuṇasyāsīdyasyāṃ jāto bhṛguḥ punaḥ,अग्नीन् पुरीष्यान् आधत्त क्रियायां समनन्तरः चर्षणी वरुणस्यासीद्यस्यां जातो भृगुः पुनः
6,18,5,vālmīkiśca mahāyogī valmīkādabhavat kila agastyaśca vasiṣṭhaśca mitrāvaruṇayorṛṣī,वाल्मीकिश्च महायोगी वल्मीकादभवत् किल अगस्त्यश्च वसिष्ठश्च मित्रावरुणयोरृषी
6,18,6,retaḥ siṣicatuḥ kumbhe urvaśyāḥ sannidhau drutam revatyāṃ mitra utsargamariṣṭaṃ pippalaṃ vyadhāt,रेतः सिषिचतुः कुम्भे उर्वश्याः सन्निधौ द्रुतम् रेवत्यां मित्र उत्सर्गमरिष्टं पिप्पलं व्यधात्
6,18,7,paulomyāmindra ādhatta trīn putrān iti naḥ śrutam jayantamṛṣabhaṃ tāta tṛtīyaṃ mīḍhuṣaṃ prabhuḥ,पौलोम्यामिन्द्र आधत्त त्रीन् पुत्रान् इति नः श्रुतम् जयन्तमृषभं तात तृतीयं मीढुषं प्रभुः
6,18,8,urukramasya devasya māyāvāmanarūpiṇaḥ kīrtau patnyāṃ bṛhacchlokastasyāsan saubhagādayaḥ,उरुक्रमस्य देवस्य मायावामनरूपिणः कीर्तौ पत्न्यां बृहच्छ्लोकस्तस्यासन् सौभगादयः
6,18,9,tatkarmaguṇavīryāṇi kāśyapasya mahātmanaḥ paścādvakṣyāmahe 'dityāṃ yathaivāvatatāra ha,तत्कर्मगुणवीर्याणि काश्यपस्य महात्मनः पश्चाद्वक्ष्यामहे ऽदित्यां यथैवावततार ह
6,18,10,atha kaśyapadāyādān daiteyān kīrtayāmi te yatra bhāgavataḥ śrīmān prahrādo balireva ca,अथ कश्यपदायादान् दैतेयान् कीर्तयामि ते यत्र भागवतः श्रीमान् प्रह्रादो बलिरेव च
6,18,11,diterdvāveva dāyādau daityadānavavanditau hiraṇyakaśipurnāma hiraṇyākṣaśca kīrtitau,दितेर्द्वावेव दायादौ दैत्यदानववन्दितौ हिरण्यकशिपुर्नाम हिरण्याक्षश्च कीर्तितौ
6,18,12,hiraṇyakaśiporbhāryā kayādhurnāma dānavī jambhasya tanayā sā tu suṣuve caturaḥ sutān,हिरण्यकशिपोर्भार्या कयाधुर्नाम दानवी जम्भस्य तनया सा तु सुषुवे चतुरः सुतान्
6,18,13,saṃhrādaṃ prāg anuhrādaṃ hrādaṃ prahrādameva ca tatsvasā siṃhikā nāma rāhuṃ vipracito 'grahīt,संह्रादं प्राग् अनुह्रादं ह्रादं प्रह्रादमेव च तत्स्वसा सिंहिका नाम राहुं विप्रचितो ऽग्रहीत्
6,18,14,śiro 'haradyasya hariścakreṇa pibato 'mṛtam saṃhrādasya kṛtirbhāryā sūta pañcajanaṃ tataḥ,शिरो ऽहरद्यस्य हरिश्चक्रेण पिबतो ऽमृतम् संह्रादस्य कृतिर्भार्या सूत पञ्चजनं ततः
6,18,15,hrādasya dhamanirbhāryā sūta vātāpimilvalam yo 'gastyāya tvatithaye pece vātāpimilvalaḥ,ह्रादस्य धमनिर्भार्या सूत वातापिमिल्वलम् यो ऽगस्त्याय त्वतिथये पेचे वातापिमिल्वलः
6,18,16,anuhrādasya sūryāyāṃ bāṣkalo mahiṣastathā virocanastu prāhrādirdevyāṃ tasyābhavadbaliḥ,अनुह्रादस्य सूर्यायां बाष्कलो महिषस्तथा विरोचनस्तु प्राह्रादिर्देव्यां तस्याभवद्बलिः
6,18,17,bāṇajyeṣṭhaṃ putraśatamaśanāyāṃ tato 'bhavat tasyānubhāvaṃ suślokyaṃ paścādevābhidhāsyate,बाणज्येष्ठं पुत्रशतमशनायां ततो ऽभवत् तस्यानुभावं सुश्लोक्यं पश्चादेवाभिधास्यते
6,18,18,bāṇa ārādhya giriśaṃ lebhe tadgaṇamukhyatām yatpārśve bhagavān āste hy adyāpi purapālakaḥ,बाण आराध्य गिरिशं लेभे तद्गणमुख्यताम् यत्पार्श्वे भगवान् आस्ते ह्य् अद्यापि पुरपालकः
6,18,19,marutaśca diteḥ putrāścatvāriṃśan navādhikāḥ ta āsannaprajāḥ sarve nītā indreṇa sātmatām,मरुतश्च दितेः पुत्राश्चत्वारिंशन् नवाधिकाः त आसन्नप्रजाः सर्वे नीता इन्द्रेण सात्मताम्
6,18,20,bhp_06.18.020 śrīrājovāca kathaṃ ta āsuraṃ bhāvamapohyautpattikaṃ guro indreṇa prāpitāḥ sātmyaṃ kiṃ tat sādhu kṛtaṃ hi taiḥ,भ्प्_०६.१८.०२० श्रीराजोवाच कथं त आसुरं भावमपोह्यौत्पत्तिकं गुरो इन्द्रेण प्रापिताः सात्म्यं किं तत् साधु कृतं हि तैः
6,18,21,ime śraddadhate brahmannṛṣayo hi mayā saha parijñānāya bhagavaṃstan no vyākhyātumarhasi,इमे श्रद्दधते ब्रह्मन्नृषयो हि मया सह परिज्ञानाय भगवंस्तन् नो व्याख्यातुमर्हसि
6,18,22,bhp_06.18.022 śrīsūta uvāca tadviṣṇurātasya sa bādarāyaṇir vaco niśamyādṛtamalpamarthavat sabhājayan san nibhṛtena cetasā jagāda satrāyaṇa sarvadarśanaḥ,भ्प्_०६.१८.०२२ श्रीसूत उवाच तद्विष्णुरातस्य स बादरायणिर् वचो निशम्यादृतमल्पमर्थवत् सभाजयन् सन् निभृतेन चेतसा जगाद सत्रायण सर्वदर्शनः
6,18,23,bhp_06.18.023 śrīśuka uvāca hataputrā ditiḥ śakra pārṣṇigrāheṇa viṣṇunā manyunā śokadīptena jvalantī paryacintayat,भ्प्_०६.१८.०२३ श्रीशुक उवाच हतपुत्रा दितिः शक्र पार्ष्णिग्राहेण विष्णुना मन्युना शोकदीप्तेन ज्वलन्ती पर्यचिन्तयत्
6,18,24,kadā nu bhrātṛhantāramindriyārāmamulbaṇam aklinnahṛdayaṃ pāpaṃ ghātayitvā śaye sukham,कदा नु भ्रातृहन्तारमिन्द्रियाराममुल्बणम् अक्लिन्नहृदयं पापं घातयित्वा शये सुखम्
6,18,25,kṛmiviḍbhasmasaṃjñāsīdyasyeśābhihitasya ca bhūtadhruk tatkṛte svārthaṃ kiṃ veda nirayo yataḥ,कृमिविड्भस्मसंज्ञासीद्यस्येशाभिहितस्य च भूतध्रुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यतः
6,18,26,āśāsānasya tasyedaṃ dhruvamunnaddhacetasaḥ madaśoṣaka indrasya bhūyādyena suto hi me,आशासानस्य तस्येदं ध्रुवमुन्नद्धचेतसः मदशोषक इन्द्रस्य भूयाद्येन सुतो हि मे
6,18,27,iti bhāvena sā bharturācacārāsakṛt priyam śuśrūṣayānurāgeṇa praśrayeṇa damena ca,इति भावेन सा भर्तुराचचारासकृत् प्रियम् शुश्रूषयानुरागेण प्रश्रयेण दमेन च
6,18,28,bhaktyā paramayā rājan manojñairvalgubhāṣitaiḥ mano jagrāha bhāvajñā sasmitāpāṅgavīkṣaṇaiḥ,भक्त्या परमया राजन् मनोज्ञैर्वल्गुभाषितैः मनो जग्राह भावज्ञा सस्मितापाङ्गवीक्षणैः
6,18,29,evaṃ striyā jaḍībhūto vidvān api manojñayā bāḍhamity āha vivaśo na tac citraṃ hi yoṣiti,एवं स्त्रिया जडीभूतो विद्वान् अपि मनोज्ञया बाढमित्य् आह विवशो न तच् चित्रं हि योषिति
6,18,30,vilokyaikāntabhūtāni bhūtāny ādau prajāpatiḥ striyaṃ cakre svadehārdhaṃ yayā puṃsāṃ matirhṛtā,विलोक्यैकान्तभूतानि भूतान्य् आदौ प्रजापतिः स्त्रियं चक्रे स्वदेहार्धं यया पुंसां मतिर्हृता
6,18,31,evaṃ śuśrūṣitastāta bhagavān kaśyapaḥ striyā prahasya paramaprīto ditimāhābhinandya ca,एवं शुश्रूषितस्तात भगवान् कश्यपः स्त्रिया प्रहस्य परमप्रीतो दितिमाहाभिनन्द्य च
6,18,32,bhp_06.18.032 śrīkaśyapa uvāca varaṃ varaya vāmoru prītaste 'hamanindite striyā bhartari suprīte kaḥ kāma iha cāgamaḥ,भ्प्_०६.१८.०३२ श्रीकश्यप उवाच वरं वरय वामोरु प्रीतस्ते ऽहमनिन्दिते स्त्रिया भर्तरि सुप्रीते कः काम इह चागमः
6,18,33,patireva hi nārīṇāṃ daivataṃ paramaṃ smṛtam mānasaḥ sarvabhūtānāṃ vāsudevaḥ śriyaḥ patiḥ,पतिरेव हि नारीणां दैवतं परमं स्मृतम् मानसः सर्वभूतानां वासुदेवः श्रियः पतिः
6,18,34,sa eva devatāliṅgairnāmarūpavikalpitaiḥ ijyate bhagavān pumbhiḥ strībhiśca patirūpadhṛk,स एव देवतालिङ्गैर्नामरूपविकल्पितैः इज्यते भगवान् पुम्भिः स्त्रीभिश्च पतिरूपधृक्
6,18,35,tasmāt pativratā nāryaḥ śreyaskāmāḥ sumadhyame yajante 'nanyabhāvena patimātmānamīśvaram,तस्मात् पतिव्रता नार्यः श्रेयस्कामाः सुमध्यमे यजन्ते ऽनन्यभावेन पतिमात्मानमीश्वरम्
6,18,36,so 'haṃ tvayārcito bhadre īdṛgbhāvena bhaktitaḥ taṃ te sampādaye kāmamasatīnāṃ sudurlabham,सो ऽहं त्वयार्चितो भद्रे ईदृग्भावेन भक्तितः तं ते सम्पादये काममसतीनां सुदुर्लभम्
6,18,37,bhp_06.18.037 ditiruvāca varado yadi me brahman putramindrahaṇaṃ vṛṇe amṛtyuṃ mṛtaputrāhaṃ yena me ghātitau sutau,भ्प्_०६.१८.०३७ दितिरुवाच वरदो यदि मे ब्रह्मन् पुत्रमिन्द्रहणं वृणे अमृत्युं मृतपुत्राहं येन मे घातितौ सुतौ
6,18,38,niśamya tadvaco vipro vimanāḥ paryatapyata aho adharmaḥ sumahān adya me samupasthitaḥ,निशम्य तद्वचो विप्रो विमनाः पर्यतप्यत अहो अधर्मः सुमहान् अद्य मे समुपस्थितः
6,18,39,aho arthendriyārāmo yoṣinmayyeha māyayā gṛhītacetāḥ kṛpaṇaḥ patiṣye narake dhruvam,अहो अर्थेन्द्रियारामो योषिन्मय्येह मायया गृहीतचेताः कृपणः पतिष्ये नरके ध्रुवम्
6,18,40,ko 'tikramo 'nuvartantyāḥ svabhāvamiha yoṣitaḥ dhiṅ māṃ batābudhaṃ svārthe yadahaṃ tvajitendriyaḥ,को ऽतिक्रमो ऽनुवर्तन्त्याः स्वभावमिह योषितः धिङ् मां बताबुधं स्वार्थे यदहं त्वजितेन्द्रियः
6,18,41,śaratpadmotsavaṃ vaktraṃ vacaśca śravaṇāmṛtam hṛdayaṃ kṣuradhārābhaṃ strīṇāṃ ko veda ceṣṭitam,शरत्पद्मोत्सवं वक्त्रं वचश्च श्रवणामृतम् हृदयं क्षुरधाराभं स्त्रीणां को वेद चेष्टितम्
6,18,42,na hi kaścit priyaḥ strīṇāmañjasā svāśiṣātmanām patiṃ putraṃ bhrātaraṃ vā ghnanty arthe ghātayanti ca,न हि कश्चित् प्रियः स्त्रीणामञ्जसा स्वाशिषात्मनाम् पतिं पुत्रं भ्रातरं वा घ्नन्त्य् अर्थे घातयन्ति च
6,18,43,pratiśrutaṃ dadāmīti vacastan na mṛṣā bhavet vadhaṃ nārhati cendro 'pi tatredamupakalpate,प्रतिश्रुतं ददामीति वचस्तन् न मृषा भवेत् वधं नार्हति चेन्द्रो ऽपि तत्रेदमुपकल्पते
6,18,44,iti sañcintya bhagavān mārīcaḥ kurunandana uvāca kiñcit kupita ātmānaṃ ca vigarhayan,इति सञ्चिन्त्य भगवान् मारीचः कुरुनन्दन उवाच किञ्चित् कुपित आत्मानं च विगर्हयन्
6,18,45,bhp_06.18.045 śrīkaśyapa uvāca putraste bhavitā bhadre indrahādevabāndhavaḥ saṃvatsaraṃ vratamidaṃ yady añjo dhārayiṣyasi,भ्प्_०६.१८.०४५ श्रीकश्यप उवाच पुत्रस्ते भविता भद्रे इन्द्रहादेवबान्धवः संवत्सरं व्रतमिदं यद्य् अञ्जो धारयिष्यसि
6,18,46,bhp_06.18.046 ditiruvāca dhārayiṣye vrataṃ brahman brūhi kāryāṇi yāni me yāni ceha niṣiddhāni na vrataṃ ghnanti yāny uta,भ्प्_०६.१८.०४६ दितिरुवाच धारयिष्ये व्रतं ब्रह्मन् ब्रूहि कार्याणि यानि मे यानि चेह निषिद्धानि न व्रतं घ्नन्ति यान्य् उत
6,18,47,bhp_06.18.047 śrīkaśyapa uvāca na hiṃsyādbhūtajātāni na śapen nānṛtaṃ vadet na chindyān nakharomāṇi na spṛśedyadamaṅgalam,भ्प्_०६.१८.०४७ श्रीकश्यप उवाच न हिंस्याद्भूतजातानि न शपेन् नानृतं वदेत् न छिन्द्यान् नखरोमाणि न स्पृशेद्यदमङ्गलम्
6,18,48,nāpsu snāyān na kupyeta na sambhāṣeta durjanaiḥ na vasītādhautavāsaḥ srajaṃ ca vidhṛtāṃ kvacit,नाप्सु स्नायान् न कुप्येत न सम्भाषेत दुर्जनैः न वसीताधौतवासः स्रजं च विधृतां क्वचित्
6,18,49,nocchiṣṭaṃ caṇḍikānnaṃ ca sāmiṣaṃ vṛṣalāhṛtam bhuñjītodakyayā dṛṣṭaṃ piben nāñjalinā tvapaḥ,नोच्छिष्टं चण्डिकान्नं च सामिषं वृषलाहृतम् भुञ्जीतोदक्यया दृष्टं पिबेन् नाञ्जलिना त्वपः
6,18,50,nocchiṣṭāspṛṣṭasalilā sandhyāyāṃ muktamūrdhajā anarcitāsaṃyatavāk nāsaṃvītā bahiścaret,नोच्छिष्टास्पृष्टसलिला सन्ध्यायां मुक्तमूर्धजा अनर्चितासंयतवाक् नासंवीता बहिश्चरेत्
6,18,51,nādhautapādāprayatā nārdrapādā udakśirāḥ śayīta nāparāṅ nānyairna nagnā na ca sandhyayoḥ,नाधौतपादाप्रयता नार्द्रपादा उदक्शिराः शयीत नापराङ् नान्यैर्न नग्ना न च सन्ध्ययोः
6,18,52,dhautavāsā śucirnityaṃ sarvamaṅgalasaṃyutā pūjayet prātarāśāt prāg goviprāñ śriyamacyutam,धौतवासा शुचिर्नित्यं सर्वमङ्गलसंयुता पूजयेत् प्रातराशात् प्राग् गोविप्राञ् श्रियमच्युतम्
6,18,53,striyo vīravatīścārcet sraggandhabalimaṇḍanaiḥ patiṃ cārcyopatiṣṭheta dhyāyet koṣṭhagataṃ ca tam,स्त्रियो वीरवतीश्चार्चेत् स्रग्गन्धबलिमण्डनैः पतिं चार्च्योपतिष्ठेत ध्यायेत् कोष्ठगतं च तम्
6,18,54,sāṃvatsaraṃ puṃsavanaṃ vratametadaviplutam dhārayiṣyasi cet tubhyaṃ śakrahā bhavitā sutaḥ,सांवत्सरं पुंसवनं व्रतमेतदविप्लुतम् धारयिष्यसि चेत् तुभ्यं शक्रहा भविता सुतः
6,18,55,bāḍhamity abhyupetyātha ditī rājan mahāmanāḥ kaśyapādgarbhamādhatta vrataṃ cāñjo dadhāra sā,बाढमित्य् अभ्युपेत्याथ दिती राजन् महामनाः कश्यपाद्गर्भमाधत्त व्रतं चाञ्जो दधार सा
6,18,56,mātṛṣvasurabhiprāyamindra ājñāya mānada śuśrūṣaṇenāśramasthāṃ ditiṃ paryacarat kaviḥ,मातृष्वसुरभिप्रायमिन्द्र आज्ञाय मानद शुश्रूषणेनाश्रमस्थां दितिं पर्यचरत् कविः
6,18,57,nityaṃ vanāt sumanasaḥ phalamūlasamitkuśān patrāṅkuramṛdo 'paśca kāle kāla upāharat,नित्यं वनात् सुमनसः फलमूलसमित्कुशान् पत्राङ्कुरमृदो ऽपश्च काले काल उपाहरत्
6,18,58,evaṃ tasyā vratasthāyā vratacchidraṃ harirnṛpa prepsuḥ paryacaraj jihmo mṛgaheva mṛgākṛtiḥ,एवं तस्या व्रतस्थाया व्रतच्छिद्रं हरिर्नृप प्रेप्सुः पर्यचरज् जिह्मो मृगहेव मृगाकृतिः
6,18,59,nādhyagacchadvratacchidraṃ tatparo 'tha mahīpate cintāṃ tīvrāṃ gataḥ śakraḥ kena me syāc chivaṃ tviha,नाध्यगच्छद्व्रतच्छिद्रं तत्परो ऽथ महीपते चिन्तां तीव्रां गतः शक्रः केन मे स्याच् छिवं त्विह
6,18,60,ekadā sā tu sandhyāyāmucchiṣṭā vratakarśitā aspṛṣṭavāryadhautāṅghriḥ suṣvāpa vidhimohitā,एकदा सा तु सन्ध्यायामुच्छिष्टा व्रतकर्शिता अस्पृष्टवार्यधौताङ्घ्रिः सुष्वाप विधिमोहिता
6,18,61,labdhvā tadantaraṃ śakro nidrāpahṛtacetasaḥ diteḥ praviṣṭa udaraṃ yogeśo yogamāyayā,लब्ध्वा तदन्तरं शक्रो निद्रापहृतचेतसः दितेः प्रविष्ट उदरं योगेशो योगमायया
6,18,62,cakarta saptadhā garbhaṃ vajreṇa kanakaprabham rudantaṃ saptadhaikaikaṃ mā rodīriti tān punaḥ,चकर्त सप्तधा गर्भं वज्रेण कनकप्रभम् रुदन्तं सप्तधैकैकं मा रोदीरिति तान् पुनः
6,18,63,tamūcuḥ pāṭyamānāste sarve prāñjalayo nṛpa kiṃ na indra jighāṃsasi bhrātaro marutastava,तमूचुः पाट्यमानास्ते सर्वे प्राञ्जलयो नृप किं न इन्द्र जिघांससि भ्रातरो मरुतस्तव
6,18,64,mā bhaiṣṭa bhrātaro mahyaṃ yūyamity āha kauśikaḥ ananyabhāvān pārṣadān ātmano marutāṃ gaṇān,मा भैष्ट भ्रातरो मह्यं यूयमित्य् आह कौशिकः अनन्यभावान् पार्षदान् आत्मनो मरुतां गणान्
6,18,65,na mamāra ditergarbhaḥ śrīnivāsānukampayā bahudhā kuliśakṣuṇṇo drauṇyastreṇa yathā bhavān,न ममार दितेर्गर्भः श्रीनिवासानुकम्पया बहुधा कुलिशक्षुण्णो द्रौण्यस्त्रेण यथा भवान्
6,18,66,sakṛdiṣṭvādipuruṣaṃ puruṣo yāti sāmyatām saṃvatsaraṃ kiñcidūnaṃ dityā yaddharirarcitaḥ,सकृदिष्ट्वादिपुरुषं पुरुषो याति साम्यताम् संवत्सरं किञ्चिदूनं दित्या यद्धरिरर्चितः
6,18,67,sajūrindreṇa pañcāśaddevāste maruto 'bhavan vyapohya mātṛdoṣaṃ te hariṇā somapāḥ kṛtāḥ,सजूरिन्द्रेण पञ्चाशद्देवास्ते मरुतो ऽभवन् व्यपोह्य मातृदोषं ते हरिणा सोमपाः कृताः
6,18,68,ditirutthāya dadṛśe kumārān analaprabhān indreṇa sahitān devī paryatuṣyadaninditā,दितिरुत्थाय ददृशे कुमारान् अनलप्रभान् इन्द्रेण सहितान् देवी पर्यतुष्यदनिन्दिता
6,18,69,athendramāha tātāhamādityānāṃ bhayāvaham apatyamicchanty acaraṃ vratametat suduṣkaram,अथेन्द्रमाह ताताहमादित्यानां भयावहम् अपत्यमिच्छन्त्य् अचरं व्रतमेतत् सुदुष्करम्
6,18,70,ekaḥ saṅkalpitaḥ putraḥ sapta saptābhavan katham yadi te viditaṃ putra satyaṃ kathaya mā mṛṣā,एकः सङ्कल्पितः पुत्रः सप्त सप्ताभवन् कथम् यदि ते विदितं पुत्र सत्यं कथय मा मृषा
6,18,71,bhp_06.18.071 indra uvāca amba te 'haṃ vyavasitamupadhāryāgato 'ntikam labdhāntaro 'cchidaṃ garbhamarthabuddhirna dharmadṛk,भ्प्_०६.१८.०७१ इन्द्र उवाच अम्ब ते ऽहं व्यवसितमुपधार्यागतो ऽन्तिकम् लब्धान्तरो ऽच्छिदं गर्भमर्थबुद्धिर्न धर्मदृक्
6,18,72,kṛtto me saptadhā garbha āsan sapta kumārakāḥ te 'pi caikaikaśo vṛkṇāḥ saptadhā nāpi mamrire,कृत्तो मे सप्तधा गर्भ आसन् सप्त कुमारकाः ते ऽपि चैकैकशो वृक्णाः सप्तधा नापि मम्रिरे
6,18,73,tatastat paramāścaryaṃ vīkṣya vyavasitaṃ mayā mahāpuruṣapūjāyāḥ siddhiḥ kāpy ānuṣaṅgiṇī,ततस्तत् परमाश्चर्यं वीक्ष्य व्यवसितं मया महापुरुषपूजायाः सिद्धिः काप्य् आनुषङ्गिणी
6,18,74,ārādhanaṃ bhagavata īhamānā nirāśiṣaḥ ye tu necchanty api paraṃ te svārthakuśalāḥ smṛtāḥ,आराधनं भगवत ईहमाना निराशिषः ये तु नेच्छन्त्य् अपि परं ते स्वार्थकुशलाः स्मृताः
6,18,75,ārādhyātmapradaṃ devaṃ svātmānaṃ jagadīśvaram ko vṛṇīta guṇasparśaṃ budhaḥ syān narake 'pi yat,आराध्यात्मप्रदं देवं स्वात्मानं जगदीश्वरम् को वृणीत गुणस्पर्शं बुधः स्यान् नरके ऽपि यत्
6,18,76,tadidaṃ mama daurjanyaṃ bāliśasya mahīyasi kṣantumarhasi mātastvaṃ diṣṭyā garbho mṛtotthitaḥ,तदिदं मम दौर्जन्यं बालिशस्य महीयसि क्षन्तुमर्हसि मातस्त्वं दिष्ट्या गर्भो मृतोत्थितः
6,18,77,bhp_06.18.077 śrīśuka uvāca indrastayābhyanujñātaḥ śuddhabhāvena tuṣṭayā marudbhiḥ saha tāṃ natvā jagāma tridivaṃ prabhuḥ,भ्प्_०६.१८.०७७ श्रीशुक उवाच इन्द्रस्तयाभ्यनुज्ञातः शुद्धभावेन तुष्टया मरुद्भिः सह तां नत्वा जगाम त्रिदिवं प्रभुः
6,18,78,evaṃ te sarvamākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi maṅgalaṃ marutāṃ janma kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te,एवं ते सर्वमाख्यातं यन् मां त्वं परिपृच्छसि मङ्गलं मरुतां जन्म किं भूयः कथयामि ते
6,19,1,bhp_06.19.001 śrīrājovāca vrataṃ puṃsavanaṃ brahman bhavatā yadudīritam tasya veditumicchāmi yena viṣṇuḥ prasīdati,भ्प्_०६.१९.००१ श्रीराजोवाच व्रतं पुंसवनं ब्रह्मन् भवता यदुदीरितम् तस्य वेदितुमिच्छामि येन विष्णुः प्रसीदति
6,19,2,bhp_06.19.002 śrīśuka uvāca śukle mārgaśire pakṣe yoṣidbharturanujñayā ārabheta vratamidaṃ sārvakāmikamāditaḥ,भ्प्_०६.१९.००२ श्रीशुक उवाच शुक्ले मार्गशिरे पक्षे योषिद्भर्तुरनुज्ञया आरभेत व्रतमिदं सार्वकामिकमादितः
6,19,3,niśamya marutāṃ janma brāhmaṇān anumantrya ca snātvā śukladatī śukle vasītālaṅkṛtāmbare pūjayet prātarāśāt prāg bhagavantaṃ śriyā saha,निशम्य मरुतां जन्म ब्राह्मणान् अनुमन्त्र्य च स्नात्वा शुक्लदती शुक्ले वसीतालङ्कृताम्बरे पूजयेत् प्रातराशात् प्राग् भगवन्तं श्रिया सह
6,19,4,alaṃ te nirapekṣāya pūrṇakāma namo 'stu te mahāvibhūtipataye namaḥ sakalasiddhaye,अलं ते निरपेक्षाय पूर्णकाम नमो ऽस्तु ते महाविभूतिपतये नमः सकलसिद्धये
6,19,5,yathā tvaṃ kṛpayā bhūtyā tejasā mahimaujasā juṣṭa īśa guṇaiḥ sarvaistato 'si bhagavān prabhuḥ,यथा त्वं कृपया भूत्या तेजसा महिमौजसा जुष्ट ईश गुणैः सर्वैस्ततो ऽसि भगवान् प्रभुः
6,19,6,viṣṇupatni mahāmāye mahāpuruṣalakṣaṇe prīyethā me mahābhāge lokamātarnamo 'stu te,विष्णुपत्नि महामाये महापुरुषलक्षणे प्रीयेथा मे महाभागे लोकमातर्नमो ऽस्तु ते
6,19,7,oṃ namo bhagavate mahāpuruṣāya mahānubhāvāya mahāvibhūtipataye saha mahāvibhūtibhirbalimupaharāmīti anenāharaharmantreṇa viṣṇorāvāhanārghyapādyopasparśanasnānavāsaupavītavibhūṣaṇagandhapuṣpadhūpadīpopahārādyupacārān susamāhitopāharet,ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सह महाविभूतिभिर्बलिमुपहरामीति अनेनाहरहर्मन्त्रेण विष्णोरावाहनार्घ्यपाद्योपस्पर्शनस्नानवासौपवीतविभूषणगन्धपुष्पधूपदीपोपहाराद्युपचारान् सुसमाहितोपाहरेत्
6,19,8,_ haviḥśeṣaṃ ca juhuyādanale dvādaśāhutīḥ oṃ namo bhagavate mahāpuruṣāya mahāvibhūtipataye svāheti,_ हविःशेषं च जुहुयादनले द्वादशाहुतीः ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूतिपतये स्वाहेति
6,19,9,śriyaṃ viṣṇuṃ ca varadāvāśiṣāṃ prabhavāvubhau bhaktyā sampūjayen nityaṃ yadīcchet sarvasampadaḥ,श्रियं विष्णुं च वरदावाशिषां प्रभवावुभौ भक्त्या सम्पूजयेन् नित्यं यदीच्छेत् सर्वसम्पदः
6,19,10,praṇameddaṇḍavadbhūmau bhaktiprahveṇa cetasā daśavāraṃ japen mantraṃ tataḥ stotramudīrayet,प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ भक्तिप्रह्वेण चेतसा दशवारं जपेन् मन्त्रं ततः स्तोत्रमुदीरयेत्
6,19,11,yuvāṃ tu viśvasya vibhū jagataḥ kāraṇaṃ param iyaṃ hi prakṛtiḥ sūkṣmā māyāśaktirduratyayā,युवां तु विश्वस्य विभू जगतः कारणं परम् इयं हि प्रकृतिः सूक्ष्मा मायाशक्तिर्दुरत्यया
6,19,12,tasyā adhīśvaraḥ sākṣāt tvameva puruṣaḥ paraḥ tvaṃ sarvayajña ijyeyaṃ kriyeyaṃ phalabhug bhavān,तस्या अधीश्वरः साक्षात् त्वमेव पुरुषः परः त्वं सर्वयज्ञ इज्येयं क्रियेयं फलभुग् भवान्
6,19,13,guṇavyaktiriyaṃ devī vyañjako guṇabhug bhavān tvaṃ hi sarvaśarīry ātmā śrīḥ śarīrendriyāśayāḥ nāmarūpe bhagavatī pratyayastvamapāśrayaḥ,गुणव्यक्तिरियं देवी व्यञ्जको गुणभुग् भवान् त्वं हि सर्वशरीर्य् आत्मा श्रीः शरीरेन्द्रियाशयाः नामरूपे भगवती प्रत्ययस्त्वमपाश्रयः
6,19,14,yathā yuvāṃ trilokasya varadau parameṣṭhinau tathā ma uttamaśloka santu satyā mahāśiṣaḥ,यथा युवां त्रिलोकस्य वरदौ परमेष्ठिनौ तथा म उत्तमश्लोक सन्तु सत्या महाशिषः
6,19,15,ity abhiṣṭūya varadaṃ śrīnivāsaṃ śriyā saha tan niḥsāryopaharaṇaṃ dattvācamanamarcayet,इत्य् अभिष्टूय वरदं श्रीनिवासं श्रिया सह तन् निःसार्योपहरणं दत्त्वाचमनमर्चयेत्
6,19,16,tataḥ stuvīta stotreṇa bhaktiprahveṇa cetasā yajñocchiṣṭamavaghrāya punarabhyarcayeddharim,ततः स्तुवीत स्तोत्रेण भक्तिप्रह्वेण चेतसा यज्ञोच्छिष्टमवघ्राय पुनरभ्यर्चयेद्धरिम्
6,19,17,patiṃ ca parayā bhaktyā mahāpuruṣacetasā priyaistaistairupanamet premaśīlaḥ svayaṃ patiḥ bibhṛyāt sarvakarmāṇi patnyā uccāvacāni ca,पतिं च परया भक्त्या महापुरुषचेतसा प्रियैस्तैस्तैरुपनमेत् प्रेमशीलः स्वयं पतिः बिभृयात् सर्वकर्माणि पत्न्या उच्चावचानि च
6,19,18,kṛtamekatareṇāpi dampatyorubhayorapi patnyāṃ kuryādanarhāyāṃ patiretat samāhitaḥ,कृतमेकतरेणापि दम्पत्योरुभयोरपि पत्न्यां कुर्यादनर्हायां पतिरेतत् समाहितः
6,19,19,viṣṇorvratamidaṃ bibhran na vihanyāt kathañcana viprān striyo vīravatīḥ sraggandhabalimaṇḍanaiḥ arcedaharaharbhaktyā devaṃ niyamamāsthitā,विष्णोर्व्रतमिदं बिभ्रन् न विहन्यात् कथञ्चन विप्रान् स्त्रियो वीरवतीः स्रग्गन्धबलिमण्डनैः अर्चेदहरहर्भक्त्या देवं नियममास्थिता
6,19,20,udvāsya devaṃ sve dhāmni tanniveditamagrataḥ adyādātmaviśuddhyarthaṃ sarvakāmasamṛddhaye,उद्वास्य देवं स्वे धाम्नि तन्निवेदितमग्रतः अद्यादात्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकामसमृद्धये
6,19,21,etena pūjāvidhinā māsān dvādaśa hāyanam nītvāthoparamet sādhvī kārtike carame 'hani,एतेन पूजाविधिना मासान् द्वादश हायनम् नीत्वाथोपरमेत् साध्वी कार्तिके चरमे ऽहनि
6,19,22,śvobhūte 'pa upaspṛśya kṛṣṇamabhyarcya pūrvavat payaḥśṛtena juhuyāc caruṇā saha sarpiṣā pākayajñavidhānena dvādaśaivāhutīḥ patiḥ,श्वोभूते ऽप उपस्पृश्य कृष्णमभ्यर्च्य पूर्ववत् पयःशृतेन जुहुयाच् चरुणा सह सर्पिषा पाकयज्ञविधानेन द्वादशैवाहुतीः पतिः
6,19,23,āśiṣaḥ śirasādāya dvijaiḥ prītaiḥ samīritāḥ praṇamya śirasā bhaktyā bhuñjīta tadanujñayā,आशिषः शिरसादाय द्विजैः प्रीतैः समीरिताः प्रणम्य शिरसा भक्त्या भुञ्जीत तदनुज्ञया
6,19,24,ācāryamagrataḥ kṛtvā vāgyataḥ saha bandhubhiḥ dadyāt patnyai caroḥ śeṣaṃ suprajāstvaṃ susaubhagam,आचार्यमग्रतः कृत्वा वाग्यतः सह बन्धुभिः दद्यात् पत्न्यै चरोः शेषं सुप्रजास्त्वं सुसौभगम्
6,19,25,etac caritvā vidhivadvrataṃ vibhor abhīpsitārthaṃ labhate pumān iha strī caitadāsthāya labheta saubhagaṃ śriyaṃ prajāṃ jīvapatiṃ yaśo gṛham,एतच् चरित्वा विधिवद्व्रतं विभोर् अभीप्सितार्थं लभते पुमान् इह स्त्री चैतदास्थाय लभेत सौभगं श्रियं प्रजां जीवपतिं यशो गृहम्
6,19,26,kanyā ca vindeta samagralakṣaṇaṃ patiṃ tvavīrā hatakilbiṣāṃ gatim mṛtaprajā jīvasutā dhaneśvarī sudurbhagā subhagā rūpamagryam,कन्या च विन्देत समग्रलक्षणं पतिं त्ववीरा हतकिल्बिषां गतिम् मृतप्रजा जीवसुता धनेश्वरी सुदुर्भगा सुभगा रूपमग्र्यम्
6,19,27,vindedvirūpā virujā vimucyate ya āmayāvīndriyakalyadeham etat paṭhannabhyudaye ca karmaṇy anantatṛptiḥ pitṛdevatānām,विन्देद्विरूपा विरुजा विमुच्यते य आमयावीन्द्रियकल्यदेहम् एतत् पठन्नभ्युदये च कर्मण्य् अनन्ततृप्तिः पितृदेवतानाम्
6,19,28,tuṣṭāḥ prayacchanti samastakāmān homāvasāne hutabhuk śrīhariśca rājan mahan marutāṃ janma puṇyaṃ ditervrataṃ cābhihitaṃ mahat te,तुष्टाः प्रयच्छन्ति समस्तकामान् होमावसाने हुतभुक् श्रीहरिश्च राजन् महन् मरुतां जन्म पुण्यं दितेर्व्रतं चाभिहितं महत् ते
7,1,1,bhp_07.01.001 śrīrājovāca samaḥ priyaḥ suhṛdbrahman bhūtānāṃ bhagavān svayam indrasyārthe kathaṃ daityān avadhīdviṣamo yathā,भ्प्_०७.०१.००१ श्रीराजोवाच समः प्रियः सुहृद्ब्रह्मन् भूतानां भगवान् स्वयम् इन्द्रस्यार्थे कथं दैत्यान् अवधीद्विषमो यथा
7,1,2,na hyasyārthaḥ suragaṇaiḥ sākṣān niḥśreyasātmanaḥ naivāsurebhyo vidveṣo nodvegaścāguṇasya hi,न ह्यस्यार्थः सुरगणैः साक्षान् निःश्रेयसात्मनः नैवासुरेभ्यो विद्वेषो नोद्वेगश्चागुणस्य हि
7,1,3,iti naḥ sumahābhāga nārāyaṇaguṇān prati saṃśayaḥ sumahān jātastadbhavāṃśchettumarhati,इति नः सुमहाभाग नारायणगुणान् प्रति संशयः सुमहान् जातस्तद्भवांश्छेत्तुमर्हति
7,1,4,bhp_07.01.004 śrīṛṣiruvāca sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja hareścaritamadbhutam yadbhāgavatamāhātmyaṃ bhagavadbhaktivardhanam,भ्प्_०७.०१.००४ श्रीऋषिरुवाच साधु पृष्टं महाराज हरेश्चरितमद्भुतम् यद्भागवतमाहात्म्यं भगवद्भक्तिवर्धनम्
7,1,5,gīyate paramaṃ puṇyamṛṣibhirnāradādibhiḥ natvā kṛṣṇāya munaye kathayiṣye hareḥ kathām,गीयते परमं पुण्यमृषिभिर्नारदादिभिः नत्वा कृष्णाय मुनये कथयिष्ये हरेः कथाम्
7,1,6,nirguṇo 'pi hyajo 'vyakto bhagavān prakṛteḥ paraḥ svamāyāguṇamāviśya bādhyabādhakatāṃ gataḥ,निर्गुणो ऽपि ह्यजो ऽव्यक्तो भगवान् प्रकृतेः परः स्वमायागुणमाविश्य बाध्यबाधकतां गतः
7,1,7,sattvaṃ rajastama iti prakṛternātmano guṇāḥ na teṣāṃ yugapadrājan hrāsa ullāsa eva vā,सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः न तेषां युगपद्राजन् ह्रास उल्लास एव वा
7,1,8,jayakāle tu sattvasya devarṣīn rajaso 'surān tamaso yakṣarakṣāṃsi tatkālānuguṇo 'bhajat,जयकाले तु सत्त्वस्य देवर्षीन् रजसो ऽसुरान् तमसो यक्षरक्षांसि तत्कालानुगुणो ऽभजत्
7,1,9,jyotirādirivābhāti saṅghātān na vivicyate vidantyātmānamātmasthaṃ mathitvā kavayo 'ntataḥ,ज्योतिरादिरिवाभाति सङ्घातान् न विविच्यते विदन्त्यात्मानमात्मस्थं मथित्वा कवयो ऽन्ततः
7,1,10,yadā sisṛkṣuḥ pura ātmanaḥ paro rajaḥ sṛjatyeṣa pṛthak svamāyayā sattvaṃ vicitrāsu riraṃsurīśvaraḥ śayiṣyamāṇastama īrayatyasau,यदा सिसृक्षुः पुर आत्मनः परो रजः सृजत्येष पृथक् स्वमायया सत्त्वं विचित्रासु रिरंसुरीश्वरः शयिष्यमाणस्तम ईरयत्यसौ
7,1,11,kālaṃ carantaṃ sṛjatīśa āśrayaṃ pradhānapumbhyāṃ naradeva satyakṛt ya eṣa rājannapi kāla īśitā sattvaṃ surānīkamivaidhayatyataḥ tatpratyanīkān asurān surapriyo rajastamaskān pramiṇotyuruśravāḥ,कालं चरन्तं सृजतीश आश्रयं प्रधानपुम्भ्यां नरदेव सत्यकृत् य एष राजन्नपि काल ईशिता सत्त्वं सुरानीकमिवैधयत्यतः तत्प्रत्यनीकान् असुरान् सुरप्रियो रजस्तमस्कान् प्रमिणोत्युरुश्रवाः
7,1,12,atraivodāhṛtaḥ pūrvamitihāsaḥ surarṣiṇā prītyā mahākratau rājan pṛcchate 'jātaśatrave,अत्रैवोदाहृतः पूर्वमितिहासः सुरर्षिणा प्रीत्या महाक्रतौ राजन् पृच्छते ऽजातशत्रवे
7,1,13,dṛṣṭvā mahādbhutaṃ rājā rājasūye mahākratau vāsudeve bhagavati sāyujyaṃ cedibhūbhujaḥ,दृष्ट्वा महाद्भुतं राजा राजसूये महाक्रतौ वासुदेवे भगवति सायुज्यं चेदिभूभुजः
7,1,14,tatrāsīnaṃ suraṛṣiṃ rājā pāṇḍusutaḥ kratau papraccha vismitamanā munīnāṃ śṛṇvatāmidam,तत्रासीनं सुरऋषिं राजा पाण्डुसुतः क्रतौ पप्रच्छ विस्मितमना मुनीनां शृण्वतामिदम्
7,1,15,bhp_07.01.015 śrīyudhiṣṭhira uvāca aho atyadbhutaṃ hyetaddurlabhaikāntināmapi vāsudeve pare tattve prāptiścaidyasya vidviṣaḥ,भ्प्_०७.०१.०१५ श्रीयुधिष्ठिर उवाच अहो अत्यद्भुतं ह्येतद्दुर्लभैकान्तिनामपि वासुदेवे परे तत्त्वे प्राप्तिश्चैद्यस्य विद्विषः
7,1,16,etadveditumicchāmaḥ sarva eva vayaṃ mune bhagavannindayā veno dvijaistamasi pātitaḥ,एतद्वेदितुमिच्छामः सर्व एव वयं मुने भगवन्निन्दया वेनो द्विजैस्तमसि पातितः
7,1,17,damaghoṣasutaḥ pāpa ārabhya kalabhāṣaṇāt sampratyamarṣī govinde dantavakraśca durmatiḥ,दमघोषसुतः पाप आरभ्य कलभाषणात् सम्प्रत्यमर्षी गोविन्दे दन्तवक्रश्च दुर्मतिः
7,1,18,śapatorasakṛdviṣṇuṃ yadbrahma paramavyayam śvitro na jāto jihvāyāṃ nāndhaṃ viviśatustamaḥ,शपतोरसकृद्विष्णुं यद्ब्रह्म परमव्ययम् श्वित्रो न जातो जिह्वायां नान्धं विविशतुस्तमः
7,1,19,kathaṃ tasmin bhagavati duravagrāhyadhāmani paśyatāṃ sarvalokānāṃ layamīyaturañjasā,कथं तस्मिन् भगवति दुरवग्राह्यधामनि पश्यतां सर्वलोकानां लयमीयतुरञ्जसा
7,1,20,etadbhrāmyati me buddhirdīpārciriva vāyunā brūhyetadadbhutatamaṃ bhagavān hyatra kāraṇam,एतद्भ्राम्यति मे बुद्धिर्दीपार्चिरिव वायुना ब्रूह्येतदद्भुततमं भगवान् ह्यत्र कारणम्
7,1,21,bhp_07.01.021 śrībādarāyaṇiruvāca rājñastadvaca ākarṇya nārado bhagavān ṛṣiḥ tuṣṭaḥ prāha tamābhāṣya śṛṇvatyāstatsadaḥ kathāḥ,भ्प्_०७.०१.०२१ श्रीबादरायणिरुवाच राज्ञस्तद्वच आकर्ण्य नारदो भगवान् ऋषिः तुष्टः प्राह तमाभाष्य शृण्वत्यास्तत्सदः कथाः
7,1,22,bhp_07.01.022 śrīnārada uvāca nindanastavasatkāra nyakkārārthaṃ kalevaram pradhānaparayo rājannavivekena kalpitam,भ्प्_०७.०१.०२२ श्रीनारद उवाच निन्दनस्तवसत्कार न्यक्कारार्थं कलेवरम् प्रधानपरयो राजन्नविवेकेन कल्पितम्
7,1,23,hiṃsā tadabhimānena daṇḍapāruṣyayoryathā vaiṣamyamiha bhūtānāṃ mamāhamiti pārthiva,हिंसा तदभिमानेन दण्डपारुष्ययोर्यथा वैषम्यमिह भूतानां ममाहमिति पार्थिव
7,1,24,yannibaddho 'bhimāno 'yaṃ tadvadhāt prāṇināṃ vadhaḥ tathā na yasya kaivalyādabhimāno 'khilātmanaḥ parasya damakarturhi hiṃsā kenāsya kalpyate,यन्निबद्धो ऽभिमानो ऽयं तद्वधात् प्राणिनां वधः तथा न यस्य कैवल्यादभिमानो ऽखिलात्मनः परस्य दमकर्तुर्हि हिंसा केनास्य कल्प्यते
7,1,25,tasmādvairānubandhena nirvaireṇa bhayena vā snehāt kāmena vā yuñjyāt kathañcin nekṣate pṛthak,तस्माद्वैरानुबन्धेन निर्वैरेण भयेन वा स्नेहात् कामेन वा युञ्ज्यात् कथञ्चिन् नेक्षते पृथक्
7,1,26,yathā vairānubandhena martyastanmayatāmiyāt na tathā bhaktiyogena iti me niścitā matiḥ,यथा वैरानुबन्धेन मर्त्यस्तन्मयतामियात् न तथा भक्तियोगेन इति मे निश्चिता मतिः
7,1,27,kīṭaḥ peśaskṛtā ruddhaḥ kuḍyāyāṃ tamanusmaran saṃrambhabhayayogena vindate tatsvarūpatām,कीटः पेशस्कृता रुद्धः कुड्यायां तमनुस्मरन् संरम्भभययोगेन विन्दते तत्स्वरूपताम्
7,1,28,evaṃ kṛṣṇe bhagavati māyāmanuja īśvare vaireṇa pūtapāpmānastamāpuranucintayā,एवं कृष्णे भगवति मायामनुज ईश्वरे वैरेण पूतपाप्मानस्तमापुरनुचिन्तया
7,1,29,kāmāddveṣādbhayāt snehādyathā bhaktyeśvare manaḥ āveśya tadaghaṃ hitvā bahavastadgatiṃ gatāḥ,कामाद्द्वेषाद्भयात् स्नेहाद्यथा भक्त्येश्वरे मनः आवेश्य तदघं हित्वा बहवस्तद्गतिं गताः
7,1,30,gopyaḥ kāmādbhayāt kaṃso dveṣāc caidyādayo nṛpāḥ sambandhādvṛṣṇayaḥ snehādyūyaṃ bhaktyā vayaṃ vibho,गोप्यः कामाद्भयात् कंसो द्वेषाच् चैद्यादयो नृपाः सम्बन्धाद्वृष्णयः स्नेहाद्यूयं भक्त्या वयं विभो
7,1,31,katamo 'pi na venaḥ syāt pañcānāṃ puruṣaṃ prati tasmāt kenāpyupāyena manaḥ kṛṣṇe niveśayet,कतमो ऽपि न वेनः स्यात् पञ्चानां पुरुषं प्रति तस्मात् केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत्
7,1,32,mātṛṣvasreyo vaścaidyo dantavakraśca pāṇḍava pārṣadapravarau viṣṇorvipraśāpāt padacyutau,मातृष्वस्रेयो वश्चैद्यो दन्तवक्रश्च पाण्डव पार्षदप्रवरौ विष्णोर्विप्रशापात् पदच्युतौ
7,1,33,bhp_07.01.033 śrīyudhiṣṭhira uvāca kīdṛśaḥ kasya vā śāpo haridāsābhimarśanaḥ aśraddheya ivābhāti harerekāntināṃ bhavaḥ,भ्प्_०७.०१.०३३ श्रीयुधिष्ठिर उवाच कीदृशः कस्य वा शापो हरिदासाभिमर्शनः अश्रद्धेय इवाभाति हरेरेकान्तिनां भवः
7,1,34,dehendriyāsuhīnānāṃ vaikuṇṭhapuravāsinām dehasambandhasambaddhametadākhyātumarhasi,देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम् देहसम्बन्धसम्बद्धमेतदाख्यातुमर्हसि
7,1,35,bhp_07.01.035 śrīnārada uvāca ekadā brahmaṇaḥ putrā viṣṇulokaṃ yadṛcchayā sanandanādayo jagmuścaranto bhuvanatrayam,भ्प्_०७.०१.०३५ श्रीनारद उवाच एकदा ब्रह्मणः पुत्रा विष्णुलोकं यदृच्छया सनन्दनादयो जग्मुश्चरन्तो भुवनत्रयम्
7,1,36,pañcaṣaḍḍhāyanārbhābhāḥ pūrveṣāmapi pūrvajāḥ digvāsasaḥ śiśūn matvā dvāḥsthau tān pratyaṣedhatām,पञ्चषड्ढायनार्भाभाः पूर्वेषामपि पूर्वजाः दिग्वाससः शिशून् मत्वा द्वाःस्थौ तान् प्रत्यषेधताम्
7,1,37,aśapan kupitā evaṃ yuvāṃ vāsaṃ na cārhathaḥ rajastamobhyāṃ rahite pādamūle madhudviṣaḥ pāpiṣṭhāmāsurīṃ yoniṃ bāliśau yātamāśvataḥ,अशपन् कुपिता एवं युवां वासं न चार्हथः रजस्तमोभ्यां रहिते पादमूले मधुद्विषः पापिष्ठामासुरीं योनिं बालिशौ यातमाश्वतः
7,1,38,evaṃ śaptau svabhavanāt patantau tau kṛpālubhiḥ proktau punarjanmabhirvāṃ tribhirlokāya kalpatām,एवं शप्तौ स्वभवनात् पतन्तौ तौ कृपालुभिः प्रोक्तौ पुनर्जन्मभिर्वां त्रिभिर्लोकाय कल्पताम्
7,1,39,jajñāte tau diteḥ putrau daityadānavavanditau hiraṇyakaśipurjyeṣṭho hiraṇyākṣo 'nujastataḥ,जज्ञाते तौ दितेः पुत्रौ दैत्यदानववन्दितौ हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षो ऽनुजस्ततः
7,1,40,hato hiraṇyakaśipurhariṇā siṃharūpiṇā hiraṇyākṣo dharoddhāre bibhratā śaukaraṃ vapuḥ,हतो हिरण्यकशिपुर्हरिणा सिंहरूपिणा हिरण्याक्षो धरोद्धारे बिभ्रता शौकरं वपुः
7,1,41,hiraṇyakaśipuḥ putraṃ prahlādaṃ keśavapriyam jighāṃsurakaron nānā yātanā mṛtyuhetave,हिरण्यकशिपुः पुत्रं प्रह्लादं केशवप्रियम् जिघांसुरकरोन् नाना यातना मृत्युहेतवे
7,1,42,taṃ sarvabhūtātmabhūtaṃ praśāntaṃ samadarśanam bhagavattejasā spṛṣṭaṃ nāśaknoddhantumudyamaiḥ,तं सर्वभूतात्मभूतं प्रशान्तं समदर्शनम् भगवत्तेजसा स्पृष्टं नाशक्नोद्धन्तुमुद्यमैः
7,1,43,tatastau rākṣasau jātau keśinyāṃ viśravaḥsutau rāvaṇaḥ kumbhakarṇaśca sarvalokopatāpanau,ततस्तौ राक्षसौ जातौ केशिन्यां विश्रवःसुतौ रावणः कुम्भकर्णश्च सर्वलोकोपतापनौ
7,1,44,tatrāpi rāghavo bhūtvā nyahanac chāpamuktaye rāmavīryaṃ śroṣyasi tvaṃ mārkaṇḍeyamukhāt prabho,तत्रापि राघवो भूत्वा न्यहनच् छापमुक्तये रामवीर्यं श्रोष्यसि त्वं मार्कण्डेयमुखात् प्रभो
7,1,45,tāvatra kṣatriyau jātau mātṛṣvasrātmajau tava adhunā śāpanirmuktau kṛṣṇacakrahatāṃhasau,तावत्र क्षत्रियौ जातौ मातृष्वस्रात्मजौ तव अधुना शापनिर्मुक्तौ कृष्णचक्रहतांहसौ
7,1,46,vairānubandhatīvreṇa dhyānenācyutasātmatām nītau punarhareḥ pārśvaṃ jagmaturviṣṇupārṣadau,वैरानुबन्धतीव्रेण ध्यानेनाच्युतसात्मताम् नीतौ पुनर्हरेः पार्श्वं जग्मतुर्विष्णुपार्षदौ
7,1,47,bhp_07.01.047 śrīyudhiṣṭhira uvāca vidveṣo dayite putre kathamāsīn mahātmani brūhi me bhagavan yena prahlādasyācyutātmatā,भ्प्_०७.०१.०४७ श्रीयुधिष्ठिर उवाच विद्वेषो दयिते पुत्रे कथमासीन् महात्मनि ब्रूहि मे भगवन् येन प्रह्लादस्याच्युतात्मता
7,2,1,bhp_07.02.001 śrīnārada uvāca bhrātaryevaṃ vinihate hariṇā kroḍamūrtinā hiraṇyakaśipū rājan paryatapyadruṣā śucā,भ्प्_०७.०२.००१ श्रीनारद उवाच भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना हिरण्यकशिपू राजन् पर्यतप्यद्रुषा शुचा
7,2,2,āha cedaṃ ruṣā pūrṇaḥ sandaṣṭadaśanacchadaḥ kopojjvaladbhyāṃ cakṣurbhyāṃ nirīkṣan dhūmramambaram,आह चेदं रुषा पूर्णः सन्दष्टदशनच्छदः कोपोज्ज्वलद्भ्यां चक्षुर्भ्यां निरीक्षन् धूम्रमम्बरम्
7,2,3,karāladaṃṣṭrogradṛṣṭyā duṣprekṣyabhrukuṭīmukhaḥ śūlamudyamya sadasi dānavān idamabravīt,करालदंष्ट्रोग्रदृष्ट्या दुष्प्रेक्ष्यभ्रुकुटीमुखः शूलमुद्यम्य सदसि दानवान् इदमब्रवीत्
7,2,4,bho bho dānavadaiteyā dvimūrdhaṃstryakṣa śambara śatabāho hayagrīva namuce pāka ilvala,भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल
7,2,5,vipracitte mama vacaḥ puloman śakunādayaḥ śṛṇutānantaraṃ sarve kriyatāmāśu mā ciram,विप्रचित्ते मम वचः पुलोमन् शकुनादयः शृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम्
7,2,6,sapatnairghātitaḥ kṣudrairbhrātā me dayitaḥ suhṛt pārṣṇigrāheṇa hariṇā samenāpyupadhāvanaiḥ,सपत्नैर्घातितः क्षुद्रैर्भ्राता मे दयितः सुहृत् पार्ष्णिग्राहेण हरिणा समेनाप्युपधावनैः
7,2,7,tasya tyaktasvabhāvasya ghṛṇermāyāvanaukasaḥ bhajantaṃ bhajamānasya bālasyevāsthirātmanaḥ,तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकसः भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मनः
7,2,8,macchūlabhinnagrīvasya bhūriṇā rudhireṇa vai asṛkpriyaṃ tarpayiṣye bhrātaraṃ me gatavyathaḥ,मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथः
7,2,9,tasmin kūṭe 'hite naṣṭe kṛttamūle vanaspatau viṭapā iva śuṣyanti viṣṇuprāṇā divaukasaḥ,तस्मिन् कूटे ऽहिते नष्टे कृत्तमूले वनस्पतौ विटपा इव शुष्यन्ति विष्णुप्राणा दिवौकसः
7,2,10,tāvadyāta bhuvaṃ yūyaṃ brahmakṣatrasamedhitām sūdayadhvaṃ tapoyajña svādhyāyavratadāninaḥ,तावद्यात भुवं यूयं ब्रह्मक्षत्रसमेधिताम् सूदयध्वं तपोयज्ञ स्वाध्यायव्रतदानिनः
7,2,11,viṣṇurdvijakriyāmūlo yajño dharmamayaḥ pumān devarṣipitṛbhūtānāṃ dharmasya ca parāyaṇam,विष्णुर्द्विजक्रियामूलो यज्ञो धर्ममयः पुमान् देवर्षिपितृभूतानां धर्मस्य च परायणम्
7,2,12,yatra yatra dvijā gāvo vedā varṇāśramakriyāḥ taṃ taṃ janapadaṃ yāta sandīpayata vṛścata,यत्र यत्र द्विजा गावो वेदा वर्णाश्रमक्रियाः तं तं जनपदं यात सन्दीपयत वृश्चत
7,2,13,iti te bhartṛnirdeśamādāya śirasādṛtāḥ tathā prajānāṃ kadanaṃ vidadhuḥ kadanapriyāḥ,इति ते भर्तृनिर्देशमादाय शिरसादृताः तथा प्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः
7,2,14,puragrāmavrajodyāna kṣetrārāmāśramākarān kheṭakharvaṭaghoṣāṃśca dadahuḥ pattanāni ca,पुरग्रामव्रजोद्यान क्षेत्रारामाश्रमाकरान् खेटखर्वटघोषांश्च ददहुः पत्तनानि च
7,2,15,kecit khanitrairbibhiduḥ setuprākāragopurān ājīvyāṃścicchidurvṛkṣān kecit paraśupāṇayaḥ prādahan śaraṇānyeke prajānāṃ jvalitolmukaiḥ,केचित् खनित्रैर्बिभिदुः सेतुप्राकारगोपुरान् आजीव्यांश्चिच्छिदुर्वृक्षान् केचित् परशुपाणयः प्रादहन् शरणान्येके प्रजानां ज्वलितोल्मुकैः
7,2,16,evaṃ viprakṛte loke daityendrānucarairmuhuḥ divaṃ devāḥ parityajya bhuvi ceruralakṣitāḥ,एवं विप्रकृते लोके दैत्येन्द्रानुचरैर्मुहुः दिवं देवाः परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिताः
7,2,17,hiraṇyakaśipurbhrātuḥ samparetasya duḥkhitaḥ kṛtvā kaṭodakādīni bhrātṛputrān asāntvayat,हिरण्यकशिपुर्भ्रातुः सम्परेतस्य दुःखितः कृत्वा कटोदकादीनि भ्रातृपुत्रान् असान्त्वयत्
7,2,18,śakuniṃ śambaraṃ dhṛṣṭiṃ bhūtasantāpanaṃ vṛkam kālanābhaṃ mahānābhaṃ hariśmaśrumathotkacam,शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम्
7,2,19,tanmātaraṃ ruṣābhānuṃ ditiṃ ca jananīṃ girā ślakṣṇayā deśakālajña idamāha janeśvara,तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर
7,2,20,bhp_07.02.020 śrīhiraṇyakaśipuruvāca ambāmba he vadhūḥ putrā vīraṃ mārhatha śocitum riporabhimukhe ślāghyaḥ śūrāṇāṃ vadha īpsitaḥ,भ्प्_०७.०२.०२० श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच अम्बाम्ब हे वधूः पुत्रा वीरं मार्हथ शोचितुम् रिपोरभिमुखे श्लाघ्यः शूराणां वध ईप्सितः
7,2,21,bhūtānāmiha saṃvāsaḥ prapāyāmiva suvrate daivenaikatra nītānāmunnītānāṃ svakarmabhiḥ,भूतानामिह संवासः प्रपायामिव सुव्रते दैवेनैकत्र नीतानामुन्नीतानां स्वकर्मभिः
7,2,22,nitya ātmāvyayaḥ śuddhaḥ sarvagaḥ sarvavit paraḥ dhatte 'sāvātmano liṅgaṃ māyayā visṛjan guṇān,नित्य आत्माव्ययः शुद्धः सर्वगः सर्ववित् परः धत्ते ऽसावात्मनो लिङ्गं मायया विसृजन् गुणान्
7,2,23,yathāmbhasā pracalatā taravo 'pi calā iva cakṣuṣā bhrāmyamāṇena dṛśyate calatīva bhūḥ,यथाम्भसा प्रचलता तरवो ऽपि चला इव चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते चलतीव भूः
7,2,24,evaṃ guṇairbhrāmyamāṇe manasyavikalaḥ pumān yāti tatsāmyatāṃ bhadre hyaliṅgo liṅgavān iva,एवं गुणैर्भ्राम्यमाणे मनस्यविकलः पुमान् याति तत्साम्यतां भद्रे ह्यलिङ्गो लिङ्गवान् इव
7,2,25,eṣa ātmaviparyāso hyaliṅge liṅgabhāvanā eṣa priyāpriyairyogo viyogaḥ karmasaṃsṛtiḥ,एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोगः कर्मसंसृतिः
7,2,26,sambhavaśca vināśaśca śokaśca vividhaḥ smṛtaḥ avivekaśca cintā ca vivekāsmṛtireva ca,सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविधः स्मृतः अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च
7,2,27,atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam yamasya pretabandhūnāṃ saṃvādaṃ taṃ nibodhata,अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् यमस्य प्रेतबन्धूनां संवादं तं निबोधत
7,2,28,uśīnareṣvabhūdrājā suyajña iti viśrutaḥ sapatnairnihato yuddhe jñātayastamupāsata,उशीनरेष्वभूद्राजा सुयज्ञ इति विश्रुतः सपत्नैर्निहतो युद्धे ज्ञातयस्तमुपासत
7,2,29,viśīrṇaratnakavacaṃ vibhraṣṭābharaṇasrajam śaranirbhinnahṛdayaṃ śayānamasṛgāvilam,विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम्
7,2,30,prakīrṇakeśaṃ dhvastākṣaṃ rabhasā daṣṭadacchadam rajaḥkuṇṭhamukhāmbhojaṃ chinnāyudhabhujaṃ mṛdhe,प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् रजःकुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे
7,2,31,uśīnarendraṃ vidhinā tathā kṛtaṃ patiṃ mahiṣyaḥ prasamīkṣya duḥkhitāḥ hatāḥ sma nātheti karairuro bhṛśaṃ ghnantyo muhustatpadayorupāpatan,उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्यः प्रसमीक्ष्य दुःखिताः हताः स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन्
7,2,32,rudatya uccairdayitāṅghripaṅkajaṃ siñcantya asraiḥ kucakuṅkumāruṇaiḥ visrastakeśābharaṇāḥ śucaṃ nṛṇāṃ sṛjantya ākrandanayā vilepire,रुदत्य उच्चैर्दयिताङ्घ्रिपङ्कजं सिञ्चन्त्य अस्रैः कुचकुङ्कुमारुणैः विस्रस्तकेशाभरणाः शुचं नृणां सृजन्त्य आक्रन्दनया विलेपिरे
7,2,33,aho vidhātrākaruṇena naḥ prabho bhavān praṇīto dṛgagocarāṃ daśām uśīnarāṇāmasi vṛttidaḥ purā kṛto 'dhunā yena śucāṃ vivardhanaḥ,अहो विधात्राकरुणेन नः प्रभो भवान् प्रणीतो दृगगोचरां दशाम् उशीनराणामसि वृत्तिदः पुरा कृतो ऽधुना येन शुचां विवर्धनः
7,2,34,tvayā kṛtajñena vayaṃ mahīpate kathaṃ vinā syāma suhṛttamena te tatrānuyānaṃ tava vīra pādayoḥ śuśrūṣatīnāṃ diśa yatra yāsyasi,त्वया कृतज्ञेन वयं महीपते कथं विना स्याम सुहृत्तमेन ते तत्रानुयानं तव वीर पादयोः शुश्रूषतीनां दिश यत्र यास्यसि
7,2,35,evaṃ vilapatīnāṃ vai parigṛhya mṛtaṃ patim anicchatīnāṃ nirhāramarko 'staṃ sannyavartata,एवं विलपतीनां वै परिगृह्य मृतं पतिम् अनिच्छतीनां निर्हारमर्को ऽस्तं सन्न्यवर्तत
7,2,36,tatra ha pretabandhūnāmāśrutya paridevitam āha tān bālako bhūtvā yamaḥ svayamupāgataḥ,तत्र ह प्रेतबन्धूनामाश्रुत्य परिदेवितम् आह तान् बालको भूत्वा यमः स्वयमुपागतः
7,2,37,bhp_07.02.037 śrīyama uvāca aho amīṣāṃ vayasādhikānāṃ vipaśyatāṃ lokavidhiṃ vimohaḥ yatrāgatastatra gataṃ manuṣyaṃ svayaṃ sadharmā api śocantyapārtham,भ्प्_०७.०२.०३७ श्रीयम उवाच अहो अमीषां वयसाधिकानां विपश्यतां लोकविधिं विमोहः यत्रागतस्तत्र गतं मनुष्यं स्वयं सधर्मा अपि शोचन्त्यपार्थम्
7,2,38,aho vayaṃ dhanyatamā yadatra tyaktāḥ pitṛbhyāṃ na vicintayāmaḥ abhakṣyamāṇā abalā vṛkādibhiḥ sa rakṣitā rakṣati yo hi garbhe,अहो वयं धन्यतमा यदत्र त्यक्ताः पितृभ्यां न विचिन्तयामः अभक्ष्यमाणा अबला वृकादिभिः स रक्षिता रक्षति यो हि गर्भे
7,2,39,ya icchayeśaḥ sṛjatīdamavyayo ya eva rakṣatyavalumpate ca yaḥ tasyābalāḥ krīḍanamāhurīśituś carācaraṃ nigrahasaṅgrahe prabhuḥ,य इच्छयेशः सृजतीदमव्ययो य एव रक्षत्यवलुम्पते च यः तस्याबलाः क्रीडनमाहुरीशितुश् चराचरं निग्रहसङ्ग्रहे प्रभुः
7,2,40,pathi cyutaṃ tiṣṭhati diṣṭarakṣitaṃ gṛhe sthitaṃ tadvihataṃ vinaśyati jīvatyanātho 'pi tadīkṣito vane gṛhe 'bhigupto 'sya hato na jīvati,पथि च्युतं तिष्ठति दिष्टरक्षितं गृहे स्थितं तद्विहतं विनश्यति जीवत्यनाथो ऽपि तदीक्षितो वने गृहे ऽभिगुप्तो ऽस्य हतो न जीवति
7,2,41,bhūtāni taistairnijayonikarmabhir bhavanti kāle na bhavanti sarvaśaḥ na tatra hātmā prakṛtāvapi sthitas tasyā guṇairanyatamo hi badhyate,भूतानि तैस्तैर्निजयोनिकर्मभिर् भवन्ति काले न भवन्ति सर्वशः न तत्र हात्मा प्रकृतावपि स्थितस् तस्या गुणैरन्यतमो हि बध्यते
7,2,42,idaṃ śarīraṃ puruṣasya mohajaṃ yathā pṛthag bhautikamīyate gṛham yathaudakaiḥ pārthivataijasairjanaḥ kālena jāto vikṛto vinaśyati,इदं शरीरं पुरुषस्य मोहजं यथा पृथग् भौतिकमीयते गृहम् यथौदकैः पार्थिवतैजसैर्जनः कालेन जातो विकृतो विनश्यति
7,2,43,yathānalo dāruṣu bhinna īyate yathānilo dehagataḥ pṛthak sthitaḥ yathā nabhaḥ sarvagataṃ na sajjate tathā pumān sarvaguṇāśrayaḥ paraḥ,यथानलो दारुषु भिन्न ईयते यथानिलो देहगतः पृथक् स्थितः यथा नभः सर्वगतं न सज्जते तथा पुमान् सर्वगुणाश्रयः परः
7,2,44,suyajño nanvayaṃ śete mūḍhā yamanuśocatha yaḥ śrotā yo 'nuvakteha sa na dṛśyeta karhicit,सुयज्ञो नन्वयं शेते मूढा यमनुशोचथ यः श्रोता यो ऽनुवक्तेह स न दृश्येत कर्हिचित्
7,2,45,na śrotā nānuvaktāyaṃ mukhyo 'pyatra mahān asuḥ yastvihendriyavān ātmā sa cānyaḥ prāṇadehayoḥ,न श्रोता नानुवक्तायं मुख्यो ऽप्यत्र महान् असुः यस्त्विहेन्द्रियवान् आत्मा स चान्यः प्राणदेहयोः
7,2,46,bhūtendriyamanoliṅgān dehān uccāvacān vibhuḥ bhajatyutsṛjati hyanyastac cāpi svena tejasā,भूतेन्द्रियमनोलिङ्गान् देहान् उच्चावचान् विभुः भजत्युत्सृजति ह्यन्यस्तच् चापि स्वेन तेजसा
7,2,47,yāval liṅgānvito hyātmā tāvat karmanibandhanam tato viparyayaḥ kleśo māyāyogo 'nuvartate,यावल् लिङ्गान्वितो ह्यात्मा तावत् कर्मनिबन्धनम् ततो विपर्ययः क्लेशो मायायोगो ऽनुवर्तते
7,2,48,vitathābhiniveśo 'yaṃ yadguṇeṣvarthadṛgvacaḥ yathā manorathaḥ svapnaḥ sarvamaindriyakaṃ mṛṣā,वितथाभिनिवेशो ऽयं यद्गुणेष्वर्थदृग्वचः यथा मनोरथः स्वप्नः सर्वमैन्द्रियकं मृषा
7,2,49,atha nityamanityaṃ vā neha śocanti tadvidaḥ nānyathā śakyate kartuṃ svabhāvaḥ śocatāmiti,अथ नित्यमनित्यं वा नेह शोचन्ति तद्विदः नान्यथा शक्यते कर्तुं स्वभावः शोचतामिति
7,2,50,lubdhako vipine kaścit pakṣiṇāṃ nirmito 'ntakaḥ vitatya jālaṃ vidadhe tatra tatra pralobhayan,लुब्धको विपिने कश्चित् पक्षिणां निर्मितो ऽन्तकः वितत्य जालं विदधे तत्र तत्र प्रलोभयन्
7,2,51,kuliṅgamithunaṃ tatra vicarat samadṛśyata tayoḥ kuliṅgī sahasā lubdhakena pralobhitā,कुलिङ्गमिथुनं तत्र विचरत् समदृश्यत तयोः कुलिङ्गी सहसा लुब्धकेन प्रलोभिता
7,2,52,āsajjata sicastantryāṃ mahiṣyaḥ kālayantritā kuliṅgastāṃ tathāpannāṃ nirīkṣya bhṛśaduḥkhitaḥ snehādakalpaḥ kṛpaṇaḥ kṛpaṇāṃ paryadevayat,आसज्जत सिचस्तन्त्र्यां महिष्यः कालयन्त्रिता कुलिङ्गस्तां तथापन्नां निरीक्ष्य भृशदुःखितः स्नेहादकल्पः कृपणः कृपणां पर्यदेवयत्
7,2,53,aho akaruṇo devaḥ striyākaruṇayā vibhuḥ kṛpaṇaṃ māmanuśocantyā dīnayā kiṃ kariṣyati,अहो अकरुणो देवः स्त्रियाकरुणया विभुः कृपणं मामनुशोचन्त्या दीनया किं करिष्यति
7,2,54,kāmaṃ nayatu māṃ devaḥ kimardhenātmano hi me dīnena jīvatā duḥkhamanena vidhurāyuṣā,कामं नयतु मां देवः किमर्धेनात्मनो हि मे दीनेन जीवता दुःखमनेन विधुरायुषा
7,2,55,kathaṃ tvajātapakṣāṃstān mātṛhīnān bibharmyaham mandabhāgyāḥ pratīkṣante nīḍe me mātaraṃ prajāḥ,कथं त्वजातपक्षांस्तान् मातृहीनान् बिभर्म्यहम् मन्दभाग्याः प्रतीक्षन्ते नीडे मे मातरं प्रजाः
7,2,56,evaṃ kuliṅgaṃ vilapantamārāt priyāviyogāturamaśrukaṇṭham sa eva taṃ śākunikaḥ śareṇa vivyādha kālaprahito vilīnaḥ,एवं कुलिङ्गं विलपन्तमारात् प्रियावियोगातुरमश्रुकण्ठम् स एव तं शाकुनिकः शरेण विव्याध कालप्रहितो विलीनः
7,2,57,evaṃ yūyamapaśyantya ātmāpāyamabuddhayaḥ nainaṃ prāpsyatha śocantyaḥ patiṃ varṣaśatairapi,एवं यूयमपश्यन्त्य आत्मापायमबुद्धयः नैनं प्राप्स्यथ शोचन्त्यः पतिं वर्षशतैरपि
7,2,58,bhp_07.02.058 śrīhiraṇyakaśipuruvāca bāla evaṃ pravadati sarve vismitacetasaḥ jñātayo menire sarvamanityamayathotthitam,भ्प्_०७.०२.०५८ श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच बाल एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतसः ज्ञातयो मेनिरे सर्वमनित्यमयथोत्थितम्
7,2,59,yama etadupākhyāya tatraivāntaradhīyata jñātayo hi suyajñasya cakruryat sāmparāyikam,यम एतदुपाख्याय तत्रैवान्तरधीयत ज्ञातयो हि सुयज्ञस्य चक्रुर्यत् साम्परायिकम्
7,2,60,ataḥ śocata mā yūyaṃ paraṃ cātmānameva vā ka ātmā kaḥ paro vātra svīyaḥ pārakya eva vā svaparābhiniveśena vinājñānena dehinām,अतः शोचत मा यूयं परं चात्मानमेव वा क आत्मा कः परो वात्र स्वीयः पारक्य एव वा स्वपराभिनिवेशेन विनाज्ञानेन देहिनाम्
7,2,61,bhp_07.02.061 śrīnārada uvāca iti daityapatervākyaṃ ditirākarṇya sasnuṣā putraśokaṃ kṣaṇāt tyaktvā tattve cittamadhārayat,भ्प्_०७.०२.०६१ श्रीनारद उवाच इति दैत्यपतेर्वाक्यं दितिराकर्ण्य सस्नुषा पुत्रशोकं क्षणात् त्यक्त्वा तत्त्वे चित्तमधारयत्
7,3,1,bhp_07.03.001 śrīnārada uvāca hiraṇyakaśipū rājannajeyamajarāmaram ātmānamapratidvandvamekarājaṃ vyadhitsata,भ्प्_०७.०३.००१ श्रीनारद उवाच हिरण्यकशिपू राजन्नजेयमजरामरम् आत्मानमप्रतिद्वन्द्वमेकराजं व्यधित्सत
7,3,2,sa tepe mandaradroṇyāṃ tapaḥ paramadāruṇam ūrdhvabāhurnabhodṛṣṭiḥ pādāṅguṣṭhāśritāvaniḥ,स तेपे मन्दरद्रोण्यां तपः परमदारुणम् ऊर्ध्वबाहुर्नभोदृष्टिः पादाङ्गुष्ठाश्रितावनिः
7,3,3,jaṭādīdhitibhī reje saṃvartārka ivāṃśubhiḥ tasmiṃstapastapyamāne devāḥ sthānāni bhejire,जटादीधितिभी रेजे संवर्तार्क इवांशुभिः तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवाः स्थानानि भेजिरे
7,3,4,tasya mūrdhnaḥ samudbhūtaḥ sadhūmo 'gnistapomayaḥ tīryag ūrdhvamadho lokān prātapadviṣvag īritaḥ,तस्य मूर्ध्नः समुद्भूतः सधूमो ऽग्निस्तपोमयः तीर्यग् ऊर्ध्वमधो लोकान् प्रातपद्विष्वग् ईरितः
7,3,5,cukṣubhurnadyudanvantaḥ sadvīpādriścacāla bhūḥ nipetuḥ sagrahāstārā jajvaluśca diśo daśa,चुक्षुभुर्नद्युदन्वन्तः सद्वीपाद्रिश्चचाल भूः निपेतुः सग्रहास्तारा जज्वलुश्च दिशो दश
7,3,6,tena taptā divaṃ tyaktvā brahmalokaṃ yayuḥ surāḥ dhātre vijñāpayāmāsurdevadeva jagatpate,तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययुः सुराः धात्रे विज्ञापयामासुर्देवदेव जगत्पते
7,3,7,daityendratapasā taptā divi sthātuṃ na śaknumaḥ tasya copaśamaṃ bhūman vidhehi yadi manyase lokā na yāvan naṅkṣyanti balihārāstavābhibhūḥ,दैत्येन्द्रतपसा तप्ता दिवि स्थातुं न शक्नुमः तस्य चोपशमं भूमन् विधेहि यदि मन्यसे लोका न यावन् नङ्क्ष्यन्ति बलिहारास्तवाभिभूः
7,3,8,tasyāyaṃ kila saṅkalpaścarato duścaraṃ tapaḥ śrūyatāṃ kiṃ na viditastavāthāpi niveditam,तस्यायं किल सङ्कल्पश्चरतो दुश्चरं तपः श्रूयतां किं न विदितस्तवाथापि निवेदितम्
7,3,9,sṛṣṭvā carācaramidaṃ tapoyogasamādhinā adhyāste sarvadhiṣṇyebhyaḥ parameṣṭhī nijāsanam,सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना अध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्यः परमेष्ठी निजासनम्
7,3,10,tadahaṃ vardhamānena tapoyogasamādhinā kālātmanośca nityatvāt sādhayiṣye tathātmanaḥ,तदहं वर्धमानेन तपोयोगसमाधिना कालात्मनोश्च नित्यत्वात् साधयिष्ये तथात्मनः
7,3,11,anyathedaṃ vidhāsye 'hamayathā pūrvamojasā kimanyaiḥ kālanirdhūtaiḥ kalpānte vaiṣṇavādibhiḥ,अन्यथेदं विधास्ये ऽहमयथा पूर्वमोजसा किमन्यैः कालनिर्धूतैः कल्पान्ते वैष्णवादिभिः
7,3,12,iti śuśruma nirbandhaṃ tapaḥ paramamāsthitaḥ vidhatsvānantaraṃ yuktaṃ svayaṃ tribhuvaneśvara,इति शुश्रुम निर्बन्धं तपः परममास्थितः विधत्स्वानन्तरं युक्तं स्वयं त्रिभुवनेश्वर
7,3,13,tavāsanaṃ dvijagavāṃ pārameṣṭhyaṃ jagatpate bhavāya śreyase bhūtyai kṣemāya vijayāya ca,तवासनं द्विजगवां पारमेष्ठ्यं जगत्पते भवाय श्रेयसे भूत्यै क्षेमाय विजयाय च
7,3,14,iti vijñāpito devairbhagavān ātmabhūrnṛpa parito bhṛgudakṣādyairyayau daityeśvarāśramam,इति विज्ञापितो देवैर्भगवान् आत्मभूर्नृप परितो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम्
7,3,15,na dadarśa praticchannaṃ valmīkatṛṇakīcakaiḥ pipīlikābhirācīrṇaṃ medastvaṅmāṃsaśoṇitam,न ददर्श प्रतिच्छन्नं वल्मीकतृणकीचकैः पिपीलिकाभिराचीर्णं मेदस्त्वङ्मांसशोणितम्
7,3,16,tapantaṃ tapasā lokān yathābhrāpihitaṃ ravim vilakṣya vismitaḥ prāha hasaṃstaṃ haṃsavāhanaḥ,तपन्तं तपसा लोकान् यथाभ्रापिहितं रविम् विलक्ष्य विस्मितः प्राह हसंस्तं हंसवाहनः
7,3,17,bhp_07.03.017 śrībrahmovāca uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te tapaḥsiddho 'si kāśyapa varado 'hamanuprāpto vriyatāmīpsito varaḥ,भ्प्_०७.०३.०१७ श्रीब्रह्मोवाच उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते तपःसिद्धो ऽसि काश्यप वरदो ऽहमनुप्राप्तो व्रियतामीप्सितो वरः
7,3,18,adrākṣamahametaṃ te hṛtsāraṃ mahadadbhutam daṃśabhakṣitadehasya prāṇā hyasthiṣu śerate,अद्राक्षमहमेतं ते हृत्सारं महदद्भुतम् दंशभक्षितदेहस्य प्राणा ह्यस्थिषु शेरते
7,3,19,naitat pūrvarṣayaścakrurna kariṣyanti cāpare niramburdhārayet prāṇān ko vai divyasamāḥ śatam,नैतत् पूर्वर्षयश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे निरम्बुर्धारयेत् प्राणान् को वै दिव्यसमाः शतम्
7,3,20,vyavasāyena te 'nena duṣkareṇa manasvinām taponiṣṭhena bhavatājito 'haṃ ditinandana,व्यवसायेन ते ऽनेन दुष्करेण मनस्विनाम् तपोनिष्ठेन भवताजितो ऽहं दितिनन्दन
7,3,21,tatasta āśiṣaḥ sarvā dadāmyasurapuṅgava martasya te hyamartasya darśanaṃ nāphalaṃ mama,ततस्त आशिषः सर्वा ददाम्यसुरपुङ्गव मर्तस्य ते ह्यमर्तस्य दर्शनं नाफलं मम
7,3,22,bhp_07.03.022 śrīnārada uvāca ityuktvādibhavo devo bhakṣitāṅgaṃ pipīlikaiḥ kamaṇḍalujalenaukṣaddivyenāmogharādhasā,भ्प्_०७.०३.०२२ श्रीनारद उवाच इत्युक्त्वादिभवो देवो भक्षिताङ्गं पिपीलिकैः कमण्डलुजलेनौक्षद्दिव्येनामोघराधसा
7,3,23,sa tat kīcakavalmīkāt sahaojobalānvitaḥ sarvāvayavasampanno vajrasaṃhanano yuvā utthitastaptahemābho vibhāvasurivaidhasaḥ,स तत् कीचकवल्मीकात् सहओजोबलान्वितः सर्वावयवसम्पन्नो वज्रसंहननो युवा उत्थितस्तप्तहेमाभो विभावसुरिवैधसः
7,3,24,sa nirīkṣyāmbare devaṃ haṃsavāhamupasthitam nanāma śirasā bhūmau taddarśanamahotsavaḥ,स निरीक्ष्याम्बरे देवं हंसवाहमुपस्थितम् ननाम शिरसा भूमौ तद्दर्शनमहोत्सवः
7,3,25,utthāya prāñjaliḥ prahva īkṣamāṇo dṛśā vibhum harṣāśrupulakodbhedo girā gadgadayāgṛṇāt,उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह्व ईक्षमाणो दृशा विभुम् हर्षाश्रुपुलकोद्भेदो गिरा गद्गदयागृणात्
7,3,26,bhp_07.03.026 śrīhiraṇyakaśipuruvāca kalpānte kālasṛṣṭena yo 'ndhena tamasāvṛtam abhivyanag jagadidaṃ svayañjyotiḥ svarociṣā,भ्प्_०७.०३.०२६ श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच कल्पान्ते कालसृष्टेन यो ऽन्धेन तमसावृतम् अभिव्यनग् जगदिदं स्वयञ्ज्योतिः स्वरोचिषा
7,3,27,ātmanā trivṛtā cedaṃ sṛjatyavati lumpati rajaḥsattvatamodhāmne parāya mahate namaḥ,आत्मना त्रिवृता चेदं सृजत्यवति लुम्पति रजःसत्त्वतमोधाम्ने पराय महते नमः
7,3,28,nama ādyāya bījāya jñānavijñānamūrtaye prāṇendriyamanobuddhi vikārairvyaktimīyuṣe,नम आद्याय बीजाय ज्ञानविज्ञानमूर्तये प्राणेन्द्रियमनोबुद्धि विकारैर्व्यक्तिमीयुषे
7,3,29,tvamīśiṣe jagatastasthuṣaśca prāṇena mukhyena patiḥ prajānām cittasya cittairmanaindriyāṇāṃ patirmahān bhūtaguṇāśayeśaḥ,त्वमीशिषे जगतस्तस्थुषश्च प्राणेन मुख्येन पतिः प्रजानाम् चित्तस्य चित्तैर्मनैन्द्रियाणां पतिर्महान् भूतगुणाशयेशः
7,3,30,tvaṃ saptatantūn vitanoṣi tanvā trayyā caturhotrakavidyayā ca tvameka ātmātmavatāmanādir anantapāraḥ kavirantarātmā,त्वं सप्ततन्तून् वितनोषि तन्वा त्रय्या चतुर्होत्रकविद्यया च त्वमेक आत्मात्मवतामनादिर् अनन्तपारः कविरन्तरात्मा
7,3,31,tvameva kālo 'nimiṣo janānām āyurlavādyavayavaiḥ kṣiṇoṣi kūṭastha ātmā parameṣṭhyajo mahāṃs tvaṃ jīvalokasya ca jīva ātmā,त्वमेव कालो ऽनिमिषो जनानाम् आयुर्लवाद्यवयवैः क्षिणोषि कूटस्थ आत्मा परमेष्ठ्यजो महांस् त्वं जीवलोकस्य च जीव आत्मा
7,3,32,tvattaḥ paraṃ nāparamapyanejad ejac ca kiñcidvyatiriktamasti vidyāḥ kalāste tanavaśca sarvā hiraṇyagarbho 'si bṛhat tripṛṣṭhaḥ,त्वत्तः परं नापरमप्यनेजद् एजच् च किञ्चिद्व्यतिरिक्तमस्ति विद्याः कलास्ते तनवश्च सर्वा हिरण्यगर्भो ऽसि बृहत् त्रिपृष्ठः
7,3,33,vyaktaṃ vibho sthūlamidaṃ śarīraṃ yenendriyaprāṇamanoguṇāṃstvam bhuṅkṣe sthito dhāmani pārameṣṭhye avyakta ātmā puruṣaḥ purāṇaḥ,व्यक्तं विभो स्थूलमिदं शरीरं येनेन्द्रियप्राणमनोगुणांस्त्वम् भुङ्क्षे स्थितो धामनि पारमेष्ठ्ये अव्यक्त आत्मा पुरुषः पुराणः
7,3,34,anantāvyaktarūpeṇa yenedamakhilaṃ tatam cidacicchaktiyuktāya tasmai bhagavate namaḥ,अनन्ताव्यक्तरूपेण येनेदमखिलं ततम् चिदचिच्छक्तियुक्ताय तस्मै भगवते नमः
7,3,35,yadi dāsyasyabhimatān varān me varadottama bhūtebhyastvadvisṛṣṭebhyo mṛtyurmā bhūn mama prabho,यदि दास्यस्यभिमतान् वरान् मे वरदोत्तम भूतेभ्यस्त्वद्विसृष्टेभ्यो मृत्युर्मा भून् मम प्रभो
7,3,36,nāntarbahirdivā naktamanyasmādapi cāyudhaiḥ na bhūmau nāmbare mṛtyurna narairna mṛgairapi,नान्तर्बहिर्दिवा नक्तमन्यस्मादपि चायुधैः न भूमौ नाम्बरे मृत्युर्न नरैर्न मृगैरपि
7,3,37,vyasubhirvāsumadbhirvā surāsuramahoragaiḥ apratidvandvatāṃ yuddhe aikapatyaṃ ca dehinām,व्यसुभिर्वासुमद्भिर्वा सुरासुरमहोरगैः अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे ऐकपत्यं च देहिनाम्
7,3,38,sarveṣāṃ lokapālānāṃ mahimānaṃ yathātmanaḥ tapoyogaprabhāvāṇāṃ yan na riṣyati karhicit,सर्वेषां लोकपालानां महिमानं यथात्मनः तपोयोगप्रभावाणां यन् न रिष्यति कर्हिचित्
7,4,1,bhp_07.04.001 śrīnārada uvāca evaṃ vṛtaḥ śatadhṛtirhiraṇyakaśiporatha prādāt tattapasā prīto varāṃstasya sudurlabhān,भ्प्_०७.०४.००१ श्रीनारद उवाच एवं वृतः शतधृतिर्हिरण्यकशिपोरथ प्रादात् तत्तपसा प्रीतो वरांस्तस्य सुदुर्लभान्
7,4,2,bhp_07.04.002 śrībrahmovāca tāteme durlabhāḥ puṃsāṃ yān vṛṇīṣe varān mama tathāpi vitarāmyaṅga varān yadyapi durlabhān,भ्प्_०७.०४.००२ श्रीब्रह्मोवाच तातेमे दुर्लभाः पुंसां यान् वृणीषे वरान् मम तथापि वितराम्यङ्ग वरान् यद्यपि दुर्लभान्
7,4,3,tato jagāma bhagavān amoghānugraho vibhuḥ pūjito 'suravaryeṇa stūyamānaḥ prajeśvaraiḥ,ततो जगाम भगवान् अमोघानुग्रहो विभुः पूजितो ऽसुरवर्येण स्तूयमानः प्रजेश्वरैः
7,4,4,evaṃ labdhavaro daityo bibhraddhemamayaṃ vapuḥ bhagavatyakaroddveṣaṃ bhrāturvadhamanusmaran,एवं लब्धवरो दैत्यो बिभ्रद्धेममयं वपुः भगवत्यकरोद्द्वेषं भ्रातुर्वधमनुस्मरन्
7,4,5,sa vijitya diśaḥ sarvā lokāṃśca trīn mahāsuraḥ devāsuramanuṣyendra gandharvagaruḍoragān,स विजित्य दिशः सर्वा लोकांश्च त्रीन् महासुरः देवासुरमनुष्येन्द्र गन्धर्वगरुडोरगान्
7,4,6,siddhacāraṇavidyādhrān ṛṣīn pitṛpatīn manūn yakṣarakṣaḥpiśāceśān pretabhūtapatīn api,सिद्धचारणविद्याध्रान् ऋषीन् पितृपतीन् मनून् यक्षरक्षःपिशाचेशान् प्रेतभूतपतीन् अपि
7,4,7,sarvasattvapatīn jitvā vaśamānīya viśvajit jahāra lokapālānāṃ sthānāni saha tejasā,सर्वसत्त्वपतीन् जित्वा वशमानीय विश्वजित् जहार लोकपालानां स्थानानि सह तेजसा
7,4,8,devodyānaśriyā juṣṭamadhyāste sma tripiṣṭapam mahendrabhavanaṃ sākṣān nirmitaṃ viśvakarmaṇā trailokyalakṣmyāyatanamadhyuvāsākhilarddhimat,देवोद्यानश्रिया जुष्टमध्यास्ते स्म त्रिपिष्टपम् महेन्द्रभवनं साक्षान् निर्मितं विश्वकर्मणा त्रैलोक्यलक्ष्म्यायतनमध्युवासाखिलर्द्धिमत्
7,4,9,yatra vidrumasopānā mahāmārakatā bhuvaḥ yatra sphāṭikakuḍyāni vaidūryastambhapaṅktayaḥ,यत्र विद्रुमसोपाना महामारकता भुवः यत्र स्फाटिककुड्यानि वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तयः
7,4,10,yatra citravitānāni padmarāgāsanāni ca payaḥphenanibhāḥ śayyā muktādāmaparicchadāḥ,यत्र चित्रवितानानि पद्मरागासनानि च पयःफेननिभाः शय्या मुक्तादामपरिच्छदाः
7,4,11,kūjadbhirnūpurairdevyaḥ śabdayantya itastataḥ ratnasthalīṣu paśyanti sudatīḥ sundaraṃ mukham,कूजद्भिर्नूपुरैर्देव्यः शब्दयन्त्य इतस्ततः रत्नस्थलीषु पश्यन्ति सुदतीः सुन्दरं मुखम्
7,4,12,tasmin mahendrabhavane mahābalo mahāmanā nirjitaloka ekarāṭ reme 'bhivandyāṅghriyugaḥ surādibhiḥ pratāpitairūrjitacaṇḍaśāsanaḥ,तस्मिन् महेन्द्रभवने महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् रेमे ऽभिवन्द्याङ्घ्रियुगः सुरादिभिः प्रतापितैरूर्जितचण्डशासनः
7,4,13,tamaṅga mattaṃ madhunorugandhinā vivṛttatāmrākṣamaśeṣadhiṣṇyapāḥ upāsatopāyanapāṇibhirvinā tribhistapoyogabalaujasāṃ padam,तमङ्ग मत्तं मधुनोरुगन्धिना विवृत्तताम्राक्षमशेषधिष्ण्यपाः उपासतोपायनपाणिभिर्विना त्रिभिस्तपोयोगबलौजसां पदम्
7,4,14,jagurmahendrāsanamojasā sthitaṃ viśvāvasustumbururasmadādayaḥ gandharvasiddhā ṛṣayo 'stuvan muhur vidyādharāścāpsarasaśca pāṇḍava,जगुर्महेन्द्रासनमोजसा स्थितं विश्वावसुस्तुम्बुरुरस्मदादयः गन्धर्वसिद्धा ऋषयो ऽस्तुवन् मुहुर् विद्याधराश्चाप्सरसश्च पाण्डव
7,4,15,sa eva varṇāśramibhiḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ ijyamāno havirbhāgān agrahīt svena tejasā,स एव वर्णाश्रमिभिः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः इज्यमानो हविर्भागान् अग्रहीत् स्वेन तेजसा
7,4,16,akṛṣṭapacyā tasyāsīt saptadvīpavatī mahī tathā kāmadughā gāvo nānāścaryapadaṃ nabhaḥ,अकृष्टपच्या तस्यासीत् सप्तद्वीपवती मही तथा कामदुघा गावो नानाश्चर्यपदं नभः
7,4,17,ratnākarāśca ratnaughāṃstatpatnyaścohurūrmibhiḥ kṣārasīdhughṛtakṣaudra dadhikṣīrāmṛtodakāḥ,रत्नाकराश्च रत्नौघांस्तत्पत्न्यश्चोहुरूर्मिभिः क्षारसीधुघृतक्षौद्र दधिक्षीरामृतोदकाः
7,4,18,śailā droṇībhirākrīḍaṃ sarvartuṣu guṇān drumāḥ dadhāra lokapālānāmeka eva pṛthag guṇān,शैला द्रोणीभिराक्रीडं सर्वर्तुषु गुणान् द्रुमाः दधार लोकपालानामेक एव पृथग् गुणान्
7,4,19,sa itthaṃ nirjitakakub ekarāḍ viṣayān priyān yathopajoṣaṃ bhuñjāno nātṛpyadajitendriyaḥ,स इत्थं निर्जितककुब् एकराड् विषयान् प्रियान् यथोपजोषं भुञ्जानो नातृप्यदजितेन्द्रियः
7,4,20,evamaiśvaryamattasya dṛptasyocchāstravartinaḥ kālo mahān vyatīyāya brahmaśāpamupeyuṣaḥ,एवमैश्वर्यमत्तस्य दृप्तस्योच्छास्त्रवर्तिनः कालो महान् व्यतीयाय ब्रह्मशापमुपेयुषः
7,4,21,tasyogradaṇḍasaṃvignāḥ sarve lokāḥ sapālakāḥ anyatrālabdhaśaraṇāḥ śaraṇaṃ yayuracyutam,तस्योग्रदण्डसंविग्नाः सर्वे लोकाः सपालकाः अन्यत्रालब्धशरणाः शरणं ययुरच्युतम्
7,4,22,tasyai namo 'stu kāṣṭhāyai yatrātmā harirīśvaraḥ yadgatvā na nivartante śāntāḥ sannyāsino 'malāḥ,तस्यै नमो ऽस्तु काष्ठायै यत्रात्मा हरिरीश्वरः यद्गत्वा न निवर्तन्ते शान्ताः सन्न्यासिनो ऽमलाः
7,4,23,iti te saṃyatātmānaḥ samāhitadhiyo 'malāḥ upatasthurhṛṣīkeśaṃ vinidrā vāyubhojanāḥ,इति ते संयतात्मानः समाहितधियो ऽमलाः उपतस्थुर्हृषीकेशं विनिद्रा वायुभोजनाः
7,4,24,teṣāmāvirabhūdvāṇī arūpā meghaniḥsvanā sannādayantī kakubhaḥ sādhūnāmabhayaṅkarī,तेषामाविरभूद्वाणी अरूपा मेघनिःस्वना सन्नादयन्ती ककुभः साधूनामभयङ्करी
7,4,25,mā bhaiṣṭa vibudhaśreṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhadramastu vaḥ maddarśanaṃ hi bhūtānāṃ sarvaśreyopapattaye,मा भैष्ट विबुधश्रेष्ठाः सर्वेषां भद्रमस्तु वः मद्दर्शनं हि भूतानां सर्वश्रेयोपपत्तये
7,4,26,jñātametasya daurātmyaṃ daiteyāpasadasya yat tasya śāntiṃ kariṣyāmi kālaṃ tāvat pratīkṣata,ज्ञातमेतस्य दौरात्म्यं दैतेयापसदस्य यत् तस्य शान्तिं करिष्यामि कालं तावत् प्रतीक्षत
7,4,27,yadā deveṣu vedeṣu goṣu vipreṣu sādhuṣu dharme mayi ca vidveṣaḥ sa vā āśu vinaśyati,यदा देवेषु वेदेषु गोषु विप्रेषु साधुषु धर्मे मयि च विद्वेषः स वा आशु विनश्यति
7,4,28,nirvairāya praśāntāya svasutāya mahātmane prahrādāya yadā druhyeddhaniṣye 'pi varorjitam,निर्वैराय प्रशान्ताय स्वसुताय महात्मने प्रह्रादाय यदा द्रुह्येद्धनिष्ये ऽपि वरोर्जितम्
7,4,29,bhp_07.04.029 śrīnārada uvāca ityuktā lokaguruṇā taṃ praṇamya divaukasaḥ nyavartanta gatodvegā menire cāsuraṃ hatam,भ्प्_०७.०४.०२९ श्रीनारद उवाच इत्युक्ता लोकगुरुणा तं प्रणम्य दिवौकसः न्यवर्तन्त गतोद्वेगा मेनिरे चासुरं हतम्
7,4,30,tasya daityapateḥ putrāścatvāraḥ paramādbhutāḥ prahrādo 'bhūn mahāṃsteṣāṃ guṇairmahadupāsakaḥ,तस्य दैत्यपतेः पुत्राश्चत्वारः परमाद्भुताः प्रह्रादो ऽभून् महांस्तेषां गुणैर्महदुपासकः
7,4,31,brahmaṇyaḥ śīlasampannaḥ satyasandho jitendriyaḥ ātmavat sarvabhūtānāmekapriyasuhṛttamaḥ,ब्रह्मण्यः शीलसम्पन्नः सत्यसन्धो जितेन्द्रियः आत्मवत् सर्वभूतानामेकप्रियसुहृत्तमः
7,4,32,dāsavat sannatāryāṅghriḥ pitṛvaddīnavatsalaḥ bhrātṛvat sadṛśe snigdho guruṣvīśvarabhāvanaḥ vidyārtharūpajanmāḍhyo mānastambhavivarjitaḥ,दासवत् सन्नतार्याङ्घ्रिः पितृवद्दीनवत्सलः भ्रातृवत् सदृशे स्निग्धो गुरुष्वीश्वरभावनः विद्यार्थरूपजन्माढ्यो मानस्तम्भविवर्जितः
7,4,33,nodvignacitto vyasaneṣu niḥspṛhaḥ śruteṣu dṛṣṭeṣu guṇeṣvavastudṛk dāntendriyaprāṇaśarīradhīḥ sadā praśāntakāmo rahitāsuro 'suraḥ,नोद्विग्नचित्तो व्यसनेषु निःस्पृहः श्रुतेषु दृष्टेषु गुणेष्ववस्तुदृक् दान्तेन्द्रियप्राणशरीरधीः सदा प्रशान्तकामो रहितासुरो ऽसुरः
7,4,34,yasmin mahadguṇā rājan gṛhyante kavibhirmuhuḥ na te 'dhunā pidhīyante yathā bhagavatīśvare,यस्मिन् महद्गुणा राजन् गृह्यन्ते कविभिर्मुहुः न ते ऽधुना पिधीयन्ते यथा भगवतीश्वरे
7,4,35,yaṃ sādhugāthāsadasi ripavo 'pi surā nṛpa pratimānaṃ prakurvanti kimutānye bhavādṛśāḥ,यं साधुगाथासदसि रिपवो ऽपि सुरा नृप प्रतिमानं प्रकुर्वन्ति किमुतान्ये भवादृशाः
7,4,36,guṇairalamasaṅkhyeyairmāhātmyaṃ tasya sūcyate vāsudeve bhagavati yasya naisargikī ratiḥ,गुणैरलमसङ्ख्येयैर्माहात्म्यं तस्य सूच्यते वासुदेवे भगवति यस्य नैसर्गिकी रतिः
7,4,37,nyastakrīḍanako bālo jaḍavat tanmanastayā kṛṣṇagrahagṛhītātmā na veda jagadīdṛśam,न्यस्तक्रीडनको बालो जडवत् तन्मनस्तया कृष्णग्रहगृहीतात्मा न वेद जगदीदृशम्
7,4,38,āsīnaḥ paryaṭannaśnan śayānaḥ prapiban bruvan nānusandhatta etāni govindaparirambhitaḥ,आसीनः पर्यटन्नश्नन् शयानः प्रपिबन् ब्रुवन् नानुसन्धत्त एतानि गोविन्दपरिरम्भितः
7,4,39,kvacidrudati vaikuṇṭha cintāśabalacetanaḥ kvaciddhasati taccintā hlāda udgāyati kvacit,क्वचिद्रुदति वैकुण्ठ चिन्ताशबलचेतनः क्वचिद्धसति तच्चिन्ता ह्लाद उद्गायति क्वचित्
7,4,40,nadati kvacidutkaṇṭho vilajjo nṛtyati kvacit kvacit tadbhāvanāyuktastanmayo 'nucakāra ha,नदति क्वचिदुत्कण्ठो विलज्जो नृत्यति क्वचित् क्वचित् तद्भावनायुक्तस्तन्मयो ऽनुचकार ह
7,4,41,kvacidutpulakastūṣṇīmāste saṃsparśanirvṛtaḥ aspandapraṇayānanda salilāmīlitekṣaṇaḥ,क्वचिदुत्पुलकस्तूष्णीमास्ते संस्पर्शनिर्वृतः अस्पन्दप्रणयानन्द सलिलामीलितेक्षणः
7,4,42,sa uttamaślokapadāravindayor niṣevayākiñcanasaṅgalabdhayā tanvan parāṃ nirvṛtimātmano muhur duḥsaṅgadīnasya manaḥ śamaṃ vyadhāt,स उत्तमश्लोकपदारविन्दयोर् निषेवयाकिञ्चनसङ्गलब्धया तन्वन् परां निर्वृतिमात्मनो मुहुर् दुःसङ्गदीनस्य मनः शमं व्यधात्
7,4,43,tasmin mahābhāgavate mahābhāge mahātmani hiraṇyakaśipū rājannakarodaghamātmaje,तस्मिन् महाभागवते महाभागे महात्मनि हिरण्यकशिपू राजन्नकरोदघमात्मजे
7,4,44,bhp_07.05.044 śrīyudhiṣṭhira uvāca devarṣa etadicchāmo vedituṃ tava suvrata yadātmajāya śuddhāya pitādāt sādhave hyagham,भ्प्_०७.०५.०४४ श्रीयुधिष्ठिर उवाच देवर्ष एतदिच्छामो वेदितुं तव सुव्रत यदात्मजाय शुद्धाय पितादात् साधवे ह्यघम्
7,4,45,putrān vipratikūlān svān pitaraḥ putravatsalāḥ upālabhante śikṣārthaṃ naivāghamaparo yathā,पुत्रान् विप्रतिकूलान् स्वान् पितरः पुत्रवत्सलाः उपालभन्ते शिक्षार्थं नैवाघमपरो यथा
7,4,46,kimutānuvaśān sādhūṃstādṛśān gurudevatān etat kautūhalaṃ brahmannasmākaṃ vidhama prabho pituḥ putrāya yaddveṣo maraṇāya prayojitaḥ,किमुतानुवशान् साधूंस्तादृशान् गुरुदेवतान् एतत् कौतूहलं ब्रह्मन्नस्माकं विधम प्रभो पितुः पुत्राय यद्द्वेषो मरणाय प्रयोजितः
7,5,1,bhp_07.05.001 śrīnārada uvāca paurohityāya bhagavān vṛtaḥ kāvyaḥ kilāsuraiḥ ṣaṇḍāmarkau sutau tasya daityarājagṛhāntike,भ्प्_०७.०५.००१ श्रीनारद उवाच पौरोहित्याय भगवान् वृतः काव्यः किलासुरैः षण्डामर्कौ सुतौ तस्य दैत्यराजगृहान्तिके
7,5,2,tau rājñā prāpitaṃ bālaṃ prahlādaṃ nayakovidam pāṭhayāmāsatuḥ pāṭhyān anyāṃścāsurabālakān,तौ राज्ञा प्रापितं बालं प्रह्लादं नयकोविदम् पाठयामासतुः पाठ्यान् अन्यांश्चासुरबालकान्
7,5,3,yat tatra guruṇā proktaṃ śuśruve 'nupapāṭha ca na sādhu manasā mene svaparāsadgrahāśrayam,यत् तत्र गुरुणा प्रोक्तं शुश्रुवे ऽनुपपाठ च न साधु मनसा मेने स्वपरासद्ग्रहाश्रयम्
7,5,4,ekadāsurarāṭ putramaṅkamāropya pāṇḍava papraccha kathyatāṃ vatsa manyate sādhu yadbhavān,एकदासुरराट् पुत्रमङ्कमारोप्य पाण्डव पप्रच्छ कथ्यतां वत्स मन्यते साधु यद्भवान्
7,5,5,bhp_07.05.005 śrīprahlāda uvāca tat sādhu manye 'suravarya dehināṃ sadā samudvignadhiyāmasadgrahāt hitvātmapātaṃ gṛhamandhakūpaṃ vanaṃ gato yaddharimāśrayeta,भ्प्_०७.०५.००५ श्रीप्रह्लाद उवाच तत् साधु मन्ये ऽसुरवर्य देहिनां सदा समुद्विग्नधियामसद्ग्रहात् हित्वात्मपातं गृहमन्धकूपं वनं गतो यद्धरिमाश्रयेत
7,5,6,bhp_07.05.006 śrīnārada uvāca śrutvā putragiro daityaḥ parapakṣasamāhitāḥ jahāsa buddhirbālānāṃ bhidyate parabuddhibhiḥ,भ्प्_०७.०५.००६ श्रीनारद उवाच श्रुत्वा पुत्रगिरो दैत्यः परपक्षसमाहिताः जहास बुद्धिर्बालानां भिद्यते परबुद्धिभिः
7,5,7,samyag vidhāryatāṃ bālo gurugehe dvijātibhiḥ viṣṇupakṣaiḥ praticchannairna bhidyetāsya dhīryathā,सम्यग् विधार्यतां बालो गुरुगेहे द्विजातिभिः विष्णुपक्षैः प्रतिच्छन्नैर्न भिद्येतास्य धीर्यथा
7,5,8,gṛhamānītamāhūya prahrādaṃ daityayājakāḥ praśasya ślakṣṇayā vācā samapṛcchanta sāmabhiḥ,गृहमानीतमाहूय प्रह्रादं दैत्ययाजकाः प्रशस्य श्लक्ष्णया वाचा समपृच्छन्त सामभिः
7,5,9,vatsa prahrāda bhadraṃ te satyaṃ kathaya mā mṛṣā bālān ati kutastubhyameṣa buddhiviparyayaḥ,वत्स प्रह्राद भद्रं ते सत्यं कथय मा मृषा बालान् अति कुतस्तुभ्यमेष बुद्धिविपर्ययः
7,5,10,buddhibhedaḥ parakṛta utāho te svato 'bhavat bhaṇyatāṃ śrotukāmānāṃ gurūṇāṃ kulanandana,बुद्धिभेदः परकृत उताहो ते स्वतो ऽभवत् भण्यतां श्रोतुकामानां गुरूणां कुलनन्दन
7,5,11,bhp_07.05.011 śrīprahrāda uvāca paraḥ svaścetyasadgrāhaḥ puṃsāṃ yanmāyayā kṛtaḥ vimohitadhiyāṃ dṛṣṭastasmai bhagavate namaḥ,भ्प्_०७.०५.०११ श्रीप्रह्राद उवाच परः स्वश्चेत्यसद्ग्राहः पुंसां यन्मायया कृतः विमोहितधियां दृष्टस्तस्मै भगवते नमः
7,5,12,sa yadānuvrataḥ puṃsāṃ paśubuddhirvibhidyate anya eṣa tathānyo 'hamiti bhedagatāsatī,स यदानुव्रतः पुंसां पशुबुद्धिर्विभिद्यते अन्य एष तथान्यो ऽहमिति भेदगतासती
7,5,13,sa eṣa ātmā svaparetyabuddhibhir duratyayānukramaṇo nirūpyate muhyanti yadvartmani vedavādino brahmādayo hyeṣa bhinatti me matim,स एष आत्मा स्वपरेत्यबुद्धिभिर् दुरत्ययानुक्रमणो निरूप्यते मुह्यन्ति यद्वर्त्मनि वेदवादिनो ब्रह्मादयो ह्येष भिनत्ति मे मतिम्
7,5,14,yathā bhrāmyatyayo brahman svayamākarṣasannidhau tathā me bhidyate cetaścakrapāṇeryadṛcchayā,यथा भ्राम्यत्ययो ब्रह्मन् स्वयमाकर्षसन्निधौ तथा मे भिद्यते चेतश्चक्रपाणेर्यदृच्छया
7,5,15,bhp_07.05.015 śrīnārada uvāca etāvadbrāhmaṇāyoktvā virarāma mahāmatiḥ taṃ sannibhartsya kupitaḥ sudīno rājasevakaḥ,भ्प्_०७.०५.०१५ श्रीनारद उवाच एतावद्ब्राह्मणायोक्त्वा विरराम महामतिः तं सन्निभर्त्स्य कुपितः सुदीनो राजसेवकः
7,5,16,ānīyatāmare vetramasmākamayaśaskaraḥ kulāṅgārasya durbuddheścaturtho 'syodito damaḥ,आनीयतामरे वेत्रमस्माकमयशस्करः कुलाङ्गारस्य दुर्बुद्धेश्चतुर्थो ऽस्योदितो दमः
7,5,17,daiteyacandanavane jāto 'yaṃ kaṇṭakadrumaḥ yanmūlonmūlaparaśorviṣṇornālāyito 'rbhakaḥ,दैतेयचन्दनवने जातो ऽयं कण्टकद्रुमः यन्मूलोन्मूलपरशोर्विष्णोर्नालायितो ऽर्भकः
7,5,18,iti taṃ vividhopāyairbhīṣayaṃstarjanādibhiḥ prahrādaṃ grāhayāmāsa trivargasyopapādanam,इति तं विविधोपायैर्भीषयंस्तर्जनादिभिः प्रह्रादं ग्राहयामास त्रिवर्गस्योपपादनम्
7,5,19,tata enaṃ gururjñātvā jñātajñeyacatuṣṭayam daityendraṃ darśayāmāsa mātṛmṛṣṭamalaṅkṛtam,तत एनं गुरुर्ज्ञात्वा ज्ञातज्ञेयचतुष्टयम् दैत्येन्द्रं दर्शयामास मातृमृष्टमलङ्कृतम्
7,5,20,pādayoḥ patitaṃ bālaṃ pratinandyāśiṣāsuraḥ pariṣvajya ciraṃ dorbhyāṃ paramāmāpa nirvṛtim,पादयोः पतितं बालं प्रतिनन्द्याशिषासुरः परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां परमामाप निर्वृतिम्
7,5,21,āropyāṅkamavaghrāya mūrdhanyaśrukalāmbubhiḥ āsiñcan vikasadvaktramidamāha yudhiṣṭhira,आरोप्याङ्कमवघ्राय मूर्धन्यश्रुकलाम्बुभिः आसिञ्चन् विकसद्वक्त्रमिदमाह युधिष्ठिर
7,5,22,bhp_07.05.022 hiraṇyakaśipuruvāca prahrādānūcyatāṃ tāta svadhītaṃ kiñciduttamam kālenaitāvatāyuṣman yadaśikṣadgurorbhavān,भ्प्_०७.०५.०२२ हिरण्यकशिपुरुवाच प्रह्रादानूच्यतां तात स्वधीतं किञ्चिदुत्तमम् कालेनैतावतायुष्मन् यदशिक्षद्गुरोर्भवान्
7,5,23,bhp_07.05.023 śrīprahrāda uvāca śravaṇaṃ kīrtanaṃ viṣṇoḥ smaraṇaṃ pādasevanam arcanaṃ vandanaṃ dāsyaṃ sakhyamātmanivedanam,भ्प्_०७.०५.०२३ श्रीप्रह्राद उवाच श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम्
7,5,24,iti puṃsārpitā viṣṇau bhaktiścen navalakṣaṇā kriyeta bhagavatyaddhā tan manye 'dhītamuttamam,इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन् नवलक्षणा क्रियेत भगवत्यद्धा तन् मन्ये ऽधीतमुत्तमम्
7,5,25,niśamyaitat sutavaco hiraṇyakaśipustadā guruputramuvācedaṃ ruṣā prasphuritādharaḥ,निशम्यैतत् सुतवचो हिरण्यकशिपुस्तदा गुरुपुत्रमुवाचेदं रुषा प्रस्फुरिताधरः
7,5,26,brahmabandho kimetat te vipakṣaṃ śrayatāsatā asāraṃ grāhito bālo māmanādṛtya durmate,ब्रह्मबन्धो किमेतत् ते विपक्षं श्रयतासता असारं ग्राहितो बालो मामनादृत्य दुर्मते
7,5,27,santi hyasādhavo loke durmaitrāśchadmaveṣiṇaḥ teṣāmudetyaghaṃ kāle rogaḥ pātakināmiva,सन्ति ह्यसाधवो लोके दुर्मैत्राश्छद्मवेषिणः तेषामुदेत्यघं काले रोगः पातकिनामिव
7,5,28,bhp_07.05.028 śrīguruputra uvāca na matpraṇītaṃ na parapraṇītaṃ suto vadatyeṣa tavendraśatro naisargikīyaṃ matirasya rājan niyaccha manyuṃ kadadāḥ sma mā naḥ,भ्प्_०७.०५.०२८ श्रीगुरुपुत्र उवाच न मत्प्रणीतं न परप्रणीतं सुतो वदत्येष तवेन्द्रशत्रो नैसर्गिकीयं मतिरस्य राजन् नियच्छ मन्युं कददाः स्म मा नः
7,5,29,bhp_07.05.029 śrīnārada uvāca guruṇaivaṃ pratiprokto bhūya āhāsuraḥ sutam na cedgurumukhīyaṃ te kuto 'bhadrāsatī matiḥ,भ्प्_०७.०५.०२९ श्रीनारद उवाच गुरुणैवं प्रतिप्रोक्तो भूय आहासुरः सुतम् न चेद्गुरुमुखीयं ते कुतो ऽभद्रासती मतिः
7,5,30,bhp_07.05.030 śrīprahrāda uvāca matirna kṛṣṇe parataḥ svato vā mitho 'bhipadyeta gṛhavratānām adāntagobhirviśatāṃ tamisraṃ punaḥ punaścarvitacarvaṇānām,भ्प्_०७.०५.०३० श्रीप्रह्राद उवाच मतिर्न कृष्णे परतः स्वतो वा मिथो ऽभिपद्येत गृहव्रतानाम् अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्रं पुनः पुनश्चर्वितचर्वणानाम्
7,5,31,na te viduḥ svārthagatiṃ hi viṣṇuṃ durāśayā ye bahirarthamāninaḥ andhā yathāndhairupanīyamānās te 'pīśatantryāmurudāmni baddhāḥ,न ते विदुः स्वार्थगतिं हि विष्णुं दुराशया ये बहिरर्थमानिनः अन्धा यथान्धैरुपनीयमानास् ते ऽपीशतन्त्र्यामुरुदाम्नि बद्धाः
7,5,32,naiṣāṃ matistāvadurukramāṅghriṃ spṛśatyanarthāpagamo yadarthaḥ mahīyasāṃ pādarajo 'bhiṣekaṃ niṣkiñcanānāṃ na vṛṇīta yāvat,नैषां मतिस्तावदुरुक्रमाङ्घ्रिं स्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थः महीयसां पादरजो ऽभिषेकं निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत्
7,5,33,ityuktvoparataṃ putraṃ hiraṇyakaśipū ruṣā andhīkṛtātmā svotsaṅgān nirasyata mahītale,इत्युक्त्वोपरतं पुत्रं हिरण्यकशिपू रुषा अन्धीकृतात्मा स्वोत्सङ्गान् निरस्यत महीतले
7,5,34,āhāmarṣaruṣāviṣṭaḥ kaṣāyībhūtalocanaḥ vadhyatāmāśvayaṃ vadhyo niḥsārayata nairṛtāḥ,आहामर्षरुषाविष्टः कषायीभूतलोचनः वध्यतामाश्वयं वध्यो निःसारयत नैरृताः
7,5,35,ayaṃ me bhrātṛhā so 'yaṃ hitvā svān suhṛdo 'dhamaḥ pitṛvyahantuḥ pādau yo viṣṇordāsavadarcati,अयं मे भ्रातृहा सो ऽयं हित्वा स्वान् सुहृदो ऽधमः पितृव्यहन्तुः पादौ यो विष्णोर्दासवदर्चति
7,5,36,viṣṇorvā sādhvasau kiṃ nu kariṣyatyasamañjasaḥ sauhṛdaṃ dustyajaṃ pitrorahādyaḥ pañcahāyanaḥ,विष्णोर्वा साध्वसौ किं नु करिष्यत्यसमञ्जसः सौहृदं दुस्त्यजं पित्रोरहाद्यः पञ्चहायनः
7,5,37,paro 'pyapatyaṃ hitakṛdyathauṣadhaṃ svadehajo 'pyāmayavat suto 'hitaḥ chindyāt tadaṅgaṃ yadutātmano 'hitaṃ śeṣaṃ sukhaṃ jīvati yadvivarjanāt,परो ऽप्यपत्यं हितकृद्यथौषधं स्वदेहजो ऽप्यामयवत् सुतो ऽहितः छिन्द्यात् तदङ्गं यदुतात्मनो ऽहितं शेषं सुखं जीवति यद्विवर्जनात्
7,5,38,sarvairupāyairhantavyaḥ sambhojaśayanāsanaiḥ suhṛlliṅgadharaḥ śatrurmunerduṣṭamivendriyam,सर्वैरुपायैर्हन्तव्यः सम्भोजशयनासनैः सुहृल्लिङ्गधरः शत्रुर्मुनेर्दुष्टमिवेन्द्रियम्
7,5,39,nairṛtāste samādiṣṭā bhartrā vai śūlapāṇayaḥ tigmadaṃṣṭrakarālāsyāstāmraśmaśruśiroruhāḥ,नैरृतास्ते समादिष्टा भर्त्रा वै शूलपाणयः तिग्मदंष्ट्रकरालास्यास्ताम्रश्मश्रुशिरोरुहाः
7,5,40,nadanto bhairavaṃ nādaṃ chindhi bhindhīti vādinaḥ āsīnaṃ cāhanan śūlaiḥ prahrādaṃ sarvamarmasu,नदन्तो भैरवं नादं छिन्धि भिन्धीति वादिनः आसीनं चाहनन् शूलैः प्रह्रादं सर्वमर्मसु
7,5,41,pare brahmaṇyanirdeśye bhagavatyakhilātmani yuktātmanyaphalā āsannapuṇyasyeva satkriyāḥ,परे ब्रह्मण्यनिर्देश्ये भगवत्यखिलात्मनि युक्तात्मन्यफला आसन्नपुण्यस्येव सत्क्रियाः
7,5,42,prayāse 'pahate tasmin daityendraḥ pariśaṅkitaḥ cakāra tadvadhopāyān nirbandhena yudhiṣṭhira,प्रयासे ऽपहते तस्मिन् दैत्येन्द्रः परिशङ्कितः चकार तद्वधोपायान् निर्बन्धेन युधिष्ठिर
7,5,43,diggajairdandaśūkendrairabhicārāvapātanaiḥ māyābhiḥ sannirodhaiśca garadānairabhojanaiḥ,दिग्गजैर्दन्दशूकेन्द्रैरभिचारावपातनैः मायाभिः सन्निरोधैश्च गरदानैरभोजनैः
7,5,44,himavāyvagnisalilaiḥ parvatākramaṇairapi na śaśāka yadā hantumapāpamasuraḥ sutam cintāṃ dīrghatamāṃ prāptastatkartuṃ nābhyapadyata,हिमवाय्वग्निसलिलैः पर्वताक्रमणैरपि न शशाक यदा हन्तुमपापमसुरः सुतम् चिन्तां दीर्घतमां प्राप्तस्तत्कर्तुं नाभ्यपद्यत
7,5,45,eṣa me bahvasādhūkto vadhopāyāśca nirmitāḥ taistairdrohairasaddharmairmuktaḥ svenaiva tejasā,एष मे बह्वसाधूक्तो वधोपायाश्च निर्मिताः तैस्तैर्द्रोहैरसद्धर्मैर्मुक्तः स्वेनैव तेजसा
7,5,46,vartamāno 'vidūre vai bālo 'pyajaḍadhīrayam na vismarati me 'nāryaṃ śunaḥ śepa iva prabhuḥ,वर्तमानो ऽविदूरे वै बालो ऽप्यजडधीरयम् न विस्मरति मे ऽनार्यं शुनः शेप इव प्रभुः
7,5,47,aprameyānubhāvo 'yamakutaścidbhayo 'maraḥ nūnametadvirodhena mṛtyurme bhavitā na vā,अप्रमेयानुभावो ऽयमकुतश्चिद्भयो ऽमरः नूनमेतद्विरोधेन मृत्युर्मे भविता न वा
7,5,48,iti taccintayā kiñcin mlānaśriyamadhomukham śaṇḍāmarkāvauśanasau vivikta iti hocatuḥ,इति तच्चिन्तया किञ्चिन् म्लानश्रियमधोमुखम् शण्डामर्कावौशनसौ विविक्त इति होचतुः
7,5,49,jitaṃ tvayaikena jagattrayaṃ bhruvor vijṛmbhaṇatrastasamastadhiṣṇyapam na tasya cintyaṃ tava nātha cakṣvahe na vai śiśūnāṃ guṇadoṣayoḥ padam,जितं त्वयैकेन जगत्त्रयं भ्रुवोर् विजृम्भणत्रस्तसमस्तधिष्ण्यपम् न तस्य चिन्त्यं तव नाथ चक्ष्वहे न वै शिशूनां गुणदोषयोः पदम्
7,5,50,imaṃ tu pāśairvaruṇasya baddhvā nidhehi bhīto na palāyate yathā buddhiśca puṃso vayasāryasevayā yāvadgururbhārgava āgamiṣyati,इमं तु पाशैर्वरुणस्य बद्ध्वा निधेहि भीतो न पलायते यथा बुद्धिश्च पुंसो वयसार्यसेवया यावद्गुरुर्भार्गव आगमिष्यति
7,5,51,tatheti guruputroktamanujñāyedamabravīt dharmo hyasyopadeṣṭavyo rājñāṃ yo gṛhamedhinām,तथेति गुरुपुत्रोक्तमनुज्ञायेदमब्रवीत् धर्मो ह्यस्योपदेष्टव्यो राज्ञां यो गृहमेधिनाम्
7,5,52,dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca nitarāṃ cānupūrvaśaḥ prahrādāyocatū rājan praśritāvanatāya ca,धर्ममर्थं च कामं च नितरां चानुपूर्वशः प्रह्रादायोचतू राजन् प्रश्रितावनताय च
7,5,53,yathā trivargaṃ gurubhirātmane upaśikṣitam na sādhu mene tacchikṣāṃ dvandvārāmopavarṇitām,यथा त्रिवर्गं गुरुभिरात्मने उपशिक्षितम् न साधु मेने तच्छिक्षां द्वन्द्वारामोपवर्णिताम्
7,5,54,yadācāryaḥ parāvṛtto gṛhamedhīyakarmasu vayasyairbālakaistatra sopahūtaḥ kṛtakṣaṇaiḥ,यदाचार्यः परावृत्तो गृहमेधीयकर्मसु वयस्यैर्बालकैस्तत्र सोपहूतः कृतक्षणैः
7,5,55,atha tān ślakṣṇayā vācā pratyāhūya mahābudhaḥ uvāca vidvāṃstanniṣṭhāṃ kṛpayā prahasanniva,अथ तान् श्लक्ष्णया वाचा प्रत्याहूय महाबुधः उवाच विद्वांस्तन्निष्ठां कृपया प्रहसन्निव
7,5,56,te tu tadgauravāt sarve tyaktakrīḍāparicchadāḥ bālā adūṣitadhiyo dvandvārāmeritehitaiḥ,ते तु तद्गौरवात् सर्वे त्यक्तक्रीडापरिच्छदाः बाला अदूषितधियो द्वन्द्वारामेरितेहितैः
7,5,57,paryupāsata rājendra tannyastahṛdayekṣaṇāḥ tān āha karuṇo maitro mahābhāgavato 'suraḥ,पर्युपासत राजेन्द्र तन्न्यस्तहृदयेक्षणाः तान् आह करुणो मैत्रो महाभागवतो ऽसुरः
7,6,1,bhp_07.06.001 śrīprahrāda uvāca kaumāra ācaret prājño dharmān bhāgavatān iha durlabhaṃ mānuṣaṃ janma tadapyadhruvamarthadam,भ्प्_०७.०६.००१ श्रीप्रह्राद उवाच कौमार आचरेत् प्राज्ञो धर्मान् भागवतान् इह दुर्लभं मानुषं जन्म तदप्यध्रुवमर्थदम्
7,6,2,yathā hi puruṣasyeha viṣṇoḥ pādopasarpaṇam yadeṣa sarvabhūtānāṃ priya ātmeśvaraḥ suhṛt,यथा हि पुरुषस्येह विष्णोः पादोपसर्पणम् यदेष सर्वभूतानां प्रिय आत्मेश्वरः सुहृत्
7,6,3,sukhamaindriyakaṃ daityā dehayogena dehinām sarvatra labhyate daivādyathā duḥkhamayatnataḥ,सुखमैन्द्रियकं दैत्या देहयोगेन देहिनाम् सर्वत्र लभ्यते दैवाद्यथा दुःखमयत्नतः
7,6,4,tatprayāso na kartavyo yata āyurvyayaḥ param na tathā vindate kṣemaṃ mukundacaraṇāmbujam,तत्प्रयासो न कर्तव्यो यत आयुर्व्ययः परम् न तथा विन्दते क्षेमं मुकुन्दचरणाम्बुजम्
7,6,5,tato yateta kuśalaḥ kṣemāya bhavamāśritaḥ śarīraṃ pauruṣaṃ yāvan na vipadyeta puṣkalam,ततो यतेत कुशलः क्षेमाय भवमाश्रितः शरीरं पौरुषं यावन् न विपद्येत पुष्कलम्
7,6,6,puṃso varṣaśataṃ hyāyustadardhaṃ cājitātmanaḥ niṣphalaṃ yadasau rātryāṃ śete 'ndhaṃ prāpitastamaḥ,पुंसो वर्षशतं ह्यायुस्तदर्धं चाजितात्मनः निष्फलं यदसौ रात्र्यां शेते ऽन्धं प्रापितस्तमः
7,6,7,mugdhasya bālye kaiśore krīḍato yāti viṃśatiḥ jarayā grastadehasya yātyakalpasya viṃśatiḥ,मुग्धस्य बाल्ये कैशोरे क्रीडतो याति विंशतिः जरया ग्रस्तदेहस्य यात्यकल्पस्य विंशतिः
7,6,8,durāpūreṇa kāmena mohena ca balīyasā śeṣaṃ gṛheṣu saktasya pramattasyāpayāti hi,दुरापूरेण कामेन मोहेन च बलीयसा शेषं गृहेषु सक्तस्य प्रमत्तस्यापयाति हि
7,6,9,ko gṛheṣu pumān saktamātmānamajitendriyaḥ snehapāśairdṛḍhairbaddhamutsaheta vimocitum,को गृहेषु पुमान् सक्तमात्मानमजितेन्द्रियः स्नेहपाशैर्दृढैर्बद्धमुत्सहेत विमोचितुम्
7,6,10,ko nvarthatṛṣṇāṃ visṛjet prāṇebhyo 'pi ya īpsitaḥ yaṃ krīṇātyasubhiḥ preṣṭhaistaskaraḥ sevako vaṇik,को न्वर्थतृष्णां विसृजेत् प्राणेभ्यो ऽपि य ईप्सितः यं क्रीणात्यसुभिः प्रेष्ठैस्तस्करः सेवको वणिक्
7,6,11,kathaṃ priyāyā anukampitāyāḥ saṅgaṃ rahasyaṃ rucirāṃśca mantrān suhṛtsu tatsnehasitaḥ śiśūnāṃ kalākṣarāṇāmanuraktacittaḥ,कथं प्रियाया अनुकम्पितायाः सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् सुहृत्सु तत्स्नेहसितः शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्तः
7,6,12,putrān smaraṃstā duhitṝrhṛdayyā bhrātṝn svasṝrvā pitarau ca dīnau gṛhān manojñoruparicchadāṃśca vṛttīśca kulyāḥ paśubhṛtyavargān,पुत्रान् स्मरंस्ता दुहितॄर्हृदय्या भ्रातॄन् स्वसॄर्वा पितरौ च दीनौ गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्याः पशुभृत्यवर्गान्
7,6,13,tyajeta kośaskṛdivehamānaḥ karmāṇi lobhādavitṛptakāmaḥ aupasthyajaihvaṃ bahumanyamānaḥ kathaṃ virajyeta durantamohaḥ,त्यजेत कोशस्कृदिवेहमानः कर्माणि लोभादवितृप्तकामः औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमानः कथं विरज्येत दुरन्तमोहः
7,6,14,kuṭumbapoṣāya viyan nijāyur na budhyate 'rthaṃ vihataṃ pramattaḥ sarvatra tāpatrayaduḥkhitātmā nirvidyate na svakuṭumbarāmaḥ,कुटुम्बपोषाय वियन् निजायुर् न बुध्यते ऽर्थं विहतं प्रमत्तः सर्वत्र तापत्रयदुःखितात्मा निर्विद्यते न स्वकुटुम्बरामः
7,6,15,vitteṣu nityābhiniviṣṭacetā vidvāṃśca doṣaṃ paravittahartuḥ pretyeha vāthāpyajitendriyastad aśāntakāmo harate kuṭumbī,वित्तेषु नित्याभिनिविष्टचेता विद्वांश्च दोषं परवित्तहर्तुः प्रेत्येह वाथाप्यजितेन्द्रियस्तद् अशान्तकामो हरते कुटुम्बी
7,6,16,vidvān apītthaṃ danujāḥ kuṭumbaṃ puṣṇan svalokāya na kalpate vai yaḥ svīyapārakyavibhinnabhāvas tamaḥ prapadyeta yathā vimūḍhaḥ,विद्वान् अपीत्थं दनुजाः कुटुम्बं पुष्णन् स्वलोकाय न कल्पते वै यः स्वीयपारक्यविभिन्नभावस् तमः प्रपद्येत यथा विमूढः
7,6,17,yato na kaścit kva ca kutracidvā dīnaḥ svamātmānamalaṃ samarthaḥ vimocituṃ kāmadṛśāṃ vihāra krīḍāmṛgo yannigaḍo visargaḥ,यतो न कश्चित् क्व च कुत्रचिद्वा दीनः स्वमात्मानमलं समर्थः विमोचितुं कामदृशां विहार क्रीडामृगो यन्निगडो विसर्गः
7,6,18,tato vidūrāt parihṛtya daityā daityeṣu saṅgaṃ viṣayātmakeṣu upeta nārāyaṇamādidevaṃ sa muktasaṅgairiṣito 'pavargaḥ,ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु उपेत नारायणमादिदेवं स मुक्तसङ्गैरिषितो ऽपवर्गः
7,6,19,na hyacyutaṃ prīṇayato bahvāyāso 'surātmajāḥ ātmatvāt sarvabhūtānāṃ siddhatvādiha sarvataḥ,न ह्यच्युतं प्रीणयतो बह्वायासो ऽसुरात्मजाः आत्मत्वात् सर्वभूतानां सिद्धत्वादिह सर्वतः
7,6,20,parāvareṣu bhūteṣu brahmāntasthāvarādiṣu bhautikeṣu vikāreṣu bhūteṣvatha mahatsu ca,परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च
7,6,21,guṇeṣu guṇasāmye ca guṇavyatikare tathā eka eva paro hyātmā bhagavān īśvaro 'vyayaḥ,गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा एक एव परो ह्यात्मा भगवान् ईश्वरो ऽव्ययः
7,6,22,pratyagātmasvarūpeṇa dṛśyarūpeṇa ca svayam vyāpyavyāpakanirdeśyo hyanirdeśyo 'vikalpitaḥ,प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्यो ऽविकल्पितः
7,6,23,kevalānubhavānanda svarūpaḥ parameśvaraḥ māyayāntarhitaiśvarya īyate guṇasargayā,केवलानुभवानन्द स्वरूपः परमेश्वरः माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया
7,6,24,tasmāt sarveṣu bhūteṣu dayāṃ kuruta sauhṛdam bhāvamāsuramunmucya yayā tuṣyatyadhokṣajaḥ,तस्मात् सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् भावमासुरमुन्मुच्य यया तुष्यत्यधोक्षजः
7,6,25,tuṣṭe ca tatra kimalabhyamananta ādye kiṃ tairguṇavyatikarādiha ye svasiddhāḥ amp;dharmādayaḥ kimaguṇena ca kāṅkṣitena sāraṃ juṣāṃ caraṇayorupagāyatāṃ naḥ,तुष्टे च तत्र किमलभ्यमनन्त आद्ये किं तैर्गुणव्यतिकरादिह ये स्वसिद्धाः अम्प्;धर्मादयः किमगुणेन च काङ्क्षितेन सारं जुषां चरणयोरुपगायतां नः
7,6,26,dharmārthakāma iti yo 'bhihitastrivarga īkṣā trayī nayadamau vividhā ca vārtā dharmārthakāma iti yo 'bhihitastrivarga īkṣā trayī nayadamau vividhā ca vārtā manye tadetadakhilaṃ nigamasya satyaṃ svātmārpaṇaṃ svasuhṛdaḥ paramasya puṃsaḥ,धर्मार्थकाम इति यो ऽभिहितस्त्रिवर्ग ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता धर्मार्थकाम इति यो ऽभिहितस्त्रिवर्ग ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं स्वात्मार्पणं स्वसुहृदः परमस्य पुंसः
7,6,27,jñānaṃ tadetadamalaṃ duravāpamāha nārāyaṇo narasakhaḥ kila nāradāya jñānaṃ tadetadamalaṃ duravāpamāha nārāyaṇo narasakhaḥ kila nāradāya ekāntināṃ bhagavatastadakiñcanānāṃ pādāravindarajasāplutadehināṃ syāt,ज्ञानं तदेतदमलं दुरवापमाह नारायणो नरसखः किल नारदाय ज्ञानं तदेतदमलं दुरवापमाह नारायणो नरसखः किल नारदाय एकान्तिनां भगवतस्तदकिञ्चनानां पादारविन्दरजसाप्लुतदेहिनां स्यात्
7,6,28,śrutametan mayā pūrvaṃ jñānaṃ vijñānasaṃyutam dharmaṃ bhāgavataṃ śuddhaṃ nāradāddevadarśanāt,श्रुतमेतन् मया पूर्वं ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् धर्मं भागवतं शुद्धं नारदाद्देवदर्शनात्
7,6,29,bhp_07.06.029 śrīdaityaputrā ūcuḥ prahrāda tvaṃ vayaṃ cāpi narte 'nyaṃ vidmahe gurum etābhyāṃ guruputrābhyāṃ bālānāmapi hīśvarau,भ्प्_०७.०६.०२९ श्रीदैत्यपुत्रा ऊचुः प्रह्राद त्वं वयं चापि नर्ते ऽन्यं विद्महे गुरुम् एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीश्वरौ
7,6,30,bālasyāntaḥpurasthasya mahatsaṅgo duranvayaḥ chindhi naḥ saṃśayaṃ saumya syāc cedvisrambhakāraṇam,बालस्यान्तःपुरस्थस्य महत्सङ्गो दुरन्वयः छिन्धि नः संशयं सौम्य स्याच् चेद्विस्रम्भकारणम्
7,7,1,bhp_07.07.001 śrīnārada uvāca evaṃ daityasutaiḥ pṛṣṭo mahābhāgavato 'suraḥ uvāca tān smayamānaḥ smaran madanubhāṣitam,भ्प्_०७.०७.००१ श्रीनारद उवाच एवं दैत्यसुतैः पृष्टो महाभागवतो ऽसुरः उवाच तान् स्मयमानः स्मरन् मदनुभाषितम्
7,7,2,bhp_07.07.002 śrīprahrāda uvāca pitari prasthite 'smākaṃ tapase mandarācalam yuddhodyamaṃ paraṃ cakrurvibudhā dānavān prati,भ्प्_०७.०७.००२ श्रीप्रह्राद उवाच पितरि प्रस्थिते ऽस्माकं तपसे मन्दराचलम् युद्धोद्यमं परं चक्रुर्विबुधा दानवान् प्रति
7,7,3,pipīlikairahiriva diṣṭyā lokopatāpanaḥ pāpena pāpo 'bhakṣīti vadanto vāsavādayaḥ,पिपीलिकैरहिरिव दिष्ट्या लोकोपतापनः पापेन पापो ऽभक्षीति वदन्तो वासवादयः
7,7,4,teṣāmatibalodyogaṃ niśamyāsurayūthapāḥ vadhyamānāḥ surairbhītā dudruvuḥ sarvato diśam,तेषामतिबलोद्योगं निशम्यासुरयूथपाः वध्यमानाः सुरैर्भीता दुद्रुवुः सर्वतो दिशम्
7,7,5,kalatraputravittāptān gṛhān paśuparicchadān nāvekṣyamāṇāstvaritāḥ sarve prāṇaparīpsavaḥ,कलत्रपुत्रवित्ताप्तान् गृहान् पशुपरिच्छदान् नावेक्ष्यमाणास्त्वरिताः सर्वे प्राणपरीप्सवः
7,7,6,vyalumpan rājaśibiramamarā jayakāṅkṣiṇaḥ indrastu rājamahiṣīṃ mātaraṃ mama cāgrahīt,व्यलुम्पन् राजशिबिरममरा जयकाङ्क्षिणः इन्द्रस्तु राजमहिषीं मातरं मम चाग्रहीत्
7,7,7,nīyamānāṃ bhayodvignāṃ rudatīṃ kurarīmiva yadṛcchayāgatastatra devarṣirdadṛśe pathi,नीयमानां भयोद्विग्नां रुदतीं कुररीमिव यदृच्छयागतस्तत्र देवर्षिर्ददृशे पथि
7,7,8,prāha naināṃ surapate netumarhasyanāgasam muñca muñca mahābhāga satīṃ paraparigraham,प्राह नैनां सुरपते नेतुमर्हस्यनागसम् मुञ्च मुञ्च महाभाग सतीं परपरिग्रहम्
7,7,9,bhp_07.07.009 śrīindra uvāca āste 'syā jaṭhare vīryamaviṣahyaṃ suradviṣaḥ āsyatāṃ yāvat prasavaṃ mokṣye 'rthapadavīṃ gataḥ,भ्प्_०७.०७.००९ श्रीइन्द्र उवाच आस्ते ऽस्या जठरे वीर्यमविषह्यं सुरद्विषः आस्यतां यावत् प्रसवं मोक्ष्ये ऽर्थपदवीं गतः
7,7,10,bhp_07.07.010 śrīnārada uvāca ayaṃ niṣkilbiṣaḥ sākṣān mahābhāgavato mahān tvayā na prāpsyate saṃsthāmanantānucaro balī,भ्प्_०७.०७.०१० श्रीनारद उवाच अयं निष्किल्बिषः साक्षान् महाभागवतो महान् त्वया न प्राप्स्यते संस्थामनन्तानुचरो बली
7,7,11,ityuktastāṃ vihāyendro devarṣermānayan vacaḥ anantapriyabhaktyaināṃ parikramya divaṃ yayau,इत्युक्तस्तां विहायेन्द्रो देवर्षेर्मानयन् वचः अनन्तप्रियभक्त्यैनां परिक्रम्य दिवं ययौ
7,7,12,tato me mātaramṛṣiḥ samānīya nijāśrame āśvāsyehoṣyatāṃ vatse yāvat te bharturāgamaḥ,ततो मे मातरमृषिः समानीय निजाश्रमे आश्वास्येहोष्यतां वत्से यावत् ते भर्तुरागमः
7,7,13,tathetyavātsīddevarṣerantike sākutobhayā yāvaddaityapatirghorāt tapaso na nyavartata,तथेत्यवात्सीद्देवर्षेरन्तिके साकुतोभया यावद्दैत्यपतिर्घोरात् तपसो न न्यवर्तत
7,7,14,ṛṣiṃ paryacarat tatra bhaktyā paramayā satī antarvatnī svagarbhasya kṣemāyecchāprasūtaye,ऋषिं पर्यचरत् तत्र भक्त्या परमया सती अन्तर्वत्नी स्वगर्भस्य क्षेमायेच्छाप्रसूतये
7,7,15,ṛṣiḥ kāruṇikastasyāḥ prādādubhayamīśvaraḥ dharmasya tattvaṃ jñānaṃ ca māmapyuddiśya nirmalam,ऋषिः कारुणिकस्तस्याः प्रादादुभयमीश्वरः धर्मस्य तत्त्वं ज्ञानं च मामप्युद्दिश्य निर्मलम्
7,7,16,tat tu kālasya dīrghatvāt strītvān mātustirodadhe ṛṣiṇānugṛhītaṃ māṃ nādhunāpyajahāt smṛtiḥ,तत् तु कालस्य दीर्घत्वात् स्त्रीत्वान् मातुस्तिरोदधे ऋषिणानुगृहीतं मां नाधुनाप्यजहात् स्मृतिः
7,7,17,bhavatāmapi bhūyān me yadi śraddadhate vacaḥ vaiśāradī dhīḥ śraddhātaḥ strībālānāṃ ca me yathā,भवतामपि भूयान् मे यदि श्रद्दधते वचः वैशारदी धीः श्रद्धातः स्त्रीबालानां च मे यथा
7,7,18,janmādyāḥ ṣaḍ ime bhāvā dṛṣṭā dehasya nātmanaḥ phalānāmiva vṛkṣasya kāleneśvaramūrtinā,जन्माद्याः षड् इमे भावा दृष्टा देहस्य नात्मनः फलानामिव वृक्षस्य कालेनेश्वरमूर्तिना
7,7,19,ātmā nityo 'vyayaḥ śuddha ekaḥ kṣetrajña āśrayaḥ avikriyaḥ svadṛg heturvyāpako 'saṅgyanāvṛtaḥ,आत्मा नित्यो ऽव्ययः शुद्ध एकः क्षेत्रज्ञ आश्रयः अविक्रियः स्वदृग् हेतुर्व्यापको ऽसङ्ग्यनावृतः
7,7,20,etairdvādaśabhirvidvān ātmano lakṣaṇaiḥ paraiḥ ahaṃ mametyasadbhāvaṃ dehādau mohajaṃ tyajet,एतैर्द्वादशभिर्विद्वान् आत्मनो लक्षणैः परैः अहं ममेत्यसद्भावं देहादौ मोहजं त्यजेत्
7,7,21,svarṇaṃ yathā grāvasu hemakāraḥ kṣetreṣu yogaistadabhijña āpnuyāt kṣetreṣu deheṣu tathātmayogair adhyātmavidbrahmagatiṃ labheta,स्वर्णं यथा ग्रावसु हेमकारः क्षेत्रेषु योगैस्तदभिज्ञ आप्नुयात् क्षेत्रेषु देहेषु तथात्मयोगैर् अध्यात्मविद्ब्रह्मगतिं लभेत
7,7,22,aṣṭau prakṛtayaḥ proktāstraya eva hi tadguṇāḥ vikārāḥ ṣoḍaśācāryaiḥ pumān ekaḥ samanvayāt,अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्तास्त्रय एव हि तद्गुणाः विकाराः षोडशाचार्यैः पुमान् एकः समन्वयात्
7,7,23,dehastu sarvasaṅghāto jagat tasthuriti dvidhā atraiva mṛgyaḥ puruṣo neti netītyatat tyajan,देहस्तु सर्वसङ्घातो जगत् तस्थुरिति द्विधा अत्रैव मृग्यः पुरुषो नेति नेतीत्यतत् त्यजन्
7,7,24,anvayavyatirekeṇa vivekenośatātmanā svargasthānasamāmnāyairvimṛśadbhirasatvaraiḥ,अन्वयव्यतिरेकेण विवेकेनोशतात्मना स्वर्गस्थानसमाम्नायैर्विमृशद्भिरसत्वरैः
7,7,25,buddherjāgaraṇaṃ svapnaḥ suṣuptiriti vṛttayaḥ tā yenaivānubhūyante so 'dhyakṣaḥ puruṣaḥ paraḥ,बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति वृत्तयः ता येनैवानुभूयन्ते सो ऽध्यक्षः पुरुषः परः
7,7,26,ebhistrivarṇaiḥ paryastairbuddhibhedaiḥ kriyodbhavaiḥ svarūpamātmano budhyedgandhairvāyumivānvayāt,एभिस्त्रिवर्णैः पर्यस्तैर्बुद्धिभेदैः क्रियोद्भवैः स्वरूपमात्मनो बुध्येद्गन्धैर्वायुमिवान्वयात्
7,7,27,etaddvāro hi saṃsāro guṇakarmanibandhanaḥ ajñānamūlo 'pārtho 'pi puṃsaḥ svapna ivārpyate,एतद्द्वारो हि संसारो गुणकर्मनिबन्धनः अज्ञानमूलो ऽपार्थो ऽपि पुंसः स्वप्न इवार्प्यते
7,7,28,tasmādbhavadbhiḥ kartavyaṃ karmaṇāṃ triguṇātmanām bījanirharaṇaṃ yogaḥ pravāhoparamo dhiyaḥ,तस्माद्भवद्भिः कर्तव्यं कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् बीजनिर्हरणं योगः प्रवाहोपरमो धियः
7,7,29,tatropāyasahasrāṇāmayaṃ bhagavatoditaḥ yadīśvare bhagavati yathā yairañjasā ratiḥ,तत्रोपायसहस्राणामयं भगवतोदितः यदीश्वरे भगवति यथा यैरञ्जसा रतिः
7,7,30,guruśuśrūṣayā bhaktyā sarvalabdhārpaṇena ca saṅgena sādhubhaktānāmīśvarārādhanena ca,गुरुशुश्रूषया भक्त्या सर्वलब्धार्पणेन च सङ्गेन साधुभक्तानामीश्वराराधनेन च
7,7,31,śraddhayā tatkathāyāṃ ca kīrtanairguṇakarmaṇām tatpādāmburuhadhyānāt talliṅgekṣārhaṇādibhiḥ,श्रद्धया तत्कथायां च कीर्तनैर्गुणकर्मणाम् तत्पादाम्बुरुहध्यानात् तल्लिङ्गेक्षार्हणादिभिः
7,7,32,hariḥ sarveṣu bhūteṣu bhagavān āsta īśvaraḥ iti bhūtāni manasā kāmaistaiḥ sādhu mānayet,हरिः सर्वेषु भूतेषु भगवान् आस्त ईश्वरः इति भूतानि मनसा कामैस्तैः साधु मानयेत्
7,7,33,evaṃ nirjitaṣaḍvargaiḥ kriyate bhaktirīśvare vāsudeve bhagavati yayā saṃlabhyate ratiḥ,एवं निर्जितषड्वर्गैः क्रियते भक्तिरीश्वरे वासुदेवे भगवति यया संलभ्यते रतिः
7,7,34,niśamya karmāṇi guṇān atulyān vīryāṇi līlātanubhiḥ kṛtāni yadātiharṣotpulakāśrugadgadaṃ protkaṇṭha udgāyati rauti nṛtyati,निशम्य कर्माणि गुणान् अतुल्यान् वीर्याणि लीलातनुभिः कृतानि यदातिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गदं प्रोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति
7,7,35,yadā grahagrasta iva kvaciddhasaty ākrandate dhyāyati vandate janam muhuḥ śvasan vakti hare jagatpate nārāyaṇetyātmamatirgatatrapaḥ,यदा ग्रहग्रस्त इव क्वचिद्धसत्य् आक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् मुहुः श्वसन् वक्ति हरे जगत्पते नारायणेत्यात्ममतिर्गतत्रपः
7,7,36,tadā pumān muktasamastabandhanas tadbhāvabhāvānukṛtāśayākṛtiḥ nirdagdhabījānuśayo mahīyasā bhaktiprayogeṇa sametyadhokṣajam,तदा पुमान् मुक्तसमस्तबन्धनस् तद्भावभावानुकृताशयाकृतिः निर्दग्धबीजानुशयो महीयसा भक्तिप्रयोगेण समेत्यधोक्षजम्
7,7,37,adhokṣajālambhamihāśubhātmanaḥ śarīriṇaḥ saṃsṛticakraśātanam tadbrahmanirvāṇasukhaṃ vidurbudhās tato bhajadhvaṃ hṛdaye hṛdīśvaram,अधोक्षजालम्भमिहाशुभात्मनः शरीरिणः संसृतिचक्रशातनम् तद्ब्रह्मनिर्वाणसुखं विदुर्बुधास् ततो भजध्वं हृदये हृदीश्वरम्
7,7,38,ko 'tiprayāso 'surabālakā harer upāsane sve hṛdi chidravat sataḥ svasyātmanaḥ sakhyuraśeṣadehināṃ sāmānyataḥ kiṃ viṣayopapādanaiḥ,को ऽतिप्रयासो ऽसुरबालका हरेर् उपासने स्वे हृदि छिद्रवत् सतः स्वस्यात्मनः सख्युरशेषदेहिनां सामान्यतः किं विषयोपपादनैः
7,7,39,rāyaḥ kalatraṃ paśavaḥ sutādayo gṛhā mahī kuñjarakośabhūtayaḥ sarve 'rthakāmāḥ kṣaṇabhaṅgurāyuṣaḥ kurvanti martyasya kiyat priyaṃ calāḥ,रायः कलत्रं पशवः सुतादयो गृहा मही कुञ्जरकोशभूतयः सर्वे ऽर्थकामाः क्षणभङ्गुरायुषः कुर्वन्ति मर्त्यस्य कियत् प्रियं चलाः
7,7,40,evaṃ hi lokāḥ kratubhiḥ kṛtā amī kṣayiṣṇavaḥ sātiśayā na nirmalāḥ tasmādadṛṣṭaśrutadūṣaṇaṃ paraṃ bhaktyoktayeśaṃ bhajatātmalabdhaye,एवं हि लोकाः क्रतुभिः कृता अमी क्षयिष्णवः सातिशया न निर्मलाः तस्माददृष्टश्रुतदूषणं परं भक्त्योक्तयेशं भजतात्मलब्धये
7,7,41,yadartha iha karmāṇi vidvanmānyasakṛn naraḥ karotyato viparyāsamamoghaṃ vindate phalam,यदर्थ इह कर्माणि विद्वन्मान्यसकृन् नरः करोत्यतो विपर्यासममोघं विन्दते फलम्
7,7,42,sukhāya duḥkhamokṣāya saṅkalpa iha karmiṇaḥ sadāpnotīhayā duḥkhamanīhāyāḥ sukhāvṛtaḥ,सुखाय दुःखमोक्षाय सङ्कल्प इह कर्मिणः सदाप्नोतीहया दुःखमनीहायाः सुखावृतः
7,7,43,kāmān kāmayate kāmyairyadarthamiha pūruṣaḥ sa vai dehastu pārakyo bhaṅguro yātyupaiti ca,कामान् कामयते काम्यैर्यदर्थमिह पूरुषः स वै देहस्तु पारक्यो भङ्गुरो यात्युपैति च
7,7,44,kimu vyavahitāpatya dārāgāradhanādayaḥ rājyakośagajāmātya bhṛtyāptā mamatāspadāḥ,किमु व्यवहितापत्य दारागारधनादयः राज्यकोशगजामात्य भृत्याप्ता ममतास्पदाः
7,7,45,kimetairātmanastucchaiḥ saha dehena naśvaraiḥ anarthairarthasaṅkāśairnityānandarasodadheḥ,किमेतैरात्मनस्तुच्छैः सह देहेन नश्वरैः अनर्थैरर्थसङ्काशैर्नित्यानन्दरसोदधेः
7,7,46,nirūpyatāmiha svārthaḥ kiyān dehabhṛto 'surāḥ niṣekādiṣvavasthāsu kliśyamānasya karmabhiḥ,निरूप्यतामिह स्वार्थः कियान् देहभृतो ऽसुराः निषेकादिष्ववस्थासु क्लिश्यमानस्य कर्मभिः
7,7,47,karmāṇyārabhate dehī dehenātmānuvartinā karmabhistanute dehamubhayaṃ tvavivekataḥ,कर्माण्यारभते देही देहेनात्मानुवर्तिना कर्मभिस्तनुते देहमुभयं त्वविवेकतः
7,7,48,tasmādarthāśca kāmāśca dharmāśca yadapāśrayāḥ bhajatānīhayātmānamanīhaṃ harimīśvaram,तस्मादर्थाश्च कामाश्च धर्माश्च यदपाश्रयाः भजतानीहयात्मानमनीहं हरिमीश्वरम्
7,7,49,sarveṣāmapi bhūtānāṃ harirātmeśvaraḥ priyaḥ bhūtairmahadbhiḥ svakṛtaiḥ kṛtānāṃ jīvasaṃjñitaḥ,सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मेश्वरः प्रियः भूतैर्महद्भिः स्वकृतैः कृतानां जीवसंज्ञितः
7,7,50,devo 'suro manuṣyo vā yakṣo gandharva eva vā bhajan mukundacaraṇaṃ svastimān syādyathā vayam,देवो ऽसुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धर्व एव वा भजन् मुकुन्दचरणं स्वस्तिमान् स्याद्यथा वयम्
7,7,51,nālaṃ dvijatvaṃ devatvamṛṣitvaṃ vāsurātmajāḥ prīṇanāya mukundasya na vṛttaṃ na bahujñatā,नालं द्विजत्वं देवत्वमृषित्वं वासुरात्मजाः प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता
7,7,52,na dānaṃ na tapo nejyā na śaucaṃ na vratāni ca prīyate 'malayā bhaktyā hariranyadviḍambanam,न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च प्रीयते ऽमलया भक्त्या हरिरन्यद्विडम्बनम्
7,7,53,tato harau bhagavati bhaktiṃ kuruta dānavāḥ ātmaupamyena sarvatra sarvabhūtātmanīśvare,ततो हरौ भगवति भक्तिं कुरुत दानवाः आत्मौपम्येन सर्वत्र सर्वभूतात्मनीश्वरे
7,7,54,daiteyā yakṣarakṣāṃsi striyaḥ śūdrā vrajaukasaḥ khagā mṛgāḥ pāpajīvāḥ santi hyacyutatāṃ gatāḥ,दैतेया यक्षरक्षांसि स्त्रियः शूद्रा व्रजौकसः खगा मृगाः पापजीवाः सन्ति ह्यच्युततां गताः
7,7,55,etāvān eva loke 'smin puṃsaḥ svārthaḥ paraḥ smṛtaḥ ekāntabhaktirgovinde yat sarvatra tadīkṣaṇam,एतावान् एव लोके ऽस्मिन् पुंसः स्वार्थः परः स्मृतः एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत् सर्वत्र तदीक्षणम्
7,8,1,bhp_07.08.001 śrīnārada uvāca atha daityasutāḥ sarve śrutvā tadanuvarṇitam jagṛhurniravadyatvān naiva gurvanuśikṣitam,भ्प्_०७.०८.००१ श्रीनारद उवाच अथ दैत्यसुताः सर्वे श्रुत्वा तदनुवर्णितम् जगृहुर्निरवद्यत्वान् नैव गुर्वनुशिक्षितम्
7,8,2,athācāryasutasteṣāṃ buddhimekāntasaṃsthitām ālakṣya bhītastvarito rājña āvedayadyathā,अथाचार्यसुतस्तेषां बुद्धिमेकान्तसंस्थिताम् आलक्ष्य भीतस्त्वरितो राज्ञ आवेदयद्यथा
7,8,3,śrutvā tadapriyaṃ daityo duḥsahaṃ tanayānayam kopāveśacaladgātraḥ putraṃ hantuṃ mano dadhe,श्रुत्वा तदप्रियं दैत्यो दुःसहं तनयानयम् कोपावेशचलद्गात्रः पुत्रं हन्तुं मनो दधे
7,8,4,kṣiptvā paruṣayā vācā prahrādamatadarhaṇam āhekṣamāṇaḥ pāpena tiraścīnena cakṣuṣā,क्षिप्त्वा परुषया वाचा प्रह्रादमतदर्हणम् आहेक्षमाणः पापेन तिरश्चीनेन चक्षुषा
7,8,5,praśrayāvanataṃ dāntaṃ baddhāñjalimavasthitam sarpaḥ padāhata iva śvasan prakṛtidāruṇaḥ,प्रश्रयावनतं दान्तं बद्धाञ्जलिमवस्थितम् सर्पः पदाहत इव श्वसन् प्रकृतिदारुणः
7,8,6,bhp_07.08.006 śrīhiraṇyakaśipuruvāca he durvinīta mandātman kulabhedakarādhama stabdhaṃ macchāsanodvṛttaṃ neṣye tvādya yamakṣayam,भ्प्_०७.०८.००६ श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच हे दुर्विनीत मन्दात्मन् कुलभेदकराधम स्तब्धं मच्छासनोद्वृत्तं नेष्ये त्वाद्य यमक्षयम्
7,8,7,kruddhasya yasya kampante trayo lokāḥ saheśvarāḥ tasya me 'bhītavan mūḍha śāsanaṃ kiṃ balo 'tyagāḥ,क्रुद्धस्य यस्य कम्पन्ते त्रयो लोकाः सहेश्वराः तस्य मे ऽभीतवन् मूढ शासनं किं बलो ऽत्यगाः
7,8,8,bhp_07.08.008 śrīprahrāda uvāca na kevalaṃ me bhavataśca rājan sa vai balaṃ balināṃ cāpareṣām pare 'vare 'mī sthirajaṅgamā ye brahmādayo yena vaśaṃ praṇītāḥ,भ्प्_०७.०८.००८ श्रीप्रह्राद उवाच न केवलं मे भवतश्च राजन् स वै बलं बलिनां चापरेषाम् परे ऽवरे ऽमी स्थिरजङ्गमा ये ब्रह्मादयो येन वशं प्रणीताः
7,8,9,sa īśvaraḥ kāla urukramo 'sāv ojaḥ sahaḥ sattvabalendriyātmā sa eva viśvaṃ paramaḥ svaśaktibhiḥ sṛjatyavatyatti guṇatrayeśaḥ,स ईश्वरः काल उरुक्रमो ऽसाव् ओजः सहः सत्त्वबलेन्द्रियात्मा स एव विश्वं परमः स्वशक्तिभिः सृजत्यवत्यत्ति गुणत्रयेशः
7,8,10,jahyāsuraṃ bhāvamimaṃ tvamātmanaḥ samaṃ mano dhatsva na santi vidviṣaḥ ṛte 'jitādātmana utpathe sthitāt taddhi hyanantasya mahat samarhaṇam,जह्यासुरं भावमिमं त्वमात्मनः समं मनो धत्स्व न सन्ति विद्विषः ऋते ऽजितादात्मन उत्पथे स्थितात् तद्धि ह्यनन्तस्य महत् समर्हणम्
7,8,11,dasyūn purā ṣaṇ na vijitya lumpato manyanta eke svajitā diśo daśa jitātmano jñasya samasya dehināṃ sādhoḥ svamohaprabhavāḥ kutaḥ pare,दस्यून् पुरा षण् न विजित्य लुम्पतो मन्यन्त एके स्वजिता दिशो दश जितात्मनो ज्ञस्य समस्य देहिनां साधोः स्वमोहप्रभवाः कुतः परे
7,8,12,bhp_07.08.012 śrīhiraṇyakaśipuruvāca vyaktaṃ tvaṃ martukāmo 'si yo 'timātraṃ vikatthase mumūrṣūṇāṃ hi mandātman nanu syurviklavā giraḥ,भ्प्_०७.०८.०१२ श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच व्यक्तं त्वं मर्तुकामो ऽसि यो ऽतिमात्रं विकत्थसे मुमूर्षूणां हि मन्दात्मन् ननु स्युर्विक्लवा गिरः
7,8,13,yastvayā mandabhāgyokto madanyo jagadīśvaraḥ kvāsau yadi sa sarvatra kasmāt stambhe na dṛśyate,यस्त्वया मन्दभाग्योक्तो मदन्यो जगदीश्वरः क्वासौ यदि स सर्वत्र कस्मात् स्तम्भे न दृश्यते
7,8,14,so 'haṃ vikatthamānasya śiraḥ kāyāddharāmi te gopāyeta haristvādya yaste śaraṇamīpsitam,सो ऽहं विकत्थमानस्य शिरः कायाद्धरामि ते गोपायेत हरिस्त्वाद्य यस्ते शरणमीप्सितम्
7,8,15,evaṃ duruktairmuhurardayan ruṣā sutaṃ mahābhāgavataṃ mahāsuraḥ khaḍgaṃ pragṛhyotpatito varāsanāt stambhaṃ tatāḍātibalaḥ svamuṣṭinā,एवं दुरुक्तैर्मुहुरर्दयन् रुषा सुतं महाभागवतं महासुरः खड्गं प्रगृह्योत्पतितो वरासनात् स्तम्भं तताडातिबलः स्वमुष्टिना
7,8,16,tadaiva tasmin ninado 'tibhīṣaṇo babhūva yenāṇḍakaṭāhamasphuṭat yaṃ vai svadhiṣṇyopagataṃ tvajādayaḥ śrutvā svadhāmātyayamaṅga menire,तदैव तस्मिन् निनदो ऽतिभीषणो बभूव येनाण्डकटाहमस्फुटत् यं वै स्वधिष्ण्योपगतं त्वजादयः श्रुत्वा स्वधामात्ययमङ्ग मेनिरे
7,8,17,sa vikraman putravadhepsurojasā niśamya nirhrādamapūrvamadbhutam antaḥsabhāyāṃ na dadarśa tatpadaṃ vitatrasuryena surāriyūthapāḥ,स विक्रमन् पुत्रवधेप्सुरोजसा निशम्य निर्ह्रादमपूर्वमद्भुतम् अन्तःसभायां न ददर्श तत्पदं वितत्रसुर्येन सुरारियूथपाः
7,8,18,satyaṃ vidhātuṃ nijabhṛtyabhāṣitaṃ vyāptiṃ ca bhūteṣvakhileṣu cātmanaḥ adṛśyatātyadbhutarūpamudvahan stambhe sabhāyāṃ na mṛgaṃ na mānuṣam,सत्यं विधातुं निजभृत्यभाषितं व्याप्तिं च भूतेष्वखिलेषु चात्मनः अदृश्यतात्यद्भुतरूपमुद्वहन् स्तम्भे सभायां न मृगं न मानुषम्
7,8,19,sa sattvamenaṃ parito vipaśyan stambhasya madhyādanunirjihānam nāyaṃ mṛgo nāpi naro vicitram aho kimetan nṛmṛgendrarūpam,स सत्त्वमेनं परितो विपश्यन् स्तम्भस्य मध्यादनुनिर्जिहानम् नायं मृगो नापि नरो विचित्रम् अहो किमेतन् नृमृगेन्द्ररूपम्
7,8,20,mīmāṃsamānasya samutthito 'grato nṛsiṃharūpastadalaṃ bhayānakam prataptacāmīkaracaṇḍalocanaṃ sphurat saṭākeśarajṛmbhitānanam,मीमांसमानस्य समुत्थितो ऽग्रतो नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत् सटाकेशरजृम्भिताननम्
7,8,21,karāladaṃṣṭraṃ karavālacañcala kṣurāntajihvaṃ bhrukuṭīmukholbaṇam stabdhordhvakarṇaṃ girikandarādbhuta vyāttāsyanāsaṃ hanubhedabhīṣaṇam,करालदंष्ट्रं करवालचञ्चल क्षुरान्तजिह्वं भ्रुकुटीमुखोल्बणम् स्तब्धोर्ध्वकर्णं गिरिकन्दराद्भुत व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम्
7,8,22,divispṛśat kāyamadīrghapīvara grīvoruvakṣaḥsthalamalpamadhyamam candrāṃśugauraiśchuritaṃ tanūruhair viṣvag bhujānīkaśataṃ nakhāyudham,दिविस्पृशत् कायमदीर्घपीवर ग्रीवोरुवक्षःस्थलमल्पमध्यमम् चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहैर् विष्वग् भुजानीकशतं नखायुधम्
7,8,23,durāsadaṃ sarvanijetarāyudha pravekavidrāvitadaityadānavam prāyeṇa me 'yaṃ hariṇorumāyinā vadhaḥ smṛto 'nena samudyatena kim,दुरासदं सर्वनिजेतरायुध प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् प्रायेण मे ऽयं हरिणोरुमायिना वधः स्मृतो ऽनेन समुद्यतेन किम्
7,8,24,evaṃ bruvaṃstvabhyapatadgadāyudho nadan nṛsiṃhaṃ prati daityakuñjaraḥ alakṣito 'gnau patitaḥ pataṅgamo yathā nṛsiṃhaujasi so 'surastadā,एवं ब्रुवंस्त्वभ्यपतद्गदायुधो नदन् नृसिंहं प्रति दैत्यकुञ्जरः अलक्षितो ऽग्नौ पतितः पतङ्गमो यथा नृसिंहौजसि सो ऽसुरस्तदा
7,8,25,na tadvicitraṃ khalu sattvadhāmani svatejasā yo nu purāpibat tamaḥ tato 'bhipadyābhyahanan mahāsuro ruṣā nṛsiṃhaṃ gadayoruvegayā,न तद्विचित्रं खलु सत्त्वधामनि स्वतेजसा यो नु पुरापिबत् तमः ततो ऽभिपद्याभ्यहनन् महासुरो रुषा नृसिंहं गदयोरुवेगया
7,8,26,taṃ vikramantaṃ sagadaṃ gadādharo mahoragaṃ tārkṣyasuto yathāgrahīt sa tasya hastotkalitastadāsuro vikrīḍato yadvadahirgarutmataḥ,तं विक्रमन्तं सगदं गदाधरो महोरगं तार्क्ष्यसुतो यथाग्रहीत् स तस्य हस्तोत्कलितस्तदासुरो विक्रीडतो यद्वदहिर्गरुत्मतः
7,8,27,asādhvamanyanta hṛtaukaso 'marā ghanacchadā bhārata sarvadhiṣṇyapāḥ taṃ manyamāno nijavīryaśaṅkitaṃ yaddhastamukto nṛhariṃ mahāsuraḥ punastamāsajjata khaḍgacarmaṇī pragṛhya vegena gataśramo mṛdhe,असाध्वमन्यन्त हृतौकसो ऽमरा घनच्छदा भारत सर्वधिष्ण्यपाः तं मन्यमानो निजवीर्यशङ्कितं यद्धस्तमुक्तो नृहरिं महासुरः पुनस्तमासज्जत खड्गचर्मणी प्रगृह्य वेगेन गतश्रमो मृधे
7,8,28,taṃ śyenavegaṃ śatacandravartmabhiś carantamacchidramuparyadho hariḥ kṛtvāṭṭahāsaṃ kharamutsvanolbaṇaṃ nimīlitākṣaṃ jagṛhe mahājavaḥ,तं श्येनवेगं शतचन्द्रवर्त्मभिश् चरन्तमच्छिद्रमुपर्यधो हरिः कृत्वाट्टहासं खरमुत्स्वनोल्बणं निमीलिताक्षं जगृहे महाजवः
7,8,29,viṣvak sphurantaṃ grahaṇāturaṃ harir vyālo yathākhuṃ kuliśākṣatatvacam dvāryūrumāpatya dadāra līlayā nakhairyathāhiṃ garuḍo mahāviṣam,विष्वक् स्फुरन्तं ग्रहणातुरं हरिर् व्यालो यथाखुं कुलिशाक्षतत्वचम् द्वार्यूरुमापत्य ददार लीलया नखैर्यथाहिं गरुडो महाविषम्
7,8,30,saṃrambhaduṣprekṣyakarālalocano vyāttānanāntaṃ vilihan svajihvayā asṛglavāktāruṇakeśarānano yathāntramālī dvipahatyayā hariḥ,संरम्भदुष्प्रेक्ष्यकराललोचनो व्यात्ताननान्तं विलिहन् स्वजिह्वया असृग्लवाक्तारुणकेशराननो यथान्त्रमाली द्विपहत्यया हरिः
7,8,31,nakhāṅkurotpāṭitahṛtsaroruhaṃ visṛjya tasyānucarān udāyudhān ahan samastān nakhaśastrapāṇibhir dordaṇḍayūtho 'nupathān sahasraśaḥ,नखाङ्कुरोत्पाटितहृत्सरोरुहं विसृज्य तस्यानुचरान् उदायुधान् अहन् समस्तान् नखशस्त्रपाणिभिर् दोर्दण्डयूथो ऽनुपथान् सहस्रशः
7,8,32,saṭāvadhūtā jaladāḥ parāpatan grahāśca taddṛṣṭivimuṣṭarociṣaḥ ambhodhayaḥ śvāsahatā vicukṣubhur nirhrādabhītā digibhā vicukruśuḥ,सटावधूता जलदाः परापतन् ग्रहाश्च तद्दृष्टिविमुष्टरोचिषः अम्भोधयः श्वासहता विचुक्षुभुर् निर्ह्रादभीता दिगिभा विचुक्रुशुः
7,8,33,dyaustatsaṭotkṣiptavimānasaṅkulā protsarpata kṣmā ca padābhipīḍitā śailāḥ samutpeturamuṣya raṃhasā tattejasā khaṃ kakubho na rejire,द्यौस्तत्सटोत्क्षिप्तविमानसङ्कुला प्रोत्सर्पत क्ष्मा च पदाभिपीडिता शैलाः समुत्पेतुरमुष्य रंहसा तत्तेजसा खं ककुभो न रेजिरे
7,8,34,tataḥ sabhāyāmupaviṣṭamuttame nṛpāsane sambhṛtatejasaṃ vibhum alakṣitadvairathamatyamarṣaṇaṃ pracaṇḍavaktraṃ na babhāja kaścana,ततः सभायामुपविष्टमुत्तमे नृपासने सम्भृततेजसं विभुम् अलक्षितद्वैरथमत्यमर्षणं प्रचण्डवक्त्रं न बभाज कश्चन
7,8,35,niśāmya lokatrayamastakajvaraṃ tamādidaityaṃ hariṇā hataṃ mṛdhe praharṣavegotkalitānanā muhuḥ prasūnavarṣairvavṛṣuḥ surastriyaḥ,निशाम्य लोकत्रयमस्तकज्वरं तमादिदैत्यं हरिणा हतं मृधे प्रहर्षवेगोत्कलितानना मुहुः प्रसूनवर्षैर्ववृषुः सुरस्त्रियः
7,8,36,tadā vimānāvalibhirnabhastalaṃ didṛkṣatāṃ saṅkulamāsa nākinām surānakā dundubhayo 'tha jaghnire gandharvamukhyā nanṛturjaguḥ striyaḥ,तदा विमानावलिभिर्नभस्तलं दिदृक्षतां सङ्कुलमास नाकिनाम् सुरानका दुन्दुभयो ऽथ जघ्निरे गन्धर्वमुख्या ननृतुर्जगुः स्त्रियः
7,8,37,tatropavrajya vibudhā brahmendragiriśādayaḥ ṛṣayaḥ pitaraḥ siddhā vidyādharamahoragāḥ,तत्रोपव्रज्य विबुधा ब्रह्मेन्द्रगिरिशादयः ऋषयः पितरः सिद्धा विद्याधरमहोरगाः
7,8,38,manavaḥ prajānāṃ patayo gandharvāpsaracāraṇāḥ yakṣāḥ kimpuruṣāstāta vetālāḥ sahakinnarāḥ,मनवः प्रजानां पतयो गन्धर्वाप्सरचारणाः यक्षाः किम्पुरुषास्तात वेतालाः सहकिन्नराः
7,8,39,te viṣṇupārṣadāḥ sarve sunandakumudādayaḥ mūrdhni baddhāñjalipuṭā āsīnaṃ tīvratejasam īḍire naraśārdulaṃ nātidūracarāḥ pṛthak,ते विष्णुपार्षदाः सर्वे सुनन्दकुमुदादयः मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटा आसीनं तीव्रतेजसम् ईडिरे नरशार्दुलं नातिदूरचराः पृथक्
7,8,40,bhp_07.08.040 śrībrahmovāca nato 'smyanantāya durantaśaktaye vicitravīryāya pavitrakarmaṇe viśvasya sargasthitisaṃyamān guṇaiḥ svalīlayā sandadhate 'vyayātmane,भ्प्_०७.०८.०४० श्रीब्रह्मोवाच नतो ऽस्म्यनन्ताय दुरन्तशक्तये विचित्रवीर्याय पवित्रकर्मणे विश्वस्य सर्गस्थितिसंयमान् गुणैः स्वलीलया सन्दधते ऽव्ययात्मने
7,8,41,bhp_07.08.041 śrīrudra uvāca kopakālo yugāntaste hato 'yamasuro 'lpakaḥ tatsutaṃ pāhyupasṛtaṃ bhaktaṃ te bhaktavatsala,भ्प्_०७.०८.०४१ श्रीरुद्र उवाच कोपकालो युगान्तस्ते हतो ऽयमसुरो ऽल्पकः तत्सुतं पाह्युपसृतं भक्तं ते भक्तवत्सल
7,8,42,bhp_07.08.042 śrīindra uvāca pratyānītāḥ parama bhavatā trāyatā naḥ svabhāgā daityākrāntaṃ hṛdayakamalaṃ tadgṛhaṃ pratyabodhi pratyānītāḥ parama bhavatā trāyatā naḥ svabhāgā daityākrāntaṃ hṛdayakamalaṃ tadgṛhaṃ pratyabodhi kālagrastaṃ kiyadidamaho nātha śuśrūṣatāṃ te muktisteṣāṃ na hi bahumatā nārasiṃhāparaiḥ kim,भ्प्_०७.०८.०४२ श्रीइन्द्र उवाच प्रत्यानीताः परम भवता त्रायता नः स्वभागा दैत्याक्रान्तं हृदयकमलं तद्गृहं प्रत्यबोधि प्रत्यानीताः परम भवता त्रायता नः स्वभागा दैत्याक्रान्तं हृदयकमलं तद्गृहं प्रत्यबोधि कालग्रस्तं कियदिदमहो नाथ शुश्रूषतां ते मुक्तिस्तेषां न हि बहुमता नारसिंहापरैः किम्
7,8,43,bhp_07.08.043 śrīṛṣaya ūcuḥ tvaṃ nastapaḥ paramamāttha yadātmatejo yenedamādipuruṣātmagataṃ sasarktha tvaṃ nastapaḥ paramamāttha yadātmatejo yenedamādipuruṣātmagataṃ sasarktha tadvipraluptamamunādya śaraṇyapāla rakṣāgṛhītavapuṣā punaranvamaṃsthāḥ,भ्प्_०७.०८.०४३ श्रीऋषय ऊचुः त्वं नस्तपः परममात्थ यदात्मतेजो येनेदमादिपुरुषात्मगतं ससर्क्थ त्वं नस्तपः परममात्थ यदात्मतेजो येनेदमादिपुरुषात्मगतं ससर्क्थ तद्विप्रलुप्तममुनाद्य शरण्यपाल रक्षागृहीतवपुषा पुनरन्वमंस्थाः
7,8,44,bhp_07.08.044 śrīpitara ūcuḥ śrāddhāni no 'dhibubhuje prasabhaṃ tanūjair dattāni tīrthasamaye 'pyapibat tilāmbu śrāddhāni no 'dhibubhuje prasabhaṃ tanūjair dattāni tīrthasamaye 'pyapibat tilāmbu tasyodarān nakhavidīrṇavapādya ārcchat tasmai namo nṛharaye 'khiladharmagoptre,भ्प्_०७.०८.०४४ श्रीपितर ऊचुः श्राद्धानि नो ऽधिबुभुजे प्रसभं तनूजैर् दत्तानि तीर्थसमये ऽप्यपिबत् तिलाम्बु श्राद्धानि नो ऽधिबुभुजे प्रसभं तनूजैर् दत्तानि तीर्थसमये ऽप्यपिबत् तिलाम्बु तस्योदरान् नखविदीर्णवपाद्य आर्च्छत् तस्मै नमो नृहरये ऽखिलधर्मगोप्त्रे
7,8,45,bhp_07.08.045 śrīsiddhā ūcuḥ yo no gatiṃ yogasiddhāmasādhur ahārṣīdyogatapobalena nānā darpaṃ taṃ nakhairvidadāra tasmai tubhyaṃ praṇatāḥ smo nṛsiṃha,भ्प्_०७.०८.०४५ श्रीसिद्धा ऊचुः यो नो गतिं योगसिद्धामसाधुर् अहार्षीद्योगतपोबलेन नाना दर्पं तं नखैर्विददार तस्मै तुभ्यं प्रणताः स्मो नृसिंह
7,8,46,bhp_07.08.046 śrīvidyādharā ūcuḥ vidyāṃ pṛthag dhāraṇayānurāddhāṃ nyaṣedhadajño balavīryadṛptaḥ sa yena saṅkhye paśuvaddhatastaṃ māyānṛsiṃhaṃ praṇatāḥ sma nityam,भ्प्_०७.०८.०४६ श्रीविद्याधरा ऊचुः विद्यां पृथग् धारणयानुराद्धां न्यषेधदज्ञो बलवीर्यदृप्तः स येन सङ्ख्ये पशुवद्धतस्तं मायानृसिंहं प्रणताः स्म नित्यम्
7,8,47,bhp_07.08.047 śrīnāgā ūcuḥ yena pāpena ratnāni strīratnāni hṛtāni naḥ tadvakṣaḥpāṭanenāsāṃ dattānanda namo 'stu te,भ्प्_०७.०८.०४७ श्रीनागा ऊचुः येन पापेन रत्नानि स्त्रीरत्नानि हृतानि नः तद्वक्षःपाटनेनासां दत्तानन्द नमो ऽस्तु ते
7,8,48,bhp_07.08.048 śrīmanava ūcuḥ manavo vayaṃ tava nideśakāriṇo ditijena deva paribhūtasetavaḥ bhavatā khalaḥ sa upasaṃhṛtaḥ prabho karavāma te kimanuśādhi kiṅkarān,भ्प्_०७.०८.०४८ श्रीमनव ऊचुः मनवो वयं तव निदेशकारिणो दितिजेन देव परिभूतसेतवः भवता खलः स उपसंहृतः प्रभो करवाम ते किमनुशाधि किङ्करान्
7,8,49,bhp_07.08.049 śrīprajāpataya ūcuḥ prajeśā vayaṃ te pareśābhisṛṣṭā na yena prajā vai sṛjāmo niṣiddhāḥ sa eṣa tvayā bhinnavakṣā nu śete jaganmaṅgalaṃ sattvamūrte 'vatāraḥ,भ्प्_०७.०८.०४९ श्रीप्रजापतय ऊचुः प्रजेशा वयं ते परेशाभिसृष्टा न येन प्रजा वै सृजामो निषिद्धाः स एष त्वया भिन्नवक्षा नु शेते जगन्मङ्गलं सत्त्वमूर्ते ऽवतारः
7,8,50,bhp_07.08.050 śrīgandharvā ūcuḥ vayaṃ vibho te naṭanāṭyagāyakā yenātmasādvīryabalaujasā kṛtāḥ sa eṣa nīto bhavatā daśāmimāṃ kimutpathasthaḥ kuśalāya kalpate,भ्प्_०७.०८.०५० श्रीगन्धर्वा ऊचुः वयं विभो ते नटनाट्यगायका येनात्मसाद्वीर्यबलौजसा कृताः स एष नीतो भवता दशामिमां किमुत्पथस्थः कुशलाय कल्पते
7,8,51,bhp_07.08.051 śrīcāraṇā ūcuḥ hare tavāṅghripaṅkajaṃ bhavāpavargamāśritāḥ yadeṣa sādhuhṛcchayastvayāsuraḥ samāpitaḥ,भ्प्_०७.०८.०५१ श्रीचारणा ऊचुः हरे तवाङ्घ्रिपङ्कजं भवापवर्गमाश्रिताः यदेष साधुहृच्छयस्त्वयासुरः समापितः
7,8,52,bhp_07.08.052 śrīyakṣā ūcuḥ vayamanucaramukhyāḥ karmabhiste manojñais ta iha ditisutena prāpitā vāhakatvam vayamanucaramukhyāḥ karmabhiste manojñais ta iha ditisutena prāpitā vāhakatvam sa tu janaparitāpaṃ tatkṛtaṃ jānatā te narahara upanītaḥ pañcatāṃ pañcaviṃśa,भ्प्_०७.०८.०५२ श्रीयक्षा ऊचुः वयमनुचरमुख्याः कर्मभिस्ते मनोज्ञैस् त इह दितिसुतेन प्रापिता वाहकत्वम् वयमनुचरमुख्याः कर्मभिस्ते मनोज्ञैस् त इह दितिसुतेन प्रापिता वाहकत्वम् स तु जनपरितापं तत्कृतं जानता ते नरहर उपनीतः पञ्चतां पञ्चविंश
7,8,53,bhp_07.08.053 śrīkimpuruṣā ūcuḥ vayaṃ kimpuruṣāstvaṃ tu mahāpuruṣa īśvaraḥ ayaṃ kupuruṣo naṣṭo dhikkṛtaḥ sādhubhiryadā,भ्प्_०७.०८.०५३ श्रीकिम्पुरुषा ऊचुः वयं किम्पुरुषास्त्वं तु महापुरुष ईश्वरः अयं कुपुरुषो नष्टो धिक्कृतः साधुभिर्यदा
7,8,54,bhp_07.08.054 śrīvaitālikā ūcuḥ sabhāsu satreṣu tavāmalaṃ yaśo gītvā saparyāṃ mahatīṃ labhāmahe yastāmanaiṣīdvaśameṣa durjano dviṣṭyā hataste bhagavan yathāmayaḥ,भ्प्_०७.०८.०५४ श्रीवैतालिका ऊचुः सभासु सत्रेषु तवामलं यशो गीत्वा सपर्यां महतीं लभामहे यस्तामनैषीद्वशमेष दुर्जनो द्विष्ट्या हतस्ते भगवन् यथामयः
7,8,55,bhp_07.08.055 śrīkinnarā ūcuḥ vayamīśa kinnaragaṇāstavānugā ditijena viṣṭimamunānukāritāḥ bhavatā hare sa vṛjino 'vasādito narasiṃha nātha vibhavāya no bhava,भ्प्_०७.०८.०५५ श्रीकिन्नरा ऊचुः वयमीश किन्नरगणास्तवानुगा दितिजेन विष्टिममुनानुकारिताः भवता हरे स वृजिनो ऽवसादितो नरसिंह नाथ विभवाय नो भव
7,8,56,bhp_07.08.056 śrīviṣṇupārṣadā ūcuḥ adyaitaddharinararūpamadbhutaṃ te dṛṣṭaṃ naḥ śaraṇada sarvalokaśarma so 'yaṃ te vidhikara īśa vipraśaptas tasyedaṃ nidhanamanugrahāya vidmaḥ,भ्प्_०७.०८.०५६ श्रीविष्णुपार्षदा ऊचुः अद्यैतद्धरिनररूपमद्भुतं ते दृष्टं नः शरणद सर्वलोकशर्म सो ऽयं ते विधिकर ईश विप्रशप्तस् तस्येदं निधनमनुग्रहाय विद्मः
7,9,1,bhp_07.09.001 śrīnārada uvāca evaṃ surādayaḥ sarve brahmarudrapuraḥ sarāḥ nopaitumaśakan manyu saṃrambhaṃ sudurāsadam,भ्प्_०७.०९.००१ श्रीनारद उवाच एवं सुरादयः सर्वे ब्रह्मरुद्रपुरः सराः नोपैतुमशकन् मन्यु संरम्भं सुदुरासदम्
7,9,2,sākṣāt śrīḥ preṣitā devairdṛṣṭvā taṃ mahadadbhutam adṛṣṭāśrutapūrvatvāt sā nopeyāya śaṅkitā,साक्षात् श्रीः प्रेषिता देवैर्दृष्ट्वा तं महदद्भुतम् अदृष्टाश्रुतपूर्वत्वात् सा नोपेयाय शङ्किता
7,9,3,prahrādaṃ preṣayāmāsa brahmāvasthitamantike tāta praśamayopehi svapitre kupitaṃ prabhum,प्रह्रादं प्रेषयामास ब्रह्मावस्थितमन्तिके तात प्रशमयोपेहि स्वपित्रे कुपितं प्रभुम्
7,9,4,tatheti śanakai rājan mahābhāgavato 'rbhakaḥ upetya bhuvi kāyena nanāma vidhṛtāñjaliḥ,तथेति शनकै राजन् महाभागवतो ऽर्भकः उपेत्य भुवि कायेन ननाम विधृताञ्जलिः
7,9,5,svapādamūle patitaṃ tamarbhakaṃ vilokya devaḥ kṛpayā pariplutaḥ utthāpya tacchīrṣṇyadadhāt karāmbujaṃ kālāhivitrastadhiyāṃ kṛtābhayam,स्वपादमूले पतितं तमर्भकं विलोक्य देवः कृपया परिप्लुतः उत्थाप्य तच्छीर्ष्ण्यदधात् कराम्बुजं कालाहिवित्रस्तधियां कृताभयम्
7,9,6,sa tatkarasparśadhutākhilāśubhaḥ sapadyabhivyaktaparātmadarśanaḥ tatpādapadmaṃ hṛdi nirvṛto dadhau hṛṣyattanuḥ klinnahṛdaśrulocanaḥ,स तत्करस्पर्शधुताखिलाशुभः सपद्यभिव्यक्तपरात्मदर्शनः तत्पादपद्मं हृदि निर्वृतो दधौ हृष्यत्तनुः क्लिन्नहृदश्रुलोचनः
7,9,7,astauṣīddharimekāgra manasā susamāhitaḥ premagadgadayā vācā tannyastahṛdayekṣaṇaḥ,अस्तौषीद्धरिमेकाग्र मनसा सुसमाहितः प्रेमगद्गदया वाचा तन्न्यस्तहृदयेक्षणः
7,9,8,bhp_07.09.008 śrīprahrāda uvāca brahmādayaḥ suragaṇā munayo 'tha siddhāḥ sattvaikatānagatayo vacasāṃ pravāhaiḥ brahmādayaḥ suragaṇā munayo 'tha siddhāḥ sattvaikatānagatayo vacasāṃ pravāhaiḥ nārādhituṃ puruguṇairadhunāpi pipruḥ kiṃ toṣṭumarhati sa me harirugrajāteḥ,भ्प्_०७.०९.००८ श्रीप्रह्राद उवाच ब्रह्मादयः सुरगणा मुनयो ऽथ सिद्धाः सत्त्वैकतानगतयो वचसां प्रवाहैः ब्रह्मादयः सुरगणा मुनयो ऽथ सिद्धाः सत्त्वैकतानगतयो वचसां प्रवाहैः नाराधितुं पुरुगुणैरधुनापि पिप्रुः किं तोष्टुमर्हति स मे हरिरुग्रजातेः
7,9,9,manye dhanābhijanarūpatapaḥśrutaujas tejaḥprabhāvabalapauruṣabuddhiyogāḥ manye dhanābhijanarūpatapaḥśrutaujas tejaḥprabhāvabalapauruṣabuddhiyogāḥ nārādhanāya hi bhavanti parasya puṃso bhaktyā tutoṣa bhagavān gajayūthapāya,मन्ये धनाभिजनरूपतपःश्रुतौजस् तेजःप्रभावबलपौरुषबुद्धियोगाः मन्ये धनाभिजनरूपतपःश्रुतौजस् तेजःप्रभावबलपौरुषबुद्धियोगाः नाराधनाय हि भवन्ति परस्य पुंसो भक्त्या तुतोष भगवान् गजयूथपाय
7,9,10,viprāddviṣaḍguṇayutādaravindanābha pādāravindavimukhāt śvapacaṃ variṣṭham viprāddviṣaḍguṇayutādaravindanābha pādāravindavimukhāt śvapacaṃ variṣṭham manye tadarpitamanovacanehitārtha prāṇaṃ punāti sa kulaṃ na tu bhūrimānaḥ,विप्राद्द्विषड्गुणयुतादरविन्दनाभ पादारविन्दविमुखात् श्वपचं वरिष्ठम् विप्राद्द्विषड्गुणयुतादरविन्दनाभ पादारविन्दविमुखात् श्वपचं वरिष्ठम् मन्ये तदर्पितमनोवचनेहितार्थ प्राणं पुनाति स कुलं न तु भूरिमानः
7,9,11,naivātmanaḥ prabhurayaṃ nijalābhapūrṇo mānaṃ janādaviduṣaḥ karuṇo vṛṇīte naivātmanaḥ prabhurayaṃ nijalābhapūrṇo mānaṃ janādaviduṣaḥ karuṇo vṛṇīte yadyaj jano bhagavate vidadhīta mānaṃ tac cātmane pratimukhasya yathā mukhaśrīḥ,नैवात्मनः प्रभुरयं निजलाभपूर्णो मानं जनादविदुषः करुणो वृणीते नैवात्मनः प्रभुरयं निजलाभपूर्णो मानं जनादविदुषः करुणो वृणीते यद्यज् जनो भगवते विदधीत मानं तच् चात्मने प्रतिमुखस्य यथा मुखश्रीः
7,9,12,tasmādahaṃ vigataviklava īśvarasya sarvātmanā mahi gṛṇāmi yathā manīṣam tasmādahaṃ vigataviklava īśvarasya sarvātmanā mahi gṛṇāmi yathā manīṣam nīco 'jayā guṇavisargamanupraviṣṭaḥ pūyeta yena hi pumān anuvarṇitena,तस्मादहं विगतविक्लव ईश्वरस्य सर्वात्मना महि गृणामि यथा मनीषम् तस्मादहं विगतविक्लव ईश्वरस्य सर्वात्मना महि गृणामि यथा मनीषम् नीचो ऽजया गुणविसर्गमनुप्रविष्टः पूयेत येन हि पुमान् अनुवर्णितेन
7,9,13,sarve hyamī vidhikarāstava sattvadhāmno brahmādayo vayamiveśa na codvijantaḥ sarve hyamī vidhikarāstava sattvadhāmno brahmādayo vayamiveśa na codvijantaḥ kṣemāya bhūtaya utātmasukhāya cāsya vikrīḍitaṃ bhagavato rucirāvatāraiḥ,सर्वे ह्यमी विधिकरास्तव सत्त्वधाम्नो ब्रह्मादयो वयमिवेश न चोद्विजन्तः सर्वे ह्यमी विधिकरास्तव सत्त्वधाम्नो ब्रह्मादयो वयमिवेश न चोद्विजन्तः क्षेमाय भूतय उतात्मसुखाय चास्य विक्रीडितं भगवतो रुचिरावतारैः
7,9,14,tadyaccha manyumasuraśca hatastvayādya modeta sādhurapi vṛścikasarpahatyā tadyaccha manyumasuraśca hatastvayādya modeta sādhurapi vṛścikasarpahatyā lokāśca nirvṛtimitāḥ pratiyanti sarve rūpaṃ nṛsiṃha vibhayāya janāḥ smaranti,तद्यच्छ मन्युमसुरश्च हतस्त्वयाद्य मोदेत साधुरपि वृश्चिकसर्पहत्या तद्यच्छ मन्युमसुरश्च हतस्त्वयाद्य मोदेत साधुरपि वृश्चिकसर्पहत्या लोकाश्च निर्वृतिमिताः प्रतियन्ति सर्वे रूपं नृसिंह विभयाय जनाः स्मरन्ति
7,9,15,nāhaṃ bibhemyajita te 'tibhayānakāsya jihvārkanetrabhrukuṭīrabhasogradaṃṣṭrāt nāhaṃ bibhemyajita te 'tibhayānakāsya jihvārkanetrabhrukuṭīrabhasogradaṃṣṭrāt āntrasrajaḥkṣatajakeśaraśaṅkukarṇān nirhrādabhītadigibhādaribhinnakhāgrāt,नाहं बिभेम्यजित ते ऽतिभयानकास्य जिह्वार्कनेत्रभ्रुकुटीरभसोग्रदंष्ट्रात् नाहं बिभेम्यजित ते ऽतिभयानकास्य जिह्वार्कनेत्रभ्रुकुटीरभसोग्रदंष्ट्रात् आन्त्रस्रजःक्षतजकेशरशङ्कुकर्णान् निर्ह्रादभीतदिगिभादरिभिन्नखाग्रात्
7,9,16,trasto 'smyahaṃ kṛpaṇavatsala duḥsahogra saṃsāracakrakadanādgrasatāṃ praṇītaḥ trasto 'smyahaṃ kṛpaṇavatsala duḥsahogra saṃsāracakrakadanādgrasatāṃ praṇītaḥ baddhaḥ svakarmabhiruśattama te 'ṅghrimūlaṃ prīto 'pavargaśaraṇaṃ hvayase kadā nu,त्रस्तो ऽस्म्यहं कृपणवत्सल दुःसहोग्र संसारचक्रकदनाद्ग्रसतां प्रणीतः त्रस्तो ऽस्म्यहं कृपणवत्सल दुःसहोग्र संसारचक्रकदनाद्ग्रसतां प्रणीतः बद्धः स्वकर्मभिरुशत्तम ते ऽङ्घ्रिमूलं प्रीतो ऽपवर्गशरणं ह्वयसे कदा नु
7,9,17,yasmāt priyāpriyaviyogasaṃyogajanma śokāgninā sakalayoniṣu dahyamānaḥ yasmāt priyāpriyaviyogasaṃyogajanma śokāgninā sakalayoniṣu dahyamānaḥ duḥkhauṣadhaṃ tadapi duḥkhamataddhiyāhaṃ bhūman bhramāmi vada me tava dāsyayogam,यस्मात् प्रियाप्रियवियोगसंयोगजन्म शोकाग्निना सकलयोनिषु दह्यमानः यस्मात् प्रियाप्रियवियोगसंयोगजन्म शोकाग्निना सकलयोनिषु दह्यमानः दुःखौषधं तदपि दुःखमतद्धियाहं भूमन् भ्रमामि वद मे तव दास्ययोगम्
7,9,18,so 'haṃ priyasya suhṛdaḥ paradevatāyā līlākathāstava nṛsiṃha viriñcagītāḥ so 'haṃ priyasya suhṛdaḥ paradevatāyā līlākathāstava nṛsiṃha viriñcagītāḥ añjastitarmyanugṛṇan guṇavipramukto durgāṇi te padayugālayahaṃsasaṅgaḥ,सो ऽहं प्रियस्य सुहृदः परदेवताया लीलाकथास्तव नृसिंह विरिञ्चगीताः सो ऽहं प्रियस्य सुहृदः परदेवताया लीलाकथास्तव नृसिंह विरिञ्चगीताः अञ्जस्तितर्म्यनुगृणन् गुणविप्रमुक्तो दुर्गाणि ते पदयुगालयहंससङ्गः
7,9,19,bālasya neha śaraṇaṃ pitarau nṛsiṃha nārtasya cāgadamudanvati majjato nauḥ bālasya neha śaraṇaṃ pitarau nṛsiṃha nārtasya cāgadamudanvati majjato nauḥ taptasya tatpratividhirya ihāñjaseṣṭas tāvadvibho tanubhṛtāṃ tvadupekṣitānām,बालस्य नेह शरणं पितरौ नृसिंह नार्तस्य चागदमुदन्वति मज्जतो नौः बालस्य नेह शरणं पितरौ नृसिंह नार्तस्य चागदमुदन्वति मज्जतो नौः तप्तस्य तत्प्रतिविधिर्य इहाञ्जसेष्टस् तावद्विभो तनुभृतां त्वदुपेक्षितानाम्
7,9,20,yasmin yato yarhi yena ca yasya yasmād yasmai yathā yaduta yastvaparaḥ paro vā yasmin yato yarhi yena ca yasya yasmād yasmai yathā yaduta yastvaparaḥ paro vā bhāvaḥ karoti vikaroti pṛthak svabhāvaḥ sañcoditastadakhilaṃ bhavataḥ svarūpam,यस्मिन् यतो यर्हि येन च यस्य यस्माद् यस्मै यथा यदुत यस्त्वपरः परो वा यस्मिन् यतो यर्हि येन च यस्य यस्माद् यस्मै यथा यदुत यस्त्वपरः परो वा भावः करोति विकरोति पृथक् स्वभावः सञ्चोदितस्तदखिलं भवतः स्वरूपम्
7,9,21,māyā manaḥ sṛjati karmamayaṃ balīyaḥ kālena coditaguṇānumatena puṃsaḥ māyā manaḥ sṛjati karmamayaṃ balīyaḥ kālena coditaguṇānumatena puṃsaḥ chandomayaṃ yadajayārpitaṣoḍaśāraṃ saṃsāracakramaja ko 'titaret tvadanyaḥ,माया मनः सृजति कर्ममयं बलीयः कालेन चोदितगुणानुमतेन पुंसः माया मनः सृजति कर्ममयं बलीयः कालेन चोदितगुणानुमतेन पुंसः छन्दोमयं यदजयार्पितषोडशारं संसारचक्रमज को ऽतितरेत् त्वदन्यः
7,9,22,sa tvaṃ hi nityavijitātmaguṇaḥ svadhāmnā kālo vaśīkṛtavisṛjyavisargaśaktiḥ sa tvaṃ hi nityavijitātmaguṇaḥ svadhāmnā kālo vaśīkṛtavisṛjyavisargaśaktiḥ cakre visṛṣṭamajayeśvara ṣoḍaśāre niṣpīḍyamānamupakarṣa vibho prapannam,स त्वं हि नित्यविजितात्मगुणः स्वधाम्ना कालो वशीकृतविसृज्यविसर्गशक्तिः स त्वं हि नित्यविजितात्मगुणः स्वधाम्ना कालो वशीकृतविसृज्यविसर्गशक्तिः चक्रे विसृष्टमजयेश्वर षोडशारे निष्पीड्यमानमुपकर्ष विभो प्रपन्नम्
7,9,23,dṛṣṭā mayā divi vibho 'khiladhiṣṇyapānām āyuḥ śriyo vibhava icchati yān jano 'yam dṛṣṭā mayā divi vibho 'khiladhiṣṇyapānām āyuḥ śriyo vibhava icchati yān jano 'yam ye 'smat pituḥ kupitahāsavijṛmbhitabhrū visphūrjitena lulitāḥ sa tu te nirastaḥ,दृष्टा मया दिवि विभो ऽखिलधिष्ण्यपानाम् आयुः श्रियो विभव इच्छति यान् जनो ऽयम् दृष्टा मया दिवि विभो ऽखिलधिष्ण्यपानाम् आयुः श्रियो विभव इच्छति यान् जनो ऽयम् ये ऽस्मत् पितुः कुपितहासविजृम्भितभ्रू विस्फूर्जितेन लुलिताः स तु ते निरस्तः
7,9,24,tasmādamūstanubhṛtāmahamāśiṣo 'jña āyuḥ śriyaṃ vibhavamaindriyamāviriñcyāt tasmādamūstanubhṛtāmahamāśiṣo 'jña āyuḥ śriyaṃ vibhavamaindriyamāviriñcyāt necchāmi te vilulitān uruvikrameṇa kālātmanopanaya māṃ nijabhṛtyapārśvam,तस्मादमूस्तनुभृतामहमाशिषो ऽज्ञ आयुः श्रियं विभवमैन्द्रियमाविरिञ्च्यात् तस्मादमूस्तनुभृतामहमाशिषो ऽज्ञ आयुः श्रियं विभवमैन्द्रियमाविरिञ्च्यात् नेच्छामि ते विलुलितान् उरुविक्रमेण कालात्मनोपनय मां निजभृत्यपार्श्वम्
7,9,25,kutrāśiṣaḥ śrutisukhā mṛgatṛṣṇirūpāḥ kvedaṃ kalevaramaśeṣarujāṃ virohaḥ kutrāśiṣaḥ śrutisukhā mṛgatṛṣṇirūpāḥ kvedaṃ kalevaramaśeṣarujāṃ virohaḥ nirvidyate na tu jano yadapīti vidvān kāmānalaṃ madhulavaiḥ śamayan durāpaiḥ,कुत्राशिषः श्रुतिसुखा मृगतृष्णिरूपाः क्वेदं कलेवरमशेषरुजां विरोहः कुत्राशिषः श्रुतिसुखा मृगतृष्णिरूपाः क्वेदं कलेवरमशेषरुजां विरोहः निर्विद्यते न तु जनो यदपीति विद्वान् कामानलं मधुलवैः शमयन् दुरापैः
7,9,26,kvāhaṃ rajaḥprabhava īśa tamo 'dhike 'smin jātaḥ suretarakule kva tavānukampā kvāhaṃ rajaḥprabhava īśa tamo 'dhike 'smin jātaḥ suretarakule kva tavānukampā na brahmaṇo na tu bhavasya na vai ramāyā yan me 'rpitaḥ śirasi padmakaraḥ prasādaḥ,क्वाहं रजःप्रभव ईश तमो ऽधिके ऽस्मिन् जातः सुरेतरकुले क्व तवानुकम्पा क्वाहं रजःप्रभव ईश तमो ऽधिके ऽस्मिन् जातः सुरेतरकुले क्व तवानुकम्पा न ब्रह्मणो न तु भवस्य न वै रमाया यन् मे ऽर्पितः शिरसि पद्मकरः प्रसादः
7,9,27,naiṣā parāvaramatirbhavato nanu syāj jantoryathātmasuhṛdo jagatastathāpi naiṣā parāvaramatirbhavato nanu syāj jantoryathātmasuhṛdo jagatastathāpi saṃsevayā surataroriva te prasādaḥ sevānurūpamudayo na parāvaratvam,नैषा परावरमतिर्भवतो ननु स्याज् जन्तोर्यथात्मसुहृदो जगतस्तथापि नैषा परावरमतिर्भवतो ननु स्याज् जन्तोर्यथात्मसुहृदो जगतस्तथापि संसेवया सुरतरोरिव ते प्रसादः सेवानुरूपमुदयो न परावरत्वम्
7,9,28,evaṃ janaṃ nipatitaṃ prabhavāhikūpe kāmābhikāmamanu yaḥ prapatan prasaṅgāt evaṃ janaṃ nipatitaṃ prabhavāhikūpe kāmābhikāmamanu yaḥ prapatan prasaṅgāt kṛtvātmasāt surarṣiṇā bhagavan gṛhītaḥ so 'haṃ kathaṃ nu visṛje tava bhṛtyasevām,एवं जनं निपतितं प्रभवाहिकूपे कामाभिकाममनु यः प्रपतन् प्रसङ्गात् एवं जनं निपतितं प्रभवाहिकूपे कामाभिकाममनु यः प्रपतन् प्रसङ्गात् कृत्वात्मसात् सुरर्षिणा भगवन् गृहीतः सो ऽहं कथं नु विसृजे तव भृत्यसेवाम्
7,9,29,matprāṇarakṣaṇamananta piturvadhaśca manye svabhṛtyaṛṣivākyamṛtaṃ vidhātum matprāṇarakṣaṇamananta piturvadhaśca manye svabhṛtyaṛṣivākyamṛtaṃ vidhātum khaḍgaṃ pragṛhya yadavocadasadvidhitsus tvāmīśvaro madaparo 'vatu kaṃ harāmi,मत्प्राणरक्षणमनन्त पितुर्वधश्च मन्ये स्वभृत्यऋषिवाक्यमृतं विधातुम् मत्प्राणरक्षणमनन्त पितुर्वधश्च मन्ये स्वभृत्यऋषिवाक्यमृतं विधातुम् खड्गं प्रगृह्य यदवोचदसद्विधित्सुस् त्वामीश्वरो मदपरो ऽवतु कं हरामि
7,9,30,ekastvameva jagadetamamuṣya yat tvam ādyantayoḥ pṛthag avasyasi madhyataśca ekastvameva jagadetamamuṣya yat tvam ādyantayoḥ pṛthag avasyasi madhyataśca sṛṣṭvā guṇavyatikaraṃ nijamāyayedaṃ nāneva tairavasitastadanupraviṣṭaḥ,एकस्त्वमेव जगदेतममुष्य यत् त्वम् आद्यन्तयोः पृथग् अवस्यसि मध्यतश्च एकस्त्वमेव जगदेतममुष्य यत् त्वम् आद्यन्तयोः पृथग् अवस्यसि मध्यतश्च सृष्ट्वा गुणव्यतिकरं निजमाययेदं नानेव तैरवसितस्तदनुप्रविष्टः
7,9,31,tvamvā idaṃ sadasadīśa bhavāṃstato 'nyo māyā yadātmaparabuddhiriyaṃ hyapārthā tvamvā idaṃ sadasadīśa bhavāṃstato 'nyo māyā yadātmaparabuddhiriyaṃ hyapārthā yadyasya janma nidhanaṃ sthitirīkṣaṇaṃ ca tadvaitadeva vasukālavadaṣṭitarvoḥ,त्वम्वा इदं सदसदीश भवांस्ततो ऽन्यो माया यदात्मपरबुद्धिरियं ह्यपार्था त्वम्वा इदं सदसदीश भवांस्ततो ऽन्यो माया यदात्मपरबुद्धिरियं ह्यपार्था यद्यस्य जन्म निधनं स्थितिरीक्षणं च तद्वैतदेव वसुकालवदष्टितर्वोः
7,9,32,nyasyedamātmani jagadvilayāmbumadhye śeṣetmanā nijasukhānubhavo nirīhaḥ nyasyedamātmani jagadvilayāmbumadhye śeṣetmanā nijasukhānubhavo nirīhaḥ yogena mīlitadṛgātmanipītanidras turye sthito na tu tamo na guṇāṃśca yuṅkṣe,न्यस्येदमात्मनि जगद्विलयाम्बुमध्ये शेषेत्मना निजसुखानुभवो निरीहः न्यस्येदमात्मनि जगद्विलयाम्बुमध्ये शेषेत्मना निजसुखानुभवो निरीहः योगेन मीलितदृगात्मनिपीतनिद्रस् तुर्ये स्थितो न तु तमो न गुणांश्च युङ्क्षे
7,9,33,tasyaiva te vapuridaṃ nijakālaśaktyā sañcoditaprakṛtidharmaṇa ātmagūḍham tasyaiva te vapuridaṃ nijakālaśaktyā sañcoditaprakṛtidharmaṇa ātmagūḍham ambhasyanantaśayanādviramatsamādher nābherabhūt svakaṇikāvaṭavanmahābjam,तस्यैव ते वपुरिदं निजकालशक्त्या सञ्चोदितप्रकृतिधर्मण आत्मगूढम् तस्यैव ते वपुरिदं निजकालशक्त्या सञ्चोदितप्रकृतिधर्मण आत्मगूढम् अम्भस्यनन्तशयनाद्विरमत्समाधेर् नाभेरभूत् स्वकणिकावटवन्महाब्जम्
7,9,34,tatsambhavaḥ kavirato 'nyadapaśyamānas tvāṃ bījamātmani tataṃ sa bahirvicintya tatsambhavaḥ kavirato 'nyadapaśyamānas tvāṃ bījamātmani tataṃ sa bahirvicintya nāvindadabdaśatamapsu nimajjamāno jāte 'ṅkure kathamuhopalabheta bījam,तत्सम्भवः कविरतो ऽन्यदपश्यमानस् त्वां बीजमात्मनि ततं स बहिर्विचिन्त्य तत्सम्भवः कविरतो ऽन्यदपश्यमानस् त्वां बीजमात्मनि ततं स बहिर्विचिन्त्य नाविन्ददब्दशतमप्सु निमज्जमानो जाते ऽङ्कुरे कथमुहोपलभेत बीजम्
7,9,35,sa tvātmayonirativismita āśrito 'bjaṃ kālena tīvratapasā pariśuddhabhāvaḥ sa tvātmayonirativismita āśrito 'bjaṃ kālena tīvratapasā pariśuddhabhāvaḥ tvāmātmanīśa bhuvi gandhamivātisūkṣmaṃ bhūtendriyāśayamaye vitataṃ dadarśa,स त्वात्मयोनिरतिविस्मित आश्रितो ऽब्जं कालेन तीव्रतपसा परिशुद्धभावः स त्वात्मयोनिरतिविस्मित आश्रितो ऽब्जं कालेन तीव्रतपसा परिशुद्धभावः त्वामात्मनीश भुवि गन्धमिवातिसूक्ष्मं भूतेन्द्रियाशयमये विततं ददर्श
7,9,36,evaṃ sahasravadanāṅghriśiraḥkaroru nāsādyakarṇanayanābharaṇāyudhāḍhyam evaṃ sahasravadanāṅghriśiraḥkaroru nāsādyakarṇanayanābharaṇāyudhāḍhyam māyāmayaṃ sadupalakṣitasanniveśaṃ dṛṣṭvā mahāpuruṣamāpa mudaṃ viriñcaḥ,एवं सहस्रवदनाङ्घ्रिशिरःकरोरु नासाद्यकर्णनयनाभरणायुधाढ्यम् एवं सहस्रवदनाङ्घ्रिशिरःकरोरु नासाद्यकर्णनयनाभरणायुधाढ्यम् मायामयं सदुपलक्षितसन्निवेशं दृष्ट्वा महापुरुषमाप मुदं विरिञ्चः
7,9,37,tasmai bhavān hayaśirastanuvaṃ hi bibhrad vedadruhāvatibalau madhukaiṭabhākhyau tasmai bhavān hayaśirastanuvaṃ hi bibhrad vedadruhāvatibalau madhukaiṭabhākhyau hatvānayac chrutigaṇāṃśca rajastamaśca sattvaṃ tava priyatamāṃ tanumāmananti,तस्मै भवान् हयशिरस्तनुवं हि बिभ्रद् वेदद्रुहावतिबलौ मधुकैटभाख्यौ तस्मै भवान् हयशिरस्तनुवं हि बिभ्रद् वेदद्रुहावतिबलौ मधुकैटभाख्यौ हत्वानयच् छ्रुतिगणांश्च रजस्तमश्च सत्त्वं तव प्रियतमां तनुमामनन्ति
7,9,38,itthaṃ nṛtiryagṛṣidevajhaṣāvatārair lokān vibhāvayasi haṃsi jagat pratīpān itthaṃ nṛtiryagṛṣidevajhaṣāvatārair lokān vibhāvayasi haṃsi jagat pratīpān dharmaṃ mahāpuruṣa pāsi yugānuvṛttaṃ channaḥ kalau yadabhavastriyugo 'tha sa tvam,इत्थं नृतिर्यगृषिदेवझषावतारैर् लोकान् विभावयसि हंसि जगत् प्रतीपान् इत्थं नृतिर्यगृषिदेवझषावतारैर् लोकान् विभावयसि हंसि जगत् प्रतीपान् धर्मं महापुरुष पासि युगानुवृत्तं छन्नः कलौ यदभवस्त्रियुगो ऽथ स त्वम्
7,9,39,naitan manastava kathāsu vikuṇṭhanātha samprīyate duritaduṣṭamasādhu tīvram naitan manastava kathāsu vikuṇṭhanātha samprīyate duritaduṣṭamasādhu tīvram kāmāturaṃ harṣaśokabhayaiṣaṇārtaṃ tasmin kathaṃ tava gatiṃ vimṛśāmi dīnaḥ,नैतन् मनस्तव कथासु विकुण्ठनाथ सम्प्रीयते दुरितदुष्टमसाधु तीव्रम् नैतन् मनस्तव कथासु विकुण्ठनाथ सम्प्रीयते दुरितदुष्टमसाधु तीव्रम् कामातुरं हर्षशोकभयैषणार्तं तस्मिन् कथं तव गतिं विमृशामि दीनः
7,9,40,jihvaikato 'cyuta vikarṣati māvitṛptā śiśno 'nyatastvagudaraṃ śravaṇaṃ kutaścit jihvaikato 'cyuta vikarṣati māvitṛptā śiśno 'nyatastvagudaraṃ śravaṇaṃ kutaścit ghrāṇo 'nyataścapaladṛk kva ca karmaśaktir bahvyaḥ sapatnya iva gehapatiṃ lunanti,जिह्वैकतो ऽच्युत विकर्षति मावितृप्ता शिश्नो ऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् जिह्वैकतो ऽच्युत विकर्षति मावितृप्ता शिश्नो ऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् घ्राणो ऽन्यतश्चपलदृक् क्व च कर्मशक्तिर् बह्व्यः सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति
7,9,41,evaṃ svakarmapatitaṃ bhavavaitaraṇyām anyonyajanmamaraṇāśanabhītabhītam evaṃ svakarmapatitaṃ bhavavaitaraṇyām anyonyajanmamaraṇāśanabhītabhītam paśyan janaṃ svaparavigrahavairamaitraṃ hanteti pāracara pīpṛhi mūḍhamadya,एवं स्वकर्मपतितं भववैतरण्याम् अन्योन्यजन्ममरणाशनभीतभीतम् एवं स्वकर्मपतितं भववैतरण्याम् अन्योन्यजन्ममरणाशनभीतभीतम् पश्यन् जनं स्वपरविग्रहवैरमैत्रं हन्तेति पारचर पीपृहि मूढमद्य
7,9,42,ko nvatra te 'khilaguro bhagavan prayāsa uttāraṇe 'sya bhavasambhavalopahetoḥ ko nvatra te 'khilaguro bhagavan prayāsa uttāraṇe 'sya bhavasambhavalopahetoḥ mūḍheṣu vai mahadanugraha ārtabandho kiṃ tena te priyajanān anusevatāṃ naḥ,को न्वत्र ते ऽखिलगुरो भगवन् प्रयास उत्तारणे ऽस्य भवसम्भवलोपहेतोः को न्वत्र ते ऽखिलगुरो भगवन् प्रयास उत्तारणे ऽस्य भवसम्भवलोपहेतोः मूढेषु वै महदनुग्रह आर्तबन्धो किं तेन ते प्रियजनान् अनुसेवतां नः
7,9,43,naivodvije para duratyayavaitaraṇyās tvadvīryagāyanamahāmṛtamagnacittaḥ naivodvije para duratyayavaitaraṇyās tvadvīryagāyanamahāmṛtamagnacittaḥ śoce tato vimukhacetasa indriyārtha māyāsukhāya bharamudvahato vimūḍhān,नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्यास् त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्तः नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्यास् त्वद्वीर्यगायनमहामृतमग्नचित्तः शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ मायासुखाय भरमुद्वहतो विमूढान्
7,9,44,prāyeṇa deva munayaḥ svavimuktikāmā maunaṃ caranti vijane na parārthaniṣṭhāḥ prāyeṇa deva munayaḥ svavimuktikāmā maunaṃ caranti vijane na parārthaniṣṭhāḥ naitān vihāya kṛpaṇān vimumukṣa eko nānyaṃ tvadasya śaraṇaṃ bhramato 'nupaśye,प्रायेण देव मुनयः स्वविमुक्तिकामा मौनं चरन्ति विजने न परार्थनिष्ठाः प्रायेण देव मुनयः स्वविमुक्तिकामा मौनं चरन्ति विजने न परार्थनिष्ठाः नैतान् विहाय कृपणान् विमुमुक्ष एको नान्यं त्वदस्य शरणं भ्रमतो ऽनुपश्ये
7,9,45,yan maithunādigṛhamedhisukhaṃ hi tucchaṃ kaṇḍūyanena karayoriva duḥkhaduḥkham yan maithunādigṛhamedhisukhaṃ hi tucchaṃ kaṇḍūyanena karayoriva duḥkhaduḥkham tṛpyanti neha kṛpaṇā bahuduḥkhabhājaḥ kaṇḍūtivan manasijaṃ viṣaheta dhīraḥ,यन् मैथुनादिगृहमेधिसुखं हि तुच्छं कण्डूयनेन करयोरिव दुःखदुःखम् यन् मैथुनादिगृहमेधिसुखं हि तुच्छं कण्डूयनेन करयोरिव दुःखदुःखम् तृप्यन्ति नेह कृपणा बहुदुःखभाजः कण्डूतिवन् मनसिजं विषहेत धीरः
7,9,46,maunavrataśrutatapo 'dhyayanasvadharma vyākhyārahojapasamādhaya āpavargyāḥ maunavrataśrutatapo 'dhyayanasvadharma vyākhyārahojapasamādhaya āpavargyāḥ prāyaḥ paraṃ puruṣa te tvajitendriyāṇāṃ vārtā bhavantyuta na vātra tu dāmbhikānām,मौनव्रतश्रुततपो ऽध्ययनस्वधर्म व्याख्यारहोजपसमाधय आपवर्ग्याः मौनव्रतश्रुततपो ऽध्ययनस्वधर्म व्याख्यारहोजपसमाधय आपवर्ग्याः प्रायः परं पुरुष ते त्वजितेन्द्रियाणां वार्ता भवन्त्युत न वात्र तु दाम्भिकानाम्
7,9,47,rūpe ime sadasatī tava vedasṛṣṭe bījāṅkurāviva na cānyadarūpakasya rūpe ime sadasatī tava vedasṛṣṭe bījāṅkurāviva na cānyadarūpakasya yuktāḥ samakṣamubhayatra vicakṣante tvāṃ yogena vahnimiva dāruṣu nānyataḥ syāt,रूपे इमे सदसती तव वेदसृष्टे बीजाङ्कुराविव न चान्यदरूपकस्य रूपे इमे सदसती तव वेदसृष्टे बीजाङ्कुराविव न चान्यदरूपकस्य युक्ताः समक्षमुभयत्र विचक्षन्ते त्वां योगेन वह्निमिव दारुषु नान्यतः स्यात्
7,9,47,etadya ādipuruṣasya mṛgendralīlāṃ daityendrayūthapavadhaṃ prayataḥ paṭheta amp;daityātmajasya ca satāṃ pravarasya puṇyaṃ śrutvānubhāvamakutobhayameti lokam,एतद्य आदिपुरुषस्य मृगेन्द्रलीलां दैत्येन्द्रयूथपवधं प्रयतः पठेत अम्प्;दैत्यात्मजस्य च सतां प्रवरस्य पुण्यं श्रुत्वानुभावमकुतोभयमेति लोकम्
7,9,48,tvaṃ vāyuragniravanirviyadambu mātrāḥ prāṇendriyāṇi hṛdayaṃ cidanugrahaśca tvaṃ vāyuragniravanirviyadambu mātrāḥ prāṇendriyāṇi hṛdayaṃ cidanugrahaśca sarvaṃ tvameva saguṇo viguṇaśca bhūman nānyat tvadastyapi manovacasā niruktam,त्वं वायुरग्निरवनिर्वियदम्बु मात्राः प्राणेन्द्रियाणि हृदयं चिदनुग्रहश्च त्वं वायुरग्निरवनिर्वियदम्बु मात्राः प्राणेन्द्रियाणि हृदयं चिदनुग्रहश्च सर्वं त्वमेव सगुणो विगुणश्च भूमन् नान्यत् त्वदस्त्यपि मनोवचसा निरुक्तम्
7,9,49,naite guṇā na guṇino mahadādayo ye sarve manaḥ prabhṛtayaḥ sahadevamartyāḥ naite guṇā na guṇino mahadādayo ye sarve manaḥ prabhṛtayaḥ sahadevamartyāḥ ādyantavanta urugāya vidanti hi tvām evaṃ vimṛśya sudhiyo viramanti śabdāt,नैते गुणा न गुणिनो महदादयो ये सर्वे मनः प्रभृतयः सहदेवमर्त्याः नैते गुणा न गुणिनो महदादयो ये सर्वे मनः प्रभृतयः सहदेवमर्त्याः आद्यन्तवन्त उरुगाय विदन्ति हि त्वाम् एवं विमृश्य सुधियो विरमन्ति शब्दात्
7,9,50,tat te 'rhattama namaḥ stutikarmapūjāḥ karma smṛtiścaraṇayoḥ śravaṇaṃ kathāyām tat te 'rhattama namaḥ stutikarmapūjāḥ karma smṛtiścaraṇayoḥ śravaṇaṃ kathāyām saṃsevayā tvayi vineti ṣaḍaṅgayā kiṃ bhaktiṃ janaḥ paramahaṃsagatau labheta,तत् ते ऽर्हत्तम नमः स्तुतिकर्मपूजाः कर्म स्मृतिश्चरणयोः श्रवणं कथायाम् तत् ते ऽर्हत्तम नमः स्तुतिकर्मपूजाः कर्म स्मृतिश्चरणयोः श्रवणं कथायाम् संसेवया त्वयि विनेति षडङ्गया किं भक्तिं जनः परमहंसगतौ लभेत
7,9,51,bhp_07.09.051 śrīnārada uvāca etāvadvarṇitaguṇo bhaktyā bhaktena nirguṇaḥ prahrādaṃ praṇataṃ prīto yatamanyurabhāṣata,भ्प्_०७.०९.०५१ श्रीनारद उवाच एतावद्वर्णितगुणो भक्त्या भक्तेन निर्गुणः प्रह्रादं प्रणतं प्रीतो यतमन्युरभाषत
7,9,52,bhp_07.09.052 śrībhagavān uvāca prahrāda bhadra bhadraṃ te prīto 'haṃ te 'surottama varaṃ vṛṇīṣvābhimataṃ kāmapūro 'smyahaṃ nṛṇām,भ्प्_०७.०९.०५२ श्रीभगवान् उवाच प्रह्राद भद्र भद्रं ते प्रीतो ऽहं ते ऽसुरोत्तम वरं वृणीष्वाभिमतं कामपूरो ऽस्म्यहं नृणाम्
7,9,53,māmaprīṇata āyuṣman darśanaṃ durlabhaṃ hi me dṛṣṭvā māṃ na punarjanturātmānaṃ taptumarhati,मामप्रीणत आयुष्मन् दर्शनं दुर्लभं हि मे दृष्ट्वा मां न पुनर्जन्तुरात्मानं तप्तुमर्हति
7,9,54,prīṇanti hyatha māṃ dhīrāḥ sarvabhāvena sādhavaḥ śreyaskāmā mahābhāga sarvāsāmāśiṣāṃ patim,प्रीणन्ति ह्यथ मां धीराः सर्वभावेन साधवः श्रेयस्कामा महाभाग सर्वासामाशिषां पतिम्
7,9,55,bhp_07.09.055 śrīnārada uvāca evaṃ pralobhyamāno 'pi varairlokapralobhanaiḥ ekāntitvādbhagavati naicchat tān asurottamaḥ,भ्प्_०७.०९.०५५ श्रीनारद उवाच एवं प्रलोभ्यमानो ऽपि वरैर्लोकप्रलोभनैः एकान्तित्वाद्भगवति नैच्छत् तान् असुरोत्तमः
7,10,1,bhp_07.10.001 śrīnārada uvāca bhaktiyogasya tat sarvamantarāyatayārbhakaḥ manyamāno hṛṣīkeśaṃ smayamāna uvāca ha,भ्प्_०७.१०.००१ श्रीनारद उवाच भक्तियोगस्य तत् सर्वमन्तरायतयार्भकः मन्यमानो हृषीकेशं स्मयमान उवाच ह
7,10,2,bhp_07.10.002 śrīprahrāda uvāca mā māṃ pralobhayotpattyā saktaṃkāmeṣu tairvaraiḥ tatsaṅgabhīto nirviṇṇo mumukṣustvāmupāśritaḥ,भ्प्_०७.१०.००२ श्रीप्रह्राद उवाच मा मां प्रलोभयोत्पत्त्या सक्तंकामेषु तैर्वरैः तत्सङ्गभीतो निर्विण्णो मुमुक्षुस्त्वामुपाश्रितः
7,10,3,bhṛtyalakṣaṇajijñāsurbhaktaṃ kāmeṣvacodayat bhavān saṃsārabījeṣu hṛdayagranthiṣu prabho,भृत्यलक्षणजिज्ञासुर्भक्तं कामेष्वचोदयत् भवान् संसारबीजेषु हृदयग्रन्थिषु प्रभो
7,10,4,nānyathā te 'khilaguro ghaṭeta karuṇātmanaḥ yasta āśiṣa āśāste na sa bhṛtyaḥ sa vai vaṇik,नान्यथा ते ऽखिलगुरो घटेत करुणात्मनः यस्त आशिष आशास्ते न स भृत्यः स वै वणिक्
7,10,5,āśāsāno na vai bhṛtyaḥ svāminyāśiṣa ātmanaḥ na svāmī bhṛtyataḥ svāmyamicchan yo rāti cāśiṣaḥ,आशासानो न वै भृत्यः स्वामिन्याशिष आत्मनः न स्वामी भृत्यतः स्वाम्यमिच्छन् यो राति चाशिषः
7,10,6,ahaṃ tvakāmastvadbhaktastvaṃ ca svāmyanapāśrayaḥ nānyathehāvayorartho rājasevakayoriva,अहं त्वकामस्त्वद्भक्तस्त्वं च स्वाम्यनपाश्रयः नान्यथेहावयोरर्थो राजसेवकयोरिव
7,10,7,yadi dāsyasi me kāmān varāṃstvaṃ varadarṣabha kāmānāṃ hṛdyasaṃrohaṃ bhavatastu vṛṇe varam,यदि दास्यसि मे कामान् वरांस्त्वं वरदर्षभ कामानां हृद्यसंरोहं भवतस्तु वृणे वरम्
7,10,8,indriyāṇi manaḥ prāṇa ātmā dharmo dhṛtirmatiḥ hrīḥ śrīstejaḥ smṛtiḥ satyaṃ yasya naśyanti janmanā,इन्द्रियाणि मनः प्राण आत्मा धर्मो धृतिर्मतिः ह्रीः श्रीस्तेजः स्मृतिः सत्यं यस्य नश्यन्ति जन्मना
7,10,9,vimuñcati yadā kāmān mānavo manasi sthitān tarhyeva puṇḍarīkākṣa bhagavattvāya kalpate,विमुञ्चति यदा कामान् मानवो मनसि स्थितान् तर्ह्येव पुण्डरीकाक्ष भगवत्त्वाय कल्पते
7,10,10,oṃ namo bhagavate tubhyaṃ puruṣāya mahātmane haraye 'dbhutasiṃhāya brahmaṇe paramātmane,ॐ नमो भगवते तुभ्यं पुरुषाय महात्मने हरये ऽद्भुतसिंहाय ब्रह्मणे परमात्मने
7,10,11,bhp_07.10.011 śrībhagavān uvāca naikāntino me mayi jātvihāśiṣa āśāsate 'mutra ca ye bhavadvidhāḥ tathāpi manvantarametadatra daityeśvarāṇāmanubhuṅkṣva bhogān,भ्प्_०७.१०.०११ श्रीभगवान् उवाच नैकान्तिनो मे मयि जात्विहाशिष आशासते ऽमुत्र च ये भवद्विधाः तथापि मन्वन्तरमेतदत्र दैत्येश्वराणामनुभुङ्क्ष्व भोगान्
7,10,12,kathā madīyā juṣamāṇaḥ priyāstvam āveśya māmātmani santamekam sarveṣu bhūteṣvadhiyajñamīśaṃ yajasva yogena ca karma hinvan,कथा मदीया जुषमाणः प्रियास्त्वम् आवेश्य मामात्मनि सन्तमेकम् सर्वेषु भूतेष्वधियज्ञमीशं यजस्व योगेन च कर्म हिन्वन्
7,10,13,bhogena puṇyaṃ kuśalena pāpaṃ kalevaraṃ kālajavena hitvā kīrtiṃ viśuddhāṃ suralokagītāṃ vitāya māmeṣyasi muktabandhaḥ,भोगेन पुण्यं कुशलेन पापं कलेवरं कालजवेन हित्वा कीर्तिं विशुद्धां सुरलोकगीतां विताय मामेष्यसि मुक्तबन्धः
7,10,14,ya etat kīrtayen mahyaṃ tvayā gītamidaṃ naraḥ tvāṃ ca māṃ ca smaran kāle karmabandhāt pramucyate,य एतत् कीर्तयेन् मह्यं त्वया गीतमिदं नरः त्वां च मां च स्मरन् काले कर्मबन्धात् प्रमुच्यते
7,10,15,bhp_07.10.015 śrīprahrāda uvāca varaṃ varaya etat te varadeśān maheśvara yadanindat pitā me tvāmavidvāṃsteja aiśvaram,भ्प्_०७.१०.०१५ श्रीप्रह्राद उवाच वरं वरय एतत् ते वरदेशान् महेश्वर यदनिन्दत् पिता मे त्वामविद्वांस्तेज ऐश्वरम्
7,10,16,viddhāmarṣāśayaḥ sākṣāt sarvalokaguruṃ prabhum bhrātṛheti mṛṣādṛṣṭistvadbhakte mayi cāghavān,विद्धामर्षाशयः साक्षात् सर्वलोकगुरुं प्रभुम् भ्रातृहेति मृषादृष्टिस्त्वद्भक्ते मयि चाघवान्
7,10,17,tasmāt pitā me pūyeta durantāddustarādaghāt pūtaste 'pāṅgasaṃdṛṣṭastadā kṛpaṇavatsala,तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद्दुस्तरादघात् पूतस्ते ऽपाङ्गसंदृष्टस्तदा कृपणवत्सल
7,10,18,bhp_07.10.018 śrībhagavān uvāca triḥsaptabhiḥ pitā pūtaḥ pitṛbhiḥ saha te 'nagha yat sādho 'sya kule jāto bhavān vai kulapāvanaḥ,भ्प्_०७.१०.०१८ श्रीभगवान् उवाच त्रिःसप्तभिः पिता पूतः पितृभिः सह ते ऽनघ यत् साधो ऽस्य कुले जातो भवान् वै कुलपावनः
7,10,19,yatra yatra ca madbhaktāḥ praśāntāḥ samadarśinaḥ sādhavaḥ samudācārāste pūyante 'pi kīkaṭāḥ,यत्र यत्र च मद्भक्ताः प्रशान्ताः समदर्शिनः साधवः समुदाचारास्ते पूयन्ते ऽपि कीकटाः
7,10,20,sarvātmanā na hiṃsanti bhūtagrāmeṣu kiñcana uccāvaceṣu daityendra madbhāvavigataspṛhāḥ,सर्वात्मना न हिंसन्ति भूतग्रामेषु किञ्चन उच्चावचेषु दैत्येन्द्र मद्भावविगतस्पृहाः
7,10,21,bhavanti puruṣā loke madbhaktāstvāmanuvratāḥ bhavān me khalu bhaktānāṃ sarveṣāṃ pratirūpadhṛk,भवन्ति पुरुषा लोके मद्भक्तास्त्वामनुव्रताः भवान् मे खलु भक्तानां सर्वेषां प्रतिरूपधृक्
7,10,22,kuru tvaṃ pretakṛtyāni pituḥ pūtasya sarvaśaḥ madaṅgasparśanenāṅga lokān yāsyati suprajāḥ,कुरु त्वं प्रेतकृत्यानि पितुः पूतस्य सर्वशः मदङ्गस्पर्शनेनाङ्ग लोकान् यास्यति सुप्रजाः
7,10,23,pitryaṃ ca sthānamātiṣṭha yathoktaṃ brahmavādibhiḥ mayyāveśya manastāta kuru karmāṇi matparaḥ,पित्र्यं च स्थानमातिष्ठ यथोक्तं ब्रह्मवादिभिः मय्यावेश्य मनस्तात कुरु कर्माणि मत्परः
7,10,24,bhp_07.10.024 śrīnārada uvāca prahrādo 'pi tathā cakre pituryat sāmparāyikam yathāha bhagavān rājannabhiṣikto dvijātibhiḥ,भ्प्_०७.१०.०२४ श्रीनारद उवाच प्रह्रादो ऽपि तथा चक्रे पितुर्यत् साम्परायिकम् यथाह भगवान् राजन्नभिषिक्तो द्विजातिभिः
7,10,25,prasādasumukhaṃ dṛṣṭvā brahmā narahariṃ harim stutvā vāgbhiḥ pavitrābhiḥ prāha devādibhirvṛtaḥ,प्रसादसुमुखं दृष्ट्वा ब्रह्मा नरहरिं हरिम् स्तुत्वा वाग्भिः पवित्राभिः प्राह देवादिभिर्वृतः
7,10,26,bhp_07.10.026 śrībrahmovāca devadevākhilādhyakṣa bhūtabhāvana pūrvaja diṣṭyā te nihataḥ pāpo lokasantāpano 'suraḥ,भ्प्_०७.१०.०२६ श्रीब्रह्मोवाच देवदेवाखिलाध्यक्ष भूतभावन पूर्वज दिष्ट्या ते निहतः पापो लोकसन्तापनो ऽसुरः
7,10,27,yo 'sau labdhavaro matto na vadhyo mama sṛṣṭibhiḥ tapoyogabalonnaddhaḥ samastanigamān ahan,यो ऽसौ लब्धवरो मत्तो न वध्यो मम सृष्टिभिः तपोयोगबलोन्नद्धः समस्तनिगमान् अहन्
7,10,28,diṣṭyā tattanayaḥ sādhurmahābhāgavato 'rbhakaḥ tvayā vimocito mṛtyordiṣṭyā tvāṃ samito 'dhunā,दिष्ट्या तत्तनयः साधुर्महाभागवतो ऽर्भकः त्वया विमोचितो मृत्योर्दिष्ट्या त्वां समितो ऽधुना
7,10,29,etadvapuste bhagavan dhyāyataḥ paramātmanaḥ sarvato goptṛ santrāsān mṛtyorapi jighāṃsataḥ,एतद्वपुस्ते भगवन् ध्यायतः परमात्मनः सर्वतो गोप्तृ सन्त्रासान् मृत्योरपि जिघांसतः
7,10,30,bhp_07.10.030 śrībhagavān uvāca maivaṃ vibho 'surāṇāṃ te pradeyaḥ padmasambhava varaḥ krūranisargāṇāmahīnāmamṛtaṃ yathā,भ्प्_०७.१०.०३० श्रीभगवान् उवाच मैवं विभो ऽसुराणां ते प्रदेयः पद्मसम्भव वरः क्रूरनिसर्गाणामहीनाममृतं यथा
7,10,31,bhp_07.10.031 śrīnārada uvāca ityuktvā bhagavān rājaṃstataścāntardadhe hariḥ adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ pūjitaḥ parameṣṭhinā,भ्प्_०७.१०.०३१ श्रीनारद उवाच इत्युक्त्वा भगवान् राजंस्ततश्चान्तर्दधे हरिः अदृश्यः सर्वभूतानां पूजितः परमेष्ठिना
7,10,32,tataḥ sampūjya śirasā vavande parameṣṭhinam bhavaṃ prajāpatīn devān prahrādo bhagavatkalāḥ,ततः सम्पूज्य शिरसा ववन्दे परमेष्ठिनम् भवं प्रजापतीन् देवान् प्रह्रादो भगवत्कलाः
7,10,33,tataḥ kāvyādibhiḥ sārdhaṃ munibhiḥ kamalāsanaḥ daityānāṃ dānavānāṃ ca prahrādamakarot patim,ततः काव्यादिभिः सार्धं मुनिभिः कमलासनः दैत्यानां दानवानां च प्रह्रादमकरोत् पतिम्
7,10,34,pratinandya tato devāḥ prayujya paramāśiṣaḥ svadhāmāni yayū rājan brahmādyāḥ pratipūjitāḥ,प्रतिनन्द्य ततो देवाः प्रयुज्य परमाशिषः स्वधामानि ययू राजन् ब्रह्माद्याः प्रतिपूजिताः
7,10,35,evaṃ ca pārṣadau viṣṇoḥ putratvaṃ prāpitau diteḥ hṛdi sthitena hariṇā vairabhāvena tau hatau,एवं च पार्षदौ विष्णोः पुत्रत्वं प्रापितौ दितेः हृदि स्थितेन हरिणा वैरभावेन तौ हतौ
7,10,36,punaśca vipraśāpena rākṣasau tau babhūvatuḥ kumbhakarṇadaśagrīvau hatau tau rāmavikramaiḥ,पुनश्च विप्रशापेन राक्षसौ तौ बभूवतुः कुम्भकर्णदशग्रीवौ हतौ तौ रामविक्रमैः
7,10,37,śayānau yudhi nirbhinna hṛdayau rāmaśāyakaiḥ taccittau jahaturdehaṃ yathā prāktanajanmani,शयानौ युधि निर्भिन्न हृदयौ रामशायकैः तच्चित्तौ जहतुर्देहं यथा प्राक्तनजन्मनि
7,10,38,tāvihātha punarjātau śiśupālakarūṣajau harau vairānubandhena paśyataste samīyatuḥ,ताविहाथ पुनर्जातौ शिशुपालकरूषजौ हरौ वैरानुबन्धेन पश्यतस्ते समीयतुः
7,10,39,enaḥ pūrvakṛtaṃ yat tadrājānaḥ kṛṣṇavairiṇaḥ jahuste 'nte tadātmānaḥ kīṭaḥ peśaskṛto yathā,एनः पूर्वकृतं यत् तद्राजानः कृष्णवैरिणः जहुस्ते ऽन्ते तदात्मानः कीटः पेशस्कृतो यथा
7,10,40,yathā yathā bhagavato bhaktyā paramayābhidā nṛpāścaidyādayaḥ sātmyaṃ harestaccintayā yayuḥ,यथा यथा भगवतो भक्त्या परमयाभिदा नृपाश्चैद्यादयः सात्म्यं हरेस्तच्चिन्तया ययुः
7,10,41,ākhyātaṃ sarvametat te yan māṃ tvaṃ paripṛṣṭavān damaghoṣasutādīnāṃ hareḥ sātmyamapi dviṣām,आख्यातं सर्वमेतत् ते यन् मां त्वं परिपृष्टवान् दमघोषसुतादीनां हरेः सात्म्यमपि द्विषाम्
7,10,42,eṣā brahmaṇyadevasya kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ avatārakathā puṇyā vadho yatrādidaityayoḥ,एषा ब्रह्मण्यदेवस्य कृष्णस्य च महात्मनः अवतारकथा पुण्या वधो यत्रादिदैत्ययोः
7,10,43,prahrādasyānucaritaṃ mahābhāgavatasya ca bhaktirjñānaṃ viraktiśca yāthārthyaṃ cāsya vai hareḥ,प्रह्रादस्यानुचरितं महाभागवतस्य च भक्तिर्ज्ञानं विरक्तिश्च याथार्थ्यं चास्य वै हरेः
7,10,44,sargasthityapyayeśasya guṇakarmānuvarṇanam parāvareṣāṃ sthānānāṃ kālena vyatyayo mahān,सर्गस्थित्यप्ययेशस्य गुणकर्मानुवर्णनम् परावरेषां स्थानानां कालेन व्यत्ययो महान्
7,10,45,dharmo bhāgavatānāṃ ca bhagavān yena gamyate ākhyāne 'smin samāmnātamādhyātmikamaśeṣataḥ,धर्मो भागवतानां च भगवान् येन गम्यते आख्याने ऽस्मिन् समाम्नातमाध्यात्मिकमशेषतः
7,10,46,ya etat puṇyamākhyānaṃ viṣṇorvīryopabṛṃhitam kīrtayec chraddhayā śrutvā karmapāśairvimucyate,य एतत् पुण्यमाख्यानं विष्णोर्वीर्योपबृंहितम् कीर्तयेच् छ्रद्धया श्रुत्वा कर्मपाशैर्विमुच्यते
7,10,48,yūyaṃ nṛloke bata bhūribhāgā lokaṃ punānā munayo 'bhiyanti yeṣāṃ gṛhān āvasatīti sākṣād gūḍhaṃ paraṃ brahma manuṣyaliṅgam,यूयं नृलोके बत भूरिभागा लोकं पुनाना मुनयो ऽभियन्ति येषां गृहान् आवसतीति साक्षाद् गूढं परं ब्रह्म मनुष्यलिङ्गम्
7,10,49,sa vā ayaṃ brahma mahadvimṛgya kaivalyanirvāṇasukhānubhūtiḥ priyaḥ suhṛdvaḥ khalu mātuleya ātmārhaṇīyo vidhikṛdguruśca,स वा अयं ब्रह्म महद्विमृग्य कैवल्यनिर्वाणसुखानुभूतिः प्रियः सुहृद्वः खलु मातुलेय आत्मार्हणीयो विधिकृद्गुरुश्च
7,10,50,na yasya sākṣādbhavapadmajādibhī rūpaṃ dhiyā vastutayopavarṇitam maunena bhaktyopaśamena pūjitaḥ prasīdatāmeṣa sa sātvatāṃ patiḥ,न यस्य साक्षाद्भवपद्मजादिभी रूपं धिया वस्तुतयोपवर्णितम् मौनेन भक्त्योपशमेन पूजितः प्रसीदतामेष स सात्वतां पतिः
7,10,51,sa eṣa bhagavān rājan vyatanodvihataṃ yaśaḥ purā rudrasya devasya mayenānantamāyinā,स एष भगवान् राजन् व्यतनोद्विहतं यशः पुरा रुद्रस्य देवस्य मयेनानन्तमायिना
7,10,52,bhp_07.10.052 rājovāca kasmin karmaṇi devasya mayo 'han jagadīśituḥ yathā copacitā kīrtiḥ kṛṣṇenānena kathyatām,भ्प्_०७.१०.०५२ राजोवाच कस्मिन् कर्मणि देवस्य मयो ऽहन् जगदीशितुः यथा चोपचिता कीर्तिः कृष्णेनानेन कथ्यताम्
7,10,53,bhp_07.10.053 śrīnārada uvāca nirjitā asurā devairyudhyanenopabṛṃhitaiḥ māyināṃ paramācāryaṃ mayaṃ śaraṇamāyayuḥ,भ्प्_०७.१०.०५३ श्रीनारद उवाच निर्जिता असुरा देवैर्युध्यनेनोपबृंहितैः मायिनां परमाचार्यं मयं शरणमाययुः
7,10,54,sa nirmāya purastisro haimīraupyāyasīrvibhuḥ durlakṣyāpāyasaṃyogā durvitarkyaparicchadāḥ,स निर्माय पुरस्तिस्रो हैमीरौप्यायसीर्विभुः दुर्लक्ष्यापायसंयोगा दुर्वितर्क्यपरिच्छदाः
7,10,55,tābhiste 'surasenānyo lokāṃstrīn seśvarān nṛpa smaranto nāśayāṃ cakruḥ pūrvavairamalakṣitāḥ,ताभिस्ते ऽसुरसेनान्यो लोकांस्त्रीन् सेश्वरान् नृप स्मरन्तो नाशयां चक्रुः पूर्ववैरमलक्षिताः
7,10,56,tataste seśvarā lokā upāsādyeśvaraṃ natāḥ trāhi nastāvakān deva vinaṣṭāṃstripurālayaiḥ,ततस्ते सेश्वरा लोका उपासाद्येश्वरं नताः त्राहि नस्तावकान् देव विनष्टांस्त्रिपुरालयैः
7,10,57,athānugṛhya bhagavān mā bhaiṣṭeti surān vibhuḥ śaraṃ dhanuṣi sandhāya pureṣvastraṃ vyamuñcata,अथानुगृह्य भगवान् मा भैष्टेति सुरान् विभुः शरं धनुषि सन्धाय पुरेष्वस्त्रं व्यमुञ्चत
7,10,58,tato 'gnivarṇā iṣava utpetuḥ sūryamaṇḍalāt yathā mayūkhasandohā nādṛśyanta puro yataḥ,ततो ऽग्निवर्णा इषव उत्पेतुः सूर्यमण्डलात् यथा मयूखसन्दोहा नादृश्यन्त पुरो यतः
7,10,59,taiḥ spṛṣṭā vyasavaḥ sarve nipetuḥ sma puraukasaḥ tān ānīya mahāyogī mayaḥ kūparase 'kṣipat,तैः स्पृष्टा व्यसवः सर्वे निपेतुः स्म पुरौकसः तान् आनीय महायोगी मयः कूपरसे ऽक्षिपत्
7,10,60,siddhāmṛtarasaspṛṣṭā vajrasārā mahaujasaḥ uttasthurmeghadalanā vaidyutā iva vahnayaḥ,सिद्धामृतरसस्पृष्टा वज्रसारा महौजसः उत्तस्थुर्मेघदलना वैद्युता इव वह्नयः
7,10,61,vilokya bhagnasaṅkalpaṃ vimanaskaṃ vṛṣadhvajam tadāyaṃ bhagavān viṣṇustatropāyamakalpayat,विलोक्य भग्नसङ्कल्पं विमनस्कं वृषध्वजम् तदायं भगवान् विष्णुस्तत्रोपायमकल्पयत्
7,10,62,vatsaścāsīt tadā brahmā svayaṃ viṣṇurayaṃ hi gauḥ praviśya tripuraṃ kāle rasakūpāmṛtaṃ papau,वत्सश्चासीत् तदा ब्रह्मा स्वयं विष्णुरयं हि गौः प्रविश्य त्रिपुरं काले रसकूपामृतं पपौ
7,10,63,te 'surā hyapi paśyanto na nyaṣedhan vimohitāḥ tadvijñāya mahāyogī rasapālān idaṃ jagau,ते ऽसुरा ह्यपि पश्यन्तो न न्यषेधन् विमोहिताः तद्विज्ञाय महायोगी रसपालान् इदं जगौ
7,10,64,smayan viśokaḥ śokārtān smaran daivagatiṃ ca tām devo 'suro naro 'nyo vā neśvaro 'stīha kaścana,स्मयन् विशोकः शोकार्तान् स्मरन् दैवगतिं च ताम् देवो ऽसुरो नरो ऽन्यो वा नेश्वरो ऽस्तीह कश्चन
7,10,65,ātmano 'nyasya vā diṣṭaṃ daivenāpohituṃ dvayoḥ athāsau śaktibhiḥ svābhiḥ śambhoḥ prādhānikaṃ vyadhāt,आत्मनो ऽन्यस्य वा दिष्टं दैवेनापोहितुं द्वयोः अथासौ शक्तिभिः स्वाभिः शम्भोः प्राधानिकं व्यधात्
7,10,66,dharmajñānaviraktyṛddhi tapovidyākriyādibhiḥ rathaṃ sūtaṃ dhvajaṃ vāhān dhanurvarmaśarādi yat,धर्मज्ञानविरक्त्यृद्धि तपोविद्याक्रियादिभिः रथं सूतं ध्वजं वाहान् धनुर्वर्मशरादि यत्
7,10,67,sannaddho rathamāsthāya śaraṃ dhanurupādade śaraṃ dhanuṣi sandhāya muhūrte 'bhijitīśvaraḥ,सन्नद्धो रथमास्थाय शरं धनुरुपाददे शरं धनुषि सन्धाय मुहूर्ते ऽभिजितीश्वरः
7,10,68,dadāha tena durbhedyā haro 'tha tripuro nṛpa divi dundubhayo nedurvimānaśatasaṅkulāḥ,ददाह तेन दुर्भेद्या हरो ऽथ त्रिपुरो नृप दिवि दुन्दुभयो नेदुर्विमानशतसङ्कुलाः
7,10,69,devarṣipitṛsiddheśā jayeti kusumotkaraiḥ avākiran jagurhṛṣṭā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ,देवर्षिपितृसिद्धेशा जयेति कुसुमोत्करैः अवाकिरन् जगुर्हृष्टा ननृतुश्चाप्सरोगणाः
7,10,70,evaṃ dagdhvā purastisro bhagavān purahā nṛpa brahmādibhiḥ stūyamānaḥ svaṃ dhāma pratyapadyata,एवं दग्ध्वा पुरस्तिस्रो भगवान् पुरहा नृप ब्रह्मादिभिः स्तूयमानः स्वं धाम प्रत्यपद्यत
7,10,71,evaṃ vidhānyasya hareḥ svamāyayā viḍambamānasya nṛlokamātmanaḥ vīryāṇi gītānyṛṣibhirjagadguror lokaṃ punānānyaparaṃ vadāmi kim,एवं विधान्यस्य हरेः स्वमायया विडम्बमानस्य नृलोकमात्मनः वीर्याणि गीतान्यृषिभिर्जगद्गुरोर् लोकं पुनानान्यपरं वदामि किम्
7,11,1,bhp_07.11.001 śrīśuka uvāca śrutvehitaṃ sādhu sabhāsabhājitaṃ mahattamāgraṇya urukramātmanaḥ yudhiṣṭhiro daityapatermudānvitaḥ papraccha bhūyastanayaṃ svayambhuvaḥ,भ्प्_०७.११.००१ श्रीशुक उवाच श्रुत्वेहितं साधु सभासभाजितं महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मनः युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदान्वितः पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुवः
7,11,2,bhp_07.11.002 śrīyudhiṣṭhira uvāca bhagavan śrotumicchāmi nṛṇāṃ dharmaṃ sanātanam varṇāśramācārayutaṃ yat pumān vindate param,भ्प्_०७.११.००२ श्रीयुधिष्ठिर उवाच भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्मं सनातनम् वर्णाश्रमाचारयुतं यत् पुमान् विन्दते परम्
7,11,3,bhavān prajāpateḥ sākṣādātmajaḥ parameṣṭhinaḥ sutānāṃ sammato brahmaṃstapoyogasamādhibhiḥ,भवान् प्रजापतेः साक्षादात्मजः परमेष्ठिनः सुतानां सम्मतो ब्रह्मंस्तपोयोगसमाधिभिः
7,11,4,nārāyaṇaparā viprā dharmaṃ guhyaṃ paraṃ viduḥ karuṇāḥ sādhavaḥ śāntāstvadvidhā na tathāpare,नारायणपरा विप्रा धर्मं गुह्यं परं विदुः करुणाः साधवः शान्तास्त्वद्विधा न तथापरे
7,11,5,bhp_07.11.005 śrīnārada uvāca natvā bhagavate 'jāya lokānāṃ dharmasetave vakṣye sanātanaṃ dharmaṃ nārāyaṇamukhāc chrutam,भ्प्_०७.११.००५ श्रीनारद उवाच नत्वा भगवते ऽजाय लोकानां धर्मसेतवे वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखाच् छ्रुतम्
7,11,6,yo 'vatīryātmano 'ṃśena dākṣāyaṇyāṃ tu dharmataḥ lokānāṃ svastaye 'dhyāste tapo badarikāśrame,यो ऽवतीर्यात्मनो ऽंशेन दाक्षायण्यां तु धर्मतः लोकानां स्वस्तये ऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे
7,11,7,dharmamūlaṃ hi bhagavān sarvavedamayo hariḥ smṛtaṃ ca tadvidāṃ rājan yena cātmā prasīdati,धर्ममूलं हि भगवान् सर्ववेदमयो हरिः स्मृतं च तद्विदां राजन् येन चात्मा प्रसीदति
7,11,8,satyaṃ dayā tapaḥ śaucaṃ titikṣekṣā śamo damaḥ ahiṃsā brahmacaryaṃ ca tyāgaḥ svādhyāya ārjavam,सत्यं दया तपः शौचं तितिक्षेक्षा शमो दमः अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्यागः स्वाध्याय आर्जवम्
7,11,9,santoṣaḥ samadṛksevā grāmyehoparamaḥ śanaiḥ nṛṇāṃ viparyayehekṣā maunamātmavimarśanam,सन्तोषः समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरमः शनैः नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम्
7,11,10,annādyādeḥ saṃvibhāgo bhūtebhyaśca yathārhataḥ teṣvātmadevatābuddhiḥ sutarāṃ nṛṣu pāṇḍava,अन्नाद्यादेः संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हतः तेष्वात्मदेवताबुद्धिः सुतरां नृषु पाण्डव
7,11,11,śravaṇaṃ kīrtanaṃ cāsya smaraṇaṃ mahatāṃ gateḥ sevejyāvanatirdāsyaṃ sakhyamātmasamarpaṇam,श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतेः सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम्
7,11,12,nṛṇāmayaṃ paro dharmaḥ sarveṣāṃ samudāhṛtaḥ triṃśallakṣaṇavān rājan sarvātmā yena tuṣyati,नृणामयं परो धर्मः सर्वेषां समुदाहृतः त्रिंशल्लक्षणवान् राजन् सर्वात्मा येन तुष्यति
7,11,13,saṃskārā yatrāvicchinnāḥ sa dvijo 'jo jagāda yam ijyādhyayanadānāni vihitāni dvijanmanām janmakarmāvadātānāṃ kriyāścāśramacoditāḥ,संस्कारा यत्राविच्छिन्नाः स द्विजो ऽजो जगाद यम् इज्याध्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् जन्मकर्मावदातानां क्रियाश्चाश्रमचोदिताः
7,11,14,viprasyādhyayanādīni ṣaḍanyasyāpratigrahaḥ rājño vṛttiḥ prajāgopturaviprādvā karādibhiḥ,विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रहः राज्ञो वृत्तिः प्रजागोप्तुरविप्राद्वा करादिभिः
7,11,15,vaiśyastu vārtāvṛttiḥ syān nityaṃ brahmakulānugaḥ śūdrasya dvijaśuśrūṣā vṛttiśca svāmino bhavet,वैश्यस्तु वार्तावृत्तिः स्यान् नित्यं ब्रह्मकुलानुगः शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत्
7,11,16,vārtā vicitrā śālīna yāyāvaraśiloñchanam vipravṛttiścaturdheyaṃ śreyasī cottarottarā,वार्ता विचित्रा शालीन यायावरशिलोञ्छनम् विप्रवृत्तिश्चतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा
7,11,17,jaghanyo nottamāṃ vṛttimanāpadi bhajen naraḥ ṛte rājanyamāpatsu sarveṣāmapi sarvaśaḥ,जघन्यो नोत्तमां वृत्तिमनापदि भजेन् नरः ऋते राजन्यमापत्सु सर्वेषामपि सर्वशः
7,11,18,ṛtāmṛtābhyāṃ jīveta mṛtena pramṛtena vā satyānṛtābhyāmapi vā na śvavṛttyā kadācana,ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन
7,11,19,ṛtamuñchaśilaṃ proktamamṛtaṃ yadayācitam mṛtaṃ tu nityayācñā syāt pramṛtaṃ karṣaṇaṃ smṛtam,ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात् प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्
7,11,20,satyānṛtaṃ ca vāṇijyaṃ śvavṛttirnīcasevanam varjayet tāṃ sadā vipro rājanyaśca jugupsitām sarvavedamayo vipraḥ sarvadevamayo nṛpaḥ,सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् वर्जयेत् तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् सर्ववेदमयो विप्रः सर्वदेवमयो नृपः
7,11,21,śamo damastapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntirārjavam jñānaṃ dayācyutātmatvaṃ satyaṃ ca brahmalakṣaṇam,शमो दमस्तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम् ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम्
7,11,22,śauryaṃ vīryaṃ dhṛtistejastyāgaścātmajayaḥ kṣamā brahmaṇyatā prasādaśca satyaṃ ca kṣatralakṣaṇam,शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजस्त्यागश्चात्मजयः क्षमा ब्रह्मण्यता प्रसादश्च सत्यं च क्षत्रलक्षणम्
7,11,23,devagurvacyute bhaktistrivargaparipoṣaṇam āstikyamudyamo nityaṃ naipuṇyaṃ vaiśyalakṣaṇam,देवगुर्वच्युते भक्तिस्त्रिवर्गपरिपोषणम् आस्तिक्यमुद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम्
7,11,24,śūdrasya sannatiḥ śaucaṃ sevā svāminyamāyayā amantrayajño hyasteyaṃ satyaṃ goviprarakṣaṇam,शूद्रस्य सन्नतिः शौचं सेवा स्वामिन्यमायया अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्ररक्षणम्
7,11,25,strīṇāṃ ca patidevānāṃ tacchuśrūṣānukūlatā tadbandhuṣvanuvṛttiśca nityaṃ tadvratadhāraṇam,स्त्रीणां च पतिदेवानां तच्छुश्रूषानुकूलता तद्बन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्व्रतधारणम्
7,11,26,sammārjanopalepābhyāṃ gṛhamaṇḍanavartanaiḥ svayaṃ ca maṇḍitā nityaṃ parimṛṣṭaparicchadā,सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनैः स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा
7,11,27,kāmairuccāvacaiḥ sādhvī praśrayeṇa damena ca vākyaiḥ satyaiḥ priyaiḥ premṇā kāle kāle bhajet patim,कामैरुच्चावचैः साध्वी प्रश्रयेण दमेन च वाक्यैः सत्यैः प्रियैः प्रेम्णा काले काले भजेत् पतिम्
7,11,28,santuṣṭālolupā dakṣā dharmajñā priyasatyavāk apramattā śuciḥ snigdhā patiṃ tvapatitaṃ bhajet,सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियसत्यवाक् अप्रमत्ता शुचिः स्निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत्
7,11,29,yā patiṃ haribhāvena bhajet śrīriva tatparā haryātmanā harerloke patyā śrīriva modate,या पतिं हरिभावेन भजेत् श्रीरिव तत्परा हर्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते
7,11,30,vṛttiḥ saṅkarajātīnāṃ tattatkulakṛtā bhavet acaurāṇāmapāpānāmantyajāntevasāyinām,वृत्तिः सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् अचौराणामपापानामन्त्यजान्तेवसायिनाम्
7,11,31,prāyaḥ svabhāvavihito nṛṇāṃ dharmo yuge yuge vedadṛgbhiḥ smṛto rājan pretya ceha ca śarmakṛt,प्रायः स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे वेददृग्भिः स्मृतो राजन् प्रेत्य चेह च शर्मकृत्
7,11,32,vṛttyā svabhāvakṛtayā vartamānaḥ svakarmakṛt hitvā svabhāvajaṃ karma śanairnirguṇatāmiyāt,वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमानः स्वकर्मकृत् हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात्
7,11,33,upyamānaṃ muhuḥ kṣetraṃ svayaṃ nirvīryatāmiyāt na kalpate punaḥ sūtyai uptaṃ bījaṃ ca naśyati,उप्यमानं मुहुः क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् न कल्पते पुनः सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति
7,11,34,evaṃ kāmāśayaṃ cittaṃ kāmānāmatisevayā virajyeta yathā rājannagnivat kāmabindubhiḥ,एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभिः
7,11,35,yasya yal lakṣaṇaṃ proktaṃ puṃso varṇābhivyañjakam yadanyatrāpi dṛśyeta tat tenaiva vinirdiśet,यस्य यल् लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् यदन्यत्रापि दृश्येत तत् तेनैव विनिर्दिशेत्
7,12,1,bhp_07.12.001 śrīnārada uvāca brahmacārī gurukule vasan dānto gurorhitam ācaran dāsavan nīco gurau sudṛḍhasauhṛdaḥ,भ्प्_०७.१२.००१ श्रीनारद उवाच ब्रह्मचारी गुरुकुले वसन् दान्तो गुरोर्हितम् आचरन् दासवन् नीचो गुरौ सुदृढसौहृदः
7,12,2,sāyaṃ prātarupāsīta gurvagnyarkasurottamān sandhye ubhe ca yatavāg japan brahma samāhitaḥ,सायं प्रातरुपासीत गुर्वग्न्यर्कसुरोत्तमान् सन्ध्ये उभे च यतवाग् जपन् ब्रह्म समाहितः
7,12,3,chandāṃsyadhīyīta gurorāhūtaścet suyantritaḥ upakrame 'vasāne ca caraṇau śirasā namet,छन्दांस्यधीयीत गुरोराहूतश्चेत् सुयन्त्रितः उपक्रमे ऽवसाने च चरणौ शिरसा नमेत्
7,12,4,mekhalājinavāsāṃsi jaṭādaṇḍakamaṇḍalūn bibhṛyādupavītaṃ ca darbhapāṇiryathoditam,मेखलाजिनवासांसि जटादण्डकमण्डलून् बिभृयादुपवीतं च दर्भपाणिर्यथोदितम्
7,12,5,sāyaṃ prātaścaredbhaikṣyaṃ gurave tan nivedayet bhuñjīta yadyanujñāto no cedupavaset kvacit,सायं प्रातश्चरेद्भैक्ष्यं गुरवे तन् निवेदयेत् भुञ्जीत यद्यनुज्ञातो नो चेदुपवसेत् क्वचित्
7,12,6,suśīlo mitabhug dakṣaḥ śraddadhāno jitendriyaḥ yāvadarthaṃ vyavaharet strīṣu strīnirjiteṣu ca,सुशीलो मितभुग् दक्षः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः यावदर्थं व्यवहरेत् स्त्रीषु स्त्रीनिर्जितेषु च
7,12,7,varjayet pramadāgāthāmagṛhastho bṛhadvrataḥ indriyāṇi pramāthīni harantyapi yatermanaḥ,वर्जयेत् प्रमदागाथामगृहस्थो बृहद्व्रतः इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्त्यपि यतेर्मनः
7,12,8,keśaprasādhanonmarda snapanābhyañjanādikam gurustrībhiryuvatibhiḥ kārayen nātmano yuvā,केशप्रसाधनोन्मर्द स्नपनाभ्यञ्जनादिकम् गुरुस्त्रीभिर्युवतिभिः कारयेन् नात्मनो युवा
7,12,9,nanvagniḥ pramadā nāma ghṛtakumbhasamaḥ pumān sutāmapi raho jahyādanyadā yāvadarthakṛt,नन्वग्निः प्रमदा नाम घृतकुम्भसमः पुमान् सुतामपि रहो जह्यादन्यदा यावदर्थकृत्
7,12,10,kalpayitvātmanā yāvadābhāsamidamīśvaraḥ dvaitaṃ tāvan na viramet tato hyasya viparyayaḥ,कल्पयित्वात्मना यावदाभासमिदमीश्वरः द्वैतं तावन् न विरमेत् ततो ह्यस्य विपर्ययः
7,12,11,etat sarvaṃ gṛhasthasya samāmnātaṃ yaterapi guruvṛttirvikalpena gṛhasthasyartugāminaḥ,एतत् सर्वं गृहस्थस्य समाम्नातं यतेरपि गुरुवृत्तिर्विकल्पेन गृहस्थस्यर्तुगामिनः
7,12,12,añjanābhyañjanonmarda stryavalekhāmiṣaṃ madhu sraggandhalepālaṅkārāṃstyajeyurye bṛhadvratāḥ,अञ्जनाभ्यञ्जनोन्मर्द स्त्र्यवलेखामिषं मधु स्रग्गन्धलेपालङ्कारांस्त्यजेयुर्ये बृहद्व्रताः
7,12,13,uṣitvaivaṃ gurukule dvijo 'dhītyāvabudhya ca trayīṃ sāṅgopaniṣadaṃ yāvadarthaṃ yathābalam,उषित्वैवं गुरुकुले द्विजो ऽधीत्यावबुध्य च त्रयीं साङ्गोपनिषदं यावदर्थं यथाबलम्
7,12,14,dattvā varamanujñāto guroḥ kāmaṃ yadīśvaraḥ gṛhaṃ vanaṃ vā praviśet pravrajet tatra vā vaset,दत्त्वा वरमनुज्ञातो गुरोः कामं यदीश्वरः गृहं वनं वा प्रविशेत् प्रव्रजेत् तत्र वा वसेत्
7,12,15,agnau gurāvātmani ca sarvabhūteṣvadhokṣajam bhūtaiḥ svadhāmabhiḥ paśyedapraviṣṭaṃ praviṣṭavat,अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेष्वधोक्षजम् भूतैः स्वधामभिः पश्येदप्रविष्टं प्रविष्टवत्
7,12,16,evaṃ vidho brahmacārī vānaprastho yatirgṛhī caran viditavijñānaḥ paraṃ brahmādhigacchati,एवं विधो ब्रह्मचारी वानप्रस्थो यतिर्गृही चरन् विदितविज्ञानः परं ब्रह्माधिगच्छति
7,12,17,vānaprasthasya vakṣyāmi niyamān munisammatān yān āsthāya munirgacchedṛṣilokamuhāñjasā,वानप्रस्थस्य वक्ष्यामि नियमान् मुनिसम्मतान् यान् आस्थाय मुनिर्गच्छेदृषिलोकमुहाञ्जसा
7,12,18,na kṛṣṭapacyamaśnīyādakṛṣṭaṃ cāpyakālataḥ agnipakvamathāmaṃ vā arkapakvamutāharet,न कृष्टपच्यमश्नीयादकृष्टं चाप्यकालतः अग्निपक्वमथामं वा अर्कपक्वमुताहरेत्
7,12,19,vanyaiścarupuroḍāśān nirvapet kālacoditān labdhe nave nave 'nnādye purāṇaṃ ca parityajet,वन्यैश्चरुपुरोडाशान् निर्वपेत् कालचोदितान् लब्धे नवे नवे ऽन्नाद्ये पुराणं च परित्यजेत्
7,12,20,agnyarthameva śaraṇamuṭajaṃ vādrikandaram śrayeta himavāyvagni varṣārkātapaṣāṭ svayam,अग्न्यर्थमेव शरणमुटजं वाद्रिकन्दरम् श्रयेत हिमवाय्वग्नि वर्षार्कातपषाट् स्वयम्
7,12,21,keśaromanakhaśmaśru malāni jaṭilo dadhat kamaṇḍalvajine daṇḍa valkalāgniparicchadān,केशरोमनखश्मश्रु मलानि जटिलो दधत् कमण्डल्वजिने दण्ड वल्कलाग्निपरिच्छदान्
7,12,22,caredvane dvādaśābdān aṣṭau vā caturo muniḥ dvāvekaṃ vā yathā buddhirna vipadyeta kṛcchrataḥ,चरेद्वने द्वादशाब्दान् अष्टौ वा चतुरो मुनिः द्वावेकं वा यथा बुद्धिर्न विपद्येत कृच्छ्रतः
7,12,23,yadākalpaḥ svakriyāyāṃ vyādhibhirjarayāthavā ānvīkṣikyāṃ vā vidyāyāṃ kuryādanaśanādikam,यदाकल्पः स्वक्रियायां व्याधिभिर्जरयाथवा आन्वीक्षिक्यां वा विद्यायां कुर्यादनशनादिकम्
7,12,24,ātmanyagnīn samāropya sannyasyāhaṃ mamātmatām kāraṇeṣu nyaset samyak saṅghātaṃ tu yathārhataḥ,आत्मन्यग्नीन् समारोप्य सन्न्यस्याहं ममात्मताम् कारणेषु न्यसेत् सम्यक् सङ्घातं तु यथार्हतः
7,12,25,khe khāni vāyau niśvāsāṃstejaḥsūṣmāṇamātmavān apsvasṛkśleṣmapūyāni kṣitau śeṣaṃ yathodbhavam,खे खानि वायौ निश्वासांस्तेजःसूष्माणमात्मवान् अप्स्वसृक्श्लेष्मपूयानि क्षितौ शेषं यथोद्भवम्
7,12,26,vācamagnau savaktavyāmindre śilpaṃ karāvapi padāni gatyā vayasi ratyopasthaṃ prajāpatau,वाचमग्नौ सवक्तव्यामिन्द्रे शिल्पं करावपि पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतौ
7,12,27,mṛtyau pāyuṃ visargaṃ ca yathāsthānaṃ vinirdiśet dikṣu śrotraṃ sanādena sparśenādhyātmani tvacam,मृत्यौ पायुं विसर्गं च यथास्थानं विनिर्दिशेत् दिक्षु श्रोत्रं सनादेन स्पर्शेनाध्यात्मनि त्वचम्
7,12,28,rūpāṇi cakṣuṣā rājan jyotiṣyabhiniveśayet apsu pracetasā jihvāṃ ghreyairghrāṇaṃ kṣitau nyaset,रूपाणि चक्षुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेशयेत् अप्सु प्रचेतसा जिह्वां घ्रेयैर्घ्राणं क्षितौ न्यसेत्
7,12,29,mano manorathaiścandre buddhiṃ bodhyaiḥ kavau pare karmāṇyadhyātmanā rudre yadahaṃ mamatākriyā sattvena cittaṃ kṣetrajñe guṇairvaikārikaṃ pare,मनो मनोरथैश्चन्द्रे बुद्धिं बोध्यैः कवौ परे कर्माण्यध्यात्मना रुद्रे यदहं ममताक्रिया सत्त्वेन चित्तं क्षेत्रज्ञे गुणैर्वैकारिकं परे
7,12,30,apsu kṣitimapo jyotiṣyado vāyau nabhasyamum kūṭasthe tac ca mahati tadavyakte 'kṣare ca tat,अप्सु क्षितिमपो ज्योतिष्यदो वायौ नभस्यमुम् कूटस्थे तच् च महति तदव्यक्ते ऽक्षरे च तत्
7,12,31,ityakṣaratayātmānaṃ cinmātramavaśeṣitam jñātvādvayo 'tha virameddagdhayonirivānalaḥ,इत्यक्षरतयात्मानं चिन्मात्रमवशेषितम् ज्ञात्वाद्वयो ऽथ विरमेद्दग्धयोनिरिवानलः
7,13,1,bhp_07.13.001 śrīnārada uvāca kalpastvevaṃ parivrajya dehamātrāvaśeṣitaḥ grāmaikarātravidhinā nirapekṣaścaren mahīm,भ्प्_०७.१३.००१ श्रीनारद उवाच कल्पस्त्वेवं परिव्रज्य देहमात्रावशेषितः ग्रामैकरात्रविधिना निरपेक्षश्चरेन् महीम्
7,13,2,bibhṛyādyadyasau vāsaḥ kaupīnācchādanaṃ param tyaktaṃ na liṅgāddaṇḍāderanyat kiñcidanāpadi,बिभृयाद्यद्यसौ वासः कौपीनाच्छादनं परम् त्यक्तं न लिङ्गाद्दण्डादेरन्यत् किञ्चिदनापदि
7,13,3,eka eva caredbhikṣurātmārāmo 'napāśrayaḥ sarvabhūtasuhṛcchānto nārāyaṇaparāyaṇaḥ,एक एव चरेद्भिक्षुरात्मारामो ऽनपाश्रयः सर्वभूतसुहृच्छान्तो नारायणपरायणः
7,13,4,paśyedātmanyado viśvaṃ pare sadasato 'vyaye ātmānaṃ ca paraṃ brahma sarvatra sadasanmaye,पश्येदात्मन्यदो विश्वं परे सदसतो ऽव्यये आत्मानं च परं ब्रह्म सर्वत्र सदसन्मये
7,13,5,suptiprabodhayoḥ sandhāvātmano gatimātmadṛk paśyan bandhaṃ ca mokṣaṃ ca māyāmātraṃ na vastutaḥ,सुप्तिप्रबोधयोः सन्धावात्मनो गतिमात्मदृक् पश्यन् बन्धं च मोक्षं च मायामात्रं न वस्तुतः
7,13,6,nābhinandeddhruvaṃ mṛtyumadhruvaṃ vāsya jīvitam kālaṃ paraṃ pratīkṣeta bhūtānāṃ prabhavāpyayam,नाभिनन्देद्ध्रुवं मृत्युमध्रुवं वास्य जीवितम् कालं परं प्रतीक्षेत भूतानां प्रभवाप्ययम्
7,13,7,nāsacchāstreṣu sajjeta nopajīveta jīvikām vādavādāṃstyajet tarkān pakṣaṃ kaṃca na saṃśrayet,नासच्छास्त्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम् वादवादांस्त्यजेत् तर्कान् पक्षं कंच न संश्रयेत्
7,13,8,na śiṣyān anubadhnīta granthān naivābhyasedbahūn na vyākhyāmupayuñjīta nārambhān ārabhet kvacit,न शिष्यान् अनुबध्नीत ग्रन्थान् नैवाभ्यसेद्बहून् न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भान् आरभेत् क्वचित्
7,13,9,na yaterāśramaḥ prāyo dharmaheturmahātmanaḥ śāntasya samacittasya bibhṛyāduta vā tyajet,न यतेराश्रमः प्रायो धर्महेतुर्महात्मनः शान्तस्य समचित्तस्य बिभृयादुत वा त्यजेत्
7,13,10,avyaktaliṅgo vyaktārtho manīṣyunmattabālavat kavirmūkavadātmānaṃ sa dṛṣṭyā darśayen nṛṇām,अव्यक्तलिङ्गो व्यक्तार्थो मनीष्युन्मत्तबालवत् कविर्मूकवदात्मानं स दृष्ट्या दर्शयेन् नृणाम्
7,13,11,atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam prahrādasya ca saṃvādaṃ munerājagarasya ca,अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च
7,13,12,taṃ śayānaṃ dharopasthe kāveryāṃ sahyasānuni rajasvalaistanūdeśairnigūḍhāmalatejasam,तं शयानं धरोपस्थे कावेर्यां सह्यसानुनि रजस्वलैस्तनूदेशैर्निगूढामलतेजसम्
7,13,13,dadarśa lokān vicaran lokatattvavivitsayā vṛto 'mātyaiḥ katipayaiḥ prahrādo bhagavatpriyaḥ,ददर्श लोकान् विचरन् लोकतत्त्वविवित्सया वृतो ऽमात्यैः कतिपयैः प्रह्रादो भगवत्प्रियः
7,13,14,karmaṇākṛtibhirvācā liṅgairvarṇāśramādibhiḥ na vidanti janā yaṃ vai so 'sāviti na veti ca,कर्मणाकृतिभिर्वाचा लिङ्गैर्वर्णाश्रमादिभिः न विदन्ति जना यं वै सो ऽसाविति न वेति च
7,13,15,taṃ natvābhyarcya vidhivat pādayoḥ śirasā spṛśan vivitsuridamaprākṣīn mahābhāgavato 'suraḥ,तं नत्वाभ्यर्च्य विधिवत् पादयोः शिरसा स्पृशन् विवित्सुरिदमप्राक्षीन् महाभागवतो ऽसुरः
7,13,16,bibharṣi kāyaṃ pīvānaṃ sodyamo bhogavān yathā vittaṃ caivodyamavatāṃ bhogo vittavatāmiha bhogināṃ khalu deho 'yaṃ pīvā bhavati nānyathā,बिभर्षि कायं पीवानं सोद्यमो भोगवान् यथा वित्तं चैवोद्यमवतां भोगो वित्तवतामिह भोगिनां खलु देहो ऽयं पीवा भवति नान्यथा
7,13,17,na te śayānasya nirudyamasya brahman nu hārtho yata eva bhogaḥ abhogino 'yaṃ tava vipra dehaḥ pīvā yatastadvada naḥ kṣamaṃ cet,न ते शयानस्य निरुद्यमस्य ब्रह्मन् नु हार्थो यत एव भोगः अभोगिनो ऽयं तव विप्र देहः पीवा यतस्तद्वद नः क्षमं चेत्
7,13,18,kaviḥ kalpo nipuṇadṛk citrapriyakathaḥ samaḥ lokasya kurvataḥ karma śeṣe tadvīkṣitāpi vā,कविः कल्पो निपुणदृक् चित्रप्रियकथः समः लोकस्य कुर्वतः कर्म शेषे तद्वीक्षितापि वा
7,13,19,bhp_07.13.019 śrīnārada uvāca sa itthaṃ daityapatinā paripṛṣṭo mahāmuniḥ smayamānastamabhyāha tadvāgamṛtayantritaḥ,भ्प्_०७.१३.०१९ श्रीनारद उवाच स इत्थं दैत्यपतिना परिपृष्टो महामुनिः स्मयमानस्तमभ्याह तद्वागमृतयन्त्रितः
7,13,20,bhp_07.13.020 śrībrāhmaṇa uvāca vededamasuraśreṣṭha bhavān nanvāryasammataḥ īhoparamayornṝṇāṃ padānyadhyātmacakṣuṣā,भ्प्_०७.१३.०२० श्रीब्राह्मण उवाच वेदेदमसुरश्रेष्ठ भवान् नन्वार्यसम्मतः ईहोपरमयोर्नॄणां पदान्यध्यात्मचक्षुषा
7,13,21,yasya nārāyaṇo devo bhagavān hṛdgataḥ sadā bhaktyā kevalayājñānaṃ dhunoti dhvāntamarkavat,यस्य नारायणो देवो भगवान् हृद्गतः सदा भक्त्या केवलयाज्ञानं धुनोति ध्वान्तमर्कवत्
7,13,22,tathāpi brūmahe praśnāṃstava rājan yathāśrutam sambhāṣaṇīyo hi bhavān ātmanaḥ śuddhimicchatā,तथापि ब्रूमहे प्रश्नांस्तव राजन् यथाश्रुतम् सम्भाषणीयो हि भवान् आत्मनः शुद्धिमिच्छता
7,13,23,tṛṣṇayā bhavavāhinyā yogyaiḥ kāmairapūryayā karmāṇi kāryamāṇo 'haṃ nānāyoniṣu yojitaḥ,तृष्णया भववाहिन्या योग्यैः कामैरपूर्यया कर्माणि कार्यमाणो ऽहं नानायोनिषु योजितः
7,13,24,yadṛcchayā lokamimaṃ prāpitaḥ karmabhirbhraman svargāpavargayordvāraṃ tiraścāṃ punarasya ca,यदृच्छया लोकमिमं प्रापितः कर्मभिर्भ्रमन् स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं तिरश्चां पुनरस्य च
7,13,25,tatrāpi dampatīnāṃ ca sukhāyānyāpanuttaye karmāṇi kurvatāṃ dṛṣṭvā nivṛtto 'smi viparyayam,तत्रापि दम्पतीनां च सुखायान्यापनुत्तये कर्माणि कुर्वतां दृष्ट्वा निवृत्तो ऽस्मि विपर्ययम्
7,13,26,sukhamasyātmano rūpaṃ sarvehoparatistanuḥ manaḥsaṃsparśajān dṛṣṭvā bhogān svapsyāmi saṃviśan,सुखमस्यात्मनो रूपं सर्वेहोपरतिस्तनुः मनःसंस्पर्शजान् दृष्ट्वा भोगान् स्वप्स्यामि संविशन्
7,13,27,ityetadātmanaḥ svārthaṃ santaṃ vismṛtya vai pumān vicitrāmasati dvaite ghorāmāpnoti saṃsṛtim,इत्येतदात्मनः स्वार्थं सन्तं विस्मृत्य वै पुमान् विचित्रामसति द्वैते घोरामाप्नोति संसृतिम्
7,13,28,jalaṃ tadudbhavaiśchannaṃ hitvājño jalakāmyayā mṛgatṛṣṇāmupādhāvet tathānyatrārthadṛk svataḥ,जलं तदुद्भवैश्छन्नं हित्वाज्ञो जलकाम्यया मृगतृष्णामुपाधावेत् तथान्यत्रार्थदृक् स्वतः
7,13,29,dehādibhirdaivatantrairātmanaḥ sukhamīhataḥ duḥkhātyayaṃ cānīśasya kriyā moghāḥ kṛtāḥ kṛtāḥ,देहादिभिर्दैवतन्त्रैरात्मनः सुखमीहतः दुःखात्ययं चानीशस्य क्रिया मोघाः कृताः कृताः
7,13,30,ādhyātmikādibhirduḥkhairavimuktasya karhicit martyasya kṛcchropanatairarthaiḥ kāmaiḥ kriyeta kim,आध्यात्मिकादिभिर्दुःखैरविमुक्तस्य कर्हिचित् मर्त्यस्य कृच्छ्रोपनतैरर्थैः कामैः क्रियेत किम्
7,13,31,paśyāmi dhanināṃ kleśaṃ lubdhānāmajitātmanām bhayādalabdhanidrāṇāṃ sarvato 'bhiviśaṅkinām,पश्यामि धनिनां क्लेशं लुब्धानामजितात्मनाम् भयादलब्धनिद्राणां सर्वतो ऽभिविशङ्किनाम्
7,13,32,rājataścaurataḥ śatroḥ svajanāt paśupakṣitaḥ arthibhyaḥ kālataḥ svasmān nityaṃ prāṇārthavadbhayam,राजतश्चौरतः शत्रोः स्वजनात् पशुपक्षितः अर्थिभ्यः कालतः स्वस्मान् नित्यं प्राणार्थवद्भयम्
7,13,33,śokamohabhayakrodha rāgaklaibyaśramādayaḥ yanmūlāḥ syurnṛṇāṃ jahyāt spṛhāṃ prāṇārthayorbudhaḥ,शोकमोहभयक्रोध रागक्लैब्यश्रमादयः यन्मूलाः स्युर्नृणां जह्यात् स्पृहां प्राणार्थयोर्बुधः
7,13,34,madhukāramahāsarpau loke 'smin no gurūttamau vairāgyaṃ paritoṣaṃ ca prāptā yacchikṣayā vayam,मधुकारमहासर्पौ लोके ऽस्मिन् नो गुरूत्तमौ वैराग्यं परितोषं च प्राप्ता यच्छिक्षया वयम्
7,13,35,virāgaḥ sarvakāmebhyaḥ śikṣito me madhuvratāt kṛcchrāptaṃ madhuvadvittaṃ hatvāpyanyo haret patim,विरागः सर्वकामेभ्यः शिक्षितो मे मधुव्रतात् कृच्छ्राप्तं मधुवद्वित्तं हत्वाप्यन्यो हरेत् पतिम्
7,13,36,anīhaḥ parituṣṭātmā yadṛcchopanatādaham no cec chaye bahvahāni mahāhiriva sattvavān,अनीहः परितुष्टात्मा यदृच्छोपनतादहम् नो चेच् छये बह्वहानि महाहिरिव सत्त्ववान्
7,13,37,kvacidalpaṃ kvacidbhūri bhuñje 'nnaṃ svādvasvādu vā kvacidbhūri guṇopetaṃ guṇahīnamuta kvacit,क्वचिदल्पं क्वचिद्भूरि भुञ्जे ऽन्नं स्वाद्वस्वादु वा क्वचिद्भूरि गुणोपेतं गुणहीनमुत क्वचित्
7,13,38,śraddhayopahṛtaṃ kvāpi kadācin mānavarjitam bhuñje bhuktvātha kasmiṃściddivā naktaṃ yadṛcchayā,श्रद्धयोपहृतं क्वापि कदाचिन् मानवर्जितम् भुञ्जे भुक्त्वाथ कस्मिंश्चिद्दिवा नक्तं यदृच्छया
7,13,39,kṣaumaṃ dukūlamajinaṃ cīraṃ valkalameva vā vase 'nyadapi samprāptaṃ diṣṭabhuk tuṣṭadhīraham,क्षौमं दुकूलमजिनं चीरं वल्कलमेव वा वसे ऽन्यदपि सम्प्राप्तं दिष्टभुक् तुष्टधीरहम्
7,13,40,kvacic chaye dharopasthe tṛṇaparṇāśmabhasmasu kvacit prāsādaparyaṅke kaśipau vā parecchayā,क्वचिच् छये धरोपस्थे तृणपर्णाश्मभस्मसु क्वचित् प्रासादपर्यङ्के कशिपौ वा परेच्छया
7,13,41,kvacit snāto 'nuliptāṅgaḥ suvāsāḥ sragvyalaṅkṛtaḥ rathebhāśvaiścare kvāpi digvāsā grahavadvibho,क्वचित् स्नातो ऽनुलिप्ताङ्गः सुवासाः स्रग्व्यलङ्कृतः रथेभाश्वैश्चरे क्वापि दिग्वासा ग्रहवद्विभो
7,13,42,nāhaṃ ninde na ca staumi svabhāvaviṣamaṃ janam eteṣāṃ śreya āśāse utaikātmyaṃ mahātmani,नाहं निन्दे न च स्तौमि स्वभावविषमं जनम् एतेषां श्रेय आशासे उतैकात्म्यं महात्मनि
7,13,43,vikalpaṃ juhuyāc cittau tāṃ manasyarthavibhrame mano vaikārike hutvā taṃ māyāyāṃ juhotyanu,विकल्पं जुहुयाच् चित्तौ तां मनस्यर्थविभ्रमे मनो वैकारिके हुत्वा तं मायायां जुहोत्यनु
7,13,44,ātmānubhūtau tāṃ māyāṃ juhuyāt satyadṛṅ muniḥ tato nirīho viramet svānubhūtyātmani sthitaḥ,आत्मानुभूतौ तां मायां जुहुयात् सत्यदृङ् मुनिः ततो निरीहो विरमेत् स्वानुभूत्यात्मनि स्थितः
7,13,45,svātmavṛttaṃ mayetthaṃ te suguptamapi varṇitam vyapetaṃ lokaśāstrābhyāṃ bhavān hi bhagavatparaḥ,स्वात्मवृत्तं मयेत्थं ते सुगुप्तमपि वर्णितम् व्यपेतं लोकशास्त्राभ्यां भवान् हि भगवत्परः
7,13,46,bhp_07.13.046 śrīnārada uvāca dharmaṃ pāramahaṃsyaṃ vai muneḥ śrutvāsureśvaraḥ pūjayitvā tataḥ prīta āmantrya prayayau gṛham,भ्प्_०७.१३.०४६ श्रीनारद उवाच धर्मं पारमहंस्यं वै मुनेः श्रुत्वासुरेश्वरः पूजयित्वा ततः प्रीत आमन्त्र्य प्रययौ गृहम्
7,14,1,bhp_07.14.001 śrīyudhiṣṭhira uvāca gṛhastha etāṃ padavīṃ vidhinā yena cāñjasā yāyāddevaṛṣe brūhi mādṛśo gṛhamūḍhadhīḥ,भ्प्_०७.१४.००१ श्रीयुधिष्ठिर उवाच गृहस्थ एतां पदवीं विधिना येन चाञ्जसा यायाद्देवऋषे ब्रूहि मादृशो गृहमूढधीः
7,14,2,bhp_07.14.002 śrīnārada uvāca gṛheṣvavasthito rājan kriyāḥ kurvan yathocitāḥ vāsudevārpaṇaṃ sākṣādupāsīta mahāmunīn,भ्प्_०७.१४.००२ श्रीनारद उवाच गृहेष्ववस्थितो राजन् क्रियाः कुर्वन् यथोचिताः वासुदेवार्पणं साक्षादुपासीत महामुनीन्
7,14,3,śṛṇvan bhagavato 'bhīkṣṇamavatārakathāmṛtam śraddadhāno yathākālamupaśāntajanāvṛtaḥ,शृण्वन् भगवतो ऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् श्रद्दधानो यथाकालमुपशान्तजनावृतः
7,14,4,satsaṅgāc chanakaiḥ saṅgamātmajāyātmajādiṣu vimuñcen mucyamāneṣu svayaṃ svapnavadutthitaḥ,सत्सङ्गाच् छनकैः सङ्गमात्मजायात्मजादिषु विमुञ्चेन् मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थितः
7,14,5,yāvadarthamupāsīno dehe gehe ca paṇḍitaḥ virakto raktavat tatra nṛloke naratāṃ nyaset,यावदर्थमुपासीनो देहे गेहे च पण्डितः विरक्तो रक्तवत् तत्र नृलोके नरतां न्यसेत्
7,14,6,jñātayaḥ pitarau putrā bhrātaraḥ suhṛdo 'pare yadvadanti yadicchanti cānumodeta nirmamaḥ,ज्ञातयः पितरौ पुत्रा भ्रातरः सुहृदो ऽपरे यद्वदन्ति यदिच्छन्ति चानुमोदेत निर्ममः
7,14,7,divyaṃ bhaumaṃ cāntarīkṣaṃ vittamacyutanirmitam tat sarvamupayuñjāna etat kuryāt svato budhaḥ,दिव्यं भौमं चान्तरीक्षं वित्तमच्युतनिर्मितम् तत् सर्वमुपयुञ्जान एतत् कुर्यात् स्वतो बुधः
7,14,8,yāvadbhriyeta jaṭharaṃ tāvat svatvaṃ hi dehinām adhikaṃ yo 'bhimanyeta sa steno daṇḍamarhati,यावद्भ्रियेत जठरं तावत् स्वत्वं हि देहिनाम् अधिकं यो ऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमर्हति
7,14,9,mṛgoṣṭrakharamarkākhu sarīsṛp khagamakṣikāḥ ātmanaḥ putravat paśyet taireṣāmantaraṃ kiyat,मृगोष्ट्रखरमर्काखु सरीसृप् खगमक्षिकाः आत्मनः पुत्रवत् पश्येत् तैरेषामन्तरं कियत्
7,14,10,trivargaṃ nātikṛcchreṇa bhajeta gṛhamedhyapi yathādeśaṃ yathākālaṃ yāvaddaivopapāditam,त्रिवर्गं नातिकृच्छ्रेण भजेत गृहमेध्यपि यथादेशं यथाकालं यावद्दैवोपपादितम्
7,14,11,āśvāghānte 'vasāyibhyaḥ kāmān saṃvibhajedyathā apyekāmātmano dārāṃ nṛṇāṃ svatvagraho yataḥ,आश्वाघान्ते ऽवसायिभ्यः कामान् संविभजेद्यथा अप्येकामात्मनो दारां नृणां स्वत्वग्रहो यतः
7,14,12,jahyādyadarthe svān prāṇān hanyādvā pitaraṃ gurum tasyāṃ svatvaṃ striyāṃ jahyādyastena hyajito jitaḥ,जह्याद्यदर्थे स्वान् प्राणान् हन्याद्वा पितरं गुरुम् तस्यां स्वत्वं स्त्रियां जह्याद्यस्तेन ह्यजितो जितः
7,14,13,kṛmiviḍbhasmaniṣṭhāntaṃ kvedaṃ tucchaṃ kalevaram kva tadīyaratirbhāryā kvāyamātmā nabhaśchadiḥ,कृमिविड्भस्मनिष्ठान्तं क्वेदं तुच्छं कलेवरम् क्व तदीयरतिर्भार्या क्वायमात्मा नभश्छदिः
7,14,14,siddhairyajñāvaśiṣṭārthaiḥ kalpayedvṛttimātmanaḥ śeṣe svatvaṃ tyajan prājñaḥ padavīṃ mahatāmiyāt,सिद्धैर्यज्ञावशिष्टार्थैः कल्पयेद्वृत्तिमात्मनः शेषे स्वत्वं त्यजन् प्राज्ञः पदवीं महतामियात्
7,14,15,devān ṛṣīn nṛbhūtāni pitṝn ātmānamanvaham svavṛttyāgatavittena yajeta puruṣaṃ pṛthak,देवान् ऋषीन् नृभूतानि पितॄन् आत्मानमन्वहम् स्ववृत्त्यागतवित्तेन यजेत पुरुषं पृथक्
7,14,16,yarhyātmano 'dhikārādyāḥ sarvāḥ syuryajñasampadaḥ vaitānikena vidhinā agnihotrādinā yajet,यर्ह्यात्मनो ऽधिकाराद्याः सर्वाः स्युर्यज्ञसम्पदः वैतानिकेन विधिना अग्निहोत्रादिना यजेत्
7,14,17,na hyagnimukhato 'yaṃ vai bhagavān sarvayajñabhuk ijyeta haviṣā rājan yathā vipramukhe hutaiḥ,न ह्यग्निमुखतो ऽयं वै भगवान् सर्वयज्ञभुक् इज्येत हविषा राजन् यथा विप्रमुखे हुतैः
7,14,18,tasmādbrāhmaṇadeveṣu martyādiṣu yathārhataḥ taistaiḥ kāmairyajasvainaṃ kṣetrajñaṃ brāhmaṇān anu,तस्माद्ब्राह्मणदेवेषु मर्त्यादिषु यथार्हतः तैस्तैः कामैर्यजस्वैनं क्षेत्रज्ञं ब्राह्मणान् अनु
7,14,19,kuryādaparapakṣīyaṃ māsi prauṣṭhapade dvijaḥ śrāddhaṃ pitroryathāvittaṃ tadbandhūnāṃ ca vittavān,कुर्यादपरपक्षीयं मासि प्रौष्ठपदे द्विजः श्राद्धं पित्रोर्यथावित्तं तद्बन्धूनां च वित्तवान्
7,14,20,ayane viṣuve kuryādvyatīpāte dinakṣaye candrādityoparāge ca dvādaśyāṃ śravaṇeṣu ca,अयने विषुवे कुर्याद्व्यतीपाते दिनक्षये चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च
7,14,21,tṛtīyāyāṃ śuklapakṣe navamyāmatha kārtike catasṛṣvapyaṣṭakāsu hemante śiśire tathā,तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा
7,14,22,māghe ca sitasaptamyāṃ maghārākāsamāgame rākayā cānumatyā ca māsarkṣāṇi yutānyapi,माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि
7,14,23,dvādaśyāmanurādhā syāc chravaṇastisra uttarāḥ tisṛṣvekādaśī vāsu janmarkṣaśroṇayogayuk,द्वादश्यामनुराधा स्याच् छ्रवणस्तिस्र उत्तराः तिसृष्वेकादशी वासु जन्मर्क्षश्रोणयोगयुक्
7,14,24,ta ete śreyasaḥ kālā nṝṇāṃ śreyovivardhanāḥ kuryāt sarvātmanaiteṣu śreyo 'moghaṃ tadāyuṣaḥ,त एते श्रेयसः काला नॄणां श्रेयोविवर्धनाः कुर्यात् सर्वात्मनैतेषु श्रेयो ऽमोघं तदायुषः
7,14,25,eṣu snānaṃ japo homo vrataṃ devadvijārcanam pitṛdevanṛbhūtebhyo yaddattaṃ taddhyanaśvaram,एषु स्नानं जपो होमो व्रतं देवद्विजार्चनम् पितृदेवनृभूतेभ्यो यद्दत्तं तद्ध्यनश्वरम्
7,14,26,saṃskārakālo jāyāyā apatyasyātmanastathā pretasaṃsthā mṛtāhaśca karmaṇyabhyudaye nṛpa,संस्कारकालो जायाया अपत्यस्यात्मनस्तथा प्रेतसंस्था मृताहश्च कर्मण्यभ्युदये नृप
7,14,27,atha deśān pravakṣyāmi dharmādiśreyāavahān sa vai puṇyatamo deśaḥ satpātraṃ yatra labhyate,अथ देशान् प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेयाअवहान् स वै पुण्यतमो देशः सत्पात्रं यत्र लभ्यते
7,14,28,bimbaṃ bhagavato yatra sarvametac carācaram yatra ha brāhmaṇakulaṃ tapovidyādayānvitam,बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच् चराचरम् यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम्
7,14,29,yatra yatra harerarcā sa deśaḥ śreyasāṃ padam yatra gaṅgādayo nadyaḥ purāṇeṣu ca viśrutāḥ,यत्र यत्र हरेरर्चा स देशः श्रेयसां पदम् यत्र गङ्गादयो नद्यः पुराणेषु च विश्रुताः
7,14,30,sarāṃsi puṣkarādīni kṣetrāṇyarhāśritānyuta kurukṣetraṃ gayaśiraḥ prayāgaḥ pulahāśramaḥ,सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत कुरुक्षेत्रं गयशिरः प्रयागः पुलहाश्रमः
7,14,31,naimiṣaṃ phālgunaṃ setuḥ prabhāso 'tha kuśasthalī vārāṇasī madhupurī pampā bindusarastathā,नैमिषं फाल्गुनं सेतुः प्रभासो ऽथ कुशस्थली वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा
7,14,32,nārāyaṇāśramo nandā sītārāmāśramādayaḥ sarve kulācalā rājan mahendramalayādayaḥ,नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादयः सर्वे कुलाचला राजन् महेन्द्रमलयादयः
7,14,33,ete puṇyatamā deśā harerarcāśritāśca ye etān deśān niṣeveta śreyaskāmo hyabhīkṣṇaśaḥ dharmo hyatrehitaḥ puṃsāṃ sahasrādhiphalodayaḥ,एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च ये एतान् देशान् निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णशः धर्मो ह्यत्रेहितः पुंसां सहस्राधिफलोदयः
7,14,34,pātraṃ tvatra niruktaṃ vai kavibhiḥ pātravittamaiḥ harirevaika urvīśa yanmayaṃ vai carācaram,पात्रं त्वत्र निरुक्तं वै कविभिः पात्रवित्तमैः हरिरेवैक उर्वीश यन्मयं वै चराचरम्
7,14,35,devarṣyarhatsu vai satsu tatra brahmātmajādiṣu rājan yadagrapūjāyāṃ mataḥ pātratayācyutaḥ,देवर्ष्यर्हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु राजन् यदग्रपूजायां मतः पात्रतयाच्युतः
7,14,36,jīvarāśibhirākīrṇa aṇḍakośāṅghripo mahān tanmūlatvādacyutejyā sarvajīvātmatarpaṇam,जीवराशिभिराकीर्ण अण्डकोशाङ्घ्रिपो महान् तन्मूलत्वादच्युतेज्या सर्वजीवात्मतर्पणम्
7,14,37,purāṇyanena sṛṣṭāni nṛtiryagṛṣidevatāḥ śete jīvena rūpeṇa pureṣu puruṣo hyasau,पुराण्यनेन सृष्टानि नृतिर्यगृषिदेवताः शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ
7,14,38,teṣveva bhagavān rājaṃstāratamyena vartate tasmāt pātraṃ hi puruṣo yāvān ātmā yatheyate,तेष्वेव भगवान् राजंस्तारतम्येन वर्तते तस्मात् पात्रं हि पुरुषो यावान् आत्मा यथेयते
7,14,39,dṛṣṭvā teṣāṃ mitho nṛṇāmavajñānātmatāṃ nṛpa tretādiṣu harerarcā kriyāyai kavibhiḥ kṛtā,दृष्ट्वा तेषां मिथो नृणामवज्ञानात्मतां नृप त्रेतादिषु हरेरर्चा क्रियायै कविभिः कृता
7,14,40,tato 'rcāyāṃ hariṃ kecit saṃśraddhāya saparyayā upāsata upāstāpi nārthadā puruṣadviṣām,ततो ऽर्चायां हरिं केचित् संश्रद्धाय सपर्यया उपासत उपास्तापि नार्थदा पुरुषद्विषाम्
7,14,41,puruṣeṣvapi rājendra supātraṃ brāhmaṇaṃ viduḥ tapasā vidyayā tuṣṭyā dhatte vedaṃ harestanum,पुरुषेष्वपि राजेन्द्र सुपात्रं ब्राह्मणं विदुः तपसा विद्यया तुष्ट्या धत्ते वेदं हरेस्तनुम्
7,14,42,nanvasya brāhmaṇā rājan kṛṣṇasya jagadātmanaḥ punantaḥ pādarajasā trilokīṃ daivataṃ mahat,नन्वस्य ब्राह्मणा राजन् कृष्णस्य जगदात्मनः पुनन्तः पादरजसा त्रिलोकीं दैवतं महत्
7,15,1,bhp_07.15.001 śrīnārada uvāca karmaniṣṭhā dvijāḥ kecit taponiṣṭhā nṛpāpare svādhyāye 'nye pravacane kecana jñānayogayoḥ,भ्प्_०७.१५.००१ श्रीनारद उवाच कर्मनिष्ठा द्विजाः केचित् तपोनिष्ठा नृपापरे स्वाध्याये ऽन्ये प्रवचने केचन ज्ञानयोगयोः
7,15,2,jñānaniṣṭhāya deyāni kavyānyānantyamicchatā daive ca tadabhāve syāditarebhyo yathārhataḥ,ज्ञाननिष्ठाय देयानि कव्यान्यानन्त्यमिच्छता दैवे च तदभावे स्यादितरेभ्यो यथार्हतः
7,15,3,dvau daive pitṛkārye trīn ekaikamubhayatra vā bhojayet susamṛddho 'pi śrāddhe kuryān na vistaram,द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीन् एकैकमुभयत्र वा भोजयेत् सुसमृद्धो ऽपि श्राद्धे कुर्यान् न विस्तरम्
7,15,4,deśakālocitaśraddhā dravyapātrārhaṇāni ca samyag bhavanti naitāni vistarāt svajanārpaṇāt,देशकालोचितश्रद्धा द्रव्यपात्रार्हणानि च सम्यग् भवन्ति नैतानि विस्तरात् स्वजनार्पणात्
7,15,5,deśe kāle ca samprāpte munyannaṃ haridaivatam śraddhayā vidhivat pātre nyastaṃ kāmadhug akṣayam,देशे काले च सम्प्राप्ते मुन्यन्नं हरिदैवतम् श्रद्धया विधिवत् पात्रे न्यस्तं कामधुग् अक्षयम्
7,15,6,devarṣipitṛbhūtebhya ātmane svajanāya ca annaṃ saṃvibhajan paśyet sarvaṃ tat puruṣātmakam,देवर्षिपितृभूतेभ्य आत्मने स्वजनाय च अन्नं संविभजन् पश्येत् सर्वं तत् पुरुषात्मकम्
7,15,7,na dadyādāmiṣaṃ śrāddhe na cādyāddharmatattvavit munyannaiḥ syāt parā prītiryathā na paśuhiṃsayā,न दद्यादामिषं श्राद्धे न चाद्याद्धर्मतत्त्ववित् मुन्यन्नैः स्यात् परा प्रीतिर्यथा न पशुहिंसया
7,15,8,naitādṛśaḥ paro dharmo nṛṇāṃ saddharmamicchatām nyāso daṇḍasya bhūteṣu manovākkāyajasya yaḥ,नैतादृशः परो धर्मो नृणां सद्धर्ममिच्छताम् न्यासो दण्डस्य भूतेषु मनोवाक्कायजस्य यः
7,15,9,eke karmamayān yajñān jñānino yajñavittamāḥ ātmasaṃyamane 'nīhā juhvati jñānadīpite,एके कर्ममयान् यज्ञान् ज्ञानिनो यज्ञवित्तमाः आत्मसंयमने ऽनीहा जुह्वति ज्ञानदीपिते
7,15,10,dravyayajñairyakṣyamāṇaṃ dṛṣṭvā bhūtāni bibhyati eṣa mākaruṇo hanyādatajjño hyasutṛp dhruvam,द्रव्ययज्ञैर्यक्ष्यमाणं दृष्ट्वा भूतानि बिभ्यति एष माकरुणो हन्यादतज्ज्ञो ह्यसुतृप् ध्रुवम्
7,15,11,tasmāddaivopapannena munyannenāpi dharmavit santuṣṭo 'harahaḥ kuryān nityanaimittikīḥ kriyāḥ,तस्माद्दैवोपपन्नेन मुन्यन्नेनापि धर्मवित् सन्तुष्टो ऽहरहः कुर्यान् नित्यनैमित्तिकीः क्रियाः
7,15,12,vidharmaḥ paradharmaśca ābhāsa upamā chalaḥ adharmaśākhāḥ pañcemā dharmajño 'dharmavat tyajet,विधर्मः परधर्मश्च आभास उपमा छलः अधर्मशाखाः पञ्चेमा धर्मज्ञो ऽधर्मवत् त्यजेत्
7,15,13,dharmabādho vidharmaḥ syāt paradharmo 'nyacoditaḥ upadharmastu pākhaṇḍo dambho vā śabdabhic chalaḥ,धर्मबाधो विधर्मः स्यात् परधर्मो ऽन्यचोदितः उपधर्मस्तु पाखण्डो दम्भो वा शब्दभिच् छलः
7,15,14,yastvicchayā kṛtaḥ pumbhirābhāso hyāśramāt pṛthak svabhāvavihito dharmaḥ kasya neṣṭaḥ praśāntaye,यस्त्विच्छया कृतः पुम्भिराभासो ह्याश्रमात् पृथक् स्वभावविहितो धर्मः कस्य नेष्टः प्रशान्तये
7,15,15,dharmārthamapi neheta yātrārthaṃ vādhano dhanam anīhānīhamānasya mahāheriva vṛttidā,धर्मार्थमपि नेहेत यात्रार्थं वाधनो धनम् अनीहानीहमानस्य महाहेरिव वृत्तिदा
7,15,16,santuṣṭasya nirīhasya svātmārāmasya yat sukham kutastat kāmalobhena dhāvato 'rthehayā diśaḥ,सन्तुष्टस्य निरीहस्य स्वात्मारामस्य यत् सुखम् कुतस्तत् कामलोभेन धावतो ऽर्थेहया दिशः
7,15,17,sadā santuṣṭamanasaḥ sarvāḥ śivamayā diśaḥ śarkarākaṇṭakādibhyo yathopānatpadaḥ śivam,सदा सन्तुष्टमनसः सर्वाः शिवमया दिशः शर्कराकण्टकादिभ्यो यथोपानत्पदः शिवम्
7,15,18,santuṣṭaḥ kena vā rājan na vartetāpi vāriṇā aupasthyajaihvyakārpaṇyādgṛhapālāyate janaḥ,सन्तुष्टः केन वा राजन् न वर्तेतापि वारिणा औपस्थ्यजैह्व्यकार्पण्याद्गृहपालायते जनः
7,15,19,asantuṣṭasya viprasya tejo vidyā tapo yaśaḥ sravantīndriyalaulyena jñānaṃ caivāvakīryate,असन्तुष्टस्य विप्रस्य तेजो विद्या तपो यशः स्रवन्तीन्द्रियलौल्येन ज्ञानं चैवावकीर्यते
7,15,20,kāmasyāntaṃ hi kṣuttṛḍbhyāṃ krodhasyaitat phalodayāt jano yāti na lobhasya jitvā bhuktvā diśo bhuvaḥ,कामस्यान्तं हि क्षुत्तृड्भ्यां क्रोधस्यैतत् फलोदयात् जनो याति न लोभस्य जित्वा भुक्त्वा दिशो भुवः
7,15,21,paṇḍitā bahavo rājan bahujñāḥ saṃśayacchidaḥ sadasas patayo 'pyeke asantoṣāt patantyadhaḥ,पण्डिता बहवो राजन् बहुज्ञाः संशयच्छिदः सदसस् पतयो ऽप्येके असन्तोषात् पतन्त्यधः
7,15,22,asaṅkalpāj jayet kāmaṃ krodhaṃ kāmavivarjanāt arthānarthekṣayā lobhaṃ bhayaṃ tattvāvamarśanāt,असङ्कल्पाज् जयेत् कामं क्रोधं कामविवर्जनात् अर्थानर्थेक्षया लोभं भयं तत्त्वावमर्शनात्
7,15,23,ānvīkṣikyā śokamohau dambhaṃ mahadupāsayā yogāntarāyān maunena hiṃsāṃ kāmādyanīhayā,आन्वीक्षिक्या शोकमोहौ दम्भं महदुपासया योगान्तरायान् मौनेन हिंसां कामाद्यनीहया
7,15,24,kṛpayā bhūtajaṃ duḥkhaṃ daivaṃ jahyāt samādhinā ātmajaṃ yogavīryeṇa nidrāṃ sattvaniṣevayā,कृपया भूतजं दुःखं दैवं जह्यात् समाधिना आत्मजं योगवीर्येण निद्रां सत्त्वनिषेवया
7,15,25,rajastamaśca sattvena sattvaṃ copaśamena ca etat sarvaṃ gurau bhaktyā puruṣo hyañjasā jayet,रजस्तमश्च सत्त्वेन सत्त्वं चोपशमेन च एतत् सर्वं गुरौ भक्त्या पुरुषो ह्यञ्जसा जयेत्
7,15,26,yasya sākṣādbhagavati jñānadīpaprade gurau martyāsaddhīḥ śrutaṃ tasya sarvaṃ kuñjaraśaucavat,यस्य साक्षाद्भगवति ज्ञानदीपप्रदे गुरौ मर्त्यासद्धीः श्रुतं तस्य सर्वं कुञ्जरशौचवत्
7,15,27,eṣa vai bhagavān sākṣāt pradhānapuruṣeśvaraḥ yogeśvarairvimṛgyāṅghrirloko yaṃ manyate naram,एष वै भगवान् साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वरः योगेश्वरैर्विमृग्याङ्घ्रिर्लोको यं मन्यते नरम्
7,15,28,ṣaḍvargasaṃyamaikāntāḥ sarvā niyamacodanāḥ tadantā yadi no yogān āvaheyuḥ śramāvahāḥ,षड्वर्गसंयमैकान्ताः सर्वा नियमचोदनाः तदन्ता यदि नो योगान् आवहेयुः श्रमावहाः
7,15,29,yathā vārtādayo hyarthā yogasyārthaṃ na bibhrati anarthāya bhaveyuḥ sma pūrtamiṣṭaṃ tathāsataḥ,यथा वार्तादयो ह्यर्था योगस्यार्थं न बिभ्रति अनर्थाय भवेयुः स्म पूर्तमिष्टं तथासतः
7,15,30,yaścittavijaye yattaḥ syān niḥsaṅgo 'parigrahaḥ eko viviktaśaraṇo bhikṣurbhaikṣyamitāśanaḥ,यश्चित्तविजये यत्तः स्यान् निःसङ्गो ऽपरिग्रहः एको विविक्तशरणो भिक्षुर्भैक्ष्यमिताशनः
7,15,31,deśe śucau same rājan saṃsthāpyāsanamātmanaḥ sthiraṃ sukhaṃ samaṃ tasminnāsītarjvaṅga omiti,देशे शुचौ समे राजन् संस्थाप्यासनमात्मनः स्थिरं सुखं समं तस्मिन्नासीतर्ज्वङ्ग ओमिति
7,15,32,prāṇāpānau sannirundhyāt pūrakumbhakarecakaiḥ yāvan manastyajet kāmān svanāsāgranirīkṣaṇaḥ,प्राणापानौ सन्निरुन्ध्यात् पूरकुम्भकरेचकैः यावन् मनस्त्यजेत् कामान् स्वनासाग्रनिरीक्षणः
7,15,33,yato yato niḥsarati manaḥ kāmahataṃ bhramat tatastata upāhṛtya hṛdi rundhyāc chanairbudhaḥ,यतो यतो निःसरति मनः कामहतं भ्रमत् ततस्तत उपाहृत्य हृदि रुन्ध्याच् छनैर्बुधः
7,15,34,evamabhyasyataścittaṃ kālenālpīyasā yateḥ aniśaṃ tasya nirvāṇaṃ yātyanindhanavahnivat,एवमभ्यस्यतश्चित्तं कालेनाल्पीयसा यतेः अनिशं तस्य निर्वाणं यात्यनिन्धनवह्निवत्
7,15,35,kāmādibhiranāviddhaṃ praśāntākhilavṛtti yat cittaṃ brahmasukhaspṛṣṭaṃ naivottiṣṭheta karhicit,कामादिभिरनाविद्धं प्रशान्ताखिलवृत्ति यत् चित्तं ब्रह्मसुखस्पृष्टं नैवोत्तिष्ठेत कर्हिचित्
7,15,36,yaḥ pravrajya gṛhāt pūrvaṃ trivargāvapanāt punaḥ yadi seveta tān bhikṣuḥ sa vai vāntāśyapatrapaḥ,यः प्रव्रज्य गृहात् पूर्वं त्रिवर्गावपनात् पुनः यदि सेवेत तान् भिक्षुः स वै वान्ताश्यपत्रपः
7,15,37,yaiḥ svadehaḥ smṛto 'nātmā martyo viṭkṛmibhasmavat ta enamātmasāt kṛtvā ślāghayanti hyasattamāḥ,यैः स्वदेहः स्मृतो ऽनात्मा मर्त्यो विट्कृमिभस्मवत् त एनमात्मसात् कृत्वा श्लाघयन्ति ह्यसत्तमाः
7,15,38,gṛhasthasya kriyātyāgo vratatyāgo vaṭorapi tapasvino grāmasevā bhikṣorindriyalolatā,गृहस्थस्य क्रियात्यागो व्रतत्यागो वटोरपि तपस्विनो ग्रामसेवा भिक्षोरिन्द्रियलोलता
7,15,39,āśramāpasadā hyete khalvāśramaviḍambanāḥ devamāyāvimūḍhāṃstān upekṣetānukampayā,आश्रमापसदा ह्येते खल्वाश्रमविडम्बनाः देवमायाविमूढांस्तान् उपेक्षेतानुकम्पया
7,15,40,ātmānaṃ cedvijānīyāt paraṃ jñānadhutāśayaḥ kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti lampaṭaḥ,आत्मानं चेद्विजानीयात् परं ज्ञानधुताशयः किमिच्छन् कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति लम्पटः
7,15,41,āhuḥ śarīraṃ rathamindriyāṇi hayān abhīṣūn mana indriyeśam vartmāni mātrā dhiṣaṇāṃ ca sūtaṃ sattvaṃ bṛhadbandhuramīśasṛṣṭam,आहुः शरीरं रथमिन्द्रियाणि हयान् अभीषून् मन इन्द्रियेशम् वर्त्मानि मात्रा धिषणां च सूतं सत्त्वं बृहद्बन्धुरमीशसृष्टम्
7,15,42,akṣaṃ daśaprāṇamadharmadharmau cakre 'bhimānaṃ rathinaṃ ca jīvam dhanurhi tasya praṇavaṃ paṭhanti śaraṃ tu jīvaṃ parameva lakṣyam,अक्षं दशप्राणमधर्मधर्मौ चक्रे ऽभिमानं रथिनं च जीवम् धनुर्हि तस्य प्रणवं पठन्ति शरं तु जीवं परमेव लक्ष्यम्
7,15,43,rāgo dveṣaśca lobhaśca śokamohau bhayaṃ madaḥ māno 'vamāno 'sūyā ca māyā hiṃsā ca matsaraḥ,रागो द्वेषश्च लोभश्च शोकमोहौ भयं मदः मानो ऽवमानो ऽसूया च माया हिंसा च मत्सरः
7,15,44,rajaḥ pramādaḥ kṣunnidrā śatravastvevamādayaḥ rajastamaḥprakṛtayaḥ sattvaprakṛtayaḥ kvacit,रजः प्रमादः क्षुन्निद्रा शत्रवस्त्वेवमादयः रजस्तमःप्रकृतयः सत्त्वप्रकृतयः क्वचित्
7,15,45,yāvan nṛkāyarathamātmavaśopakalpaṃ dhatte gariṣṭhacaraṇārcanayā niśātam amp;jñānāsimacyutabalo dadhadastaśatruḥ svānandatuṣṭa upaśānta idaṃ vijahyāt,यावन् नृकायरथमात्मवशोपकल्पं धत्ते गरिष्ठचरणार्चनया निशातम् अम्प्;ज्ञानासिमच्युतबलो दधदस्तशत्रुः स्वानन्दतुष्ट उपशान्त इदं विजह्यात्
7,15,46,nocet pramattamasadindriyavājisūtā nītvotpathaṃ viṣayadasyuṣu nikṣipanti nocet pramattamasadindriyavājisūtā nītvotpathaṃ viṣayadasyuṣu nikṣipanti te dasyavaḥ sahayasūtamamuṃ tamo 'ndhe saṃsārakūpa urumṛtyubhaye kṣipanti,नोचेत् प्रमत्तमसदिन्द्रियवाजिसूता नीत्वोत्पथं विषयदस्युषु निक्षिपन्ति नोचेत् प्रमत्तमसदिन्द्रियवाजिसूता नीत्वोत्पथं विषयदस्युषु निक्षिपन्ति ते दस्यवः सहयसूतममुं तमो ऽन्धे संसारकूप उरुमृत्युभये क्षिपन्ति
7,15,47,pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam āvartate pravṛttena nivṛttenāśnute 'mṛtam,प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् आवर्तते प्रवृत्तेन निवृत्तेनाश्नुते ऽमृतम्
7,15,48,hiṃsraṃ dravyamayaṃ kāmyamagnihotrādyaśāntidam darśaśca pūrṇamāsaśca cāturmāsyaṃ paśuḥ sutaḥ,हिंस्रं द्रव्यमयं काम्यमग्निहोत्राद्यशान्तिदम् दर्शश्च पूर्णमासश्च चातुर्मास्यं पशुः सुतः
7,15,49,etadiṣṭaṃ pravṛttākhyaṃ hutaṃ prahutameva ca pūrtaṃ surālayārāma kūpājīvyādilakṣaṇam,एतदिष्टं प्रवृत्ताख्यं हुतं प्रहुतमेव च पूर्तं सुरालयाराम कूपाजीव्यादिलक्षणम्
7,15,50,dravyasūkṣmavipākaśca dhūmo rātrirapakṣayaḥ ayanaṃ dakṣiṇaṃ somo darśa oṣadhivīrudhaḥ,द्रव्यसूक्ष्मविपाकश्च धूमो रात्रिरपक्षयः अयनं दक्षिणं सोमो दर्श ओषधिवीरुधः
7,15,51,annaṃ reta iti kṣmeśa pitṛyānaṃ punarbhavaḥ ekaikaśyenānupūrvaṃ bhūtvā bhūtveha jāyate,अन्नं रेत इति क्ष्मेश पितृयानं पुनर्भवः एकैकश्येनानुपूर्वं भूत्वा भूत्वेह जायते
7,15,52,niṣekādiśmaśānāntaiḥ saṃskāraiḥ saṃskṛto dvijaḥ indriyeṣu kriyāyajñān jñānadīpeṣu juhvati,निषेकादिश्मशानान्तैः संस्कारैः संस्कृतो द्विजः इन्द्रियेषु क्रियायज्ञान् ज्ञानदीपेषु जुह्वति
7,15,53,indriyāṇi manasyūrmau vāci vaikārikaṃ manaḥ vācaṃ varṇasamāmnāye tamoṃkāre svare nyaset oṃkāraṃ bindau nāde taṃ taṃ tu prāṇe mahatyamum,इन्द्रियाणि मनस्यूर्मौ वाचि वैकारिकं मनः वाचं वर्णसमाम्नाये तमोंकारे स्वरे न्यसेत् ओंकारं बिन्दौ नादे तं तं तु प्राणे महत्यमुम्
7,15,54,agniḥ sūryo divā prāhṇaḥ śuklo rākottaraṃ svarāṭ viśvo 'tha taijasaḥ prājñasturya ātmā samanvayāt,अग्निः सूर्यो दिवा प्राह्णः शुक्लो राकोत्तरं स्वराट् विश्वो ऽथ तैजसः प्राज्ञस्तुर्य आत्मा समन्वयात्
7,15,55,devayānamidaṃ prāhurbhūtvā bhūtvānupūrvaśaḥ ātmayājyupaśāntātmā hyātmastho na nivartate,देवयानमिदं प्राहुर्भूत्वा भूत्वानुपूर्वशः आत्मयाज्युपशान्तात्मा ह्यात्मस्थो न निवर्तते
7,15,56,ya ete pitṛdevānāmayane vedanirmite śāstreṇa cakṣuṣā veda janastho 'pi na muhyati,य एते पितृदेवानामयने वेदनिर्मिते शास्त्रेण चक्षुषा वेद जनस्थो ऽपि न मुह्यति
7,15,57,ādāvante janānāṃ sadbahirantaḥ parāvaram jñānaṃ jñeyaṃ vaco vācyaṃ tamo jyotistvayaṃ svayam,आदावन्ते जनानां सद्बहिरन्तः परावरम् ज्ञानं ज्ञेयं वचो वाच्यं तमो ज्योतिस्त्वयं स्वयम्
7,15,58,ābādhito 'pi hyābhāso yathā vastutayā smṛtaḥ durghaṭatvādaindriyakaṃ tadvadarthavikalpitam,आबाधितो ऽपि ह्याभासो यथा वस्तुतया स्मृतः दुर्घटत्वादैन्द्रियकं तद्वदर्थविकल्पितम्
7,15,59,kṣityādīnāmihārthānāṃ chāyā na katamāpi hi na saṅghāto vikāro 'pi na pṛthaṅ nānvito mṛṣā,क्षित्यादीनामिहार्थानां छाया न कतमापि हि न सङ्घातो विकारो ऽपि न पृथङ् नान्वितो मृषा
7,15,60,dhātavo 'vayavitvāc ca tanmātrāvayavairvinā na syurhyasatyavayavinyasannavayavo 'ntataḥ,धातवो ऽवयवित्वाच् च तन्मात्रावयवैर्विना न स्युर्ह्यसत्यवयविन्यसन्नवयवो ऽन्ततः
7,15,61,syāt sādṛśyabhramastāvadvikalpe sati vastunaḥ jāgratsvāpau yathā svapne tathā vidhiniṣedhatā,स्यात् सादृश्यभ्रमस्तावद्विकल्पे सति वस्तुनः जाग्रत्स्वापौ यथा स्वप्ने तथा विधिनिषेधता
7,15,62,bhāvādvaitaṃ kriyādvaitaṃ dravyādvaitaṃ tathātmanaḥ vartayan svānubhūtyeha trīn svapnān dhunute muniḥ,भावाद्वैतं क्रियाद्वैतं द्रव्याद्वैतं तथात्मनः वर्तयन् स्वानुभूत्येह त्रीन् स्वप्नान् धुनुते मुनिः
7,15,63,kāryakāraṇavastvaikya darśanaṃ paṭatantuvat avastutvādvikalpasya bhāvādvaitaṃ taducyate,कार्यकारणवस्त्वैक्य दर्शनं पटतन्तुवत् अवस्तुत्वाद्विकल्पस्य भावाद्वैतं तदुच्यते
7,15,64,yadbrahmaṇi pare sākṣāt sarvakarmasamarpaṇam manovāktanubhiḥ pārtha kriyādvaitaṃ taducyate,यद्ब्रह्मणि परे साक्षात् सर्वकर्मसमर्पणम् मनोवाक्तनुभिः पार्थ क्रियाद्वैतं तदुच्यते
7,15,65,ātmajāyāsutādīnāmanyeṣāṃ sarvadehinām yat svārthakāmayoraikyaṃ dravyādvaitaṃ taducyate,आत्मजायासुतादीनामन्येषां सर्वदेहिनाम् यत् स्वार्थकामयोरैक्यं द्रव्याद्वैतं तदुच्यते
7,15,66,yadyasya vāniṣiddhaṃ syādyena yatra yato nṛpa sa teneheta kāryāṇi naro nānyairanāpadi,यद्यस्य वानिषिद्धं स्याद्येन यत्र यतो नृप स तेनेहेत कार्याणि नरो नान्यैरनापदि
7,15,67,etairanyaiśca vedoktairvartamānaḥ svakarmabhiḥ gṛhe 'pyasya gatiṃ yāyādrājaṃstadbhaktibhāṅ naraḥ,एतैरन्यैश्च वेदोक्तैर्वर्तमानः स्वकर्मभिः गृहे ऽप्यस्य गतिं यायाद्राजंस्तद्भक्तिभाङ् नरः
7,15,68,yathā hi yūyaṃ nṛpadeva dustyajād āpadgaṇāduttaratātmanaḥ prabhoḥ yatpādapaṅkeruhasevayā bhavān ahāraṣīn nirjitadiggajaḥ kratūn,यथा हि यूयं नृपदेव दुस्त्यजाद् आपद्गणादुत्तरतात्मनः प्रभोः यत्पादपङ्केरुहसेवया भवान् अहारषीन् निर्जितदिग्गजः क्रतून्
7,15,69,ahaṃ purābhavaṃ kaścidgandharva upabarhaṇaḥ nāmnātīte mahākalpe gandharvāṇāṃ susammataḥ,अहं पुराभवं कश्चिद्गन्धर्व उपबर्हणः नाम्नातीते महाकल्पे गन्धर्वाणां सुसम्मतः
7,15,70,rūpapeśalamādhurya saugandhyapriyadarśanaḥ strīṇāṃ priyatamo nityaṃ mattaḥ svapuralampaṭaḥ,रूपपेशलमाधुर्य सौगन्ध्यप्रियदर्शनः स्त्रीणां प्रियतमो नित्यं मत्तः स्वपुरलम्पटः
7,15,71,ekadā devasatre tu gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ upahūtā viśvasṛgbhirharigāthopagāyane,एकदा देवसत्रे तु गन्धर्वाप्सरसां गणाः उपहूता विश्वसृग्भिर्हरिगाथोपगायने
7,15,72,ahaṃ ca gāyaṃstadvidvān strībhiḥ parivṛto gataḥ jñātvā viśvasṛjastan me helanaṃ śepurojasā yāhi tvaṃ śūdratāmāśu naṣṭaśrīḥ kṛtahelanaḥ,अहं च गायंस्तद्विद्वान् स्त्रीभिः परिवृतो गतः ज्ञात्वा विश्वसृजस्तन् मे हेलनं शेपुरोजसा याहि त्वं शूद्रतामाशु नष्टश्रीः कृतहेलनः
7,15,73,tāvaddāsyāmahaṃ jajñe tatrāpi brahmavādinām śuśrūṣayānuṣaṅgeṇa prāpto 'haṃ brahmaputratām,तावद्दास्यामहं जज्ञे तत्रापि ब्रह्मवादिनाम् शुश्रूषयानुषङ्गेण प्राप्तो ऽहं ब्रह्मपुत्रताम्
7,15,74,dharmaste gṛhamedhīyo varṇitaḥ pāpanāśanaḥ gṛhastho yena padavīmañjasā nyāsināmiyāt,धर्मस्ते गृहमेधीयो वर्णितः पापनाशनः गृहस्थो येन पदवीमञ्जसा न्यासिनामियात्
7,15,75,yūyaṃ nṛloke bata bhūribhāgā lokaṃ punānā munayo 'bhiyanti yeṣāṃ gṛhān āvasatīti sākṣād gūḍhaṃ paraṃ brahma manuṣyaliṅgam,यूयं नृलोके बत भूरिभागा लोकं पुनाना मुनयो ऽभियन्ति येषां गृहान् आवसतीति साक्षाद् गूढं परं ब्रह्म मनुष्यलिङ्गम्
7,15,76,sa vā ayaṃ brahma mahadvimṛgya kaivalyanirvāṇasukhānubhūtiḥ priyaḥ suhṛdvaḥ khalu mātuleya ātmārhaṇīyo vidhikṛdguruśca,स वा अयं ब्रह्म महद्विमृग्य कैवल्यनिर्वाणसुखानुभूतिः प्रियः सुहृद्वः खलु मातुलेय आत्मार्हणीयो विधिकृद्गुरुश्च
7,15,77,na yasya sākṣādbhavapadmajādibhī rūpaṃ dhiyā vastutayopavarṇitam maunena bhaktyopaśamena pūjitaḥ prasīdatāmeṣa sa sātvatāṃ patiḥ,न यस्य साक्षाद्भवपद्मजादिभी रूपं धिया वस्तुतयोपवर्णितम् मौनेन भक्त्योपशमेन पूजितः प्रसीदतामेष स सात्वतां पतिः
7,15,78,bhp_07.15.078 śrīśuka uvāca iti devarṣiṇā proktaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ pūjayāmāsa suprītaḥ kṛṣṇaṃ ca premavihvalaḥ,भ्प्_०७.१५.०७८ श्रीशुक उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं निशम्य भरतर्षभः पूजयामास सुप्रीतः कृष्णं च प्रेमविह्वलः
7,15,79,kṛṣṇapārthāvupāmantrya pūjitaḥ prayayau muniḥ śrutvā kṛṣṇaṃ paraṃ brahma pārthaḥ paramavismitaḥ,कृष्णपार्थावुपामन्त्र्य पूजितः प्रययौ मुनिः श्रुत्वा कृष्णं परं ब्रह्म पार्थः परमविस्मितः
7,15,80,iti dākṣāyiṇīnāṃ te pṛthag vaṃśā prakīrtitāḥ devāsuramanuṣyādyā lokā yatra carācarāḥ,इति दाक्षायिणीनां ते पृथग् वंशा प्रकीर्तिताः देवासुरमनुष्याद्या लोका यत्र चराचराः
8,1,1,bhp_08.01.001 śrīrājovāca svāyambhuvasyeha guro vaṃśo 'yaṃ vistarāc chrutaḥ yatra viśvasṛjāṃ sargo manūn anyān vadasva naḥ,भ्प्_०८.०१.००१ श्रीराजोवाच स्वायम्भुवस्येह गुरो वंशो ऽयं विस्तराच् छ्रुतः यत्र विश्वसृजां सर्गो मनून् अन्यान् वदस्व नः
8,1,2,manvantare harerjanma karmāṇi ca mahīyasaḥ gṛṇanti kavayo brahmaṃstāni no vada śṛṇvatām,मन्वन्तरे हरेर्जन्म कर्माणि च महीयसः गृणन्ति कवयो ब्रह्मंस्तानि नो वद शृण्वताम्
8,1,3,yadyasminnantare brahman bhagavān viśvabhāvanaḥ kṛtavān kurute kartā hy atīte 'nāgate 'dya vā,यद्यस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन् भगवान् विश्वभावनः कृतवान् कुरुते कर्ता ह्य् अतीते ऽनागते ऽद्य वा
8,1,4,bhp_08.01.004 śrīṛṣiruvāca manavo 'smin vyatītāḥ ṣaṭ kalpe svāyambhuvādayaḥ ādyaste kathito yatra devādīnāṃ ca sambhavaḥ,भ्प्_०८.०१.००४ श्रीऋषिरुवाच मनवो ऽस्मिन् व्यतीताः षट् कल्पे स्वायम्भुवादयः आद्यस्ते कथितो यत्र देवादीनां च सम्भवः
8,1,5,ākūtyāṃ devahūtyāṃ ca duhitrostasya vai manoḥ dharmajñānopadeśārthaṃ bhagavān putratāṃ gataḥ,आकूत्यां देवहूत्यां च दुहित्रोस्तस्य वै मनोः धर्मज्ञानोपदेशार्थं भगवान् पुत्रतां गतः
8,1,6,kṛtaṃ purā bhagavataḥ kapilasyānuvarṇitam ākhyāsye bhagavān yajño yac cakāra kurūdvaha,कृतं पुरा भगवतः कपिलस्यानुवर्णितम् आख्यास्ये भगवान् यज्ञो यच् चकार कुरूद्वह
8,1,7,viraktaḥ kāmabhogeṣu śatarūpāpatiḥ prabhuḥ visṛjya rājyaṃ tapase sabhāryo vanamāviśat,विरक्तः कामभोगेषु शतरूपापतिः प्रभुः विसृज्य राज्यं तपसे सभार्यो वनमाविशत्
8,1,8,sunandāyāṃ varṣaśataṃ padaikena bhuvaṃ spṛśan tapyamānastapo ghoramidamanvāha bhārata,सुनन्दायां वर्षशतं पदैकेन भुवं स्पृशन् तप्यमानस्तपो घोरमिदमन्वाह भारत
8,1,9,bhp_08.01.009 śrīmanuruvāca yena cetayate viśvaṃ viśvaṃ cetayate na yam yo jāgarti śayāne 'smin nāyaṃ taṃ veda veda saḥ,भ्प्_०८.०१.००९ श्रीमनुरुवाच येन चेतयते विश्वं विश्वं चेतयते न यम् यो जागर्ति शयाने ऽस्मिन् नायं तं वेद वेद सः
8,1,10,ātmāvāsyamidaṃ viśvaṃ yat kiñcij jagatyāṃ jagat tena tyaktena bhuñjīthā mā gṛdhaḥ kasya sviddhanam,आत्मावास्यमिदं विश्वं यत् किञ्चिज् जगत्यां जगत् तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम्
8,1,11,yaṃ paśyati na paśyantaṃ cakṣuryasya na riṣyati taṃ bhūtanilayaṃ devaṃ suparṇamupadhāvata,यं पश्यति न पश्यन्तं चक्षुर्यस्य न रिष्यति तं भूतनिलयं देवं सुपर्णमुपधावत
8,1,12,na yasyādyantau madhyaṃ ca svaḥ paro nāntaraṃ bahiḥ viśvasyāmūni yadyasmādviśvaṃ ca tadṛtaṃ mahat,न यस्याद्यन्तौ मध्यं च स्वः परो नान्तरं बहिः विश्वस्यामूनि यद्यस्माद्विश्वं च तदृतं महत्
8,1,13,sa viśvakāyaḥ puruhūtaīśaḥ satyaḥ svayaṃjyotirajaḥ purāṇaḥ dhatte 'sya janmādyajayātmaśaktyā tāṃ vidyayodasya nirīha āste,स विश्वकायः पुरुहूतईशः सत्यः स्वयंज्योतिरजः पुराणः धत्ते ऽस्य जन्माद्यजयात्मशक्त्या तां विद्ययोदस्य निरीह आस्ते
8,1,14,athāgre ṛṣayaḥ karmāṇ īhante 'karmahetave īhamāno hi puruṣaḥ prāyo 'nīhāṃ prapadyate,अथाग्रे ऋषयः कर्माण् ईहन्ते ऽकर्महेतवे ईहमानो हि पुरुषः प्रायो ऽनीहां प्रपद्यते
8,1,15,īhate bhagavān īśo na hi tatra visajjate ātmalābhena pūrṇārtho nāvasīdanti ye 'nu tam,ईहते भगवान् ईशो न हि तत्र विसज्जते आत्मलाभेन पूर्णार्थो नावसीदन्ति ये ऽनु तम्
8,1,16,tamīhamānaṃ nirahaṅkṛtaṃ budhaṃ nirāśiṣaṃ pūrṇamananyacoditam nṝn śikṣayantaṃ nijavartmasaṃsthitaṃ prabhuṃ prapadye 'khiladharmabhāvanam,तमीहमानं निरहङ्कृतं बुधं निराशिषं पूर्णमनन्यचोदितम् नॄन् शिक्षयन्तं निजवर्त्मसंस्थितं प्रभुं प्रपद्ये ऽखिलधर्मभावनम्
8,1,17,bhp_08.01.017 śrīśuka uvāca iti mantropaniṣadaṃ vyāharantaṃ samāhitam dṛṣṭvāsurā yātudhānā jagdhumabhyadravan kṣudhā,भ्प्_०८.०१.०१७ श्रीशुक उवाच इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं समाहितम् दृष्ट्वासुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन् क्षुधा
8,1,18,tāṃstathāvasitān vīkṣya yajñaḥ sarvagato hariḥ yāmaiḥ parivṛto devairhatvāśāsat triviṣṭapam,तांस्तथावसितान् वीक्ष्य यज्ञः सर्वगतो हरिः यामैः परिवृतो देवैर्हत्वाशासत् त्रिविष्टपम्
8,1,19,svārociṣo dvitīyastu manuragneḥ suto 'bhavat dyumatsuṣeṇarociṣmat pramukhāstasya cātmajāḥ,स्वारोचिषो द्वितीयस्तु मनुरग्नेः सुतो ऽभवत् द्युमत्सुषेणरोचिष्मत् प्रमुखास्तस्य चात्मजाः
8,1,20,tatrendro rocanastvāsīddevāśca tuṣitādayaḥ ūrjastambhādayaḥ sapta ṛṣayo brahmavādinaḥ,तत्रेन्द्रो रोचनस्त्वासीद्देवाश्च तुषितादयः ऊर्जस्तम्भादयः सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिनः
8,1,21,ṛṣestu vedaśirasastuṣitā nāma patny abhūt tasyāṃ jajñe tato devo vibhurity abhiviśrutaḥ,ऋषेस्तु वेदशिरसस्तुषिता नाम पत्न्य् अभूत् तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्य् अभिविश्रुतः
8,1,22,aṣṭāśītisahasrāṇi munayo ye dhṛtavratāḥ anvaśikṣan vrataṃ tasya kaumārabrahmacāriṇaḥ,अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतव्रताः अन्वशिक्षन् व्रतं तस्य कौमारब्रह्मचारिणः
8,1,23,tṛtīya uttamo nāma priyavratasuto manuḥ pavanaḥ sṛñjayo yajña hotrādyāstatsutā nṛpa,तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनुः पवनः सृञ्जयो यज्ञ होत्राद्यास्तत्सुता नृप
8,1,24,vasiṣṭhatanayāḥ sapta ṛṣayaḥ pramadādayaḥ satyā vedaśrutā bhadrā devā indrastu satyajit,वसिष्ठतनयाः सप्त ऋषयः प्रमदादयः सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित्
8,1,25,dharmasya sūnṛtāyāṃ tu bhagavān puruṣottamaḥ satyasena iti khyāto jātaḥ satyavrataiḥ saha,धर्मस्य सूनृतायां तु भगवान् पुरुषोत्तमः सत्यसेन इति ख्यातो जातः सत्यव्रतैः सह
8,1,26,so 'nṛtavrataduḥśīlān asato yakṣarākṣasān bhūtadruho bhūtagaṇāṃścāvadhīt satyajitsakhaḥ,सो ऽनृतव्रतदुःशीलान् असतो यक्षराक्षसान् भूतद्रुहो भूतगणांश्चावधीत् सत्यजित्सखः
8,1,27,caturtha uttamabhrātā manurnāmnā ca tāmasaḥ pṛthuḥ khyātirnaraḥ keturity ādyā daśa tatsutāḥ,चतुर्थ उत्तमभ्राता मनुर्नाम्ना च तामसः पृथुः ख्यातिर्नरः केतुरित्य् आद्या दश तत्सुताः
8,1,28,satyakā harayo vīrā devāstriśikha īśvaraḥ jyotirdhāmādayaḥ sapta ṛṣayastāmase 'ntare,सत्यका हरयो वीरा देवास्त्रिशिख ईश्वरः ज्योतिर्धामादयः सप्त ऋषयस्तामसे ऽन्तरे
8,1,29,devā vaidhṛtayo nāma vidhṛtestanayā nṛpa naṣṭāḥ kālena yairvedā vidhṛtāḥ svena tejasā,देवा वैधृतयो नाम विधृतेस्तनया नृप नष्टाः कालेन यैर्वेदा विधृताः स्वेन तेजसा
8,1,30,tatrāpi jajñe bhagavān hariṇyāṃ harimedhasaḥ haririty āhṛto yena gajendro mocito grahāt,तत्रापि जज्ञे भगवान् हरिण्यां हरिमेधसः हरिरित्य् आहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात्
8,1,31,bhp_08.01.031 śrīrājovāca bādarāyaṇa etat te śrotumicchāmahe vayam hariryathā gajapatiṃ grāhagrastamamūmucat,भ्प्_०८.०१.०३१ श्रीराजोवाच बादरायण एतत् ते श्रोतुमिच्छामहे वयम् हरिर्यथा गजपतिं ग्राहग्रस्तममूमुचत्
8,1,32,tatkathāsu mahat puṇyaṃ dhanyaṃ svastyayanaṃ śubham yatra yatrottamaśloko bhagavān gīyate hariḥ,तत्कथासु महत् पुण्यं धन्यं स्वस्त्ययनं शुभम् यत्र यत्रोत्तमश्लोको भगवान् गीयते हरिः
8,1,33,bhp_08.01.033 śrīsūta uvāca parīkṣitaivaṃ sa tu bādarāyaṇiḥ prāyopaviṣṭena kathāsu coditaḥ uvāca viprāḥ pratinandya pārthivaṃ mudā munīnāṃ sadasi sma śṛṇvatām,भ्प्_०८.०१.०३३ श्रीसूत उवाच परीक्षितैवं स तु बादरायणिः प्रायोपविष्टेन कथासु चोदितः उवाच विप्राः प्रतिनन्द्य पार्थिवं मुदा मुनीनां सदसि स्म शृण्वताम्
8,2,1,bhp_08.02.001 śrīśuka uvāca āsīdgirivaro rājaṃstrikūṭa iti viśrutaḥ kṣīrodenāvṛtaḥ śrīmān yojanāyutamucchritaḥ,भ्प्_०८.०२.००१ श्रीशुक उवाच आसीद्गिरिवरो राजंस्त्रिकूट इति विश्रुतः क्षीरोदेनावृतः श्रीमान् योजनायुतमुच्छ्रितः
8,2,2,tāvatā vistṛtaḥ paryak tribhiḥ śṛṅgaiḥ payonidhim diśaḥ khaṃ rocayannāste raupyāyasahiraṇmayaiḥ,तावता विस्तृतः पर्यक् त्रिभिः शृङ्गैः पयोनिधिम् दिशः खं रोचयन्नास्ते रौप्यायसहिरण्मयैः
8,2,3,anyaiśca kakubhaḥ sarvā ratnadhātuvicitritaiḥ nānādrumalatāgulmairnirghoṣairnirjharāmbhasām,अन्यैश्च ककुभः सर्वा रत्नधातुविचित्रितैः नानाद्रुमलतागुल्मैर्निर्घोषैर्निर्झराम्भसाम्
8,2,4,sa cāvanijyamānāṅghriḥ samantāt payaūrmibhiḥ karoti śyāmalāṃ bhūmiṃ harinmarakatāśmabhiḥ,स चावनिज्यमानाङ्घ्रिः समन्तात् पयऊर्मिभिः करोति श्यामलां भूमिं हरिन्मरकताश्मभिः
8,2,5,siddhacāraṇagandharvairvidyādharamahoragaiḥ kinnarairapsarobhiśca krīḍadbhirjuṣṭakandaraḥ,सिद्धचारणगन्धर्वैर्विद्याधरमहोरगैः किन्नरैरप्सरोभिश्च क्रीडद्भिर्जुष्टकन्दरः
8,2,6,yatra saṅgītasannādairnadadguhamamarṣayā abhigarjanti harayaḥ ślāghinaḥ paraśaṅkayā,यत्र सङ्गीतसन्नादैर्नदद्गुहममर्षया अभिगर्जन्ति हरयः श्लाघिनः परशङ्कया
8,2,7,nānāraṇyapaśuvrāta saṅkuladroṇyalaṅkṛtaḥ citradrumasurodyāna kalakaṇṭhavihaṅgamaḥ,नानारण्यपशुव्रात सङ्कुलद्रोण्यलङ्कृतः चित्रद्रुमसुरोद्यान कलकण्ठविहङ्गमः
8,2,8,saritsarobhiracchodaiḥ pulinairmaṇivālukaiḥ devastrīmajjanāmoda saurabhāmbvanilairyutaḥ,सरित्सरोभिरच्छोदैः पुलिनैर्मणिवालुकैः देवस्त्रीमज्जनामोद सौरभाम्ब्वनिलैर्युतः
8,2,9,tasya droṇyāṃ bhagavato varuṇasya mahātmanaḥ udyānamṛtuman nāma ākrīḍaṃ surayoṣitām,तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मनः उद्यानमृतुमन् नाम आक्रीडं सुरयोषिताम्
8,2,10,sarvato 'laṅkṛtaṃ divyairnityapuṣpaphaladrumaiḥ mandāraiḥ pārijātaiśca pāṭalāśokacampakaiḥ,सर्वतो ऽलङ्कृतं दिव्यैर्नित्यपुष्पफलद्रुमैः मन्दारैः पारिजातैश्च पाटलाशोकचम्पकैः
8,2,11,cūtaiḥ piyālaiḥ panasairāmrairāmrātakairapi kramukairnārikelaiśca kharjūrairbījapūrakaiḥ,चूतैः पियालैः पनसैराम्रैराम्रातकैरपि क्रमुकैर्नारिकेलैश्च खर्जूरैर्बीजपूरकैः
8,2,12,madhukaiḥ śālatālaiśca tamālairasanārjunaiḥ ariṣṭoḍumbaraplakṣairvaṭaiḥ kiṃśukacandanaiḥ,मधुकैः शालतालैश्च तमालैरसनार्जुनैः अरिष्टोडुम्बरप्लक्षैर्वटैः किंशुकचन्दनैः
8,2,13,picumardaiḥ kovidāraiḥ saralaiḥ suradārubhiḥ drākṣekṣurambhājambubhirbadaryakṣābhayāmalaiḥ,पिचुमर्दैः कोविदारैः सरलैः सुरदारुभिः द्राक्षेक्षुरम्भाजम्बुभिर्बदर्यक्षाभयामलैः
8,2,14,bilvaiḥ kapitthairjambīrairvṛto bhallātakādibhiḥ tasmin saraḥ suvipulaṃ lasatkāñcanapaṅkajam,बिल्वैः कपित्थैर्जम्बीरैर्वृतो भल्लातकादिभिः तस्मिन् सरः सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम्
8,2,15,kumudotpalakahlāra śatapatraśriyorjitam mattaṣaṭpadanirghuṣṭaṃ śakuntaiśca kalasvanaiḥ,कुमुदोत्पलकह्लार शतपत्रश्रियोर्जितम् मत्तषट्पदनिर्घुष्टं शकुन्तैश्च कलस्वनैः
8,2,16,haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakrāhvaiḥ sārasairapi jalakukkuṭakoyaṣṭi dātyūhakulakūjitam,हंसकारण्डवाकीर्णं चक्राह्वैः सारसैरपि जलकुक्कुटकोयष्टि दात्यूहकुलकूजितम्
8,2,17,matsyakacchapasañcāra calatpadmarajaḥpayaḥ kadambavetasanala nīpavañjulakairvṛtam,मत्स्यकच्छपसञ्चार चलत्पद्मरजःपयः कदम्बवेतसनल नीपवञ्जुलकैर्वृतम्
8,2,18,kundaiḥ kurubakāśokaiḥ śirīṣaiḥ kūṭajeṅgudaiḥ kubjakaiḥ svarṇayūthībhirnāgapunnāgajātibhiḥ,कुन्दैः कुरुबकाशोकैः शिरीषैः कूटजेङ्गुदैः कुब्जकैः स्वर्णयूथीभिर्नागपुन्नागजातिभिः
8,2,19,mallikāśatapatraiśca mādhavījālakādibhiḥ śobhitaṃ tīrajaiścānyairnityartubhiralaṃ drumaiḥ,मल्लिकाशतपत्रैश्च माधवीजालकादिभिः शोभितं तीरजैश्चान्यैर्नित्यर्तुभिरलं द्रुमैः
8,2,20,tatraikadā tadgirikānanāśrayaḥ kareṇubhirvāraṇayūthapaścaran sakaṇṭakaṃ kīcakaveṇuvetravad viśālagulmaṃ prarujan vanaspatīn,तत्रैकदा तद्गिरिकाननाश्रयः करेणुभिर्वारणयूथपश्चरन् सकण्टकं कीचकवेणुवेत्रवद् विशालगुल्मं प्ररुजन् वनस्पतीन्
8,2,21,yadgandhamātrāddharayo gajendrā vyāghrādayo vyālamṛgāḥ sakhaḍgāḥ mahoragāścāpi bhayāddravanti sagaurakṛṣṇāḥ sarabhāścamaryaḥ,यद्गन्धमात्राद्धरयो गजेन्द्रा व्याघ्रादयो व्यालमृगाः सखड्गाः महोरगाश्चापि भयाद्द्रवन्ति सगौरकृष्णाः सरभाश्चमर्यः
8,2,22,vṛkā varāhā mahiṣarkṣaśalyā gopucchaśālāvṛkamarkaṭāśca anyatra kṣudrā hariṇāḥ śaśādayaś caranty abhītā yadanugraheṇa,वृका वराहा महिषर्क्षशल्या गोपुच्छशालावृकमर्कटाश्च अन्यत्र क्षुद्रा हरिणाः शशादयश् चरन्त्य् अभीता यदनुग्रहेण
8,2,23,sa gharmataptaḥ karibhiḥ kareṇubhir vṛto madacyutkarabhairanudrutaḥ giriṃ garimṇā paritaḥ prakampayan niṣevyamāṇo 'likulairmadāśanaiḥ,स घर्मतप्तः करिभिः करेणुभिर् वृतो मदच्युत्करभैरनुद्रुतः गिरिं गरिम्णा परितः प्रकम्पयन् निषेव्यमाणो ऽलिकुलैर्मदाशनैः
8,2,24,saro 'nilaṃ paṅkajareṇurūṣitaṃ jighran vidūrān madavihvalekṣaṇaḥ vṛtaḥ svayūthena tṛṣārditena tat sarovarābhyāsamathāgamaddrutam,सरो ऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन् विदूरान् मदविह्वलेक्षणः वृतः स्वयूथेन तृषार्दितेन तत् सरोवराभ्यासमथागमद्द्रुतम्
8,2,25,vigāhya tasminnamṛtāmbu nirmalaṃ hemāravindotpalareṇurūṣitam papau nikāmaṃ nijapuṣkaroddhṛtam ātmānamadbhiḥ snapayan gataklamaḥ,विगाह्य तस्मिन्नमृताम्बु निर्मलं हेमारविन्दोत्पलरेणुरूषितम् पपौ निकामं निजपुष्करोद्धृतम् आत्मानमद्भिः स्नपयन् गतक्लमः
8,2,26,sa puṣkareṇoddhṛtaśīkarāmbubhir nipāyayan saṃsnapayan yathā gṛhī ghṛṇī kareṇuḥ karabhāṃśca durmado nācaṣṭa kṛcchraṃ kṛpaṇo 'jamāyayā,स पुष्करेणोद्धृतशीकराम्बुभिर् निपाययन् संस्नपयन् यथा गृही घृणी करेणुः करभांश्च दुर्मदो नाचष्ट कृच्छ्रं कृपणो ऽजमायया
8,2,27,taṃ tatra kaścin nṛpa daivacodito grāho balīyāṃścaraṇe ruṣāgrahīt yadṛcchayaivaṃ vyasanaṃ gato gajo yathābalaṃ so 'tibalo vicakrame,तं तत्र कश्चिन् नृप दैवचोदितो ग्राहो बलीयांश्चरणे रुषाग्रहीत् यदृच्छयैवं व्यसनं गतो गजो यथाबलं सो ऽतिबलो विचक्रमे
8,2,28,tathāturaṃ yūthapatiṃ kareṇavo vikṛṣyamāṇaṃ tarasā balīyasā vicukruśurdīnadhiyo 'pare gajāḥ pārṣṇigrahāstārayituṃ na cāśakan,तथातुरं यूथपतिं करेणवो विकृष्यमाणं तरसा बलीयसा विचुक्रुशुर्दीनधियो ऽपरे गजाः पार्ष्णिग्रहास्तारयितुं न चाशकन्
8,2,29,niyudhyatorevamibhendranakrayor vikarṣatorantarato bahirmithaḥ samāḥ sahasraṃ vyagaman mahīpate saprāṇayościtramamaṃsatāmarāḥ,नियुध्यतोरेवमिभेन्द्रनक्रयोर् विकर्षतोरन्तरतो बहिर्मिथः समाः सहस्रं व्यगमन् महीपते सप्राणयोश्चित्रममंसतामराः
8,2,30,tato gajendrasya manobalaujasāṃ kālena dīrgheṇa mahān abhūdvyayaḥ vikṛṣyamāṇasya jale 'vasīdato viparyayo 'bhūt sakalaṃ jalaukasaḥ,ततो गजेन्द्रस्य मनोबलौजसां कालेन दीर्घेण महान् अभूद्व्ययः विकृष्यमाणस्य जले ऽवसीदतो विपर्ययो ऽभूत् सकलं जलौकसः
8,2,31,itthaṃ gajendraḥ sa yadāpa saṅkaṭaṃ prāṇasya dehī vivaśo yadṛcchayā apārayannātmavimokṣaṇe ciraṃ dadhyāvimāṃ buddhimathābhyapadyata,इत्थं गजेन्द्रः स यदाप सङ्कटं प्राणस्य देही विवशो यदृच्छया अपारयन्नात्मविमोक्षणे चिरं दध्याविमां बुद्धिमथाभ्यपद्यत
8,2,32,na māmime jñātaya āturaṃ gajāḥ kutaḥ kariṇyaḥ prabhavanti mocitum grāheṇa pāśena vidhāturāvṛto 'py ahaṃ ca taṃ yāmi paraṃ parāyaṇam,न मामिमे ज्ञातय आतुरं गजाः कुतः करिण्यः प्रभवन्ति मोचितुम् ग्राहेण पाशेन विधातुरावृतो ऽप्य् अहं च तं यामि परं परायणम्
8,2,33,yaḥ kaścaneśo balino 'ntakoragāt pracaṇḍavegādabhidhāvato bhṛśam bhītaṃ prapannaṃ paripāti yadbhayān mṛtyuḥ pradhāvaty araṇaṃ tamīmahi,यः कश्चनेशो बलिनो ऽन्तकोरगात् प्रचण्डवेगादभिधावतो भृशम् भीतं प्रपन्नं परिपाति यद्भयान् मृत्युः प्रधावत्य् अरणं तमीमहि
8,3,1,bhp_08.03.001 śrībādarāyaṇiruvāca evaṃ vyavasito buddhyā samādhāya mano hṛdi jajāpa paramaṃ jāpyaṃ prāgjanmany anuśikṣitam,भ्प्_०८.०३.००१ श्रीबादरायणिरुवाच एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्य् अनुशिक्षितम्
8,3,2,bhp_08.03.003 śrīgajendra uvāca oṃ namo bhagavate tasmai yata etac cidātmakam puruṣāyādibījāya pareśāyābhidhīmahi,भ्प्_०८.०३.००३ श्रीगजेन्द्र उवाच ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच् चिदात्मकम् पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि
8,3,3,yasminnidaṃ yataścedaṃ yenedaṃ ya idaṃ svayam yo 'smāt parasmāc ca parastaṃ prapadye svayambhuvam,यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् यो ऽस्मात् परस्माच् च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम्
8,3,4,yaḥ svātmanīdaṃ nijamāyayārpitaṃ kvacidvibhātaṃ kva ca tat tirohitam aviddhadṛk sākṣy ubhayaṃ tadīkṣate sa ātmamūlo 'vatu māṃ parātparaḥ,यः स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद्विभातं क्व च तत् तिरोहितम् अविद्धदृक् साक्ष्य् उभयं तदीक्षते स आत्ममूलो ऽवतु मां परात्परः
8,3,5,kālena pañcatvamiteṣu kṛtsnaśo lokeṣu pāleṣu ca sarvahetuṣu tamastadāsīdgahanaṃ gabhīraṃ yastasya pāre 'bhivirājate vibhuḥ,कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु तमस्तदासीद्गहनं गभीरं यस्तस्य पारे ऽभिविराजते विभुः
8,3,6,na yasya devā ṛṣayaḥ padaṃ vidur jantuḥ punaḥ ko 'rhati gantumīritum yathā naṭasyākṛtibhirviceṣṭato duratyayānukramaṇaḥ sa māvatu,न यस्य देवा ऋषयः पदं विदुर् जन्तुः पुनः को ऽर्हति गन्तुमीरितुम् यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमणः स मावतु
8,3,7,didṛkṣavo yasya padaṃ sumaṅgalaṃ vimuktasaṅgā munayaḥ susādhavaḥ caranty alokavratamavraṇaṃ vane bhūtātmabhūtāḥ suhṛdaḥ sa me gatiḥ,दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनयः सुसाधवः चरन्त्य् अलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूताः सुहृदः स मे गतिः
8,3,8,na vidyate yasya ca janma karma vā na nāmarūpe guṇadoṣa eva vā tathāpi lokāpyayasambhavāya yaḥ svamāyayā tāny anukālamṛcchati,न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा तथापि लोकाप्ययसम्भवाय यः स्वमायया तान्य् अनुकालमृच्छति
8,3,9,tasmai namaḥ pareśāya brahmaṇe 'nantaśaktaye arūpāyorurūpāya nama āścaryakarmaṇe,तस्मै नमः परेशाय ब्रह्मणे ऽनन्तशक्तये अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे
8,3,10,nama ātmapradīpāya sākṣiṇe paramātmane namo girāṃ vidūrāya manasaścetasāmapi,नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि
8,3,11,sattvena pratilabhyāya naiṣkarmyeṇa vipaścitā namaḥ kaivalyanāthāya nirvāṇasukhasaṃvide,सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता नमः कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे
8,3,12,namaḥ śāntāya ghorāya mūḍhāya guṇadharmiṇe nirviśeṣāya sāmyāya namo jñānaghanāya ca,नमः शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च
8,3,13,kṣetrajñāya namastubhyaṃ sarvādhyakṣāya sākṣiṇe puruṣāyātmamūlāya mūlaprakṛtaye namaḥ,क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नमः
8,3,14,sarvendriyaguṇadraṣṭre sarvapratyayahetave asatā cchāyayoktāya sadābhāsāya te namaḥ,सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे असता च्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नमः
8,3,15,namo namaste 'khilakāraṇāya niṣkāraṇāyādbhutakāraṇāya sarvāgamāmnāyamahārṇavāya namo 'pavargāya parāyaṇāya,नमो नमस्ते ऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमो ऽपवर्गाय परायणाय
8,3,16,guṇāraṇicchannaciduṣmapāya tatkṣobhavisphūrjitamānasāya naiṣkarmyabhāvena vivarjitāgama svayaṃprakāśāya namas karomi,गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम स्वयंप्रकाशाय नमस् करोमि
8,3,17,mādṛk prapannapaśupāśavimokṣaṇāya muktāya bhūrikaruṇāya namo 'layāya svāṃśena sarvatanubhṛnmanasi pratīta pratyagdṛśe bhagavate bṛhate namaste,मादृक् प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमो ऽलयाय स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते
8,3,18,ātmātmajāptagṛhavittajaneṣu saktair duṣprāpaṇāya guṇasaṅgavivarjitāya muktātmabhiḥ svahṛdaye paribhāvitāya jñānātmane bhagavate nama īśvarāya,आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तैर् दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय मुक्तात्मभिः स्वहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय
8,3,19,yaṃ dharmakāmārthavimuktikāmā bhajanta iṣṭāṃ gatimāpnuvanti kiṃ cāśiṣo rāty api dehamavyayaṃ karotu me 'dabhradayo vimokṣaṇam,यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति किं चाशिषो रात्य् अपि देहमव्ययं करोतु मे ऽदभ्रदयो विमोक्षणम्
8,3,20,ekāntino yasya na kañcanārthaṃ vāñchanti ye vai bhagavatprapannāḥ atyadbhutaṃ taccaritaṃ sumaṅgalaṃ gāyanta ānandasamudramagnāḥ,एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्नाः
8,3,21,tamakṣaraṃ brahma paraṃ pareśam avyaktamādhyātmikayogagamyam atīndriyaṃ sūkṣmamivātidūram anantamādyaṃ paripūrṇamīḍe,तमक्षरं ब्रह्म परं परेशम् अव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूरम् अनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे
8,3,22,yasya brahmādayo devā vedā lokāścarācarāḥ nāmarūpavibhedena phalgvyā ca kalayā kṛtāḥ,यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचराः नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृताः
8,3,23,yathārciṣo 'gneḥ saviturgabhastayo niryānti saṃyānty asakṛt svarociṣaḥ tathā yato 'yaṃ guṇasampravāho buddhirmanaḥ khāni śarīrasargāḥ,यथार्चिषो ऽग्नेः सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्य् असकृत् स्वरोचिषः तथा यतो ऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मनः खानि शरीरसर्गाः
8,3,24,sa vai na devāsuramartyatiryaṅ na strī na ṣaṇḍho na pumān na jantuḥ nāyaṃ guṇaḥ karma na san na cāsan niṣedhaśeṣo jayatādaśeṣaḥ,स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ् न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तुः नायं गुणः कर्म न सन् न चासन् निषेधशेषो जयतादशेषः
8,3,25,jijīviṣe nāhamihāmuyā kim antarbahiścāvṛtayebhayonyā icchāmi kālena na yasya viplavas tasyātmalokāvaraṇasya mokṣam,जिजीविषे नाहमिहामुया किम् अन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या इच्छामि कालेन न यस्य विप्लवस् तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम्
8,3,26,so 'haṃ viśvasṛjaṃ viśvamaviśvaṃ viśvavedasam viśvātmānamajaṃ brahma praṇato 'smi paraṃ padam,सो ऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतो ऽस्मि परं पदम्
8,3,27,yogarandhitakarmāṇo hṛdi yogavibhāvite yogino yaṃ prapaśyanti yogeśaṃ taṃ nato 'smy aham,योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतो ऽस्म्य् अहम्
8,3,28,namo namastubhyamasahyavega śaktitrayāyākhiladhīguṇāya prapannapālāya durantaśaktaye kadindriyāṇāmanavāpyavartmane,नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने
8,3,29,nāyaṃ veda svamātmānaṃ yacchaktyāhaṃdhiyā hatam taṃ duratyayamāhātmyaṃ bhagavantamito 'smy aham,नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितो ऽस्म्य् अहम्
8,3,30,bhp_08.03.030 śrīśuka uvāca evaṃ gajendramupavarṇitanirviśeṣaṃ brahmādayo vividhaliṅgabhidābhimānāḥ evaṃ gajendramupavarṇitanirviśeṣaṃ brahmādayo vividhaliṅgabhidābhimānāḥ naite yadopasasṛpurnikhilātmakatvāt tatrākhilāmaramayo harirāvirāsīt,भ्प्_०८.०३.०३० श्रीशुक उवाच एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमानाः एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमानाः नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात् तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत्
8,3,31,taṃ tadvadārtamupalabhya jagannivāsaḥ stotraṃ niśamya divijaiḥ saha saṃstuvadbhiḥ taṃ tadvadārtamupalabhya jagannivāsaḥ stotraṃ niśamya divijaiḥ saha saṃstuvadbhiḥ chandomayena garuḍena samuhyamānaś cakrāyudho 'bhyagamadāśu yato gajendraḥ,तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवासः स्तोत्रं निशम्य दिविजैः सह संस्तुवद्भिः तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवासः स्तोत्रं निशम्य दिविजैः सह संस्तुवद्भिः छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमानश् चक्रायुधो ऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्रः
8,3,32,so 'ntaḥsarasy urubalena gṛhīta ārto dṛṣṭvā garutmati hariṃ kha upāttacakram so 'ntaḥsarasy urubalena gṛhīta ārto dṛṣṭvā garutmati hariṃ kha upāttacakram utkṣipya sāmbujakaraṃ giramāha kṛcchrān nārāyaṇākhilaguro bhagavan namaste,सो ऽन्तःसरस्य् उरुबलेन गृहीत आर्तो दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् सो ऽन्तःसरस्य् उरुबलेन गृहीत आर्तो दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रान् नारायणाखिलगुरो भगवन् नमस्ते
8,3,33,taṃ vīkṣya pīḍitamajaḥ sahasāvatīrya sagrāhamāśu sarasaḥ kṛpayojjahāra taṃ vīkṣya pīḍitamajaḥ sahasāvatīrya sagrāhamāśu sarasaḥ kṛpayojjahāra grāhādvipāṭitamukhādariṇā gajendraṃ saṃpaśyatāṃ hariramūmucaducchriyāṇām,तं वीक्ष्य पीडितमजः सहसावतीर्य सग्राहमाशु सरसः कृपयोज्जहार तं वीक्ष्य पीडितमजः सहसावतीर्य सग्राहमाशु सरसः कृपयोज्जहार ग्राहाद्विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं संपश्यतां हरिरमूमुचदुच्छ्रियाणाम्
8,4,1,bhp_08.04.001 śrīśuka uvāca tadā devarṣigandharvā brahmeśānapurogamāḥ mumucuḥ kusumāsāraṃ śaṃsantaḥ karma taddhareḥ,भ्प्_०८.०४.००१ श्रीशुक उवाच तदा देवर्षिगन्धर्वा ब्रह्मेशानपुरोगमाः मुमुचुः कुसुमासारं शंसन्तः कर्म तद्धरेः
8,4,2,nedurdundubhayo divyā gandharvā nanṛturjaguḥ ṛṣayaścāraṇāḥ siddhāstuṣṭuvuḥ puruṣottamam,नेदुर्दुन्दुभयो दिव्या गन्धर्वा ननृतुर्जगुः ऋषयश्चारणाः सिद्धास्तुष्टुवुः पुरुषोत्तमम्
8,4,3,yo 'sau grāhaḥ sa vai sadyaḥ paramāścaryarūpadhṛk mukto devalaśāpena hūhūrgandharvasattamaḥ,यो ऽसौ ग्राहः स वै सद्यः परमाश्चर्यरूपधृक् मुक्तो देवलशापेन हूहूर्गन्धर्वसत्तमः
8,4,4,praṇamya śirasādhīśamuttamaślokamavyayam agāyata yaśodhāma kīrtanyaguṇasatkatham,प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमश्लोकमव्ययम् अगायत यशोधाम कीर्तन्यगुणसत्कथम्
8,4,5,so 'nukampita īśena parikramya praṇamya tam lokasya paśyato lokaṃ svamagān muktakilbiṣaḥ,सो ऽनुकम्पित ईशेन परिक्रम्य प्रणम्य तम् लोकस्य पश्यतो लोकं स्वमगान् मुक्तकिल्बिषः
8,4,6,gajendro bhagavatsparśādvimukto 'jñānabandhanāt prāpto bhagavato rūpaṃ pītavāsāścaturbhujaḥ,गजेन्द्रो भगवत्स्पर्शाद्विमुक्तो ऽज्ञानबन्धनात् प्राप्तो भगवतो रूपं पीतवासाश्चतुर्भुजः
8,4,7,sa vai pūrvamabhūdrājā pāṇḍyo draviḍasattamaḥ indradyumna iti khyāto viṣṇuvrataparāyaṇaḥ,स वै पूर्वमभूद्राजा पाण्ड्यो द्रविडसत्तमः इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो विष्णुव्रतपरायणः
8,4,8,sa ekadārādhanakāla ātmavān gṛhītamaunavrata īśvaraṃ harim jaṭādharastāpasa āpluto 'cyutaṃ samarcayāmāsa kulācalāśramaḥ,स एकदाराधनकाल आत्मवान् गृहीतमौनव्रत ईश्वरं हरिम् जटाधरस्तापस आप्लुतो ऽच्युतं समर्चयामास कुलाचलाश्रमः
8,4,9,yadṛcchayā tatra mahāyaśā muniḥ samāgamac chiṣyagaṇaiḥ pariśritaḥ taṃ vīkṣya tūṣṇīmakṛtārhaṇādikaṃ rahasy upāsīnamṛṣiścukopa ha,यदृच्छया तत्र महायशा मुनिः समागमच् छिष्यगणैः परिश्रितः तं वीक्ष्य तूष्णीमकृतार्हणादिकं रहस्य् उपासीनमृषिश्चुकोप ह
8,4,10,tasmā imaṃ śāpamadādasādhur ayaṃ durātmākṛtabuddhiradya viprāvamantā viśatāṃ tamisraṃ yathā gajaḥ stabdhamatiḥ sa eva,तस्मा इमं शापमदादसाधुर् अयं दुरात्माकृतबुद्धिरद्य विप्रावमन्ता विशतां तमिस्रं यथा गजः स्तब्धमतिः स एव
8,4,11,bhp_08.04.011 śrīśuka uvāca evaṃ śaptvā gato 'gastyo bhagavān nṛpa sānugaḥ indradyumno 'pi rājarṣirdiṣṭaṃ tadupadhārayan,भ्प्_०८.०४.०११ श्रीशुक उवाच एवं शप्त्वा गतो ऽगस्त्यो भगवान् नृप सानुगः इन्द्रद्युम्नो ऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन्
8,4,12,āpannaḥ kauñjarīṃ yonimātmasmṛtivināśinīm haryarcanānubhāvena yadgajatve 'py anusmṛtiḥ,आपन्नः कौञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् हर्यर्चनानुभावेन यद्गजत्वे ऽप्य् अनुस्मृतिः
8,4,13,evaṃ vimokṣya gajayūthapamabjanābhas tenāpi pārṣadagatiṃ gamitena yuktaḥ amp;gandharvasiddhavibudhairupagīyamāna karmādbhutaṃ svabhavanaṃ garuḍāsano 'gāt,एवं विमोक्ष्य गजयूथपमब्जनाभस् तेनापि पार्षदगतिं गमितेन युक्तः अम्प्;गन्धर्वसिद्धविबुधैरुपगीयमान कर्माद्भुतं स्वभवनं गरुडासनो ऽगात्
8,4,14,etan mahārāja taverito mayā kṛṣṇānubhāvo gajarājamokṣaṇam svargyaṃ yaśasyaṃ kalikalmaṣāpahaṃ duḥsvapnanāśaṃ kuruvarya śṛṇvatām,एतन् महाराज तवेरितो मया कृष्णानुभावो गजराजमोक्षणम् स्वर्ग्यं यशस्यं कलिकल्मषापहं दुःस्वप्ननाशं कुरुवर्य शृण्वताम्
8,4,15,yathānukīrtayanty etac chreyaskāmā dvijātayaḥ śucayaḥ prātarutthāya duḥsvapnādyupaśāntaye,यथानुकीर्तयन्त्य् एतच् छ्रेयस्कामा द्विजातयः शुचयः प्रातरुत्थाय दुःस्वप्नाद्युपशान्तये
8,4,16,idamāha hariḥ prīto gajendraṃ kurusattama śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtamayo vibhuḥ,इदमाह हरिः प्रीतो गजेन्द्रं कुरुसत्तम शृण्वतां सर्वभूतानां सर्वभूतमयो विभुः
8,4,17,bhp_08.04.017 śrībhagavān uvāca ye māṃ tvāṃ ca saraścedaṃ girikandarakānanam vetrakīcakaveṇūnāṃ gulmāni surapādapān,भ्प्_०८.०४.०१७ श्रीभगवान् उवाच ये मां त्वां च सरश्चेदं गिरिकन्दरकाननम् वेत्रकीचकवेणूनां गुल्मानि सुरपादपान्
8,4,18,śṛṅgāṇīmāni dhiṣṇyāni brahmaṇo me śivasya ca kṣīrodaṃ me priyaṃ dhāma śvetadvīpaṃ ca bhāsvaram,शृङ्गाणीमानि धिष्ण्यानि ब्रह्मणो मे शिवस्य च क्षीरोदं मे प्रियं धाम श्वेतद्वीपं च भास्वरम्
8,4,19,śrīvatsaṃ kaustubhaṃ mālāṃ gadāṃ kaumodakīṃ mama sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ suparṇaṃ patageśvaram,श्रीवत्सं कौस्तुभं मालां गदां कौमोदकीं मम सुदर्शनं पाञ्चजन्यं सुपर्णं पतगेश्वरम्
8,4,20,śeṣaṃ ca matkalāṃ sūkṣmāṃ śriyaṃ devīṃ madāśrayām brahmāṇaṃ nāradamṛṣiṃ bhavaṃ prahrādameva ca,शेषं च मत्कलां सूक्ष्मां श्रियं देवीं मदाश्रयाम् ब्रह्माणं नारदमृषिं भवं प्रह्रादमेव च
8,4,21,matsyakūrmavarāhādyairavatāraiḥ kṛtāni me karmāṇy anantapuṇyāni sūryaṃ somaṃ hutāśanam,मत्स्यकूर्मवराहाद्यैरवतारैः कृतानि मे कर्माण्य् अनन्तपुण्यानि सूर्यं सोमं हुताशनम्
8,4,22,praṇavaṃ satyamavyaktaṃ goviprān dharmamavyayam dākṣāyaṇīrdharmapatnīḥ somakaśyapayorapi,प्रणवं सत्यमव्यक्तं गोविप्रान् धर्ममव्ययम् दाक्षायणीर्धर्मपत्नीः सोमकश्यपयोरपि
8,4,23,gaṅgāṃ sarasvatīṃ nandāṃ kālindīṃ sitavāraṇam dhruvaṃ brahmaṛṣīn sapta puṇyaślokāṃśca mānavān,गङ्गां सरस्वतीं नन्दां कालिन्दीं सितवारणम् ध्रुवं ब्रह्मऋषीन् सप्त पुण्यश्लोकांश्च मानवान्
8,4,24,utthāyāpararātrānte prayatāḥ susamāhitāḥ smaranti mama rūpāṇi mucyante te 'ṃhaso 'khilāt,उत्थायापररात्रान्ते प्रयताः सुसमाहिताः स्मरन्ति मम रूपाणि मुच्यन्ते ते ऽंहसो ऽखिलात्
8,4,25,ye māṃ stuvanty anenāṅga pratibudhya niśātyaye teṣāṃ prāṇātyaye cāhaṃ dadāmi vipulāṃ gatim,ये मां स्तुवन्त्य् अनेनाङ्ग प्रतिबुध्य निशात्यये तेषां प्राणात्यये चाहं ददामि विपुलां गतिम्
8,4,26,bhp_08.04.026 śrīśuka uvāca ity ādiśya hṛṣīkeśaḥ prādhmāya jalajottamam harṣayan vibudhānīkamāruroha khagādhipam,भ्प्_०८.०४.०२६ श्रीशुक उवाच इत्य् आदिश्य हृषीकेशः प्राध्माय जलजोत्तमम् हर्षयन् विबुधानीकमारुरोह खगाधिपम्
8,5,1,bhp_08.05.001 śrīśuka uvāca rājannuditametat te hareḥ karmāghanāśanam gajendramokṣaṇaṃ puṇyaṃ raivataṃ tvantaraṃ śṛṇu,भ्प्_०८.०५.००१ श्रीशुक उवाच राजन्नुदितमेतत् ते हरेः कर्माघनाशनम् गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रैवतं त्वन्तरं शृणु
8,5,2,pañcamo raivato nāma manustāmasasodaraḥ balivindhyādayastasya sutā hārjunapūrvakāḥ,पञ्चमो रैवतो नाम मनुस्तामससोदरः बलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता हार्जुनपूर्वकाः
8,5,3,vibhurindraḥ suragaṇā rājan bhūtarayādayaḥ hiraṇyaromā vedaśirā ūrdhvabāhvādayo dvijāḥ,विभुरिन्द्रः सुरगणा राजन् भूतरयादयः हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयो द्विजाः
8,5,4,patnī vikuṇṭhā śubhrasya vaikuṇṭhaiḥ surasattamaiḥ tayoḥ svakalayā jajñe vaikuṇṭho bhagavān svayam,पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठैः सुरसत्तमैः तयोः स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान् स्वयम्
8,5,5,vaikuṇṭhaḥ kalpito yena loko lokanamaskṛtaḥ ramayā prārthyamānena devyā tatpriyakāmyayā,वैकुण्ठः कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृतः रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया
8,5,6,tasyānubhāvaḥ kathito guṇāśca paramodayāḥ bhaumān reṇūn sa vimame yo viṣṇorvarṇayedguṇān,तस्यानुभावः कथितो गुणाश्च परमोदयाः भौमान् रेणून् स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद्गुणान्
8,5,7,ṣaṣṭhaśca cakṣuṣaḥ putraścākṣuṣo nāma vai manuḥ pūrupūruṣasudyumna pramukhāścākṣuṣātmajāḥ,षष्ठश्च चक्षुषः पुत्रश्चाक्षुषो नाम वै मनुः पूरुपूरुषसुद्युम्न प्रमुखाश्चाक्षुषात्मजाः
8,5,8,indro mantradrumastatra devā āpyādayo gaṇāḥ munayastatra vai rājan haviṣmadvīrakādayaḥ,इन्द्रो मन्त्रद्रुमस्तत्र देवा आप्यादयो गणाः मुनयस्तत्र वै राजन् हविष्मद्वीरकादयः
8,5,9,tatrāpi devasambhūtyāṃ vairājasyābhavat sutaḥ ajito nāma bhagavān aṃśena jagataḥ patiḥ,तत्रापि देवसम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुतः अजितो नाम भगवान् अंशेन जगतः पतिः
8,5,10,payodhiṃ yena nirmathya surāṇāṃ sādhitā sudhā bhramamāṇo 'mbhasi dhṛtaḥ kūrmarūpeṇa mandaraḥ,पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा भ्रममाणो ऽम्भसि धृतः कूर्मरूपेण मन्दरः
8,5,11,bhp_08.05.011 śrīrājovāca yathā bhagavatā brahman mathitaḥ kṣīrasāgaraḥ yadarthaṃ vā yataścādriṃ dadhārāmbucarātmanā,भ्प्_०८.०५.०११ श्रीराजोवाच यथा भगवता ब्रह्मन् मथितः क्षीरसागरः यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना
8,5,12,yathāmṛtaṃ suraiḥ prāptaṃ kiṃ cānyadabhavat tataḥ etadbhagavataḥ karma vadasva paramādbhutam,यथामृतं सुरैः प्राप्तं किं चान्यदभवत् ततः एतद्भगवतः कर्म वदस्व परमाद्भुतम्
8,5,13,tvayā saṅkathyamānena mahimnā sātvatāṃ pateḥ nātitṛpyati me cittaṃ suciraṃ tāpatāpitam,त्वया सङ्कथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पतेः नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम्
8,5,14,bhp_08.05.014 śrīsūta uvāca sampṛṣṭo bhagavān evaṃ dvaipāyanasuto dvijāḥ abhinandya harervīryamabhyācaṣṭuṃ pracakrame,भ्प्_०८.०५.०१४ श्रीसूत उवाच सम्पृष्टो भगवान् एवं द्वैपायनसुतो द्विजाः अभिनन्द्य हरेर्वीर्यमभ्याचष्टुं प्रचक्रमे
8,5,15,bhp_08.05.015 śrīśuka uvāca yadā yuddhe 'surairdevā badhyamānāḥ śitāyudhaiḥ gatāsavo nipatitā nottiṣṭheran sma bhūriśaḥ,भ्प्_०८.०५.०१५ श्रीशुक उवाच यदा युद्धे ऽसुरैर्देवा बध्यमानाः शितायुधैः गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन् स्म भूरिशः
8,5,16,yadā durvāsaḥ śāpena sendrā lokāstrayo nṛpa niḥśrīkāścābhavaṃstatra neśurijyādayaḥ kriyāḥ,यदा दुर्वासः शापेन सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप निःश्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादयः क्रियाः
8,5,17,niśāmyaitat suragaṇā mahendravaruṇādayaḥ nādhyagacchan svayaṃ mantrairmantrayanto viniścitam,निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादयः नाध्यगच्छन् स्वयं मन्त्रैर्मन्त्रयन्तो विनिश्चितम्
8,5,18,tato brahmasabhāṃ jagmurmerormūrdhani sarvaśaḥ sarvaṃ vijñāpayāṃ cakruḥ praṇatāḥ parameṣṭhine,ततो ब्रह्मसभां जग्मुर्मेरोर्मूर्धनि सर्वशः सर्वं विज्ञापयां चक्रुः प्रणताः परमेष्ठिने
8,5,19,sa vilokyendravāyvādīn niḥsattvān vigataprabhān lokān amaṅgalaprāyān asurān ayathā vibhuḥ,स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् निःसत्त्वान् विगतप्रभान् लोकान् अमङ्गलप्रायान् असुरान् अयथा विभुः
8,5,20,samāhitena manasā saṃsmaran puruṣaṃ param uvācotphullavadano devān sa bhagavān paraḥ,समाहितेन मनसा संस्मरन् पुरुषं परम् उवाचोत्फुल्लवदनो देवान् स भगवान् परः
8,5,21,ahaṃ bhavo yūyamatho 'surādayo manuṣyatiryagdrumagharmajātayaḥ yasyāvatārāṃśakalāvisarjitā vrajāma sarve śaraṇaṃ tamavyayam,अहं भवो यूयमथो ऽसुरादयो मनुष्यतिर्यग्द्रुमघर्मजातयः यस्यावतारांशकलाविसर्जिता व्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम्
8,5,22,na yasya vadhyo na ca rakṣaṇīyo nopekṣaṇīyādaraṇīyapakṣaḥ tathāpi sargasthitisaṃyamārthaṃ dhatte rajaḥsattvatamāṃsi kāle,न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो नोपेक्षणीयादरणीयपक्षः तथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं धत्ते रजःसत्त्वतमांसि काले
8,5,23,ayaṃ ca tasya sthitipālanakṣaṇaḥ sattvaṃ juṣāṇasya bhavāya dehinām tasmādvrajāmaḥ śaraṇaṃ jagadguruṃ svānāṃ sa no dhāsyati śaṃ surapriyaḥ,अयं च तस्य स्थितिपालनक्षणः सत्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् तस्माद्व्रजामः शरणं जगद्गुरुं स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रियः
8,5,24,bhp_08.05.024 śrīśuka uvāca ity ābhāṣya surān vedhāḥ saha devairarindama ajitasya padaṃ sākṣāj jagāma tamasaḥ param,भ्प्_०८.०५.०२४ श्रीशुक उवाच इत्य् आभाष्य सुरान् वेधाः सह देवैररिन्दम अजितस्य पदं साक्षाज् जगाम तमसः परम्
8,5,25,tatrādṛṣṭasvarūpāya śrutapūrvāya vai prabhuḥ stutimabrūta daivībhirgīrbhistvavahitendriyaḥ,तत्रादृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै प्रभुः स्तुतिमब्रूत दैवीभिर्गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रियः
8,5,26,bhp_08.05.026 śrībrahmovāca avikriyaṃ satyamanantamādyaṃ guhāśayaṃ niṣkalamapratarkyam mano 'grayānaṃ vacasāniruktaṃ namāmahe devavaraṃ vareṇyam,भ्प्_०८.०५.०२६ श्रीब्रह्मोवाच अविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यं गुहाशयं निष्कलमप्रतर्क्यम् मनो ऽग्रयानं वचसानिरुक्तं नमामहे देववरं वरेण्यम्
8,5,27,vipaścitaṃ prāṇamanodhiyātmanām arthendriyābhāsamanidramavraṇam chāyātapau yatra na gṛdhrapakṣau tamakṣaraṃ khaṃ triyugaṃ vrajāmahe,विपश्चितं प्राणमनोधियात्मनाम् अर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ तमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे
8,5,28,ajasya cakraṃ tvajayeryamāṇaṃ manomayaṃ pañcadaśāramāśu trinābhi vidyuccalamaṣṭanemi yadakṣamāhustamṛtaṃ prapadye,अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं मनोमयं पञ्चदशारमाशु त्रिनाभि विद्युच्चलमष्टनेमि यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये
8,5,29,ya ekavarṇaṃ tamasaḥ paraṃ tad alokamavyaktamanantapāram āsāṃ cakāropasuparṇamenam upāsate yogarathena dhīrāḥ,य एकवर्णं तमसः परं तद् अलोकमव्यक्तमनन्तपारम् आसां चकारोपसुपर्णमेनम् उपासते योगरथेन धीराः
8,5,30,na yasya kaścātititarti māyāṃ yayā jano muhyati veda nārtham taṃ nirjitātmātmaguṇaṃ pareśaṃ namāma bhūteṣu samaṃ carantam,न यस्य कश्चातितितर्ति मायां यया जनो मुह्यति वेद नार्थम् तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशं नमाम भूतेषु समं चरन्तम्
8,5,31,ime vayaṃ yatpriyayaiva tanvā sattvena sṛṣṭā bahirantarāviḥ gatiṃ na sūkṣmāmṛṣayaśca vidmahe kuto 'surādyā itarapradhānāḥ,इमे वयं यत्प्रिययैव तन्वा सत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तराविः गतिं न सूक्ष्मामृषयश्च विद्महे कुतो ऽसुराद्या इतरप्रधानाः
8,5,32,pādau mahīyaṃ svakṛtaiva yasya caturvidho yatra hi bhūtasargaḥ sa vai mahāpūruṣa ātmatantraḥ prasīdatāṃ brahma mahāvibhūtiḥ,पादौ महीयं स्वकृतैव यस्य चतुर्विधो यत्र हि भूतसर्गः स वै महापूरुष आत्मतन्त्रः प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूतिः
8,5,33,ambhastu yadreta udāravīryaṃ sidhyanti jīvanty uta vardhamānāḥ lokā yato 'thākhilalokapālāḥ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ,अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यं सिध्यन्ति जीवन्त्य् उत वर्धमानाः लोका यतो ऽथाखिललोकपालाः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः
8,5,34,somaṃ mano yasya samāmananti divaukasāṃ yo balamandha āyuḥ īśo nagānāṃ prajanaḥ prajānāṃ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ,सोमं मनो यस्य समामनन्ति दिवौकसां यो बलमन्ध आयुः ईशो नगानां प्रजनः प्रजानां प्रसीदतां नः स महाविभूतिः
8,5,35,agnirmukhaṃ yasya tu jātavedā jātaḥ kriyākāṇḍanimittajanmā antaḥsamudre 'nupacan svadhātūn prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ,अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा जातः क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा अन्तःसमुद्रे ऽनुपचन् स्वधातून् प्रसीदतां नः स महाविभूतिः
8,5,36,yaccakṣurāsīt taraṇirdevayānaṃ trayīmayo brahmaṇa eṣa dhiṣṇyam dvāraṃ ca mukteramṛtaṃ ca mṛtyuḥ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ,यच्चक्षुरासीत् तरणिर्देवयानं त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् द्वारं च मुक्तेरमृतं च मृत्युः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः
8,5,37,prāṇādabhūdyasya carācarāṇāṃ prāṇaḥ saho balamojaśca vāyuḥ anvāsma samrājamivānugā vayaṃ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ,प्राणादभूद्यस्य चराचराणां प्राणः सहो बलमोजश्च वायुः अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयं प्रसीदतां नः स महाविभूतिः
8,5,38,śrotrāddiśo yasya hṛdaśca khāni prajajñire khaṃ puruṣasya nābhyāḥ prāṇendriyātmāsuśarīraketaḥ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ,श्रोत्राद्दिशो यस्य हृदश्च खानि प्रजज्ञिरे खं पुरुषस्य नाभ्याः प्राणेन्द्रियात्मासुशरीरकेतः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः
8,5,39,balān mahendrastridaśāḥ prasādān manyorgirīśo dhiṣaṇādviriñcaḥ khebhyastu chandāṃsy ṛṣayo meḍhrataḥ kaḥ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ,बलान् महेन्द्रस्त्रिदशाः प्रसादान् मन्योर्गिरीशो धिषणाद्विरिञ्चः खेभ्यस्तु छन्दांस्य् ऋषयो मेढ्रतः कः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः
8,5,40,śrīrvakṣasaḥ pitaraśchāyayāsan dharmaḥ stanāditaraḥ pṛṣṭhato 'bhūt dyauryasya śīrṣṇo 'psaraso vihārāt prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ,श्रीर्वक्षसः पितरश्छाययासन् धर्मः स्तनादितरः पृष्ठतो ऽभूत् द्यौर्यस्य शीर्ष्णो ऽप्सरसो विहारात् प्रसीदतां नः स महाविभूतिः
8,5,41,vipro mukhādbrahma ca yasya guhyaṃ rājanya āsīdbhujayorbalaṃ ca ūrvorviḍ ojo 'ṅghriravedaśūdrau prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ,विप्रो मुखाद्ब्रह्म च यस्य गुह्यं राजन्य आसीद्भुजयोर्बलं च ऊर्वोर्विड् ओजो ऽङ्घ्रिरवेदशूद्रौ प्रसीदतां नः स महाविभूतिः
8,5,42,lobho 'dharāt prītirupary abhūddyutir nastaḥ paśavyaḥ sparśena kāmaḥ bhruvoryamaḥ pakṣmabhavastu kālaḥ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ,लोभो ऽधरात् प्रीतिरुपर्य् अभूद्द्युतिर् नस्तः पशव्यः स्पर्शेन कामः भ्रुवोर्यमः पक्ष्मभवस्तु कालः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः
8,5,43,dravyaṃ vayaḥ karma guṇān viśeṣaṃ yadyogamāyāvihitān vadanti yaddurvibhāvyaṃ prabudhāpabādhaṃ prasīdatāṃ naḥ sa mahāvibhūtiḥ,द्रव्यं वयः कर्म गुणान् विशेषं यद्योगमायाविहितान् वदन्ति यद्दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधं प्रसीदतां नः स महाविभूतिः
8,5,44,namo 'stu tasmā upaśāntaśaktaye svārājyalābhapratipūritātmane guṇeṣu māyāraciteṣu vṛttibhir na sajjamānāya nabhasvadūtaye,नमो ऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तये स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभिर् न सज्जमानाय नभस्वदूतये
8,5,45,sa tvaṃ no darśayātmānamasmatkaraṇagocaram prapannānāṃ didṛkṣūṇāṃ sasmitaṃ te mukhāmbujam,स त्वं नो दर्शयात्मानमस्मत्करणगोचरम् प्रपन्नानां दिदृक्षूणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम्
8,5,46,taistaiḥ svecchābhūtai rūpaiḥ kāle kāle svayaṃ vibho karma durviṣahaṃ yan no bhagavāṃstat karoti hi,तैस्तैः स्वेच्छाभूतै रूपैः काले काले स्वयं विभो कर्म दुर्विषहं यन् नो भगवांस्तत् करोति हि
8,5,47,kleśabhūryalpasārāṇi karmāṇi viphalāni vā dehināṃ viṣayārtānāṃ na tathaivārpitaṃ tvayi,क्लेशभूर्यल्पसाराणि कर्माणि विफलानि वा देहिनां विषयार्तानां न तथैवार्पितं त्वयि
8,5,48,nāvamaḥ karmakalpo 'pi viphalāyeśvarārpitaḥ kalpate puruṣasyaiva sa hy ātmā dayito hitaḥ,नावमः कर्मकल्पो ऽपि विफलायेश्वरार्पितः कल्पते पुरुषस्यैव स ह्य् आत्मा दयितो हितः
8,5,49,yathā hi skandhaśākhānāṃ tarormūlāvasecanam evamārādhanaṃ viṣṇoḥ sarveṣāmātmanaśca hi,यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् एवमाराधनं विष्णोः सर्वेषामात्मनश्च हि
8,5,50,namastubhyamanantāya durvitarkyātmakarmaṇe nirguṇāya guṇeśāya sattvasthāya ca sāmpratam,नमस्तुभ्यमनन्ताय दुर्वितर्क्यात्मकर्मणे निर्गुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम्
8,6,1,bhp_08.06.001 śrīśuka uvāca evaṃ stutaḥ suragaṇairbhagavān harirīśvaraḥ teṣāmāvirabhūdrājan sahasrārkodayadyutiḥ,भ्प्_०८.०६.००१ श्रीशुक उवाच एवं स्तुतः सुरगणैर्भगवान् हरिरीश्वरः तेषामाविरभूद्राजन् सहस्रार्कोदयद्युतिः
8,6,2,tenaiva sahasā sarve devāḥ pratihatekṣaṇāḥ nāpaśyan khaṃ diśaḥ kṣauṇīmātmānaṃ ca kuto vibhum,तेनैव सहसा सर्वे देवाः प्रतिहतेक्षणाः नापश्यन् खं दिशः क्षौणीमात्मानं च कुतो विभुम्
8,6,3,viriñco bhagavān dṛṣṭvā saha śarveṇa tāṃ tanum svacchāṃ marakataśyāmāṃ kañjagarbhāruṇekṣaṇām,विरिञ्चो भगवान् दृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम्
8,6,4,taptahemāvadātena lasatkauśeyavāsasā prasannacārusarvāṅgīṃ sumukhīṃ sundarabhruvam,तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम्
8,6,5,mahāmaṇikirīṭena keyūrābhyāṃ ca bhūṣitām karṇābharaṇanirbhāta kapolaśrīmukhāmbujām,महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् कर्णाभरणनिर्भात कपोलश्रीमुखाम्बुजाम्
8,6,6,kāñcīkalāpavalaya hāranūpuraśobhitām kaustubhābharaṇāṃ lakṣmīṃ bibhratīṃ vanamālinīm,काञ्चीकलापवलय हारनूपुरशोभिताम् कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम्
8,6,7,sudarśanādibhiḥ svāstrairmūrtimadbhirupāsitām tuṣṭāva devapravaraḥ saśarvaḥ puruṣaṃ param sarvāmaragaṇaiḥ sākaṃ sarvāṅgairavaniṃ gataiḥ,सुदर्शनादिभिः स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भिरुपासिताम् तुष्टाव देवप्रवरः सशर्वः पुरुषं परम् सर्वामरगणैः साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतैः
8,6,8,bhp_08.06.008 śrībrahmovāca ajātajanmasthitisaṃyamāyā guṇāya nirvāṇasukhārṇavāya aṇoraṇimne 'parigaṇyadhāmne mahānubhāvāya namo namaste,भ्प्_०८.०६.००८ श्रीब्रह्मोवाच अजातजन्मस्थितिसंयमाया गुणाय निर्वाणसुखार्णवाय अणोरणिम्ने ऽपरिगण्यधाम्ने महानुभावाय नमो नमस्ते
8,6,9,rūpaṃ tavaitat puruṣarṣabhejyaṃ śreyo 'rthibhirvaidikatāntrikeṇa yogena dhātaḥ saha nastrilokān paśyāmy amuṣminnu ha viśvamūrtau,रूपं तवैतत् पुरुषर्षभेज्यं श्रेयो ऽर्थिभिर्वैदिकतान्त्रिकेण योगेन धातः सह नस्त्रिलोकान् पश्याम्य् अमुष्मिन्नु ह विश्वमूर्तौ
8,6,10,tvayy agra āsīt tvayi madhya āsīt tvayy anta āsīdidamātmatantre tvamādiranto jagato 'sya madhyaṃ ghaṭasya mṛtsneva paraḥ parasmāt,त्वय्य् अग्र आसीत् त्वयि मध्य आसीत् त्वय्य् अन्त आसीदिदमात्मतन्त्रे त्वमादिरन्तो जगतो ऽस्य मध्यं घटस्य मृत्स्नेव परः परस्मात्
8,6,11,tvaṃ māyayātmāśrayayā svayedaṃ nirmāya viśvaṃ tadanupraviṣṭaḥ paśyanti yuktā manasā manīṣiṇo guṇavyavāye 'py aguṇaṃ vipaścitaḥ,त्वं माययात्माश्रयया स्वयेदं निर्माय विश्वं तदनुप्रविष्टः पश्यन्ति युक्ता मनसा मनीषिणो गुणव्यवाये ऽप्य् अगुणं विपश्चितः
8,6,12,yathāgnimedhasy amṛtaṃ ca goṣu bhuvy annamambūdyamane ca vṛttim yogairmanuṣyā adhiyanti hi tvāṃ guṇeṣu buddhyā kavayo vadanti,यथाग्निमेधस्य् अमृतं च गोषु भुव्य् अन्नमम्बूद्यमने च वृत्तिम् योगैर्मनुष्या अधियन्ति हि त्वां गुणेषु बुद्ध्या कवयो वदन्ति
8,6,13,taṃ tvāṃ vayaṃ nātha samujjihānaṃ sarojanābhāticirepsitārtham dṛṣṭvā gatā nirvṛtamadya sarve gajā davārtā iva gāṅgamambhaḥ,तं त्वां वयं नाथ समुज्जिहानं सरोजनाभातिचिरेप्सितार्थम् दृष्ट्वा गता निर्वृतमद्य सर्वे गजा दवार्ता इव गाङ्गमम्भः
8,6,14,sa tvaṃ vidhatsvākhilalokapālā vayaṃ yadarthāstava pādamūlam samāgatāste bahirantarātman kiṃ vānyavijñāpyamaśeṣasākṣiṇaḥ,स त्वं विधत्स्वाखिललोकपाला वयं यदर्थास्तव पादमूलम् समागतास्ते बहिरन्तरात्मन् किं वान्यविज्ञाप्यमशेषसाक्षिणः
8,6,15,ahaṃ giritraśca surādayo ye dakṣādayo 'gneriva ketavaste kiṃ vā vidāmeśa pṛthagvibhātā vidhatsva śaṃ no dvijadevamantram,अहं गिरित्रश्च सुरादयो ये दक्षादयो ऽग्नेरिव केतवस्ते किं वा विदामेश पृथग्विभाता विधत्स्व शं नो द्विजदेवमन्त्रम्
8,6,16,bhp_08.06.016 śrīśuka uvāca evaṃ viriñcādibhirīḍitastad vijñāya teṣāṃ hṛdayaṃ yathaiva jagāda jīmūtagabhīrayā girā baddhāñjalīn saṃvṛtasarvakārakān,भ्प्_०८.०६.०१६ श्रीशुक उवाच एवं विरिञ्चादिभिरीडितस्तद् विज्ञाय तेषां हृदयं यथैव जगाद जीमूतगभीरया गिरा बद्धाञ्जलीन् संवृतसर्वकारकान्
8,6,17,eka eveśvarastasmin surakārye sureśvaraḥ vihartukāmastān āha samudronmathanādibhiḥ,एक एवेश्वरस्तस्मिन् सुरकार्ये सुरेश्वरः विहर्तुकामस्तान् आह समुद्रोन्मथनादिभिः
8,6,18,bhp_08.06.018 śrībhagavān uvāca hanta brahmannaho śambho he devā mama bhāṣitam śṛṇutāvahitāḥ sarve śreyo vaḥ syādyathā surāḥ,भ्प्_०८.०६.०१८ श्रीभगवान् उवाच हन्त ब्रह्मन्नहो शम्भो हे देवा मम भाषितम् शृणुतावहिताः सर्वे श्रेयो वः स्याद्यथा सुराः
8,6,19,yāta dānavadaiteyaistāvat sandhirvidhīyatām kālenānugṛhītaistairyāvadvo bhava ātmanaḥ,यात दानवदैतेयैस्तावत् सन्धिर्विधीयताम् कालेनानुगृहीतैस्तैर्यावद्वो भव आत्मनः
8,6,20,arayo 'pi hi sandheyāḥ sati kāryārthagaurave ahimūṣikavaddevā hy arthasya padavīṃ gataiḥ,अरयो ऽपि हि सन्धेयाः सति कार्यार्थगौरवे अहिमूषिकवद्देवा ह्य् अर्थस्य पदवीं गतैः
8,6,21,amṛtotpādane yatnaḥ kriyatāmavilambitam yasya pītasya vai janturmṛtyugrasto 'maro bhavet,अमृतोत्पादने यत्नः क्रियतामविलम्बितम् यस्य पीतस्य वै जन्तुर्मृत्युग्रस्तो ऽमरो भवेत्
8,6,22,kṣiptvā kṣīrodadhau sarvā vīruttṛṇalatauṣadhīḥ manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukim,क्षिप्त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधीः मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्
8,6,23,sahāyena mayā devā nirmanthadhvamatandritāḥ kleśabhājo bhaviṣyanti daityā yūyaṃ phalagrahāḥ,सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिताः क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहाः
8,6,24,yūyaṃ tadanumodadhvaṃ yadicchanty asurāḥ surāḥ na saṃrambheṇa sidhyanti sarvārthāḥ sāntvayā yathā,यूयं तदनुमोदध्वं यदिच्छन्त्य् असुराः सुराः न संरम्भेण सिध्यन्ति सर्वार्थाः सान्त्वया यथा
8,6,25,na bhetavyaṃ kālakūṭādviṣāj jaladhisambhavāt lobhaḥ kāryo na vo jātu roṣaḥ kāmastu vastuṣu,न भेतव्यं कालकूटाद्विषाज् जलधिसम्भवात् लोभः कार्यो न वो जातु रोषः कामस्तु वस्तुषु
8,6,26,bhp_08.06.026 śrīśuka uvāca iti devān samādiśya bhagavān puruṣottamaḥ teṣāmantardadhe rājan svacchandagatirīśvaraḥ,भ्प्_०८.०६.०२६ श्रीशुक उवाच इति देवान् समादिश्य भगवान् पुरुषोत्तमः तेषामन्तर्दधे राजन् स्वच्छन्दगतिरीश्वरः
8,6,27,atha tasmai bhagavate namaskṛtya pitāmahaḥ bhavaśca jagmatuḥ svaṃ svaṃ dhāmopeyurbaliṃ surāḥ,अथ तस्मै भगवते नमस्कृत्य पितामहः भवश्च जग्मतुः स्वं स्वं धामोपेयुर्बलिं सुराः
8,6,28,dṛṣṭvārīn apy asaṃyattān jātakṣobhān svanāyakān nyaṣedhaddaityarāṭ ślokyaḥ sandhivigrahakālavit,दृष्ट्वारीन् अप्य् असंयत्तान् जातक्षोभान् स्वनायकान् न्यषेधद्दैत्यराट् श्लोक्यः सन्धिविग्रहकालवित्
8,6,29,te vairocanimāsīnaṃ guptaṃ cāsurayūthapaiḥ śriyā paramayā juṣṭaṃ jitāśeṣamupāgaman,ते वैरोचनिमासीनं गुप्तं चासुरयूथपैः श्रिया परमया जुष्टं जिताशेषमुपागमन्
8,6,30,mahendraḥ ślakṣṇayā vācā sāntvayitvā mahāmatiḥ abhyabhāṣata tat sarvaṃ śikṣitaṃ puruṣottamāt,महेन्द्रः श्लक्ष्णया वाचा सान्त्वयित्वा महामतिः अभ्यभाषत तत् सर्वं शिक्षितं पुरुषोत्तमात्
8,6,31,tat tvarocata daityasya tatrānye ye 'surādhipāḥ śambaro 'riṣṭanemiśca ye ca tripuravāsinaḥ,तत् त्वरोचत दैत्यस्य तत्रान्ये ये ऽसुराधिपाः शम्बरो ऽरिष्टनेमिश्च ये च त्रिपुरवासिनः
8,6,32,tato devāsurāḥ kṛtvā saṃvidaṃ kṛtasauhṛdāḥ udyamaṃ paramaṃ cakruramṛtārthe parantapa,ततो देवासुराः कृत्वा संविदं कृतसौहृदाः उद्यमं परमं चक्रुरमृतार्थे परन्तप
8,6,33,tataste mandaragirimojasotpāṭya durmadāḥ nadanta udadhiṃ ninyuḥ śaktāḥ parighabāhavaḥ,ततस्ते मन्दरगिरिमोजसोत्पाट्य दुर्मदाः नदन्त उदधिं निन्युः शक्ताः परिघबाहवः
8,6,34,dūrabhārodvahaśrāntāḥ śakravairocanādayaḥ apārayantastaṃ voḍhuṃ vivaśā vijahuḥ pathi,दूरभारोद्वहश्रान्ताः शक्रवैरोचनादयः अपारयन्तस्तं वोढुं विवशा विजहुः पथि
8,6,35,nipatan sa giristatra bahūn amaradānavān cūrṇayāmāsa mahatā bhāreṇa kanakācalaḥ,निपतन् स गिरिस्तत्र बहून् अमरदानवान् चूर्णयामास महता भारेण कनकाचलः
8,6,36,tāṃstathā bhagnamanaso bhagnabāhūrukandharān vijñāya bhagavāṃstatra babhūva garuḍadhvajaḥ,तांस्तथा भग्नमनसो भग्नबाहूरुकन्धरान् विज्ञाय भगवांस्तत्र बभूव गरुडध्वजः
8,6,37,giripātaviniṣpiṣṭān vilokyāmaradānavān īkṣayā jīvayāmāsa nirjarān nirvraṇān yathā,गिरिपातविनिष्पिष्टान् विलोक्यामरदानवान् ईक्षया जीवयामास निर्जरान् निर्व्रणान् यथा
8,6,38,giriṃ cāropya garuḍe hastenaikena līlayā āruhya prayayāvabdhiṃ surāsuragaṇairvṛtaḥ,गिरिं चारोप्य गरुडे हस्तेनैकेन लीलया आरुह्य प्रययावब्धिं सुरासुरगणैर्वृतः
8,6,39,avaropya giriṃ skandhāt suparṇaḥ patatāṃ varaḥ yayau jalānta utsṛjya hariṇā sa visarjitaḥ,अवरोप्य गिरिं स्कन्धात् सुपर्णः पततां वरः ययौ जलान्त उत्सृज्य हरिणा स विसर्जितः
8,7,1,bhp_08.07.001 śrīśuka uvāca te nāgarājamāmantrya phalabhāgena vāsukim parivīya girau tasmin netramabdhiṃ mudānvitāḥ,भ्प्_०८.०७.००१ श्रीशुक उवाच ते नागराजमामन्त्र्य फलभागेन वासुकिम् परिवीय गिरौ तस्मिन् नेत्रमब्धिं मुदान्विताः
8,7,2,ārebhire surā yattā amṛtārthe kurūdvaha hariḥ purastāj jagṛhe pūrvaṃ devāstato 'bhavan,आरेभिरे सुरा यत्ता अमृतार्थे कुरूद्वह हरिः पुरस्ताज् जगृहे पूर्वं देवास्ततो ऽभवन्
8,7,4,svādhyāyaśrutasampannāḥ prakhyātā janmakarmabhiḥ iti tūṣṇīṃ sthitān daityān vilokya puruṣottamaḥ smayamāno visṛjyāgraṃ pucchaṃ jagrāha sāmaraḥ,स्वाध्यायश्रुतसम्पन्नाः प्रख्याता जन्मकर्मभिः इति तूष्णीं स्थितान् दैत्यान् विलोक्य पुरुषोत्तमः स्मयमानो विसृज्याग्रं पुच्छं जग्राह सामरः
8,7,6,kṛtasthānavibhāgāsta evaṃ kaśyapanandanāḥ mamanthuḥ paramaṃ yattā amṛtārthaṃ payonidhim,कृतस्थानविभागास्त एवं कश्यपनन्दनाः ममन्थुः परमं यत्ता अमृतार्थं पयोनिधिम्
8,7,7,mathyamāne 'rṇave so 'driranādhāro hy apo 'viśat dhriyamāṇo 'pi balibhirgauravāt pāṇḍunandana,मथ्यमाने ऽर्णवे सो ऽद्रिरनाधारो ह्य् अपो ऽविशत् ध्रियमाणो ऽपि बलिभिर्गौरवात् पाण्डुनन्दन
8,7,8,te sunirviṇṇamanasaḥ parimlānamukhaśriyaḥ āsan svapauruṣe naṣṭe daivenātibalīyasā,ते सुनिर्विण्णमनसः परिम्लानमुखश्रियः आसन् स्वपौरुषे नष्टे दैवेनातिबलीयसा
8,7,9,vilokya vighneśavidhiṃ tadeśvaro durantavīryo 'vitathābhisandhiḥ kṛtvā vapuḥ kacchapamadbhutaṃ mahat praviśya toyaṃ girimujjahāra,विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरो दुरन्तवीर्यो ऽवितथाभिसन्धिः कृत्वा वपुः कच्छपमद्भुतं महत् प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार
8,7,10,tamutthitaṃ vīkṣya kulācalaṃ punaḥ samudyatā nirmathituṃ surāsurāḥ dadhāra pṛṣṭhena sa lakṣayojana prastāriṇā dvīpa ivāparo mahān,तमुत्थितं वीक्ष्य कुलाचलं पुनः समुद्यता निर्मथितुं सुरासुराः दधार पृष्ठेन स लक्षयोजन प्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान्
8,7,11,surāsurendrairbhujavīryavepitaṃ paribhramantaṃ girimaṅga pṛṣṭhataḥ bibhrat tadāvartanamādikacchapo mene 'ṅgakaṇḍūyanamaprameyaḥ,सुरासुरेन्द्रैर्भुजवीर्यवेपितं परिभ्रमन्तं गिरिमङ्ग पृष्ठतः बिभ्रत् तदावर्तनमादिकच्छपो मेने ऽङ्गकण्डूयनमप्रमेयः
8,7,12,tathāsurān āviśadāsureṇa rūpeṇa teṣāṃ balavīryamīrayan uddīpayan devagaṇāṃśca viṣṇur daivena nāgendramabodharūpaḥ,तथासुरान् आविशदासुरेण रूपेण तेषां बलवीर्यमीरयन् उद्दीपयन् देवगणांश्च विष्णुर् दैवेन नागेन्द्रमबोधरूपः
8,7,13,upary agendraṃ girirāḍ ivānya ākramya hastena sahasrabāhuḥ tasthau divi brahmabhavendramukhyair abhiṣṭuvadbhiḥ sumano 'bhivṛṣṭaḥ,उपर्य् अगेन्द्रं गिरिराड् इवान्य आक्रम्य हस्तेन सहस्रबाहुः तस्थौ दिवि ब्रह्मभवेन्द्रमुख्यैर् अभिष्टुवद्भिः सुमनो ऽभिवृष्टः
8,7,14,upary adhaścātmani gotranetrayoḥ pareṇa te prāviśatā samedhitāḥ mamanthurabdhiṃ tarasā madotkaṭā mahādriṇā kṣobhitanakracakram,उपर्य् अधश्चात्मनि गोत्रनेत्रयोः परेण ते प्राविशता समेधिताः ममन्थुरब्धिं तरसा मदोत्कटा महाद्रिणा क्षोभितनक्रचक्रम्
8,7,15,ahīndrasāhasrakaṭhoradṛṅmukha śvāsāgnidhūmāhatavarcaso 'surāḥ paulomakāleyabalīlvalādayo davāgnidagdhāḥ saralā ivābhavan,अहीन्द्रसाहस्रकठोरदृङ्मुख श्वासाग्निधूमाहतवर्चसो ऽसुराः पौलोमकालेयबलील्वलादयो दवाग्निदग्धाः सरला इवाभवन्
8,7,16,devāṃśca tacchvāsaśikhāhataprabhān dhūmrāmbarasragvarakañcukānanān samabhyavarṣan bhagavadvaśā ghanā vavuḥ samudrormyupagūḍhavāyavaḥ,देवांश्च तच्छ्वासशिखाहतप्रभान् धूम्राम्बरस्रग्वरकञ्चुकाननान् समभ्यवर्षन् भगवद्वशा घना ववुः समुद्रोर्म्युपगूढवायवः
8,7,17,mathyamānāt tathā sindhor devāsuravarūthapaiḥ yadā sudhā na jāyeta nirmamanthājitaḥ svayam,मथ्यमानात् तथा सिन्धोर् देवासुरवरूथपैः यदा सुधा न जायेत निर्ममन्थाजितः स्वयम्
8,7,18,meghaśyāmaḥ kanakaparidhiḥ karṇavidyotavidyun mūrdhni bhrājadvilulitakacaḥ sragdharo raktanetraḥ amp;jaitrairdorbhirjagadabhayadairdandaśūkaṃ gṛhītvā mathnan mathnā pratigiririvāśobhatātho dhṛtādriḥ,मेघश्यामः कनकपरिधिः कर्णविद्योतविद्युन् मूर्ध्नि भ्राजद्विलुलितकचः स्रग्धरो रक्तनेत्रः अम्प्;जैत्रैर्दोर्भिर्जगदभयदैर्दन्दशूकं गृहीत्वा मथ्नन् मथ्ना प्रतिगिरिरिवाशोभताथो धृताद्रिः
8,7,19,nirmathyamānādudadherabhūdviṣaṃ maholbaṇaṃ hālahalāhvamagrataḥ sambhrāntamīnonmakarāhikacchapāt timidvipagrāhatimiṅgilākulāt,निर्मथ्यमानादुदधेरभूद्विषं महोल्बणं हालहलाह्वमग्रतः सम्भ्रान्तमीनोन्मकराहिकच्छपात् तिमिद्विपग्राहतिमिङ्गिलाकुलात्
8,7,20,tadugravegaṃ diśi diśy upary adho visarpadutsarpadasahyamaprati bhītāḥ prajā dudruvuraṅga seśvarā arakṣyamāṇāḥ śaraṇaṃ sadāśivam,तदुग्रवेगं दिशि दिश्य् उपर्य् अधो विसर्पदुत्सर्पदसह्यमप्रति भीताः प्रजा दुद्रुवुरङ्ग सेश्वरा अरक्ष्यमाणाः शरणं सदाशिवम्
8,7,21,vilokya taṃ devavaraṃ trilokyā bhavāya devyābhimataṃ munīnām āsīnamadrāvapavargahetos tapo juṣāṇaṃ stutibhiḥ praṇemuḥ,विलोक्य तं देववरं त्रिलोक्या भवाय देव्याभिमतं मुनीनाम् आसीनमद्रावपवर्गहेतोस् तपो जुषाणं स्तुतिभिः प्रणेमुः
8,7,22,bhp_08.07.022 śrīprajāpataya ūcuḥ devadeva mahādeva bhūtātman bhūtabhāvana trāhi naḥ śaraṇāpannāṃstrailokyadahanādviṣāt,भ्प्_०८.०७.०२२ श्रीप्रजापतय ऊचुः देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन त्राहि नः शरणापन्नांस्त्रैलोक्यदहनाद्विषात्
8,7,23,tvamekaḥ sarvajagata īśvaro bandhamokṣayoḥ taṃ tvāmarcanti kuśalāḥ prapannārtiharaṃ gurum,त्वमेकः सर्वजगत ईश्वरो बन्धमोक्षयोः तं त्वामर्चन्ति कुशलाः प्रपन्नार्तिहरं गुरुम्
8,7,24,guṇamayyā svaśaktyāsya sargasthityapyayān vibho dhatse yadā svadṛg bhūman brahmaviṣṇuśivābhidhām,गुणमय्या स्वशक्त्यास्य सर्गस्थित्यप्ययान् विभो धत्से यदा स्वदृग् भूमन् ब्रह्मविष्णुशिवाभिधाम्
8,7,25,tvaṃ brahma paramaṃ guhyaṃ sadasadbhāvabhāvanam nānāśaktibhirābhātastvamātmā jagadīśvaraḥ,त्वं ब्रह्म परमं गुह्यं सदसद्भावभावनम् नानाशक्तिभिराभातस्त्वमात्मा जगदीश्वरः
8,7,26,tvaṃ śabdayonirjagadādirātmā prāṇendriyadravyaguṇaḥ svabhāvaḥ kālaḥ kratuḥ satyamṛtaṃ ca dharmas tvayy akṣaraṃ yat trivṛdāmananti,त्वं शब्दयोनिर्जगदादिरात्मा प्राणेन्द्रियद्रव्यगुणः स्वभावः कालः क्रतुः सत्यमृतं च धर्मस् त्वय्य् अक्षरं यत् त्रिवृदामनन्ति
8,7,27,agnirmukhaṃ te 'khiladevatātmā kṣitiṃ vidurlokabhavāṅghripaṅkajam kālaṃ gatiṃ te 'khiladevatātmano diśaśca karṇau rasanaṃ jaleśam,अग्निर्मुखं ते ऽखिलदेवतात्मा क्षितिं विदुर्लोकभवाङ्घ्रिपङ्कजम् कालं गतिं ते ऽखिलदेवतात्मनो दिशश्च कर्णौ रसनं जलेशम्
8,7,28,nābhirnabhaste śvasanaṃ nabhasvān sūryaśca cakṣūṃṣi jalaṃ sma retaḥ parāvarātmāśrayaṇaṃ tavātmā somo mano dyaurbhagavan śiraste,नाभिर्नभस्ते श्वसनं नभस्वान् सूर्यश्च चक्षूंषि जलं स्म रेतः परावरात्माश्रयणं तवात्मा सोमो मनो द्यौर्भगवन् शिरस्ते
8,7,29,kukṣiḥ samudrā girayo 'sthisaṅghā romāṇi sarvauṣadhivīrudhaste chandāṃsi sākṣāt tava sapta dhātavas trayīmayātman hṛdayaṃ sarvadharmaḥ,कुक्षिः समुद्रा गिरयो ऽस्थिसङ्घा रोमाणि सर्वौषधिवीरुधस्ते छन्दांसि साक्षात् तव सप्त धातवस् त्रयीमयात्मन् हृदयं सर्वधर्मः
8,7,30,mukhāni pañcopaniṣadastaveśa yaistriṃśadaṣṭottaramantravargaḥ yat tac chivākhyaṃ paramātmatattvaṃ deva svayaṃjyotiravasthitiste,मुखानि पञ्चोपनिषदस्तवेश यैस्त्रिंशदष्टोत्तरमन्त्रवर्गः यत् तच् छिवाख्यं परमात्मतत्त्वं देव स्वयंज्योतिरवस्थितिस्ते
8,7,31,chāyā tvadharmormiṣu yairvisargo netratrayaṃ sattvarajastamāṃsi sāṅkhyātmanaḥ śāstrakṛtastavekṣā chandomayo deva ṛṣiḥ purāṇaḥ,छाया त्वधर्मोर्मिषु यैर्विसर्गो नेत्रत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि साङ्ख्यात्मनः शास्त्रकृतस्तवेक्षा छन्दोमयो देव ऋषिः पुराणः
8,7,32,na te giritrākhilalokapāla viriñcavaikuṇṭhasurendragamyam jyotiḥ paraṃ yatra rajastamaśca sattvaṃ na yadbrahma nirastabhedam,न ते गिरित्राखिललोकपाल विरिञ्चवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम् ज्योतिः परं यत्र रजस्तमश्च सत्त्वं न यद्ब्रह्म निरस्तभेदम्
8,7,33,kāmādhvaratripurakālagarādyaneka bhūtadruhaḥ kṣapayataḥ stutaye na tat te amp;yastvantakāla idamātmakṛtaṃ svanetra vahnisphuliṅgaśikhayā bhasitaṃ na veda,कामाध्वरत्रिपुरकालगराद्यनेक भूतद्रुहः क्षपयतः स्तुतये न तत् ते अम्प्;यस्त्वन्तकाल इदमात्मकृतं स्वनेत्र वह्निस्फुलिङ्गशिखया भसितं न वेद
8,7,34,ye tvātmarāmagurubhirhṛdi cintitāṅghri dvandvaṃ carantamumayā tapasābhitaptam ye tvātmarāmagurubhirhṛdi cintitāṅghri dvandvaṃ carantamumayā tapasābhitaptam katthanta ugraparuṣaṃ nirataṃ śmaśāne te nūnamūtimavidaṃstava hātalajjāḥ,ये त्वात्मरामगुरुभिर्हृदि चिन्तिताङ्घ्रि द्वन्द्वं चरन्तमुमया तपसाभितप्तम् ये त्वात्मरामगुरुभिर्हृदि चिन्तिताङ्घ्रि द्वन्द्वं चरन्तमुमया तपसाभितप्तम् कत्थन्त उग्रपरुषं निरतं श्मशाने ते नूनमूतिमविदंस्तव हातलज्जाः
8,7,35,tat tasya te sadasatoḥ parataḥ parasya nāñjaḥ svarūpagamane prabhavanti bhūmnaḥ tat tasya te sadasatoḥ parataḥ parasya nāñjaḥ svarūpagamane prabhavanti bhūmnaḥ brahmādayaḥ kimuta saṃstavane vayaṃ tu tatsargasargaviṣayā api śaktimātram,तत् तस्य ते सदसतोः परतः परस्य नाञ्जः स्वरूपगमने प्रभवन्ति भूम्नः तत् तस्य ते सदसतोः परतः परस्य नाञ्जः स्वरूपगमने प्रभवन्ति भूम्नः ब्रह्मादयः किमुत संस्तवने वयं तु तत्सर्गसर्गविषया अपि शक्तिमात्रम्
8,7,36,etat paraṃ prapaśyāmo na paraṃ te maheśvara mṛḍanāya hi lokasya vyaktiste 'vyaktakarmaṇaḥ,एतत् परं प्रपश्यामो न परं ते महेश्वर मृडनाय हि लोकस्य व्यक्तिस्ते ऽव्यक्तकर्मणः
8,7,37,bhp_08.07.037 śrīśuka uvāca tadvīkṣya vyasanaṃ tāsāṃ kṛpayā bhṛśapīḍitaḥ sarvabhūtasuhṛddeva idamāha satīṃ priyām,भ्प्_०८.०७.०३७ श्रीशुक उवाच तद्वीक्ष्य व्यसनं तासां कृपया भृशपीडितः सर्वभूतसुहृद्देव इदमाह सतीं प्रियाम्
8,7,38,bhp_08.07.038 śrīśiva uvāca aho bata bhavāny etat prajānāṃ paśya vaiśasam kṣīrodamathanodbhūtāt kālakūṭādupasthitam,भ्प्_०८.०७.०३८ श्रीशिव उवाच अहो बत भवान्य् एतत् प्रजानां पश्य वैशसम् क्षीरोदमथनोद्भूतात् कालकूटादुपस्थितम्
8,7,39,āsāṃ prāṇaparīpsūnāṃ vidheyamabhayaṃ hi me etāvān hi prabhorartho yaddīnaparipālanam,आसां प्राणपरीप्सूनां विधेयमभयं हि मे एतावान् हि प्रभोरर्थो यद्दीनपरिपालनम्
8,7,40,prāṇaiḥ svaiḥ prāṇinaḥ pānti sādhavaḥ kṣaṇabhaṅguraiḥ baddhavaireṣu bhūteṣu mohiteṣvātmamāyayā,प्राणैः स्वैः प्राणिनः पान्ति साधवः क्षणभङ्गुरैः बद्धवैरेषु भूतेषु मोहितेष्वात्ममायया
8,7,41,puṃsaḥ kṛpayato bhadre sarvātmā prīyate hariḥ prīte harau bhagavati prīye 'haṃ sacarācaraḥ tasmādidaṃ garaṃ bhuñje prajānāṃ svastirastu me,पुंसः कृपयतो भद्रे सर्वात्मा प्रीयते हरिः प्रीते हरौ भगवति प्रीये ऽहं सचराचरः तस्मादिदं गरं भुञ्जे प्रजानां स्वस्तिरस्तु मे
8,7,42,bhp_08.07.042 śrīśuka uvāca evamāmantrya bhagavān bhavānīṃ viśvabhāvanaḥ tadviṣaṃ jagdhumārebhe prabhāvajñānvamodata,भ्प्_०८.०७.०४२ श्रीशुक उवाच एवमामन्त्र्य भगवान् भवानीं विश्वभावनः तद्विषं जग्धुमारेभे प्रभावज्ञान्वमोदत
8,7,43,tataḥ karatalīkṛtya vyāpi hālāhalaṃ viṣam abhakṣayan mahādevaḥ kṛpayā bhūtabhāvanaḥ,ततः करतलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् अभक्षयन् महादेवः कृपया भूतभावनः
8,7,44,tasyāpi darśayāmāsa svavīryaṃ jalakalmaṣaḥ yac cakāra gale nīlaṃ tac ca sādhorvibhūṣaṇam,तस्यापि दर्शयामास स्ववीर्यं जलकल्मषः यच् चकार गले नीलं तच् च साधोर्विभूषणम्
8,7,45,tapyante lokatāpena sādhavaḥ prāyaśo janāḥ paramārādhanaṃ taddhi puruṣasyākhilātmanaḥ,तप्यन्ते लोकतापेन साधवः प्रायशो जनाः परमाराधनं तद्धि पुरुषस्याखिलात्मनः
8,7,46,niśamya karma tac chambhordevadevasya mīḍhuṣaḥ prajā dākṣāyaṇī brahmā vaikuṇṭhaśca śaśaṃsire,निशम्य कर्म तच् छम्भोर्देवदेवस्य मीढुषः प्रजा दाक्षायणी ब्रह्मा वैकुण्ठश्च शशंसिरे
8,7,47,praskannaṃ pibataḥ pāṇeryat kiñcij jagṛhuḥ sma tat vṛścikāhiviṣauṣadhyo dandaśūkāśca ye 'pare,प्रस्कन्नं पिबतः पाणेर्यत् किञ्चिज् जगृहुः स्म तत् वृश्चिकाहिविषौषध्यो दन्दशूकाश्च ये ऽपरे
8,8,1,bhp_08.08.001 śrīśuka uvāca pīte gare vṛṣāṅkeṇa prītāste 'maradānavāḥ mamanthustarasā sindhuṃ havirdhānī tato 'bhavat,भ्प्_०८.०८.००१ श्रीशुक उवाच पीते गरे वृषाङ्केण प्रीतास्ते ऽमरदानवाः ममन्थुस्तरसा सिन्धुं हविर्धानी ततो ऽभवत्
8,8,2,tāmagnihotrīmṛṣayo jagṛhurbrahmavādinaḥ yajñasya devayānasya medhyāya haviṣe nṛpa,तामग्निहोत्रीमृषयो जगृहुर्ब्रह्मवादिनः यज्ञस्य देवयानस्य मेध्याय हविषे नृप
8,8,3,tan naicchan daityapatayo mahāpuruṣaceṣṭitam na gṛhṇīmo vayaṃ pucchamaheraṅgamamaṅgalam,तन् नैच्छन् दैत्यपतयो महापुरुषचेष्टितम् न गृह्णीमो वयं पुच्छमहेरङ्गममङ्गलम्
8,8,3,tata uccaiḥśravā nāma hayo 'bhūc candrapāṇḍuraḥ tasmin baliḥ spṛhāṃ cakre nendra īśvaraśikṣayā,तत उच्चैःश्रवा नाम हयो ऽभूच् चन्द्रपाण्डुरः तस्मिन् बलिः स्पृहां चक्रे नेन्द्र ईश्वरशिक्षया
8,8,4,tata airāvato nāma vāraṇendro vinirgataḥ dantaiścaturbhiḥ śvetādrerharan bhagavato mahim,तत ऐरावतो नाम वारणेन्द्रो विनिर्गतः दन्तैश्चतुर्भिः श्वेताद्रेर्हरन् भगवतो महिम्
8,8,5,airāvaṇādayastvaṣṭau diggajā abhavaṃstataḥ abhramuprabhṛtayo 'ṣṭau ca kariṇyastvabhavan nṛpa,ऐरावणादयस्त्वष्टौ दिग्गजा अभवंस्ततः अभ्रमुप्रभृतयो ऽष्टौ च करिण्यस्त्वभवन् नृप
8,8,6,kaustubhākhyamabhūdratnaṃ padmarāgo mahodadheḥ tasmin maṇau spṛhāṃ cakre vakṣo 'laṅkaraṇe hariḥ,कौस्तुभाख्यमभूद्रत्नं पद्मरागो महोदधेः तस्मिन् मणौ स्पृहां चक्रे वक्षो ऽलङ्करणे हरिः
8,8,7,tato 'bhavat pārijātaḥ suralokavibhūṣaṇam pūrayaty arthino yo 'rthaiḥ śaśvadbhuvi yathā bhavān,ततो ऽभवत् पारिजातः सुरलोकविभूषणम् पूरयत्य् अर्थिनो यो ऽर्थैः शश्वद्भुवि यथा भवान्
8,8,8,tataścāpsaraso jātā niṣkakaṇṭhyaḥ suvāsasaḥ ramaṇyaḥ svargiṇāṃ valgu gatilīlāvalokanaiḥ,ततश्चाप्सरसो जाता निष्ककण्ठ्यः सुवाससः रमण्यः स्वर्गिणां वल्गु गतिलीलावलोकनैः
8,8,9,tataścāvirabhūt sākṣāc chrī ramā bhagavatparā rañjayantī diśaḥ kāntyā vidyut saudāmanī yathā,ततश्चाविरभूत् साक्षाच् छ्री रमा भगवत्परा रञ्जयन्ती दिशः कान्त्या विद्युत् सौदामनी यथा
8,8,10,tasyāṃ cakruḥ spṛhāṃ sarve sasurāsuramānavāḥ rūpaudāryavayovarṇa mahimākṣiptacetasaḥ,तस्यां चक्रुः स्पृहां सर्वे ससुरासुरमानवाः रूपौदार्यवयोवर्ण महिमाक्षिप्तचेतसः
8,8,11,tasyā āsanamāninye mahendro mahadadbhutam mūrtimatyaḥ saricchreṣṭhā hemakumbhairjalaṃ śuci,तस्या आसनमानिन्ये महेन्द्रो महदद्भुतम् मूर्तिमत्यः सरिच्छ्रेष्ठा हेमकुम्भैर्जलं शुचि
8,8,12,ābhiṣecanikā bhūmirāharat sakalauṣadhīḥ gāvaḥ pañca pavitrāṇi vasanto madhumādhavau,आभिषेचनिका भूमिराहरत् सकलौषधीः गावः पञ्च पवित्राणि वसन्तो मधुमाधवौ
8,8,13,ṛṣayaḥ kalpayāṃ cakrurābhiṣekaṃ yathāvidhi jagurbhadrāṇi gandharvā naṭyaśca nanṛturjaguḥ,ऋषयः कल्पयां चक्रुराभिषेकं यथाविधि जगुर्भद्राणि गन्धर्वा नट्यश्च ननृतुर्जगुः
8,8,14,meghā mṛdaṅgapaṇava murajānakagomukhān vyanādayan śaṅkhaveṇu vīṇāstumulaniḥsvanān,मेघा मृदङ्गपणव मुरजानकगोमुखान् व्यनादयन् शङ्खवेणु वीणास्तुमुलनिःस्वनान्
8,8,15,tato 'bhiṣiṣicurdevīṃ śriyaṃ padmakarāṃ satīm digibhāḥ pūrṇakalaśaiḥ sūktavākyairdvijeritaiḥ,ततो ऽभिषिषिचुर्देवीं श्रियं पद्मकरां सतीम् दिगिभाः पूर्णकलशैः सूक्तवाक्यैर्द्विजेरितैः
8,8,16,samudraḥ pītakauśeya vāsasī samupāharat varuṇaḥ srajaṃ vaijayantīṃ madhunā mattaṣaṭpadām,समुद्रः पीतकौशेय वाससी समुपाहरत् वरुणः स्रजं वैजयन्तीं मधुना मत्तषट्पदाम्
8,8,17,bhūṣaṇāni vicitrāṇi viśvakarmā prajāpatiḥ hāraṃ sarasvatī padmamajo nāgāśca kuṇḍale,भूषणानि विचित्राणि विश्वकर्मा प्रजापतिः हारं सरस्वती पद्ममजो नागाश्च कुण्डले
8,8,18,tataḥ kṛtasvastyayanotpalasrajaṃ nadaddvirephāṃ parigṛhya pāṇinā cacāla vaktraṃ sukapolakuṇḍalaṃ savrīḍahāsaṃ dadhatī suśobhanam,ततः कृतस्वस्त्ययनोत्पलस्रजं नदद्द्विरेफां परिगृह्य पाणिना चचाल वक्त्रं सुकपोलकुण्डलं सव्रीडहासं दधती सुशोभनम्
8,8,19,stanadvayaṃ cātikṛśodarī samaṃ nirantaraṃ candanakuṅkumokṣitam tatastato nūpuravalgu śiñjitair visarpatī hemalateva sā babhau,स्तनद्वयं चातिकृशोदरी समं निरन्तरं चन्दनकुङ्कुमोक्षितम् ततस्ततो नूपुरवल्गु शिञ्जितैर् विसर्पती हेमलतेव सा बभौ
8,8,20,vilokayantī niravadyamātmanaḥ padaṃ dhruvaṃ cāvyabhicārisadguṇam gandharvasiddhāsurayakṣacāraṇa traipiṣṭapeyādiṣu nānvavindata,विलोकयन्ती निरवद्यमात्मनः पदं ध्रुवं चाव्यभिचारिसद्गुणम् गन्धर्वसिद्धासुरयक्षचारण त्रैपिष्टपेयादिषु नान्वविन्दत
8,8,21,nūnaṃ tapo yasya na manyunirjayo jñānaṃ kvacit tac ca na saṅgavarjitam kaścin mahāṃstasya na kāmanirjayaḥ sa īśvaraḥ kiṃ parato vyapāśrayaḥ,नूनं तपो यस्य न मन्युनिर्जयो ज्ञानं क्वचित् तच् च न सङ्गवर्जितम् कश्चिन् महांस्तस्य न कामनिर्जयः स ईश्वरः किं परतो व्यपाश्रयः
8,8,22,dharmaḥ kvacit tatra na bhūtasauhṛdaṃ tyāgaḥ kvacit tatra na muktikāraṇam vīryaṃ na puṃso 'sty ajaveganiṣkṛtaṃ na hi dvitīyo guṇasaṅgavarjitaḥ,धर्मः क्वचित् तत्र न भूतसौहृदं त्यागः क्वचित् तत्र न मुक्तिकारणम् वीर्यं न पुंसो ऽस्त्य् अजवेगनिष्कृतं न हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जितः
8,8,23,kvacic cirāyurna hi śīlamaṅgalaṃ kvacit tadapy asti na vedyamāyuṣaḥ yatrobhayaṃ kutra ca so 'py amaṅgalaḥ sumaṅgalaḥ kaśca na kāṅkṣate hi mām,क्वचिच् चिरायुर्न हि शीलमङ्गलं क्वचित् तदप्य् अस्ति न वेद्यमायुषः यत्रोभयं कुत्र च सो ऽप्य् अमङ्गलः सुमङ्गलः कश्च न काङ्क्षते हि माम्
8,8,24,evaṃ vimṛśyāvyabhicārisadguṇair varaṃ nijaikāśrayatayāguṇāśrayam vavre varaṃ sarvaguṇairapekṣitaṃ ramā mukundaṃ nirapekṣamīpsitam,एवं विमृश्याव्यभिचारिसद्गुणैर् वरं निजैकाश्रयतयागुणाश्रयम् वव्रे वरं सर्वगुणैरपेक्षितं रमा मुकुन्दं निरपेक्षमीप्सितम्
8,8,25,tasyāṃsadeśa uśatīṃ navakañjamālāṃ mādyanmadhuvratavarūthagiropaghuṣṭām amp;tasthau nidhāya nikaṭe taduraḥ svadhāma savrīḍahāsavikasannayanena yātā,तस्यांसदेश उशतीं नवकञ्जमालां माद्यन्मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टाम् अम्प्;तस्थौ निधाय निकटे तदुरः स्वधाम सव्रीडहासविकसन्नयनेन याता
8,8,26,tasyāḥ śriyastrijagato janako jananyā vakṣo nivāsamakarot paramaṃ vibhūteḥ tasyāḥ śriyastrijagato janako jananyā vakṣo nivāsamakarot paramaṃ vibhūteḥ śrīḥ svāḥ prajāḥ sakaruṇena nirīkṣaṇena yatra sthitaidhayata sādhipatīṃstrilokān,तस्याः श्रियस्त्रिजगतो जनको जनन्या वक्षो निवासमकरोत् परमं विभूतेः तस्याः श्रियस्त्रिजगतो जनको जनन्या वक्षो निवासमकरोत् परमं विभूतेः श्रीः स्वाः प्रजाः सकरुणेन निरीक्षणेन यत्र स्थितैधयत साधिपतींस्त्रिलोकान्
8,8,27,śaṅkhatūryamṛdaṅgānāṃ vāditrāṇāṃ pṛthuḥ svanaḥ devānugānāṃ sastrīṇāṃ nṛtyatāṃ gāyatāmabhūt,शङ्खतूर्यमृदङ्गानां वादित्राणां पृथुः स्वनः देवानुगानां सस्त्रीणां नृत्यतां गायतामभूत्
8,8,28,brahmarudrāṅgiromukhyāḥ sarve viśvasṛjo vibhum īḍire 'vitathairmantraistalliṅgaiḥ puṣpavarṣiṇaḥ,ब्रह्मरुद्राङ्गिरोमुख्याः सर्वे विश्वसृजो विभुम् ईडिरे ऽवितथैर्मन्त्रैस्तल्लिङ्गैः पुष्पवर्षिणः
8,8,29,śriyāvalokitā devāḥ saprajāpatayaḥ prajāḥ śīlādiguṇasampannā lebhire nirvṛtiṃ parām,श्रियावलोकिता देवाः सप्रजापतयः प्रजाः शीलादिगुणसम्पन्ना लेभिरे निर्वृतिं पराम्
8,8,30,niḥsattvā lolupā rājan nirudyogā gatatrapāḥ yadā copekṣitā lakṣmyā babhūvurdaityadānavāḥ,निःसत्त्वा लोलुपा राजन् निरुद्योगा गतत्रपाः यदा चोपेक्षिता लक्ष्म्या बभूवुर्दैत्यदानवाः
8,8,31,athāsīdvāruṇī devī kanyā kamalalocanā asurā jagṛhustāṃ vai hareranumatena te,अथासीद्वारुणी देवी कन्या कमललोचना असुरा जगृहुस्तां वै हरेरनुमतेन ते
8,8,32,athodadhermathyamānāt kāśyapairamṛtārthibhiḥ udatiṣṭhan mahārāja puruṣaḥ paramādbhutaḥ,अथोदधेर्मथ्यमानात् काश्यपैरमृतार्थिभिः उदतिष्ठन् महाराज पुरुषः परमाद्भुतः
8,8,33,dīrghapīvaradordaṇḍaḥ kambugrīvo 'ruṇekṣaṇaḥ śyāmalastaruṇaḥ sragvī sarvābharaṇabhūṣitaḥ,दीर्घपीवरदोर्दण्डः कम्बुग्रीवो ऽरुणेक्षणः श्यामलस्तरुणः स्रग्वी सर्वाभरणभूषितः
8,8,34,pītavāsā mahoraskaḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalaḥ snigdhakuñcitakeśānta subhagaḥ siṃhavikramaḥ,पीतवासा महोरस्कः सुमृष्टमणिकुण्डलः स्निग्धकुञ्चितकेशान्त सुभगः सिंहविक्रमः
8,8,35,amṛtāpūrṇakalasaṃ bibhradvalayabhūṣitaḥ sa vai bhagavataḥ sākṣādviṣṇoraṃśāṃśasambhavaḥ,अमृतापूर्णकलसं बिभ्रद्वलयभूषितः स वै भगवतः साक्षाद्विष्णोरंशांशसम्भवः
8,8,36,dhanvantaririti khyāta āyurvedadṛg ijyabhāk tamālokyāsurāḥ sarve kalasaṃ cāmṛtābhṛtam,धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्वेददृग् इज्यभाक् तमालोक्यासुराः सर्वे कलसं चामृताभृतम्
8,8,37,lipsantaḥ sarvavastūni kalasaṃ tarasāharan nīyamāne 'suraistasmin kalase 'mṛtabhājane,लिप्सन्तः सर्ववस्तूनि कलसं तरसाहरन् नीयमाने ऽसुरैस्तस्मिन् कलसे ऽमृतभाजने
8,8,38,viṣaṇṇamanaso devā hariṃ śaraṇamāyayuḥ iti taddainyamālokya bhagavān bhṛtyakāmakṛt mā khidyata mitho 'rthaṃ vaḥ sādhayiṣye svamāyayā,विषण्णमनसो देवा हरिं शरणमाययुः इति तद्दैन्यमालोक्य भगवान् भृत्यकामकृत् मा खिद्यत मिथो ऽर्थं वः साधयिष्ये स्वमायया
8,8,39,mithaḥ kalirabhūt teṣāṃ tadarthe tarṣacetasām ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvaṃ na tvaṃ na tvamiti prabho,मिथः कलिरभूत् तेषां तदर्थे तर्षचेतसाम् अहं पूर्वमहं पूर्वं न त्वं न त्वमिति प्रभो
8,8,40,devāḥ svaṃ bhāgamarhanti ye tulyāyāsahetavaḥ satrayāga ivaitasminneṣa dharmaḥ sanātanaḥ,देवाः स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतवः सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्मः सनातनः
8,8,41,iti svān pratyaṣedhan vai daiteyā jātamatsarāḥ durbalāḥ prabalān rājan gṛhītakalasān muhuḥ,इति स्वान् प्रत्यषेधन् वै दैतेया जातमत्सराः दुर्बलाः प्रबलान् राजन् गृहीतकलसान् मुहुः
8,8,42,etasminnantare viṣṇuḥ sarvopāyavidīśvaraḥ yoṣidrūpamanirdeśyaṃ dadhāraparamādbhutam,एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः सर्वोपायविदीश्वरः योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधारपरमाद्भुतम्
8,8,43,prekṣaṇīyotpalaśyāmaṃ sarvāvayavasundaram samānakarṇābharaṇaṃ sukapolonnasānanam,प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम्
8,8,44,navayauvananirvṛtta stanabhārakṛśodaram mukhāmodānuraktāli jhaṅkārodvignalocanam,नवयौवननिर्वृत्त स्तनभारकृशोदरम् मुखामोदानुरक्तालि झङ्कारोद्विग्नलोचनम्
8,8,45,bibhrat sukeśabhāreṇa mālāmutphullamallikām sugrīvakaṇṭhābharaṇaṃ subhujāṅgadabhūṣitam,बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम्
8,8,46,virajāmbarasaṃvīta nitambadvīpaśobhayā kāñcyā pravilasadvalgu calaccaraṇanūpuram,विरजाम्बरसंवीत नितम्बद्वीपशोभया काञ्च्या प्रविलसद्वल्गु चलच्चरणनूपुरम्
8,8,47,savrīḍasmitavikṣipta bhrūvilāsāvalokanaiḥ daityayūthapacetaḥsu kāmamuddīpayan muhuḥ,सव्रीडस्मितविक्षिप्त भ्रूविलासावलोकनैः दैत्ययूथपचेतःसु काममुद्दीपयन् मुहुः
8,9,1,bhp_08.09.001 śrīśuka uvāca te 'nyonyato 'surāḥ pātraṃ harantastyaktasauhṛdāḥ kṣipanto dasyudharmāṇa āyāntīṃ dadṛśuḥ striyam,भ्प्_०८.०९.००१ श्रीशुक उवाच ते ऽन्योन्यतो ऽसुराः पात्रं हरन्तस्त्यक्तसौहृदाः क्षिपन्तो दस्युधर्माण आयान्तीं ददृशुः स्त्रियम्
8,9,2,aho rūpamaho dhāma aho asyā navaṃ vayaḥ iti te tāmabhidrutya papracchurjātahṛcchayāḥ,अहो रूपमहो धाम अहो अस्या नवं वयः इति ते तामभिद्रुत्य पप्रच्छुर्जातहृच्छयाः
8,9,3,kā tvaṃ kañjapalāśākṣi kuto vā kiṃ cikīrṣasi kasyāsi vada vāmoru mathnatīva manāṃsi naḥ,का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कुतो वा किं चिकीर्षसि कस्यासि वद वामोरु मथ्नतीव मनांसि नः
8,9,4,na vayaṃ tvāmarairdaityaiḥ siddhagandharvacāraṇaiḥ nāspṛṣṭapūrvāṃ jānīmo lokeśaiśca kuto nṛbhiḥ,न वयं त्वामरैर्दैत्यैः सिद्धगन्धर्वचारणैः नास्पृष्टपूर्वां जानीमो लोकेशैश्च कुतो नृभिः
8,9,5,nūnaṃ tvaṃ vidhinā subhrūḥ preṣitāsi śarīriṇām sarvendriyamanaḥprītiṃ vidhātuṃ saghṛṇena kim,नूनं त्वं विधिना सुभ्रूः प्रेषितासि शरीरिणाम् सर्वेन्द्रियमनःप्रीतिं विधातुं सघृणेन किम्
8,9,6,sā tvaṃ naḥ spardhamānānāmekavastuni mānini jñātīnāṃ baddhavairāṇāṃ śaṃ vidhatsva sumadhyame,सा त्वं नः स्पर्धमानानामेकवस्तुनि मानिनि ज्ञातीनां बद्धवैराणां शं विधत्स्व सुमध्यमे
8,9,7,vayaṃ kaśyapadāyādā bhrātaraḥ kṛtapauruṣāḥ vibhajasva yathānyāyaṃ naiva bhedo yathā bhavet,वयं कश्यपदायादा भ्रातरः कृतपौरुषाः विभजस्व यथान्यायं नैव भेदो यथा भवेत्
8,9,8,ity upāmantrito daityairmāyāyoṣidvapurhariḥ prahasya rucirāpāṅgairnirīkṣannidamabravīt,इत्य् उपामन्त्रितो दैत्यैर्मायायोषिद्वपुर्हरिः प्रहस्य रुचिरापाङ्गैर्निरीक्षन्निदमब्रवीत्
8,9,9,bhp_08.09.009 śrībhagavān uvāca kathaṃ kaśyapadāyādāḥ puṃścalyāṃ mayi saṅgatāḥ viśvāsaṃ paṇḍito jātu kāminīṣu na yāti hi,भ्प्_०८.०९.००९ श्रीभगवान् उवाच कथं कश्यपदायादाः पुंश्चल्यां मयि सङ्गताः विश्वासं पण्डितो जातु कामिनीषु न याति हि
8,9,10,sālāvṛkāṇāṃ strīṇāṃ ca svairiṇīnāṃ suradviṣaḥ sakhyāny āhuranityāni nūtnaṃ nūtnaṃ vicinvatām,सालावृकाणां स्त्रीणां च स्वैरिणीनां सुरद्विषः सख्यान्य् आहुरनित्यानि नूत्नं नूत्नं विचिन्वताम्
8,9,11,bhp_08.09.011 śrīśuka uvāca iti te kṣvelitaistasyā āśvastamanaso 'surāḥ jahasurbhāvagambhīraṃ daduścāmṛtabhājanam,भ्प्_०८.०९.०११ श्रीशुक उवाच इति ते क्ष्वेलितैस्तस्या आश्वस्तमनसो ऽसुराः जहसुर्भावगम्भीरं ददुश्चामृतभाजनम्
8,9,12,tato gṛhītvāmṛtabhājanaṃ harir babhāṣa īṣatsmitaśobhayā girā yady abhyupetaṃ kva ca sādhvasādhu vā kṛtaṃ mayā vo vibhaje sudhāmimām,ततो गृहीत्वामृतभाजनं हरिर् बभाष ईषत्स्मितशोभया गिरा यद्य् अभ्युपेतं क्व च साध्वसाधु वा कृतं मया वो विभजे सुधामिमाम्
8,9,13,ity abhivyāhṛtaṃ tasyā ākarṇyāsurapuṅgavāḥ apramāṇavidastasyāstat tathety anvamaṃsata,इत्य् अभिव्याहृतं तस्या आकर्ण्यासुरपुङ्गवाः अप्रमाणविदस्तस्यास्तत् तथेत्य् अन्वमंसत
8,9,14,athopoṣya kṛtasnānā hutvā ca haviṣānalam dattvā goviprabhūtebhyaḥ kṛtasvastyayanā dvijaiḥ,अथोपोष्य कृतस्नाना हुत्वा च हविषानलम् दत्त्वा गोविप्रभूतेभ्यः कृतस्वस्त्ययना द्विजैः
8,9,15,yathopajoṣaṃ vāsāṃsi paridhāyāhatāni te kuśeṣu prāviśan sarve prāgagreṣvabhibhūṣitāḥ,यथोपजोषं वासांसि परिधायाहतानि ते कुशेषु प्राविशन् सर्वे प्रागग्रेष्वभिभूषिताः
8,9,16,prāṅmukheṣūpaviṣṭeṣu sureṣu ditijeṣu ca dhūpāmoditaśālāyāṃjuṣṭāyāṃ mālyadīpakaiḥ,प्राङ्मुखेषूपविष्टेषु सुरेषु दितिजेषु च धूपामोदितशालायांजुष्टायां माल्यदीपकैः
8,9,17,tasyāṃ narendra karabhoruruśaddukūla śroṇītaṭālasagatirmadavihvalākṣī sā kūjatī kanakanūpuraśiñjitena kumbhastanī kalasapāṇirathāviveśa,तस्यां नरेन्द्र करभोरुरुशद्दुकूल श्रोणीतटालसगतिर्मदविह्वलाक्षी सा कूजती कनकनूपुरशिञ्जितेन कुम्भस्तनी कलसपाणिरथाविवेश
8,9,18,tāṃ śrīsakhīṃ kanakakuṇḍalacārukarṇa nāsākapolavadanāṃ paradevatākhyām saṃvīkṣya sammumuhurutsmitavīkṣaṇena devāsurā vigalitastanapaṭṭikāntām,तां श्रीसखीं कनककुण्डलचारुकर्ण नासाकपोलवदनां परदेवताख्याम् संवीक्ष्य सम्मुमुहुरुत्स्मितवीक्षणेन देवासुरा विगलितस्तनपट्टिकान्ताम्
8,9,19,asurāṇāṃ sudhādānaṃ sarpāṇāmiva durnayam matvā jātinṛśaṃsānāṃ na tāṃ vyabhajadacyutaḥ,असुराणां सुधादानं सर्पाणामिव दुर्नयम् मत्वा जातिनृशंसानां न तां व्यभजदच्युतः
8,9,20,kalpayitvā pṛthak paṅktīrubhayeṣāṃ jagatpatiḥ tāṃścopaveśayāmāsa sveṣu sveṣu ca paṅktiṣu,कल्पयित्वा पृथक् पङ्क्तीरुभयेषां जगत्पतिः तांश्चोपवेशयामास स्वेषु स्वेषु च पङ्क्तिषु
8,9,21,daityān gṛhītakalaso vañcayannupasañcaraiḥ dūrasthān pāyayāmāsajarāmṛtyuharāṃ sudhām,दैत्यान् गृहीतकलसो वञ्चयन्नुपसञ्चरैः दूरस्थान् पाययामासजरामृत्युहरां सुधाम्
8,9,22,te pālayantaḥ samayamasurāḥ svakṛtaṃ nṛpa tūṣṇīmāsan kṛtasnehāḥ strīvivādajugupsayā,ते पालयन्तः समयमसुराः स्वकृतं नृप तूष्णीमासन् कृतस्नेहाः स्त्रीविवादजुगुप्सया
8,9,23,tasyāṃ kṛtātipraṇayāḥ praṇayāpāyakātarāḥ bahumānena cābaddhā nocuḥ kiñcana vipriyam,तस्यां कृतातिप्रणयाः प्रणयापायकातराः बहुमानेन चाबद्धा नोचुः किञ्चन विप्रियम्
8,9,24,devaliṅgapraticchannaḥ svarbhānurdevasaṃsadi praviṣṭaḥ somamapibac candrārkābhyāṃ ca sūcitaḥ,देवलिङ्गप्रतिच्छन्नः स्वर्भानुर्देवसंसदि प्रविष्टः सोममपिबच् चन्द्रार्काभ्यां च सूचितः
8,9,25,cakreṇa kṣuradhāreṇa jahāra pibataḥ śiraḥ haristasya kabandhastu sudhayāplāvito 'patat,चक्रेण क्षुरधारेण जहार पिबतः शिरः हरिस्तस्य कबन्धस्तु सुधयाप्लावितो ऽपतत्
8,9,26,śirastvamaratāṃ nītamajo grahamacīkḷpat yastu parvaṇi candrārkāvabhidhāvati vairadhīḥ,शिरस्त्वमरतां नीतमजो ग्रहमचीकॢपत् यस्तु पर्वणि चन्द्रार्कावभिधावति वैरधीः
8,9,27,pītaprāye 'mṛte devairbhagavān lokabhāvanaḥ paśyatāmasurendrāṇāṃ svaṃ rūpaṃ jagṛhe hariḥ,पीतप्राये ऽमृते देवैर्भगवान् लोकभावनः पश्यतामसुरेन्द्राणां स्वं रूपं जगृहे हरिः
8,9,28,evaṃ surāsuragaṇāḥ samadeśakāla hetvarthakarmamatayo 'pi phale vikalpāḥ amp;tatrāmṛtaṃ suragaṇāḥ phalamañjasāpur yatpādapaṅkajarajaḥśrayaṇān na daityāḥ,एवं सुरासुरगणाः समदेशकाल हेत्वर्थकर्ममतयो ऽपि फले विकल्पाः अम्प्;तत्रामृतं सुरगणाः फलमञ्जसापुर् यत्पादपङ्कजरजःश्रयणान् न दैत्याः
8,9,29,yadyujyate 'suvasukarmamanovacobhir dehātmajādiṣu nṛbhistadasat pṛthaktvāt yadyujyate 'suvasukarmamanovacobhir dehātmajādiṣu nṛbhistadasat pṛthaktvāt taireva sadbhavati yat kriyate 'pṛthaktvāt sarvasya tadbhavati mūlaniṣecanaṃ yat,यद्युज्यते ऽसुवसुकर्ममनोवचोभिर् देहात्मजादिषु नृभिस्तदसत् पृथक्त्वात् यद्युज्यते ऽसुवसुकर्ममनोवचोभिर् देहात्मजादिषु नृभिस्तदसत् पृथक्त्वात् तैरेव सद्भवति यत् क्रियते ऽपृथक्त्वात् सर्वस्य तद्भवति मूलनिषेचनं यत्
8,10,1,bhp_08.10.001 śrīśuka uvāca iti dānavadaiteyā nāvindannamṛtaṃ nṛpa yuktāḥ karmaṇi yattāśca vāsudevaparāṅmukhāḥ,भ्प्_०८.१०.००१ श्रीशुक उवाच इति दानवदैतेया नाविन्दन्नमृतं नृप युक्ताः कर्मणि यत्ताश्च वासुदेवपराङ्मुखाः
8,10,2,sādhayitvāmṛtaṃ rājan pāyayitvā svakān surān paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ yayau garuḍavāhanaḥ,साधयित्वामृतं राजन् पाययित्वा स्वकान् सुरान् पश्यतां सर्वभूतानां ययौ गरुडवाहनः
8,10,3,sapatnānāṃ parāmṛddhiṃ dṛṣṭvā te ditinandanāḥ amṛṣyamāṇā utpeturdevān pratyudyatāyudhāḥ,सपत्नानां परामृद्धिं दृष्ट्वा ते दितिनन्दनाः अमृष्यमाणा उत्पेतुर्देवान् प्रत्युद्यतायुधाः
8,10,4,tataḥ suragaṇāḥ sarve sudhayā pītayaidhitāḥ pratisaṃyuyudhuḥ śastrairnārāyaṇapadāśrayāḥ,ततः सुरगणाः सर्वे सुधया पीतयैधिताः प्रतिसंयुयुधुः शस्त्रैर्नारायणपदाश्रयाः
8,10,5,tatra daivāsuro nāma raṇaḥ paramadāruṇaḥ rodhasy udanvato rājaṃstumulo romaharṣaṇaḥ,तत्र दैवासुरो नाम रणः परमदारुणः रोधस्य् उदन्वतो राजंस्तुमुलो रोमहर्षणः
8,10,6,tatrānyonyaṃ sapatnāste saṃrabdhamanaso raṇe samāsādyāsibhirbāṇairnijaghnurvividhāyudhaiḥ,तत्रान्योन्यं सपत्नास्ते संरब्धमनसो रणे समासाद्यासिभिर्बाणैर्निजघ्नुर्विविधायुधैः
8,10,7,śaṅkhatūryamṛdaṅgānāṃ bherīḍamariṇāṃ mahān hastyaśvarathapattīnāṃ nadatāṃ nisvano 'bhavat,शङ्खतूर्यमृदङ्गानां भेरीडमरिणां महान् हस्त्यश्वरथपत्तीनां नदतां निस्वनो ऽभवत्
8,10,8,rathino rathibhistatra pattibhiḥ saha pattayaḥ hayā hayairibhāścebhaiḥ samasajjanta saṃyuge,रथिनो रथिभिस्तत्र पत्तिभिः सह पत्तयः हया हयैरिभाश्चेभैः समसज्जन्त संयुगे
8,10,9,uṣṭraiḥ kecidibhaiḥ kecidapare yuyudhuḥ kharaiḥ kecidgauramukhairṛkṣairdvīpibhirharibhirbhaṭāḥ,उष्ट्रैः केचिदिभैः केचिदपरे युयुधुः खरैः केचिद्गौरमुखैरृक्षैर्द्वीपिभिर्हरिभिर्भटाः
8,10,10,gṛdhraiḥ kaṅkairbakairanye śyenabhāsaistimiṅgilaiḥ śarabhairmahiṣaiḥ khaḍgairgovṛṣairgavayāruṇaiḥ,गृध्रैः कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलैः शरभैर्महिषैः खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणैः
8,10,11,śivābhirākhubhiḥ kecit kṛkalāsaiḥ śaśairnaraiḥ bastaireke kṛṣṇasārairhaṃsairanye ca sūkaraiḥ,शिवाभिराखुभिः केचित् कृकलासैः शशैर्नरैः बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरैः
8,10,12,anye jalasthalakhagaiḥ sattvairvikṛtavigrahaiḥ senayorubhayo rājan viviśuste 'grato 'grataḥ,अन्ये जलस्थलखगैः सत्त्वैर्विकृतविग्रहैः सेनयोरुभयो राजन् विविशुस्ते ऽग्रतो ऽग्रतः
8,10,13,citradhvajapaṭai rājannātapatraiḥ sitāmalaiḥ mahādhanairvajradaṇḍairvyajanairbārhacāmaraiḥ,चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रैः सितामलैः महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरैः
8,10,14,vātoddhūtottaroṣṇīṣairarcirbhirvarmabhūṣaṇaiḥ sphuradbhirviśadaiḥ śastraiḥ sutarāṃ sūryaraśmibhiḥ,वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणैः स्फुरद्भिर्विशदैः शस्त्रैः सुतरां सूर्यरश्मिभिः
8,10,15,devadānavavīrāṇāṃ dhvajinyau pāṇḍunandana rejaturvīramālābhiryādasāmiva sāgarau,देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ
8,10,16,vairocano baliḥ saṅkhye so 'surāṇāṃ camūpatiḥ yānaṃ vaihāyasaṃ nāma kāmagaṃ mayanirmitam,वैरोचनो बलिः सङ्ख्ये सो ऽसुराणां चमूपतिः यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम्
8,10,17,sarvasāṅgrāmikopetaṃ sarvāścaryamayaṃ prabho apratarkyamanirdeśyaṃ dṛśyamānamadarśanam,सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम्
8,10,18,āsthitastadvimānāgryaṃ sarvānīkādhipairvṛtaḥ bālavyajanachatrāgryai reje candra ivodaye,आस्थितस्तद्विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृतः बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये
8,10,19,tasyāsan sarvato yānairyūthānāṃ patayo 'surāḥ namuciḥ śambaro bāṇo vipracittirayomukhaḥ,तस्यासन् सर्वतो यानैर्यूथानां पतयो ऽसुराः नमुचिः शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुखः
8,10,20,dvimūrdhā kālanābho 'tha prahetirhetirilvalaḥ śakunirbhūtasantāpo vajradaṃṣṭro virocanaḥ,द्विमूर्धा कालनाभो ऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वलः शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचनः
8,10,21,hayagrīvaḥ śaṅkuśirāḥ kapilo meghadundubhiḥ tārakaścakradṛk śumbho niśumbho jambha utkalaḥ,हयग्रीवः शङ्कुशिराः कपिलो मेघदुन्दुभिः तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कलः
8,10,22,ariṣṭo 'riṣṭanemiśca mayaśca tripurādhipaḥ anye paulomakāleyā nivātakavacādayaḥ,अरिष्टो ऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिपः अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादयः
8,10,23,alabdhabhāgāḥ somasya kevalaṃ kleśabhāginaḥ sarva ete raṇamukhe bahuśo nirjitāmarāḥ,अलब्धभागाः सोमस्य केवलं क्लेशभागिनः सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामराः
8,10,24,siṃhanādān vimuñcantaḥ śaṅkhān dadhmurmahāravān dṛṣṭvā sapatnān utsiktān balabhit kupito bhṛśam,सिंहनादान् विमुञ्चन्तः शङ्खान् दध्मुर्महारवान् दृष्ट्वा सपत्नान् उत्सिक्तान् बलभित् कुपितो भृशम्
8,10,25,airāvataṃ dikkariṇamārūḍhaḥ śuśubhe svarāṭ yathā sravatprasravaṇamudayādrimaharpatiḥ,ऐरावतं दिक्करिणमारूढः शुशुभे स्वराट् यथा स्रवत्प्रस्रवणमुदयाद्रिमहर्पतिः
8,10,26,tasyāsan sarvato devā nānāvāhadhvajāyudhāḥ lokapālāḥ sahagaṇairvāyvagnivaruṇādayaḥ,तस्यासन् सर्वतो देवा नानावाहध्वजायुधाः लोकपालाः सहगणैर्वाय्वग्निवरुणादयः
8,10,27,te 'nyonyamabhisaṃsṛtya kṣipanto marmabhirmithaḥ āhvayanto viśanto 'gre yuyudhurdvandvayodhinaḥ,ते ऽन्योन्यमभिसंसृत्य क्षिपन्तो मर्मभिर्मिथः आह्वयन्तो विशन्तो ऽग्रे युयुधुर्द्वन्द्वयोधिनः
8,10,28,yuyodha balirindreṇa tārakeṇa guho 'syata varuṇo hetināyudhyan mitro rājan prahetinā,युयोध बलिरिन्द्रेण तारकेण गुहो ऽस्यत वरुणो हेतिनायुध्यन् मित्रो राजन् प्रहेतिना
8,10,29,yamastu kālanābhena viśvakarmā mayena vai śambaro yuyudhe tvaṣṭrā savitrā tu virocanaḥ,यमस्तु कालनाभेन विश्वकर्मा मयेन वै शम्बरो युयुधे त्वष्ट्रा सवित्रा तु विरोचनः
8,10,30,aparājitena namuciraśvinau vṛṣaparvaṇā sūryo balisutairdevo bāṇajyeṣṭhaiḥ śatena ca,अपराजितेन नमुचिरश्विनौ वृषपर्वणा सूर्यो बलिसुतैर्देवो बाणज्येष्ठैः शतेन च
8,10,31,rāhuṇā ca tathā somaḥ pulomnā yuyudhe 'nilaḥ niśumbhaśumbhayordevī bhadrakālī tarasvinī,राहुणा च तथा सोमः पुलोम्ना युयुधे ऽनिलः निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्रकाली तरस्विनी
8,10,32,vṛṣākapistu jambhena mahiṣeṇa vibhāvasuḥ ilvalaḥ saha vātāpirbrahmaputrairarindama,वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसुः इल्वलः सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम
8,10,33,kāmadevena durmarṣa utkalo mātṛbhiḥ saha bṛhaspatiścośanasā narakeṇa śanaiścaraḥ,कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभिः सह बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चरः
8,10,34,maruto nivātakavacaiḥ kāleyairvasavo 'marāḥ viśvedevāstu paulomai rudrāḥ krodhavaśaiḥ saha,मरुतो निवातकवचैः कालेयैर्वसवो ऽमराः विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्राः क्रोधवशैः सह
8,10,35,ta evamājāvasurāḥ surendrā dvandvena saṃhatya ca yudhyamānāḥ anyonyamāsādya nijaghnurojasā jigīṣavastīkṣṇaśarāsitomaraiḥ,त एवमाजावसुराः सुरेन्द्रा द्वन्द्वेन संहत्य च युध्यमानाः अन्योन्यमासाद्य निजघ्नुरोजसा जिगीषवस्तीक्ष्णशरासितोमरैः
8,10,36,bhuśuṇḍibhiścakragadarṣṭipaṭṭiśaiḥ śaktyulmukaiḥ prāsaparaśvadhairapi nistriṃśabhallaiḥ parighaiḥ samudgaraiḥ sabhindipālaiśca śirāṃsi cicchiduḥ,भुशुण्डिभिश्चक्रगदर्ष्टिपट्टिशैः शक्त्युल्मुकैः प्रासपरश्वधैरपि निस्त्रिंशभल्लैः परिघैः समुद्गरैः सभिन्दिपालैश्च शिरांसि चिच्छिदुः
8,10,37,gajāsturaṅgāḥ sarathāḥ padātayaḥ sārohavāhā vividhā vikhaṇḍitāḥ nikṛttabāhūruśirodharāṅghrayaś chinnadhvajeṣvāsatanutrabhūṣaṇāḥ,गजास्तुरङ्गाः सरथाः पदातयः सारोहवाहा विविधा विखण्डिताः निकृत्तबाहूरुशिरोधराङ्घ्रयश् छिन्नध्वजेष्वासतनुत्रभूषणाः
8,10,38,teṣāṃ padāghātarathāṅgacūrṇitād āyodhanādulbaṇa utthitastadā reṇurdiśaḥ khaṃ dyumaṇiṃ ca chādayan nyavartatāsṛksrutibhiḥ pariplutāt,तेषां पदाघातरथाङ्गचूर्णिताद् आयोधनादुल्बण उत्थितस्तदा रेणुर्दिशः खं द्युमणिं च छादयन् न्यवर्ततासृक्स्रुतिभिः परिप्लुतात्
8,10,39,śirobhiruddhūtakirīṭakuṇḍalaiḥ saṃrambhadṛgbhiḥ paridaṣṭadacchadaiḥ mahābhujaiḥ sābharaṇaiḥ sahāyudhaiḥ sā prāstṛtā bhūḥ karabhorubhirbabhau,शिरोभिरुद्धूतकिरीटकुण्डलैः संरम्भदृग्भिः परिदष्टदच्छदैः महाभुजैः साभरणैः सहायुधैः सा प्रास्तृता भूः करभोरुभिर्बभौ
8,10,40,kabandhāstatra cotpetuḥ patitasvaśiro 'kṣibhiḥ udyatāyudhadordaṇḍairādhāvanto bhaṭān mṛdhe,कबन्धास्तत्र चोत्पेतुः पतितस्वशिरो ऽक्षिभिः उद्यतायुधदोर्दण्डैराधावन्तो भटान् मृधे
8,10,41,balirmahendraṃ daśabhistribhirairāvataṃ śaraiḥ caturbhiścaturo vāhān ekenārohamārcchayat,बलिर्महेन्द्रं दशभिस्त्रिभिरैरावतं शरैः चतुर्भिश्चतुरो वाहान् एकेनारोहमार्च्छयत्
8,10,42,sa tān āpatataḥ śakrastāvadbhiḥ śīghravikramaḥ ciccheda niśitairbhallairasamprāptān hasanniva,स तान् आपततः शक्रस्तावद्भिः शीघ्रविक्रमः चिच्छेद निशितैर्भल्लैरसम्प्राप्तान् हसन्निव
8,10,43,tasya karmottamaṃ vīkṣya durmarṣaḥ śaktimādade tāṃ jvalantīṃ maholkābhāṃ hastasthāmacchinaddhariḥ,तस्य कर्मोत्तमं वीक्ष्य दुर्मर्षः शक्तिमाददे तां ज्वलन्तीं महोल्काभां हस्तस्थामच्छिनद्धरिः
8,10,44,tataḥ śūlaṃ tataḥ prāsaṃ tatastomaramṛṣṭayaḥ yadyac chastraṃ samādadyāt sarvaṃ tadacchinadvibhuḥ,ततः शूलं ततः प्रासं ततस्तोमरमृष्टयः यद्यच् छस्त्रं समादद्यात् सर्वं तदच्छिनद्विभुः
8,10,45,sasarjāthāsurīṃ māyāmantardhānagato 'suraḥ tataḥ prādurabhūc chailaḥ surānīkopari prabho,ससर्जाथासुरीं मायामन्तर्धानगतो ऽसुरः ततः प्रादुरभूच् छैलः सुरानीकोपरि प्रभो
8,10,46,tato nipetustaravo dahyamānā davāgninā śilāḥ saṭaṅkaśikharāścūrṇayantyo dviṣadbalam,ततो निपेतुस्तरवो दह्यमाना दवाग्निना शिलाः सटङ्कशिखराश्चूर्णयन्त्यो द्विषद्बलम्
8,10,47,mahoragāḥ samutpeturdandaśūkāḥ savṛścikāḥ siṃhavyāghravarāhāśca mardayanto mahāgajāḥ,महोरगाः समुत्पेतुर्दन्दशूकाः सवृश्चिकाः सिंहव्याघ्रवराहाश्च मर्दयन्तो महागजाः
8,10,48,yātudhānyaśca śataśaḥ śūlahastā vivāsasaḥ chindhi bhindhīti vādinyastathā rakṣogaṇāḥ prabho,यातुधान्यश्च शतशः शूलहस्ता विवाससः छिन्धि भिन्धीति वादिन्यस्तथा रक्षोगणाः प्रभो
8,10,49,tato mahāghanā vyomni gambhīraparuṣasvanāḥ aṅgārān mumucurvātairāhatāḥ stanayitnavaḥ,ततो महाघना व्योम्नि गम्भीरपरुषस्वनाः अङ्गारान् मुमुचुर्वातैराहताः स्तनयित्नवः
8,10,50,sṛṣṭo daityena sumahān vahniḥ śvasanasārathiḥ sāṃvartaka ivātyugro vibudhadhvajinīmadhāk,सृष्टो दैत्येन सुमहान् वह्निः श्वसनसारथिः सांवर्तक इवात्युग्रो विबुधध्वजिनीमधाक्
8,10,51,tataḥ samudra udvelaḥ sarvataḥ pratyadṛśyata pracaṇḍavātairuddhūta taraṅgāvartabhīṣaṇaḥ,ततः समुद्र उद्वेलः सर्वतः प्रत्यदृश्यत प्रचण्डवातैरुद्धूत तरङ्गावर्तभीषणः
8,10,52,evaṃ daityairmahāmāyairalakṣyagatibhī raṇe sṛjyamānāsu māyāsu viṣeduḥ surasainikāḥ,एवं दैत्यैर्महामायैरलक्ष्यगतिभी रणे सृज्यमानासु मायासु विषेदुः सुरसैनिकाः
8,10,53,na tatpratividhiṃ yatra vidurindrādayo nṛpa dhyātaḥ prādurabhūt tatra bhagavān viśvabhāvanaḥ,न तत्प्रतिविधिं यत्र विदुरिन्द्रादयो नृप ध्यातः प्रादुरभूत् तत्र भगवान् विश्वभावनः
8,10,54,tataḥ suparṇāṃsakṛtāṅghripallavaḥ piśaṅgavāsā navakañjalocanaḥ adṛśyatāṣṭāyudhabāhurullasac chrīkaustubhānarghyakirīṭakuṇḍalaḥ,ततः सुपर्णांसकृताङ्घ्रिपल्लवः पिशङ्गवासा नवकञ्जलोचनः अदृश्यताष्टायुधबाहुरुल्लसच् छ्रीकौस्तुभानर्घ्यकिरीटकुण्डलः
8,10,55,tasmin praviṣṭe 'surakūṭakarmajā māyā vineśurmahinā mahīyasaḥ svapno yathā hi pratibodha āgate harismṛtiḥ sarvavipadvimokṣaṇam,तस्मिन् प्रविष्टे ऽसुरकूटकर्मजा माया विनेशुर्महिना महीयसः स्वप्नो यथा हि प्रतिबोध आगते हरिस्मृतिः सर्वविपद्विमोक्षणम्
8,10,56,dṛṣṭvā mṛdhe garuḍavāhamibhārivāha āvidhya śūlamahinodatha kālanemiḥ tal līlayā garuḍamūrdhni patadgṛhītvā tenāhanan nṛpa savāhamariṃ tryadhīśaḥ,दृष्ट्वा मृधे गरुडवाहमिभारिवाह आविध्य शूलमहिनोदथ कालनेमिः तल् लीलया गरुडमूर्ध्नि पतद्गृहीत्वा तेनाहनन् नृप सवाहमरिं त्र्यधीशः
8,10,57,mālī sumāly atibalau yudhi petaturyac cakreṇa kṛttaśirasāvatha mālyavāṃstam āhatya tigmagadayāhanadaṇḍajendraṃ tāvac chiro 'cchinadarernadato 'riṇādyaḥ,माली सुमाल्य् अतिबलौ युधि पेततुर्यच् चक्रेण कृत्तशिरसावथ माल्यवांस्तम् आहत्य तिग्मगदयाहनदण्डजेन्द्रं तावच् छिरो ऽच्छिनदरेर्नदतो ऽरिणाद्यः
8,11,1,bhp_08.11.001 śrīśuka uvāca atho surāḥ pratyupalabdhacetasaḥ parasya puṃsaḥ parayānukampayā jaghnurbhṛśaṃ śakrasamīraṇādayas tāṃstān raṇe yairabhisaṃhatāḥ purā,भ्प्_०८.११.००१ श्रीशुक उवाच अथो सुराः प्रत्युपलब्धचेतसः परस्य पुंसः परयानुकम्पया जघ्नुर्भृशं शक्रसमीरणादयस् तांस्तान् रणे यैरभिसंहताः पुरा
8,11,2,vairocanāya saṃrabdho bhagavān pākaśāsanaḥ udayacchadyadā vajraṃ prajā hā heti cukruśuḥ,वैरोचनाय संरब्धो भगवान् पाकशासनः उदयच्छद्यदा वज्रं प्रजा हा हेति चुक्रुशुः
8,11,3,vajrapāṇistamāhedaṃ tiraskṛtya puraḥsthitam manasvinaṃ susampannaṃ vicarantaṃ mahāmṛdhe,वज्रपाणिस्तमाहेदं तिरस्कृत्य पुरःस्थितम् मनस्विनं सुसम्पन्नं विचरन्तं महामृधे
8,11,4,naṭavan mūḍha māyābhirmāyeśān no jigīṣasi jitvā bālān nibaddhākṣān naṭo harati taddhanam,नटवन् मूढ मायाभिर्मायेशान् नो जिगीषसि जित्वा बालान् निबद्धाक्षान् नटो हरति तद्धनम्
8,11,5,ārurukṣanti māyābhirutsisṛpsanti ye divam tān dasyūn vidhunomy ajñān pūrvasmāc ca padādadhaḥ,आरुरुक्षन्ति मायाभिरुत्सिसृप्सन्ति ये दिवम् तान् दस्यून् विधुनोम्य् अज्ञान् पूर्वस्माच् च पदादधः
8,11,6,so 'haṃ durmāyinaste 'dya vajreṇa śataparvaṇā śiro hariṣye mandātmanghaṭasva jñātibhiḥ saha,सो ऽहं दुर्मायिनस्ते ऽद्य वज्रेण शतपर्वणा शिरो हरिष्ये मन्दात्मन्घटस्व ज्ञातिभिः सह
8,11,7,bhp_08.11.007 śrībaliruvāca saṅgrāme vartamānānāṃ kālacoditakarmaṇām kīrtirjayo 'jayo mṛtyuḥ sarveṣāṃ syuranukramāt,भ्प्_०८.११.००७ श्रीबलिरुवाच सङ्ग्रामे वर्तमानानां कालचोदितकर्मणाम् कीर्तिर्जयो ऽजयो मृत्युः सर्वेषां स्युरनुक्रमात्
8,11,8,tadidaṃ kālaraśanaṃ jagat paśyanti sūrayaḥ na hṛṣyanti na śocanti tatra yūyamapaṇḍitāḥ,तदिदं कालरशनं जगत् पश्यन्ति सूरयः न हृष्यन्ति न शोचन्ति तत्र यूयमपण्डिताः
8,11,9,na vayaṃ manyamānānāmātmānaṃ tatra sādhanam giro vaḥ sādhuśocyānāṃ gṛhṇīmo marmatāḍanāḥ,न वयं मन्यमानानामात्मानं तत्र साधनम् गिरो वः साधुशोच्यानां गृह्णीमो मर्मताडनाः
8,11,10,bhp_08.11.010 śrīśuka uvāca ity ākṣipya vibhuṃ vīro nārācairvīramardanaḥ ākarṇapūrṇairahanadākṣepairāha taṃ punaḥ,भ्प्_०८.११.०१० श्रीशुक उवाच इत्य् आक्षिप्य विभुं वीरो नाराचैर्वीरमर्दनः आकर्णपूर्णैरहनदाक्षेपैराह तं पुनः
8,11,11,evaṃ nirākṛto devo vairiṇā tathyavādinā nāmṛṣyat tadadhikṣepaṃ totrāhata iva dvipaḥ,एवं निराकृतो देवो वैरिणा तथ्यवादिना नामृष्यत् तदधिक्षेपं तोत्राहत इव द्विपः
8,11,12,prāharat kuliśaṃ tasmā amoghaṃ paramardanaḥ sayāno nyapatadbhūmau chinnapakṣa ivācalaḥ,प्राहरत् कुलिशं तस्मा अमोघं परमर्दनः सयानो न्यपतद्भूमौ छिन्नपक्ष इवाचलः
8,11,13,sakhāyaṃ patitaṃ dṛṣṭvā jambho balisakhaḥ suhṛt abhyayāt sauhṛdaṃ sakhyurhatasyāpi samācaran,सखायं पतितं दृष्ट्वा जम्भो बलिसखः सुहृत् अभ्ययात् सौहृदं सख्युर्हतस्यापि समाचरन्
8,11,14,sa siṃhavāha āsādya gadāmudyamya raṃhasā jatrāvatāḍayac chakraṃ gajaṃ ca sumahābalaḥ,स सिंहवाह आसाद्य गदामुद्यम्य रंहसा जत्रावताडयच् छक्रं गजं च सुमहाबलः
8,11,15,gadāprahāravyathito bhṛśaṃ vihvalito gajaḥ jānubhyāṃ dharaṇīṃ spṛṣṭvā kaśmalaṃ paramaṃ yayau,गदाप्रहारव्यथितो भृशं विह्वलितो गजः जानुभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा कश्मलं परमं ययौ
8,11,16,tato ratho mātalinā haribhirdaśaśatairvṛtaḥ ānīto dvipamutsṛjya rathamāruruhe vibhuḥ,ततो रथो मातलिना हरिभिर्दशशतैर्वृतः आनीतो द्विपमुत्सृज्य रथमारुरुहे विभुः
8,11,17,tasya tat pūjayan karma yanturdānavasattamaḥ śūlena jvalatā taṃ tu smayamāno 'hanan mṛdhe,तस्य तत् पूजयन् कर्म यन्तुर्दानवसत्तमः शूलेन ज्वलता तं तु स्मयमानो ऽहनन् मृधे
8,11,18,sehe rujaṃ sudurmarṣāṃ sattvamālambya mātaliḥ indro jambhasya saṅkruddho vajreṇāpāharac chiraḥ,सेहे रुजं सुदुर्मर्षां सत्त्वमालम्ब्य मातलिः इन्द्रो जम्भस्य सङ्क्रुद्धो वज्रेणापाहरच् छिरः
8,11,19,jambhaṃ śrutvā hataṃ tasya jñātayo nāradādṛṣeḥ namuciśca balaḥ pākastatrāpetustvarānvitāḥ,जम्भं श्रुत्वा हतं तस्य ज्ञातयो नारदादृषेः नमुचिश्च बलः पाकस्तत्रापेतुस्त्वरान्विताः
8,11,20,vacobhiḥ paruṣairindramardayanto 'sya marmasu śarairavākiran meghā dhārābhiriva parvatam,वचोभिः परुषैरिन्द्रमर्दयन्तो ऽस्य मर्मसु शरैरवाकिरन् मेघा धाराभिरिव पर्वतम्
8,11,21,harīn daśaśatāny ājau haryaśvasya balaḥ śaraiḥ tāvadbhirardayāmāsa yugapal laghuhastavān,हरीन् दशशतान्य् आजौ हर्यश्वस्य बलः शरैः तावद्भिरर्दयामास युगपल् लघुहस्तवान्
8,11,22,śatābhyāṃ mātaliṃ pāko rathaṃ sāvayavaṃ pṛthak sakṛt sandhānamokṣeṇa tadadbhutamabhūdraṇe,शताभ्यां मातलिं पाको रथं सावयवं पृथक् सकृत् सन्धानमोक्षेण तदद्भुतमभूद्रणे
8,11,23,namuciḥ pañcadaśabhiḥ svarṇapuṅkhairmaheṣubhiḥ āhatya vyanadat saṅkhye satoya iva toyadaḥ,नमुचिः पञ्चदशभिः स्वर्णपुङ्खैर्महेषुभिः आहत्य व्यनदत् सङ्ख्ये सतोय इव तोयदः
8,11,24,sarvataḥ śarakūṭena śakraṃ sarathasārathim chādayāmāsurasurāḥ prāvṛṭsūryamivāmbudāḥ,सर्वतः शरकूटेन शक्रं सरथसारथिम् छादयामासुरसुराः प्रावृट्सूर्यमिवाम्बुदाः
8,11,25,alakṣayantastamatīva vihvalā vicukruśurdevagaṇāḥ sahānugāḥ anāyakāḥ śatrubalena nirjitā vaṇikpathā bhinnanavo yathārṇave,अलक्षयन्तस्तमतीव विह्वला विचुक्रुशुर्देवगणाः सहानुगाः अनायकाः शत्रुबलेन निर्जिता वणिक्पथा भिन्ननवो यथार्णवे
8,11,26,tatasturāṣāḍ iṣubaddhapañjarād vinirgataḥ sāśvarathadhvajāgraṇīḥ babhau diśaḥ khaṃ pṛthivīṃ ca rocayan svatejasā sūrya iva kṣapātyaye,ततस्तुराषाड् इषुबद्धपञ्जराद् विनिर्गतः साश्वरथध्वजाग्रणीः बभौ दिशः खं पृथिवीं च रोचयन् स्वतेजसा सूर्य इव क्षपात्यये
8,11,27,nirīkṣya pṛtanāṃ devaḥ parairabhyarditāṃ raṇe udayacchadripuṃ hantuṃ vajraṃ vajradharo ruṣā,निरीक्ष्य पृतनां देवः परैरभ्यर्दितां रणे उदयच्छद्रिपुं हन्तुं वज्रं वज्रधरो रुषा
8,11,28,sa tenaivāṣṭadhāreṇa śirasī balapākayoḥ jñātīnāṃ paśyatāṃ rājan jahāra janayan bhayam,स तेनैवाष्टधारेण शिरसी बलपाकयोः ज्ञातीनां पश्यतां राजन् जहार जनयन् भयम्
8,11,29,namucistadvadhaṃ dṛṣṭvā śokāmarṣaruṣānvitaḥ jighāṃsurindraṃ nṛpate cakāra paramodyamam,नमुचिस्तद्वधं दृष्ट्वा शोकामर्षरुषान्वितः जिघांसुरिन्द्रं नृपते चकार परमोद्यमम्
8,11,30,aśmasāramayaṃ śūlaṃ ghaṇṭāvaddhemabhūṣaṇam pragṛhyābhyadravat kruddho hato 'sīti vitarjayan prāhiṇoddevarājāya ninadan mṛgarāḍ iva,अश्मसारमयं शूलं घण्टावद्धेमभूषणम् प्रगृह्याभ्यद्रवत् क्रुद्धो हतो ऽसीति वितर्जयन् प्राहिणोद्देवराजाय निनदन् मृगराड् इव
8,11,31,tadāpatadgaganatale mahājavaṃ vicicchide haririṣubhiḥ sahasradhā tamāhanan nṛpa kuliśena kandhare ruṣānvitastridaśapatiḥ śiro haran,तदापतद्गगनतले महाजवं विचिच्छिदे हरिरिषुभिः सहस्रधा तमाहनन् नृप कुलिशेन कन्धरे रुषान्वितस्त्रिदशपतिः शिरो हरन्
8,11,32,na tasya hi tvacamapi vajra ūrjito bibheda yaḥ surapatinaujaseritaḥ tadadbhutaṃ paramativīryavṛtrabhit tiraskṛto namuciśirodharatvacā,न तस्य हि त्वचमपि वज्र ऊर्जितो बिभेद यः सुरपतिनौजसेरितः तदद्भुतं परमतिवीर्यवृत्रभित् तिरस्कृतो नमुचिशिरोधरत्वचा
8,11,33,tasmādindro 'bibhec chatrorvajraḥ pratihato yataḥ kimidaṃ daivayogena bhūtaṃ lokavimohanam,तस्मादिन्द्रो ऽबिभेच् छत्रोर्वज्रः प्रतिहतो यतः किमिदं दैवयोगेन भूतं लोकविमोहनम्
8,11,34,yena me pūrvamadrīṇāṃ pakṣacchedaḥ prajātyaye kṛto niviśatāṃ bhāraiḥ patattraiḥ patatāṃ bhuvi,येन मे पूर्वमद्रीणां पक्षच्छेदः प्रजात्यये कृतो निविशतां भारैः पतत्त्रैः पततां भुवि
8,11,35,tapaḥsāramayaṃ tvāṣṭraṃ vṛtro yena vipāṭitaḥ anye cāpi balopetāḥ sarvāstrairakṣatatvacaḥ,तपःसारमयं त्वाष्ट्रं वृत्रो येन विपाटितः अन्ये चापि बलोपेताः सर्वास्त्रैरक्षतत्वचः
8,11,36,so 'yaṃ pratihato vajro mayā mukto 'sure 'lpake nāhaṃ tadādade daṇḍaṃ brahmatejo 'py akāraṇam,सो ऽयं प्रतिहतो वज्रो मया मुक्तो ऽसुरे ऽल्पके नाहं तदाददे दण्डं ब्रह्मतेजो ऽप्य् अकारणम्
8,11,37,iti śakraṃ viṣīdantamāha vāg aśarīriṇī nāyaṃ śuṣkairatho nārdrairvadhamarhati dānavaḥ,इति शक्रं विषीदन्तमाह वाग् अशरीरिणी नायं शुष्कैरथो नार्द्रैर्वधमर्हति दानवः
8,11,38,mayāsmai yadvaro datto mṛtyurnaivārdraśuṣkayoḥ ato 'nyaścintanīyaste upāyo maghavan ripoḥ,मयास्मै यद्वरो दत्तो मृत्युर्नैवार्द्रशुष्कयोः अतो ऽन्यश्चिन्तनीयस्ते उपायो मघवन् रिपोः
8,11,39,tāṃ daivīṃ giramākarṇya maghavān susamāhitaḥ dhyāyan phenamathāpaśyadupāyamubhayātmakam,तां दैवीं गिरमाकर्ण्य मघवान् सुसमाहितः ध्यायन् फेनमथापश्यदुपायमुभयात्मकम्
8,11,40,na śuṣkeṇa na cārdreṇa jahāra namuceḥ śiraḥ taṃ tuṣṭuvurmunigaṇā mālyaiścāvākiran vibhum,न शुष्केण न चार्द्रेण जहार नमुचेः शिरः तं तुष्टुवुर्मुनिगणा माल्यैश्चावाकिरन् विभुम्
8,11,41,gandharvamukhyau jagaturviśvāvasuparāvasū devadundubhayo nedurnartakyo nanṛturmudā,गन्धर्वमुख्यौ जगतुर्विश्वावसुपरावसू देवदुन्दुभयो नेदुर्नर्तक्यो ननृतुर्मुदा
8,11,42,anye 'py evaṃ pratidvandvān vāyvagnivaruṇādayaḥ sūdayāmāsurasurān mṛgān kesariṇo yathā,अन्ये ऽप्य् एवं प्रतिद्वन्द्वान् वाय्वग्निवरुणादयः सूदयामासुरसुरान् मृगान् केसरिणो यथा
8,11,43,brahmaṇā preṣito devān devarṣirnārado nṛpa vārayāmāsa vibudhān dṛṣṭvā dānavasaṅkṣayam,ब्रह्मणा प्रेषितो देवान् देवर्षिर्नारदो नृप वारयामास विबुधान् दृष्ट्वा दानवसङ्क्षयम्
8,11,44,bhp_08.11.044 śrīnārada uvāca bhavadbhiramṛtaṃ prāptaṃ nārāyaṇabhujāśrayaiḥ śriyā samedhitāḥ sarva upāramata vigrahāt,भ्प्_०८.११.०४४ श्रीनारद उवाच भवद्भिरमृतं प्राप्तं नारायणभुजाश्रयैः श्रिया समेधिताः सर्व उपारमत विग्रहात्
8,11,45,bhp_08.11.045 śrīśuka uvāca saṃyamya manyusaṃrambhaṃ mānayanto munervacaḥ upagīyamānānucarairyayuḥ sarve triviṣṭapam,भ्प्_०८.११.०४५ श्रीशुक उवाच संयम्य मन्युसंरम्भं मानयन्तो मुनेर्वचः उपगीयमानानुचरैर्ययुः सर्वे त्रिविष्टपम्
8,11,46,ye 'vaśiṣṭā raṇe tasmin nāradānumatena te baliṃ vipannamādāya astaṃ girimupāgaman,ये ऽवशिष्टा रणे तस्मिन् नारदानुमतेन ते बलिं विपन्नमादाय अस्तं गिरिमुपागमन्
8,11,47,tatrāvinaṣṭāvayavān vidyamānaśirodharān uśanā jīvayāmāsa saṃjīvanyā svavidyayā,तत्राविनष्टावयवान् विद्यमानशिरोधरान् उशना जीवयामास संजीवन्या स्वविद्यया
8,11,48,baliścośanasā spṛṣṭaḥ pratyāpannendriyasmṛtiḥ parājito 'pi nākhidyal lokatattvavicakṣaṇaḥ,बलिश्चोशनसा स्पृष्टः प्रत्यापन्नेन्द्रियस्मृतिः पराजितो ऽपि नाखिद्यल् लोकतत्त्वविचक्षणः
8,12,1,bhp_08.12.001 śrībādarāyaṇiruvāca vṛṣadhvajo niśamyedaṃ yoṣidrūpeṇa dānavān mohayitvā suragaṇān hariḥ somamapāyayat,भ्प्_०८.१२.००१ श्रीबादरायणिरुवाच वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् मोहयित्वा सुरगणान् हरिः सोममपाययत्
8,12,2,vṛṣamāruhya giriśaḥ sarvabhūtagaṇairvṛtaḥ saha devyā yayau draṣṭuṃ yatrāste madhusūdanaḥ,वृषमारुह्य गिरिशः सर्वभूतगणैर्वृतः सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदनः
8,12,3,sabhājito bhagavatā sādaraṃ somayā bhavaḥ sūpaviṣṭa uvācedaṃ pratipūjya smayan harim,सभाजितो भगवता सादरं सोमया भवः सूपविष्ट उवाचेदं प्रतिपूज्य स्मयन् हरिम्
8,12,4,bhp_08.12.004 śrīmahādeva uvāca devadeva jagadvyāpin jagadīśa jaganmaya sarveṣāmapi bhāvānāṃ tvamātmā heturīśvaraḥ,भ्प्_०८.१२.००४ श्रीमहादेव उवाच देवदेव जगद्व्यापिन् जगदीश जगन्मय सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वरः
8,12,5,ādyantāvasya yan madhyamidamanyadahaṃ bahiḥ yato 'vyayasya naitāni tat satyaṃ brahma cidbhavān,आद्यन्तावस्य यन् मध्यमिदमन्यदहं बहिः यतो ऽव्ययस्य नैतानि तत् सत्यं ब्रह्म चिद्भवान्
8,12,6,tavaiva caraṇāmbhojaṃ śreyaskāmā nirāśiṣaḥ visṛjyobhayataḥ saṅgaṃ munayaḥ samupāsate,तवैव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निराशिषः विसृज्योभयतः सङ्गं मुनयः समुपासते
8,12,7,tvaṃ brahma pūrṇamamṛtaṃ viguṇaṃ viśokam ānandamātramavikāramananyadanyat amp;viśvasya heturudayasthitisaṃyamānām ātmeśvaraśca tadapekṣatayānapekṣaḥ,त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोकम् आनन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् अम्प्;विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमानाम् आत्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्षः
8,12,8,ekastvameva sadasaddvayamadvayaṃ ca svarṇaṃ kṛtākṛtamiveha na vastubhedaḥ ekastvameva sadasaddvayamadvayaṃ ca svarṇaṃ kṛtākṛtamiveha na vastubhedaḥ ajñānatastvayi janairvihito vikalpo yasmādguṇavyatikaro nirupādhikasya,एकस्त्वमेव सदसद्द्वयमद्वयं च स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेदः एकस्त्वमेव सदसद्द्वयमद्वयं च स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेदः अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विहितो विकल्पो यस्माद्गुणव्यतिकरो निरुपाधिकस्य
8,12,9,tvāṃ brahma kecidavayanty uta dharmameke eke paraṃ sadasatoḥ puruṣaṃ pareśam tvāṃ brahma kecidavayanty uta dharmameke eke paraṃ sadasatoḥ puruṣaṃ pareśam anye 'vayanti navaśaktiyutaṃ paraṃ tvāṃ kecin mahāpuruṣamavyayamātmatantram,त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्य् उत धर्ममेके एके परं सदसतोः पुरुषं परेशम् त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्य् उत धर्ममेके एके परं सदसतोः पुरुषं परेशम् अन्ये ऽवयन्ति नवशक्तियुतं परं त्वां केचिन् महापुरुषमव्ययमात्मतन्त्रम्
8,12,10,nāhaṃ parāyurṛṣayo na marīcimukhyā jānanti yadviracitaṃ khalu sattvasargāḥ nāhaṃ parāyurṛṣayo na marīcimukhyā jānanti yadviracitaṃ khalu sattvasargāḥ yanmāyayā muṣitacetasa īśa daitya martyādayaḥ kimuta śaśvadabhadravṛttāḥ,नाहं परायुरृषयो न मरीचिमुख्या जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गाः नाहं परायुरृषयो न मरीचिमुख्या जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गाः यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्य मर्त्यादयः किमुत शश्वदभद्रवृत्ताः
8,12,11,sa tvaṃ samīhitamadaḥ sthitijanmanāśaṃ bhūtehitaṃ ca jagato bhavabandhamokṣau sa tvaṃ samīhitamadaḥ sthitijanmanāśaṃ bhūtehitaṃ ca jagato bhavabandhamokṣau vāyuryathā viśati khaṃ ca carācarākhyaṃ sarvaṃ tadātmakatayāvagamo 'varuntse,स त्वं समीहितमदः स्थितिजन्मनाशं भूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ स त्वं समीहितमदः स्थितिजन्मनाशं भूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ वायुर्यथा विशति खं च चराचराख्यं सर्वं तदात्मकतयावगमो ऽवरुन्त्से
8,12,12,avatārā mayā dṛṣṭā ramamāṇasya te guṇaiḥ so 'haṃ taddraṣṭumicchāmi yat te yoṣidvapurdhṛtam,अवतारा मया दृष्टा रममाणस्य ते गुणैः सो ऽहं तद्द्रष्टुमिच्छामि यत् ते योषिद्वपुर्धृतम्
8,12,13,yena sammohitā daityāḥ pāyitāścāmṛtaṃ surāḥ taddidṛkṣava āyātāḥ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ,येन सम्मोहिता दैत्याः पायिताश्चामृतं सुराः तद्दिदृक्षव आयाताः परं कौतूहलं हि नः
8,12,14,bhp_08.12.014 śrīśuka uvāca evamabhyarthito viṣṇurbhagavān śūlapāṇinā prahasya bhāvagambhīraṃ giriśaṃ pratyabhāṣata,भ्प्_०८.१२.०१४ श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितो विष्णुर्भगवान् शूलपाणिना प्रहस्य भावगम्भीरं गिरिशं प्रत्यभाषत
8,12,15,bhp_08.12.015 śrībhagavān uvāca kautūhalāya daityānāṃ yoṣidveṣo mayā dhṛtaḥ paśyatā surakāryāṇi gate pīyūṣabhājane,भ्प्_०८.१२.०१५ श्रीभगवान् उवाच कौतूहलाय दैत्यानां योषिद्वेषो मया धृतः पश्यता सुरकार्याणि गते पीयूषभाजने
8,12,16,tat te 'haṃ darśayiṣyāmi didṛkṣoḥ surasattama kāmināṃ bahu mantavyaṃ saṅkalpaprabhavodayam,तत् ते ऽहं दर्शयिष्यामि दिदृक्षोः सुरसत्तम कामिनां बहु मन्तव्यं सङ्कल्पप्रभवोदयम्
8,12,17,bhp_08.12.017 śrīśuka uvāca iti bruvāṇo bhagavāṃstatraivāntaradhīyata sarvataścārayaṃścakṣurbhava āste sahomayā,भ्प्_०८.१२.०१७ श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणो भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत सर्वतश्चारयंश्चक्षुर्भव आस्ते सहोमया
8,12,18,tato dadarśopavane varastriyaṃ vicitrapuṣpāruṇapallavadrume vikrīḍatīṃ kandukalīlayā lasad dukūlaparyastanitambamekhalām,ततो ददर्शोपवने वरस्त्रियं विचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रुमे विक्रीडतीं कन्दुकलीलया लसद् दुकूलपर्यस्तनितम्बमेखलाम्
8,12,19,āvartanodvartanakampitastana prakṛṣṭahārorubharaiḥ pade pade prabhajyamānāmiva madhyataścalat padapravālaṃ nayatīṃ tatastataḥ,आवर्तनोद्वर्तनकम्पितस्तन प्रकृष्टहारोरुभरैः पदे पदे प्रभज्यमानामिव मध्यतश्चलत् पदप्रवालं नयतीं ततस्ततः
8,12,20,dikṣu bhramatkandukacāpalairbhṛśaṃ prodvignatārāyatalolalocanām svakarṇavibhrājitakuṇḍalollasat kapolanīlālakamaṇḍitānanām,दिक्षु भ्रमत्कन्दुकचापलैर्भृशं प्रोद्विग्नतारायतलोललोचनाम् स्वकर्णविभ्राजितकुण्डलोल्लसत् कपोलनीलालकमण्डिताननाम्
8,12,21,ślathaddukūlaṃ kabarīṃ ca vicyutāṃ sannahyatīṃ vāmakareṇa valgunā vinighnatīmanyakareṇa kandukaṃ vimohayantīṃ jagadātmamāyayā,श्लथद्दुकूलं कबरीं च विच्युतां सन्नह्यतीं वामकरेण वल्गुना विनिघ्नतीमन्यकरेण कन्दुकं विमोहयन्तीं जगदात्ममायया
8,12,22,tāṃ vīkṣya deva iti kandukalīlayeṣad vrīḍāsphuṭasmitavisṛṣṭakaṭākṣamuṣṭaḥ strīprekṣaṇapratisamīkṣaṇavihvalātmā nātmānamantika umāṃ svagaṇāṃśca veda,तां वीक्ष्य देव इति कन्दुकलीलयेषद् व्रीडास्फुटस्मितविसृष्टकटाक्षमुष्टः स्त्रीप्रेक्षणप्रतिसमीक्षणविह्वलात्मा नात्मानमन्तिक उमां स्वगणांश्च वेद
8,12,23,tasyāḥ karāgrāt sa tu kanduko yadā gato vidūraṃ tamanuvrajatstriyāḥ vāsaḥ sasūtraṃ laghu māruto 'harad bhavasya devasya kilānupaśyataḥ,तस्याः कराग्रात् स तु कन्दुको यदा गतो विदूरं तमनुव्रजत्स्त्रियाः वासः ससूत्रं लघु मारुतो ऽहरद् भवस्य देवस्य किलानुपश्यतः
8,12,24,evaṃ tāṃ rucirāpāṅgīṃ darśanīyāṃ manoramām dṛṣṭvā tasyāṃ manaścakre viṣajjantyāṃ bhavaḥ kila,एवं तां रुचिरापाङ्गीं दर्शनीयां मनोरमाम् दृष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भवः किल
8,12,25,tayāpahṛtavijñānastatkṛtasmaravihvalaḥ bhavānyā api paśyantyā gatahrīstatpadaṃ yayau,तयापहृतविज्ञानस्तत्कृतस्मरविह्वलः भवान्या अपि पश्यन्त्या गतह्रीस्तत्पदं ययौ
8,12,26,sā tamāyāntamālokya vivastrā vrīḍitā bhṛśam nilīyamānā vṛkṣeṣu hasantī nānvatiṣṭhata,सा तमायान्तमालोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत
8,12,27,tāmanvagacchadbhagavān bhavaḥ pramuṣitendriyaḥ kāmasya ca vaśaṃ nītaḥ kareṇumiva yūthapaḥ,तामन्वगच्छद्भगवान् भवः प्रमुषितेन्द्रियः कामस्य च वशं नीतः करेणुमिव यूथपः
8,12,28,so 'nuvrajyātivegena gṛhītvānicchatīṃ striyam keśabandha upānīya bāhubhyāṃ pariṣasvaje,सो ऽनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रियम् केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे
8,12,29,sopagūḍhā bhagavatā kariṇā kariṇī yathā itastataḥ prasarpantī viprakīrṇaśiroruhā,सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा इतस्ततः प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा
8,12,30,ātmānaṃ mocayitvāṅga surarṣabhabhujāntarāt prādravat sā pṛthuśroṇī māyā devavinirmitā,आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् प्राद्रवत् सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता
8,12,31,tasyāsau padavīṃ rudro viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ pratyapadyata kāmena vairiṇeva vinirjitaḥ,तस्यासौ पदवीं रुद्रो विष्णोरद्भुतकर्मणः प्रत्यपद्यत कामेन वैरिणेव विनिर्जितः
8,12,32,tasyānudhāvato retaścaskandāmogharetasaḥ śuṣmiṇo yūthapasyeva vāsitāmanudhāvataḥ,तस्यानुधावतो रेतश्चस्कन्दामोघरेतसः शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावतः
8,12,33,yatra yatrāpatan mahyāṃ retastasya mahātmanaḥ tāni rūpyasya hemnaśca kṣetrāṇy āsan mahīpate,यत्र यत्रापतन् मह्यां रेतस्तस्य महात्मनः तानि रूप्यस्य हेम्नश्च क्षेत्राण्य् आसन् महीपते
8,12,34,saritsaraḥsu śaileṣu vaneṣūpavaneṣu ca yatra kva cāsannṛṣayastatra sannihito haraḥ,सरित्सरःसु शैलेषु वनेषूपवनेषु च यत्र क्व चासन्नृषयस्तत्र सन्निहितो हरः
8,12,35,skanne retasi so 'paśyadātmānaṃ devamāyayā jaḍīkṛtaṃ nṛpaśreṣṭha sannyavartata kaśmalāt,स्कन्ने रेतसि सो ऽपश्यदात्मानं देवमायया जडीकृतं नृपश्रेष्ठ सन्न्यवर्तत कश्मलात्
8,12,36,athāvagatamāhātmya ātmano jagadātmanaḥ aparijñeyavīryasya na mene tadu hādbhutam,अथावगतमाहात्म्य आत्मनो जगदात्मनः अपरिज्ञेयवीर्यस्य न मेने तदु हाद्भुतम्
8,12,37,tamaviklavamavrīḍamālakṣya madhusūdanaḥ uvāca paramaprīto bibhrat svāṃ pauruṣīṃ tanum,तमविक्लवमव्रीडमालक्ष्य मधुसूदनः उवाच परमप्रीतो बिभ्रत् स्वां पौरुषीं तनुम्
8,12,38,bhp_08.12.038 śrībhagavān uvāca diṣṭyā tvaṃ vibudhaśreṣṭha svāṃ niṣṭhāmātmanā sthitaḥ yan me strīrūpayā svairaṃ mohito 'py aṅga māyayā,भ्प्_०८.१२.०३८ श्रीभगवान् उवाच दिष्ट्या त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठामात्मना स्थितः यन् मे स्त्रीरूपया स्वैरं मोहितो ऽप्य् अङ्ग मायया
8,12,39,ko nu me 'titaren māyāṃ viṣaktastvadṛte pumān tāṃstān visṛjatīṃ bhāvān dustarāmakṛtātmabhiḥ,को नु मे ऽतितरेन् मायां विषक्तस्त्वदृते पुमान् तांस्तान् विसृजतीं भावान् दुस्तरामकृतात्मभिः
8,12,40,seyaṃ guṇamayī māyā na tvāmabhibhaviṣyati mayā sametā kālena kālarūpeṇa bhāgaśaḥ,सेयं गुणमयी माया न त्वामभिभविष्यति मया समेता कालेन कालरूपेण भागशः
8,12,41,bhp_08.12.041 śrīśuka uvāca evaṃ bhagavatā rājan śrīvatsāṅkena satkṛtaḥ āmantrya taṃ parikramya sagaṇaḥ svālayaṃ yayau,भ्प्_०८.१२.०४१ श्रीशुक उवाच एवं भगवता राजन् श्रीवत्साङ्केन सत्कृतः आमन्त्र्य तं परिक्रम्य सगणः स्वालयं ययौ
8,12,42,ātmāṃśabhūtāṃ tāṃ māyāṃ bhavānīṃ bhagavān bhavaḥ sammatāmṛṣimukhyānāṃ prītyācaṣṭātha bhārata,आत्मांशभूतां तां मायां भवानीं भगवान् भवः सम्मतामृषिमुख्यानां प्रीत्याचष्टाथ भारत
8,12,43,ayi vyapaśyastvamajasya māyāṃ parasya puṃsaḥ paradevatāyāḥ ahaṃ kalānāmṛṣabho 'pi muhye yayāvaśo 'nye kimutāsvatantrāḥ,अयि व्यपश्यस्त्वमजस्य मायां परस्य पुंसः परदेवतायाः अहं कलानामृषभो ऽपि मुह्ये ययावशो ऽन्ये किमुतास्वतन्त्राः
8,12,44,yaṃ māmapṛcchastvamupetya yogāt samāsahasrānta upārataṃ vai sa eṣa sākṣāt puruṣaḥ purāṇo na yatra kālo viśate na vedaḥ,यं मामपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात् समासहस्रान्त उपारतं वै स एष साक्षात् पुरुषः पुराणो न यत्र कालो विशते न वेदः
8,12,45,bhp_08.12.045 śrīśuka uvāca iti te 'bhihitastāta vikramaḥ śārṅgadhanvanaḥ sindhornirmathane yena dhṛtaḥ pṛṣṭhe mahācalaḥ,भ्प्_०८.१२.०४५ श्रीशुक उवाच इति ते ऽभिहितस्तात विक्रमः शार्ङ्गधन्वनः सिन्धोर्निर्मथने येन धृतः पृष्ठे महाचलः
8,12,46,etan muhuḥ kīrtayato 'nuśṛṇvato na riṣyate jātu samudyamaḥ kvacit yaduttamaślokaguṇānuvarṇanaṃ samastasaṃsārapariśramāpaham,एतन् मुहुः कीर्तयतो ऽनुशृण्वतो न रिष्यते जातु समुद्यमः क्वचित् यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनं समस्तसंसारपरिश्रमापहम्
8,12,47,asadaviṣayamaṅghriṃ bhāvagamyaṃ prapannān amṛtamamaravaryān āśayat sindhumathyam amp;kapaṭayuvativeṣo mohayan yaḥ surārīṃs tamahamupasṛtānāṃ kāmapūraṃ nato 'smi,असदविषयमङ्घ्रिं भावगम्यं प्रपन्नान् अमृतममरवर्यान् आशयत् सिन्धुमथ्यम् अम्प्;कपटयुवतिवेषो मोहयन् यः सुरारींस् तमहमुपसृतानां कामपूरं नतो ऽस्मि
8,13,1,bhp_08.13.001 śrīśuka uvāca manurvivasvataḥ putraḥ śrāddhadeva iti śrutaḥ saptamo vartamāno yastadapatyāni me śṛṇu,भ्प्_०८.१३.००१ श्रीशुक उवाच मनुर्विवस्वतः पुत्रः श्राद्धदेव इति श्रुतः सप्तमो वर्तमानो यस्तदपत्यानि मे शृणु
8,13,2,ikṣvākurnabhagaścaiva dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca nariṣyanto 'tha nābhāgaḥ saptamo diṣṭa ucyate,इक्ष्वाकुर्नभगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेव च नरिष्यन्तो ऽथ नाभागः सप्तमो दिष्ट उच्यते
8,13,3,tarūṣaśca pṛṣadhraśca daśamo vasumān smṛtaḥ manorvaivasvatasyaite daśaputrāḥ parantapa,तरूषश्च पृषध्रश्च दशमो वसुमान् स्मृतः मनोर्वैवस्वतस्यैते दशपुत्राः परन्तप
8,13,4,ādityā vasavo rudrā viśvedevā marudgaṇāḥ aśvināvṛbhavo rājannindrasteṣāṃ purandaraḥ,आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः अश्विनावृभवो राजन्निन्द्रस्तेषां पुरन्दरः
8,13,5,kaśyapo 'trirvasiṣṭhaśca viśvāmitro 'tha gautamaḥ jamadagnirbharadvāja iti saptarṣayaḥ smṛtāḥ,कश्यपो ऽत्रिर्वसिष्ठश्च विश्वामित्रो ऽथ गौतमः जमदग्निर्भरद्वाज इति सप्तर्षयः स्मृताः
8,13,6,atrāpi bhagavajjanma kaśyapādaditerabhūt ādityānāmavarajo viṣṇurvāmanarūpadhṛk,अत्रापि भगवज्जन्म कश्यपाददितेरभूत् आदित्यानामवरजो विष्णुर्वामनरूपधृक्
8,13,7,saṅkṣepato mayoktāni saptamanvantarāṇi te bhaviṣyāṇy atha vakṣyāmi viṣṇoḥ śaktyānvitāni ca,सङ्क्षेपतो मयोक्तानि सप्तमन्वन्तराणि ते भविष्याण्य् अथ वक्ष्यामि विष्णोः शक्त्यान्वितानि च
8,13,8,vivasvataśca dve jāye viśvakarmasute ubhe saṃjñā chāyā ca rājendra ye prāg abhihite tava,विवस्वतश्च द्वे जाये विश्वकर्मसुते उभे संज्ञा छाया च राजेन्द्र ये प्राग् अभिहिते तव
8,13,9,tṛtīyāṃ vaḍavāmeke tāsāṃ saṃjñāsutāstrayaḥ yamo yamī śrāddhadevaśchāyāyāśca sutān chṛṇu,तृतीयां वडवामेके तासां संज्ञासुतास्त्रयः यमो यमी श्राद्धदेवश्छायायाश्च सुतान् छृणु
8,13,10,sāvarṇistapatī kanyā bhāryā saṃvaraṇasya yā śanaiścarastṛtīyo 'bhūdaśvinau vaḍavātmajau,सावर्णिस्तपती कन्या भार्या संवरणस्य या शनैश्चरस्तृतीयो ऽभूदश्विनौ वडवात्मजौ
8,13,11,aṣṭame 'ntara āyāte sāvarṇirbhavitā manuḥ nirmokavirajaskādyāḥ sāvarṇitanayā nṛpa,अष्टमे ऽन्तर आयाते सावर्णिर्भविता मनुः निर्मोकविरजस्काद्याः सावर्णितनया नृप
8,13,12,tatra devāḥ sutapaso virajā amṛtaprabhāḥ teṣāṃ virocanasuto balirindro bhaviṣyati,तत्र देवाः सुतपसो विरजा अमृतप्रभाः तेषां विरोचनसुतो बलिरिन्द्रो भविष्यति
8,13,13,dattvemāṃ yācamānāya viṣṇave yaḥ padatrayam rāddhamindrapadaṃ hitvā tataḥ siddhimavāpsyati,दत्त्वेमां याचमानाय विष्णवे यः पदत्रयम् राद्धमिन्द्रपदं हित्वा ततः सिद्धिमवाप्स्यति
8,13,14,yo 'sau bhagavatā baddhaḥ prītena sutale punaḥ niveśito 'dhike svargādadhunāste svarāḍ iva,यो ऽसौ भगवता बद्धः प्रीतेन सुतले पुनः निवेशितो ऽधिके स्वर्गादधुनास्ते स्वराड् इव
8,13,15,gālavo dīptimān rāmo droṇaputraḥ kṛpastathā ṛṣyaśṛṅgaḥ pitāsmākaṃ bhagavān bādarāyaṇaḥ,गालवो दीप्तिमान् रामो द्रोणपुत्रः कृपस्तथा ऋष्यशृङ्गः पितास्माकं भगवान् बादरायणः
8,13,16,ime saptarṣayastatra bhaviṣyanti svayogataḥ idānīmāsate rājan sve sva āśramamaṇḍale,इमे सप्तर्षयस्तत्र भविष्यन्ति स्वयोगतः इदानीमासते राजन् स्वे स्व आश्रममण्डले
8,13,17,devaguhyāt sarasvatyāṃ sārvabhauma iti prabhuḥ sthānaṃ purandarāddhṛtvā balaye dāsyatīśvaraḥ,देवगुह्यात् सरस्वत्यां सार्वभौम इति प्रभुः स्थानं पुरन्दराद्धृत्वा बलये दास्यतीश्वरः
8,13,18,navamo dakṣasāvarṇirmanurvaruṇasambhavaḥ bhūtaketurdīptaketurity ādyāstatsutā nṛpa,नवमो दक्षसावर्णिर्मनुर्वरुणसम्भवः भूतकेतुर्दीप्तकेतुरित्य् आद्यास्तत्सुता नृप
8,13,19,pārāmarīcigarbhādyā devā indro 'dbhutaḥ smṛtaḥ dyutimatpramukhāstatra bhaviṣyanty ṛṣayastataḥ,पारामरीचिगर्भाद्या देवा इन्द्रो ऽद्भुतः स्मृतः द्युतिमत्प्रमुखास्तत्र भविष्यन्त्य् ऋषयस्ततः
8,13,20,āyuṣmato 'mbudhārāyāmṛṣabho bhagavatkalā bhavitā yena saṃrāddhāṃ trilokīṃ bhokṣyate 'dbhutaḥ,आयुष्मतो ऽम्बुधारायामृषभो भगवत्कला भविता येन संराद्धां त्रिलोकीं भोक्ष्यते ऽद्भुतः
8,13,21,daśamo brahmasāvarṇirupaślokasuto manuḥ tatsutā bhūriṣeṇādyā haviṣmat pramukhā dvijāḥ,दशमो ब्रह्मसावर्णिरुपश्लोकसुतो मनुः तत्सुता भूरिषेणाद्या हविष्मत् प्रमुखा द्विजाः
8,13,22,haviṣmān sukṛtaḥ satyo jayo mūrtistadā dvijāḥ suvāsanaviruddhādyā devāḥ śambhuḥ sureśvaraḥ,हविष्मान् सुकृतः सत्यो जयो मूर्तिस्तदा द्विजाः सुवासनविरुद्धाद्या देवाः शम्भुः सुरेश्वरः
8,13,23,viṣvakseno viṣūcyāṃ tu śambhoḥ sakhyaṃ kariṣyati jātaḥ svāṃśena bhagavān gṛhe viśvasṛjo vibhuḥ,विष्वक्सेनो विषूच्यां तु शम्भोः सख्यं करिष्यति जातः स्वांशेन भगवान् गृहे विश्वसृजो विभुः
8,13,24,manurvai dharmasāvarṇirekādaśama ātmavān anāgatāstatsutāśca satyadharmādayo daśa,मनुर्वै धर्मसावर्णिरेकादशम आत्मवान् अनागतास्तत्सुताश्च सत्यधर्मादयो दश
8,13,25,vihaṅgamāḥ kāmagamā nirvāṇarucayaḥ surāḥ indraśca vaidhṛtasteṣāmṛṣayaścāruṇādayaḥ,विहङ्गमाः कामगमा निर्वाणरुचयः सुराः इन्द्रश्च वैधृतस्तेषामृषयश्चारुणादयः
8,13,26,āryakasya sutastatra dharmaseturiti smṛtaḥ vaidhṛtāyāṃ hareraṃśastrilokīṃ dhārayiṣyati,आर्यकस्य सुतस्तत्र धर्मसेतुरिति स्मृतः वैधृतायां हरेरंशस्त्रिलोकीं धारयिष्यति
8,13,27,bhavitā rudrasāvarṇī rājan dvādaśamo manuḥ devavān upadevaśca devaśreṣṭhādayaḥ sutāḥ,भविता रुद्रसावर्णी राजन् द्वादशमो मनुः देववान् उपदेवश्च देवश्रेष्ठादयः सुताः
8,13,28,ṛtadhāmā ca tatrendro devāśca haritādayaḥ ṛṣayaśca tapomūrtistapasvy āgnīdhrakādayaḥ,ऋतधामा च तत्रेन्द्रो देवाश्च हरितादयः ऋषयश्च तपोमूर्तिस्तपस्व्य् आग्नीध्रकादयः
8,13,29,svadhāmākhyo hareraṃśaḥ sādhayiṣyati tanmanoḥ antaraṃ satyasahasaḥ sunṛtāyāḥ suto vibhuḥ,स्वधामाख्यो हरेरंशः साधयिष्यति तन्मनोः अन्तरं सत्यसहसः सुनृतायाः सुतो विभुः
8,13,30,manustrayodaśo bhāvyo devasāvarṇirātmavān citrasenavicitrādyā devasāvarṇidehajāḥ,मनुस्त्रयोदशो भाव्यो देवसावर्णिरात्मवान् चित्रसेनविचित्राद्या देवसावर्णिदेहजाः
8,13,31,devāḥ sukarmasutrāma saṃjñā indro divaspatiḥ nirmokatattvadarśādyā bhaviṣyanty ṛṣayastadā,देवाः सुकर्मसुत्राम संज्ञा इन्द्रो दिवस्पतिः निर्मोकतत्त्वदर्शाद्या भविष्यन्त्य् ऋषयस्तदा
8,13,32,devahotrasya tanaya upahartā divaspateḥ yogeśvaro hareraṃśo bṛhatyāṃ sambhaviṣyati,देवहोत्रस्य तनय उपहर्ता दिवस्पतेः योगेश्वरो हरेरंशो बृहत्यां सम्भविष्यति
8,13,33,manurvā indrasāvarṇiścaturdaśama eṣyati urugambhīrabudhādyā indrasāvarṇivīryajāḥ,मनुर्वा इन्द्रसावर्णिश्चतुर्दशम एष्यति उरुगम्भीरबुधाद्या इन्द्रसावर्णिवीर्यजाः
8,13,34,pavitrāścākṣuṣā devāḥ śucirindro bhaviṣyati agnirbāhuḥ śuciḥ śuddho māgadhādyāstapasvinaḥ,पवित्राश्चाक्षुषा देवाः शुचिरिन्द्रो भविष्यति अग्निर्बाहुः शुचिः शुद्धो मागधाद्यास्तपस्विनः
8,13,35,satrāyaṇasya tanayo bṛhadbhānustadā hariḥ vitānāyāṃ mahārāja kriyātantūn vitāyitā,सत्रायणस्य तनयो बृहद्भानुस्तदा हरिः वितानायां महाराज क्रियातन्तून् वितायिता
8,13,36,rājaṃścaturdaśaitāni trikālānugatāni te proktāny ebhirmitaḥ kalpo yugasāhasraparyayaḥ,राजंश्चतुर्दशैतानि त्रिकालानुगतानि ते प्रोक्तान्य् एभिर्मितः कल्पो युगसाहस्रपर्ययः
8,14,1,bhp_08.14.001 śrīrājovāca manvantareṣu bhagavan yathā manvādayastvime yasmin karmaṇi ye yena niyuktāstadvadasva me,भ्प्_०८.१४.००१ श्रीराजोवाच मन्वन्तरेषु भगवन् यथा मन्वादयस्त्विमे यस्मिन् कर्मणि ये येन नियुक्तास्तद्वदस्व मे
8,14,2,bhp_08.14.002 śrīṛṣiruvāca manavo manuputrāśca munayaśca mahīpate indrāḥ suragaṇāścaiva sarve puruṣaśāsanāḥ,भ्प्_०८.१४.००२ श्रीऋषिरुवाच मनवो मनुपुत्राश्च मुनयश्च महीपते इन्द्राः सुरगणाश्चैव सर्वे पुरुषशासनाः
8,14,3,yajñādayo yāḥ kathitāḥ pauruṣyastanavo nṛpa manvādayo jagadyātrāṃ nayanty ābhiḥ pracoditāḥ,यज्ञादयो याः कथिताः पौरुष्यस्तनवो नृप मन्वादयो जगद्यात्रां नयन्त्य् आभिः प्रचोदिताः
8,14,4,caturyugānte kālena grastān chrutigaṇān yathā tapasā ṛṣayo 'paśyan yato dharmaḥ sanātanaḥ,चतुर्युगान्ते कालेन ग्रस्तान् छ्रुतिगणान् यथा तपसा ऋषयो ऽपश्यन् यतो धर्मः सनातनः
8,14,5,tato dharmaṃ catuṣpādaṃ manavo hariṇoditāḥ yuktāḥ sañcārayanty addhā sve sve kāle mahīṃ nṛpa,ततो धर्मं चतुष्पादं मनवो हरिणोदिताः युक्ताः सञ्चारयन्त्य् अद्धा स्वे स्वे काले महीं नृप
8,14,6,pālayanti prajāpālā yāvadantaṃ vibhāgaśaḥ yajñabhāgabhujo devā ye ca tatrānvitāśca taiḥ,पालयन्ति प्रजापाला यावदन्तं विभागशः यज्ञभागभुजो देवा ये च तत्रान्विताश्च तैः
8,14,7,indro bhagavatā dattāṃ trailokyaśriyamūrjitām bhuñjānaḥ pāti lokāṃstrīn kāmaṃ loke pravarṣati,इन्द्रो भगवता दत्तां त्रैलोक्यश्रियमूर्जिताम् भुञ्जानः पाति लोकांस्त्रीन् कामं लोके प्रवर्षति
8,14,8,jñānaṃ cānuyugaṃ brūte hariḥ siddhasvarūpadhṛk ṛṣirūpadharaḥ karma yogaṃ yogeśarūpadhṛk,ज्ञानं चानुयुगं ब्रूते हरिः सिद्धस्वरूपधृक् ऋषिरूपधरः कर्म योगं योगेशरूपधृक्
8,14,9,sargaṃ prajeśarūpeṇa dasyūn hanyāt svarāḍvapuḥ kālarūpeṇa sarveṣāmabhāvāya pṛthag guṇaḥ,सर्गं प्रजेशरूपेण दस्यून् हन्यात् स्वराड्वपुः कालरूपेण सर्वेषामभावाय पृथग् गुणः
8,14,10,stūyamāno janairebhirmāyayā nāmarūpayā vimohitātmabhirnānā darśanairna ca dṛśyate,स्तूयमानो जनैरेभिर्मायया नामरूपया विमोहितात्मभिर्नाना दर्शनैर्न च दृश्यते
8,14,11,etat kalpavikalpasya pramāṇaṃ parikīrtitam yatra manvantarāṇy āhuścaturdaśa purāvidaḥ,एतत् कल्पविकल्पस्य प्रमाणं परिकीर्तितम् यत्र मन्वन्तराण्य् आहुश्चतुर्दश पुराविदः
8,15,1,bhp_08.15.001 śrīrājovāca baleḥ padatrayaṃ bhūmeḥ kasmāddharirayācata bhūteśvaraḥ kṛpaṇaval labdhārtho 'pi babandha tam,भ्प्_०८.१५.००१ श्रीराजोवाच बलेः पदत्रयं भूमेः कस्माद्धरिरयाचत भूतेश्वरः कृपणवल् लब्धार्थो ऽपि बबन्ध तम्
8,15,2,etadveditumicchāmo mahat kautūhalaṃ hi naḥ yajñeśvarasya pūrṇasya bandhanaṃ cāpy anāgasaḥ,एतद्वेदितुमिच्छामो महत् कौतूहलं हि नः यज्ञेश्वरस्य पूर्णस्य बन्धनं चाप्य् अनागसः
8,15,3,bhp_08.15.003 śrīśuka uvāca parājitaśrīrasubhiśca hāpito hīndreṇa rājan bhṛgubhiḥ sa jīvitaḥ sarvātmanā tān abhajadbhṛgūn baliḥ śiṣyo mahātmārthanivedanena,भ्प्_०८.१५.००३ श्रीशुक उवाच पराजितश्रीरसुभिश्च हापितो हीन्द्रेण राजन् भृगुभिः स जीवितः सर्वात्मना तान् अभजद्भृगून् बलिः शिष्यो महात्मार्थनिवेदनेन
8,15,4,taṃ brāhmaṇā bhṛgavaḥ prīyamāṇā ayājayan viśvajitā triṇākam jigīṣamāṇaṃ vidhinābhiṣicya mahābhiṣekeṇa mahānubhāvāḥ,तं ब्राह्मणा भृगवः प्रीयमाणा अयाजयन् विश्वजिता त्रिणाकम् जिगीषमाणं विधिनाभिषिच्य महाभिषेकेण महानुभावाः
8,15,5,tato rathaḥ kāñcanapaṭṭanaddho hayāśca haryaśvaturaṅgavarṇāḥ dhvajaśca siṃhena virājamāno hutāśanādāsa havirbhiriṣṭāt,ततो रथः काञ्चनपट्टनद्धो हयाश्च हर्यश्वतुरङ्गवर्णाः ध्वजश्च सिंहेन विराजमानो हुताशनादास हविर्भिरिष्टात्
8,15,6,dhanuśca divyaṃ puraṭopanaddhaṃ tūṇāvariktau kavacaṃ ca divyam pitāmahastasya dadau ca mālām amlānapuṣpāṃ jalajaṃ ca śukraḥ,धनुश्च दिव्यं पुरटोपनद्धं तूणावरिक्तौ कवचं च दिव्यम् पितामहस्तस्य ददौ च मालाम् अम्लानपुष्पां जलजं च शुक्रः
8,15,7,evaṃ sa viprārjitayodhanārthas taiḥ kalpitasvastyayano 'tha viprān pradakṣiṇīkṛtya kṛtapraṇāmaḥ prahrādamāmantrya namaścakāra,एवं स विप्रार्जितयोधनार्थस् तैः कल्पितस्वस्त्ययनो ऽथ विप्रान् प्रदक्षिणीकृत्य कृतप्रणामः प्रह्रादमामन्त्र्य नमश्चकार
8,15,8,athāruhya rathaṃ divyaṃ bhṛgudattaṃ mahārathaḥ susragdharo 'tha sannahya dhanvī khaḍgī dhṛteṣudhiḥ,अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथः सुस्रग्धरो ऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधिः
8,15,9,hemāṅgadalasadbāhuḥ sphuranmakarakuṇḍalaḥ rarāja rathamārūḍho dhiṣṇyastha iva havyavāṭ,हेमाङ्गदलसद्बाहुः स्फुरन्मकरकुण्डलः रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट्
8,15,10,tulyaiśvaryabalaśrībhiḥ svayūthairdaityayūthapaiḥ pibadbhiriva khaṃ dṛgbhirdahadbhiḥ paridhīn iva,तुल्यैश्वर्यबलश्रीभिः स्वयूथैर्दैत्ययूथपैः पिबद्भिरिव खं दृग्भिर्दहद्भिः परिधीन् इव
8,15,11,vṛto vikarṣan mahatīmāsurīṃ dhvajinīṃ vibhuḥ yayāvindrapurīṃ svṛddhāṃ kampayanniva rodasī,वृतो विकर्षन् महतीमासुरीं ध्वजिनीं विभुः ययाविन्द्रपुरीं स्वृद्धां कम्पयन्निव रोदसी
8,15,12,ramyāmupavanodyānaiḥ śrīmadbhirnandanādibhiḥ kūjadvihaṅgamithunairgāyanmattamadhuvrataiḥ,रम्यामुपवनोद्यानैः श्रीमद्भिर्नन्दनादिभिः कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतैः
8,15,13,pravālaphalapuṣporu bhāraśākhāmaradrumaiḥ haṃsasārasacakrāhva kāraṇḍavakulākulāḥ nalinyo yatra krīḍanti pramadāḥ surasevitāḥ,प्रवालफलपुष्पोरु भारशाखामरद्रुमैः हंससारसचक्राह्व कारण्डवकुलाकुलाः नलिन्यो यत्र क्रीडन्ति प्रमदाः सुरसेविताः
8,15,14,ākāśagaṅgayā devyā vṛtāṃ parikhabhūtayā prākāreṇāgnivarṇena sāṭṭālenonnatena ca,आकाशगङ्गया देव्या वृतां परिखभूतया प्राकारेणाग्निवर्णेन साट्टालेनोन्नतेन च
8,15,15,rukmapaṭṭakapāṭaiśca dvāraiḥ sphaṭikagopuraiḥ juṣṭāṃ vibhaktaprapathāṃ viśvakarmavinirmitām,रुक्मपट्टकपाटैश्च द्वारैः स्फटिकगोपुरैः जुष्टां विभक्तप्रपथां विश्वकर्मविनिर्मिताम्
8,15,16,sabhācatvararathyāḍhyāṃ vimānairnyarbudairyutām śṛṅgāṭakairmaṇimayairvajravidrumavedibhiḥ,सभाचत्वररथ्याढ्यां विमानैर्न्यर्बुदैर्युताम् शृङ्गाटकैर्मणिमयैर्वज्रविद्रुमवेदिभिः
8,15,17,yatra nityavayorūpāḥ śyāmā virajavāsasaḥ bhrājante rūpavannāryo hy arcirbhiriva vahnayaḥ,यत्र नित्यवयोरूपाः श्यामा विरजवाससः भ्राजन्ते रूपवन्नार्यो ह्य् अर्चिर्भिरिव वह्नयः
8,15,18,surastrīkeśavibhraṣṭa navasaugandhikasrajām yatrāmodamupādāya mārga āvāti mārutaḥ,सुरस्त्रीकेशविभ्रष्ट नवसौगन्धिकस्रजाम् यत्रामोदमुपादाय मार्ग आवाति मारुतः
8,15,19,hemajālākṣanirgacchad dhūmenāgurugandhinā pāṇḍureṇa praticchanna mārge yānti surapriyāḥ,हेमजालाक्षनिर्गच्छद् धूमेनागुरुगन्धिना पाण्डुरेण प्रतिच्छन्न मार्गे यान्ति सुरप्रियाः
8,15,20,muktāvitānairmaṇihemaketubhir nānāpatākāvalabhībhirāvṛtām śikhaṇḍipārāvatabhṛṅganāditāṃ vaimānikastrīkalagītamaṅgalām,मुक्तावितानैर्मणिहेमकेतुभिर् नानापताकावलभीभिरावृताम् शिखण्डिपारावतभृङ्गनादितां वैमानिकस्त्रीकलगीतमङ्गलाम्
8,15,21,mṛdaṅgaśaṅkhānakadundubhisvanaiḥ satālavīṇāmurajeṣṭaveṇubhiḥ nṛtyaiḥ savādyairupadevagītakair manoramāṃ svaprabhayā jitaprabhām,मृदङ्गशङ्खानकदुन्दुभिस्वनैः सतालवीणामुरजेष्टवेणुभिः नृत्यैः सवाद्यैरुपदेवगीतकैर् मनोरमां स्वप्रभया जितप्रभाम्
8,15,22,yāṃ na vrajanty adharmiṣṭhāḥ khalā bhūtadruhaḥ śaṭhāḥ māninaḥ kāmino lubdhā ebhirhīnā vrajanti yat,यां न व्रजन्त्य् अधर्मिष्ठाः खला भूतद्रुहः शठाः मानिनः कामिनो लुब्धा एभिर्हीना व्रजन्ति यत्
8,15,23,tāṃ devadhānīṃ sa varūthinīpatir bahiḥ samantādrurudhe pṛtanyayā ācāryadattaṃ jalajaṃ mahāsvanaṃ dadhmau prayuñjan bhayamindrayoṣitām,तां देवधानीं स वरूथिनीपतिर् बहिः समन्ताद्रुरुधे पृतन्यया आचार्यदत्तं जलजं महास्वनं दध्मौ प्रयुञ्जन् भयमिन्द्रयोषिताम्
8,15,24,maghavāṃstamabhipretya baleḥ paramamudyamam sarvadevagaṇopeto gurumetaduvāca ha,मघवांस्तमभिप्रेत्य बलेः परममुद्यमम् सर्वदेवगणोपेतो गुरुमेतदुवाच ह
8,15,25,bhagavannudyamo bhūyān balernaḥ pūrvavairiṇaḥ aviṣahyamimaṃ manye kenāsīt tejasorjitaḥ,भगवन्नुद्यमो भूयान् बलेर्नः पूर्ववैरिणः अविषह्यमिमं मन्ये केनासीत् तेजसोर्जितः
8,15,26,nainaṃ kaścit kuto vāpi prativyoḍhumadhīśvaraḥ pibanniva mukhenedaṃ lihanniva diśo daśa dahanniva diśo dṛgbhiḥ saṃvartāgnirivotthitaḥ,नैनं कश्चित् कुतो वापि प्रतिव्योढुमधीश्वरः पिबन्निव मुखेनेदं लिहन्निव दिशो दश दहन्निव दिशो दृग्भिः संवर्ताग्निरिवोत्थितः
8,15,27,brūhi kāraṇametasya durdharṣatvasya madripoḥ ojaḥ saho balaṃ tejo yata etat samudyamaḥ,ब्रूहि कारणमेतस्य दुर्धर्षत्वस्य मद्रिपोः ओजः सहो बलं तेजो यत एतत् समुद्यमः
8,15,28,bhp_08.15.028 śrīgururuvāca jānāmi maghavan chatrorunnaterasya kāraṇam śiṣyāyopabhṛtaṃ tejo bhṛgubhirbrahmavādibhiḥ,भ्प्_०८.१५.०२८ श्रीगुरुरुवाच जानामि मघवन् छत्रोरुन्नतेरस्य कारणम् शिष्यायोपभृतं तेजो भृगुभिर्ब्रह्मवादिभिः
8,15,29,ojasvinaṃ baliṃ jetuṃ na samartho 'sti kaścana bhavadvidho bhavān vāpi varjayitveśvaraṃ harim,ओजस्विनं बलिं जेतुं न समर्थो ऽस्ति कश्चन भवद्विधो भवान् वापि वर्जयित्वेश्वरं हरिम्
8,15,30,vijeṣyati na ko 'py enaṃ brahmatejaḥsamedhitam nāsya śaktaḥ puraḥ sthātuṃ kṛtāntasya yathā janāḥ,विजेष्यति न को ऽप्य् एनं ब्रह्मतेजःसमेधितम् नास्य शक्तः पुरः स्थातुं कृतान्तस्य यथा जनाः
8,15,31,tasmān nilayamutsṛjya yūyaṃ sarve triviṣṭapam yāta kālaṃ pratīkṣanto yataḥ śatrorviparyayaḥ,तस्मान् निलयमुत्सृज्य यूयं सर्वे त्रिविष्टपम् यात कालं प्रतीक्षन्तो यतः शत्रोर्विपर्ययः
8,15,32,eṣa viprabalodarkaḥ sampraty ūrjitavikramaḥ teṣāmevāpamānena sānubandho vinaṅkṣyati,एष विप्रबलोदर्कः सम्प्रत्य् ऊर्जितविक्रमः तेषामेवापमानेन सानुबन्धो विनङ्क्ष्यति
8,15,33,evaṃ sumantritārthāste guruṇārthānudarśinā hitvā triviṣṭapaṃ jagmurgīrvāṇāḥ kāmarūpiṇaḥ,एवं सुमन्त्रितार्थास्ते गुरुणार्थानुदर्शिना हित्वा त्रिविष्टपं जग्मुर्गीर्वाणाः कामरूपिणः
8,15,34,deveṣvatha nilīneṣu balirvairocanaḥ purīm devadhānīmadhiṣṭhāya vaśaṃ ninye jagattrayam,देवेष्वथ निलीनेषु बलिर्वैरोचनः पुरीम् देवधानीमधिष्ठाय वशं निन्ये जगत्त्रयम्
8,15,35,taṃ viśvajayinaṃ śiṣyaṃ bhṛgavaḥ śiṣyavatsalāḥ śatena hayamedhānāmanuvratamayājayan,तं विश्वजयिनं शिष्यं भृगवः शिष्यवत्सलाः शतेन हयमेधानामनुव्रतमयाजयन्
8,15,36,tatastadanubhāvena bhuvanatrayaviśrutām kīrtiṃ dikṣuvitanvānaḥ sa reja uḍurāḍ iva,ततस्तदनुभावेन भुवनत्रयविश्रुताम् कीर्तिं दिक्षुवितन्वानः स रेज उडुराड् इव
8,15,37,bubhuje ca śriyaṃ svṛddhāṃ dvijadevopalambhitām kṛtakṛtyamivātmānaṃ manyamāno mahāmanāḥ,बुभुजे च श्रियं स्वृद्धां द्विजदेवोपलम्भिताम् कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानो महामनाः
8,16,1,bhp_08.16.001 śrīśuka uvāca evaṃ putreṣu naṣṭeṣu devamātāditistadā hṛte triviṣṭape daityaiḥ paryatapyadanāthavat,भ्प्_०८.१६.००१ श्रीशुक उवाच एवं पुत्रेषु नष्टेषु देवमातादितिस्तदा हृते त्रिविष्टपे दैत्यैः पर्यतप्यदनाथवत्
8,16,2,ekadā kaśyapastasyā āśramaṃ bhagavān agāt nirutsavaṃ nirānandaṃ samādhervirataścirāt,एकदा कश्यपस्तस्या आश्रमं भगवान् अगात् निरुत्सवं निरानन्दं समाधेर्विरतश्चिरात्
8,16,3,sa patnīṃ dīnavadanāṃ kṛtāsanaparigrahaḥ sabhājito yathānyāyamidamāha kurūdvaha,स पत्नीं दीनवदनां कृतासनपरिग्रहः सभाजितो यथान्यायमिदमाह कुरूद्वह
8,16,4,apy abhadraṃ na viprāṇāṃ bhadre loke 'dhunāgatam na dharmasya na lokasya mṛtyośchandānuvartinaḥ,अप्य् अभद्रं न विप्राणां भद्रे लोके ऽधुनागतम् न धर्मस्य न लोकस्य मृत्योश्छन्दानुवर्तिनः
8,16,5,api vākuśalaṃ kiñcidgṛheṣu gṛhamedhini dharmasyārthasya kāmasya yatra yogo hy ayoginām,अपि वाकुशलं किञ्चिद्गृहेषु गृहमेधिनि धर्मस्यार्थस्य कामस्य यत्र योगो ह्य् अयोगिनाम्
8,16,6,api vātithayo 'bhyetya kuṭumbāsaktayā tvayā gṛhādapūjitā yātāḥ pratyutthānena vā kvacit,अपि वातिथयो ऽभ्येत्य कुटुम्बासक्तया त्वया गृहादपूजिता याताः प्रत्युत्थानेन वा क्वचित्
8,16,7,gṛheṣu yeṣvatithayo nārcitāḥ salilairapi yadi niryānti te nūnaṃ pherurājagṛhopamāḥ,गृहेषु येष्वतिथयो नार्चिताः सलिलैरपि यदि निर्यान्ति ते नूनं फेरुराजगृहोपमाः
8,16,8,apy agnayastu velāyāṃ na hutā haviṣā sati tvayodvignadhiyā bhadre proṣite mayi karhicit,अप्य् अग्नयस्तु वेलायां न हुता हविषा सति त्वयोद्विग्नधिया भद्रे प्रोषिते मयि कर्हिचित्
8,16,9,yatpūjayā kāmadughān yāti lokān gṛhānvitaḥ brāhmaṇo 'gniśca vai viṣṇoḥ sarvadevātmano mukham,यत्पूजया कामदुघान् याति लोकान् गृहान्वितः ब्राह्मणो ऽग्निश्च वै विष्णोः सर्वदेवात्मनो मुखम्
8,16,10,api sarve kuśalinastava putrā manasvini lakṣaye 'svasthamātmānaṃ bhavatyā lakṣaṇairaham,अपि सर्वे कुशलिनस्तव पुत्रा मनस्विनि लक्षये ऽस्वस्थमात्मानं भवत्या लक्षणैरहम्
8,16,11,bhp_08.16.011 śrīaditiruvāca bhadraṃ dvijagavāṃ brahman dharmasyāsya janasya ca trivargasya paraṃ kṣetraṃ gṛhamedhin gṛhā ime,भ्प्_०८.१६.०११ श्रीअदितिरुवाच भद्रं द्विजगवां ब्रह्मन् धर्मस्यास्य जनस्य च त्रिवर्गस्य परं क्षेत्रं गृहमेधिन् गृहा इमे
8,16,12,agnayo 'tithayo bhṛtyā bhikṣavo ye ca lipsavaḥ sarvaṃ bhagavato brahmannanudhyānān na riṣyati,अग्नयो ऽतिथयो भृत्या भिक्षवो ये च लिप्सवः सर्वं भगवतो ब्रह्मन्ननुध्यानान् न रिष्यति
8,16,13,ko nu me bhagavan kāmo na sampadyeta mānasaḥ yasyā bhavān prajādhyakṣa evaṃ dharmān prabhāṣate,को नु मे भगवन् कामो न सम्पद्येत मानसः यस्या भवान् प्रजाध्यक्ष एवं धर्मान् प्रभाषते
8,16,14,tavaiva mārīca manaḥśarīrajāḥ prajā imāḥ sattvarajastamojuṣaḥ samo bhavāṃstāsvasurādiṣu prabho tathāpi bhaktaṃ bhajate maheśvaraḥ,तवैव मारीच मनःशरीरजाः प्रजा इमाः सत्त्वरजस्तमोजुषः समो भवांस्तास्वसुरादिषु प्रभो तथापि भक्तं भजते महेश्वरः
8,16,15,tasmādīśa bhajantyā me śreyaścintaya suvrata hṛtaśriyo hṛtasthānān sapatnaiḥ pāhi naḥ prabho,तस्मादीश भजन्त्या मे श्रेयश्चिन्तय सुव्रत हृतश्रियो हृतस्थानान् सपत्नैः पाहि नः प्रभो
8,16,16,parairvivāsitā sāhaṃ magnā vyasanasāgare aiśvaryaṃ śrīryaśaḥ sthānaṃ hṛtāni prabalairmama,परैर्विवासिता साहं मग्ना व्यसनसागरे ऐश्वर्यं श्रीर्यशः स्थानं हृतानि प्रबलैर्मम
8,16,17,yathā tāni punaḥ sādho prapadyeran mamātmajāḥ tathā vidhehi kalyāṇaṃ dhiyā kalyāṇakṛttama,यथा तानि पुनः साधो प्रपद्येरन् ममात्मजाः तथा विधेहि कल्याणं धिया कल्याणकृत्तम
8,16,18,bhp_08.16.018 śrīśuka uvāca evamabhyarthito 'dityā kastāmāha smayanniva aho māyābalaṃ viṣṇoḥ snehabaddhamidaṃ jagat,भ्प्_०८.१६.०१८ श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितो ऽदित्या कस्तामाह स्मयन्निव अहो मायाबलं विष्णोः स्नेहबद्धमिदं जगत्
8,16,19,kva deho bhautiko 'nātmā kva cātmā prakṛteḥ paraḥ kasya ke patiputrādyā moha eva hi kāraṇam,क्व देहो भौतिको ऽनात्मा क्व चात्मा प्रकृतेः परः कस्य के पतिपुत्राद्या मोह एव हि कारणम्
8,16,20,upatiṣṭhasva puruṣaṃ bhagavantaṃ janārdanam sarvabhūtaguhāvāsaṃ vāsudevaṃ jagadgurum,उपतिष्ठस्व पुरुषं भगवन्तं जनार्दनम् सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरुम्
8,16,21,sa vidhāsyati te kāmān harirdīnānukampanaḥ amoghā bhagavadbhaktirnetareti matirmama,स विधास्यति ते कामान् हरिर्दीनानुकम्पनः अमोघा भगवद्भक्तिर्नेतरेति मतिर्मम
8,16,22,bhp_08.16.022 śrīaditiruvāca kenāhaṃ vidhinā brahmannupasthāsye jagatpatim yathā me satyasaṅkalpo vidadhyāt sa manoratham,भ्प्_०८.१६.०२२ श्रीअदितिरुवाच केनाहं विधिना ब्रह्मन्नुपस्थास्ये जगत्पतिम् यथा मे सत्यसङ्कल्पो विदध्यात् स मनोरथम्
8,16,23,ādiśa tvaṃ dvijaśreṣṭha vidhiṃ tadupadhāvanam āśu tuṣyati me devaḥ sīdantyāḥ saha putrakaiḥ,आदिश त्वं द्विजश्रेष्ठ विधिं तदुपधावनम् आशु तुष्यति मे देवः सीदन्त्याः सह पुत्रकैः
8,16,24,bhp_08.16.024 śrīkaśyapa uvāca etan me bhagavān pṛṣṭaḥ prajākāmasya padmajaḥ yadāha te pravakṣyāmi vrataṃ keśavatoṣaṇam,भ्प्_०८.१६.०२४ श्रीकश्यप उवाच एतन् मे भगवान् पृष्टः प्रजाकामस्य पद्मजः यदाह ते प्रवक्ष्यामि व्रतं केशवतोषणम्
8,16,25,phālgunasyāmale pakṣe dvādaśāhaṃ payovratam arcayedaravindākṣaṃ bhaktyā paramayānvitaḥ,फाल्गुनस्यामले पक्षे द्वादशाहं पयोव्रतम् अर्चयेदरविन्दाक्षं भक्त्या परमयान्वितः
8,16,26,sinīvālyāṃ mṛdālipya snāyāt kroḍavidīrṇayā yadi labhyeta vai srotasy etaṃ mantramudīrayet,सिनीवाल्यां मृदालिप्य स्नायात् क्रोडविदीर्णया यदि लभ्येत वै स्रोतस्य् एतं मन्त्रमुदीरयेत्
8,16,27,tvaṃ devy ādivarāheṇa rasāyāḥ sthānamicchatā uddhṛtāsi namastubhyaṃ pāpmānaṃ me praṇāśaya,त्वं देव्य् आदिवराहेण रसायाः स्थानमिच्छता उद्धृतासि नमस्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणाशय
8,16,28,nirvartitātmaniyamo devamarcet samāhitaḥ arcāyāṃ sthaṇḍile sūrye jale vahnau gurāvapi,निर्वर्तितात्मनियमो देवमर्चेत् समाहितः अर्चायां स्थण्डिले सूर्ये जले वह्नौ गुरावपि
8,16,29,namastubhyaṃ bhagavate puruṣāya mahīyase sarvabhūtanivāsāya vāsudevāya sākṣiṇe,नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे
8,16,30,namo 'vyaktāya sūkṣmāya pradhānapuruṣāya ca caturviṃśadguṇajñāya guṇasaṅkhyānahetave,नमो ऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च चतुर्विंशद्गुणज्ञाय गुणसङ्ख्यानहेतवे
8,16,31,namo dviśīrṣṇe tripade catuḥśṛṅgāya tantave saptahastāya yajñāya trayīvidyātmane namaḥ,नमो द्विशीर्ष्णे त्रिपदे चतुःशृङ्गाय तन्तवे सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नमः
8,16,32,namaḥ śivāya rudrāya namaḥ śaktidharāya ca sarvavidyādhipataye bhūtānāṃ pataye namaḥ,नमः शिवाय रुद्राय नमः शक्तिधराय च सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये नमः
8,16,33,namo hiraṇyagarbhāya prāṇāya jagadātmane yogaiśvaryaśarīrāya namaste yogahetave,नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे
8,16,34,namasta ādidevāya sākṣibhūtāya te namaḥ nārāyaṇāya ṛṣaye narāya haraye namaḥ,नमस्त आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नमः नारायणाय ऋषये नराय हरये नमः
8,16,35,namo marakataśyāma vapuṣe 'dhigataśriye keśavāya namastubhyaṃ namaste pītavāsase,नमो मरकतश्याम वपुषे ऽधिगतश्रिये केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे
8,16,36,tvaṃ sarvavaradaḥ puṃsāṃ vareṇya varadarṣabha ataste śreyase dhīrāḥ pādareṇumupāsate,त्वं सर्ववरदः पुंसां वरेण्य वरदर्षभ अतस्ते श्रेयसे धीराः पादरेणुमुपासते
8,16,37,anvavartanta yaṃ devāḥ śrīśca tatpādapadmayoḥ spṛhayanta ivāmodaṃ bhagavān me prasīdatām,अन्ववर्तन्त यं देवाः श्रीश्च तत्पादपद्मयोः स्पृहयन्त इवामोदं भगवान् मे प्रसीदताम्
8,16,38,etairmantrairhṛṣīkeśamāvāhanapuraskṛtam arcayec chraddhayā yuktaḥ pādyopasparśanādibhiḥ,एतैर्मन्त्रैर्हृषीकेशमावाहनपुरस्कृतम् अर्चयेच् छ्रद्धया युक्तः पाद्योपस्पर्शनादिभिः
8,16,39,arcitvā gandhamālyādyaiḥ payasā snapayedvibhum vastropavītābharaṇa pādyopasparśanaistataḥ gandhadhūpādibhiścārceddvādaśākṣaravidyayā,अर्चित्वा गन्धमाल्याद्यैः पयसा स्नपयेद्विभुम् वस्त्रोपवीताभरण पाद्योपस्पर्शनैस्ततः गन्धधूपादिभिश्चार्चेद्द्वादशाक्षरविद्यया
8,16,40,śṛtaṃ payasi naivedyaṃ śālyannaṃ vibhave sati sasarpiḥ saguḍaṃ dattvā juhuyān mūlavidyayā,शृतं पयसि नैवेद्यं शाल्यन्नं विभवे सति ससर्पिः सगुडं दत्त्वा जुहुयान् मूलविद्यया
8,16,41,niveditaṃ tadbhaktāya dadyādbhuñjīta vā svayam dattvācamanamarcitvā tāmbūlaṃ ca nivedayet,निवेदितं तद्भक्ताय दद्याद्भुञ्जीत वा स्वयम् दत्त्वाचमनमर्चित्वा ताम्बूलं च निवेदयेत्
8,16,42,japedaṣṭottaraśataṃ stuvīta stutibhiḥ prabhum kṛtvā pradakṣiṇaṃ bhūmau praṇameddaṇḍavan mudā,जपेदष्टोत्तरशतं स्तुवीत स्तुतिभिः प्रभुम् कृत्वा प्रदक्षिणं भूमौ प्रणमेद्दण्डवन् मुदा
8,16,43,kṛtvā śirasi taccheṣāṃ devamudvāsayet tataḥ dvyavarān bhojayedviprān pāyasena yathocitam,कृत्वा शिरसि तच्छेषां देवमुद्वासयेत् ततः द्व्यवरान् भोजयेद्विप्रान् पायसेन यथोचितम्
8,16,44,bhuñjīta tairanujñātaḥ seṣṭaḥ śeṣaṃ sabhājitaiḥ brahmacāry atha tadrātryāṃ śvo bhūte prathame 'hani,भुञ्जीत तैरनुज्ञातः सेष्टः शेषं सभाजितैः ब्रह्मचार्य् अथ तद्रात्र्यां श्वो भूते प्रथमे ऽहनि
8,16,45,snātaḥ śuciryathoktena vidhinā susamāhitaḥ payasā snāpayitvārcedyāvadvratasamāpanam,स्नातः शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहितः पयसा स्नापयित्वार्चेद्यावद्व्रतसमापनम्
8,16,46,payobhakṣo vratamidaṃ caredviṣṇvarcanādṛtaḥ pūrvavaj juhuyādagniṃ brāhmaṇāṃścāpi bhojayet,पयोभक्षो व्रतमिदं चरेद्विष्ण्वर्चनादृतः पूर्ववज् जुहुयादग्निं ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत्
8,16,47,evaṃ tvaharahaḥ kuryāddvādaśāhaṃ payovratam harerārādhanaṃ homamarhaṇaṃ dvijatarpaṇam,एवं त्वहरहः कुर्याद्द्वादशाहं पयोव्रतम् हरेराराधनं होममर्हणं द्विजतर्पणम्
8,16,48,pratipaddinamārabhya yāvac chuklatrayodaśīm brahmacaryamadhaḥsvapnaṃ snānaṃ triṣavaṇaṃ caret,प्रतिपद्दिनमारभ्य यावच् छुक्लत्रयोदशीम् ब्रह्मचर्यमधःस्वप्नं स्नानं त्रिषवणं चरेत्
8,16,49,varjayedasadālāpaṃ bhogān uccāvacāṃstathā ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ vāsudevaparāyaṇaḥ,वर्जयेदसदालापं भोगान् उच्चावचांस्तथा अहिंस्रः सर्वभूतानां वासुदेवपरायणः
8,16,50,trayodaśyāmatho viṣṇoḥ snapanaṃ pañcakairvibhoḥ kārayec chāstradṛṣṭena vidhinā vidhikovidaiḥ,त्रयोदश्यामथो विष्णोः स्नपनं पञ्चकैर्विभोः कारयेच् छास्त्रदृष्टेन विधिना विधिकोविदैः
8,16,51,pūjāṃ ca mahatīṃ kuryādvittaśāṭhyavivarjitaḥ caruṃ nirūpya payasi śipiviṣṭāya viṣṇave,पूजां च महतीं कुर्याद्वित्तशाठ्यविवर्जितः चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे
8,16,52,sūktena tena puruṣaṃ yajeta susamāhitaḥ naivedyaṃ cātiguṇavaddadyāt puruṣatuṣṭidam,सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहितः नैवेद्यं चातिगुणवद्दद्यात् पुरुषतुष्टिदम्
8,16,53,ācāryaṃ jñānasampannaṃ vastrābharaṇadhenubhiḥ toṣayedṛtvijaścaiva tadviddhy ārādhanaṃ hareḥ,आचार्यं ज्ञानसम्पन्नं वस्त्राभरणधेनुभिः तोषयेदृत्विजश्चैव तद्विद्ध्य् आराधनं हरेः
8,16,54,bhojayet tān guṇavatā sadannena śucismite anyāṃśca brāhmaṇān chaktyā ye ca tatra samāgatāḥ,भोजयेत् तान् गुणवता सदन्नेन शुचिस्मिते अन्यांश्च ब्राह्मणान् छक्त्या ये च तत्र समागताः
8,16,55,dakṣiṇāṃ gurave dadyādṛtvigbhyaśca yathārhataḥ annādyenāśvapākāṃśca prīṇayet samupāgatān,दक्षिणां गुरवे दद्यादृत्विग्भ्यश्च यथार्हतः अन्नाद्येनाश्वपाकांश्च प्रीणयेत् समुपागतान्
8,16,56,bhuktavatsu ca sarveṣu dīnāndhakṛpaṇādiṣu viṣṇostat prīṇanaṃ vidvān bhuñjīta saha bandhubhiḥ,भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणादिषु विष्णोस्तत् प्रीणनं विद्वान् भुञ्जीत सह बन्धुभिः
8,16,57,nṛtyavāditragītaiśca stutibhiḥ svastivācakaiḥ kārayet tatkathābhiśca pūjāṃ bhagavato 'nvaham,नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभिः स्वस्तिवाचकैः कारयेत् तत्कथाभिश्च पूजां भगवतो ऽन्वहम्
8,16,58,etat payovrataṃ nāma puruṣārādhanaṃ param pitāmahenābhihitaṃ mayā te samudāhṛtam,एतत् पयोव्रतं नाम पुरुषाराधनं परम् पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम्
8,16,59,tvaṃ cānena mahābhāge samyak cīrṇena keśavam ātmanā śuddhabhāvena niyatātmā bhajāvyayam,त्वं चानेन महाभागे सम्यक् चीर्णेन केशवम् आत्मना शुद्धभावेन नियतात्मा भजाव्ययम्
8,16,60,ayaṃ vai sarvayajñākhyaḥ sarvavratamiti smṛtam tapaḥsāramidaṃ bhadre dānaṃ ceśvaratarpaṇam,अयं वै सर्वयज्ञाख्यः सर्वव्रतमिति स्मृतम् तपःसारमिदं भद्रे दानं चेश्वरतर्पणम्
8,16,61,ta eva niyamāḥ sākṣāt ta eva ca yamottamāḥ tapo dānaṃ vrataṃ yajño yena tuṣyaty adhokṣajaḥ,त एव नियमाः साक्षात् त एव च यमोत्तमाः तपो दानं व्रतं यज्ञो येन तुष्यत्य् अधोक्षजः
8,16,62,tasmādetadvrataṃ bhadre prayatā śraddhayācara bhagavān parituṣṭaste varān āśu vidhāsyati,तस्मादेतद्व्रतं भद्रे प्रयता श्रद्धयाचर भगवान् परितुष्टस्ते वरान् आशु विधास्यति
8,17,1,bhp_08.17.001 śrīśuka uvāca ity uktā sāditī rājan svabhartrā kaśyapena vai anvatiṣṭhadvratamidaṃ dvādaśāhamatandritā,भ्प्_०८.१७.००१ श्रीशुक उवाच इत्य् उक्ता सादिती राजन् स्वभर्त्रा कश्यपेन वै अन्वतिष्ठद्व्रतमिदं द्वादशाहमतन्द्रिता
8,17,2,cintayanty ekayā buddhyā mahāpuruṣamīśvaram pragṛhyendriyaduṣṭāśvān manasā buddhisārathiḥ,चिन्तयन्त्य् एकया बुद्ध्या महापुरुषमीश्वरम् प्रगृह्येन्द्रियदुष्टाश्वान् मनसा बुद्धिसारथिः
8,17,3,manaścaikāgrayā buddhyā bhagavaty akhilātmani vāsudeve samādhāya cacāra ha payovratam,मनश्चैकाग्रया बुद्ध्या भगवत्य् अखिलात्मनि वासुदेवे समाधाय चचार ह पयोव्रतम्
8,17,4,tasyāḥ prādurabhūt tāta bhagavān ādipuruṣaḥ pītavāsāścaturbāhuḥ śaṅkhacakragadādharaḥ,तस्याः प्रादुरभूत् तात भगवान् आदिपुरुषः पीतवासाश्चतुर्बाहुः शङ्खचक्रगदाधरः
8,17,5,taṃ netragocaraṃ vīkṣya sahasotthāya sādaram nanāma bhuvi kāyena daṇḍavatprītivihvalā,तं नेत्रगोचरं वीक्ष्य सहसोत्थाय सादरम् ननाम भुवि कायेन दण्डवत्प्रीतिविह्वला
8,17,6,sotthāya baddhāñjalirīḍituṃ sthitā notseha ānandajalākulekṣaṇā babhūva tūṣṇīṃ pulakākulākṛtis taddarśanātyutsavagātravepathuḥ,सोत्थाय बद्धाञ्जलिरीडितुं स्थिता नोत्सेह आनन्दजलाकुलेक्षणा बभूव तूष्णीं पुलकाकुलाकृतिस् तद्दर्शनात्युत्सवगात्रवेपथुः
8,17,7,prītyā śanairgadgadayā girā hariṃ tuṣṭāva sā devy aditiḥ kurūdvaha udvīkṣatī sā pibatīva cakṣuṣā ramāpatiṃ yajñapatiṃ jagatpatim,प्रीत्या शनैर्गद्गदया गिरा हरिं तुष्टाव सा देव्य् अदितिः कुरूद्वह उद्वीक्षती सा पिबतीव चक्षुषा रमापतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम्
8,17,8,bhp_08.17.008 śrīaditiruvāca yajñeśa yajñapuruṣācyuta tīrthapāda tīrthaśravaḥ śravaṇamaṅgalanāmadheya yajñeśa yajñapuruṣācyuta tīrthapāda tīrthaśravaḥ śravaṇamaṅgalanāmadheya āpannalokavṛjinopaśamodayādya śaṃ naḥ kṛdhīśa bhagavannasi dīnanāthaḥ,भ्प्_०८.१७.००८ श्रीअदितिरुवाच यज्ञेश यज्ञपुरुषाच्युत तीर्थपाद तीर्थश्रवः श्रवणमङ्गलनामधेय यज्ञेश यज्ञपुरुषाच्युत तीर्थपाद तीर्थश्रवः श्रवणमङ्गलनामधेय आपन्नलोकवृजिनोपशमोदयाद्य शं नः कृधीश भगवन्नसि दीननाथः
8,17,9,viśvāya viśvabhavanasthitisaṃyamāya svairaṃ gṛhītapuruśaktiguṇāya bhūmne viśvāya viśvabhavanasthitisaṃyamāya svairaṃ gṛhītapuruśaktiguṇāya bhūmne svasthāya śaśvadupabṛṃhitapūrṇabodha vyāpāditātmatamase haraye namaste,विश्वाय विश्वभवनस्थितिसंयमाय स्वैरं गृहीतपुरुशक्तिगुणाय भूम्ने विश्वाय विश्वभवनस्थितिसंयमाय स्वैरं गृहीतपुरुशक्तिगुणाय भूम्ने स्वस्थाय शश्वदुपबृंहितपूर्णबोध व्यापादितात्मतमसे हरये नमस्ते
8,17,10,āyuḥ paraṃ vapurabhīṣṭamatulyalakṣmīr dyobhūrasāḥ sakalayogaguṇāstrivargaḥ āyuḥ paraṃ vapurabhīṣṭamatulyalakṣmīr dyobhūrasāḥ sakalayogaguṇāstrivargaḥ jñānaṃ ca kevalamananta bhavanti tuṣṭāt tvatto nṛṇāṃ kimu sapatnajayādirāśīḥ,आयुः परं वपुरभीष्टमतुल्यलक्ष्मीर् द्योभूरसाः सकलयोगगुणास्त्रिवर्गः आयुः परं वपुरभीष्टमतुल्यलक्ष्मीर् द्योभूरसाः सकलयोगगुणास्त्रिवर्गः ज्ञानं च केवलमनन्त भवन्ति तुष्टात् त्वत्तो नृणां किमु सपत्नजयादिराशीः
8,17,11,bhp_08.17.011 śrīśuka uvāca adityaivaṃ stuto rājan bhagavān puṣkarekṣaṇaḥ kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāmiti hovāca bhārata,भ्प्_०८.१७.०११ श्रीशुक उवाच अदित्यैवं स्तुतो राजन् भगवान् पुष्करेक्षणः क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानामिति होवाच भारत
8,17,12,bhp_08.17.012 śrībhagavān uvāca devamātarbhavatyā me vijñātaṃ cirakāṅkṣitam yat sapatnairhṛtaśrīṇāṃ cyāvitānāṃ svadhāmataḥ,भ्प्_०८.१७.०१२ श्रीभगवान् उवाच देवमातर्भवत्या मे विज्ञातं चिरकाङ्क्षितम् यत् सपत्नैर्हृतश्रीणां च्यावितानां स्वधामतः
8,17,13,tān vinirjitya samare durmadān asurarṣabhān pratilabdhajayaśrībhiḥ putrairicchasy upāsitum,तान् विनिर्जित्य समरे दुर्मदान् असुरर्षभान् प्रतिलब्धजयश्रीभिः पुत्रैरिच्छस्य् उपासितुम्
8,17,14,indrajyeṣṭhaiḥ svatanayairhatānāṃ yudhi vidviṣām striyo rudantīrāsādya draṣṭumicchasi duḥkhitāḥ,इन्द्रज्येष्ठैः स्वतनयैर्हतानां युधि विद्विषाम् स्त्रियो रुदन्तीरासाद्य द्रष्टुमिच्छसि दुःखिताः
8,17,15,ātmajān susamṛddhāṃstvaṃ pratyāhṛtayaśaḥśriyaḥ nākapṛṣṭhamadhiṣṭhāya krīḍato draṣṭumicchasi,आत्मजान् सुसमृद्धांस्त्वं प्रत्याहृतयशःश्रियः नाकपृष्ठमधिष्ठाय क्रीडतो द्रष्टुमिच्छसि
8,17,16,prāyo 'dhunā te 'surayūthanāthā apāraṇīyā iti devi me matiḥ yat te 'nukūleśvaravipraguptā na vikramastatra sukhaṃ dadāti,प्रायो ऽधुना ते ऽसुरयूथनाथा अपारणीया इति देवि मे मतिः यत् ते ऽनुकूलेश्वरविप्रगुप्ता न विक्रमस्तत्र सुखं ददाति
8,17,17,athāpy upāyo mama devi cintyaḥ santoṣitasya vratacaryayā te mamārcanaṃ nārhati gantumanyathā śraddhānurūpaṃ phalahetukatvāt,अथाप्य् उपायो मम देवि चिन्त्यः सन्तोषितस्य व्रतचर्यया ते ममार्चनं नार्हति गन्तुमन्यथा श्रद्धानुरूपं फलहेतुकत्वात्
8,17,18,tvayārcitaścāhamapatyaguptaye payovratenānuguṇaṃ samīḍitaḥ svāṃśena putratvamupetya te sutān goptāsmi mārīcatapasy adhiṣṭhitaḥ,त्वयार्चितश्चाहमपत्यगुप्तये पयोव्रतेनानुगुणं समीडितः स्वांशेन पुत्रत्वमुपेत्य ते सुतान् गोप्तास्मि मारीचतपस्य् अधिष्ठितः
8,17,19,upadhāva patiṃ bhadre prajāpatimakalmaṣam māṃ ca bhāvayatī patyāvevaṃ rūpamavasthitam,उपधाव पतिं भद्रे प्रजापतिमकल्मषम् मां च भावयती पत्यावेवं रूपमवस्थितम्
8,17,20,naitat parasmā ākhyeyaṃ pṛṣṭayāpi kathañcana sarvaṃ sampadyate devi devaguhyaṃ susaṃvṛtam,नैतत् परस्मा आख्येयं पृष्टयापि कथञ्चन सर्वं सम्पद्यते देवि देवगुह्यं सुसंवृतम्
8,17,21,bhp_08.17.021 śrīśuka uvāca etāvaduktvā bhagavāṃstatraivāntaradhīyata aditirdurlabhaṃ labdhvā harerjanmātmani prabhoḥ,भ्प्_०८.१७.०२१ श्रीशुक उवाच एतावदुक्त्वा भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत अदितिर्दुर्लभं लब्ध्वा हरेर्जन्मात्मनि प्रभोः
8,17,22,upādhāvat patiṃ bhaktyā parayā kṛtakṛtyavat sa vai samādhiyogena kaśyapastadabudhyata,उपाधावत् पतिं भक्त्या परया कृतकृत्यवत् स वै समाधियोगेन कश्यपस्तदबुध्यत
8,17,23,praviṣṭamātmani hareraṃśaṃ hy avitathekṣaṇaḥ so 'dityāṃ vīryamādhatta tapasā cirasambhṛtam amāhitamanā rājan dāruṇy agniṃ yathānilaḥ,प्रविष्टमात्मनि हरेरंशं ह्य् अवितथेक्षणः सो ऽदित्यां वीर्यमाधत्त तपसा चिरसम्भृतम् अमाहितमना राजन् दारुण्य् अग्निं यथानिलः
8,17,24,aditerdhiṣṭhitaṃ garbhaṃ bhagavantaṃ sanātanam hiraṇyagarbho vijñāya samīḍe guhyanāmabhiḥ,अदितेर्धिष्ठितं गर्भं भगवन्तं सनातनम् हिरण्यगर्भो विज्ञाय समीडे गुह्यनामभिः
8,17,25,bhp_08.17.025 śrībrahmovāca jayorugāya bhagavannurukrama namo 'stu te namo brahmaṇyadevāya triguṇāya namo namaḥ,भ्प्_०८.१७.०२५ श्रीब्रह्मोवाच जयोरुगाय भगवन्नुरुक्रम नमो ऽस्तु ते नमो ब्रह्मण्यदेवाय त्रिगुणाय नमो नमः
8,17,26,namaste pṛśnigarbhāya vedagarbhāya vedhase trinābhāya tripṛṣṭhāya śipiviṣṭāya viṣṇave,नमस्ते पृश्निगर्भाय वेदगर्भाय वेधसे त्रिनाभाय त्रिपृष्ठाय शिपिविष्टाय विष्णवे
8,17,27,tvamādiranto bhuvanasya madhyam anantaśaktiṃ puruṣaṃ yamāhuḥ kālo bhavān ākṣipatīśa viśvaṃ sroto yathāntaḥ patitaṃ gabhīram,त्वमादिरन्तो भुवनस्य मध्यम् अनन्तशक्तिं पुरुषं यमाहुः कालो भवान् आक्षिपतीश विश्वं स्रोतो यथान्तः पतितं गभीरम्
8,17,28,tvaṃ vai prajānāṃ sthirajaṅgamānāṃ prajāpatīnāmasi sambhaviṣṇuḥ divaukasāṃ deva divaścyutānāṃ parāyaṇaṃ nauriva majjato 'psu,त्वं वै प्रजानां स्थिरजङ्गमानां प्रजापतीनामसि सम्भविष्णुः दिवौकसां देव दिवश्च्युतानां परायणं नौरिव मज्जतो ऽप्सु
8,18,1,bhp_08.18.001 śrīśuka uvāca itthaṃ viriñcastutakarmavīryaḥ prādurbabhūvāmṛtabhūradityām caturbhujaḥ śaṅkhagadābjacakraḥ piśaṅgavāsā nalināyatekṣaṇaḥ,भ्प्_०८.१८.००१ श्रीशुक उवाच इत्थं विरिञ्चस्तुतकर्मवीर्यः प्रादुर्बभूवामृतभूरदित्याम् चतुर्भुजः शङ्खगदाब्जचक्रः पिशङ्गवासा नलिनायतेक्षणः
8,18,2,śyāmāvadāto jhaṣarājakuṇḍala tviṣollasacchrīvadanāmbujaḥ pumān śrīvatsavakṣā balayāṅgadollasat kirīṭakāñcīguṇacārunūpuraḥ,श्यामावदातो झषराजकुण्डल त्विषोल्लसच्छ्रीवदनाम्बुजः पुमान् श्रीवत्सवक्षा बलयाङ्गदोल्लसत् किरीटकाञ्चीगुणचारुनूपुरः
8,18,3,madhuvrātavratavighuṣṭayā svayā virājitaḥ śrīvanamālayā hariḥ prajāpaterveśmatamaḥ svarociṣā vināśayan kaṇṭhaniviṣṭakaustubhaḥ,मधुव्रातव्रतविघुष्टया स्वया विराजितः श्रीवनमालया हरिः प्रजापतेर्वेश्मतमः स्वरोचिषा विनाशयन् कण्ठनिविष्टकौस्तुभः
8,18,4,diśaḥ praseduḥ salilāśayāstadā prajāḥ prahṛṣṭā ṛtavo guṇānvitāḥ dyaurantarīkṣaṃ kṣitiragnijihvā gāvo dvijāḥ sañjahṛṣurnagāśca,दिशः प्रसेदुः सलिलाशयास्तदा प्रजाः प्रहृष्टा ऋतवो गुणान्विताः द्यौरन्तरीक्षं क्षितिरग्निजिह्वा गावो द्विजाः सञ्जहृषुर्नगाश्च
8,18,5,śroṇāyāṃ śravaṇadvādaśyāṃ muhūrte 'bhijiti prabhuḥ sarve nakṣatratārādyāś cakrustajjanma dakṣiṇam,श्रोणायां श्रवणद्वादश्यां मुहूर्ते ऽभिजिति प्रभुः सर्वे नक्षत्रताराद्याश् चक्रुस्तज्जन्म दक्षिणम्
8,18,6,dvādaśyāṃ savitātiṣṭhan madhyandinagato nṛpa vijayānāma sā proktā yasyāṃ janma vidurhareḥ,द्वादश्यां सवितातिष्ठन् मध्यन्दिनगतो नृप विजयानाम सा प्रोक्ता यस्यां जन्म विदुर्हरेः
8,18,7,śaṅkhadundubhayo nedurmṛdaṅgapaṇavānakāḥ citravāditratūryāṇāṃ nirghoṣastumulo 'bhavat,शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवानकाः चित्रवादित्रतूर्याणां निर्घोषस्तुमुलो ऽभवत्
8,18,8,prītāścāpsaraso 'nṛtyan gandharvapravarā jaguḥ tuṣṭuvurmunayo devā manavaḥ pitaro 'gnayaḥ,प्रीताश्चाप्सरसो ऽनृत्यन् गन्धर्वप्रवरा जगुः तुष्टुवुर्मुनयो देवा मनवः पितरो ऽग्नयः
8,18,9,siddhavidyādharagaṇāḥ sakimpuruṣakinnarāḥ cāraṇā yakṣarakṣāṃsi suparṇā bhujagottamāḥ,सिद्धविद्याधरगणाः सकिम्पुरुषकिन्नराः चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमाः
8,18,10,gāyanto 'tipraśaṃsanto nṛtyanto vibudhānugāḥ adityā āśramapadaṃ kusumaiḥ samavākiran,गायन्तो ऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगाः अदित्या आश्रमपदं कुसुमैः समवाकिरन्
8,18,11,dṛṣṭvāditistaṃ nijagarbhasambhavaṃ paraṃ pumāṃsaṃ mudamāpa vismitā gṛhītadehaṃ nijayogamāyayā prajāpatiścāha jayeti vismitaḥ,दृष्ट्वादितिस्तं निजगर्भसम्भवं परं पुमांसं मुदमाप विस्मिता गृहीतदेहं निजयोगमायया प्रजापतिश्चाह जयेति विस्मितः
8,18,12,yat tadvapurbhāti vibhūṣaṇāyudhair avyaktacidvyaktamadhārayaddhariḥ babhūva tenaiva sa vāmano vaṭuḥ sampaśyatordivyagatiryathā naṭaḥ,यत् तद्वपुर्भाति विभूषणायुधैर् अव्यक्तचिद्व्यक्तमधारयद्धरिः बभूव तेनैव स वामनो वटुः सम्पश्यतोर्दिव्यगतिर्यथा नटः
8,18,13,taṃ vaṭuṃ vāmanaṃ dṛṣṭvā modamānā maharṣayaḥ karmāṇi kārayāmāsuḥ puraskṛtya prajāpatim,तं वटुं वामनं दृष्ट्वा मोदमाना महर्षयः कर्माणि कारयामासुः पुरस्कृत्य प्रजापतिम्
8,18,14,tasyopanīyamānasya sāvitrīṃ savitābravīt bṛhaspatirbrahmasūtraṃ mekhalāṃ kaśyapo 'dadāt,तस्योपनीयमानस्य सावित्रीं सविताब्रवीत् बृहस्पतिर्ब्रह्मसूत्रं मेखलां कश्यपो ऽददात्
8,18,15,dadau kṛṣṇājinaṃ bhūmirdaṇḍaṃ somo vanaspatiḥ kaupīnācchādanaṃ mātā dyauśchatraṃ jagataḥ pateḥ,ददौ कृष्णाजिनं भूमिर्दण्डं सोमो वनस्पतिः कौपीनाच्छादनं माता द्यौश्छत्रं जगतः पतेः
8,18,16,kamaṇḍaluṃ vedagarbhaḥ kuśān saptarṣayo daduḥ akṣamālāṃ mahārāja sarasvaty avyayātmanaḥ,कमण्डलुं वेदगर्भः कुशान् सप्तर्षयो ददुः अक्षमालां महाराज सरस्वत्य् अव्ययात्मनः
8,18,17,tasmā ity upanītāya yakṣarāṭ pātrikāmadāt bhikṣāṃ bhagavatī sākṣādumādādambikā satī,तस्मा इत्य् उपनीताय यक्षराट् पात्रिकामदात् भिक्षां भगवती साक्षादुमादादम्बिका सती
8,18,18,sa brahmavarcasenaivaṃ sabhāṃ sambhāvito vaṭuḥ brahmarṣigaṇasañjuṣṭāmatyarocata māriṣaḥ,स ब्रह्मवर्चसेनैवं सभां सम्भावितो वटुः ब्रह्मर्षिगणसञ्जुष्टामत्यरोचत मारिषः
8,18,19,samiddhamāhitaṃ vahniṃ kṛtvā parisamūhanam paristīrya samabhyarcya samidbhirajuhoddvijaḥ,समिद्धमाहितं वह्निं कृत्वा परिसमूहनम् परिस्तीर्य समभ्यर्च्य समिद्भिरजुहोद्द्विजः
8,18,20,śrutvāśvamedhairyajamānamūrjitaṃ baliṃ bhṛgūṇāmupakalpitaistataḥ jagāma tatrākhilasārasambhṛto bhāreṇa gāṃ sannamayan pade pade,श्रुत्वाश्वमेधैर्यजमानमूर्जितं बलिं भृगूणामुपकल्पितैस्ततः जगाम तत्राखिलसारसम्भृतो भारेण गां सन्नमयन् पदे पदे
8,18,21,taṃ narmadāyāstaṭa uttare baler ya ṛtvijaste bhṛgukacchasaṃjñake pravartayanto bhṛgavaḥ kratūttamaṃ vyacakṣatārāduditaṃ yathā ravim,तं नर्मदायास्तट उत्तरे बलेर् य ऋत्विजस्ते भृगुकच्छसंज्ञके प्रवर्तयन्तो भृगवः क्रतूत्तमं व्यचक्षतारादुदितं यथा रविम्
8,18,22,te ṛtvijo yajamānaḥ sadasyā hatatviṣo vāmanatejasā nṛpa sūryaḥ kilāyāty uta vā vibhāvasuḥ sanatkumāro 'tha didṛkṣayā kratoḥ,ते ऋत्विजो यजमानः सदस्या हतत्विषो वामनतेजसा नृप सूर्यः किलायात्य् उत वा विभावसुः सनत्कुमारो ऽथ दिदृक्षया क्रतोः
8,18,23,itthaṃ saśiṣyeṣu bhṛguṣvanekadhā vitarkyamāṇo bhagavān sa vāmanaḥ chatraṃ sadaṇḍaṃ sajalaṃ kamaṇḍaluṃ viveśa bibhraddhayamedhavāṭam,इत्थं सशिष्येषु भृगुष्वनेकधा वितर्क्यमाणो भगवान् स वामनः छत्रं सदण्डं सजलं कमण्डलुं विवेश बिभ्रद्धयमेधवाटम्
8,18,24,mauñjyā mekhalayā vītamupavītājinottaram jaṭilaṃ vāmanaṃ vipraṃ māyāmāṇavakaṃ harim,मौञ्ज्या मेखलया वीतमुपवीताजिनोत्तरम् जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम्
8,18,25,praviṣṭaṃ vīkṣya bhṛgavaḥ saśiṣyāste sahāgnibhiḥ pratyagṛhṇan samutthāya saṅkṣiptāstasya tejasā,प्रविष्टं वीक्ष्य भृगवः सशिष्यास्ते सहाग्निभिः प्रत्यगृह्णन् समुत्थाय सङ्क्षिप्तास्तस्य तेजसा
8,18,26,yajamānaḥ pramudito darśanīyaṃ manoramam rūpānurūpāvayavaṃ tasmā āsanamāharat,यजमानः प्रमुदितो दर्शनीयं मनोरमम् रूपानुरूपावयवं तस्मा आसनमाहरत्
8,18,27,svāgatenābhinandyātha pādau bhagavato baliḥ avanijyārcayāmāsa muktasaṅgamanoramam,स्वागतेनाभिनन्द्याथ पादौ भगवतो बलिः अवनिज्यार्चयामास मुक्तसङ्गमनोरमम्
8,18,28,tatpādaśaucaṃ janakalmaṣāpahaṃ sa dharmavin mūrdhny adadhāt sumaṅgalam yaddevadevo giriśaścandramaulir dadhāra mūrdhnā parayā ca bhaktyā,तत्पादशौचं जनकल्मषापहं स धर्मविन् मूर्ध्न्य् अदधात् सुमङ्गलम् यद्देवदेवो गिरिशश्चन्द्रमौलिर् दधार मूर्ध्ना परया च भक्त्या
8,18,29,bhp_08.18.029 śrībaliruvāca svāgataṃ te namastubhyaṃ brahman kiṃ karavāma te brahmarṣīṇāṃ tapaḥ sākṣān manye tvārya vapurdharam,भ्प्_०८.१८.०२९ श्रीबलिरुवाच स्वागतं ते नमस्तुभ्यं ब्रह्मन् किं करवाम ते ब्रह्मर्षीणां तपः साक्षान् मन्ये त्वार्य वपुर्धरम्
8,18,30,adya naḥ pitarastṛptā adya naḥ pāvitaṃ kulam adya sviṣṭaḥ kraturayaṃ yadbhavān āgato gṛhān,अद्य नः पितरस्तृप्ता अद्य नः पावितं कुलम् अद्य स्विष्टः क्रतुरयं यद्भवान् आगतो गृहान्
8,18,31,adyāgnayo me suhutā yathāvidhi dvijātmaja tvaccaraṇāvanejanaiḥ hatāṃhaso vārbhiriyaṃ ca bhūraho tathā punītā tanubhiḥ padaistava,अद्याग्नयो मे सुहुता यथाविधि द्विजात्मज त्वच्चरणावनेजनैः हतांहसो वार्भिरियं च भूरहो तथा पुनीता तनुभिः पदैस्तव
8,18,32,yadyadvaṭo vāñchasi tat pratīccha me tvāmarthinaṃ viprasutānutarkaye gāṃ kāñcanaṃ guṇavaddhāma mṛṣṭaṃ tathānnapeyamuta vā viprakanyām grāmān samṛddhāṃsturagān gajān vā rathāṃstathārhattama sampratīccha,यद्यद्वटो वाञ्छसि तत् प्रतीच्छ मे त्वामर्थिनं विप्रसुतानुतर्कये गां काञ्चनं गुणवद्धाम मृष्टं तथान्नपेयमुत वा विप्रकन्याम् ग्रामान् समृद्धांस्तुरगान् गजान् वा रथांस्तथार्हत्तम सम्प्रतीच्छ
8,19,1,bhp_08.19.001 śrīśuka uvāca iti vairocanervākyaṃ dharmayuktaṃ sa sūnṛtam niśamya bhagavān prītaḥ pratinandyedamabravīt,भ्प्_०८.१९.००१ श्रीशुक उवाच इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् निशम्य भगवान् प्रीतः प्रतिनन्द्येदमब्रवीत्
8,19,2,bhp_08.19.002 śrībhagavān uvāca vacastavaitaj janadeva sūnṛtaṃ kulocitaṃ dharmayutaṃ yaśaskaram yasya pramāṇaṃ bhṛgavaḥ sāmparāye pitāmahaḥ kulavṛddhaḥ praśāntaḥ,भ्प्_०८.१९.००२ श्रीभगवान् उवाच वचस्तवैतज् जनदेव सूनृतं कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् यस्य प्रमाणं भृगवः साम्पराये पितामहः कुलवृद्धः प्रशान्तः
8,19,3,na hy etasmin kule kaścin niḥsattvaḥ kṛpaṇaḥ pumān pratyākhyātā pratiśrutya yo vādātā dvijātaye,न ह्य् एतस्मिन् कुले कश्चिन् निःसत्त्वः कृपणः पुमान् प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये
8,19,4,na santi tīrthe yudhi cārthinārthitāḥ parāṅmukhā ye tvamanasvino nṛpa yuṣmatkule yadyaśasāmalena prahrāda udbhāti yathoḍupaḥ khe,न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिताः पराङ्मुखा ये त्वमनस्विनो नृप युष्मत्कुले यद्यशसामलेन प्रह्राद उद्भाति यथोडुपः खे
8,19,5,yato jāto hiraṇyākṣaścaranneka imāṃ mahīm prativīraṃ digvijaye nāvindata gadāyudhaḥ,यतो जातो हिरण्याक्षश्चरन्नेक इमां महीम् प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुधः
8,19,6,yaṃ vinirjitya kṛcchreṇa viṣṇuḥ kṣmoddhāra āgatam ātmānaṃ jayinaṃ mene tadvīryaṃ bhūry anusmaran,यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णुः क्ष्मोद्धार आगतम् आत्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्य् अनुस्मरन्
8,19,7,niśamya tadvadhaṃ bhrātā hiraṇyakaśipuḥ purā hantuṃ bhrātṛhaṇaṃ kruddho jagāma nilayaṃ hareḥ,निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपुः पुरा हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरेः
8,19,8,tamāyāntaṃ samālokya śūlapāṇiṃ kṛtāntavat cintayāmāsa kālajño viṣṇurmāyāvināṃ varaḥ,तमायान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वरः
8,19,9,yato yato 'haṃ tatrāsau mṛtyuḥ prāṇabhṛtāmiva ato 'hamasya hṛdayaṃ pravekṣyāmi parāgdṛśaḥ,यतो यतो ऽहं तत्रासौ मृत्युः प्राणभृतामिव अतो ऽहमस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्दृशः
8,19,10,evaṃ sa niścitya ripoḥ śarīram ādhāvato nirviviśe 'surendra śvāsānilāntarhitasūkṣmadehas tatprāṇarandhreṇa vivignacetāḥ,एवं स निश्चित्य रिपोः शरीरम् आधावतो निर्विविशे ऽसुरेन्द्र श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेहस् तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेताः
8,19,11,sa tanniketaṃ parimṛśya śūnyam apaśyamānaḥ kupito nanāda kṣmāṃ dyāṃ diśaḥ khaṃ vivarān samudrān viṣṇuṃ vicinvan na dadarśa vīraḥ,स तन्निकेतं परिमृश्य शून्यम् अपश्यमानः कुपितो ननाद क्ष्मां द्यां दिशः खं विवरान् समुद्रान् विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीरः
8,19,12,apaśyanniti hovāca mayānviṣṭamidaṃ jagat bhrātṛhā me gato nūnaṃ yato nāvartate pumān,अपश्यन्निति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान्
8,19,13,vairānubandha etāvān āmṛtyoriha dehinām ajñānaprabhavo manyurahaṃmānopabṛṃhitaḥ,वैरानुबन्ध एतावान् आमृत्योरिह देहिनाम् अज्ञानप्रभवो मन्युरहंमानोपबृंहितः
8,19,14,pitā prahrādaputraste tadvidvān dvijavatsalaḥ svamāyurdvijaliṅgebhyo devebhyo 'dāt sa yācitaḥ,पिता प्रह्रादपुत्रस्ते तद्विद्वान् द्विजवत्सलः स्वमायुर्द्विजलिङ्गेभ्यो देवेभ्यो ऽदात् स याचितः
8,19,15,bhavān ācaritān dharmān āsthito gṛhamedhibhiḥ brāhmaṇaiḥ pūrvajaiḥ śūrairanyaiścoddāmakīrtibhiḥ,भवान् आचरितान् धर्मान् आस्थितो गृहमेधिभिः ब्राह्मणैः पूर्वजैः शूरैरन्यैश्चोद्दामकीर्तिभिः
8,19,16,tasmāt tvatto mahīmīṣadvṛṇe 'haṃ varadarṣabhāt padāni trīṇi daityendra sammitāni padā mama,तस्मात् त्वत्तो महीमीषद्वृणे ऽहं वरदर्षभात् पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम
8,19,17,nānyat te kāmaye rājan vadānyāj jagadīśvarāt nainaḥ prāpnoti vai vidvān yāvadarthapratigrahaḥ,नान्यत् ते कामये राजन् वदान्याज् जगदीश्वरात् नैनः प्राप्नोति वै विद्वान् यावदर्थप्रतिग्रहः
8,19,18,bhp_08.19.018 śrībaliruvāca aho brāhmaṇadāyāda vācaste vṛddhasammatāḥ tvaṃ bālo bāliśamatiḥ svārthaṃ praty abudho yathā,भ्प्_०८.१९.०१८ श्रीबलिरुवाच अहो ब्राह्मणदायाद वाचस्ते वृद्धसम्मताः त्वं बालो बालिशमतिः स्वार्थं प्रत्य् अबुधो यथा
8,19,19,māṃ vacobhiḥ samārādhya lokānāmekamīśvaram padatrayaṃ vṛṇīte yo 'buddhimān dvīpadāśuṣam,मां वचोभिः समाराध्य लोकानामेकमीश्वरम् पदत्रयं वृणीते यो ऽबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम्
8,19,20,na pumān māmupavrajya bhūyo yācitumarhati tasmādvṛttikarīṃ bhūmiṃ vaṭo kāmaṃ pratīccha me,न पुमान् मामुपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति तस्माद्वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे
8,19,21,bhp_08.19.021 śrībhagavān uvāca yāvanto viṣayāḥ preṣṭhāstrilokyāmajitendriyam na śaknuvanti te sarve pratipūrayituṃ nṛpa,भ्प्_०८.१९.०२१ श्रीभगवान् उवाच यावन्तो विषयाः प्रेष्ठास्त्रिलोक्यामजितेन्द्रियम् न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप
8,19,22,tribhiḥ kramairasantuṣṭo dvīpenāpi na pūryate navavarṣasametena saptadvīpavarecchayā,त्रिभिः क्रमैरसन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया
8,19,23,saptadvīpādhipatayo nṛpā vaiṇyagayādayaḥ arthaiḥ kāmairgatā nāntaṃ tṛṣṇāyā iti naḥ śrutam,सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैण्यगयादयः अर्थैः कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति नः श्रुतम्
8,19,24,yadṛcchayopapannena santuṣṭo vartate sukham nāsantuṣṭastribhirlokairajitātmopasāditaiḥ,यदृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् नासन्तुष्टस्त्रिभिर्लोकैरजितात्मोपसादितैः
8,19,25,puṃso 'yaṃ saṃsṛterheturasantoṣo 'rthakāmayoḥ yadṛcchayopapannena santoṣo muktaye smṛtaḥ,पुंसो ऽयं संसृतेर्हेतुरसन्तोषो ऽर्थकामयोः यदृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृतः
8,19,26,yadṛcchālābhatuṣṭasya tejo viprasya vardhate tat praśāmyaty asantoṣādambhasevāśuśukṣaṇiḥ,यदृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते तत् प्रशाम्यत्य् असन्तोषादम्भसेवाशुशुक्षणिः
8,19,27,tasmāt trīṇi padāny eva vṛṇe tvadvaradarṣabhāt etāvataiva siddho 'haṃ vittaṃ yāvat prayojanam,तस्मात् त्रीणि पदान्य् एव वृणे त्वद्वरदर्षभात् एतावतैव सिद्धो ऽहं वित्तं यावत् प्रयोजनम्
8,19,28,bhp_08.19.028 śrīśuka uvāca ity uktaḥ sa hasannāha vāñchātaḥ pratigṛhyatām vāmanāya mahīṃ dātuṃ jagrāha jalabhājanam,भ्प्_०८.१९.०२८ श्रीशुक उवाच इत्य् उक्तः स हसन्नाह वाञ्छातः प्रतिगृह्यताम् वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम्
8,19,29,viṣṇave kṣmāṃ pradāsyantamuśanā asureśvaram jānaṃścikīrṣitaṃ viṣṇoḥ śiṣyaṃ prāha vidāṃ varaḥ,विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तमुशना असुरेश्वरम् जानंश्चिकीर्षितं विष्णोः शिष्यं प्राह विदां वरः
8,19,30,bhp_08.19.030 śrīśukra uvāca eṣa vairocane sākṣādbhagavān viṣṇuravyayaḥ kaśyapādaditerjāto devānāṃ kāryasādhakaḥ,भ्प्_०८.१९.०३० श्रीशुक्र उवाच एष वैरोचने साक्षाद्भगवान् विष्णुरव्ययः कश्यपाददितेर्जातो देवानां कार्यसाधकः
8,19,31,pratiśrutaṃ tvayaitasmai yadanarthamajānatā na sādhu manye daityānāṃ mahān upagato 'nayaḥ,प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यदनर्थमजानता न साधु मन्ये दैत्यानां महान् उपगतो ऽनयः
8,19,32,eṣa te sthānamaiśvaryaṃ śriyaṃ tejo yaśaḥ śrutam dāsyaty ācchidya śakrāya māyāmāṇavako hariḥ,एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यशः श्रुतम् दास्यत्य् आच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरिः
8,19,33,tribhiḥ kramairimāl lokān viśvakāyaḥ kramiṣyati sarvasvaṃ viṣṇave dattvā mūḍha vartiṣyase katham,त्रिभिः क्रमैरिमाल् लोकान् विश्वकायः क्रमिष्यति सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम्
8,19,34,kramato gāṃ padaikena dvitīyena divaṃ vibhoḥ khaṃ ca kāyena mahatā tārtīyasya kuto gatiḥ,क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभोः खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गतिः
8,19,35,niṣṭhāṃ te narake manye hy apradātuḥ pratiśrutam pratiśrutasya yo 'nīśaḥ pratipādayituṃ bhavān,निष्ठां ते नरके मन्ये ह्य् अप्रदातुः प्रतिश्रुतम् प्रतिश्रुतस्य यो ऽनीशः प्रतिपादयितुं भवान्
8,19,36,na taddānaṃ praśaṃsanti yena vṛttirvipadyate dānaṃ yajñastapaḥ karma loke vṛttimato yataḥ,न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते दानं यज्ञस्तपः कर्म लोके वृत्तिमतो यतः
8,19,37,dharmāya yaśase 'rthāya kāmāya svajanāya ca pañcadhā vibhajan vittamihāmutra ca modate,धर्माय यशसे ऽर्थाय कामाय स्वजनाय च पञ्चधा विभजन् वित्तमिहामुत्र च मोदते
8,19,38,atrāpi bahvṛcairgītaṃ śṛṇu me 'surasattama satyamomiti yat proktaṃ yan nety āhānṛtaṃ hi tat,अत्रापि बह्वृचैर्गीतं शृणु मे ऽसुरसत्तम सत्यमोमिति यत् प्रोक्तं यन् नेत्य् आहानृतं हि तत्
8,19,39,satyaṃ puṣpaphalaṃ vidyādātmavṛkṣasya gīyate vṛkṣe 'jīvati tan na syādanṛtaṃ mūlamātmanaḥ,सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते वृक्षे ऽजीवति तन् न स्यादनृतं मूलमात्मनः
8,19,40,tadyathā vṛkṣa unmūlaḥ śuṣyaty udvartate 'cirāt evaṃ naṣṭānṛtaḥ sadya ātmā śuṣyen na saṃśayaḥ,तद्यथा वृक्ष उन्मूलः शुष्यत्य् उद्वर्तते ऽचिरात् एवं नष्टानृतः सद्य आत्मा शुष्येन् न संशयः
8,19,41,parāg riktamapūrṇaṃ vā akṣaraṃ yat tadomiti yat kiñcidomiti brūyāt tena ricyeta vai pumān bhikṣave sarvamoṃ kurvan nālaṃ kāmena cātmane,पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति यत् किञ्चिदोमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान् भिक्षवे सर्वमों कुर्वन् नालं कामेन चात्मने
8,19,42,athaitat pūrṇamabhyātmaṃ yac ca nety anṛtaṃ vacaḥ sarvaṃ nety anṛtaṃ brūyāt sa duṣkīrtiḥ śvasan mṛtaḥ,अथैतत् पूर्णमभ्यात्मं यच् च नेत्य् अनृतं वचः सर्वं नेत्य् अनृतं ब्रूयात् स दुष्कीर्तिः श्वसन् मृतः
8,19,43,strīṣu narmavivāhe ca vṛttyarthe prāṇasaṅkaṭe gobrāhmaṇārthe hiṃsāyāṃ nānṛtaṃ syāj jugupsitam,स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज् जुगुप्सितम्
8,20,1,bhp_08.20.001 śrīśuka uvāca balirevaṃ gṛhapatiḥ kulācāryeṇa bhāṣitaḥ tūṣṇīṃ bhūtvā kṣaṇaṃ rājannuvācāvahito gurum,भ्प्_०८.२०.००१ श्रीशुक उवाच बलिरेवं गृहपतिः कुलाचार्येण भाषितः तूष्णीं भूत्वा क्षणं राजन्नुवाचावहितो गुरुम्
8,20,2,bhp_08.20.002 śrībaliruvāca satyaṃ bhagavatā proktaṃ dharmo 'yaṃ gṛhamedhinām arthaṃ kāmaṃ yaśo vṛttiṃ yo na bādheta karhicit,भ्प्_०८.२०.००२ श्रीबलिरुवाच सत्यं भगवता प्रोक्तं धर्मो ऽयं गृहमेधिनाम् अर्थं कामं यशो वृत्तिं यो न बाधेत कर्हिचित्
8,20,3,sa cāhaṃ vittalobhena pratyācakṣe kathaṃ dvijam pratiśrutya dadāmīti prāhrādiḥ kitavo yathā,स चाहं वित्तलोभेन प्रत्याचक्षे कथं द्विजम् प्रतिश्रुत्य ददामीति प्राह्रादिः कितवो यथा
8,20,4,na hy asatyāt paro 'dharma iti hovāca bhūriyam sarvaṃ soḍhumalaṃ manye ṛte 'līkaparaṃ naram,न ह्य् असत्यात् परो ऽधर्म इति होवाच भूरियम् सर्वं सोढुमलं मन्ये ऋते ऽलीकपरं नरम्
8,20,5,nāhaṃ bibhemi nirayān nādhanyādasukhārṇavāt na sthānacyavanān mṛtyoryathā viprapralambhanāt,नाहं बिभेमि निरयान् नाधन्यादसुखार्णवात् न स्थानच्यवनान् मृत्योर्यथा विप्रप्रलम्भनात्
8,20,6,yadyaddhāsyati loke 'smin samparetaṃ dhanādikam tasya tyāge nimittaṃ kiṃ viprastuṣyen na tena cet,यद्यद्धास्यति लोके ऽस्मिन् सम्परेतं धनादिकम् तस्य त्यागे निमित्तं किं विप्रस्तुष्येन् न तेन चेत्
8,20,7,śreyaḥ kurvanti bhūtānāṃ sādhavo dustyajāsubhiḥ dadhyaṅśibiprabhṛtayaḥ ko vikalpo dharādiṣu,श्रेयः कुर्वन्ति भूतानां साधवो दुस्त्यजासुभिः दध्यङ्शिबिप्रभृतयः को विकल्पो धरादिषु
8,20,8,yairiyaṃ bubhuje brahman daityendrairanivartibhiḥ teṣāṃ kālo 'grasīl lokān na yaśo 'dhigataṃ bhuvi,यैरियं बुभुजे ब्रह्मन् दैत्येन्द्रैरनिवर्तिभिः तेषां कालो ऽग्रसील् लोकान् न यशो ऽधिगतं भुवि
8,20,9,sulabhā yudhi viprarṣe hy anivṛttāstanutyajaḥ na tathā tīrtha āyāte śraddhayā ye dhanatyajaḥ,सुलभा युधि विप्रर्षे ह्य् अनिवृत्तास्तनुत्यजः न तथा तीर्थ आयाते श्रद्धया ये धनत्यजः
8,20,10,manasvinaḥ kāruṇikasya śobhanaṃ yadarthikāmopanayena durgatiḥ kutaḥ punarbrahmavidāṃ bhavādṛśāṃ tato vaṭorasya dadāmi vāñchitam,मनस्विनः कारुणिकस्य शोभनं यदर्थिकामोपनयेन दुर्गतिः कुतः पुनर्ब्रह्मविदां भवादृशां ततो वटोरस्य ददामि वाञ्छितम्
8,20,11,yajanti yajñaṃ kratubhiryamādṛtā bhavanta āmnāyavidhānakovidāḥ sa eva viṣṇurvarado 'stu vā paro dāsyāmy amuṣmai kṣitimīpsitāṃ mune,यजन्ति यज्ञं क्रतुभिर्यमादृता भवन्त आम्नायविधानकोविदाः स एव विष्णुर्वरदो ऽस्तु वा परो दास्याम्य् अमुष्मै क्षितिमीप्सितां मुने
8,20,12,yadyapy asāvadharmeṇa māṃ badhnīyādanāgasam tathāpy enaṃ na hiṃsiṣye bhītaṃ brahmatanuṃ ripum,यद्यप्य् असावधर्मेण मां बध्नीयादनागसम् तथाप्य् एनं न हिंसिष्ये भीतं ब्रह्मतनुं रिपुम्
8,20,13,eṣa vā uttamaśloko na jihāsati yadyaśaḥ hatvā maināṃ haredyuddhe śayīta nihato mayā,एष वा उत्तमश्लोको न जिहासति यद्यशः हत्वा मैनां हरेद्युद्धे शयीत निहतो मया
8,20,14,bhp_08.20.014 śrīśuka uvāca evamaśraddhitaṃ śiṣyamanādeśakaraṃ guruḥ śaśāpa daivaprahitaḥ satyasandhaṃ manasvinam,भ्प्_०८.२०.०१४ श्रीशुक उवाच एवमश्रद्धितं शिष्यमनादेशकरं गुरुः शशाप दैवप्रहितः सत्यसन्धं मनस्विनम्
8,20,15,dṛḍhaṃ paṇḍitamāny ajñaḥ stabdho 'sy asmadupekṣayā macchāsanātigo yastvamacirādbhraśyase śriyaḥ,दृढं पण्डितमान्य् अज्ञः स्तब्धो ऽस्य् अस्मदुपेक्षया मच्छासनातिगो यस्त्वमचिराद्भ्रश्यसे श्रियः
8,20,16,evaṃ śaptaḥ svaguruṇā satyān na calito mahān vāmanāya dadāvenāmarcitvodakapūrvakam,एवं शप्तः स्वगुरुणा सत्यान् न चलितो महान् वामनाय ददावेनामर्चित्वोदकपूर्वकम्
8,20,17,vindhyāvalistadāgatya patnī jālakamālinī āninye kalaśaṃ haimamavanejanyapāṃ bhṛtam,विन्ध्यावलिस्तदागत्य पत्नी जालकमालिनी आनिन्ये कलशं हैममवनेजन्यपां भृतम्
8,20,18,yajamānaḥ svayaṃ tasya śrīmat pādayugaṃ mudā avanijyāvahan mūrdhni tadapo viśvapāvanīḥ,यजमानः स्वयं तस्य श्रीमत् पादयुगं मुदा अवनिज्यावहन् मूर्ध्नि तदपो विश्वपावनीः
8,20,19,tadāsurendraṃ divi devatāgaṇā gandharvavidyādharasiddhacāraṇāḥ tat karma sarve 'pi gṛṇanta ārjavaṃ prasūnavarṣairvavṛṣurmudānvitāḥ,तदासुरेन्द्रं दिवि देवतागणा गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणाः तत् कर्म सर्वे ऽपि गृणन्त आर्जवं प्रसूनवर्षैर्ववृषुर्मुदान्विताः
8,20,20,nedurmuhurdundubhayaḥ sahasraśo gandharvakimpūruṣakinnarā jaguḥ manasvinānena kṛtaṃ suduṣkaraṃ vidvān adādyadripave jagattrayam,नेदुर्मुहुर्दुन्दुभयः सहस्रशो गन्धर्वकिम्पूरुषकिन्नरा जगुः मनस्विनानेन कृतं सुदुष्करं विद्वान् अदाद्यद्रिपवे जगत्त्रयम्
8,20,21,tadvāmanaṃ rūpamavardhatādbhutaṃ hareranantasya guṇatrayātmakam bhūḥ khaṃ diśo dyaurvivarāḥ payodhayas tiryaṅnṛdevā ṛṣayo yadāsata,तद्वामनं रूपमवर्धताद्भुतं हरेरनन्तस्य गुणत्रयात्मकम् भूः खं दिशो द्यौर्विवराः पयोधयस् तिर्यङ्नृदेवा ऋषयो यदासत
8,20,22,kāye balistasya mahāvibhūteḥ sahartvigācāryasadasya etat dadarśa viśvaṃ triguṇaṃ guṇātmake bhūtendriyārthāśayajīvayuktam,काये बलिस्तस्य महाविभूतेः सहर्त्विगाचार्यसदस्य एतत् ददर्श विश्वं त्रिगुणं गुणात्मके भूतेन्द्रियार्थाशयजीवयुक्तम्
8,20,23,rasāmacaṣṭāṅghritale 'tha pādayor mahīṃ mahīdhrān puruṣasya jaṅghayoḥ patattriṇo jānuni viśvamūrter ūrvorgaṇaṃ mārutamindrasenaḥ,रसामचष्टाङ्घ्रितले ऽथ पादयोर् महीं महीध्रान् पुरुषस्य जङ्घयोः पतत्त्रिणो जानुनि विश्वमूर्तेर् ऊर्वोर्गणं मारुतमिन्द्रसेनः
8,20,24,sandhyāṃ vibhorvāsasi guhya aikṣat prajāpatīn jaghane ātmamukhyān nābhyāṃ nabhaḥ kukṣiṣu saptasindhūn urukramasyorasi carkṣamālām,सन्ध्यां विभोर्वाससि गुह्य ऐक्षत् प्रजापतीन् जघने आत्ममुख्यान् नाभ्यां नभः कुक्षिषु सप्तसिन्धून् उरुक्रमस्योरसि चर्क्षमालाम्
8,20,25,hṛdy aṅga dharmaṃ stanayormurārer ṛtaṃ ca satyaṃ ca manasy athendum śriyaṃ ca vakṣasy aravindahastāṃ kaṇṭhe ca sāmāni samastarephān,हृद्य् अङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारेर् ऋतं च सत्यं च मनस्य् अथेन्दुम् श्रियं च वक्षस्य् अरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान्
8,20,26,indrapradhānān amarān bhujeṣu tatkarṇayoḥ kakubho dyauśca mūrdhni keśeṣu meghān chvasanaṃ nāsikāyām akṣṇośca sūryaṃ vadane ca vahnim,इन्द्रप्रधानान् अमरान् भुजेषु तत्कर्णयोः ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि केशेषु मेघान् छ्वसनं नासिकायाम् अक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम्
8,20,27,vāṇyāṃ ca chandāṃsi rase jaleśaṃ bhruvorniṣedhaṃ ca vidhiṃ ca pakṣmasu ahaśca rātriṃ ca parasya puṃso manyuṃ lalāṭe 'dhara eva lobham,वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटे ऽधर एव लोभम्
8,20,28,sparśe ca kāmaṃ nṛpa retasāmbhaḥ pṛṣṭhe tvadharmaṃ kramaṇeṣu yajñam chāyāsu mṛtyuṃ hasite ca māyāṃ tanūruheṣvoṣadhijātayaśca,स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भः पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च
8,20,29,nadīśca nāḍīṣu śilā nakheṣu buddhāvajaṃ devagaṇān ṛṣīṃśca prāṇeṣu gātre sthirajaṅgamāni sarvāṇi bhūtāni dadarśa vīraḥ,नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणान् ऋषींश्च प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीरः
8,20,30,sarvātmanīdaṃ bhuvanaṃ nirīkṣya sarve 'surāḥ kaśmalamāpuraṅga sudarśanaṃ cakramasahyatejo dhanuśca śārṅgaṃ stanayitnughoṣam,सर्वात्मनीदं भुवनं निरीक्ष्य सर्वे ऽसुराः कश्मलमापुरङ्ग सुदर्शनं चक्रमसह्यतेजो धनुश्च शार्ङ्गं स्तनयित्नुघोषम्
8,20,31,parjanyaghoṣo jalajaḥ pāñcajanyaḥ kaumodakī viṣṇugadā tarasvinī vidyādharo 'siḥ śatacandrayuktas tūṇottamāvakṣayasāyakau ca,पर्जन्यघोषो जलजः पाञ्चजन्यः कौमोदकी विष्णुगदा तरस्विनी विद्याधरो ऽसिः शतचन्द्रयुक्तस् तूणोत्तमावक्षयसायकौ च
8,20,32,sunandamukhyā upatasthurīśaṃ pārṣadamukhyāḥ sahalokapālāḥ sphuratkirīṭāṅgadamīnakuṇḍalaḥ śrīvatsaratnottamamekhalāmbaraiḥ,सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्याः सहलोकपालाः स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डलः श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरैः
8,20,33,madhuvratasragvanamālayāvṛto rarāja rājan bhagavān urukramaḥ kṣitiṃ padaikena balervicakrame nabhaḥ śarīreṇa diśaśca bāhubhiḥ,मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन् भगवान् उरुक्रमः क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभः शरीरेण दिशश्च बाहुभिः
8,20,34,padaṃ dvitīyaṃ kramatastriviṣṭapaṃ na vai tṛtīyāya tadīyamaṇvapi urukramasyāṅghrirupary upary atho maharjanābhyāṃ tapasaḥ paraṃ gataḥ,पदं द्वितीयं क्रमतस्त्रिविष्टपं न वै तृतीयाय तदीयमण्वपि उरुक्रमस्याङ्घ्रिरुपर्य् उपर्य् अथो महर्जनाभ्यां तपसः परं गतः
8,21,1,bhp_08.21.001 śrīśuka uvāca satyaṃ samīkṣyābjabhavo nakhendubhir hatasvadhāmadyutirāvṛto 'bhyagāt marīcimiśrā ṛṣayo bṛhadvratāḥ sanandanādyā naradeva yoginaḥ,भ्प्_०८.२१.००१ श्रीशुक उवाच सत्यं समीक्ष्याब्जभवो नखेन्दुभिर् हतस्वधामद्युतिरावृतो ऽभ्यगात् मरीचिमिश्रा ऋषयो बृहद्व्रताः सनन्दनाद्या नरदेव योगिनः
8,21,2,vedopavedā niyamā yamānvitās tarketihāsāṅgapurāṇasaṃhitāḥ ye cāpare yogasamīradīpita jñānāgninā randhitakarmakalmaṣāḥ vavandire yatsmaraṇānubhāvataḥ svāyambhuvaṃ dhāma gatā akarmakam,वेदोपवेदा नियमा यमान्वितास् तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिताः ये चापरे योगसमीरदीपित ज्ञानाग्निना रन्धितकर्मकल्मषाः ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावतः स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकम्
8,21,3,athāṅghraye pronnamitāya viṣṇor upāharat padmabhavo 'rhaṇodakam samarcya bhaktyābhyagṛṇāc chuciśravā yannābhipaṅkeruhasambhavaḥ svayam,अथाङ्घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णोर् उपाहरत् पद्मभवो ऽर्हणोदकम् समर्च्य भक्त्याभ्यगृणाच् छुचिश्रवा यन्नाभिपङ्केरुहसम्भवः स्वयम्
8,21,4,dhātuḥ kamaṇḍalujalaṃ tadurukramasya pādāvanejanapavitratayā narendra svardhuny abhūn nabhasi sā patatī nimārṣṭi lokatrayaṃ bhagavato viśadeva kīrtiḥ,धातुः कमण्डलुजलं तदुरुक्रमस्य पादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र स्वर्धुन्य् अभून् नभसि सा पतती निमार्ष्टि लोकत्रयं भगवतो विशदेव कीर्तिः
8,21,5,brahmādayo lokanāthāḥ svanāthāya samādṛtāḥ sānugā balimājahruḥ saṅkṣiptātmavibhūtaye,ब्रह्मादयो लोकनाथाः स्वनाथाय समादृताः सानुगा बलिमाजह्रुः सङ्क्षिप्तात्मविभूतये
8,21,6,toyaiḥ samarhaṇaiḥ sragbhirdivyagandhānulepanaiḥ dhūpairdīpaiḥ surabhibhirlājākṣataphalāṅkuraiḥ,तोयैः समर्हणैः स्रग्भिर्दिव्यगन्धानुलेपनैः धूपैर्दीपैः सुरभिभिर्लाजाक्षतफलाङ्कुरैः
8,21,7,stavanairjayaśabdaiśca tadvīryamahimāṅkitaiḥ nṛtyavāditragītaiśca śaṅkhadundubhiniḥsvanaiḥ,स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितैः नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः
8,21,8,jāmbavān ṛkṣarājastu bherīśabdairmanojavaḥ vijayaṃ dikṣu sarvāsu mahotsavamaghoṣayat,जाम्बवान् ऋक्षराजस्तु भेरीशब्दैर्मनोजवः विजयं दिक्षु सर्वासु महोत्सवमघोषयत्
8,21,9,mahīṃ sarvāṃ hṛtāṃ dṛṣṭvā tripadavyājayācñayā ūcuḥ svabharturasurā dīkṣitasyātyamarṣitāḥ,महीं सर्वां हृतां दृष्ट्वा त्रिपदव्याजयाच्ञया ऊचुः स्वभर्तुरसुरा दीक्षितस्यात्यमर्षिताः
8,21,10,na vāyaṃ brahmabandhurviṣṇurmāyāvināṃ varaḥ dvijarūpapraticchanno devakāryaṃ cikīrṣati,न वायं ब्रह्मबन्धुर्विष्णुर्मायाविनां वरः द्विजरूपप्रतिच्छन्नो देवकार्यं चिकीर्षति
8,21,11,anena yācamānena śatruṇā vaṭurūpiṇā sarvasvaṃ no hṛtaṃ bharturnyastadaṇḍasya barhiṣi,अनेन याचमानेन शत्रुणा वटुरूपिणा सर्वस्वं नो हृतं भर्तुर्न्यस्तदण्डस्य बर्हिषि
8,21,12,satyavratasya satataṃ dīkṣitasya viśeṣataḥ nānṛtaṃ bhāṣituṃ śakyaṃ brahmaṇyasya dayāvataḥ,सत्यव्रतस्य सततं दीक्षितस्य विशेषतः नानृतं भाषितुं शक्यं ब्रह्मण्यस्य दयावतः
8,21,13,tasmādasya vadho dharmo bhartuḥ śuśrūṣaṇaṃ ca naḥ ity āyudhāni jagṛhurbaleranucarāsurāḥ,तस्मादस्य वधो धर्मो भर्तुः शुश्रूषणं च नः इत्य् आयुधानि जगृहुर्बलेरनुचरासुराः
8,21,14,te sarve vāmanaṃ hantuṃ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ anicchanto bale rājan prādravan jātamanyavaḥ,ते सर्वे वामनं हन्तुं शूलपट्टिशपाणयः अनिच्छन्तो बले राजन् प्राद्रवन् जातमन्यवः
8,21,15,tān abhidravato dṛṣṭvā ditijānīkapān nṛpa prahasyānucarā viṣṇoḥ pratyaṣedhannudāyudhāḥ,तान् अभिद्रवतो दृष्ट्वा दितिजानीकपान् नृप प्रहस्यानुचरा विष्णोः प्रत्यषेधन्नुदायुधाः
8,21,16,nandaḥ sunando 'tha jayo vijayaḥ prabalo balaḥ kumudaḥ kumudākṣaśca viṣvaksenaḥ patattrirāṭ,नन्दः सुनन्दो ऽथ जयो विजयः प्रबलो बलः कुमुदः कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेनः पतत्त्रिराट्
8,21,17,jayantaḥ śrutadevaśca puṣpadanto 'tha sātvataḥ sarve nāgāyutaprāṇāścamūṃ te jaghnurāsurīm,जयन्तः श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तो ऽथ सात्वतः सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम्
8,21,18,hanyamānān svakān dṛṣṭvā puruṣānucarairbaliḥ vārayāmāsa saṃrabdhān kāvyaśāpamanusmaran,हन्यमानान् स्वकान् दृष्ट्वा पुरुषानुचरैर्बलिः वारयामास संरब्धान् काव्यशापमनुस्मरन्
8,21,19,he vipracitte he rāho he neme śrūyatāṃ vacaḥ mā yudhyata nivartadhvaṃ na naḥ kālo 'yamarthakṛt,हे विप्रचित्ते हे राहो हे नेमे श्रूयतां वचः मा युध्यत निवर्तध्वं न नः कालो ऽयमर्थकृत्
8,21,20,yaḥ prabhuḥ sarvabhūtānāṃ sukhaduḥkhopapattaye taṃ nātivartituṃ daityāḥ pauruṣairīśvaraḥ pumān,यः प्रभुः सर्वभूतानां सुखदुःखोपपत्तये तं नातिवर्तितुं दैत्याः पौरुषैरीश्वरः पुमान्
8,21,21,yo no bhavāya prāg āsīdabhavāya divaukasām sa eva bhagavān adya vartate tadviparyayam,यो नो भवाय प्राग् आसीदभवाय दिवौकसाम् स एव भगवान् अद्य वर्तते तद्विपर्ययम्
8,21,22,balena sacivairbuddhyā durgairmantrauṣadhādibhiḥ sāmādibhirupāyaiśca kālaṃ nātyeti vai janaḥ,बलेन सचिवैर्बुद्ध्या दुर्गैर्मन्त्रौषधादिभिः सामादिभिरुपायैश्च कालं नात्येति वै जनः
8,21,23,bhavadbhirnirjitā hy ete bahuśo 'nucarā hareḥ daivenarddhaista evādya yudhi jitvā nadanti naḥ,भवद्भिर्निर्जिता ह्य् एते बहुशो ऽनुचरा हरेः दैवेनर्द्धैस्त एवाद्य युधि जित्वा नदन्ति नः
8,21,24,etān vayaṃ vijeṣyāmo yadi daivaṃ prasīdati tasmāt kālaṃ pratīkṣadhvaṃ yo no 'rthatvāya kalpate,एतान् वयं विजेष्यामो यदि दैवं प्रसीदति तस्मात् कालं प्रतीक्षध्वं यो नो ऽर्थत्वाय कल्पते
8,21,25,bhp_08.21.025 śrīśuka uvāca patyurnigaditaṃ śrutvā daityadānavayūthapāḥ rasāṃ nirviviśū rājan viṣṇupārṣada tāḍitāḥ,भ्प्_०८.२१.०२५ श्रीशुक उवाच पत्युर्निगदितं श्रुत्वा दैत्यदानवयूथपाः रसां निर्विविशू राजन् विष्णुपार्षद ताडिताः
8,21,26,atha tārkṣyasuto jñātvā virāṭ prabhucikīrṣitam babandha vāruṇaiḥ pāśairbaliṃ sūtye 'hani kratau,अथ तार्क्ष्यसुतो ज्ञात्वा विराट् प्रभुचिकीर्षितम् बबन्ध वारुणैः पाशैर्बलिं सूत्ये ऽहनि क्रतौ
8,21,27,hāhākāro mahān āsīdrodasyoḥ sarvato diśam nigṛhyamāṇe 'surapatau viṣṇunā prabhaviṣṇunā,हाहाकारो महान् आसीद्रोदस्योः सर्वतो दिशम् निगृह्यमाणे ऽसुरपतौ विष्णुना प्रभविष्णुना
8,21,28,taṃ baddhaṃ vāruṇaiḥ pāśairbhagavān āha vāmanaḥ naṣṭaśriyaṃ sthiraprajñamudārayaśasaṃ nṛpa,तं बद्धं वारुणैः पाशैर्भगवान् आह वामनः नष्टश्रियं स्थिरप्रज्ञमुदारयशसं नृप
8,21,29,padāni trīṇi dattāni bhūmermahyaṃ tvayāsura dvābhyāṃ krāntā mahī sarvā tṛtīyamupakalpaya,पदानि त्रीणि दत्तानि भूमेर्मह्यं त्वयासुर द्वाभ्यां क्रान्ता मही सर्वा तृतीयमुपकल्पय
8,21,30,yāvat tapaty asau gobhiryāvadinduḥ sahoḍubhiḥ yāvadvarṣati parjanyastāvatī bhūriyaṃ tava,यावत् तपत्य् असौ गोभिर्यावदिन्दुः सहोडुभिः यावद्वर्षति पर्जन्यस्तावती भूरियं तव
8,21,31,padaikena mayākrānto bhūrlokaḥ khaṃ diśastanoḥ svarlokaste dvitīyena paśyataste svamātmanā,पदैकेन मयाक्रान्तो भूर्लोकः खं दिशस्तनोः स्वर्लोकस्ते द्वितीयेन पश्यतस्ते स्वमात्मना
8,21,32,pratiśrutamadātuste niraye vāsa iṣyate viśa tvaṃ nirayaṃ tasmādguruṇā cānumoditaḥ,प्रतिश्रुतमदातुस्ते निरये वास इष्यते विश त्वं निरयं तस्माद्गुरुणा चानुमोदितः
8,21,33,vṛthā manorathastasya dūraḥ svargaḥ pataty adhaḥ pratiśrutasyādānena yo 'rthinaṃ vipralambhate,वृथा मनोरथस्तस्य दूरः स्वर्गः पतत्य् अधः प्रतिश्रुतस्यादानेन यो ऽर्थिनं विप्रलम्भते
8,21,34,vipralabdho dadāmīti tvayāhaṃ cāḍhyamāninā tadvyalīkaphalaṃ bhuṅkṣva nirayaṃ katicit samāḥ,विप्रलब्धो ददामीति त्वयाहं चाढ्यमानिना तद्व्यलीकफलं भुङ्क्ष्व निरयं कतिचित् समाः
8,22,1,bhp_08.22.001 śrīśuka uvāca evaṃ viprakṛto rājan balirbhagavatāsuraḥ bhidyamāno 'py abhinnātmā pratyāhāviklavaṃ vacaḥ,भ्प्_०८.२२.००१ श्रीशुक उवाच एवं विप्रकृतो राजन् बलिर्भगवतासुरः भिद्यमानो ऽप्य् अभिन्नात्मा प्रत्याहाविक्लवं वचः
8,22,2,bhp_08.22.002 śrībaliruvāca yady uttamaśloka bhavān mameritaṃ vaco vyalīkaṃ suravarya manyate karomy ṛtaṃ tan na bhavet pralambhanaṃ padaṃ tṛtīyaṃ kuru śīrṣṇi me nijam,भ्प्_०८.२२.००२ श्रीबलिरुवाच यद्य् उत्तमश्लोक भवान् ममेरितं वचो व्यलीकं सुरवर्य मन्यते करोम्य् ऋतं तन् न भवेत् प्रलम्भनं पदं तृतीयं कुरु शीर्ष्णि मे निजम्
8,22,3,bibhemi nāhaṃ nirayāt padacyuto na pāśabandhādvyasanādduratyayāt naivārthakṛcchrādbhavato vinigrahād asādhuvādādbhṛśamudvije yathā,बिभेमि नाहं निरयात् पदच्युतो न पाशबन्धाद्व्यसनाद्दुरत्ययात् नैवार्थकृच्छ्राद्भवतो विनिग्रहाद् असाधुवादाद्भृशमुद्विजे यथा
8,22,4,puṃsāṃ ślāghyatamaṃ manye daṇḍamarhattamārpitam yaṃ na mātā pitā bhrātā suhṛdaścādiśanti hi,पुंसां श्लाघ्यतमं मन्ये दण्डमर्हत्तमार्पितम् यं न माता पिता भ्राता सुहृदश्चादिशन्ति हि
8,22,5,tvaṃ nūnamasurāṇāṃ naḥ parokṣaḥ paramo guruḥ yo no 'nekamadāndhānāṃ vibhraṃśaṃ cakṣurādiśat,त्वं नूनमसुराणां नः परोक्षः परमो गुरुः यो नो ऽनेकमदान्धानां विभ्रंशं चक्षुरादिशत्
8,22,6,yasmin vairānubandhena vyūḍhena vibudhetarāḥ bahavo lebhire siddhiṃ yāmu haikāntayoginaḥ,यस्मिन् वैरानुबन्धेन व्यूढेन विबुधेतराः बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु हैकान्तयोगिनः
8,22,7,tenāhaṃ nigṛhīto 'smi bhavatā bhūrikarmaṇā baddhaśca vāruṇaiḥ pāśairnātivrīḍe na ca vyathe,तेनाहं निगृहीतो ऽस्मि भवता भूरिकर्मणा बद्धश्च वारुणैः पाशैर्नातिव्रीडे न च व्यथे
8,22,8,pitāmaho me bhavadīyasammataḥ prahrāda āviṣkṛtasādhuvādaḥ bhavadvipakṣeṇa vicitravaiśasaṃ samprāpitastvaṃ paramaḥ svapitrā,पितामहो मे भवदीयसम्मतः प्रह्राद आविष्कृतसाधुवादः भवद्विपक्षेण विचित्रवैशसं सम्प्रापितस्त्वं परमः स्वपित्रा
8,22,9,kimātmanānena jahāti yo 'ntataḥ kiṃ rikthahāraiḥ svajanākhyadasyubhiḥ kiṃ jāyayā saṃsṛtihetubhūtayā martyasya gehaiḥ kimihāyuṣo vyayaḥ,किमात्मनानेन जहाति यो ऽन्ततः किं रिक्थहारैः स्वजनाख्यदस्युभिः किं जायया संसृतिहेतुभूतया मर्त्यस्य गेहैः किमिहायुषो व्ययः
8,22,10,itthaṃ sa niścitya pitāmaho mahān agādhabodho bhavataḥ pādapadmam dhruvaṃ prapede hy akutobhayaṃ janād bhītaḥ svapakṣakṣapaṇasya sattama,इत्थं स निश्चित्य पितामहो महान् अगाधबोधो भवतः पादपद्मम् ध्रुवं प्रपेदे ह्य् अकुतोभयं जनाद् भीतः स्वपक्षक्षपणस्य सत्तम
8,22,11,athāhamapy ātmaripostavāntikaṃ daivena nītaḥ prasabhaṃ tyājitaśrīḥ idaṃ kṛtāntāntikavarti jīvitaṃ yayādhruvaṃ stabdhamatirna budhyate,अथाहमप्य् आत्मरिपोस्तवान्तिकं दैवेन नीतः प्रसभं त्याजितश्रीः इदं कृतान्तान्तिकवर्ति जीवितं ययाध्रुवं स्तब्धमतिर्न बुध्यते
8,22,12,bhp_08.22.012 śrīśuka uvāca tasyetthaṃ bhāṣamāṇasya prahrādo bhagavatpriyaḥ ājagāma kuruśreṣṭha rākāpatirivotthitaḥ,भ्प्_०८.२२.०१२ श्रीशुक उवाच तस्येत्थं भाषमाणस्य प्रह्रादो भगवत्प्रियः आजगाम कुरुश्रेष्ठ राकापतिरिवोत्थितः
8,22,13,tamindrasenaḥ svapitāmahaṃ śriyā virājamānaṃ nalināyatekṣaṇam prāṃśuṃ piśaṅgāmbaramañjanatviṣaṃ pralambabāhuṃ śubhagarṣabhamaikṣata,तमिन्द्रसेनः स्वपितामहं श्रिया विराजमानं नलिनायतेक्षणम् प्रांशुं पिशङ्गाम्बरमञ्जनत्विषं प्रलम्बबाहुं शुभगर्षभमैक्षत
8,22,14,tasmai balirvāruṇapāśayantritaḥ samarhaṇaṃ nopajahāra pūrvavat nanāma mūrdhnāśruvilolalocanaḥ savrīḍanīcīnamukho babhūva ha,तस्मै बलिर्वारुणपाशयन्त्रितः समर्हणं नोपजहार पूर्ववत् ननाम मूर्ध्नाश्रुविलोललोचनः सव्रीडनीचीनमुखो बभूव ह
8,22,15,sa tatra hāsīnamudīkṣya satpatiṃ hariṃ sunandādyanugairupāsitam upetya bhūmau śirasā mahāmanā nanāma mūrdhnā pulakāśruviklavaḥ,स तत्र हासीनमुदीक्ष्य सत्पतिं हरिं सुनन्दाद्यनुगैरुपासितम् उपेत्य भूमौ शिरसा महामना ननाम मूर्ध्ना पुलकाश्रुविक्लवः
8,22,16,bhp_08.22.016 śrīprahrāda uvāca tvayaiva dattaṃ padamaindramūrjitaṃ hṛtaṃ tadevādya tathaiva śobhanam manye mahān asya kṛto hy anugraho vibhraṃśito yac chriya ātmamohanāt,भ्प्_०८.२२.०१६ श्रीप्रह्राद उवाच त्वयैव दत्तं पदमैन्द्रमूर्जितं हृतं तदेवाद्य तथैव शोभनम् मन्ये महान् अस्य कृतो ह्य् अनुग्रहो विभ्रंशितो यच् छ्रिय आत्ममोहनात्
8,22,17,yayā hi vidvān api muhyate yatas tat ko vicaṣṭe gatimātmano yathā tasmai namaste jagadīśvarāya vai nārāyaṇāyākhilalokasākṣiṇe,यया हि विद्वान् अपि मुह्यते यतस् तत् को विचष्टे गतिमात्मनो यथा तस्मै नमस्ते जगदीश्वराय वै नारायणायाखिललोकसाक्षिणे
8,22,18,bhp_08.22.018 śrīśuka uvāca tasyānuśṛṇvato rājan prahrādasya kṛtāñjaleḥ hiraṇyagarbho bhagavān uvāca madhusūdanam,भ्प्_०८.२२.०१८ श्रीशुक उवाच तस्यानुशृण्वतो राजन् प्रह्रादस्य कृताञ्जलेः हिरण्यगर्भो भगवान् उवाच मधुसूदनम्
8,22,19,baddhaṃ vīkṣya patiṃ sādhvī tatpatnī bhayavihvalā prāñjaliḥ praṇatopendraṃ babhāṣe 'vāṅmukhī nṛpa,बद्धं वीक्ष्य पतिं साध्वी तत्पत्नी भयविह्वला प्राञ्जलिः प्रणतोपेन्द्रं बभाषे ऽवाङ्मुखी नृप
8,22,20,bhp_08.22.020 śrīvindhyāvaliruvāca krīḍārthamātmana idaṃ trijagat kṛtaṃ te svāmyaṃ tu tatra kudhiyo 'para īśa kuryuḥ kartuḥ prabhostava kimasyata āvahanti tyaktahriyastvadavaropitakartṛvādāḥ,भ्प्_०८.२२.०२० श्रीविन्ध्यावलिरुवाच क्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत् कृतं ते स्वाम्यं तु तत्र कुधियो ऽपर ईश कुर्युः कर्तुः प्रभोस्तव किमस्यत आवहन्ति त्यक्तह्रियस्त्वदवरोपितकर्तृवादाः
8,22,21,bhp_08.22.021 śrībrahmovāca bhūtabhāvana bhūteśa devadeva jaganmaya muñcainaṃ hṛtasarvasvaṃ nāyamarhati nigraham,भ्प्_०८.२२.०२१ श्रीब्रह्मोवाच भूतभावन भूतेश देवदेव जगन्मय मुञ्चैनं हृतसर्वस्वं नायमर्हति निग्रहम्
8,22,22,kṛtsnā te 'nena dattā bhūrlokāḥ karmārjitāśca ye niveditaṃ ca sarvasvamātmāviklavayā dhiyā,कृत्स्ना ते ऽनेन दत्ता भूर्लोकाः कर्मार्जिताश्च ये निवेदितं च सर्वस्वमात्माविक्लवया धिया
8,22,23,yatpādayoraśaṭhadhīḥ salilaṃ pradāya dūrvāṅkurairapi vidhāya satīṃ saparyām amp;apy uttamāṃ gatimasau bhajate trilokīṃ dāśvān aviklavamanāḥ kathamārtimṛcchet,यत्पादयोरशठधीः सलिलं प्रदाय दूर्वाङ्कुरैरपि विधाय सतीं सपर्याम् अम्प्;अप्य् उत्तमां गतिमसौ भजते त्रिलोकीं दाश्वान् अविक्लवमनाः कथमार्तिमृच्छेत्
8,22,24,bhp_08.22.024 śrībhagavān uvāca brahman yamanugṛhṇāmi tadviśo vidhunomy aham yanmadaḥ puruṣaḥ stabdho lokaṃ māṃ cāvamanyate,भ्प्_०८.२२.०२४ श्रीभगवान् उवाच ब्रह्मन् यमनुगृह्णामि तद्विशो विधुनोम्य् अहम् यन्मदः पुरुषः स्तब्धो लोकं मां चावमन्यते
8,22,25,yadā kadācij jīvātmā saṃsaran nijakarmabhiḥ nānāyoniṣvanīśo 'yaṃ pauruṣīṃ gatimāvrajet,यदा कदाचिज् जीवात्मा संसरन् निजकर्मभिः नानायोनिष्वनीशो ऽयं पौरुषीं गतिमाव्रजेत्
8,22,26,janmakarmavayorūpa vidyaiśvaryadhanādibhiḥ yady asya na bhavet stambhastatrāyaṃ madanugrahaḥ,जन्मकर्मवयोरूप विद्यैश्वर्यधनादिभिः यद्य् अस्य न भवेत् स्तम्भस्तत्रायं मदनुग्रहः
8,22,27,mānastambhanimittānāṃ janmādīnāṃ samantataḥ sarvaśreyaḥpratīpānāṃ hanta muhyen na matparaḥ,मानस्तम्भनिमित्तानां जन्मादीनां समन्ततः सर्वश्रेयःप्रतीपानां हन्त मुह्येन् न मत्परः
8,22,28,eṣa dānavadaityānāmagranīḥ kīrtivardhanaḥ ajaiṣīdajayāṃ māyāṃ sīdannapi na muhyati,एष दानवदैत्यानामग्रनीः कीर्तिवर्धनः अजैषीदजयां मायां सीदन्नपि न मुह्यति
8,22,29,kṣīṇarikthaścyutaḥ sthānāt kṣipto baddhaśca śatrubhiḥ jñātibhiśca parityakto yātanāmanuyāpitaḥ,क्षीणरिक्थश्च्युतः स्थानात् क्षिप्तो बद्धश्च शत्रुभिः ज्ञातिभिश्च परित्यक्तो यातनामनुयापितः
8,22,30,guruṇā bhartsitaḥ śapto jahau satyaṃ na suvrataḥ chalairukto mayā dharmo nāyaṃ tyajati satyavāk,गुरुणा भर्त्सितः शप्तो जहौ सत्यं न सुव्रतः छलैरुक्तो मया धर्मो नायं त्यजति सत्यवाक्
8,22,31,eṣa me prāpitaḥ sthānaṃ duṣprāpamamarairapi sāvarṇerantarasyāyaṃ bhavitendro madāśrayaḥ,एष मे प्रापितः स्थानं दुष्प्रापममरैरपि सावर्णेरन्तरस्यायं भवितेन्द्रो मदाश्रयः
8,22,32,tāvat sutalamadhyāstāṃ viśvakarmavinirmitam yadādhayo vyādhayaśca klamastandrā parābhavaḥ nopasargā nivasatāṃ sambhavanti mamekṣayā,तावत् सुतलमध्यास्तां विश्वकर्मविनिर्मितम् यदाधयो व्याधयश्च क्लमस्तन्द्रा पराभवः नोपसर्गा निवसतां सम्भवन्ति ममेक्षया
8,22,33,indrasena mahārāja yāhi bho bhadramastu te sutalaṃ svargibhiḥ prārthyaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥ,इन्द्रसेन महाराज याहि भो भद्रमस्तु ते सुतलं स्वर्गिभिः प्रार्थ्यं ज्ञातिभिः परिवारितः
8,22,34,na tvāmabhibhaviṣyanti lokeśāḥ kimutāpare tvacchāsanātigān daityāṃścakraṃ me sūdayiṣyati,न त्वामभिभविष्यन्ति लोकेशाः किमुतापरे त्वच्छासनातिगान् दैत्यांश्चक्रं मे सूदयिष्यति
8,22,35,rakṣiṣye sarvato 'haṃ tvāṃ sānugaṃ saparicchadam sadā sannihitaṃ vīra tatra māṃ drakṣyate bhavān,रक्षिष्ये सर्वतो ऽहं त्वां सानुगं सपरिच्छदम् सदा सन्निहितं वीर तत्र मां द्रक्ष्यते भवान्
8,22,36,tatra dānavadaityānāṃ saṅgāt te bhāva āsuraḥ dṛṣṭvā madanubhāvaṃ vai sadyaḥ kuṇṭho vinaṅkṣyati,तत्र दानवदैत्यानां सङ्गात् ते भाव आसुरः दृष्ट्वा मदनुभावं वै सद्यः कुण्ठो विनङ्क्ष्यति
8,23,1,bhp_08.23.001 śrīśuka uvāca ity uktavantaṃ puruṣaṃ purātanaṃ mahānubhāvo 'khilasādhusammataḥ baddhāñjalirbāṣpakalākulekṣaṇo bhaktyutkalo gadgadayā girābravīt,भ्प्_०८.२३.००१ श्रीशुक उवाच इत्य् उक्तवन्तं पुरुषं पुरातनं महानुभावो ऽखिलसाधुसम्मतः बद्धाञ्जलिर्बाष्पकलाकुलेक्षणो भक्त्युत्कलो गद्गदया गिराब्रवीत्
8,23,2,bhp_08.23.002 śrībaliruvāca aho praṇāmāya kṛtaḥ samudyamaḥ prapannabhaktārthavidhau samāhitaḥ yal lokapālaistvadanugraho 'marair alabdhapūrvo 'pasade 'sure 'rpitaḥ,भ्प्_०८.२३.००२ श्रीबलिरुवाच अहो प्रणामाय कृतः समुद्यमः प्रपन्नभक्तार्थविधौ समाहितः यल् लोकपालैस्त्वदनुग्रहो ऽमरैर् अलब्धपूर्वो ऽपसदे ऽसुरे ऽर्पितः
8,23,3,bhp_08.23.003 śrīśuka uvāca ity uktvā harimānatya brahmāṇaṃ sabhavaṃ tataḥ viveśa sutalaṃ prīto balirmuktaḥ sahāsuraiḥ,भ्प्_०८.२३.००३ श्रीशुक उवाच इत्य् उक्त्वा हरिमानत्य ब्रह्माणं सभवं ततः विवेश सुतलं प्रीतो बलिर्मुक्तः सहासुरैः
8,23,4,evamindrāya bhagavān pratyānīya triviṣṭapam pūrayitvāditeḥ kāmamaśāsat sakalaṃ jagat,एवमिन्द्राय भगवान् प्रत्यानीय त्रिविष्टपम् पूरयित्वादितेः काममशासत् सकलं जगत्
8,23,5,labdhaprasādaṃ nirmuktaṃ pautraṃ vaṃśadharaṃ balim niśāmya bhaktipravaṇaḥ prahrāda idamabravīt,लब्धप्रसादं निर्मुक्तं पौत्रं वंशधरं बलिम् निशाम्य भक्तिप्रवणः प्रह्राद इदमब्रवीत्
8,23,6,bhp_08.23.006 śrīprahrāda uvāca nemaṃ viriñco labhate prasādaṃ na śrīrna śarvaḥ kimutāpare 'nye yan no 'surāṇāmasi durgapālo viśvābhivandyairabhivanditāṅghriḥ,भ्प्_०८.२३.००६ श्रीप्रह्राद उवाच नेमं विरिञ्चो लभते प्रसादं न श्रीर्न शर्वः किमुतापरे ऽन्ये यन् नो ऽसुराणामसि दुर्गपालो विश्वाभिवन्द्यैरभिवन्दिताङ्घ्रिः
8,23,7,yatpādapadmamakarandaniṣevaṇena brahmādayaḥ śaraṇadāśnuvate vibhūtīḥ amp;kasmādvayaṃ kusṛtayaḥ khalayonayaste dākṣiṇyadṛṣṭipadavīṃ bhavataḥ praṇītāḥ,यत्पादपद्ममकरन्दनिषेवणेन ब्रह्मादयः शरणदाश्नुवते विभूतीः अम्प्;कस्माद्वयं कुसृतयः खलयोनयस्ते दाक्षिण्यदृष्टिपदवीं भवतः प्रणीताः
8,23,8,citraṃ tavehitamaho 'mitayogamāyā līlāvisṛṣṭabhuvanasya viśāradasya citraṃ tavehitamaho 'mitayogamāyā līlāvisṛṣṭabhuvanasya viśāradasya sarvātmanaḥ samadṛśo 'viṣamaḥ svabhāvo bhaktapriyo yadasi kalpatarusvabhāvaḥ,चित्रं तवेहितमहो ऽमितयोगमाया लीलाविसृष्टभुवनस्य विशारदस्य चित्रं तवेहितमहो ऽमितयोगमाया लीलाविसृष्टभुवनस्य विशारदस्य सर्वात्मनः समदृशो ऽविषमः स्वभावो भक्तप्रियो यदसि कल्पतरुस्वभावः
8,23,9,bhp_08.23.009 śrībhagavān uvāca vatsa prahrāda bhadraṃ te prayāhi sutalālayam modamānaḥ svapautreṇa jñātīnāṃ sukhamāvaha,भ्प्_०८.२३.००९ श्रीभगवान् उवाच वत्स प्रह्राद भद्रं ते प्रयाहि सुतलालयम् मोदमानः स्वपौत्रेण ज्ञातीनां सुखमावह
8,23,10,nityaṃ draṣṭāsi māṃ tatra gadāpāṇimavasthitam maddarśanamahāhlāda dhvastakarmanibandhanaḥ,नित्यं द्रष्टासि मां तत्र गदापाणिमवस्थितम् मद्दर्शनमहाह्लाद ध्वस्तकर्मनिबन्धनः
8,23,11,bhp_08.23.011 śrīśuka uvāca ājñāṃ bhagavato rājan prahrādo balinā saha bāḍhamity amalaprajño mūrdhny ādhāya kṛtāñjaliḥ,भ्प्_०८.२३.०११ श्रीशुक उवाच आज्ञां भगवतो राजन् प्रह्रादो बलिना सह बाढमित्य् अमलप्रज्ञो मूर्ध्न्य् आधाय कृताञ्जलिः
8,23,12,parikramyādipuruṣaṃ sarvāsuracamūpatiḥ praṇatastadanujñātaḥ praviveśa mahābilam,परिक्रम्यादिपुरुषं सर्वासुरचमूपतिः प्रणतस्तदनुज्ञातः प्रविवेश महाबिलम्
8,23,13,athāhośanasaṃ rājan harirnārāyaṇo 'ntike āsīnamṛtvijāṃ madhye sadasi brahmavādinām,अथाहोशनसं राजन् हरिर्नारायणो ऽन्तिके आसीनमृत्विजां मध्ये सदसि ब्रह्मवादिनाम्
8,23,14,brahman santanu śiṣyasya karmacchidraṃ vitanvataḥ yat tat karmasu vaiṣamyaṃ brahmadṛṣṭaṃ samaṃ bhavet,ब्रह्मन् सन्तनु शिष्यस्य कर्मच्छिद्रं वितन्वतः यत् तत् कर्मसु वैषम्यं ब्रह्मदृष्टं समं भवेत्
8,23,15,bhp_08.23.015 śrīśukra uvāca kutastatkarmavaiṣamyaṃ yasya karmeśvaro bhavān yajñeśo yajñapuruṣaḥ sarvabhāvena pūjitaḥ,भ्प्_०८.२३.०१५ श्रीशुक्र उवाच कुतस्तत्कर्मवैषम्यं यस्य कर्मेश्वरो भवान् यज्ञेशो यज्ञपुरुषः सर्वभावेन पूजितः
8,23,16,mantratastantrataśchidraṃ deśakālārhavastutaḥ sarvaṃ karoti niśchidramanusaṅkīrtanaṃ tava,मन्त्रतस्तन्त्रतश्छिद्रं देशकालार्हवस्तुतः सर्वं करोति निश्छिद्रमनुसङ्कीर्तनं तव
8,23,17,tathāpi vadato bhūman kariṣyāmy anuśāsanam etac chreyaḥ paraṃ puṃsāṃ yat tavājñānupālanam,तथापि वदतो भूमन् करिष्याम्य् अनुशासनम् एतच् छ्रेयः परं पुंसां यत् तवाज्ञानुपालनम्
8,23,18,bhp_08.23.018 śrīśuka uvāca pratinandya harerājñāmuśanā bhagavān iti yajñacchidraṃ samādhatta balerviprarṣibhiḥ saha,भ्प्_०८.२३.०१८ श्रीशुक उवाच प्रतिनन्द्य हरेराज्ञामुशना भगवान् इति यज्ञच्छिद्रं समाधत्त बलेर्विप्रर्षिभिः सह
8,23,19,evaṃ balermahīṃ rājan bhikṣitvā vāmano hariḥ dadau bhrātre mahendrāya tridivaṃ yat parairhṛtam,एवं बलेर्महीं राजन् भिक्षित्वा वामनो हरिः ददौ भ्रात्रे महेन्द्राय त्रिदिवं यत् परैर्हृतम्
8,23,20,prajāpatipatirbrahmā devarṣipitṛbhūmipaiḥ dakṣabhṛgvaṅgiromukhyaiḥ kumāreṇa bhavena ca,प्रजापतिपतिर्ब्रह्मा देवर्षिपितृभूमिपैः दक्षभृग्वङ्गिरोमुख्यैः कुमारेण भवेन च
8,23,21,kaśyapasyāditeḥ prītyai sarvabhūtabhavāya ca lokānāṃ lokapālānāmakarodvāmanaṃ patim,कश्यपस्यादितेः प्रीत्यै सर्वभूतभवाय च लोकानां लोकपालानामकरोद्वामनं पतिम्
8,23,22,vedānāṃ sarvadevānāṃ dharmasya yaśasaḥ śriyaḥ maṅgalānāṃ vratānāṃ ca kalpaṃ svargāpavargayoḥ,वेदानां सर्वदेवानां धर्मस्य यशसः श्रियः मङ्गलानां व्रतानां च कल्पं स्वर्गापवर्गयोः
8,23,23,upendraṃ kalpayāṃ cakre patiṃ sarvavibhūtaye tadā sarvāṇi bhūtāni bhṛśaṃ mumudire nṛpa,उपेन्द्रं कल्पयां चक्रे पतिं सर्वविभूतये तदा सर्वाणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप
8,23,24,tatastvindraḥ puraskṛtya devayānena vāmanam lokapālairdivaṃ ninye brahmaṇā cānumoditaḥ,ततस्त्विन्द्रः पुरस्कृत्य देवयानेन वामनम् लोकपालैर्दिवं निन्ये ब्रह्मणा चानुमोदितः
8,23,25,prāpya tribhuvanaṃ cendra upendrabhujapālitaḥ śriyā paramayā juṣṭo mumude gatasādhvasaḥ,प्राप्य त्रिभुवनं चेन्द्र उपेन्द्रभुजपालितः श्रिया परमया जुष्टो मुमुदे गतसाध्वसः
8,23,26,brahmā śarvaḥ kumāraśca bhṛgvādyā munayo nṛpa pitaraḥ sarvabhūtāni siddhā vaimānikāśca ye,ब्रह्मा शर्वः कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयो नृप पितरः सर्वभूतानि सिद्धा वैमानिकाश्च ये
8,23,27,sumahat karma tadviṣṇorgāyantaḥ paramadbhutam dhiṣṇyāni svāni te jagmuraditiṃ ca śaśaṃsire,सुमहत् कर्म तद्विष्णोर्गायन्तः परमद्भुतम् धिष्ण्यानि स्वानि ते जग्मुरदितिं च शशंसिरे
8,23,28,sarvametan mayākhyātaṃ bhavataḥ kulanandana urukramasya caritaṃ śrotṝṇāmaghamocanam,सर्वमेतन् मयाख्यातं भवतः कुलनन्दन उरुक्रमस्य चरितं श्रोतॄणामघमोचनम्
8,23,29,pāraṃ mahimna uruvikramato gṛṇāno yaḥ pārthivāni vimame sa rajāṃsi martyaḥ amp;kiṃ jāyamāna uta jāta upaiti martya ity āha mantradṛg ṛṣiḥ puruṣasya yasya,पारं महिम्न उरुविक्रमतो गृणानो यः पार्थिवानि विममे स रजांसि मर्त्यः अम्प्;किं जायमान उत जात उपैति मर्त्य इत्य् आह मन्त्रदृग् ऋषिः पुरुषस्य यस्य
8,23,30,ya idaṃ devadevasya hareradbhutakarmaṇaḥ avatārānucaritaṃ śṛṇvan yāti parāṃ gatim,य इदं देवदेवस्य हरेरद्भुतकर्मणः अवतारानुचरितं शृण्वन् याति परां गतिम्
8,23,31,kriyamāṇe karmaṇīdaṃ daive pitrye 'tha mānuṣe yatra yatrānukīrtyeta tat teṣāṃ sukṛtaṃ viduḥ,क्रियमाणे कर्मणीदं दैवे पित्र्ये ऽथ मानुषे यत्र यत्रानुकीर्त्येत तत् तेषां सुकृतं विदुः
8,24,1,bhp_08.24.001 śrīrājovāca bhagavan chrotumicchāmi hareradbhutakarmaṇaḥ avatārakathāmādyāṃ māyāmatsyaviḍambanam,भ्प्_०८.२४.००१ श्रीराजोवाच भगवन् छ्रोतुमिच्छामि हरेरद्भुतकर्मणः अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम्
8,24,2,yadarthamadadhādrūpaṃ mātsyaṃ lokajugupsitam tamaḥprakṛtidurmarṣaṃ karmagrasta iveśvaraḥ,यदर्थमदधाद्रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् तमःप्रकृतिदुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वरः
8,24,3,etan no bhagavan sarvaṃ yathāvadvaktumarhasi uttamaślokacaritaṃ sarvalokasukhāvaham,एतन् नो भगवन् सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम्
8,24,4,bhp_08.24.004 śrīsūta uvāca ity ukto viṣṇurātena bhagavān bādarāyaṇiḥ uvāca caritaṃ viṣṇormatsyarūpeṇa yat kṛtam,भ्प्_०८.२४.००४ श्रीसूत उवाच इत्य् उक्तो विष्णुरातेन भगवान् बादरायणिः उवाच चरितं विष्णोर्मत्स्यरूपेण यत् कृतम्
8,24,5,bhp_08.24.005 śrīśuka uvāca goviprasurasādhūnāṃ chandasāmapi ceśvaraḥ rakṣāmicchaṃstanūrdhatte dharmasyārthasya caiva hi,भ्प्_०८.२४.००५ श्रीशुक उवाच गोविप्रसुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वरः रक्षामिच्छंस्तनूर्धत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि
8,24,6,uccāvaceṣu bhūteṣu caran vāyuriveśvaraḥ noccāvacatvaṃ bhajate nirguṇatvāddhiyo guṇaiḥ,उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेश्वरः नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धियो गुणैः
8,24,7,āsīdatītakalpānte brāhmo naimittiko layaḥ samudropaplutāstatra lokā bhūrādayo nṛpa,आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप
8,24,8,kālenāgatanidrasya dhātuḥ śiśayiṣorbalī mukhato niḥsṛtān vedān hayagrīvo 'ntike 'harat,कालेनागतनिद्रस्य धातुः शिशयिषोर्बली मुखतो निःसृतान् वेदान् हयग्रीवो ऽन्तिके ऽहरत्
8,24,9,jñātvā taddānavendrasya hayagrīvasya ceṣṭitam dadhāra śapharīrūpaṃ bhagavān harirīśvaraḥ,ज्ञात्वा तद्दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीश्वरः
8,24,10,tatra rājaṛṣiḥ kaścin nāmnā satyavrato mahān nārāyaṇaparo 'tapat tapaḥ sa salilāśanaḥ,तत्र राजऋषिः कश्चिन् नाम्ना सत्यव्रतो महान् नारायणपरो ऽतपत् तपः स सलिलाशनः
8,24,11,yo 'sāvasmin mahākalpe tanayaḥ sa vivasvataḥ śrāddhadeva iti khyāto manutve hariṇārpitaḥ,यो ऽसावस्मिन् महाकल्पे तनयः स विवस्वतः श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पितः
8,24,12,ekadā kṛtamālāyāṃ kurvato jalatarpaṇam tasyāñjalyudake kācic chaphary ekābhyapadyata,एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् तस्याञ्जल्युदके काचिच् छफर्य् एकाभ्यपद्यत
8,24,13,satyavrato 'ñjaligatāṃ saha toyena bhārata utsasarja nadītoye śapharīṃ draviḍeśvaraḥ,सत्यव्रतो ऽञ्जलिगतां सह तोयेन भारत उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वरः
8,24,14,tamāha sātikaruṇaṃ mahākāruṇikaṃ nṛpam yādobhyo jñātighātibhyo dīnāṃ māṃ dīnavatsala kathaṃ visṛjase rājan bhītāmasmin sarijjale,तमाह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जले
8,24,15,tamātmano 'nugrahārthaṃ prītyā matsyavapurdharam ajānan rakṣaṇārthāya śapharyāḥ sa mano dadhe,तमात्मनो ऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् अजानन् रक्षणार्थाय शफर्याः स मनो दधे
8,24,16,tasyā dīnataraṃ vākyamāśrutya sa mahīpatiḥ kalaśāpsu nidhāyaināṃ dayālurninya āśramam,तस्या दीनतरं वाक्यमाश्रुत्य स महीपतिः कलशाप्सु निधायैनां दयालुर्निन्य आश्रमम्
8,24,17,sā tu tatraikarātreṇa vardhamānā kamaṇḍalau alabdhvātmāvakāśaṃ vā idamāha mahīpatim,सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलौ अलब्ध्वात्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम्
8,24,18,nāhaṃ kamaṇḍalāvasmin kṛcchraṃ vastumihotsahe kalpayaukaḥ suvipulaṃ yatrāhaṃ nivase sukham,नाहं कमण्डलावस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे कल्पयौकः सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम्
8,24,19,sa enāṃ tata ādāya nyadhādaudañcanodake tatra kṣiptā muhūrtena hastatrayamavardhata,स एनां तत आदाय न्यधादौदञ्चनोदके तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत
8,24,20,na ma etadalaṃ rājan sukhaṃ vastumudañcanam pṛthu dehi padaṃ mahyaṃ yat tvāhaṃ śaraṇaṃ gatā,न म एतदलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् पृथु देहि पदं मह्यं यत् त्वाहं शरणं गता
8,24,21,tata ādāya sā rājñā kṣiptā rājan sarovare tadāvṛtyātmanā so 'yaṃ mahāmīno 'nvavardhata,तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन् सरोवरे तदावृत्यात्मना सो ऽयं महामीनो ऽन्ववर्धत
8,24,22,naitan me svastaye rājannudakaṃ salilaukasaḥ nidhehi rakṣāyogena hrade māmavidāsini,नैतन् मे स्वस्तये राजन्नुदकं सलिलौकसः निधेहि रक्षायोगेन ह्रदे मामविदासिनि
8,24,23,ity uktaḥ so 'nayan matsyaṃ tatra tatrāvidāsini jalāśaye 'sammitaṃ taṃ samudre prākṣipaj jhaṣam,इत्य् उक्तः सो ऽनयन् मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि जलाशये ऽसम्मितं तं समुद्रे प्राक्षिपज् झषम्
8,24,24,kṣipyamāṇastamāhedamiha māṃ makarādayaḥ adanty atibalā vīra māṃ nehotsraṣṭumarhasi,क्षिप्यमाणस्तमाहेदमिह मां मकरादयः अदन्त्य् अतिबला वीर मां नेहोत्स्रष्टुमर्हसि
8,24,25,evaṃ vimohitastena vadatā valgubhāratīm tamāha ko bhavān asmān matsyarūpeṇa mohayan,एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् तमाह को भवान् अस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन्
8,24,26,naivaṃ vīryo jalacaro dṛṣṭo 'smābhiḥ śruto 'pi vā yo bhavān yojanaśatamahnābhivyānaśe saraḥ,नैवं वीर्यो जलचरो दृष्टो ऽस्माभिः श्रुतो ऽपि वा यो भवान् योजनशतमह्नाभिव्यानशे सरः
8,24,27,nūnaṃ tvaṃ bhagavān sākṣāddharirnārāyaṇo 'vyayaḥ anugrahāya bhūtānāṃ dhatse rūpaṃ jalaukasām,नूनं त्वं भगवान् साक्षाद्धरिर्नारायणो ऽव्ययः अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम्
8,24,28,namaste puruṣaśreṣṭha sthityutpattyapyayeśvara bhaktānāṃ naḥ prapannānāṃ mukhyo hy ātmagatirvibho,नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेश्वर भक्तानां नः प्रपन्नानां मुख्यो ह्य् आत्मगतिर्विभो
8,24,29,sarve līlāvatārāste bhūtānāṃ bhūtihetavaḥ jñātumicchāmy ado rūpaṃ yadarthaṃ bhavatā dhṛtam,सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतवः ज्ञातुमिच्छाम्य् अदो रूपं यदर्थं भवता धृतम्
8,24,30,na te 'ravindākṣa padopasarpaṇaṃ mṛṣā bhavet sarvasuhṛtpriyātmanaḥ yathetareṣāṃ pṛthagātmanāṃ satām adīdṛśo yadvapuradbhutaṃ hi naḥ,न ते ऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं मृषा भवेत् सर्वसुहृत्प्रियात्मनः यथेतरेषां पृथगात्मनां सताम् अदीदृशो यद्वपुरद्भुतं हि नः
8,24,31,bhp_08.24.031 śrīśuka uvāca iti bruvāṇaṃ nṛpatiṃ jagatpatiḥ satyavrataṃ matsyavapuryugakṣaye vihartukāmaḥ pralayārṇave 'bravīc cikīrṣurekāntajanapriyaḥ priyam,भ्प्_०८.२४.०३१ श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं जगत्पतिः सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये विहर्तुकामः प्रलयार्णवे ऽब्रवीच् चिकीर्षुरेकान्तजनप्रियः प्रियम्
8,24,32,bhp_08.24.032 śrībhagavān uvāca saptame hy adyatanādūrdhvamahany etadarindama nimaṅkṣyaty apyayāmbhodhau trailokyaṃ bhūrbhuvādikam,भ्प्_०८.२४.०३२ श्रीभगवान् उवाच सप्तमे ह्य् अद्यतनादूर्ध्वमहन्य् एतदरिन्दम निमङ्क्ष्यत्य् अप्ययाम्भोधौ त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम्
8,24,33,trilokyāṃ līyamānāyāṃ saṃvartāmbhasi vai tadā upasthāsyati nauḥ kācidviśālā tvāṃ mayeritā,त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा उपस्थास्यति नौः काचिद्विशाला त्वां मयेरिता
8,24,34,tvaṃ tāvadoṣadhīḥ sarvā bījāny uccāvacāni ca saptarṣibhiḥ parivṛtaḥ sarvasattvopabṛṃhitaḥ,त्वं तावदोषधीः सर्वा बीजान्य् उच्चावचानि च सप्तर्षिभिः परिवृतः सर्वसत्त्वोपबृंहितः
8,24,35,āruhya bṛhatīṃ nāvaṃ vicariṣyasy aviklavaḥ ekārṇave nirāloke ṛṣīṇāmeva varcasā,आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्य् अविक्लवः एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा
8,24,36,dodhūyamānāṃ tāṃ nāvaṃ samīreṇa balīyasā upasthitasya me śṛṅge nibadhnīhi mahāhinā,दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा उपस्थितस्य मे शृङ्गे निबध्नीहि महाहिना
8,24,37,ahaṃ tvāmṛṣibhiḥ sārdhaṃ sahanāvamudanvati vikarṣan vicariṣyāmi yāvadbrāhmī niśā prabho,अहं त्वामृषिभिः सार्धं सहनावमुदन्वति विकर्षन् विचरिष्यामि यावद्ब्राह्मी निशा प्रभो
8,24,38,madīyaṃ mahimānaṃ ca paraṃ brahmeti śabditam vetsyasy anugṛhītaṃ me sampraśnairvivṛtaṃ hṛdi,मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् वेत्स्यस्य् अनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर्विवृतं हृदि
8,24,39,itthamādiśya rājānaṃ harirantaradhīyata so 'nvavaikṣata taṃ kālaṃ yaṃ hṛṣīkeśa ādiśat,इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत सो ऽन्ववैक्षत तं कालं यं हृषीकेश आदिशत्
8,24,40,āstīrya darbhān prākkūlān rājarṣiḥ prāgudaṅmukhaḥ niṣasāda hareḥ pādau cintayan matsyarūpiṇaḥ,आस्तीर्य दर्भान् प्राक्कूलान् राजर्षिः प्रागुदङ्मुखः निषसाद हरेः पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिणः
8,24,41,tataḥ samudra udvelaḥ sarvataḥ plāvayan mahīm vardhamāno mahāmeghairvarṣadbhiḥ samadṛśyata,ततः समुद्र उद्वेलः सर्वतः प्लावयन् महीम् वर्धमानो महामेघैर्वर्षद्भिः समदृश्यत
8,24,42,dhyāyan bhagavadādeśaṃ dadṛśe nāvamāgatām tāmāruroha viprendrairādāyauṣadhivīrudhaḥ,ध्यायन् भगवदादेशं ददृशे नावमागताम् तामारुरोह विप्रेन्द्रैरादायौषधिवीरुधः
8,24,43,tamūcurmunayaḥ prītā rājan dhyāyasva keśavam sa vai naḥ saṅkaṭādasmādavitā śaṃ vidhāsyati,तमूचुर्मुनयः प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् स वै नः सङ्कटादस्मादविता शं विधास्यति
8,24,44,so 'nudhyātastato rājñā prādurāsīn mahārṇave ekaśṛṅgadharo matsyo haimo niyutayojanaḥ,सो ऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन् महार्णवे एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः
8,24,45,nibadhya nāvaṃ tacchṛṅge yathokto hariṇā purā varatreṇāhinā tuṣṭastuṣṭāva madhusūdanam,निबध्य नावं तच्छृङ्गे यथोक्तो हरिणा पुरा वरत्रेणाहिना तुष्टस्तुष्टाव मधुसूदनम्
8,24,46,bhp_08.24.046 śrīrājovāca anādyavidyopahatātmasaṃvidas tanmūlasaṃsārapariśramāturāḥ yadṛcchayopasṛtā yamāpnuyur vimuktido naḥ paramo gururbhavān,भ्प्_०८.२४.०४६ श्रीराजोवाच अनाद्यविद्योपहतात्मसंविदस् तन्मूलसंसारपरिश्रमातुराः यदृच्छयोपसृता यमाप्नुयुर् विमुक्तिदो नः परमो गुरुर्भवान्
8,24,47,jano 'budho 'yaṃ nijakarmabandhanaḥ sukhecchayā karma samīhate 'sukham yatsevayā tāṃ vidhunoty asanmatiṃ granthiṃ sa bhindyāddhṛdayaṃ sa no guruḥ,जनो ऽबुधो ऽयं निजकर्मबन्धनः सुखेच्छया कर्म समीहते ऽसुखम् यत्सेवया तां विधुनोत्य् असन्मतिं ग्रन्थिं स भिन्द्याद्धृदयं स नो गुरुः
8,24,48,yatsevayāgneriva rudrarodanaṃ pumān vijahyān malamātmanastamaḥ bhajeta varṇaṃ nijameṣa so 'vyayo bhūyāt sa īśaḥ paramo gurorguruḥ,यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं पुमान् विजह्यान् मलमात्मनस्तमः भजेत वर्णं निजमेष सो ऽव्ययो भूयात् स ईशः परमो गुरोर्गुरुः
8,24,49,na yatprasādāyutabhāgaleśam anye ca devā guravo janāḥ svayam kartuṃ sametāḥ prabhavanti puṃsas tamīśvaraṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapadye,न यत्प्रसादायुतभागलेशम् अन्ये च देवा गुरवो जनाः स्वयम् कर्तुं समेताः प्रभवन्ति पुंसस् तमीश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये
8,24,50,acakṣurandhasya yathāgraṇīḥ kṛtas tathā janasyāviduṣo 'budho guruḥ tvamarkadṛk sarvadṛśāṃ samīkṣaṇo vṛto gururnaḥ svagatiṃ bubhutsatām,अचक्षुरन्धस्य यथाग्रणीः कृतस् तथा जनस्याविदुषो ऽबुधो गुरुः त्वमर्कदृक् सर्वदृशां समीक्षणो वृतो गुरुर्नः स्वगतिं बुभुत्सताम्
8,24,51,jano janasyādiśate 'satīṃ gatiṃ yayā prapadyeta duratyayaṃ tamaḥ tvaṃ tvavyayaṃ jñānamamoghamañjasā prapadyate yena jano nijaṃ padam,जनो जनस्यादिशते ऽसतीं गतिं यया प्रपद्येत दुरत्ययं तमः त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा प्रपद्यते येन जनो निजं पदम्
8,24,52,tvaṃ sarvalokasya suhṛt priyeśvaro hy ātmā gururjñānamabhīṣṭasiddhiḥ tathāpi loko na bhavantamandhadhīr jānāti santaṃ hṛdi baddhakāmaḥ,त्वं सर्वलोकस्य सुहृत् प्रियेश्वरो ह्य् आत्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धिः तथापि लोको न भवन्तमन्धधीर् जानाति सन्तं हृदि बद्धकामः
8,24,53,taṃ tvāmahaṃ devavaraṃ vareṇyaṃ prapadya īśaṃ pratibodhanāya chindhy arthadīpairbhagavan vacobhir granthīn hṛdayyān vivṛṇu svamokaḥ,तं त्वामहं देववरं वरेण्यं प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय छिन्ध्य् अर्थदीपैर्भगवन् वचोभिर् ग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोकः
8,24,54,bhp_08.24.054 śrīśuka uvāca ity uktavantaṃ nṛpatiṃ bhagavān ādipūruṣaḥ matsyarūpī mahāmbhodhau viharaṃstattvamabravīt,भ्प्_०८.२४.०५४ श्रीशुक उवाच इत्य् उक्तवन्तं नृपतिं भगवान् आदिपूरुषः मत्स्यरूपी महाम्भोधौ विहरंस्तत्त्वमब्रवीत्
8,24,55,purāṇasaṃhitāṃ divyāṃ sāṅkhyayogakriyāvatīm satyavratasya rājarṣerātmaguhyamaśeṣataḥ,पुराणसंहितां दिव्यां साङ्ख्ययोगक्रियावतीम् सत्यव्रतस्य राजर्षेरात्मगुह्यमशेषतः
8,24,56,aśrauṣīdṛṣibhiḥ sākamātmatattvamasaṃśayam nāvy āsīno bhagavatā proktaṃ brahma sanātanam,अश्रौषीदृषिभिः साकमात्मतत्त्वमसंशयम् नाव्य् आसीनो भगवता प्रोक्तं ब्रह्म सनातनम्
8,24,57,atītapralayāpāya utthitāya sa vedhase hatvāsuraṃ hayagrīvaṃ vedān pratyāharaddhariḥ,अतीतप्रलयापाय उत्थिताय स वेधसे हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान् प्रत्याहरद्धरिः
8,24,58,sa tu satyavrato rājā jñānavijñānasaṃyutaḥ viṣṇoḥ prasādāt kalpe 'sminnāsīdvaivasvato manuḥ,स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुतः विष्णोः प्रसादात् कल्पे ऽस्मिन्नासीद्वैवस्वतो मनुः
8,24,59,satyavratasya rājarṣermāyāmatsyasya śārṅgiṇaḥ saṃvādaṃ mahadākhyānaṃ śrutvā mucyeta kilbiṣāt,सत्यव्रतस्य राजर्षेर्मायामत्स्यस्य शार्ङ्गिणः संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात्
8,24,60,avatāraṃ hareryo 'yaṃ kīrtayedanvahaṃ naraḥ saṅkalpāstasya sidhyanti sa yāti paramāṃ gatim,अवतारं हरेर्यो ऽयं कीर्तयेदन्वहं नरः सङ्कल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम्
8,24,61,pralayapayasi dhātuḥ suptaśaktermukhebhyaḥ śrutigaṇamapanītaṃ pratyupādatta hatvā amp;ditijamakathayadyo brahma satyavratānāṃ tamahamakhilahetuṃ jihmamīnaṃ nato 'smi,प्रलयपयसि धातुः सुप्तशक्तेर्मुखेभ्यः श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा अम्प्;दितिजमकथयद्यो ब्रह्म सत्यव्रतानां तमहमखिलहेतुं जिह्ममीनं नतो ऽस्मि
9,1,1,bhp_09.01.001 śrīrājovāca manvantarāṇi sarvāṇi tvayoktāni śrutāni me vīryāṇyanantavīryasya harestatra kṛtāni ca,भ्प्_०९.०१.००१ श्रीराजोवाच मन्वन्तराणि सर्वाणि त्वयोक्तानि श्रुतानि मे वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य हरेस्तत्र कृतानि च
9,1,2,yo 'sau satyavrato nāma rājarṣirdraviḍeśvaraḥ jñānaṃ yo 'tītakalpānte lebhe puruṣasevayā,यो ऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वरः ज्ञानं यो ऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया
9,1,3,sa vai vivasvataḥ putro manurāsīditi śrutam tvattastasya sutāḥ proktā ikṣvākupramukhā nṛpāḥ,स वै विवस्वतः पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम् त्वत्तस्तस्य सुताः प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः
9,1,4,teṣāṃ vaṃśaṃ pṛthag brahman vaṃśānucaritāni ca kīrtayasva mahābhāga nityaṃ śuśrūṣatāṃ hi naḥ,तेषां वंशं पृथग् ब्रह्मन् वंशानुचरितानि च कीर्तयस्व महाभाग नित्यं शुश्रूषतां हि नः
9,1,5,ye bhūtā ye bhaviṣyāśca bhavantyadyatanāśca ye teṣāṃ naḥ puṇyakīrtīnāṃ sarveṣāṃ vada vikramān,ये भूता ये भविष्याश्च भवन्त्यद्यतनाश्च ये तेषां नः पुण्यकीर्तीनां सर्वेषां वद विक्रमान्
9,1,6,bhp_09.01.006 śrīsūta uvāca evaṃ parīkṣitā rājñā sadasi brahmavādinām pṛṣṭaḥ provāca bhagavāñ chukaḥ paramadharmavit,भ्प्_०९.०१.००६ श्रीसूत उवाच एवं परीक्षिता राज्ञा सदसि ब्रह्मवादिनाम् पृष्टः प्रोवाच भगवाञ् छुकः परमधर्मवित्
9,1,7,bhp_09.01.007 śrīśuka uvāca śrūyatāṃ mānavo vaṃśaḥ prācuryeṇa parantapa na śakyate vistarato vaktuṃ varṣaśatairapi,भ्प्_०९.०१.००७ श्रीशुक उवाच श्रूयतां मानवो वंशः प्राचुर्येण परन्तप न शक्यते विस्तरतो वक्तुं वर्षशतैरपि
9,1,8,parāvareṣāṃ bhūtānāmātmā yaḥ puruṣaḥ paraḥ sa evāsīdidaṃ viśvaṃ kalpānte 'nyan na kiñcana,परावरेषां भूतानामात्मा यः पुरुषः परः स एवासीदिदं विश्वं कल्पान्ते ऽन्यन् न किञ्चन
9,1,9,tasya nābheḥ samabhavat padmakoṣo hiraṇmayaḥ tasmin jajñe mahārāja svayambhūścaturānanaḥ,तस्य नाभेः समभवत् पद्मकोषो हिरण्मयः तस्मिन् जज्ञे महाराज स्वयम्भूश्चतुराननः
9,1,10,marīcirmanasastasya jajñe tasyāpi kaśyapaḥ dākṣāyaṇyāṃ tato 'dityāṃ vivasvān abhavat sutaḥ,मरीचिर्मनसस्तस्य जज्ञे तस्यापि कश्यपः दाक्षायण्यां ततो ऽदित्यां विवस्वान् अभवत् सुतः
9,1,11,tato manuḥ śrāddhadevaḥ saṃjñāyāmāsa bhārata śraddhāyāṃ janayāmāsa daśa putrān sa ātmavān,ततो मनुः श्राद्धदेवः संज्ञायामास भारत श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान्
9,1,12,ikṣvākunṛgaśaryāti diṣṭadhṛṣṭakarūṣakān nariṣyantaṃ pṛṣadhraṃ ca nabhagaṃ ca kaviṃ vibhuḥ,इक्ष्वाकुनृगशर्याति दिष्टधृष्टकरूषकान् नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभुः
9,1,13,aprajasya manoḥ pūrvaṃ vasiṣṭho bhagavān kila mitrāvaruṇayoriṣṭiṃ prajārthamakarodvibhuḥ,अप्रजस्य मनोः पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल मित्रावरुणयोरिष्टिं प्रजार्थमकरोद्विभुः
9,1,14,tatra śraddhā manoḥ patnī hotāraṃ samayācata duhitrarthamupāgamya praṇipatya payovratā,तत्र श्रद्धा मनोः पत्नी होतारं समयाचत दुहित्रर्थमुपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता
9,1,15,preṣito 'dhvaryuṇā hotā vyacarat tat samāhitaḥ gṛhīte haviṣi vācā vaṣaṭkāraṃ gṛṇan dvijaḥ,प्रेषितो ऽध्वर्युणा होता व्यचरत् तत् समाहितः गृहीते हविषि वाचा वषट्कारं गृणन् द्विजः
9,1,16,hotustadvyabhicāreṇa kanyelā nāma sābhavat tāṃ vilokya manuḥ prāha nātituṣṭamanā gurum,होतुस्तद्व्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत् तां विलोक्य मनुः प्राह नातितुष्टमना गुरुम्
9,1,17,bhagavan kimidaṃ jātaṃ karma vo brahmavādinām viparyayamaho kaṣṭaṃ maivaṃ syādbrahmavikriyā,भगवन् किमिदं जातं कर्म वो ब्रह्मवादिनाम् विपर्ययमहो कष्टं मैवं स्याद्ब्रह्मविक्रिया
9,1,18,yūyaṃ brahmavido yuktāstapasā dagdhakilbiṣāḥ kutaḥ saṅkalpavaiṣamyamanṛtaṃ vibudheṣv iva,यूयं ब्रह्मविदो युक्तास्तपसा दग्धकिल्बिषाः कुतः सङ्कल्पवैषम्यमनृतं विबुधेष्व् इव
9,1,19,niśamya tadvacastasya bhagavān prapitāmahaḥ hoturvyatikramaṃ jñātvā babhāṣe ravinandanam,निशम्य तद्वचस्तस्य भगवान् प्रपितामहः होतुर्व्यतिक्रमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम्
9,1,20,etat saṅkalpavaiṣamyaṃ hotuste vyabhicārataḥ tathāpi sādhayiṣye te suprajāstvaṃ svatejasā,एतत् सङ्कल्पवैषम्यं होतुस्ते व्यभिचारतः तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा
9,1,21,evaṃ vyavasito rājan bhagavān sa mahāyaśāḥ astauṣīdādipuruṣamilāyāḥ puṃstvakāmyayā,एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशाः अस्तौषीदादिपुरुषमिलायाः पुंस्त्वकाम्यया
9,1,22,tasmai kāmavaraṃ tuṣṭo bhagavān harirīśvaraḥ dadāv ilābhavat tena sudyumnaḥ puruṣarṣabhaḥ,तस्मै कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वरः ददाव् इलाभवत् तेन सुद्युम्नः पुरुषर्षभः
9,1,23,sa ekadā mahārāja vicaran mṛgayāṃ vane vṛtaḥ katipayāmātyairaśvamāruhya saindhavam,स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने वृतः कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम्
9,1,24,pragṛhya ruciraṃ cāpaṃ śarāṃśca paramādbhutān daṃśito 'numṛgaṃ vīro jagāma diśamuttarām,प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भुतान् दंशितो ऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम्
9,1,25,sukumāravanaṃ meroradhastāt praviveśa ha yatrāste bhagavān charvo ramamāṇaḥ sahomayā,सुकुमारवनं मेरोरधस्तात् प्रविवेश ह यत्रास्ते भगवान् छर्वो रममाणः सहोमया
9,1,26,tasmin praviṣṭa evāsau sudyumnaḥ paravīrahā apaśyat striyamātmānamaśvaṃ ca vaḍavāṃ nṛpa,तस्मिन् प्रविष्ट एवासौ सुद्युम्नः परवीरहा अपश्यत् स्त्रियमात्मानमश्वं च वडवां नृप
9,1,27,tathā tadanugāḥ sarve ātmaliṅgaviparyayam dṛṣṭvā vimanaso 'bhūvan vīkṣamāṇāḥ parasparam,तथा तदनुगाः सर्वे आत्मलिङ्गविपर्ययम् दृष्ट्वा विमनसो ऽभूवन् वीक्षमाणाः परस्परम्
9,1,28,bhp_09.01.028 śrīrājovāca kathamevaṃ guṇo deśaḥ kena vā bhagavan kṛtaḥ praśnamenaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ,भ्प्_०९.०१.०२८ श्रीराजोवाच कथमेवं गुणो देशः केन वा भगवन् कृतः प्रश्नमेनं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः
9,1,29,bhp_09.01.029 śrīśuka uvāca ekadā giriśaṃ draṣṭumṛṣayastatra suvratāḥ diśo vitimirābhāsāḥ kurvantaḥ samupāgaman,भ्प्_०९.०१.०२९ श्रीशुक उवाच एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयस्तत्र सुव्रताः दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः समुपागमन्
9,1,30,tān vilokyāmbikā devī vivāsā vrīḍitā bhṛśam bharturaṅkāt samutthāya nīvīmāśv atha paryadhāt,तान् विलोक्याम्बिका देवी विवासा व्रीडिता भृशम् भर्तुरङ्कात् समुत्थाय नीवीमाश्व् अथ पर्यधात्
9,1,31,ṛṣayo 'pi tayorvīkṣya prasaṅgaṃ ramamāṇayoḥ nivṛttāḥ prayayustasmān naranārāyaṇāśramam,ऋषयो ऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः निवृत्ताः प्रययुस्तस्मान् नरनारायणाश्रमम्
9,1,32,tadidaṃ bhagavān āha priyāyāḥ priyakāmyayā sthānaṃ yaḥ praviśedetat sa vai yoṣidbhavediti,तदिदं भगवान् आह प्रियायाः प्रियकाम्यया स्थानं यः प्रविशेदेतत् स वै योषिद्भवेदिति
9,1,33,tata ūrdhvaṃ vanaṃ tadvai puruṣā varjayanti hi sā cānucarasaṃyuktā vicacāra vanādvanam,तत ऊर्ध्वं वनं तद्वै पुरुषा वर्जयन्ति हि सा चानुचरसंयुक्ता विचचार वनाद्वनम्
9,1,34,atha tāmāśramābhyāśe carantīṃ pramadottamām strībhiḥ parivṛtāṃ vīkṣya cakame bhagavān budhaḥ,अथ तामाश्रमाभ्याशे चरन्तीं प्रमदोत्तमाम् स्त्रीभिः परिवृतां वीक्ष्य चकमे भगवान् बुधः
9,1,35,sāpi taṃ cakame subhrūḥ somarājasutaṃ patim sa tasyāṃ janayāmāsa purūravasamātmajam,सापि तं चकमे सुभ्रूः सोमराजसुतं पतिम् स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम्
9,1,36,evaṃ strītvamanuprāptaḥ sudyumno mānavo nṛpaḥ sasmāra sa kulācāryaṃ vasiṣṭhamiti śuśruma,एवं स्त्रीत्वमनुप्राप्तः सुद्युम्नो मानवो नृपः सस्मार स कुलाचार्यं वसिष्ठमिति शुश्रुम
9,1,37,sa tasya tāṃ daśāṃ dṛṣṭvā kṛpayā bhṛśapīḍitaḥ sudyumnasyāśayan puṃstvamupādhāvata śaṅkaram,स तस्य तां दशां दृष्ट्वा कृपया भृशपीडितः सुद्युम्नस्याशयन् पुंस्त्वमुपाधावत शङ्करम्
9,1,38,tuṣṭastasmai sa bhagavān ṛṣaye priyamāvahan svāṃ ca vācamṛtāṃ kurvannidamāha viśāmpate,तुष्टस्तस्मै स भगवान् ऋषये प्रियमावहन् स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते
9,1,39,māsaṃ pumān sa bhavitā māsaṃ strī tava gotrajaḥ itthaṃ vyavasthayā kāmaṃ sudyumno 'vatu medinīm,मासं पुमान् स भविता मासं स्त्री तव गोत्रजः इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नो ऽवतु मेदिनीम्
9,1,40,ācāryānugrahāt kāmaṃ labdhvā puṃstvaṃ vyavasthayā pālayāmāsa jagatīṃ nābhyanandan sma taṃ prajāḥ,आचार्यानुग्रहात् कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं व्यवस्थया पालयामास जगतीं नाभ्यनन्दन् स्म तं प्रजाः
9,1,41,tasyotkalo gayo rājan vimalaśca trayaḥ sutāḥ dakṣiṇāpatharājāno babhūvurdharmavatsalāḥ,तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च त्रयः सुताः दक्षिणापथराजानो बभूवुर्धर्मवत्सलाः
9,1,42,tataḥ pariṇate kāle pratiṣṭhānapatiḥ prabhuḥ purūravasa utsṛjya gāṃ putrāya gato vanam,ततः परिणते काले प्रतिष्ठानपतिः प्रभुः पुरूरवस उत्सृज्य गां पुत्राय गतो वनम्
9,2,1,bhp_09.02.001 śrīśuka uvāca evaṃ gate 'tha sudyumne manurvaivasvataḥ sute putrakāmastapastepe yamunāyāṃ śataṃ samāḥ,भ्प्_०९.०२.००१ श्रीशुक उवाच एवं गते ऽथ सुद्युम्ने मनुर्वैवस्वतः सुते पुत्रकामस्तपस्तेपे यमुनायां शतं समाः
9,2,2,tato 'yajan manurdevamapatyārthaṃ hariṃ prabhum ikṣvākupūrvajān putrān lebhe svasadṛśān daśa,ततो ऽयजन् मनुर्देवमपत्यार्थं हरिं प्रभुम् इक्ष्वाकुपूर्वजान् पुत्रान् लेभे स्वसदृशान् दश
9,2,3,pṛṣadhrastu manoḥ putro gopālo guruṇā kṛtaḥ pālayāmāsa gā yatto rātryāṃ vīrāsanavrataḥ,पृषध्रस्तु मनोः पुत्रो गोपालो गुरुणा कृतः पालयामास गा यत्तो रात्र्यां वीरासनव्रतः
9,2,4,ekadā prāviśadgoṣṭhaṃ śārdūlo niśi varṣati śayānā gāva utthāya bhītāstā babhramurvraje,एकदा प्राविशद्गोष्ठं शार्दूलो निशि वर्षति शयाना गाव उत्थाय भीतास्ता बभ्रमुर्व्रजे
9,2,5,ekāṃ jagrāha balavān sā cukrośa bhayāturā tasyāstu kranditaṃ śrutvā pṛṣadhro 'nusasāra ha,एकां जग्राह बलवान् सा चुक्रोश भयातुरा तस्यास्तु क्रन्दितं श्रुत्वा पृषध्रो ऽनुससार ह
9,2,6,khaḍgamādāya tarasā pralīnoḍugaṇe niśi ajānannacchinodbabhroḥ śiraḥ śārdūlaśaṅkayā,खड्गमादाय तरसा प्रलीनोडुगणे निशि अजानन्नच्छिनोद्बभ्रोः शिरः शार्दूलशङ्कया
9,2,7,vyāghro 'pi vṛkṇaśravaṇo nistriṃśāgrāhatastataḥ niścakrāma bhṛśaṃ bhīto raktaṃ pathi samutsṛjan,व्याघ्रो ऽपि वृक्णश्रवणो निस्त्रिंशाग्राहतस्ततः निश्चक्राम भृशं भीतो रक्तं पथि समुत्सृजन्
9,2,8,manyamāno hataṃ vyāghraṃ pṛṣadhraḥ paravīrahā adrākṣīt svahatāṃ babhruṃ vyuṣṭāyāṃ niśi duḥkhitaḥ,मन्यमानो हतं व्याघ्रं पृषध्रः परवीरहा अद्राक्षीत् स्वहतां बभ्रुं व्युष्टायां निशि दुःखितः
9,2,9,taṃ śaśāpa kulācāryaḥ kṛtāgasamakāmataḥ na kṣatrabandhuḥ śūdrastvaṃ karmaṇā bhavitāmunā,तं शशाप कुलाचार्यः कृतागसमकामतः न क्षत्रबन्धुः शूद्रस्त्वं कर्मणा भवितामुना
9,2,10,evaṃ śaptastu guruṇā pratyagṛhṇāt kṛtāñjaliḥ adhārayadvrataṃ vīra ūrdhvaretā munipriyam,एवं शप्तस्तु गुरुणा प्रत्यगृह्णात् कृताञ्जलिः अधारयद्व्रतं वीर ऊर्ध्वरेता मुनिप्रियम्
9,2,11,vāsudeve bhagavati sarvātmani pare 'male ekāntitvaṃ gato bhaktyā sarvabhūtasuhṛt samaḥ,वासुदेवे भगवति सर्वात्मनि परे ऽमले एकान्तित्वं गतो भक्त्या सर्वभूतसुहृत् समः
9,2,12,vimuktasaṅgaḥ śāntātmā saṃyatākṣo 'parigrahaḥ yadṛcchayopapannena kalpayan vṛttimātmanaḥ,विमुक्तसङ्गः शान्तात्मा संयताक्षो ऽपरिग्रहः यदृच्छयोपपन्नेन कल्पयन् वृत्तिमात्मनः
9,2,13,ātmanyātmānamādhāya jñānatṛptaḥ samāhitaḥ vicacāra mahīmetāṃ jaḍāndhabadhirākṛtiḥ,आत्मन्यात्मानमाधाय ज्ञानतृप्तः समाहितः विचचार महीमेतां जडान्धबधिराकृतिः
9,2,14,evaṃ vṛtto vanaṃ gatvā dṛṣṭvā dāvāgnimutthitam tenopayuktakaraṇo brahma prāpa paraṃ muniḥ,एवं वृत्तो वनं गत्वा दृष्ट्वा दावाग्निमुत्थितम् तेनोपयुक्तकरणो ब्रह्म प्राप परं मुनिः
9,2,15,kaviḥ kanīyān viṣayeṣu niḥspṛho visṛjya rājyaṃ saha bandhubhirvanam niveśya citte puruṣaṃ svarociṣaṃ viveśa kaiśoravayāḥ paraṃ gataḥ,कविः कनीयान् विषयेषु निःस्पृहो विसृज्य राज्यं सह बन्धुभिर्वनम् निवेश्य चित्ते पुरुषं स्वरोचिषं विवेश कैशोरवयाः परं गतः
9,2,16,karūṣān mānavādāsan kārūṣāḥ kṣatrajātayaḥ uttarāpathagoptāro brahmaṇyā dharmavatsalāḥ,करूषान् मानवादासन् कारूषाः क्षत्रजातयः उत्तरापथगोप्तारो ब्रह्मण्या धर्मवत्सलाः
9,2,17,dhṛṣṭāddhārṣṭamabhūt kṣatraṃ brahmabhūyaṃ gataṃ kṣitau nṛgasya vaṃśaḥ sumatirbhūtajyotistato vasuḥ,धृष्टाद्धार्ष्टमभूत् क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ नृगस्य वंशः सुमतिर्भूतज्योतिस्ततो वसुः
9,2,18,vasoḥ pratīkastatputra oghavān oghavatpitā kanyā caughavatī nāma sudarśana uvāha tām,वसोः प्रतीकस्तत्पुत्र ओघवान् ओघवत्पिता कन्या चौघवती नाम सुदर्शन उवाह ताम्
9,2,19,citraseno nariṣyantādṛkṣastasya suto 'bhavat tasya mīḍhvāṃstataḥ pūrṇa indrasenastu tatsutaḥ,चित्रसेनो नरिष्यन्तादृक्षस्तस्य सुतो ऽभवत् तस्य मीढ्वांस्ततः पूर्ण इन्द्रसेनस्तु तत्सुतः
9,2,20,vītihotrastv indrasenāt tasya satyaśravā abhūt uruśravāḥ sutastasya devadattastato 'bhavat,वीतिहोत्रस्त्व् इन्द्रसेनात् तस्य सत्यश्रवा अभूत् उरुश्रवाः सुतस्तस्य देवदत्तस्ततो ऽभवत्
9,2,21,tato 'gniveśyo bhagavān agniḥ svayamabhūt sutaḥ kānīna iti vikhyāto jātūkarṇyo mahān ṛṣiḥ,ततो ऽग्निवेश्यो भगवान् अग्निः स्वयमभूत् सुतः कानीन इति विख्यातो जातूकर्ण्यो महान् ऋषिः
9,2,22,tato brahmakulaṃ jātamāgniveśyāyanaṃ nṛpa nariṣyantānvayaḥ prokto diṣṭavaṃśamataḥ śṛṇu,ततो ब्रह्मकुलं जातमाग्निवेश्यायनं नृप नरिष्यन्तान्वयः प्रोक्तो दिष्टवंशमतः शृणु
9,2,23,nābhāgo diṣṭaputro 'nyaḥ karmaṇā vaiśyatāṃ gataḥ bhalandanaḥ sutastasya vatsaprītirbhalandanāt,नाभागो दिष्टपुत्रो ऽन्यः कर्मणा वैश्यतां गतः भलन्दनः सुतस्तस्य वत्सप्रीतिर्भलन्दनात्
9,2,24,vatsaprīteḥ sutaḥ prāṃśustatsutaṃ pramatiṃ viduḥ khanitraḥ pramatestasmāc cākṣuṣo 'tha viviṃśatiḥ,वत्सप्रीतेः सुतः प्रांशुस्तत्सुतं प्रमतिं विदुः खनित्रः प्रमतेस्तस्माच् चाक्षुषो ऽथ विविंशतिः
9,2,25,viviṃśateḥ suto rambhaḥ khanīnetro 'sya dhārmikaḥ karandhamo mahārāja tasyāsīdātmajo nṛpa,विविंशतेः सुतो रम्भः खनीनेत्रो ऽस्य धार्मिकः करन्धमो महाराज तस्यासीदात्मजो नृप
9,2,26,tasyāvīkṣit suto yasya maruttaścakravartyabhūt saṃvarto 'yājayadyaṃ vai mahāyogyaṅgiraḥsutaḥ,तस्यावीक्षित् सुतो यस्य मरुत्तश्चक्रवर्त्यभूत् संवर्तो ऽयाजयद्यं वै महायोग्यङ्गिरःसुतः
9,2,27,maruttasya yathā yajño na tathānyo 'sti kaścana sarvaṃ hiraṇmayaṃ tv āsīdyat kiñcic cāsya śobhanam,मरुत्तस्य यथा यज्ञो न तथान्यो ऽस्ति कश्चन सर्वं हिरण्मयं त्व् आसीद्यत् किञ्चिच् चास्य शोभनम्
9,2,28,amādyadindraḥ somena dakṣiṇābhirdvijātayaḥ marutaḥ pariveṣṭāro viśvedevāḥ sabhāsadaḥ,अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः मरुतः परिवेष्टारो विश्वेदेवाः सभासदः
9,2,29,maruttasya damaḥ putrastasyāsīdrājyavardhanaḥ sudhṛtistatsuto jajñe saudhṛteyo naraḥ sutaḥ,मरुत्तस्य दमः पुत्रस्तस्यासीद्राज्यवर्धनः सुधृतिस्तत्सुतो जज्ञे सौधृतेयो नरः सुतः
9,2,30,tatsutaḥ kevalastasmāddhundhumān vegavāṃstataḥ budhastasyābhavadyasya tṛṇabindurmahīpatiḥ,तत्सुतः केवलस्तस्माद्धुन्धुमान् वेगवांस्ततः बुधस्तस्याभवद्यस्य तृणबिन्दुर्महीपतिः
9,2,31,taṃ bheje 'lambuṣā devī bhajanīyaguṇālayam varāpsarā yataḥ putrāḥ kanyā celavilābhavat,तं भेजे ऽलम्बुषा देवी भजनीयगुणालयम् वराप्सरा यतः पुत्राः कन्या चेलविलाभवत्
9,2,32,yasyāmutpādayāmāsa viśravā dhanadaṃ sutam prādāya vidyāṃ paramāmṛṣiryogeśvaraḥ pituḥ,यस्यामुत्पादयामास विश्रवा धनदं सुतम् प्रादाय विद्यां परमामृषिर्योगेश्वरः पितुः
9,2,33,viśālaḥ śūnyabandhuśca dhūmraketuśca tatsutāḥ viśālo vaṃśakṛdrājā vaiśālīṃ nirmame purīm,विशालः शून्यबन्धुश्च धूम्रकेतुश्च तत्सुताः विशालो वंशकृद्राजा वैशालीं निर्ममे पुरीम्
9,2,34,hemacandraḥ sutastasya dhūmrākṣastasya cātmajaḥ tatputrāt saṃyamādāsīt kṛśāśvaḥ sahadevajaḥ,हेमचन्द्रः सुतस्तस्य धूम्राक्षस्तस्य चात्मजः तत्पुत्रात् संयमादासीत् कृशाश्वः सहदेवजः
9,2,35,kṛśāśvāt somadatto 'bhūdyo 'śvamedhairiḍaspatim iṣṭvā puruṣamāpāgryāṃ gatiṃ yogeśvarāśritām,कृशाश्वात् सोमदत्तो ऽभूद्यो ऽश्वमेधैरिडस्पतिम् इष्ट्वा पुरुषमापाग्र्यां गतिं योगेश्वराश्रिताम्
9,2,36,saumadattistu sumatistatputro janamejayaḥ ete vaiśālabhūpālāstṛṇabindoryaśodharāḥ,सौमदत्तिस्तु सुमतिस्तत्पुत्रो जनमेजयः एते वैशालभूपालास्तृणबिन्दोर्यशोधराः
9,3,1,bhp_09.03.001 śrīśuka uvāca śaryātirmānavo rājā brahmiṣṭhaḥ sambabhūva ha yo vā aṅgirasāṃ satre dvitīyamaharūcivān,भ्प्_०९.०३.००१ श्रीशुक उवाच शर्यातिर्मानवो राजा ब्रह्मिष्ठः सम्बभूव ह यो वा अङ्गिरसां सत्रे द्वितीयमहरूचिवान्
9,3,2,sukanyā nāma tasyāsīt kanyā kamalalocanā tayā sārdhaṃ vanagato hyagamac cyavanāśramam,सुकन्या नाम तस्यासीत् कन्या कमललोचना तया सार्धं वनगतो ह्यगमच् च्यवनाश्रमम्
9,3,3,sā sakhībhiḥ parivṛtā vicinvantyaṅghripān vane valmīkarandhre dadṛśe khadyote iva jyotiṣī,सा सखीभिः परिवृता विचिन्वन्त्यङ्घ्रिपान् वने वल्मीकरन्ध्रे ददृशे खद्योते इव ज्योतिषी
9,3,4,te daivacoditā bālā jyotiṣī kaṇṭakena vai avidhyan mugdhabhāvena susrāvāsṛk tato bahiḥ,ते दैवचोदिता बाला ज्योतिषी कण्टकेन वै अविध्यन् मुग्धभावेन सुस्रावासृक् ततो बहिः
9,3,5,śakṛnmūtranirodho 'bhūt sainikānāṃ ca tatkṣaṇāt rājarṣistamupālakṣya puruṣān vismito 'bravīt,शकृन्मूत्रनिरोधो ऽभूत् सैनिकानां च तत्क्षणात् राजर्षिस्तमुपालक्ष्य पुरुषान् विस्मितो ऽब्रवीत्
9,3,6,apyabhadraṃ na yuṣmābhirbhārgavasya viceṣṭitam vyaktaṃ kenāpi nastasya kṛtamāśramadūṣaṇam,अप्यभद्रं न युष्माभिर्भार्गवस्य विचेष्टितम् व्यक्तं केनापि नस्तस्य कृतमाश्रमदूषणम्
9,3,7,sukanyā prāha pitaraṃ bhītā kiñcit kṛtaṃ mayā dve jyotiṣī ajānantyā nirbhinne kaṇṭakena vai,सुकन्या प्राह पितरं भीता किञ्चित् कृतं मया द्वे ज्योतिषी अजानन्त्या निर्भिन्ने कण्टकेन वै
9,3,8,duhitustadvacaḥ śrutvā śaryātirjātasādhvasaḥ muniṃ prasādayāmāsa valmīkāntarhitaṃ śanaiḥ,दुहितुस्तद्वचः श्रुत्वा शर्यातिर्जातसाध्वसः मुनिं प्रसादयामास वल्मीकान्तर्हितं शनैः
9,3,9,tadabhiprāyamājñāya prādādduhitaraṃ muneḥ kṛcchrān muktastamāmantrya puraṃ prāyāt samāhitaḥ,तदभिप्रायमाज्ञाय प्रादाद्दुहितरं मुनेः कृच्छ्रान् मुक्तस्तमामन्त्र्य पुरं प्रायात् समाहितः
9,3,10,sukanyā cyavanaṃ prāpya patiṃ paramakopanam prīṇayāmāsa cittajñā apramattānuvṛttibhiḥ,सुकन्या च्यवनं प्राप्य पतिं परमकोपनम् प्रीणयामास चित्तज्ञा अप्रमत्तानुवृत्तिभिः
9,3,11,kasyacit tv atha kālasya nāsatyāv āśramāgatau tau pūjayitvā provāca vayo me dattamīśvarau,कस्यचित् त्व् अथ कालस्य नासत्याव् आश्रमागतौ तौ पूजयित्वा प्रोवाच वयो मे दत्तमीश्वरौ
9,3,12,grahaṃ grahīṣye somasya yajñe vāmapyasomapoḥ kriyatāṃ me vayorūpaṃ pramadānāṃ yadīpsitam,ग्रहं ग्रहीष्ये सोमस्य यज्ञे वामप्यसोमपोः क्रियतां मे वयोरूपं प्रमदानां यदीप्सितम्
9,3,13,bāḍhamityūcaturvipramabhinandya bhiṣaktamau nimajjatāṃ bhavān asmin hrade siddhavinirmite,बाढमित्यूचतुर्विप्रमभिनन्द्य भिषक्तमौ निमज्जतां भवान् अस्मिन् ह्रदे सिद्धविनिर्मिते
9,3,14,ityukto jarayā grasta deho dhamanisantataḥ hradaṃ praveśito 'śvibhyāṃ valīpalitavigrahaḥ,इत्युक्तो जरया ग्रस्त देहो धमनिसन्ततः ह्रदं प्रवेशितो ऽश्विभ्यां वलीपलितविग्रहः
9,3,15,puruṣāstraya uttasthurapīvyā vanitāpriyāḥ padmasrajaḥ kuṇḍalinastulyarūpāḥ suvāsasaḥ,पुरुषास्त्रय उत्तस्थुरपीव्या वनिताप्रियाः पद्मस्रजः कुण्डलिनस्तुल्यरूपाः सुवाससः
9,3,16,tān nirīkṣya varārohā sarūpān sūryavarcasaḥ ajānatī patiṃ sādhvī aśvinau śaraṇaṃ yayau,तान् निरीक्ष्य वरारोहा सरूपान् सूर्यवर्चसः अजानती पतिं साध्वी अश्विनौ शरणं ययौ
9,3,17,darśayitvā patiṃ tasyai pātivratyena toṣitau ṛṣimāmantrya yayaturvimānena triviṣṭapam,दर्शयित्वा पतिं तस्यै पातिव्रत्येन तोषितौ ऋषिमामन्त्र्य ययतुर्विमानेन त्रिविष्टपम्
9,3,18,yakṣyamāṇo 'tha śaryātiścyavanasyāśramaṃ gataḥ dadarśa duhituḥ pārśve puruṣaṃ sūryavarcasam,यक्ष्यमाणो ऽथ शर्यातिश्च्यवनस्याश्रमं गतः ददर्श दुहितुः पार्श्वे पुरुषं सूर्यवर्चसम्
9,3,19,rājā duhitaraṃ prāha kṛtapādābhivandanām āśiṣaścāprayuñjāno nātiprītimanā iva,राजा दुहितरं प्राह कृतपादाभिवन्दनाम् आशिषश्चाप्रयुञ्जानो नातिप्रीतिमना इव
9,3,20,cikīrṣitaṃ te kimidaṃ patistvayā pralambhito lokanamaskṛto muniḥ yat tvaṃ jarāgrastamasatyasammataṃ vihāya jāraṃ bhajase 'mumadhvagam,चिकीर्षितं ते किमिदं पतिस्त्वया प्रलम्भितो लोकनमस्कृतो मुनिः यत् त्वं जराग्रस्तमसत्यसम्मतं विहाय जारं भजसे ऽमुमध्वगम्
9,3,21,kathaṃ matiste 'vagatānyathā satāṃ kulaprasūte kuladūṣaṇaṃ tv idam bibharṣi jāraṃ yadapatrapā kulaṃ pituśca bhartuśca nayasyadhastamaḥ,कथं मतिस्ते ऽवगतान्यथा सतां कुलप्रसूते कुलदूषणं त्व् इदम् बिभर्षि जारं यदपत्रपा कुलं पितुश्च भर्तुश्च नयस्यधस्तमः
9,3,22,evaṃ bruvāṇaṃ pitaraṃ smayamānā śucismitā uvāca tāta jāmātā tavaiṣa bhṛgunandanaḥ,एवं ब्रुवाणं पितरं स्मयमाना शुचिस्मिता उवाच तात जामाता तवैष भृगुनन्दनः
9,3,23,śaśaṃsa pitre tat sarvaṃ vayorūpābhilambhanam vismitaḥ paramaprītastanayāṃ pariṣasvaje,शशंस पित्रे तत् सर्वं वयोरूपाभिलम्भनम् विस्मितः परमप्रीतस्तनयां परिषस्वजे
9,3,24,somena yājayan vīraṃ grahaṃ somasya cāgrahīt asomaporapyaśvinoścyavanaḥ svena tejasā,सोमेन याजयन् वीरं ग्रहं सोमस्य चाग्रहीत् असोमपोरप्यश्विनोश्च्यवनः स्वेन तेजसा
9,3,25,hantuṃ tamādade vajraṃ sadyo manyuramarṣitaḥ savajraṃ stambhayāmāsa bhujamindrasya bhārgavaḥ,हन्तुं तमाददे वज्रं सद्यो मन्युरमर्षितः सवज्रं स्तम्भयामास भुजमिन्द्रस्य भार्गवः
9,3,26,anvajānaṃstataḥ sarve grahaṃ somasya cāśvinoḥ bhiṣajāv iti yat pūrvaṃ somāhutyā bahiṣkṛtau,अन्वजानंस्ततः सर्वे ग्रहं सोमस्य चाश्विनोः भिषजाव् इति यत् पूर्वं सोमाहुत्या बहिष्कृतौ
9,3,27,uttānabarhirānarto bhūriṣeṇa iti trayaḥ śaryāterabhavan putrā ānartādrevato 'bhavat,उत्तानबर्हिरानर्तो भूरिषेण इति त्रयः शर्यातेरभवन् पुत्रा आनर्ताद्रेवतो ऽभवत्
9,3,28,so 'ntaḥsamudre nagarīṃ vinirmāya kuśasthalīm āsthito 'bhuṅkta viṣayān ānartādīn arindama,सो ऽन्तःसमुद्रे नगरीं विनिर्माय कुशस्थलीम् आस्थितो ऽभुङ्क्त विषयान् आनर्तादीन् अरिन्दम
9,3,29,tasya putraśataṃ jajñe kakudmijyeṣṭhamuttamam kakudmī revatīṃ kanyāṃ svāmādāya vibhuṃ gataḥ,तस्य पुत्रशतं जज्ञे ककुद्मिज्येष्ठमुत्तमम् ककुद्मी रेवतीं कन्यां स्वामादाय विभुं गतः
9,3,30,putryā varaṃ paripraṣṭuṃ brahmalokamapāvṛtam āvartamāne gāndharve sthito 'labdhakṣaṇaḥ kṣaṇam,पुत्र्या वरं परिप्रष्टुं ब्रह्मलोकमपावृतम् आवर्तमाने गान्धर्वे स्थितो ऽलब्धक्षणः क्षणम्
9,3,31,tadanta ādyamānamya svābhiprāyaṃ nyavedayat tac chrutvā bhagavān brahmā prahasya tamuvāca ha,तदन्त आद्यमानम्य स्वाभिप्रायं न्यवेदयत् तच् छ्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा प्रहस्य तमुवाच ह
9,3,32,aho rājan niruddhāste kālena hṛdi ye kṛtāḥ tat putrapautranapt-ṇāṃ gotrāṇi ca na śṛṇmahe,अहो राजन् निरुद्धास्ते कालेन हृदि ये कृताः तत् पुत्रपौत्रनप्त्-णां गोत्राणि च न शृण्महे
9,3,33,kālo 'bhiyātastriṇava caturyugavikalpitaḥ tadgaccha devadevāṃśo baladevo mahābalaḥ,कालो ऽभियातस्त्रिणव चतुर्युगविकल्पितः तद्गच्छ देवदेवांशो बलदेवो महाबलः
9,3,34,kanyāratnamidaṃ rājan nararatnāya dehi bhoḥ bhuvo bhārāvatārāya bhagavān bhūtabhāvanaḥ,कन्यारत्नमिदं राजन् नररत्नाय देहि भोः भुवो भारावताराय भगवान् भूतभावनः
9,3,35,avatīrṇo nijāṃśena puṇyaśravaṇakīrtanaḥ ityādiṣṭo 'bhivandyājaṃ nṛpaḥ svapuramāgataḥ tyaktaṃ puṇyajanatrāsādbhrātṛbhirdikṣv avasthitaiḥ,अवतीर्णो निजांशेन पुण्यश्रवणकीर्तनः इत्यादिष्टो ऽभिवन्द्याजं नृपः स्वपुरमागतः त्यक्तं पुण्यजनत्रासाद्भ्रातृभिर्दिक्ष्व् अवस्थितैः
9,3,36,sutāṃ dattvānavadyāṅgīṃ balāya balaśāline badaryākhyaṃ gato rājā taptuṃ nārāyaṇāśramam,सुतां दत्त्वानवद्याङ्गीं बलाय बलशालिने बदर्याख्यं गतो राजा तप्तुं नारायणाश्रमम्
9,4,1,bhp_09.04.001 śrīśuka uvāca nābhāgo nabhagāpatyaṃ yaṃ tataṃ bhrātaraḥ kavim yaviṣṭhaṃ vyabhajan dāyaṃ brahmacāriṇamāgatam,भ्प्_०९.०४.००१ श्रीशुक उवाच नाभागो नभगापत्यं यं ततं भ्रातरः कविम् यविष्ठं व्यभजन् दायं ब्रह्मचारिणमागतम्
9,4,2,bhrātaro 'bhāṅkta kiṃ mahyaṃ bhajāma pitaraṃ tava tvāṃ mamāryāstatābhāṅkṣurmā putraka tadādṛthāḥ,भ्रातरो ऽभाङ्क्त किं मह्यं भजाम पितरं तव त्वां ममार्यास्तताभाङ्क्षुर्मा पुत्रक तदादृथाः
9,4,3,ime aṅgirasaḥ satramāsate 'dya sumedhasaḥ ṣaṣṭhaṃ ṣaṣṭhamupetyāhaḥ kave muhyanti karmaṇi,इमे अङ्गिरसः सत्रमासते ऽद्य सुमेधसः षष्ठं षष्ठमुपेत्याहः कवे मुह्यन्ति कर्मणि
9,4,4,tāṃstvaṃ śaṃsaya sūkte dve vaiśvadeve mahātmanaḥ te svaryanto dhanaṃ satra pariśeṣitamātmanaḥ,तांस्त्वं शंसय सूक्ते द्वे वैश्वदेवे महात्मनः ते स्वर्यन्तो धनं सत्र परिशेषितमात्मनः
9,4,5,dāsyanti te 'tha tān arccha tathā sa kṛtavān yathā tasmai dattvā yayuḥ svargaṃ te satrapariśeṣaṇam,दास्यन्ति ते ऽथ तान् अर्च्छ तथा स कृतवान् यथा तस्मै दत्त्वा ययुः स्वर्गं ते सत्रपरिशेषणम्
9,4,6,taṃ kaścit svīkariṣyantaṃ puruṣaḥ kṛṣṇadarśanaḥ uvācottarato 'bhyetya mamedaṃ vāstukaṃ vasu,तं कश्चित् स्वीकरिष्यन्तं पुरुषः कृष्णदर्शनः उवाचोत्तरतो ऽभ्येत्य ममेदं वास्तुकं वसु
9,4,7,mamedamṛṣibhirdattamiti tarhi sma mānavaḥ syān nau te pitari praśnaḥ pṛṣṭavān pitaraṃ yathā,ममेदमृषिभिर्दत्तमिति तर्हि स्म मानवः स्यान् नौ ते पितरि प्रश्नः पृष्टवान् पितरं यथा
9,4,8,yajñavāstugataṃ sarvamucchiṣṭamṛṣayaḥ kvacit cakrurhi bhāgaṃ rudrāya sa devaḥ sarvamarhati,यज्ञवास्तुगतं सर्वमुच्छिष्टमृषयः क्वचित् चक्रुर्हि भागं रुद्राय स देवः सर्वमर्हति
9,4,9,nābhāgastaṃ praṇamyāha taveśa kila vāstukam ityāha me pitā brahmañ chirasā tvāṃ prasādaye,नाभागस्तं प्रणम्याह तवेश किल वास्तुकम् इत्याह मे पिता ब्रह्मञ् छिरसा त्वां प्रसादये
9,4,10,yat te pitāvadaddharmaṃ tvaṃ ca satyaṃ prabhāṣase dadāmi te mantradṛśo jñānaṃ brahma sanātanam,यत् ते पितावदद्धर्मं त्वं च सत्यं प्रभाषसे ददामि ते मन्त्रदृशो ज्ञानं ब्रह्म सनातनम्
9,4,11,gṛhāṇa draviṇaṃ dattaṃ matsatrapariśeṣitam ityuktvāntarhito rudro bhagavān dharmavatsalaḥ,गृहाण द्रविणं दत्तं मत्सत्रपरिशेषितम् इत्युक्त्वान्तर्हितो रुद्रो भगवान् धर्मवत्सलः
9,4,12,ya etat saṃsmaret prātaḥ sāyaṃ ca susamāhitaḥ kavirbhavati mantrajño gatiṃ caiva tathātmanaḥ,य एतत् संस्मरेत् प्रातः सायं च सुसमाहितः कविर्भवति मन्त्रज्ञो गतिं चैव तथात्मनः
9,4,13,nābhāgādambarīṣo 'bhūn mahābhāgavataḥ kṛtī nāspṛśadbrahmaśāpo 'pi yaṃ na pratihataḥ kvacit,नाभागादम्बरीषो ऽभून् महाभागवतः कृती नास्पृशद्ब्रह्मशापो ऽपि यं न प्रतिहतः क्वचित्
9,4,14,bhp_09.04.014 śrīrājovāca bhagavan chrotumicchāmi rājarṣestasya dhīmataḥ na prābhūdyatra nirmukto brahmadaṇḍo duratyayaḥ,भ्प्_०९.०४.०१४ श्रीराजोवाच भगवन् छ्रोतुमिच्छामि राजर्षेस्तस्य धीमतः न प्राभूद्यत्र निर्मुक्तो ब्रह्मदण्डो दुरत्ययः
9,4,15,bhp_09.04.015 śrīśuka uvāca ambarīṣo mahābhāgaḥ saptadvīpavatīṃ mahīm avyayāṃ ca śriyaṃ labdhvā vibhavaṃ cātulaṃ bhuvi,भ्प्_०९.०४.०१५ श्रीशुक उवाच अम्बरीषो महाभागः सप्तद्वीपवतीं महीम् अव्ययां च श्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं भुवि
9,4,16,mene 'tidurlabhaṃ puṃsāṃ sarvaṃ tat svapnasaṃstutam vidvān vibhavanirvāṇaṃ tamo viśati yat pumān,मेने ऽतिदुर्लभं पुंसां सर्वं तत् स्वप्नसंस्तुतम् विद्वान् विभवनिर्वाणं तमो विशति यत् पुमान्
9,4,17,vāsudeve bhagavati tadbhakteṣu ca sādhuṣu prāpto bhāvaṃ paraṃ viśvaṃ yenedaṃ loṣṭravat smṛtam,वासुदेवे भगवति तद्भक्तेषु च साधुषु प्राप्तो भावं परं विश्वं येनेदं लोष्ट्रवत् स्मृतम्
9,4,18,sa vai manaḥ kṛṣṇapadāravindayor vacāṃsi vaikuṇṭhaguṇānuvarṇane karau harermandiramārjanādiṣu śrutiṃ cakārācyutasatkathodaye,स वै मनः कृष्णपदारविन्दयोर् वचांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने करौ हरेर्मन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये
9,4,19,mukundaliṅgālayadarśane dṛśau tadbhṛtyagātrasparśe 'ṅgasaṅgamam ghrāṇaṃ ca tatpādasarojasaurabhe śrīmattulasyā rasanāṃ tadarpite,मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने दृशौ तद्भृत्यगात्रस्पर्शे ऽङ्गसङ्गमम् घ्राणं च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते
9,4,20,pādau hareḥ kṣetrapadānusarpaṇe śiro hṛṣīkeśapadābhivandane kāmaṃ ca dāsye na tu kāmakāmyayā yathottamaślokajanāśrayā ratiḥ,पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमश्लोकजनाश्रया रतिः
9,4,21,evaṃ sadā karmakalāpamātmanaḥ pare 'dhiyajñe bhagavatyadhokṣaje sarvātmabhāvaṃ vidadhan mahīmimāṃ tanniṣṭhaviprābhihitaḥ śaśāsa ha,एवं सदा कर्मकलापमात्मनः परे ऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे सर्वात्मभावं विदधन् महीमिमां तन्निष्ठविप्राभिहितः शशास ह
9,4,22,īje 'śvamedhairadhiyajñamīśvaraṃ mahāvibhūtyopacitāṅgadakṣiṇaiḥ tatairvasiṣṭhāsitagautamādibhir dhanvanyabhisrotamasau sarasvatīm,ईजे ऽश्वमेधैरधियज्ञमीश्वरं महाविभूत्योपचिताङ्गदक्षिणैः ततैर्वसिष्ठासितगौतमादिभिर् धन्वन्यभिस्रोतमसौ सरस्वतीम्
9,4,23,yasya kratuṣu gīrvāṇaiḥ sadasyā ṛtvijo janāḥ tulyarūpāścānimiṣā vyadṛśyanta suvāsasaḥ,यस्य क्रतुषु गीर्वाणैः सदस्या ऋत्विजो जनाः तुल्यरूपाश्चानिमिषा व्यदृश्यन्त सुवाससः
9,4,24,svargo na prārthito yasya manujairamarapriyaḥ śṛṇvadbhirupagāyadbhiruttamaślokaceṣṭitam,स्वर्गो न प्रार्थितो यस्य मनुजैरमरप्रियः शृण्वद्भिरुपगायद्भिरुत्तमश्लोकचेष्टितम्
9,4,25,saṃvardhayanti yat kāmāḥ svārājyaparibhāvitāḥ durlabhā nāpi siddhānāṃ mukundaṃ hṛdi paśyataḥ,संवर्धयन्ति यत् कामाः स्वाराज्यपरिभाविताः दुर्लभा नापि सिद्धानां मुकुन्दं हृदि पश्यतः
9,4,26,sa itthaṃ bhaktiyogena tapoyuktena pārthivaḥ svadharmeṇa hariṃ prīṇan sarvān kāmān śanairjahau,स इत्थं भक्तियोगेन तपोयुक्तेन पार्थिवः स्वधर्मेण हरिं प्रीणन् सर्वान् कामान् शनैर्जहौ
9,4,27,gṛheṣu dāreṣu suteṣu bandhuṣu dvipottamasyandanavājivastuṣu akṣayyaratnābharaṇāmbarādiṣv anantakośeṣv akarodasanmatim,गृहेषु दारेषु सुतेषु बन्धुषु द्विपोत्तमस्यन्दनवाजिवस्तुषु अक्षय्यरत्नाभरणाम्बरादिष्व् अनन्तकोशेष्व् अकरोदसन्मतिम्
9,4,28,tasmā adāddhariścakraṃ pratyanīkabhayāvaham ekāntabhaktibhāvena prīto bhaktābhirakṣaṇam,तस्मा अदाद्धरिश्चक्रं प्रत्यनीकभयावहम् एकान्तभक्तिभावेन प्रीतो भक्ताभिरक्षणम्
9,4,29,ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ mahiṣyā tulyaśīlayā yuktaḥ sāṃvatsaraṃ vīro dadhāra dvādaśīvratam,आरिराधयिषुः कृष्णं महिष्या तुल्यशीलया युक्तः सांवत्सरं वीरो दधार द्वादशीव्रतम्
9,4,30,vratānte kārtike māsi trirātraṃ samupoṣitaḥ snātaḥ kadācit kālindyāṃ hariṃ madhuvane 'rcayat,व्रतान्ते कार्तिके मासि त्रिरात्रं समुपोषितः स्नातः कदाचित् कालिन्द्यां हरिं मधुवने ऽर्चयत्
9,4,31,mahābhiṣekavidhinā sarvopaskarasampadā abhiṣicyāmbarākalpairgandhamālyārhaṇādibhiḥ,महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा अभिषिच्याम्बराकल्पैर्गन्धमाल्यार्हणादिभिः
9,4,32,tadgatāntarabhāvena pūjayāmāsa keśavam brāhmaṇāṃśca mahābhāgān siddhārthān api bhaktitaḥ,तद्गतान्तरभावेन पूजयामास केशवम् ब्राह्मणांश्च महाभागान् सिद्धार्थान् अपि भक्तितः
9,4,33,gavāṃ rukmaviṣāṇīnāṃ rūpyāṅghrīṇāṃ suvāsasām payaḥśīlavayorūpa vatsopaskarasampadām,गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याङ्घ्रीणां सुवाससाम् पयःशीलवयोरूप वत्सोपस्करसम्पदाम्
9,4,34,prāhiṇot sādhuviprebhyo gṛheṣu nyarbudāni ṣaṭ bhojayitvā dvijān agre svādv annaṃ guṇavattamam,प्राहिणोत् साधुविप्रेभ्यो गृहेषु न्यर्बुदानि षट् भोजयित्वा द्विजान् अग्रे स्वाद्व् अन्नं गुणवत्तमम्
9,4,35,labdhakāmairanujñātaḥ pāraṇāyopacakrame tasya tarhyatithiḥ sākṣāddurvāsā bhagavān abhūt,लब्धकामैरनुज्ञातः पारणायोपचक्रमे तस्य तर्ह्यतिथिः साक्षाद्दुर्वासा भगवान् अभूत्
9,4,36,tamānarcātithiṃ bhūpaḥ pratyutthānāsanārhaṇaiḥ yayāce 'bhyavahārāya pādamūlamupāgataḥ,तमानर्चातिथिं भूपः प्रत्युत्थानासनार्हणैः ययाचे ऽभ्यवहाराय पादमूलमुपागतः
9,4,37,pratinandya sa tāṃ yācñāṃ kartumāvaśyakaṃ gataḥ nimamajja bṛhaddhyāyan kālindīsalile śubhe,प्रतिनन्द्य स तां याच्ञां कर्तुमावश्यकं गतः निममज्ज बृहद्ध्यायन् कालिन्दीसलिले शुभे
9,4,38,muhūrtārdhāvaśiṣṭāyāṃ dvādaśyāṃ pāraṇaṃ prati cintayāmāsa dharmajño dvijaistaddharmasaṅkaṭe,मुहूर्तार्धावशिष्टायां द्वादश्यां पारणं प्रति चिन्तयामास धर्मज्ञो द्विजैस्तद्धर्मसङ्कटे
9,4,39,brāhmaṇātikrame doṣo dvādaśyāṃ yadapāraṇe yat kṛtvā sādhu me bhūyādadharmo vā na māṃ spṛśet,ब्राह्मणातिक्रमे दोषो द्वादश्यां यदपारणे यत् कृत्वा साधु मे भूयादधर्मो वा न मां स्पृशेत्
9,4,40,ambhasā kevalenātha kariṣye vratapāraṇam āhurabbhakṣaṇaṃ viprā hyaśitaṃ nāśitaṃ ca tat,अम्भसा केवलेनाथ करिष्ये व्रतपारणम् आहुरब्भक्षणं विप्रा ह्यशितं नाशितं च तत्
9,4,41,ityapaḥ prāśya rājarṣiścintayan manasācyutam pratyacaṣṭa kuruśreṣṭha dvijāgamanameva saḥ,इत्यपः प्राश्य राजर्षिश्चिन्तयन् मनसाच्युतम् प्रत्यचष्ट कुरुश्रेष्ठ द्विजागमनमेव सः
9,4,42,durvāsā yamunākūlāt kṛtāvaśyaka āgataḥ rājñābhinanditastasya bubudhe ceṣṭitaṃ dhiyā,दुर्वासा यमुनाकूलात् कृतावश्यक आगतः राज्ञाभिनन्दितस्तस्य बुबुधे चेष्टितं धिया
9,4,43,manyunā pracaladgātro bhrukuṭīkuṭilānanaḥ bubhukṣitaśca sutarāṃ kṛtāñjalimabhāṣata,मन्युना प्रचलद्गात्रो भ्रुकुटीकुटिलाननः बुभुक्षितश्च सुतरां कृताञ्जलिमभाषत
9,4,44,aho asya nṛśaṃsasya śriyonmattasya paśyata dharmavyatikramaṃ viṣṇorabhaktasyeśamāninaḥ,अहो अस्य नृशंसस्य श्रियोन्मत्तस्य पश्यत धर्मव्यतिक्रमं विष्णोरभक्तस्येशमानिनः
9,4,45,yo māmatithimāyātamātithyena nimantrya ca adattvā bhuktavāṃstasya sadyaste darśaye phalam,यो मामतिथिमायातमातिथ्येन निमन्त्र्य च अदत्त्वा भुक्तवांस्तस्य सद्यस्ते दर्शये फलम्
9,4,46,evaṃ bruvāṇa utkṛtya jaṭāṃ roṣapradīpitaḥ tayā sa nirmame tasmai kṛtyāṃ kālānalopamām,एवं ब्रुवाण उत्कृत्य जटां रोषप्रदीपितः तया स निर्ममे तस्मै कृत्यां कालानलोपमाम्
9,4,47,tāmāpatantīṃ jvalatīmasihastāṃ padā bhuvam vepayantīṃ samudvīkṣya na cacāla padān nṛpaḥ,तामापतन्तीं ज्वलतीमसिहस्तां पदा भुवम् वेपयन्तीं समुद्वीक्ष्य न चचाल पदान् नृपः
9,4,48,prāg diṣṭaṃ bhṛtyarakṣāyāṃ puruṣeṇa mahātmanā dadāha kṛtyāṃ tāṃ cakraṃ kruddhāhimiva pāvakaḥ,प्राग् दिष्टं भृत्यरक्षायां पुरुषेण महात्मना ददाह कृत्यां तां चक्रं क्रुद्धाहिमिव पावकः
9,4,49,tadabhidravadudvīkṣya svaprayāsaṃ ca niṣphalam durvāsā dudruve bhīto dikṣu prāṇaparīpsayā,तदभिद्रवदुद्वीक्ष्य स्वप्रयासं च निष्फलम् दुर्वासा दुद्रुवे भीतो दिक्षु प्राणपरीप्सया
9,4,50,tamanvadhāvadbhagavadrathāṅgaṃ dāvāgniruddhūtaśikho yathāhim tathānuṣaktaṃ munirīkṣamāṇo guhāṃ vivikṣuḥ prasasāra meroḥ,तमन्वधावद्भगवद्रथाङ्गं दावाग्निरुद्धूतशिखो यथाहिम् तथानुषक्तं मुनिरीक्षमाणो गुहां विविक्षुः प्रससार मेरोः
9,4,51,diśo nabhaḥ kṣmāṃ vivarān samudrān lokān sapālāṃstridivaṃ gataḥ saḥ yato yato dhāvati tatra tatra sudarśanaṃ duṣprasahaṃ dadarśa,दिशो नभः क्ष्मां विवरान् समुद्रान् लोकान् सपालांस्त्रिदिवं गतः सः यतो यतो धावति तत्र तत्र सुदर्शनं दुष्प्रसहं ददर्श
9,4,52,alabdhanāthaḥ sa sadā kutaścit santrastacitto 'raṇameṣamāṇaḥ devaṃ viriñcaṃ samagādvidhātas trāhyātmayone 'jitatejaso mām,अलब्धनाथः स सदा कुतश्चित् सन्त्रस्तचित्तो ऽरणमेषमाणः देवं विरिञ्चं समगाद्विधातस् त्राह्यात्मयोने ऽजिततेजसो माम्
9,4,53,bhp_09.04.053 śrībrahmovāca sthānaṃ madīyaṃ sahaviśvametat krīḍāvasāne dviparārdhasaṃjñe bhrūbhaṅgamātreṇa hi sandidhakṣoḥ kālātmano yasya tirobhaviṣyati,भ्प्_०९.०४.०५३ श्रीब्रह्मोवाच स्थानं मदीयं सहविश्वमेतत् क्रीडावसाने द्विपरार्धसंज्ञे भ्रूभङ्गमात्रेण हि सन्दिधक्षोः कालात्मनो यस्य तिरोभविष्यति
9,4,54,ahaṃ bhavo dakṣabhṛgupradhānāḥ prajeśabhūteśasureśamukhyāḥ sarve vayaṃ yanniyamaṃ prapannā mūrdhnyārpitaṃ lokahitaṃ vahāmaḥ,अहं भवो दक्षभृगुप्रधानाः प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्याः सर्वे वयं यन्नियमं प्रपन्ना मूर्ध्न्यार्पितं लोकहितं वहामः
9,4,55,pratyākhyāto viriñcena viṣṇucakropatāpitaḥ durvāsāḥ śaraṇaṃ yātaḥ śarvaṃ kailāsavāsinam,प्रत्याख्यातो विरिञ्चेन विष्णुचक्रोपतापितः दुर्वासाः शरणं यातः शर्वं कैलासवासिनम्
9,4,56,bhp_09.04.056 śrīśaṅkara uvāca vayaṃ na tāta prabhavāma bhūmni yasmin pare 'nye 'pyajajīvakośāḥ bhavanti kāle na bhavanti hīdṛśāḥ sahasraśo yatra vayaṃ bhramāmaḥ,भ्प्_०९.०४.०५६ श्रीशङ्कर उवाच वयं न तात प्रभवाम भूम्नि यस्मिन् परे ऽन्ये ऽप्यजजीवकोशाः भवन्ति काले न भवन्ति हीदृशाः सहस्रशो यत्र वयं भ्रमामः
9,4,57,ahaṃ sanatkumāraśca nārado bhagavān ajaḥ kapilo 'pāntaratamo devalo dharma āsuriḥ,अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवान् अजः कपिलो ऽपान्तरतमो देवलो धर्म आसुरिः
9,4,58,marīcipramukhāścānye siddheśāḥ pāradarśanāḥ vidāma na vayaṃ sarve yanmāyāṃ māyayāvṛtāḥ,मरीचिप्रमुखाश्चान्ये सिद्धेशाः पारदर्शनाः विदाम न वयं सर्वे यन्मायां माययावृताः
9,4,59,tasya viśveśvarasyedaṃ śastraṃ durviṣahaṃ hi naḥ tamevaṃ śaraṇaṃ yāhi hariste śaṃ vidhāsyati,तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुर्विषहं हि नः तमेवं शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति
9,4,60,tato nirāśo durvāsāḥ padaṃ bhagavato yayau vaikuṇṭhākhyaṃ yadadhyāste śrīnivāsaḥ śriyā saha,ततो निराशो दुर्वासाः पदं भगवतो ययौ वैकुण्ठाख्यं यदध्यास्ते श्रीनिवासः श्रिया सह
9,4,61,sandahyamāno 'jitaśastravahninā tatpādamūle patitaḥ savepathuḥ āhācyutānanta sadīpsita prabho kṛtāgasaṃ māvahi viśvabhāvana,सन्दह्यमानो ऽजितशस्त्रवह्निना तत्पादमूले पतितः सवेपथुः आहाच्युतानन्त सदीप्सित प्रभो कृतागसं मावहि विश्वभावन
9,4,62,ajānatā te paramānubhāvaṃ kṛtaṃ mayāghaṃ bhavataḥ priyāṇām vidhehi tasyāpacitiṃ vidhātar mucyeta yannāmnyudite nārako 'pi,अजानता ते परमानुभावं कृतं मयाघं भवतः प्रियाणाम् विधेहि तस्यापचितिं विधातर् मुच्येत यन्नाम्न्युदिते नारको ऽपि
9,4,63,bhp_09.04.063 śrībhagavān uvāca ahaṃ bhaktaparādhīno hyasvatantra iva dvija sādhubhirgrastahṛdayo bhaktairbhaktajanapriyaḥ,भ्प्_०९.०४.०६३ श्रीभगवान् उवाच अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विज साधुभिर्ग्रस्तहृदयो भक्तैर्भक्तजनप्रियः
9,4,64,nāhamātmānamāśāse madbhaktaiḥ sādhubhirvinā śriyaṃ cātyantikīṃ brahman yeṣāṃ gatirahaṃ parā,नाहमात्मानमाशासे मद्भक्तैः साधुभिर्विना श्रियं चात्यन्तिकीं ब्रह्मन् येषां गतिरहं परा
9,4,65,ye dārāgāraputrāpta prāṇān vittamimaṃ param hitvā māṃ śaraṇaṃ yātāḥ kathaṃ tāṃstyaktumutsahe,ये दारागारपुत्राप्त प्राणान् वित्तमिमं परम् हित्वा मां शरणं याताः कथं तांस्त्यक्तुमुत्सहे
9,4,66,mayi nirbaddhahṛdayāḥ sādhavaḥ samadarśanāḥ vaśe kurvanti māṃ bhaktyā satstriyaḥ satpatiṃ yathā,मयि निर्बद्धहृदयाः साधवः समदर्शनाः वशे कुर्वन्ति मां भक्त्या सत्स्त्रियः सत्पतिं यथा
9,4,67,matsevayā pratītaṃ te sālokyādicatuṣṭayam necchanti sevayā pūrṇāḥ kuto 'nyat kālaviplutam,मत्सेवया प्रतीतं ते सालोक्यादिचतुष्टयम् नेच्छन्ति सेवया पूर्णाः कुतो ऽन्यत् कालविप्लुतम्
9,4,68,sādhavo hṛdayaṃ mahyaṃ sādhūnāṃ hṛdayaṃ tv aham madanyat te na jānanti nāhaṃ tebhyo manāg api,साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्व् अहम् मदन्यत् ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनाग् अपि
9,4,69,upāyaṃ kathayiṣyāmi tava vipra śṛṇuṣva tat ayaṃ hyātmābhicāraste yatastaṃ yāhi mā ciram sādhuṣu prahitaṃ tejaḥ prahartuḥ kurute 'śivam,उपायं कथयिष्यामि तव विप्र शृणुष्व तत् अयं ह्यात्माभिचारस्ते यतस्तं याहि मा चिरम् साधुषु प्रहितं तेजः प्रहर्तुः कुरुते ऽशिवम्
9,4,70,tapo vidyā ca viprāṇāṃ niḥśreyasakare ubhe te eva durvinītasya kalpete karturanyathā,तपो विद्या च विप्राणां निःश्रेयसकरे उभे ते एव दुर्विनीतस्य कल्पेते कर्तुरन्यथा
9,4,71,brahmaṃstadgaccha bhadraṃ te nābhāgatanayaṃ nṛpam kṣamāpaya mahābhāgaṃ tataḥ śāntirbhaviṣyati,ब्रह्मंस्तद्गच्छ भद्रं ते नाभागतनयं नृपम् क्षमापय महाभागं ततः शान्तिर्भविष्यति
9,5,1,bhp_09.05.001 śrīśuka uvāca evaṃ bhagavatādiṣṭo durvāsāścakratāpitaḥ ambarīṣamupāvṛtya tatpādau duḥkhito 'grahīt,भ्प्_०९.०५.००१ श्रीशुक उवाच एवं भगवतादिष्टो दुर्वासाश्चक्रतापितः अम्बरीषमुपावृत्य तत्पादौ दुःखितो ऽग्रहीत्
9,5,2,tasya sodyamamāvīkṣya pādasparśavilajjitaḥ astāvīt taddharerastraṃ kṛpayā pīḍito bhṛśam,तस्य सोद्यममावीक्ष्य पादस्पर्शविलज्जितः अस्तावीत् तद्धरेरस्त्रं कृपया पीडितो भृशम्
9,5,3,bhp_09.05.003 ambarīṣa uvāca tvamagnirbhagavān sūryastvaṃ somo jyotiṣāṃ patiḥ tvamāpastvaṃ kṣitirvyoma vāyurmātrendriyāṇi ca,भ्प्_०९.०५.००३ अम्बरीष उवाच त्वमग्निर्भगवान् सूर्यस्त्वं सोमो ज्योतिषां पतिः त्वमापस्त्वं क्षितिर्व्योम वायुर्मात्रेन्द्रियाणि च
9,5,4,sudarśana namastubhyaṃ sahasrārācyutapriya sarvāstraghātin viprāya svasti bhūyā iḍaspate,सुदर्शन नमस्तुभ्यं सहस्राराच्युतप्रिय सर्वास्त्रघातिन् विप्राय स्वस्ति भूया इडस्पते
9,5,5,tvaṃ dharmastvamṛtaṃ satyaṃ tvaṃ yajño 'khilayajñabhuk tvaṃ lokapālaḥ sarvātmā tvaṃ tejaḥ pauruṣaṃ param,त्वं धर्मस्त्वमृतं सत्यं त्वं यज्ञो ऽखिलयज्ञभुक् त्वं लोकपालः सर्वात्मा त्वं तेजः पौरुषं परम्
9,5,6,namaḥ sunābhākhiladharmasetave hyadharmaśīlāsuradhūmaketave trailokyagopāya viśuddhavarcase manojavāyādbhutakarmaṇe gṛṇe,नमः सुनाभाखिलधर्मसेतवे ह्यधर्मशीलासुरधूमकेतवे त्रैलोक्यगोपाय विशुद्धवर्चसे मनोजवायाद्भुतकर्मणे गृणे
9,5,7,tvattejasā dharmamayena saṃhṛtaṃ tamaḥ prakāśaśca dṛśo mahātmanām duratyayaste mahimā girāṃ pate tvadrūpametat sadasat parāvaram,त्वत्तेजसा धर्ममयेन संहृतं तमः प्रकाशश्च दृशो महात्मनाम् दुरत्ययस्ते महिमा गिरां पते त्वद्रूपमेतत् सदसत् परावरम्
9,5,8,yadā visṛṣṭastvamanañjanena vai balaṃ praviṣṭo 'jita daityadānavam bāhūdarorvaṅghriśirodharāṇi vṛścannajasraṃ pradhane virājase,यदा विसृष्टस्त्वमनञ्जनेन वै बलं प्रविष्टो ऽजित दैत्यदानवम् बाहूदरोर्वङ्घ्रिशिरोधराणि वृश्चन्नजस्रं प्रधने विराजसे
9,5,9,sa tvaṃ jagattrāṇa khalaprahāṇaye nirūpitaḥ sarvasaho gadābhṛtā viprasya cāsmatkuladaivahetave vidhehi bhadraṃ tadanugraho hi naḥ,स त्वं जगत्त्राण खलप्रहाणये निरूपितः सर्वसहो गदाभृता विप्रस्य चास्मत्कुलदैवहेतवे विधेहि भद्रं तदनुग्रहो हि नः
9,5,10,yadyasti dattamiṣṭaṃ vā svadharmo vā svanuṣṭhitaḥ kulaṃ no vipradaivaṃ ceddvijo bhavatu vijvaraḥ,यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा स्वधर्मो वा स्वनुष्ठितः कुलं नो विप्रदैवं चेद्द्विजो भवतु विज्वरः
9,5,11,yadi no bhagavān prīta ekaḥ sarvaguṇāśrayaḥ sarvabhūtātmabhāvena dvijo bhavatu vijvaraḥ,यदि नो भगवान् प्रीत एकः सर्वगुणाश्रयः सर्वभूतात्मभावेन द्विजो भवतु विज्वरः
9,5,12,bhp_09.05.012 śrīśuka uvāca iti saṃstuvato rājño viṣṇucakraṃ sudarśanam aśāmyat sarvato vipraṃ pradahadrājayācñayā,भ्प्_०९.०५.०१२ श्रीशुक उवाच इति संस्तुवतो राज्ञो विष्णुचक्रं सुदर्शनम् अशाम्यत् सर्वतो विप्रं प्रदहद्राजयाच्ञया
9,5,13,sa mukto 'strāgnitāpena durvāsāḥ svastimāṃstataḥ praśaśaṃsa tamurvīśaṃ yuñjānaḥ paramāśiṣaḥ,स मुक्तो ऽस्त्राग्नितापेन दुर्वासाः स्वस्तिमांस्ततः प्रशशंस तमुर्वीशं युञ्जानः परमाशिषः
9,5,14,bhp_09.05.014 durvāsā uvāca aho anantadāsānāṃ mahattvaṃ dṛṣṭamadya me kṛtāgaso 'pi yadrājan maṅgalāni samīhase,भ्प्_०९.०५.०१४ दुर्वासा उवाच अहो अनन्तदासानां महत्त्वं दृष्टमद्य मे कृतागसो ऽपि यद्राजन् मङ्गलानि समीहसे
9,5,15,duṣkaraḥ ko nu sādhūnāṃ dustyajo vā mahātmanām yaiḥ saṅgṛhīto bhagavān sātvatāmṛṣabho hariḥ,दुष्करः को नु साधूनां दुस्त्यजो वा महात्मनाम् यैः सङ्गृहीतो भगवान् सात्वतामृषभो हरिः
9,5,16,yannāmaśrutimātreṇa pumān bhavati nirmalaḥ tasya tīrthapadaḥ kiṃ vā dāsānāmavaśiṣyate,यन्नामश्रुतिमात्रेण पुमान् भवति निर्मलः तस्य तीर्थपदः किं वा दासानामवशिष्यते
9,5,17,rājannanugṛhīto 'haṃ tvayātikaruṇātmanā madaghaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā prāṇā yan me 'bhirakṣitāḥ,राजन्ननुगृहीतो ऽहं त्वयातिकरुणात्मना मदघं पृष्ठतः कृत्वा प्राणा यन् मे ऽभिरक्षिताः
9,5,18,rājā tamakṛtāhāraḥ pratyāgamanakāṅkṣayā caraṇāv upasaṅgṛhya prasādya samabhojayat,राजा तमकृताहारः प्रत्यागमनकाङ्क्षया चरणाव् उपसङ्गृह्य प्रसाद्य समभोजयत्
9,5,19,so 'śitvādṛtamānītamātithyaṃ sārvakāmikam tṛptātmā nṛpatiṃ prāha bhujyatāmiti sādaram,सो ऽशित्वादृतमानीतमातिथ्यं सार्वकामिकम् तृप्तात्मा नृपतिं प्राह भुज्यतामिति सादरम्
9,5,20,prīto 'smyanugṛhīto 'smi tava bhāgavatasya vai darśanasparśanālāpairātithyenātmamedhasā,प्रीतो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि तव भागवतस्य वै दर्शनस्पर्शनालापैरातिथ्येनात्ममेधसा
9,5,21,karmāvadātametat te gāyanti svaḥstriyo muhuḥ kīrtiṃ paramapuṇyāṃ ca kīrtayiṣyati bhūriyam,कर्मावदातमेतत् ते गायन्ति स्वःस्त्रियो मुहुः कीर्तिं परमपुण्यां च कीर्तयिष्यति भूरियम्
9,5,22,bhp_09.05.022 śrīśuka uvāca evaṃ saṅkīrtya rājānaṃ durvāsāḥ paritoṣitaḥ yayau vihāyasāmantrya brahmalokamahaitukam,भ्प्_०९.०५.०२२ श्रीशुक उवाच एवं सङ्कीर्त्य राजानं दुर्वासाः परितोषितः ययौ विहायसामन्त्र्य ब्रह्मलोकमहैतुकम्
9,5,23,saṃvatsaro 'tyagāt tāvadyāvatā nāgato gataḥ munistaddarśanākāṅkṣo rājābbhakṣo babhūva ha,संवत्सरो ऽत्यगात् तावद्यावता नागतो गतः मुनिस्तद्दर्शनाकाङ्क्षो राजाब्भक्षो बभूव ह
9,5,24,gate 'tha durvāsasi so 'mbarīṣo dvijopayogātipavitramāharat ṛṣervimokṣaṃ vyasanaṃ ca vīkṣya mene svavīryaṃ ca parānubhāvam,गते ऽथ दुर्वाससि सो ऽम्बरीषो द्विजोपयोगातिपवित्रमाहरत् ऋषेर्विमोक्षं व्यसनं च वीक्ष्य मेने स्ववीर्यं च परानुभावम्
9,5,25,evaṃ vidhānekaguṇaḥ sa rājā parātmani brahmaṇi vāsudeve kriyākalāpaiḥ samuvāha bhaktiṃ yayāviriñcyān nirayāṃścakāra,एवं विधानेकगुणः स राजा परात्मनि ब्रह्मणि वासुदेवे क्रियाकलापैः समुवाह भक्तिं ययाविरिञ्च्यान् निरयांश्चकार
9,5,26,bhp_09.05.026 śrīśuka uvāca athāmbarīṣastanayeṣu rājyaṃ samānaśīleṣu visṛjya dhīraḥ vanaṃ viveśātmani vāsudeve mano dadhaddhvastaguṇapravāhaḥ,भ्प्_०९.०५.०२६ श्रीशुक उवाच अथाम्बरीषस्तनयेषु राज्यं समानशीलेषु विसृज्य धीरः वनं विवेशात्मनि वासुदेवे मनो दधद्ध्वस्तगुणप्रवाहः
9,5,27,ityetat puṇyamākhyānamambarīṣasya bhūpate saṅkīrtayannanudhyāyan bhakto bhagavato bhavet,इत्येतत् पुण्यमाख्यानमम्बरीषस्य भूपते सङ्कीर्तयन्ननुध्यायन् भक्तो भगवतो भवेत्
9,5,28,ambarīṣasya caritaṃ ye śṛṇvanti mahātmanaḥ muktiṃ prayānti te sarve bhaktyā viṣṇoḥ prasādataḥ,अम्बरीषस्य चरितं ये शृण्वन्ति महात्मनः मुक्तिं प्रयान्ति ते सर्वे भक्त्या विष्णोः प्रसादतः
9,6,1,bhp_09.06.001 śrīśuka uvāca virūpaḥ ketumān chambhurambarīṣasutāstrayaḥ virūpāt pṛṣadaśvo 'bhūt tatputrastu rathītaraḥ,भ्प्_०९.०६.००१ श्रीशुक उवाच विरूपः केतुमान् छम्भुरम्बरीषसुतास्त्रयः विरूपात् पृषदश्वो ऽभूत् तत्पुत्रस्तु रथीतरः
9,6,2,rathītarasyāprajasya bhāryāyāṃ tantave 'rthitaḥ aṅgirā janayāmāsa brahmavarcasvinaḥ sutān,रथीतरस्याप्रजस्य भार्यायां तन्तवे ऽर्थितः अङ्गिरा जनयामास ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान्
9,6,3,ete kṣetraprasūtā vai punastv āṅgirasāḥ smṛtāḥ rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣetropetā dvijātayaḥ,एते क्षेत्रप्रसूता वै पुनस्त्व् आङ्गिरसाः स्मृताः रथीतराणां प्रवराः क्षेत्रोपेता द्विजातयः
9,6,4,kṣuvatastu manorjajñe ikṣvākurghrāṇataḥ sutaḥ tasya putraśatajyeṣṭhā vikukṣinimidaṇḍakāḥ,क्षुवतस्तु मनोर्जज्ञे इक्ष्वाकुर्घ्राणतः सुतः तस्य पुत्रशतज्येष्ठा विकुक्षिनिमिदण्डकाः
9,6,5,teṣāṃ purastādabhavannāryāvarte nṛpā nṛpa pañcaviṃśatiḥ paścāc ca trayo madhye 'pare 'nyataḥ,तेषां पुरस्तादभवन्नार्यावर्ते नृपा नृप पञ्चविंशतिः पश्चाच् च त्रयो मध्ये ऽपरे ऽन्यतः
9,6,6,sa ekadāṣṭakāśrāddhe ikṣvākuḥ sutamādiśat māṃsamānīyatāṃ medhyaṃ vikukṣe gaccha mā ciram,स एकदाष्टकाश्राद्धे इक्ष्वाकुः सुतमादिशत् मांसमानीयतां मेध्यं विकुक्षे गच्छ मा चिरम्
9,6,7,tatheti sa vanaṃ gatvā mṛgān hatvā kriyārhaṇān śrānto bubhukṣito vīraḥ śaśaṃ cādadapasmṛtiḥ,तथेति स वनं गत्वा मृगान् हत्वा क्रियार्हणान् श्रान्तो बुभुक्षितो वीरः शशं चाददपस्मृतिः
9,6,8,śeṣaṃ nivedayāmāsa pitre tena ca tadguruḥ coditaḥ prokṣaṇāyāha duṣṭametadakarmakam,शेषं निवेदयामास पित्रे तेन च तद्गुरुः चोदितः प्रोक्षणायाह दुष्टमेतदकर्मकम्
9,6,9,jñātvā putrasya tat karma guruṇābhihitaṃ nṛpaḥ deśān niḥsārayāmāsa sutaṃ tyaktavidhiṃ ruṣā,ज्ञात्वा पुत्रस्य तत् कर्म गुरुणाभिहितं नृपः देशान् निःसारयामास सुतं त्यक्तविधिं रुषा
9,6,10,sa tu vipreṇa saṃvādaṃ jñāpakena samācaran tyaktvā kalevaraṃ yogī sa tenāvāpa yat param,स तु विप्रेण संवादं ज्ञापकेन समाचरन् त्यक्त्वा कलेवरं योगी स तेनावाप यत् परम्
9,6,11,pitaryuparate 'bhyetya vikukṣiḥ pṛthivīmimām śāsadīje hariṃ yajñaiḥ śaśāda iti viśrutaḥ,पितर्युपरते ऽभ्येत्य विकुक्षिः पृथिवीमिमाम् शासदीजे हरिं यज्ञैः शशाद इति विश्रुतः
9,6,12,purañjayastasya suta indravāha itīritaḥ kakutstha iti cāpyuktaḥ śṛṇu nāmāni karmabhiḥ,पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरितः ककुत्स्थ इति चाप्युक्तः शृणु नामानि कर्मभिः
9,6,13,kṛtānta āsīt samaro devānāṃ saha dānavaiḥ pārṣṇigrāho vṛto vīro devairdaityaparājitaiḥ,कृतान्त आसीत् समरो देवानां सह दानवैः पार्ष्णिग्राहो वृतो वीरो देवैर्दैत्यपराजितैः
9,6,14,vacanāddevadevasya viṣṇorviśvātmanaḥ prabhoḥ vāhanatve vṛtastasya babhūvendro mahāvṛṣaḥ,वचनाद्देवदेवस्य विष्णोर्विश्वात्मनः प्रभोः वाहनत्वे वृतस्तस्य बभूवेन्द्रो महावृषः
9,6,15,sa sannaddho dhanurdivyamādāya viśikhān chitān stūyamānastamāruhya yuyutsuḥ kakudi sthitaḥ,स सन्नद्धो धनुर्दिव्यमादाय विशिखान् छितान् स्तूयमानस्तमारुह्य युयुत्सुः ककुदि स्थितः
9,6,16,tejasāpyāyito viṣṇoḥ puruṣasya mahātmanaḥ pratīcyāṃ diśi daityānāṃ nyaruṇat tridaśaiḥ puram,तेजसाप्यायितो विष्णोः पुरुषस्य महात्मनः प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां न्यरुणत् त्रिदशैः पुरम्
9,6,17,taistasya cābhūt pradhanaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam yamāya bhallairanayaddaityān abhiyayurmṛdhe,तैस्तस्य चाभूत् प्रधनं तुमुलं लोमहर्षणम् यमाय भल्लैरनयद्दैत्यान् अभिययुर्मृधे
9,6,18,tasyeṣupātābhimukhaṃ yugāntāgnimivolbaṇam visṛjya dudruvurdaityā hanyamānāḥ svamālayam,तस्येषुपाताभिमुखं युगान्ताग्निमिवोल्बणम् विसृज्य दुद्रुवुर्दैत्या हन्यमानाः स्वमालयम्
9,6,19,jitvā paraṃ dhanaṃ sarvaṃ sastrīkaṃ vajrapāṇaye pratyayacchat sa rājarṣiriti nāmabhirāhṛtaḥ,जित्वा परं धनं सर्वं सस्त्रीकं वज्रपाणये प्रत्ययच्छत् स राजर्षिरिति नामभिराहृतः
9,6,20,purañjayasya putro 'bhūdanenāstatsutaḥ pṛthuḥ viśvagandhistataścandro yuvanāśvastu tatsutaḥ,पुरञ्जयस्य पुत्रो ऽभूदनेनास्तत्सुतः पृथुः विश्वगन्धिस्ततश्चन्द्रो युवनाश्वस्तु तत्सुतः
9,6,21,śrāvastastatsuto yena śrāvastī nirmame purī bṛhadaśvastu śrāvastistataḥ kuvalayāśvakaḥ,श्रावस्तस्तत्सुतो येन श्रावस्ती निर्ममे पुरी बृहदश्वस्तु श्रावस्तिस्ततः कुवलयाश्वकः
9,6,22,yaḥ priyārthamutaṅkasya dhundhunāmāsuraṃ balī sutānāmekaviṃśatyā sahasrairahanadvṛtaḥ,यः प्रियार्थमुतङ्कस्य धुन्धुनामासुरं बली सुतानामेकविंशत्या सहस्रैरहनद्वृतः
9,6,23,dhundhumāra iti khyātastatsutāste ca jajvaluḥ dhundhormukhāgninā sarve traya evāvaśeṣitāḥ,धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलुः धुन्धोर्मुखाग्निना सर्वे त्रय एवावशेषिताः
9,6,24,dṛḍhāśvaḥ kapilāśvaśca bhadrāśva iti bhārata dṛḍhāśvaputro haryaśvo nikumbhastatsutaḥ smṛtaḥ,दृढाश्वः कपिलाश्वश्च भद्राश्व इति भारत दृढाश्वपुत्रो हर्यश्वो निकुम्भस्तत्सुतः स्मृतः
9,6,25,bahulāśvo nikumbhasya kṛśāśvo 'thāsya senajit yuvanāśvo 'bhavat tasya so 'napatyo vanaṃ gataḥ,बहुलाश्वो निकुम्भस्य कृशाश्वो ऽथास्य सेनजित् युवनाश्वो ऽभवत् तस्य सो ऽनपत्यो वनं गतः
9,6,26,bhāryāśatena nirviṇṇa ṛṣayo 'sya kṛpālavaḥ iṣṭiṃ sma vartayāṃ cakruraindrīṃ te susamāhitāḥ,भार्याशतेन निर्विण्ण ऋषयो ऽस्य कृपालवः इष्टिं स्म वर्तयां चक्रुरैन्द्रीं ते सुसमाहिताः
9,6,27,rājā tadyajñasadanaṃ praviṣṭo niśi tarṣitaḥ dṛṣṭvā śayānān viprāṃstān papau mantrajalaṃ svayam,राजा तद्यज्ञसदनं प्रविष्टो निशि तर्षितः दृष्ट्वा शयानान् विप्रांस्तान् पपौ मन्त्रजलं स्वयम्
9,6,28,utthitāste niśamyātha vyudakaṃ kalaśaṃ prabho papracchuḥ kasya karmedaṃ pītaṃ puṃsavanaṃ jalam,उत्थितास्ते निशम्याथ व्युदकं कलशं प्रभो पप्रच्छुः कस्य कर्मेदं पीतं पुंसवनं जलम्
9,6,29,rājñā pītaṃ viditvā vai īśvaraprahitena te īśvarāya namaścakruraho daivabalaṃ balam,राज्ञा पीतं विदित्वा वै ईश्वरप्रहितेन ते ईश्वराय नमश्चक्रुरहो दैवबलं बलम्
9,6,30,tataḥ kāla upāvṛtte kukṣiṃ nirbhidya dakṣiṇam yuvanāśvasya tanayaścakravartī jajāna ha,ततः काल उपावृत्ते कुक्षिं निर्भिद्य दक्षिणम् युवनाश्वस्य तनयश्चक्रवर्ती जजान ह
9,6,31,kaṃ dhāsyati kumāro 'yaṃ stanye rorūyate bhṛśam māṃ dhātā vatsa mā rodīritīndro deśinīmadāt,कं धास्यति कुमारो ऽयं स्तन्ये रोरूयते भृशम् मां धाता वत्स मा रोदीरितीन्द्रो देशिनीमदात्
9,6,32,na mamāra pitā tasya vipradevaprasādataḥ yuvanāśvo 'tha tatraiva tapasā siddhimanvagāt,न ममार पिता तस्य विप्रदेवप्रसादतः युवनाश्वो ऽथ तत्रैव तपसा सिद्धिमन्वगात्
9,6,33,trasaddasyuritīndro 'ṅga vidadhe nāma yasya vai yasmāt trasanti hyudvignā dasyavo rāvaṇādayaḥ,त्रसद्दस्युरितीन्द्रो ऽङ्ग विदधे नाम यस्य वै यस्मात् त्रसन्ति ह्युद्विग्ना दस्यवो रावणादयः
9,6,34,yauvanāśvo 'tha māndhātā cakravartyavanīṃ prabhuḥ saptadvīpavatīmekaḥ śaśāsācyutatejasā,यौवनाश्वो ऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनीं प्रभुः सप्तद्वीपवतीमेकः शशासाच्युततेजसा
9,6,35,īje ca yajñaṃ kratubhirātmavidbhūridakṣiṇaiḥ sarvadevamayaṃ devaṃ sarvātmakamatīndriyam,ईजे च यज्ञं क्रतुभिरात्मविद्भूरिदक्षिणैः सर्वदेवमयं देवं सर्वात्मकमतीन्द्रियम्
9,6,36,dravyaṃ mantro vidhiryajño yajamānastathartvijaḥ dharmo deśaśca kālaśca sarvametadyadātmakam,द्रव्यं मन्त्रो विधिर्यज्ञो यजमानस्तथर्त्विजः धर्मो देशश्च कालश्च सर्वमेतद्यदात्मकम्
9,6,37,yāvat sūrya udeti sma yāvac ca pratitiṣṭhati tat sarvaṃ yauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate,यावत् सूर्य उदेति स्म यावच् च प्रतितिष्ठति तत् सर्वं यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते
9,6,38,śaśabindorduhitari bindumatyāmadhān nṛpaḥ purukutsamambarīṣaṃ mucukundaṃ ca yoginam teṣāṃ svasāraḥ pañcāśat saubhariṃ vavrire patim,शशबिन्दोर्दुहितरि बिन्दुमत्यामधान् नृपः पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दं च योगिनम् तेषां स्वसारः पञ्चाशत् सौभरिं वव्रिरे पतिम्
9,6,39,yamunāntarjale magnastapyamānaḥ paraṃ tapaḥ nirvṛtiṃ mīnarājasya dṛṣṭvā maithunadharmiṇaḥ,यमुनान्तर्जले मग्नस्तप्यमानः परं तपः निर्वृतिं मीनराजस्य दृष्ट्वा मैथुनधर्मिणः
9,6,40,jātaspṛho nṛpaṃ vipraḥ kanyāmekāmayācata so 'pyāha gṛhyatāṃ brahman kāmaṃ kanyā svayaṃvare,जातस्पृहो नृपं विप्रः कन्यामेकामयाचत सो ऽप्याह गृह्यतां ब्रह्मन् कामं कन्या स्वयंवरे
9,6,41,sa vicintyāpriyaṃ strīṇāṃ jaraṭho 'hamasanmataḥ valīpalita ejatka ityahaṃ pratyudāhṛtaḥ,स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरठो ऽहमसन्मतः वलीपलित एजत्क इत्यहं प्रत्युदाहृतः
9,6,42,sādhayiṣye tathātmānaṃ surastrīṇāmabhīpsitam kiṃ punarmanujendrāṇāmiti vyavasitaḥ prabhuḥ,साधयिष्ये तथात्मानं सुरस्त्रीणामभीप्सितम् किं पुनर्मनुजेन्द्राणामिति व्यवसितः प्रभुः
9,6,43,muniḥ praveśitaḥ kṣatrā kanyāntaḥpuramṛddhimat vṛtaḥ sa rājakanyābhirekaṃ pañcāśatā varaḥ,मुनिः प्रवेशितः क्षत्रा कन्यान्तःपुरमृद्धिमत् वृतः स राजकन्याभिरेकं पञ्चाशता वरः
9,6,44,tāsāṃ kalirabhūdbhūyāṃstadarthe 'pohya sauhṛdam mamānurūpo nāyaṃ va iti tadgatacetasām,तासां कलिरभूद्भूयांस्तदर्थे ऽपोह्य सौहृदम् ममानुरूपो नायं व इति तद्गतचेतसाम्
9,6,45,sa bahvṛcastābhirapāraṇīya tapaḥśriyānarghyaparicchadeṣu gṛheṣu nānopavanāmalāmbhaḥ saraḥsu saugandhikakānaneṣu,स बह्वृचस्ताभिरपारणीय तपःश्रियानर्घ्यपरिच्छदेषु गृहेषु नानोपवनामलाम्भः सरःसु सौगन्धिककाननेषु
9,6,46,mahārhaśayyāsanavastrabhūṣaṇa snānānulepābhyavahāramālyakaiḥ svalaṅkṛtastrīpuruṣeṣu nityadā reme 'nugāyaddvijabhṛṅgavandiṣu,महार्हशय्यासनवस्त्रभूषण स्नानानुलेपाभ्यवहारमाल्यकैः स्वलङ्कृतस्त्रीपुरुषेषु नित्यदा रेमे ऽनुगायद्द्विजभृङ्गवन्दिषु
9,6,47,yadgārhasthyaṃ tu saṃvīkṣya saptadvīpavatīpatiḥ vismitaḥ stambhamajahāt sārvabhaumaśriyānvitam,यद्गार्हस्थ्यं तु संवीक्ष्य सप्तद्वीपवतीपतिः विस्मितः स्तम्भमजहात् सार्वभौमश्रियान्वितम्
9,6,48,evaṃ gṛheṣv abhirato viṣayān vividhaiḥ sukhaiḥ sevamāno na cātuṣyadājyastokairivānalaḥ,एवं गृहेष्व् अभिरतो विषयान् विविधैः सुखैः सेवमानो न चातुष्यदाज्यस्तोकैरिवानलः
9,6,49,sa kadācidupāsīna ātmāpahnavamātmanaḥ dadarśa bahvṛcācāryo mīnasaṅgasamutthitam,स कदाचिदुपासीन आत्मापह्नवमात्मनः ददर्श बह्वृचाचार्यो मीनसङ्गसमुत्थितम्
9,6,50,aho imaṃ paśyata me vināśaṃ tapasvinaḥ saccaritavratasya antarjale vāricaraprasaṅgāt pracyāvitaṃ brahma ciraṃ dhṛtaṃ yat,अहो इमं पश्यत मे विनाशं तपस्विनः सच्चरितव्रतस्य अन्तर्जले वारिचरप्रसङ्गात् प्रच्यावितं ब्रह्म चिरं धृतं यत्
9,6,51,saṅgaṃ tyajeta mithunavratīnāṃ mumukṣuḥ sarvātmanā na visṛjedbahirindriyāṇi amp;ekaścaran rahasi cittamananta īśe yuñjīta tadvratiṣu sādhuṣu cet prasaṅgaḥ,सङ्गं त्यजेत मिथुनव्रतीनां मुमुक्षुः सर्वात्मना न विसृजेद्बहिरिन्द्रियाणि अम्प्;एकश्चरन् रहसि चित्तमनन्त ईशे युञ्जीत तद्व्रतिषु साधुषु चेत् प्रसङ्गः
9,6,52,ekastapasvyahamathāmbhasi matsyasaṅgāt pañcāśadāsamuta pañcasahasrasargaḥ ekastapasvyahamathāmbhasi matsyasaṅgāt pañcāśadāsamuta pañcasahasrasargaḥ nāntaṃ vrajāmyubhayakṛtyamanorathānāṃ māyāguṇairhṛtamatirviṣaye 'rthabhāvaḥ,एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात् पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्गः एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात् पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसर्गः नान्तं व्रजाम्युभयकृत्यमनोरथानां मायागुणैर्हृतमतिर्विषये ऽर्थभावः
9,6,53,evaṃ vasan gṛhe kālaṃ virakto nyāsamāsthitaḥ vanaṃ jagāmānuyayustatpatnyaḥ patidevatāḥ,एवं वसन् गृहे कालं विरक्तो न्यासमास्थितः वनं जगामानुययुस्तत्पत्न्यः पतिदेवताः
9,6,54,tatra taptvā tapastīkṣṇamātmadarśanamātmavān sahaivāgnibhirātmānaṃ yuyoja paramātmani,तत्र तप्त्वा तपस्तीक्ष्णमात्मदर्शनमात्मवान् सहैवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि
9,6,55,tāḥ svapatyurmahārāja nirīkṣyādhyātmikīṃ gatim anvīyustatprabhāveṇa agniṃ śāntamivārciṣaḥ,ताः स्वपत्युर्महाराज निरीक्ष्याध्यात्मिकीं गतिम् अन्वीयुस्तत्प्रभावेण अग्निं शान्तमिवार्चिषः
9,7,1,bhp_09.07.001 śrīśuka uvāca māndhātuḥ putrapravaro yo 'mbarīṣaḥ prakīrtitaḥ pitāmahena pravṛto yauvanāśvastu tatsutaḥ hārītastasya putro 'bhūn māndhātṛpravarā ime,भ्प्_०९.०७.००१ श्रीशुक उवाच मान्धातुः पुत्रप्रवरो यो ऽम्बरीषः प्रकीर्तितः पितामहेन प्रवृतो यौवनाश्वस्तु तत्सुतः हारीतस्तस्य पुत्रो ऽभून् मान्धातृप्रवरा इमे
9,7,2,narmadā bhrātṛbhirdattā purukutsāya yoragaiḥ tayā rasātalaṃ nīto bhujagendraprayuktayā,नर्मदा भ्रातृभिर्दत्ता पुरुकुत्साय योरगैः तया रसातलं नीतो भुजगेन्द्रप्रयुक्तया
9,7,3,gandharvān avadhīt tatra vadhyān vai viṣṇuśaktidhṛk nāgāl labdhavaraḥ sarpādabhayaṃ smaratāmidam,गन्धर्वान् अवधीत् तत्र वध्यान् वै विष्णुशक्तिधृक् नागाल् लब्धवरः सर्पादभयं स्मरतामिदम्
9,7,4,trasaddasyuḥ paurukutso yo 'naraṇyasya dehakṛt haryaśvastatsutastasmāt prāruṇo 'tha tribandhanaḥ,त्रसद्दस्युः पौरुकुत्सो यो ऽनरण्यस्य देहकृत् हर्यश्वस्तत्सुतस्तस्मात् प्रारुणो ऽथ त्रिबन्धनः
9,7,5,tasya satyavrataḥ putrastriśaṅkuriti viśrutaḥ prāptaścāṇḍālatāṃ śāpādguroḥ kauśikatejasā,तस्य सत्यव्रतः पुत्रस्त्रिशङ्कुरिति विश्रुतः प्राप्तश्चाण्डालतां शापाद्गुरोः कौशिकतेजसा
9,7,6,saśarīro gataḥ svargamadyāpi divi dṛśyate pātito 'vākśirā devaistenaiva stambhito balāt,सशरीरो गतः स्वर्गमद्यापि दिवि दृश्यते पातितो ऽवाक्शिरा देवैस्तेनैव स्तम्भितो बलात्
9,7,7,traiśaṅkavo hariścandro viśvāmitravasiṣṭhayoḥ yannimittamabhūdyuddhaṃ pakṣiṇorbahuvārṣikam,त्रैशङ्कवो हरिश्चन्द्रो विश्वामित्रवसिष्ठयोः यन्निमित्तमभूद्युद्धं पक्षिणोर्बहुवार्षिकम्
9,7,8,so 'napatyo viṣaṇṇātmā nāradasyopadeśataḥ varuṇaṃ śaraṇaṃ yātaḥ putro me jāyatāṃ prabho,सो ऽनपत्यो विषण्णात्मा नारदस्योपदेशतः वरुणं शरणं यातः पुत्रो मे जायतां प्रभो
9,7,9,yadi vīro mahārāja tenaiva tvāṃ yaje iti tatheti varuṇenāsya putro jātastu rohitaḥ,यदि वीरो महाराज तेनैव त्वां यजे इति तथेति वरुणेनास्य पुत्रो जातस्तु रोहितः
9,7,10,jātaḥ suto hyanenāṅga māṃ yajasveti so 'bravīt yadā paśurnirdaśaḥ syādatha medhyo bhavediti,जातः सुतो ह्यनेनाङ्ग मां यजस्वेति सो ऽब्रवीत् यदा पशुर्निर्दशः स्यादथ मेध्यो भवेदिति
9,7,11,nirdaśe ca sa āgatya yajasvetyāha so 'bravīt dantāḥ paśoryaj jāyerannatha medhyo bhavediti,निर्दशे च स आगत्य यजस्वेत्याह सो ऽब्रवीत् दन्ताः पशोर्यज् जायेरन्नथ मेध्यो भवेदिति
9,7,12,dantā jātā yajasveti sa pratyāhātha so 'bravīt yadā patantyasya dantā atha medhyo bhavediti,दन्ता जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सो ऽब्रवीत् यदा पतन्त्यस्य दन्ता अथ मेध्यो भवेदिति
9,7,13,paśornipatitā dantā yajasvetyāha so 'bravīt yadā paśoḥ punardantā jāyante 'tha paśuḥ śuciḥ,पशोर्निपतिता दन्ता यजस्वेत्याह सो ऽब्रवीत् यदा पशोः पुनर्दन्ता जायन्ते ऽथ पशुः शुचिः
9,7,14,punarjātā yajasveti sa pratyāhātha so 'bravīt sānnāhiko yadā rājan rājanyo 'tha paśuḥ śuciḥ,पुनर्जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सो ऽब्रवीत् सान्नाहिको यदा राजन् राजन्यो ऽथ पशुः शुचिः
9,7,15,iti putrānurāgeṇa snehayantritacetasā kālaṃ vañcayatā taṃ tamukto devastamaikṣata,इति पुत्रानुरागेण स्नेहयन्त्रितचेतसा कालं वञ्चयता तं तमुक्तो देवस्तमैक्षत
9,7,16,rohitastadabhijñāya pituḥ karma cikīrṣitam prāṇaprepsurdhanuṣpāṇiraraṇyaṃ pratyapadyata,रोहितस्तदभिज्ञाय पितुः कर्म चिकीर्षितम् प्राणप्रेप्सुर्धनुष्पाणिररण्यं प्रत्यपद्यत
9,7,17,pitaraṃ varuṇagrastaṃ śrutvā jātamahodaram rohito grāmameyāya tamindraḥ pratyaṣedhata,पितरं वरुणग्रस्तं श्रुत्वा जातमहोदरम् रोहितो ग्राममेयाय तमिन्द्रः प्रत्यषेधत
9,7,18,bhūmeḥ paryaṭanaṃ puṇyaṃ tīrthakṣetraniṣevaṇaiḥ rohitāyādiśac chakraḥ so 'pyaraṇye 'vasat samām,भूमेः पर्यटनं पुण्यं तीर्थक्षेत्रनिषेवणैः रोहितायादिशच् छक्रः सो ऽप्यरण्ये ऽवसत् समाम्
9,7,19,evaṃ dvitīye tṛtīye caturthe pañcame tathā abhyetyābhyetya sthaviro vipro bhūtvāha vṛtrahā,एवं द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे तथा अभ्येत्याभ्येत्य स्थविरो विप्रो भूत्वाह वृत्रहा
9,7,20,ṣaṣṭhaṃ saṃvatsaraṃ tatra caritvā rohitaḥ purīm upavrajannajīgartādakrīṇān madhyamaṃ sutam,षष्ठं संवत्सरं तत्र चरित्वा रोहितः पुरीम् उपव्रजन्नजीगर्तादक्रीणान् मध्यमं सुतम्
9,7,21,śunaḥśephaṃ paśuṃ pitre pradāya samavandata tataḥ puruṣamedhena hariścandro mahāyaśāḥ,शुनःशेफं पशुं पित्रे प्रदाय समवन्दत ततः पुरुषमेधेन हरिश्चन्द्रो महायशाः
9,7,22,muktodaro 'yajaddevān varuṇādīn mahatkathaḥ viśvāmitro 'bhavat tasmin hotā cādhvaryurātmavān,मुक्तोदरो ऽयजद्देवान् वरुणादीन् महत्कथः विश्वामित्रो ऽभवत् तस्मिन् होता चाध्वर्युरात्मवान्
9,7,23,jamadagnirabhūdbrahmā vasiṣṭho 'yāsyaḥ sāmagaḥ tasmai tuṣṭo dadāv indraḥ śātakaumbhamayaṃ ratham,जमदग्निरभूद्ब्रह्मा वसिष्ठो ऽयास्यः सामगः तस्मै तुष्टो ददाव् इन्द्रः शातकौम्भमयं रथम्
9,7,24,śunaḥśephasya māhātmyamupariṣṭāt pracakṣyate satyaṃ sāraṃ dhṛtiṃ dṛṣṭvā sabhāryasya ca bhūpateḥ,शुनःशेफस्य माहात्म्यमुपरिष्टात् प्रचक्ष्यते सत्यं सारं धृतिं दृष्ट्वा सभार्यस्य च भूपतेः
9,7,25,viśvāmitro bhṛśaṃ prīto dadāv avihatāṃ gatim manaḥ pṛthivyāṃ tāmadbhistejasāpo 'nilena tat,विश्वामित्रो भृशं प्रीतो ददाव् अविहतां गतिम् मनः पृथिव्यां तामद्भिस्तेजसापो ऽनिलेन तत्
9,7,26,khe vāyuṃ dhārayaṃstac ca bhūtādau taṃ mahātmani tasmin jñānakalāṃ dhyātvā tayājñānaṃ vinirdahan,खे वायुं धारयंस्तच् च भूतादौ तं महात्मनि तस्मिन् ज्ञानकलां ध्यात्वा तयाज्ञानं विनिर्दहन्
9,7,27,hitvā tāṃ svena bhāvena nirvāṇasukhasaṃvidā anirdeśyāpratarkyeṇa tasthau vidhvastabandhanaḥ,हित्वा तां स्वेन भावेन निर्वाणसुखसंविदा अनिर्देश्याप्रतर्क्येण तस्थौ विध्वस्तबन्धनः
9,8,1,bhp_09.08.001 śrīśuka uvāca harito rohitasutaścampastasmādvinirmitā campāpurī sudevo 'to vijayo yasya cātmajaḥ,भ्प्_०९.०८.००१ श्रीशुक उवाच हरितो रोहितसुतश्चम्पस्तस्माद्विनिर्मिता चम्पापुरी सुदेवो ऽतो विजयो यस्य चात्मजः
9,8,2,bharukastatsutastasmādvṛkastasyāpi bāhukaḥ so 'ribhirhṛtabhū rājā sabhāryo vanamāviśat,भरुकस्तत्सुतस्तस्माद्वृकस्तस्यापि बाहुकः सो ऽरिभिर्हृतभू राजा सभार्यो वनमाविशत्
9,8,3,vṛddhaṃ taṃ pañcatāṃ prāptaṃ mahiṣyanumariṣyatī aurveṇa jānatātmānaṃ prajāvantaṃ nivāritā,वृद्धं तं पञ्चतां प्राप्तं महिष्यनुमरिष्यती और्वेण जानतात्मानं प्रजावन्तं निवारिता
9,8,4,ājñāyāsyai sapatnībhirgaro datto 'ndhasā saha saha tenaiva sañjātaḥ sagarākhyo mahāyaśāḥ,आज्ञायास्यै सपत्नीभिर्गरो दत्तो ऽन्धसा सह सह तेनैव सञ्जातः सगराख्यो महायशाः
9,8,5,sagaraścakravartyāsīt sāgaro yatsutaiḥ kṛtaḥ yastālajaṅghān yavanāñ chakān haihayabarbarān,सगरश्चक्रवर्त्यासीत् सागरो यत्सुतैः कृतः यस्तालजङ्घान् यवनाञ् छकान् हैहयबर्बरान्
9,8,6,nāvadhīdguruvākyena cakre vikṛtaveṣiṇaḥ muṇḍān chmaśrudharān kāṃścin muktakeśārdhamuṇḍitān,नावधीद्गुरुवाक्येन चक्रे विकृतवेषिणः मुण्डान् छ्मश्रुधरान् कांश्चिन् मुक्तकेशार्धमुण्डितान्
9,8,7,anantarvāsasaḥ kāṃścidabahirvāsaso 'parān so 'śvamedhairayajata sarvavedasurātmakam,अनन्तर्वाससः कांश्चिदबहिर्वाससो ऽपरान् सो ऽश्वमेधैरयजत सर्ववेदसुरात्मकम्
9,8,8,aurvopadiṣṭayogena harimātmānamīśvaram tasyotsṛṣṭaṃ paśuṃ yajñe jahārāśvaṃ purandaraḥ,और्वोपदिष्टयोगेन हरिमात्मानमीश्वरम् तस्योत्सृष्टं पशुं यज्ञे जहाराश्वं पुरन्दरः
9,8,9,sumatyāstanayā dṛptāḥ piturādeśakāriṇaḥ hayamanveṣamāṇāste samantān nyakhanan mahīm,सुमत्यास्तनया दृप्ताः पितुरादेशकारिणः हयमन्वेषमाणास्ते समन्तान् न्यखनन् महीम्
9,8,10,prāgudīcyāṃ diśi hayaṃ dadṛśuḥ kapilāntike eṣa vājiharaścaura āste mīlitalocanaḥ,प्रागुदीच्यां दिशि हयं ददृशुः कपिलान्तिके एष वाजिहरश्चौर आस्ते मीलितलोचनः
9,8,11,hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa iti ṣaṣṭisahasriṇaḥ udāyudhā abhiyayurunmimeṣa tadā muniḥ,हन्यतां हन्यतां पाप इति षष्टिसहस्रिणः उदायुधा अभिययुरुन्मिमेष तदा मुनिः
9,8,12,svaśarīrāgninā tāvan mahendrahṛtacetasaḥ mahadvyatikramahatā bhasmasādabhavan kṣaṇāt,स्वशरीराग्निना तावन् महेन्द्रहृतचेतसः महद्व्यतिक्रमहता भस्मसादभवन् क्षणात्
9,8,13,na sādhuvādo munikopabharjitā nṛpendraputrā iti sattvadhāmani kathaṃ tamo roṣamayaṃ vibhāvyate jagatpavitrātmani khe rajo bhuvaḥ,न साधुवादो मुनिकोपभर्जिता नृपेन्द्रपुत्रा इति सत्त्वधामनि कथं तमो रोषमयं विभाव्यते जगत्पवित्रात्मनि खे रजो भुवः
9,8,14,yasyeritā sāṅkhyamayī dṛḍheha naur yayā mumukṣustarate duratyayam bhavārṇavaṃ mṛtyupathaṃ vipaścitaḥ parātmabhūtasya kathaṃ pṛthaṅmatiḥ,यस्येरिता साङ्ख्यमयी दृढेह नौर् यया मुमुक्षुस्तरते दुरत्ययम् भवार्णवं मृत्युपथं विपश्चितः परात्मभूतस्य कथं पृथङ्मतिः
9,8,15,yo 'samañjasa ityuktaḥ sa keśinyā nṛpātmajaḥ tasya putro 'ṃśumān nāma pitāmahahite rataḥ,यो ऽसमञ्जस इत्युक्तः स केशिन्या नृपात्मजः तस्य पुत्रो ऽंशुमान् नाम पितामहहिते रतः
9,8,16,asamañjasa ātmānaṃ darśayannasamañjasam jātismaraḥ purā saṅgādyogī yogādvicālitaḥ,असमञ्जस आत्मानं दर्शयन्नसमञ्जसम् जातिस्मरः पुरा सङ्गाद्योगी योगाद्विचालितः
9,8,17,ācaran garhitaṃ loke jñātīnāṃ karma vipriyam sarayvāṃ krīḍato bālān prāsyadudvejayan janam,आचरन् गर्हितं लोके ज्ञातीनां कर्म विप्रियम् सरय्वां क्रीडतो बालान् प्रास्यदुद्वेजयन् जनम्
9,8,18,evaṃ vṛttaḥ parityaktaḥ pitrā snehamapohya vai yogaiśvaryeṇa bālāṃstān darśayitvā tato yayau,एवं वृत्तः परित्यक्तः पित्रा स्नेहमपोह्य वै योगैश्वर्येण बालांस्तान् दर्शयित्वा ततो ययौ
9,8,19,ayodhyāvāsinaḥ sarve bālakān punarāgatān dṛṣṭvā visismire rājan rājā cāpyanvatapyata,अयोध्यावासिनः सर्वे बालकान् पुनरागतान् दृष्ट्वा विसिस्मिरे राजन् राजा चाप्यन्वतप्यत
9,8,20,aṃśumāṃścodito rājñā turagānveṣaṇe yayau pitṛvyakhātānupathaṃ bhasmānti dadṛśe hayam,अंशुमांश्चोदितो राज्ञा तुरगान्वेषणे ययौ पितृव्यखातानुपथं भस्मान्ति ददृशे हयम्
9,8,21,tatrāsīnaṃ muniṃ vīkṣya kapilākhyamadhokṣajam astaut samāhitamanāḥ prāñjaliḥ praṇato mahān,तत्रासीनं मुनिं वीक्ष्य कपिलाख्यमधोक्षजम् अस्तौत् समाहितमनाः प्राञ्जलिः प्रणतो महान्
9,8,22,bhp_09.08.022 aṃśumān uvāca na paśyati tvāṃ paramātmano 'jano na budhyate 'dyāpi samādhiyuktibhiḥ kuto 'pare tasya manaḥśarīradhī visargasṛṣṭā vayamaprakāśāḥ,भ्प्_०९.०८.०२२ अंशुमान् उवाच न पश्यति त्वां परमात्मनो ऽजनो न बुध्यते ऽद्यापि समाधियुक्तिभिः कुतो ऽपरे तस्य मनःशरीरधी विसर्गसृष्टा वयमप्रकाशाः
9,8,23,ye dehabhājastriguṇapradhānā guṇān vipaśyantyuta vā tamaśca yanmāyayā mohitacetasastvāṃ viduḥ svasaṃsthaṃ na bahiḥprakāśāḥ,ये देहभाजस्त्रिगुणप्रधाना गुणान् विपश्यन्त्युत वा तमश्च यन्मायया मोहितचेतसस्त्वां विदुः स्वसंस्थं न बहिःप्रकाशाः
9,8,24,taṃ tvāṃ ahaṃ jñānaghanaṃ svabhāva pradhvastamāyāguṇabhedamohaiḥ sanandanādyairmunibhirvibhāvyaṃ kathaṃ vimūḍhaḥ paribhāvayāmi,तं त्वां अहं ज्ञानघनं स्वभाव प्रध्वस्तमायागुणभेदमोहैः सनन्दनाद्यैर्मुनिभिर्विभाव्यं कथं विमूढः परिभावयामि
9,8,25,praśānta māyāguṇakarmaliṅgam anāmarūpaṃ sadasadvimuktam jñānopadeśāya gṛhītadehaṃ namāmahe tvāṃ puruṣaṃ purāṇam,प्रशान्त मायागुणकर्मलिङ्गम् अनामरूपं सदसद्विमुक्तम् ज्ञानोपदेशाय गृहीतदेहं नमामहे त्वां पुरुषं पुराणम्
9,8,26,tvanmāyāracite loke vastubuddhyā gṛhādiṣu bhramanti kāmalobherṣyā mohavibhrāntacetasaḥ,त्वन्मायारचिते लोके वस्तुबुद्ध्या गृहादिषु भ्रमन्ति कामलोभेर्ष्या मोहविभ्रान्तचेतसः
9,8,27,adya naḥ sarvabhūtātman kāmakarmendriyāśayaḥ mohapāśo dṛḍhaśchinno bhagavaṃstava darśanāt,अद्य नः सर्वभूतात्मन् कामकर्मेन्द्रियाशयः मोहपाशो दृढश्छिन्नो भगवंस्तव दर्शनात्
9,8,28,bhp_09.08.028 śrīśuka uvāca itthaṃ gītānubhāvastaṃ bhagavān kapilo muniḥ aṃśumantamuvācedamanugrāhya dhiyā nṛpa,भ्प्_०९.०८.०२८ श्रीशुक उवाच इत्थं गीतानुभावस्तं भगवान् कपिलो मुनिः अंशुमन्तमुवाचेदमनुग्राह्य धिया नृप
9,8,29,bhp_09.08.029 śrībhagavān uvāca aśvo 'yaṃ nīyatāṃ vatsa pitāmahapaśustava ime ca pitaro dagdhā gaṅgāmbho 'rhanti netarat,भ्प्_०९.०८.०२९ श्रीभगवान् उवाच अश्वो ऽयं नीयतां वत्स पितामहपशुस्तव इमे च पितरो दग्धा गङ्गाम्भो ऽर्हन्ति नेतरत्
9,8,30,taṃ parikramya śirasā prasādya hayamānayat sagarastena paśunā yajñaśeṣaṃ samāpayat,तं परिक्रम्य शिरसा प्रसाद्य हयमानयत् सगरस्तेन पशुना यज्ञशेषं समापयत्
9,8,31,rājyamaṃśumate nyasya niḥspṛho muktabandhanaḥ aurvopadiṣṭamārgeṇa lebhe gatimanuttamām,राज्यमंशुमते न्यस्य निःस्पृहो मुक्तबन्धनः और्वोपदिष्टमार्गेण लेभे गतिमनुत्तमाम्
9,9,1,bhp_09.09.001 śrīśuka uvāca aṃśumāṃśca tapastepe gaṅgānayanakāmyayā kālaṃ mahāntaṃ nāśaknot tataḥ kālena saṃsthitaḥ,भ्प्_०९.०९.००१ श्रीशुक उवाच अंशुमांश्च तपस्तेपे गङ्गानयनकाम्यया कालं महान्तं नाशक्नोत् ततः कालेन संस्थितः
9,9,2,dilīpastatsutastadvadaśaktaḥ kālameyivān bhagīrathastasya sutastepe sa sumahat tapaḥ,दिलीपस्तत्सुतस्तद्वदशक्तः कालमेयिवान् भगीरथस्तस्य सुतस्तेपे स सुमहत् तपः
9,9,3,darśayāmāsa taṃ devī prasannā varadāsmi te ityuktaḥ svamabhiprāyaṃ śaśaṃsāvanato nṛpaḥ,दर्शयामास तं देवी प्रसन्ना वरदास्मि ते इत्युक्तः स्वमभिप्रायं शशंसावनतो नृपः
9,9,4,ko 'pi dhārayitā vegaṃ patantyā me mahītale anyathā bhūtalaṃ bhittvā nṛpa yāsye rasātalam,को ऽपि धारयिता वेगं पतन्त्या मे महीतले अन्यथा भूतलं भित्त्वा नृप यास्ये रसातलम्
9,9,5,kiṃ cāhaṃ na bhuvaṃ yāsye narā mayyāmṛjantyagham mṛjāmi tadaghaṃ kvāhaṃ rājaṃstatra vicintyatām,किं चाहं न भुवं यास्ये नरा मय्यामृजन्त्यघम् मृजामि तदघं क्वाहं राजंस्तत्र विचिन्त्यताम्
9,9,6,bhp_09.09.006 śrībhagīratha uvāca sādhavo nyāsinaḥ śāntā brahmiṣṭhā lokapāvanāḥ harantyaghaṃ te 'ṅgasaṅgāt teṣv āste hyaghabhiddhariḥ,भ्प्_०९.०९.००६ श्रीभगीरथ उवाच साधवो न्यासिनः शान्ता ब्रह्मिष्ठा लोकपावनाः हरन्त्यघं ते ऽङ्गसङ्गात् तेष्व् आस्ते ह्यघभिद्धरिः
9,9,7,dhārayiṣyati te vegaṃ rudrastv ātmā śarīriṇām yasminnotamidaṃ protaṃ viśvaṃ śāṭīva tantuṣu,धारयिष्यति ते वेगं रुद्रस्त्व् आत्मा शरीरिणाम् यस्मिन्नोतमिदं प्रोतं विश्वं शाटीव तन्तुषु
9,9,8,ityuktvā sa nṛpo devaṃ tapasātoṣayac chivam kālenālpīyasā rājaṃstasyeśaścāśv atuṣyata,इत्युक्त्वा स नृपो देवं तपसातोषयच् छिवम् कालेनाल्पीयसा राजंस्तस्येशश्चाश्व् अतुष्यत
9,9,9,tatheti rājñābhihitaṃ sarvalokahitaḥ śivaḥ dadhārāvahito gaṅgāṃ pādapūtajalāṃ hareḥ,तथेति राज्ञाभिहितं सर्वलोकहितः शिवः दधारावहितो गङ्गां पादपूतजलां हरेः
9,9,10,bhagīrathaḥ sa rājarṣirninye bhuvanapāvanīm yatra svapit-ṇāṃ dehā bhasmībhūtāḥ sma śerate,भगीरथः स राजर्षिर्निन्ये भुवनपावनीम् यत्र स्वपित्-णां देहा भस्मीभूताः स्म शेरते
9,9,11,rathena vāyuvegena prayāntamanudhāvatī deśān punantī nirdagdhān āsiñcat sagarātmajān,रथेन वायुवेगेन प्रयान्तमनुधावती देशान् पुनन्ती निर्दग्धान् आसिञ्चत् सगरात्मजान्
9,9,12,yajjalasparśamātreṇa brahmadaṇḍahatā api sagarātmajā divaṃ jagmuḥ kevalaṃ dehabhasmabhiḥ,यज्जलस्पर्शमात्रेण ब्रह्मदण्डहता अपि सगरात्मजा दिवं जग्मुः केवलं देहभस्मभिः
9,9,13,bhasmībhūtāṅgasaṅgena svaryātāḥ sagarātmajāḥ kiṃ punaḥ śraddhayā devīṃ sevante ye dhṛtavratāḥ,भस्मीभूताङ्गसङ्गेन स्वर्याताः सगरात्मजाः किं पुनः श्रद्धया देवीं सेवन्ते ये धृतव्रताः
9,9,14,na hyetat paramāścaryaṃ svardhunyā yadihoditam anantacaraṇāmbhoja prasūtāyā bhavacchidaḥ,न ह्येतत् परमाश्चर्यं स्वर्धुन्या यदिहोदितम् अनन्तचरणाम्भोज प्रसूताया भवच्छिदः
9,9,15,sanniveśya mano yasmiñ chraddhayā munayo 'malāḥ traiguṇyaṃ dustyajaṃ hitvā sadyo yātāstadātmatām,सन्निवेश्य मनो यस्मिञ् छ्रद्धया मुनयो ऽमलाः त्रैगुण्यं दुस्त्यजं हित्वा सद्यो यातास्तदात्मताम्
9,9,16,śruto bhagīrathāj jajñe tasya nābho 'paro 'bhavat sindhudvīpastatastasmādayutāyustato 'bhavat,श्रुतो भगीरथाज् जज्ञे तस्य नाभो ऽपरो ऽभवत् सिन्धुद्वीपस्ततस्तस्मादयुतायुस्ततो ऽभवत्
9,9,17,ṛtūparṇo nalasakho yo 'śvavidyāmayān nalāt dattvākṣahṛdayaṃ cāsmai sarvakāmastu tatsutam,ऋतूपर्णो नलसखो यो ऽश्वविद्यामयान् नलात् दत्त्वाक्षहृदयं चास्मै सर्वकामस्तु तत्सुतम्
9,9,18,tataḥ sudāsastatputro damayantīpatirnṛpaḥ āhurmitrasahaṃ yaṃ vai kalmāṣāṅghrimuta kvacit vasiṣṭhaśāpādrakṣo 'bhūdanapatyaḥ svakarmaṇā,ततः सुदासस्तत्पुत्रो दमयन्तीपतिर्नृपः आहुर्मित्रसहं यं वै कल्माषाङ्घ्रिमुत क्वचित् वसिष्ठशापाद्रक्षो ऽभूदनपत्यः स्वकर्मणा
9,9,19,bhp_09.09.019 śrīrājovāca kiṃ nimitto guroḥ śāpaḥ saudāsasya mahātmanaḥ etadveditumicchāmaḥ kathyatāṃ na raho yadi,भ्प्_०९.०९.०१९ श्रीराजोवाच किं निमित्तो गुरोः शापः सौदासस्य महात्मनः एतद्वेदितुमिच्छामः कथ्यतां न रहो यदि
9,9,20,bhp_09.09.020 śrīśuka uvāca saudāso mṛgayāṃ kiñcic caran rakṣo jaghāna ha mumoca bhrātaraṃ so 'tha gataḥ praticikīrṣayā,भ्प्_०९.०९.०२० श्रीशुक उवाच सौदासो मृगयां किञ्चिच् चरन् रक्षो जघान ह मुमोच भ्रातरं सो ऽथ गतः प्रतिचिकीर्षया
9,9,21,sañcintayannaghaṃ rājñaḥ sūdarūpadharo gṛhe gurave bhoktukāmāya paktvā ninye narāmiṣam,सञ्चिन्तयन्नघं राज्ञः सूदरूपधरो गृहे गुरवे भोक्तुकामाय पक्त्वा निन्ये नरामिषम्
9,9,22,parivekṣyamāṇaṃ bhagavān vilokyābhakṣyamañjasā rājānamaśapat kruddho rakṣo hyevaṃ bhaviṣyasi,परिवेक्ष्यमाणं भगवान् विलोक्याभक्ष्यमञ्जसा राजानमशपत् क्रुद्धो रक्षो ह्येवं भविष्यसि
9,9,23,rakṣaḥkṛtaṃ tadviditvā cakre dvādaśavārṣikam so 'pyapo 'ñjalimādāya guruṃ śaptuṃ samudyataḥ,रक्षःकृतं तद्विदित्वा चक्रे द्वादशवार्षिकम् सो ऽप्यपो ऽञ्जलिमादाय गुरुं शप्तुं समुद्यतः
9,9,24,vārito madayantyāpo ruśatīḥ pādayorjahau diśaḥ khamavanīṃ sarvaṃ paśyan jīvamayaṃ nṛpaḥ,वारितो मदयन्त्यापो रुशतीः पादयोर्जहौ दिशः खमवनीं सर्वं पश्यन् जीवमयं नृपः
9,9,25,rākṣasaṃ bhāvamāpannaḥ pāde kalmāṣatāṃ gataḥ vyavāyakāle dadṛśe vanaukodampatī dvijau,राक्षसं भावमापन्नः पादे कल्माषतां गतः व्यवायकाले ददृशे वनौकोदम्पती द्विजौ
9,9,26,kṣudhārto jagṛhe vipraṃ tatpatnyāhākṛtārthavat na bhavān rākṣasaḥ sākṣādikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ,क्षुधार्तो जगृहे विप्रं तत्पत्न्याहाकृतार्थवत् न भवान् राक्षसः साक्षादिक्ष्वाकूणां महारथः
9,9,27,madayantyāḥ patirvīra nādharmaṃ kartumarhasi dehi me 'patyakāmāyā akṛtārthaṃ patiṃ dvijam,मदयन्त्याः पतिर्वीर नाधर्मं कर्तुमर्हसि देहि मे ऽपत्यकामाया अकृतार्थं पतिं द्विजम्
9,9,28,deho 'yaṃ mānuṣo rājan puruṣasyākhilārthadaḥ tasmādasya vadho vīra sarvārthavadha ucyate,देहो ऽयं मानुषो राजन् पुरुषस्याखिलार्थदः तस्मादस्य वधो वीर सर्वार्थवध उच्यते
9,9,29,eṣa hi brāhmaṇo vidvāṃstapaḥśīlaguṇānvitaḥ ārirādhayiṣurbrahma mahāpuruṣasaṃjñitam sarvabhūtātmabhāvena bhūteṣv antarhitaṃ guṇaiḥ,एष हि ब्राह्मणो विद्वांस्तपःशीलगुणान्वितः आरिराधयिषुर्ब्रह्म महापुरुषसंज्ञितम् सर्वभूतात्मभावेन भूतेष्व् अन्तर्हितं गुणैः
9,9,30,so 'yaṃ brahmarṣivaryaste rājarṣipravarādvibho kathamarhati dharmajña vadhaṃ piturivātmajaḥ,सो ऽयं ब्रह्मर्षिवर्यस्ते राजर्षिप्रवराद्विभो कथमर्हति धर्मज्ञ वधं पितुरिवात्मजः
9,9,31,tasya sādhorapāpasya bhrūṇasya brahmavādinaḥ kathaṃ vadhaṃ yathā babhrormanyate sanmato bhavān,तस्य साधोरपापस्य भ्रूणस्य ब्रह्मवादिनः कथं वधं यथा बभ्रोर्मन्यते सन्मतो भवान्
9,9,32,yadyayaṃ kriyate bhakṣyastarhi māṃ khāda pūrvataḥ na jīviṣye vinā yena kṣaṇaṃ ca mṛtakaṃ yathā,यद्ययं क्रियते भक्ष्यस्तर्हि मां खाद पूर्वतः न जीविष्ये विना येन क्षणं च मृतकं यथा
9,9,33,evaṃ karuṇabhāṣiṇyā vilapantyā anāthavat vyāghraḥ paśumivākhādat saudāsaḥ śāpamohitaḥ,एवं करुणभाषिण्या विलपन्त्या अनाथवत् व्याघ्रः पशुमिवाखादत् सौदासः शापमोहितः
9,9,34,brāhmaṇī vīkṣya didhiṣuṃ puruṣādena bhakṣitam śocantyātmānamurvīśamaśapat kupitā satī,ब्राह्मणी वीक्ष्य दिधिषुं पुरुषादेन भक्षितम् शोचन्त्यात्मानमुर्वीशमशपत् कुपिता सती
9,9,35,yasmān me bhakṣitaḥ pāpa kāmārtāyāḥ patistvayā tavāpi mṛtyurādhānādakṛtaprajña darśitaḥ,यस्मान् मे भक्षितः पाप कामार्तायाः पतिस्त्वया तवापि मृत्युराधानादकृतप्रज्ञ दर्शितः
9,9,36,evaṃ mitrasahaṃ śaptvā patilokaparāyaṇā tadasthīni samiddhe 'gnau prāsya bharturgatiṃ gatā,एवं मित्रसहं शप्त्वा पतिलोकपरायणा तदस्थीनि समिद्धे ऽग्नौ प्रास्य भर्तुर्गतिं गता
9,9,37,viśāpo dvādaśābdānte maithunāya samudyataḥ vijñāpya brāhmaṇīśāpaṃ mahiṣyā sa nivāritaḥ,विशापो द्वादशाब्दान्ते मैथुनाय समुद्यतः विज्ञाप्य ब्राह्मणीशापं महिष्या स निवारितः
9,9,38,ata ūrdhvaṃ sa tatyāja strīsukhaṃ karmaṇāprajāḥ vasiṣṭhastadanujñāto madayantyāṃ prajāmadhāt,अत ऊर्ध्वं स तत्याज स्त्रीसुखं कर्मणाप्रजाः वसिष्ठस्तदनुज्ञातो मदयन्त्यां प्रजामधात्
9,9,39,sā vai sapta samā garbhamabibhran na vyajāyata jaghne 'śmanodaraṃ tasyāḥ so 'śmakastena kathyate,सा वै सप्त समा गर्भमबिभ्रन् न व्यजायत जघ्ने ऽश्मनोदरं तस्याः सो ऽश्मकस्तेन कथ्यते
9,9,40,aśmakādbāliko jajñe yaḥ strībhiḥ parirakṣitaḥ nārīkavaca ityukto niḥkṣatre mūlako 'bhavat,अश्मकाद्बालिको जज्ञे यः स्त्रीभिः परिरक्षितः नारीकवच इत्युक्तो निःक्षत्रे मूलको ऽभवत्
9,9,41,tato daśarathastasmāt putra aiḍaviḍistataḥ rājā viśvasaho yasya khaṭvāṅgaścakravartyabhūt,ततो दशरथस्तस्मात् पुत्र ऐडविडिस्ततः राजा विश्वसहो यस्य खट्वाङ्गश्चक्रवर्त्यभूत्
9,9,42,yo devairarthito daityān avadhīdyudhi durjayaḥ muhūrtamāyurjñātvaitya svapuraṃ sandadhe manaḥ,यो देवैरर्थितो दैत्यान् अवधीद्युधि दुर्जयः मुहूर्तमायुर्ज्ञात्वैत्य स्वपुरं सन्दधे मनः
9,9,43,na me brahmakulāt prāṇāḥ kuladaivān na cātmajāḥ na śriyo na mahī rājyaṃ na dārāścātivallabhāḥ,न मे ब्रह्मकुलात् प्राणाः कुलदैवान् न चात्मजाः न श्रियो न मही राज्यं न दाराश्चातिवल्लभाः
9,9,44,na bālye 'pi matirmahyamadharme ramate kvacit nāpaśyamuttamaślokādanyat kiñcana vastv aham,न बाल्ये ऽपि मतिर्मह्यमधर्मे रमते क्वचित् नापश्यमुत्तमश्लोकादन्यत् किञ्चन वस्त्व् अहम्
9,9,45,devaiḥ kāmavaro datto mahyaṃ tribhuvaneśvaraiḥ na vṛṇe tamahaṃ kāmaṃ bhūtabhāvanabhāvanaḥ,देवैः कामवरो दत्तो मह्यं त्रिभुवनेश्वरैः न वृणे तमहं कामं भूतभावनभावनः
9,9,46,ye vikṣiptendriyadhiyo devāste svahṛdi sthitam na vindanti priyaṃ śaśvadātmānaṃ kimutāpare,ये विक्षिप्तेन्द्रियधियो देवास्ते स्वहृदि स्थितम् न विन्दन्ति प्रियं शश्वदात्मानं किमुतापरे
9,9,47,atheśamāyāraciteṣu saṅgaṃ guṇeṣu gandharvapuropameṣu rūḍhaṃ prakṛtyātmani viśvakartur bhāvena hitvā tamahaṃ prapadye,अथेशमायारचितेषु सङ्गं गुणेषु गन्धर्वपुरोपमेषु रूढं प्रकृत्यात्मनि विश्वकर्तुर् भावेन हित्वा तमहं प्रपद्ये
9,9,48,iti vyavasito buddhyā nārāyaṇagṛhītayā hitvānyabhāvamajñānaṃ tataḥ svaṃ bhāvamāsthitaḥ,इति व्यवसितो बुद्ध्या नारायणगृहीतया हित्वान्यभावमज्ञानं ततः स्वं भावमास्थितः
9,9,49,yat tadbrahma paraṃ sūkṣmamaśūnyaṃ śūnyakalpitam bhagavān vāsudeveti yaṃ gṛṇanti hi sātvatāḥ,यत् तद्ब्रह्म परं सूक्ष्ममशून्यं शून्यकल्पितम् भगवान् वासुदेवेति यं गृणन्ति हि सात्वताः
9,10,1,bhp_09.10.001 śrīśuka uvāca khaṭvāṅgāddīrghabāhuśca raghustasmāt pṛthuśravāḥ ajastato mahārājastasmāddaśaratho 'bhavat,भ्प्_०९.१०.००१ श्रीशुक उवाच खट्वाङ्गाद्दीर्घबाहुश्च रघुस्तस्मात् पृथुश्रवाः अजस्ततो महाराजस्तस्माद्दशरथो ऽभवत्
9,10,2,tasyāpi bhagavān eṣa sākṣādbrahmamayo hariḥ aṃśāṃśena caturdhāgāt putratvaṃ prārthitaḥ suraiḥ rāmalakṣmaṇabharata śatrughnā iti saṃjñayā,तस्यापि भगवान् एष साक्षाद्ब्रह्ममयो हरिः अंशांशेन चतुर्धागात् पुत्रत्वं प्रार्थितः सुरैः रामलक्ष्मणभरत शत्रुघ्ना इति संज्ञया
9,10,3,tasyānucaritaṃ rājannṛṣibhistattvadarśibhiḥ śrutaṃ hi varṇitaṃ bhūri tvayā sītāpatermuhuḥ,तस्यानुचरितं राजन्नृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः श्रुतं हि वर्णितं भूरि त्वया सीतापतेर्मुहुः
9,10,4,gurvarthe tyaktarājyo vyacaradanuvanaṃ padmapadbhyāṃ priyāyāḥ pāṇisparśākṣamābhyāṃ mṛjitapatharujo yo harīndrānujābhyām amp;vairūpyāc chūrpaṇakhyāḥ priyaviraharuṣāropitabhrūvijṛmbha trastābdhirbaddhasetuḥ khaladavadahanaḥ kosalendro 'vatān naḥ,गुर्वर्थे त्यक्तराज्यो व्यचरदनुवनं पद्मपद्भ्यां प्रियायाः पाणिस्पर्शाक्षमाभ्यां मृजितपथरुजो यो हरीन्द्रानुजाभ्याम् अम्प्;वैरूप्याच् छूर्पणख्याः प्रियविरहरुषारोपितभ्रूविजृम्भ त्रस्ताब्धिर्बद्धसेतुः खलदवदहनः कोसलेन्द्रो ऽवतान् नः
9,10,5,viśvāmitrādhvare yena mārīcādyā niśācarāḥ paśyato lakṣmaṇasyaiva hatā nairṛtapuṅgavāḥ,विश्वामित्राध्वरे येन मारीचाद्या निशाचराः पश्यतो लक्ष्मणस्यैव हता नैरृतपुङ्गवाः
9,10,6,yo lokavīrasamitau dhanuraiśamugraṃ sītāsvayaṃvaragṛhe triśatopanītam amp;ādāya bālagajalīla ivekṣuyaṣṭiṃ sajjyīkṛtaṃ nṛpa vikṛṣya babhañja madhye,यो लोकवीरसमितौ धनुरैशमुग्रं सीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् अम्प्;आदाय बालगजलील इवेक्षुयष्टिं सज्ज्यीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये
9,10,7,jitvānurūpaguṇaśīlavayo 'ṅgarūpāṃ sītābhidhāṃ śriyamurasyabhilabdhamānām jitvānurūpaguṇaśīlavayo 'ṅgarūpāṃ sītābhidhāṃ śriyamurasyabhilabdhamānām mārge vrajan bhṛgupatervyanayat prarūḍhaṃ darpaṃ mahīmakṛta yastrirarājabījām,जित्वानुरूपगुणशीलवयो ऽङ्गरूपां सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् जित्वानुरूपगुणशीलवयो ऽङ्गरूपां सीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् मार्गे व्रजन् भृगुपतेर्व्यनयत् प्ररूढं दर्पं महीमकृत यस्त्रिरराजबीजाम्
9,10,8,yaḥ satyapāśaparivītapiturnideśaṃ straiṇasya cāpi śirasā jagṛhe sabhāryaḥ yaḥ satyapāśaparivītapiturnideśaṃ straiṇasya cāpi śirasā jagṛhe sabhāryaḥ rājyaṃ śriyaṃ praṇayinaḥ suhṛdo nivāsaṃ tyaktvā yayau vanamasūn iva muktasaṅgaḥ,यः सत्यपाशपरिवीतपितुर्निदेशं स्त्रैणस्य चापि शिरसा जगृहे सभार्यः यः सत्यपाशपरिवीतपितुर्निदेशं स्त्रैणस्य चापि शिरसा जगृहे सभार्यः राज्यं श्रियं प्रणयिनः सुहृदो निवासं त्यक्त्वा ययौ वनमसून् इव मुक्तसङ्गः
9,10,9,rakṣaḥsvasurvyakṛta rūpamaśuddhabuddhes tasyāḥ kharatriśiradūṣaṇamukhyabandhūn rakṣaḥsvasurvyakṛta rūpamaśuddhabuddhes tasyāḥ kharatriśiradūṣaṇamukhyabandhūn jaghne caturdaśasahasramapāraṇīya kodaṇḍapāṇiraṭamāna uvāsa kṛcchram,रक्षःस्वसुर्व्यकृत रूपमशुद्धबुद्धेस् तस्याः खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् रक्षःस्वसुर्व्यकृत रूपमशुद्धबुद्धेस् तस्याः खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् जघ्ने चतुर्दशसहस्रमपारणीय कोदण्डपाणिरटमान उवास कृच्छ्रम्
9,10,10,sītākathāśravaṇadīpitahṛcchayena sṛṣṭaṃ vilokya nṛpate daśakandhareṇa sītākathāśravaṇadīpitahṛcchayena sṛṣṭaṃ vilokya nṛpate daśakandhareṇa jaghne 'dbhutaiṇavapuṣāśramato 'pakṛṣṭo mārīcamāśu viśikhena yathā kamugraḥ,सीताकथाश्रवणदीपितहृच्छयेन सृष्टं विलोक्य नृपते दशकन्धरेण सीताकथाश्रवणदीपितहृच्छयेन सृष्टं विलोक्य नृपते दशकन्धरेण जघ्ने ऽद्भुतैणवपुषाश्रमतो ऽपकृष्टो मारीचमाशु विशिखेन यथा कमुग्रः
9,10,11,rakṣo 'dhamena vṛkavadvipine 'samakṣaṃ vaideharājaduhitaryapayāpitāyām rakṣo 'dhamena vṛkavadvipine 'samakṣaṃ vaideharājaduhitaryapayāpitāyām bhrātrā vane kṛpaṇavat priyayā viyuktaḥ strīsaṅgināṃ gatimiti prathayaṃścacāra,रक्षो ऽधमेन वृकवद्विपिने ऽसमक्षं वैदेहराजदुहितर्यपयापितायाम् रक्षो ऽधमेन वृकवद्विपिने ऽसमक्षं वैदेहराजदुहितर्यपयापितायाम् भ्रात्रा वने कृपणवत् प्रियया वियुक्तः स्त्रीसङ्गिनां गतिमिति प्रथयंश्चचार
9,10,12,dagdhvātmakṛtyahatakṛtyamahan kabandhaṃ sakhyaṃ vidhāya kapibhirdayitāgatiṃ taiḥ dagdhvātmakṛtyahatakṛtyamahan kabandhaṃ sakhyaṃ vidhāya kapibhirdayitāgatiṃ taiḥ buddhvātha vālini hate plavagendrasainyair velāmagāt sa manujo 'jabhavārcitāṅghriḥ,दग्ध्वात्मकृत्यहतकृत्यमहन् कबन्धं सख्यं विधाय कपिभिर्दयितागतिं तैः दग्ध्वात्मकृत्यहतकृत्यमहन् कबन्धं सख्यं विधाय कपिभिर्दयितागतिं तैः बुद्ध्वाथ वालिनि हते प्लवगेन्द्रसैन्यैर् वेलामगात् स मनुजो ऽजभवार्चिताङ्घ्रिः
9,10,13,yadroṣavibhramavivṛttakaṭākṣapāta sambhrāntanakramakaro bhayagīrṇaghoṣaḥ yadroṣavibhramavivṛttakaṭākṣapāta sambhrāntanakramakaro bhayagīrṇaghoṣaḥ sindhuḥ śirasyarhaṇaṃ parigṛhya rūpī pādāravindamupagamya babhāṣa etat,यद्रोषविभ्रमविवृत्तकटाक्षपात सम्भ्रान्तनक्रमकरो भयगीर्णघोषः यद्रोषविभ्रमविवृत्तकटाक्षपात सम्भ्रान्तनक्रमकरो भयगीर्णघोषः सिन्धुः शिरस्यर्हणं परिगृह्य रूपी पादारविन्दमुपगम्य बभाष एतत्
9,10,14,na tvāṃ vayaṃ jaḍadhiyo nu vidāma bhūman kūṭasthamādipuruṣaṃ jagatāmadhīśam na tvāṃ vayaṃ jaḍadhiyo nu vidāma bhūman kūṭasthamādipuruṣaṃ jagatāmadhīśam yatsattvataḥ suragaṇā rajasaḥ prajeśā manyośca bhūtapatayaḥ sa bhavān guṇeśaḥ,न त्वां वयं जडधियो नु विदाम भूमन् कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम् न त्वां वयं जडधियो नु विदाम भूमन् कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम् यत्सत्त्वतः सुरगणा रजसः प्रजेशा मन्योश्च भूतपतयः स भवान् गुणेशः
9,10,15,kāmaṃ prayāhi jahi viśravaso 'vamehaṃ trailokyarāvaṇamavāpnuhi vīra patnīm kāmaṃ prayāhi jahi viśravaso 'vamehaṃ trailokyarāvaṇamavāpnuhi vīra patnīm badhnīhi setumiha te yaśaso vitatyai gāyanti digvijayino yamupetya bhūpāḥ,कामं प्रयाहि जहि विश्रवसो ऽवमेहं त्रैलोक्यरावणमवाप्नुहि वीर पत्नीम् कामं प्रयाहि जहि विश्रवसो ऽवमेहं त्रैलोक्यरावणमवाप्नुहि वीर पत्नीम् बध्नीहि सेतुमिह ते यशसो वितत्यै गायन्ति दिग्विजयिनो यमुपेत्य भूपाः
9,10,16,baddhvodadhau raghupatirvividhādrikūṭaiḥ setuṃ kapīndrakarakampitabhūruhāṅgaiḥ baddhvodadhau raghupatirvividhādrikūṭaiḥ setuṃ kapīndrakarakampitabhūruhāṅgaiḥ sugrīvanīlahanumatpramukhairanīkair laṅkāṃ vibhīṣaṇadṛśāviśadagradagdhām,बद्ध्वोदधौ रघुपतिर्विविधाद्रिकूटैः सेतुं कपीन्द्रकरकम्पितभूरुहाङ्गैः बद्ध्वोदधौ रघुपतिर्विविधाद्रिकूटैः सेतुं कपीन्द्रकरकम्पितभूरुहाङ्गैः सुग्रीवनीलहनुमत्प्रमुखैरनीकैर् लङ्कां विभीषणदृशाविशदग्रदग्धाम्
9,10,17,sā vānarendrabalaruddhavihārakoṣṭha śrīdvāragopurasadovalabhīviṭaṅkā sā vānarendrabalaruddhavihārakoṣṭha śrīdvāragopurasadovalabhīviṭaṅkā nirbhajyamānadhiṣaṇadhvajahemakumbha śṛṅgāṭakā gajakulairhradinīva ghūrṇā,सा वानरेन्द्रबलरुद्धविहारकोष्ठ श्रीद्वारगोपुरसदोवलभीविटङ्का सा वानरेन्द्रबलरुद्धविहारकोष्ठ श्रीद्वारगोपुरसदोवलभीविटङ्का निर्भज्यमानधिषणध्वजहेमकुम्भ शृङ्गाटका गजकुलैर्ह्रदिनीव घूर्णा
9,10,18,rakṣaḥpatistadavalokya nikumbhakumbha dhūmrākṣadurmukhasurāntakanarāntakādīn rakṣaḥpatistadavalokya nikumbhakumbha dhūmrākṣadurmukhasurāntakanarāntakādīn putraṃ prahastamatikāyavikampanādīn sarvānugān samahinodatha kumbhakarṇam,रक्षःपतिस्तदवलोक्य निकुम्भकुम्भ धूम्राक्षदुर्मुखसुरान्तकनरान्तकादीन् रक्षःपतिस्तदवलोक्य निकुम्भकुम्भ धूम्राक्षदुर्मुखसुरान्तकनरान्तकादीन् पुत्रं प्रहस्तमतिकायविकम्पनादीन् सर्वानुगान् समहिनोदथ कुम्भकर्णम्
9,10,19,tāṃ yātudhānapṛtanāmasiśūlacāpa prāsarṣṭiśaktiśaratomarakhaḍgadurgām tāṃ yātudhānapṛtanāmasiśūlacāpa prāsarṣṭiśaktiśaratomarakhaḍgadurgām sugrīvalakṣmaṇamarutsutagandhamāda nīlāṅgadarkṣapanasādibhiranvito 'gāt,तां यातुधानपृतनामसिशूलचाप प्रासर्ष्टिशक्तिशरतोमरखड्गदुर्गाम् तां यातुधानपृतनामसिशूलचाप प्रासर्ष्टिशक्तिशरतोमरखड्गदुर्गाम् सुग्रीवलक्ष्मणमरुत्सुतगन्धमाद नीलाङ्गदर्क्षपनसादिभिरन्वितो ऽगात्
9,10,20,te 'nīkapā raghupaterabhipatya sarve dvandvaṃ varūthamibhapattirathāśvayodhaiḥ te 'nīkapā raghupaterabhipatya sarve dvandvaṃ varūthamibhapattirathāśvayodhaiḥ jaghnurdrumairgirigadeṣubhiraṅgadādyāḥ sītābhimarṣahatamaṅgalarāvaṇeśān,ते ऽनीकपा रघुपतेरभिपत्य सर्वे द्वन्द्वं वरूथमिभपत्तिरथाश्वयोधैः ते ऽनीकपा रघुपतेरभिपत्य सर्वे द्वन्द्वं वरूथमिभपत्तिरथाश्वयोधैः जघ्नुर्द्रुमैर्गिरिगदेषुभिरङ्गदाद्याः सीताभिमर्षहतमङ्गलरावणेशान्
9,10,20,nedaṃ yaśo raghupateḥ surayācñayātta līlātanoradhikasāmyavimuktadhāmnaḥ amp;rakṣovadho jaladhibandhanamastrapūgaiḥ kiṃ tasya śatruhanane kapayaḥ sahāyāḥ,नेदं यशो रघुपतेः सुरयाच्ञयात्त लीलातनोरधिकसाम्यविमुक्तधाम्नः अम्प्;रक्षोवधो जलधिबन्धनमस्त्रपूगैः किं तस्य शत्रुहनने कपयः सहायाः
9,10,21,rakṣaḥpatiḥ svabalanaṣṭimavekṣya ruṣṭa āruhya yānakamathābhisasāra rāmam rakṣaḥpatiḥ svabalanaṣṭimavekṣya ruṣṭa āruhya yānakamathābhisasāra rāmam svaḥsyandane dyumati mātalinopanīte vibhrājamānamahanan niśitaiḥ kṣurapraiḥ,रक्षःपतिः स्वबलनष्टिमवेक्ष्य रुष्ट आरुह्य यानकमथाभिससार रामम् रक्षःपतिः स्वबलनष्टिमवेक्ष्य रुष्ट आरुह्य यानकमथाभिससार रामम् स्वःस्यन्दने द्युमति मातलिनोपनीते विभ्राजमानमहनन् निशितैः क्षुरप्रैः
9,10,22,rāmastamāha puruṣādapurīṣa yan naḥ kāntāsamakṣamasatāpahṛtā śvavat te rāmastamāha puruṣādapurīṣa yan naḥ kāntāsamakṣamasatāpahṛtā śvavat te tyaktatrapasya phalamadya jugupsitasya yacchāmi kāla iva karturalaṅghyavīryaḥ,रामस्तमाह पुरुषादपुरीष यन् नः कान्तासमक्षमसतापहृता श्ववत् ते रामस्तमाह पुरुषादपुरीष यन् नः कान्तासमक्षमसतापहृता श्ववत् ते त्यक्तत्रपस्य फलमद्य जुगुप्सितस्य यच्छामि काल इव कर्तुरलङ्घ्यवीर्यः
9,10,23,evaṃ kṣipan dhanuṣi sandhitamutsasarja bāṇaṃ sa vajramiva taddhṛdayaṃ bibheda evaṃ kṣipan dhanuṣi sandhitamutsasarja bāṇaṃ sa vajramiva taddhṛdayaṃ bibheda so 'sṛg vaman daśamukhairnyapatadvimānād dhāheti jalpati jane sukṛtīva riktaḥ,एवं क्षिपन् धनुषि सन्धितमुत्ससर्ज बाणं स वज्रमिव तद्धृदयं बिभेद एवं क्षिपन् धनुषि सन्धितमुत्ससर्ज बाणं स वज्रमिव तद्धृदयं बिभेद सो ऽसृग् वमन् दशमुखैर्न्यपतद्विमानाद् धाहेति जल्पति जने सुकृतीव रिक्तः
9,10,24,tato niṣkramya laṅkāyā yātudhānyaḥ sahasraśaḥ mandodaryā samaṃ tatra prarudantya upādravan,ततो निष्क्रम्य लङ्काया यातुधान्यः सहस्रशः मन्दोदर्या समं तत्र प्ररुदन्त्य उपाद्रवन्
9,10,25,svān svān bandhūn pariṣvajya lakṣmaṇeṣubhirarditān ruruduḥ susvaraṃ dīnā ghnantya ātmānamātmanā,स्वान् स्वान् बन्धून् परिष्वज्य लक्ष्मणेषुभिरर्दितान् रुरुदुः सुस्वरं दीना घ्नन्त्य आत्मानमात्मना
9,10,26,hā hatāḥ sma vayaṃ nātha lokarāvaṇa rāvaṇa kaṃ yāyāc charaṇaṃ laṅkā tvadvihīnā parārditā,हा हताः स्म वयं नाथ लोकरावण रावण कं यायाच् छरणं लङ्का त्वद्विहीना परार्दिता
9,10,27,na vai veda mahābhāga bhavān kāmavaśaṃ gataḥ tejo 'nubhāvaṃ sītāyā yena nīto daśāmimām,न वै वेद महाभाग भवान् कामवशं गतः तेजो ऽनुभावं सीताया येन नीतो दशामिमाम्
9,10,28,kṛtaiṣā vidhavā laṅkā vayaṃ ca kulanandana dehaḥ kṛto 'nnaṃ gṛdhrāṇāmātmā narakahetave,कृतैषा विधवा लङ्का वयं च कुलनन्दन देहः कृतो ऽन्नं गृध्राणामात्मा नरकहेतवे
9,10,29,bhp_09.10.029 śrīśuka uvāca svānāṃ vibhīṣaṇaścakre kosalendrānumoditaḥ pitṛmedhavidhānena yaduktaṃ sāmparāyikam,भ्प्_०९.१०.०२९ श्रीशुक उवाच स्वानां विभीषणश्चक्रे कोसलेन्द्रानुमोदितः पितृमेधविधानेन यदुक्तं साम्परायिकम्
9,10,30,tato dadarśa bhagavān aśokavanikāśrame kṣāmāṃ svavirahavyādhiṃ śiṃśapāmūlamāśritām,ततो ददर्श भगवान् अशोकवनिकाश्रमे क्षामां स्वविरहव्याधिं शिंशपामूलमाश्रिताम्
9,10,31,rāmaḥ priyatamāṃ bhāryāṃ dīnāṃ vīkṣyānvakampata ātmasandarśanāhlāda vikasanmukhapaṅkajām,रामः प्रियतमां भार्यां दीनां वीक्ष्यान्वकम्पत आत्मसन्दर्शनाह्लाद विकसन्मुखपङ्कजाम्
9,10,32,āropyāruruhe yānaṃ bhrātṛbhyāṃ hanumadyutaḥ vibhīṣaṇāya bhagavān dattvā rakṣogaṇeśatām,आरोप्यारुरुहे यानं भ्रातृभ्यां हनुमद्युतः विभीषणाय भगवान् दत्त्वा रक्षोगणेशताम्
9,10,33,laṅkāmāyuśca kalpāntaṃ yayau cīrṇavrataḥ purīm avakīryamāṇaḥ sukusumairlokapālārpitaiḥ pathi,लङ्कामायुश्च कल्पान्तं ययौ चीर्णव्रतः पुरीम् अवकीर्यमाणः सुकुसुमैर्लोकपालार्पितैः पथि
9,10,34,upagīyamānacaritaḥ śatadhṛtyādibhirmudā gomūtrayāvakaṃ śrutvā bhrātaraṃ valkalāmbaram,उपगीयमानचरितः शतधृत्यादिभिर्मुदा गोमूत्रयावकं श्रुत्वा भ्रातरं वल्कलाम्बरम्
9,10,35,mahākāruṇiko 'tapyaj jaṭilaṃ sthaṇḍileśayam bharataḥ prāptamākarṇya paurāmātyapurohitaiḥ,महाकारुणिको ऽतप्यज् जटिलं स्थण्डिलेशयम् भरतः प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितैः
9,10,36,pāduke śirasi nyasya rāmaṃ pratyudyato 'grajam nandigrāmāt svaśibirādgītavāditraniḥsvanaiḥ,पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतो ऽग्रजम् नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद्गीतवादित्रनिःस्वनैः
9,10,37,brahmaghoṣeṇa ca muhuḥ paṭhadbhirbrahmavādibhiḥ svarṇakakṣapatākābhirhaimaiścitradhvajai rathaiḥ,ब्रह्मघोषेण च मुहुः पठद्भिर्ब्रह्मवादिभिः स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथैः
9,10,38,sadaśvai rukmasannāhairbhaṭaiḥ puraṭavarmabhiḥ śreṇībhirvāramukhyābhirbhṛtyaiścaiva padānugaiḥ,सदश्वै रुक्मसन्नाहैर्भटैः पुरटवर्मभिः श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगैः
9,10,39,pārameṣṭhyānyupādāya paṇyānyuccāvacāni ca pādayornyapatat premṇā praklinnahṛdayekṣaṇaḥ,पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षणः
9,10,40,pāduke nyasya purataḥ prāñjalirbāṣpalocanaḥ tamāśliṣya ciraṃ dorbhyāṃ snāpayan netrajairjalaiḥ,पादुके न्यस्य पुरतः प्राञ्जलिर्बाष्पलोचनः तमाश्लिष्य चिरं दोर्भ्यां स्नापयन् नेत्रजैर्जलैः
9,10,41,rāmo lakṣmaṇasītābhyāṃ viprebhyo ye 'rhasattamāḥ tebhyaḥ svayaṃ namaścakre prajābhiśca namaskṛtaḥ,रामो लक्ष्मणसीताभ्यां विप्रेभ्यो ये ऽर्हसत्तमाः तेभ्यः स्वयं नमश्चक्रे प्रजाभिश्च नमस्कृतः
9,10,42,dhunvanta uttarāsaṅgān patiṃ vīkṣya cirāgatam uttarāḥ kosalā mālyaiḥ kiranto nanṛturmudā,धुन्वन्त उत्तरासङ्गान् पतिं वीक्ष्य चिरागतम् उत्तराः कोसला माल्यैः किरन्तो ननृतुर्मुदा
9,10,43,pāduke bharato 'gṛhṇāc cāmaravyajanottame vibhīṣaṇaḥ sasugrīvaḥ śvetacchatraṃ marutsutaḥ,पादुके भरतो ऽगृह्णाच् चामरव्यजनोत्तमे विभीषणः ससुग्रीवः श्वेतच्छत्रं मरुत्सुतः
9,10,44,dhanurniṣaṅgān chatrughnaḥ sītā tīrthakamaṇḍalum abibhradaṅgadaḥ khaḍgaṃ haimaṃ carmarkṣarāṇ nṛpa,धनुर्निषङ्गान् छत्रुघ्नः सीता तीर्थकमण्डलुम् अबिभ्रदङ्गदः खड्गं हैमं चर्मर्क्षराण् नृप
9,10,45,puṣpakastho nutaḥ strībhiḥ stūyamānaśca vandibhiḥ vireje bhagavān rājan grahaiścandra ivoditaḥ,पुष्पकस्थो नुतः स्त्रीभिः स्तूयमानश्च वन्दिभिः विरेजे भगवान् राजन् ग्रहैश्चन्द्र इवोदितः
9,10,46,bhrātrābhinanditaḥ so 'tha sotsavāṃ prāviśat purīm praviśya rājabhavanaṃ gurupatnīḥ svamātaram,भ्रात्राभिनन्दितः सो ऽथ सोत्सवां प्राविशत् पुरीम् प्रविश्य राजभवनं गुरुपत्नीः स्वमातरम्
9,10,47,gurūn vayasyāvarajān pūjitaḥ pratyapūjayat vaidehī lakṣmaṇaścaiva yathāvat samupeyatuḥ,गुरून् वयस्यावरजान् पूजितः प्रत्यपूजयत् वैदेही लक्ष्मणश्चैव यथावत् समुपेयतुः
9,10,48,putrān svamātarastāstu prāṇāṃstanva ivotthitāḥ āropyāṅke 'bhiṣiñcantyo bāṣpaughairvijahuḥ śucaḥ,पुत्रान् स्वमातरस्तास्तु प्राणांस्तन्व इवोत्थिताः आरोप्याङ्के ऽभिषिञ्चन्त्यो बाष्पौघैर्विजहुः शुचः
9,10,49,jaṭā nirmucya vidhivat kulavṛddhaiḥ samaṃ guruḥ abhyaṣiñcadyathaivendraṃ catuḥsindhujalādibhiḥ,जटा निर्मुच्य विधिवत् कुलवृद्धैः समं गुरुः अभ्यषिञ्चद्यथैवेन्द्रं चतुःसिन्धुजलादिभिः
9,10,50,evaṃ kṛtaśiraḥsnānaḥ suvāsāḥ sragvyalaṅkṛtaḥ svalaṅkṛtaiḥ suvāsobhirbhrātṛbhirbhāryayā babhau,एवं कृतशिरःस्नानः सुवासाः स्रग्व्यलङ्कृतः स्वलङ्कृतैः सुवासोभिर्भ्रातृभिर्भार्यया बभौ
9,10,51,agrahīdāsanaṃ bhrātrā praṇipatya prasāditaḥ prajāḥ svadharmaniratā varṇāśramaguṇānvitāḥ jugopa pitṛvadrāmo menire pitaraṃ ca tam,अग्रहीदासनं भ्रात्रा प्रणिपत्य प्रसादितः प्रजाः स्वधर्मनिरता वर्णाश्रमगुणान्विताः जुगोप पितृवद्रामो मेनिरे पितरं च तम्
9,10,52,tretāyāṃ vartamānāyāṃ kālaḥ kṛtasamo 'bhavat rāme rājani dharmajñe sarvabhūtasukhāvahe,त्रेतायां वर्तमानायां कालः कृतसमो ऽभवत् रामे राजनि धर्मज्ञे सर्वभूतसुखावहे
9,10,53,vanāni nadyo girayo varṣāṇi dvīpasindhavaḥ sarve kāmadughā āsan prajānāṃ bharatarṣabha,वनानि नद्यो गिरयो वर्षाणि द्वीपसिन्धवः सर्वे कामदुघा आसन् प्रजानां भरतर्षभ
9,10,54,nādhivyādhijarāglāni duḥkhaśokabhayaklamāḥ mṛtyuścānicchatāṃ nāsīdrāme rājanyadhokṣaje,नाधिव्याधिजराग्लानि दुःखशोकभयक्लमाः मृत्युश्चानिच्छतां नासीद्रामे राजन्यधोक्षजे
9,10,55,ekapatnīvratadharo rājarṣicaritaḥ śuciḥ svadharmaṃ gṛhamedhīyaṃ śikṣayan svayamācarat,एकपत्नीव्रतधरो राजर्षिचरितः शुचिः स्वधर्मं गृहमेधीयं शिक्षयन् स्वयमाचरत्
9,10,56,premṇānuvṛttyā śīlena praśrayāvanatā satī bhiyā hriyā ca bhāvajñā bhartuḥ sītāharan manaḥ,प्रेम्णानुवृत्त्या शीलेन प्रश्रयावनता सती भिया ह्रिया च भावज्ञा भर्तुः सीताहरन् मनः
9,11,1,bhp_09.11.001 śrīśuka uvāca bhagavān ātmanātmānaṃ rāma uttamakalpakaiḥ sarvadevamayaṃ devamīje 'thācāryavān makhaiḥ,भ्प्_०९.११.००१ श्रीशुक उवाच भगवान् आत्मनात्मानं राम उत्तमकल्पकैः सर्वदेवमयं देवमीजे ऽथाचार्यवान् मखैः
9,11,2,hotre 'dadāddiśaṃ prācīṃ brahmaṇe dakṣiṇāṃ prabhuḥ adhvaryave pratīcīṃ vā uttarāṃ sāmagāya saḥ,होत्रे ऽददाद्दिशं प्राचीं ब्रह्मणे दक्षिणां प्रभुः अध्वर्यवे प्रतीचीं वा उत्तरां सामगाय सः
9,11,3,ācāryāya dadau śeṣāṃ yāvatī bhūstadantarā anyamāna idaṃ kṛtsnaṃ brāhmaṇo 'rhati niḥspṛhaḥ,आचार्याय ददौ शेषां यावती भूस्तदन्तरा अन्यमान इदं कृत्स्नं ब्राह्मणो ऽर्हति निःस्पृहः
9,11,4,ityayaṃ tadalaṅkāra vāsobhyāmavaśeṣitaḥ tathā rājñyapi vaidehī saumaṅgalyāvaśeṣitā,इत्ययं तदलङ्कार वासोभ्यामवशेषितः तथा राज्ञ्यपि वैदेही सौमङ्गल्यावशेषिता
9,11,5,te tu brāhmaṇadevasya vātsalyaṃ vīkṣya saṃstutam prītāḥ klinnadhiyastasmai pratyarpyedaṃ babhāṣire,ते तु ब्राह्मणदेवस्य वात्सल्यं वीक्ष्य संस्तुतम् प्रीताः क्लिन्नधियस्तस्मै प्रत्यर्प्येदं बभाषिरे
9,11,6,aprattaṃ nastvayā kiṃ nu bhagavan bhuvaneśvara yan no 'ntarhṛdayaṃ viśya tamo haṃsi svarociṣā,अप्रत्तं नस्त्वया किं नु भगवन् भुवनेश्वर यन् नो ऽन्तर्हृदयं विश्य तमो हंसि स्वरोचिषा
9,11,7,namo brahmaṇyadevāya rāmāyākuṇṭhamedhase uttamaślokadhuryāya nyastadaṇḍārpitāṅghraye,नमो ब्रह्मण्यदेवाय रामायाकुण्ठमेधसे उत्तमश्लोकधुर्याय न्यस्तदण्डार्पिताङ्घ्रये
9,11,8,kadācil lokajijñāsurgūḍho rātryāmalakṣitaḥ caran vāco 'śṛṇodrāmo bhāryāmuddiśya kasyacit,कदाचिल् लोकजिज्ञासुर्गूढो रात्र्यामलक्षितः चरन् वाचो ऽशृणोद्रामो भार्यामुद्दिश्य कस्यचित्
9,11,9,nāhaṃ bibharmi tvāṃ duṣṭāmasatīṃ paraveśmagām straiṇo hi bibhṛyāt sītāṃ rāmo nāhaṃ bhaje punaḥ,नाहं बिभर्मि त्वां दुष्टामसतीं परवेश्मगाम् स्त्रैणो हि बिभृयात् सीतां रामो नाहं भजे पुनः
9,11,10,iti lokādbahumukhāddurārādhyādasaṃvidaḥ patyā bhītena sā tyaktā prāptā prācetasāśramam,इति लोकाद्बहुमुखाद्दुराराध्यादसंविदः पत्या भीतेन सा त्यक्ता प्राप्ता प्राचेतसाश्रमम्
9,11,11,antarvatnyāgate kāle yamau sā suṣuve sutau kuśo lava iti khyātau tayoścakre kriyā muniḥ,अन्तर्वत्न्यागते काले यमौ सा सुषुवे सुतौ कुशो लव इति ख्यातौ तयोश्चक्रे क्रिया मुनिः
9,11,12,aṅgadaścitraketuśca lakṣmaṇasyātmajau smṛtau takṣaḥ puṣkala ityāstāṃ bharatasya mahīpate,अङ्गदश्चित्रकेतुश्च लक्ष्मणस्यात्मजौ स्मृतौ तक्षः पुष्कल इत्यास्तां भरतस्य महीपते
9,11,13,subāhuḥ śrutasenaśca śatrughnasya babhūvatuḥ gandharvān koṭiśo jaghne bharato vijaye diśām,सुबाहुः श्रुतसेनश्च शत्रुघ्नस्य बभूवतुः गन्धर्वान् कोटिशो जघ्ने भरतो विजये दिशाम्
9,11,14,tadīyaṃ dhanamānīya sarvaṃ rājñe nyavedayat śatrughnaśca madhoḥ putraṃ lavaṇaṃ nāma rākṣasam hatvā madhuvane cakre mathurāṃ nāma vai purīm,तदीयं धनमानीय सर्वं राज्ञे न्यवेदयत् शत्रुघ्नश्च मधोः पुत्रं लवणं नाम राक्षसम् हत्वा मधुवने चक्रे मथुरां नाम वै पुरीम्
9,11,15,munau nikṣipya tanayau sītā bhartrā vivāsitā dhyāyantī rāmacaraṇau vivaraṃ praviveśa ha,मुनौ निक्षिप्य तनयौ सीता भर्त्रा विवासिता ध्यायन्ती रामचरणौ विवरं प्रविवेश ह
9,11,16,tac chrutvā bhagavān rāmo rundhannapi dhiyā śucaḥ smaraṃstasyā guṇāṃstāṃstān nāśaknodroddhumīśvaraḥ,तच् छ्रुत्वा भगवान् रामो रुन्धन्नपि धिया शुचः स्मरंस्तस्या गुणांस्तांस्तान् नाशक्नोद्रोद्धुमीश्वरः
9,11,17,strīpuṃprasaṅga etādṛk sarvatra trāsamāvahaḥ apīśvarāṇāṃ kimuta grāmyasya gṛhacetasaḥ,स्त्रीपुंप्रसङ्ग एतादृक् सर्वत्र त्रासमावहः अपीश्वराणां किमुत ग्राम्यस्य गृहचेतसः
9,11,18,tata ūrdhvaṃ brahmacaryaṃ dhāryannajuhot prabhuḥ trayodaśābdasāhasramagnihotramakhaṇḍitam,तत ऊर्ध्वं ब्रह्मचर्यं धार्यन्नजुहोत् प्रभुः त्रयोदशाब्दसाहस्रमग्निहोत्रमखण्डितम्
9,11,19,smaratāṃ hṛdi vinyasya viddhaṃ daṇḍakakaṇṭakaiḥ svapādapallavaṃ rāma ātmajyotiragāt tataḥ,स्मरतां हृदि विन्यस्य विद्धं दण्डककण्टकैः स्वपादपल्लवं राम आत्मज्योतिरगात् ततः
9,11,21,yasyāmalaṃ nṛpasadaḥsu yaśo 'dhunāpi gāyantyaghaghnamṛṣayo digibhendrapaṭṭam yasyāmalaṃ nṛpasadaḥsu yaśo 'dhunāpi gāyantyaghaghnamṛṣayo digibhendrapaṭṭam taṃ nākapālavasupālakirīṭajuṣṭa pādāmbujaṃ raghupatiṃ śaraṇaṃ prapadye,यस्यामलं नृपसदःसु यशो ऽधुनापि गायन्त्यघघ्नमृषयो दिगिभेन्द्रपट्टम् यस्यामलं नृपसदःसु यशो ऽधुनापि गायन्त्यघघ्नमृषयो दिगिभेन्द्रपट्टम् तं नाकपालवसुपालकिरीटजुष्ट पादाम्बुजं रघुपतिं शरणं प्रपद्ये
9,11,22,sa yaiḥ spṛṣṭo 'bhidṛṣṭo vā saṃviṣṭo 'nugato 'pi vā kosalāste yayuḥ sthānaṃ yatra gacchanti yoginaḥ,स यैः स्पृष्टो ऽभिदृष्टो वा संविष्टो ऽनुगतो ऽपि वा कोसलास्ते ययुः स्थानं यत्र गच्छन्ति योगिनः
9,11,23,puruṣo rāmacaritaṃ śravaṇairupadhārayan ānṛśaṃsyaparo rājan karmabandhairvimucyate,पुरुषो रामचरितं श्रवणैरुपधारयन् आनृशंस्यपरो राजन् कर्मबन्धैर्विमुच्यते
9,11,24,bhp_09.11.024 śrīrājovāca kathaṃ sa bhagavān rāmo bhrāt-n vā svayamātmanaḥ tasmin vā te 'nvavartanta prajāḥ paurāśca īśvare,भ्प्_०९.११.०२४ श्रीराजोवाच कथं स भगवान् रामो भ्रात्-न् वा स्वयमात्मनः तस्मिन् वा ते ऽन्ववर्तन्त प्रजाः पौराश्च ईश्वरे
9,11,25,bhp_09.11.025 śrībādarāyaṇiruvāca athādiśaddigvijaye bhrāt-ṃstribhuvaneśvaraḥ ātmānaṃ darśayan svānāṃ purīmaikṣata sānugaḥ,भ्प्_०९.११.०२५ श्रीबादरायणिरुवाच अथादिशद्दिग्विजये भ्रात्-ंस्त्रिभुवनेश्वरः आत्मानं दर्शयन् स्वानां पुरीमैक्षत सानुगः
9,11,26,āsiktamārgāṃ gandhodaiḥ kariṇāṃ madaśīkaraiḥ svāminaṃ prāptamālokya mattāṃ vā sutarāmiva,आसिक्तमार्गां गन्धोदैः करिणां मदशीकरैः स्वामिनं प्राप्तमालोक्य मत्तां वा सुतरामिव
9,11,27,prāsādagopurasabhā caityadevagṛhādiṣu vinyastahemakalaśaiḥ patākābhiśca maṇḍitām,प्रासादगोपुरसभा चैत्यदेवगृहादिषु विन्यस्तहेमकलशैः पताकाभिश्च मण्डिताम्
9,11,28,pūgaiḥ savṛntai rambhābhiḥ paṭṭikābhiḥ suvāsasām ādarśairaṃśukaiḥ sragbhiḥ kṛtakautukatoraṇām,पूगैः सवृन्तै रम्भाभिः पट्टिकाभिः सुवाससाम् आदर्शैरंशुकैः स्रग्भिः कृतकौतुकतोरणाम्
9,11,29,tamupeyustatra tatra paurā arhaṇapāṇayaḥ āśiṣo yuyujurdeva pāhīmāṃ prāk tvayoddhṛtām,तमुपेयुस्तत्र तत्र पौरा अर्हणपाणयः आशिषो युयुजुर्देव पाहीमां प्राक् त्वयोद्धृताम्
9,11,30,tataḥ prajā vīkṣya patiṃ cirāgataṃ didṛkṣayotsṛṣṭagṛhāḥ striyo narāḥ āruhya harmyāṇyaravindalocanam atṛptanetrāḥ kusumairavākiran,ततः प्रजा वीक्ष्य पतिं चिरागतं दिदृक्षयोत्सृष्टगृहाः स्त्रियो नराः आरुह्य हर्म्याण्यरविन्दलोचनम् अतृप्तनेत्राः कुसुमैरवाकिरन्
9,11,31,atha praviṣṭaḥ svagṛhaṃ juṣṭaṃ svaiḥ pūrvarājabhiḥ anantākhilakoṣāḍhyamanarghyoruparicchadam,अथ प्रविष्टः स्वगृहं जुष्टं स्वैः पूर्वराजभिः अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम्
9,11,32,vidrumodumbaradvārairvaidūryastambhapaṅktibhiḥ sthalairmārakataiḥ svacchairbhrājatsphaṭikabhittibhiḥ,विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभिः स्थलैर्मारकतैः स्वच्छैर्भ्राजत्स्फटिकभित्तिभिः
9,11,33,citrasragbhiḥ paṭṭikābhirvāsomaṇigaṇāṃśukaiḥ muktāphalaiścidullāsaiḥ kāntakāmopapattibhiḥ,चित्रस्रग्भिः पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकैः मुक्ताफलैश्चिदुल्लासैः कान्तकामोपपत्तिभिः
9,11,34,dhūpadīpaiḥ surabhibhirmaṇḍitaṃ puṣpamaṇḍanaiḥ strīpumbhiḥ surasaṅkāśairjuṣṭaṃ bhūṣaṇabhūṣaṇaiḥ,धूपदीपैः सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनैः स्त्रीपुम्भिः सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणैः
9,11,35,tasmin sa bhagavān rāmaḥ snigdhayā priyayeṣṭayā reme svārāmadhīrāṇāmṛṣabhaḥ sītayā kila,तस्मिन् स भगवान् रामः स्निग्धया प्रिययेष्टया रेमे स्वारामधीराणामृषभः सीतया किल
9,11,36,bubhuje ca yathākālaṃ kāmān dharmamapīḍayan varṣapūgān bahūn nṝṇāmabhidhyātāṅghripallavaḥ,बुभुजे च यथाकालं कामान् धर्ममपीडयन् वर्षपूगान् बहून् नॄणामभिध्याताङ्घ्रिपल्लवः
9,12,1,bhp_09.12.001 śrīśuka uvāca kuśasya cātithistasmān niṣadhastatsuto nabhaḥ puṇḍarīko 'tha tatputraḥ kṣemadhanvābhavat tataḥ,भ्प्_०९.१२.००१ श्रीशुक उवाच कुशस्य चातिथिस्तस्मान् निषधस्तत्सुतो नभः पुण्डरीको ऽथ तत्पुत्रः क्षेमधन्वाभवत् ततः
9,12,2,devānīkastato 'nīhaḥ pāriyātro 'tha tatsutaḥ tato balasthalastasmādvajranābho 'rkasambhavaḥ,देवानीकस्ततो ऽनीहः पारियात्रो ऽथ तत्सुतः ततो बलस्थलस्तस्माद्वज्रनाभो ऽर्कसम्भवः
9,12,3,sagaṇastatsutastasmādvidhṛtiścābhavat sutaḥ tato hiraṇyanābho 'bhūdyogācāryastu jaimineḥ,सगणस्तत्सुतस्तस्माद्विधृतिश्चाभवत् सुतः ततो हिरण्यनाभो ऽभूद्योगाचार्यस्तु जैमिनेः
9,12,4,śiṣyaḥ kauśalya ādhyātmaṃ yājñavalkyo 'dhyagādyataḥ yogaṃ mahodayamṛṣirhṛdayagranthibhedakam,शिष्यः कौशल्य आध्यात्मं याज्ञवल्क्यो ऽध्यगाद्यतः योगं महोदयमृषिर्हृदयग्रन्थिभेदकम्
9,12,5,puṣpo hiraṇyanābhasya dhruvasandhistato 'bhavat sudarśano 'thāgnivarṇaḥ śīghrastasya maruḥ sutaḥ,पुष्पो हिरण्यनाभस्य ध्रुवसन्धिस्ततो ऽभवत् सुदर्शनो ऽथाग्निवर्णः शीघ्रस्तस्य मरुः सुतः
9,12,6,so 'sāv āste yogasiddhaḥ kalāpagrāmamāsthitaḥ kalerante sūryavaṃśaṃ naṣṭaṃ bhāvayitā punaḥ,सो ऽसाव् आस्ते योगसिद्धः कलापग्राममास्थितः कलेरन्ते सूर्यवंशं नष्टं भावयिता पुनः
9,12,7,tasmāt prasuśrutastasya sandhistasyāpyamarṣaṇaḥ mahasvāṃstatsutastasmādviśvabāhurajāyata,तस्मात् प्रसुश्रुतस्तस्य सन्धिस्तस्याप्यमर्षणः महस्वांस्तत्सुतस्तस्माद्विश्वबाहुरजायत
9,12,8,tataḥ prasenajit tasmāt takṣako bhavitā punaḥ tato bṛhadbalo yastu pitrā te samare hataḥ,ततः प्रसेनजित् तस्मात् तक्षको भविता पुनः ततो बृहद्बलो यस्तु पित्रा ते समरे हतः
9,12,9,ete hīkṣvākubhūpālā atītāḥ śṛṇv anāgatān bṛhadbalasya bhavitā putro nāmnā bṛhadraṇaḥ,एते हीक्ष्वाकुभूपाला अतीताः शृण्व् अनागतान् बृहद्बलस्य भविता पुत्रो नाम्ना बृहद्रणः
9,12,10,ūrukriyaḥ sutastasya vatsavṛddho bhaviṣyati prativyomastato bhānurdivāko vāhinīpatiḥ,ऊरुक्रियः सुतस्तस्य वत्सवृद्धो भविष्यति प्रतिव्योमस्ततो भानुर्दिवाको वाहिनीपतिः
9,12,11,sahadevastato vīro bṛhadaśvo 'tha bhānumān pratīkāśvo bhānumataḥ supratīko 'tha tatsutaḥ,सहदेवस्ततो वीरो बृहदश्वो ऽथ भानुमान् प्रतीकाश्वो भानुमतः सुप्रतीको ऽथ तत्सुतः
9,12,12,bhavitā marudevo 'tha sunakṣatro 'tha puṣkaraḥ tasyāntarikṣastatputraḥ sutapāstadamitrajit,भविता मरुदेवो ऽथ सुनक्षत्रो ऽथ पुष्करः तस्यान्तरिक्षस्तत्पुत्रः सुतपास्तदमित्रजित्
9,12,13,bṛhadrājastu tasyāpi barhistasmāt kṛtañjayaḥ raṇañjayastasya sutaḥ sañjayo bhavitā tataḥ,बृहद्राजस्तु तस्यापि बर्हिस्तस्मात् कृतञ्जयः रणञ्जयस्तस्य सुतः सञ्जयो भविता ततः
9,12,14,tasmāc chākyo 'tha śuddhodo lāṅgalastatsutaḥ smṛtaḥ tataḥ prasenajit tasmāt kṣudrako bhavitā tataḥ,तस्माच् छाक्यो ऽथ शुद्धोदो लाङ्गलस्तत्सुतः स्मृतः ततः प्रसेनजित् तस्मात् क्षुद्रको भविता ततः
9,12,15,raṇako bhavitā tasmāt surathastanayastataḥ sumitro nāma niṣṭhānta ete bārhadbalānvayāḥ,रणको भविता तस्मात् सुरथस्तनयस्ततः सुमित्रो नाम निष्ठान्त एते बार्हद्बलान्वयाः
9,12,16,ikṣvākūṇāmayaṃ vaṃśaḥ sumitrānto bhaviṣyati yatastaṃ prāpya rājānaṃ saṃsthāṃ prāpsyati vai kalau,इक्ष्वाकूणामयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति यतस्तं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ
9,13,1,bhp_09.13.001 śrīśuka uvāca nimirikṣvākutanayo vasiṣṭhamavṛtartvijam ārabhya satraṃ so 'pyāha śakreṇa prāg vṛto 'smi bhoḥ,भ्प्_०९.१३.००१ श्रीशुक उवाच निमिरिक्ष्वाकुतनयो वसिष्ठमवृतर्त्विजम् आरभ्य सत्रं सो ऽप्याह शक्रेण प्राग् वृतो ऽस्मि भोः
9,13,2,taṃ nirvartyāgamiṣyāmi tāvan māṃ pratipālaya tūṣṇīmāsīdgṛhapatiḥ so 'pīndrasyākaron makham,तं निर्वर्त्यागमिष्यामि तावन् मां प्रतिपालय तूष्णीमासीद्गृहपतिः सो ऽपीन्द्रस्याकरोन् मखम्
9,13,3,nimittaścalamidaṃ vidvān satramārabhatāmātmavān ṛtvigbhiraparaistāvan nāgamadyāvatā guruḥ,निमित्तश्चलमिदं विद्वान् सत्रमारभतामात्मवान् ऋत्विग्भिरपरैस्तावन् नागमद्यावता गुरुः
9,13,4,śiṣyavyatikramaṃ vīkṣya taṃ nirvartyāgato guruḥ aśapat patatāddeho nimeḥ paṇḍitamāninaḥ,शिष्यव्यतिक्रमं वीक्ष्य तं निर्वर्त्यागतो गुरुः अशपत् पतताद्देहो निमेः पण्डितमानिनः
9,13,5,nimiḥ pratidadau śāpaṃ gurave 'dharmavartine tavāpi patatāddeho lobhāddharmamajānataḥ,निमिः प्रतिददौ शापं गुरवे ऽधर्मवर्तिने तवापि पतताद्देहो लोभाद्धर्ममजानतः
9,13,6,ityutsasarja svaṃ dehaṃ nimiradhyātmakovidaḥ mitrāvaruṇayorjajñe urvaśyāṃ prapitāmahaḥ,इत्युत्ससर्ज स्वं देहं निमिरध्यात्मकोविदः मित्रावरुणयोर्जज्ञे उर्वश्यां प्रपितामहः
9,13,7,gandhavastuṣu taddehaṃ nidhāya munisattamāḥ samāpte satrayāge ca devān ūcuḥ samāgatān,गन्धवस्तुषु तद्देहं निधाय मुनिसत्तमाः समाप्ते सत्रयागे च देवान् ऊचुः समागतान्
9,13,8,rājño jīvatu deho 'yaṃ prasannāḥ prabhavo yadi tathetyukte nimiḥ prāha mā bhūn me dehabandhanam,राज्ञो जीवतु देहो ऽयं प्रसन्नाः प्रभवो यदि तथेत्युक्ते निमिः प्राह मा भून् मे देहबन्धनम्
9,13,9,yasya yogaṃ na vāñchanti viyogabhayakātarāḥ bhajanti caraṇāmbhojaṃ munayo harimedhasaḥ,यस्य योगं न वाञ्छन्ति वियोगभयकातराः भजन्ति चरणाम्भोजं मुनयो हरिमेधसः
9,13,10,dehaṃ nāvarurutse 'haṃ duḥkhaśokabhayāvaham sarvatrāsya yato mṛtyurmatsyānāmudake yathā,देहं नावरुरुत्से ऽहं दुःखशोकभयावहम् सर्वत्रास्य यतो मृत्युर्मत्स्यानामुदके यथा
9,13,11,bhp_09.13.011 devā ūcuḥ videha uṣyatāṃ kāmaṃ locaneṣu śarīriṇām unmeṣaṇanimeṣābhyāṃ lakṣito 'dhyātmasaṃsthitaḥ,भ्प्_०९.१३.०११ देवा ऊचुः विदेह उष्यतां कामं लोचनेषु शरीरिणाम् उन्मेषणनिमेषाभ्यां लक्षितो ऽध्यात्मसंस्थितः
9,13,12,arājakabhayaṃ n-ṇāṃ manyamānā maharṣayaḥ dehaṃ mamanthuḥ sma nimeḥ kumāraḥ samajāyata,अराजकभयं न्-णां मन्यमाना महर्षयः देहं ममन्थुः स्म निमेः कुमारः समजायत
9,13,13,janmanā janakaḥ so 'bhūdvaidehastu videhajaḥ mithilo mathanāj jāto mithilā yena nirmitā,जन्मना जनकः सो ऽभूद्वैदेहस्तु विदेहजः मिथिलो मथनाज् जातो मिथिला येन निर्मिता
9,13,14,tasmādudāvasustasya putro 'bhūn nandivardhanaḥ tataḥ suketustasyāpi devarāto mahīpate,तस्मादुदावसुस्तस्य पुत्रो ऽभून् नन्दिवर्धनः ततः सुकेतुस्तस्यापि देवरातो महीपते
9,13,15,tasmādbṛhadrathastasya mahāvīryaḥ sudhṛtpitā sudhṛterdhṛṣṭaketurvai haryaśvo 'tha marustataḥ,तस्माद्बृहद्रथस्तस्य महावीर्यः सुधृत्पिता सुधृतेर्धृष्टकेतुर्वै हर्यश्वो ऽथ मरुस्ततः
9,13,16,maroḥ pratīpakastasmāj jātaḥ kṛtaratho yataḥ devamīḍhastasya putro viśruto 'tha mahādhṛtiḥ,मरोः प्रतीपकस्तस्माज् जातः कृतरथो यतः देवमीढस्तस्य पुत्रो विश्रुतो ऽथ महाधृतिः
9,13,17,kṛtirātastatastasmān mahāromā ca tatsutaḥ svarṇaromā sutastasya hrasvaromā vyajāyata,कृतिरातस्ततस्तस्मान् महारोमा च तत्सुतः स्वर्णरोमा सुतस्तस्य ह्रस्वरोमा व्यजायत
9,13,18,tataḥ śīradhvajo jajñe yajñārthaṃ karṣato mahīm sītā śīrāgrato jātā tasmāt śīradhvajaḥ smṛtaḥ,ततः शीरध्वजो जज्ञे यज्ञार्थं कर्षतो महीम् सीता शीराग्रतो जाता तस्मात् शीरध्वजः स्मृतः
9,13,19,kuśadhvajastasya putrastato dharmadhvajo nṛpaḥ dharmadhvajasya dvau putrau kṛtadhvajamitadhvajau,कुशध्वजस्तस्य पुत्रस्ततो धर्मध्वजो नृपः धर्मध्वजस्य द्वौ पुत्रौ कृतध्वजमितध्वजौ
9,13,20,kṛtadhvajāt keśidhvajaḥ khāṇḍikyastu mitadhvajāt kṛtadhvajasuto rājannātmavidyāviśāradaḥ,कृतध्वजात् केशिध्वजः खाण्डिक्यस्तु मितध्वजात् कृतध्वजसुतो राजन्नात्मविद्याविशारदः
9,13,21,khāṇḍikyaḥ karmatattvajño bhītaḥ keśidhvajāddrutaḥ bhānumāṃstasya putro 'bhūc chatadyumnastu tatsutaḥ,खाण्डिक्यः कर्मतत्त्वज्ञो भीतः केशिध्वजाद्द्रुतः भानुमांस्तस्य पुत्रो ऽभूच् छतद्युम्नस्तु तत्सुतः
9,13,22,śucistu tanayastasmāt sanadvājaḥ suto 'bhavat ūrjaketuḥ sanadvājādajo 'tha purujit sutaḥ,शुचिस्तु तनयस्तस्मात् सनद्वाजः सुतो ऽभवत् ऊर्जकेतुः सनद्वाजादजो ऽथ पुरुजित् सुतः
9,13,23,ariṣṭanemistasyāpi śrutāyustat supārśvakaḥ tataścitraratho yasya kṣemādhirmithilādhipaḥ,अरिष्टनेमिस्तस्यापि श्रुतायुस्तत् सुपार्श्वकः ततश्चित्ररथो यस्य क्षेमाधिर्मिथिलाधिपः
9,13,24,tasmāt samarathastasya sutaḥ satyarathastataḥ āsīdupagurustasmādupagupto 'gnisambhavaḥ,तस्मात् समरथस्तस्य सुतः सत्यरथस्ततः आसीदुपगुरुस्तस्मादुपगुप्तो ऽग्निसम्भवः
9,13,25,vasvananto 'tha tatputro yuyudho yat subhāṣaṇaḥ śrutastato jayastasmādvijayo 'smādṛtaḥ sutaḥ,वस्वनन्तो ऽथ तत्पुत्रो युयुधो यत् सुभाषणः श्रुतस्ततो जयस्तस्माद्विजयो ऽस्मादृतः सुतः
9,13,26,śunakastatsuto jajñe vītahavyo dhṛtistataḥ bahulāśvo dhṛtestasya kṛtirasya mahāvaśī,शुनकस्तत्सुतो जज्ञे वीतहव्यो धृतिस्ततः बहुलाश्वो धृतेस्तस्य कृतिरस्य महावशी
9,13,27,ete vai maithilā rājannātmavidyāviśāradāḥ yogeśvaraprasādena dvandvairmuktā gṛheṣv api,एते वै मैथिला राजन्नात्मविद्याविशारदाः योगेश्वरप्रसादेन द्वन्द्वैर्मुक्ता गृहेष्व् अपि
9,14,1,bhp_09.14.001 śrīśuka uvāca athātaḥ śrūyatāṃ rājan vaṃśaḥ somasya pāvanaḥ yasminnailādayo bhūpāḥ kīrtyante puṇyakīrtayaḥ,भ्प्_०९.१४.००१ श्रीशुक उवाच अथातः श्रूयतां राजन् वंशः सोमस्य पावनः यस्मिन्नैलादयो भूपाः कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तयः
9,14,2,sahasraśirasaḥ puṃso nābhihradasaroruhāt jātasyāsīt suto dhāturatriḥ pitṛsamo guṇaiḥ,सहस्रशिरसः पुंसो नाभिह्रदसरोरुहात् जातस्यासीत् सुतो धातुरत्रिः पितृसमो गुणैः
9,14,3,tasya dṛgbhyo 'bhavat putraḥ somo 'mṛtamayaḥ kila viprauṣadhyuḍugaṇānāṃ brahmaṇā kalpitaḥ patiḥ,तस्य दृग्भ्यो ऽभवत् पुत्रः सोमो ऽमृतमयः किल विप्रौषध्युडुगणानां ब्रह्मणा कल्पितः पतिः
9,14,4,so 'yajadrājasūyena vijitya bhuvanatrayam patnīṃ bṛhaspaterdarpāt tārāṃ nāmāharadbalāt,सो ऽयजद्राजसूयेन विजित्य भुवनत्रयम् पत्नीं बृहस्पतेर्दर्पात् तारां नामाहरद्बलात्
9,14,5,yadā sa devaguruṇā yācito 'bhīkṣṇaśo madāt nātyajat tatkṛte jajñe suradānavavigrahaḥ,यदा स देवगुरुणा याचितो ऽभीक्ष्णशो मदात् नात्यजत् तत्कृते जज्ञे सुरदानवविग्रहः
9,14,6,śukro bṛhaspaterdveṣādagrahīt sāsuroḍupam haro gurusutaṃ snehāt sarvabhūtagaṇāvṛtaḥ,शुक्रो बृहस्पतेर्द्वेषादग्रहीत् सासुरोडुपम् हरो गुरुसुतं स्नेहात् सर्वभूतगणावृतः
9,14,7,sarvadevagaṇopeto mahendro gurumanvayāt surāsuravināśo 'bhūt samarastārakāmayaḥ,सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रो गुरुमन्वयात् सुरासुरविनाशो ऽभूत् समरस्तारकामयः
9,14,8,nivedito 'thāṅgirasā somaṃ nirbhartsya viśvakṛt tārāṃ svabhartre prāyacchadantarvatnīmavait patiḥ,निवेदितो ऽथाङ्गिरसा सोमं निर्भर्त्स्य विश्वकृत् तारां स्वभर्त्रे प्रायच्छदन्तर्वत्नीमवैत् पतिः
9,14,9,tyaja tyajāśu duṣprajñe matkṣetrādāhitaṃ paraiḥ nāhaṃ tvāṃ bhasmasāt kuryāṃ striyaṃ sāntānike 'sati,त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे मत्क्षेत्रादाहितं परैः नाहं त्वां भस्मसात् कुर्यां स्त्रियं सान्तानिके ऽसति
9,14,10,tatyāja vrīḍitā tārā kumāraṃ kanakaprabham spṛhāmāṅgirasaścakre kumāre soma eva ca,तत्याज व्रीडिता तारा कुमारं कनकप्रभम् स्पृहामाङ्गिरसश्चक्रे कुमारे सोम एव च
9,14,11,mamāyaṃ na tavetyuccaistasmin vivadamānayoḥ papracchurṛṣayo devā naivoce vrīḍitā tu sā,ममायं न तवेत्युच्चैस्तस्मिन् विवदमानयोः पप्रच्छुरृषयो देवा नैवोचे व्रीडिता तु सा
9,14,12,kumāro mātaraṃ prāha kupito 'līkalajjayā kiṃ na vacasyasadvṛtte ātmāvadyaṃ vadāśu me,कुमारो मातरं प्राह कुपितो ऽलीकलज्जया किं न वचस्यसद्वृत्ते आत्मावद्यं वदाशु मे
9,14,13,brahmā tāṃ raha āhūya samaprākṣīc ca sāntvayan somasyetyāha śanakaiḥ somastaṃ tāvadagrahīt,ब्रह्मा तां रह आहूय समप्राक्षीच् च सान्त्वयन् सोमस्येत्याह शनकैः सोमस्तं तावदग्रहीत्
9,14,14,tasyātmayonirakṛta budha ityabhidhāṃ nṛpa buddhyā gambhīrayā yena putreṇāpoḍurāṇ mudam,तस्यात्मयोनिरकृत बुध इत्यभिधां नृप बुद्ध्या गम्भीरया येन पुत्रेणापोडुराण् मुदम्
9,14,15,tataḥ purūravā jajñe ilāyāṃ ya udāhṛtaḥ tasya rūpaguṇaudārya śīladraviṇavikramān,ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृतः तस्य रूपगुणौदार्य शीलद्रविणविक्रमान्
9,14,16,śrutvorvaśīndrabhavane gīyamānān surarṣiṇā tadantikamupeyāya devī smaraśarārditā,श्रुत्वोर्वशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरर्षिणा तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरार्दिता
9,14,17,mitrāvaruṇayoḥ śāpādāpannā naralokatām niśamya puruṣaśreṣṭhaṃ kandarpamiva rūpiṇam dhṛtiṃ viṣṭabhya lalanā upatasthe tadantike,मित्रावरुणयोः शापादापन्ना नरलोकताम् निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दर्पमिव रूपिणम् धृतिं विष्टभ्य ललना उपतस्थे तदन्तिके
9,14,18,sa tāṃ vilokya nṛpatirharṣeṇotphullalocanaḥ uvāca ślakṣṇayā vācā devīṃ hṛṣṭatanūruhaḥ,स तां विलोक्य नृपतिर्हर्षेणोत्फुल्ललोचनः उवाच श्लक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुहः
9,14,19,bhp_09.14.019 śrīrājovāca svāgataṃ te varārohe āsyatāṃ karavāma kim saṃramasva mayā sākaṃ ratirnau śāśvatīḥ samāḥ,भ्प्_०९.१४.०१९ श्रीराजोवाच स्वागतं ते वरारोहे आस्यतां करवाम किम् संरमस्व मया साकं रतिर्नौ शाश्वतीः समाः
9,14,20,bhp_09.14.020 urvaśyuvāca kasyāstvayi na sajjeta mano dṛṣṭiśca sundara yadaṅgāntaramāsādya cyavate ha riraṃsayā,भ्प्_०९.१४.०२० उर्वश्युवाच कस्यास्त्वयि न सज्जेत मनो दृष्टिश्च सुन्दर यदङ्गान्तरमासाद्य च्यवते ह रिरंसया
9,14,21,etāv uraṇakau rājan nyāsau rakṣasva mānada saṃraṃsye bhavatā sākaṃ ślāghyaḥ strīṇāṃ varaḥ smṛtaḥ,एताव् उरणकौ राजन् न्यासौ रक्षस्व मानद संरंस्ये भवता साकं श्लाघ्यः स्त्रीणां वरः स्मृतः
9,14,22,ghṛtaṃ me vīra bhakṣyaṃ syān nekṣe tvānyatra maithunāt vivāsasaṃ tat tatheti pratipede mahāmanāḥ,घृतं मे वीर भक्ष्यं स्यान् नेक्षे त्वान्यत्र मैथुनात् विवाससं तत् तथेति प्रतिपेदे महामनाः
9,14,23,aho rūpamaho bhāvo naralokavimohanam ko na seveta manujo devīṃ tvāṃ svayamāgatām,अहो रूपमहो भावो नरलोकविमोहनम् को न सेवेत मनुजो देवीं त्वां स्वयमागताम्
9,14,24,tayā sa puruṣaśreṣṭho ramayantyā yathārhataḥ reme suravihāreṣu kāmaṃ caitrarathādiṣu,तया स पुरुषश्रेष्ठो रमयन्त्या यथार्हतः रेमे सुरविहारेषु कामं चैत्ररथादिषु
9,14,25,ramamāṇastayā devyā padmakiñjalkagandhayā tanmukhāmodamuṣito mumude 'hargaṇān bahūn,रममाणस्तया देव्या पद्मकिञ्जल्कगन्धया तन्मुखामोदमुषितो मुमुदे ऽहर्गणान् बहून्
9,14,26,apaśyannurvaśīmindro gandharvān samacodayat urvaśīrahitaṃ mahyamāsthānaṃ nātiśobhate,अपश्यन्नुर्वशीमिन्द्रो गन्धर्वान् समचोदयत् उर्वशीरहितं मह्यमास्थानं नातिशोभते
9,14,27,te upetya mahārātre tamasi pratyupasthite urvaśyā uraṇau jahrurnyastau rājani jāyayā,ते उपेत्य महारात्रे तमसि प्रत्युपस्थिते उर्वश्या उरणौ जह्रुर्न्यस्तौ राजनि जायया
9,14,28,niśamyākranditaṃ devī putrayornīyamānayoḥ hatāsmyahaṃ kunāthena napuṃsā vīramāninā,निशम्याक्रन्दितं देवी पुत्रयोर्नीयमानयोः हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना
9,14,29,yadviśrambhādahaṃ naṣṭā hṛtāpatyā ca dasyubhiḥ yaḥ śete niśi santrasto yathā nārī divā pumān,यद्विश्रम्भादहं नष्टा हृतापत्या च दस्युभिः यः शेते निशि सन्त्रस्तो यथा नारी दिवा पुमान्
9,14,30,iti vāksāyakairbiddhaḥ pratottrairiva kuñjaraḥ niśi nistriṃśamādāya vivastro 'bhyadravadruṣā,इति वाक्सायकैर्बिद्धः प्रतोत्त्रैरिव कुञ्जरः निशि निस्त्रिंशमादाय विवस्त्रो ऽभ्यद्रवद्रुषा
9,14,31,te visṛjyoraṇau tatra vyadyotanta sma vidyutaḥ ādāya meṣāv āyāntaṃ nagnamaikṣata sā patim,ते विसृज्योरणौ तत्र व्यद्योतन्त स्म विद्युतः आदाय मेषाव् आयान्तं नग्नमैक्षत सा पतिम्
9,14,32,ailo 'pi śayane jāyāmapaśyan vimanā iva taccitto vihvalaḥ śocan babhrāmonmattavan mahīm,ऐलो ऽपि शयने जायामपश्यन् विमना इव तच्चित्तो विह्वलः शोचन् बभ्रामोन्मत्तवन् महीम्
9,14,33,sa tāṃ vīkṣya kurukṣetre sarasvatyāṃ ca tatsakhīḥ pañca prahṛṣṭavadanaḥ prāha sūktaṃ purūravāḥ,स तां वीक्ष्य कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च तत्सखीः पञ्च प्रहृष्टवदनः प्राह सूक्तं पुरूरवाः
9,14,34,aho jāye tiṣṭha tiṣṭha ghore na tyaktumarhasi māṃ tvamadyāpyanirvṛtya vacāṃsi kṛṇavāvahai,अहो जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि मां त्वमद्याप्यनिर्वृत्य वचांसि कृणवावहै
9,14,35,sudeho 'yaṃ patatyatra devi dūraṃ hṛtastvayā khādantyenaṃ vṛkā gṛdhrāstvatprasādasya nāspadam,सुदेहो ऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया खादन्त्येनं वृका गृध्रास्त्वत्प्रसादस्य नास्पदम्
9,14,36,bhp_09.14.036 urvaśyuvāca mā mṛthāḥ puruṣo 'si tvaṃ mā sma tvādyurvṛkā ime kvāpi sakhyaṃ na vai strīṇāṃ vṛkāṇāṃ hṛdayaṃ yathā,भ्प्_०९.१४.०३६ उर्वश्युवाच मा मृथाः पुरुषो ऽसि त्वं मा स्म त्वाद्युर्वृका इमे क्वापि सख्यं न वै स्त्रीणां वृकाणां हृदयं यथा
9,14,37,striyo hyakaruṇāḥ krūrā durmarṣāḥ priyasāhasāḥ ghnantyalpārthe 'pi viśrabdhaṃ patiṃ bhrātaramapyuta,स्त्रियो ह्यकरुणाः क्रूरा दुर्मर्षाः प्रियसाहसाः घ्नन्त्यल्पार्थे ऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत
9,14,38,vidhāyālīkaviśrambhamajñeṣu tyaktasauhṛdāḥ navaṃ navamabhīpsantyaḥ puṃścalyaḥ svairavṛttayaḥ,विधायालीकविश्रम्भमज्ञेषु त्यक्तसौहृदाः नवं नवमभीप्सन्त्यः पुंश्चल्यः स्वैरवृत्तयः
9,14,39,saṃvatsarānte hi bhavān ekarātraṃ mayeśvaraḥ raṃsyatyapatyāni ca te bhaviṣyantyaparāṇi bhoḥ,संवत्सरान्ते हि भवान् एकरात्रं मयेश्वरः रंस्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि भोः
9,14,40,antarvatnīmupālakṣya devīṃ sa prayayau purīm punastatra gato 'bdānte urvaśīṃ vīramātaram,अन्तर्वत्नीमुपालक्ष्य देवीं स प्रययौ पुरीम् पुनस्तत्र गतो ऽब्दान्ते उर्वशीं वीरमातरम्
9,14,41,upalabhya mudā yuktaḥ samuvāsa tayā niśām athainamurvaśī prāha kṛpaṇaṃ virahāturam,उपलभ्य मुदा युक्तः समुवास तया निशाम् अथैनमुर्वशी प्राह कृपणं विरहातुरम्
9,14,42,gandharvān upadhāvemāṃstubhyaṃ dāsyanti māmiti tasya saṃstuvatastuṣṭā agnisthālīṃ dadurnṛpa urvaśīṃ manyamānastāṃ so 'budhyata caran vane,गन्धर्वान् उपधावेमांस्तुभ्यं दास्यन्ति मामिति तस्य संस्तुवतस्तुष्टा अग्निस्थालीं ददुर्नृप उर्वशीं मन्यमानस्तां सो ऽबुध्यत चरन् वने
9,14,43,sthālīṃ nyasya vane gatvā gṛhān ādhyāyato niśi tretāyāṃ sampravṛttāyāṃ manasi trayyavartata,स्थालीं न्यस्य वने गत्वा गृहान् आध्यायतो निशि त्रेतायां सम्प्रवृत्तायां मनसि त्रय्यवर्तत
9,14,44,sthālīsthānaṃ gato 'śvatthaṃ śamīgarbhaṃ vilakṣya saḥ tena dve araṇī kṛtvā urvaśīlokakāmyayā,स्थालीस्थानं गतो ऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य सः तेन द्वे अरणी कृत्वा उर्वशीलोककाम्यया
9,14,45,urvaśīṃ mantrato dhyāyannadharāraṇimuttarām ātmānamubhayormadhye yat tat prajananaṃ prabhuḥ,उर्वशीं मन्त्रतो ध्यायन्नधरारणिमुत्तराम् आत्मानमुभयोर्मध्ये यत् तत् प्रजननं प्रभुः
9,14,46,tasya nirmanthanāj jāto jātavedā vibhāvasuḥ trayyā sa vidyayā rājñā putratve kalpitastrivṛt,तस्य निर्मन्थनाज् जातो जातवेदा विभावसुः त्रय्या स विद्यया राज्ञा पुत्रत्वे कल्पितस्त्रिवृत्
9,14,47,tenāyajata yajñeśaṃ bhagavantamadhokṣajam urvaśīlokamanvicchan sarvadevamayaṃ harim,तेनायजत यज्ञेशं भगवन्तमधोक्षजम् उर्वशीलोकमन्विच्छन् सर्वदेवमयं हरिम्
9,14,48,eka eva purā vedaḥ praṇavaḥ sarvavāṅmayaḥ devo nārāyaṇo nānya eko 'gnirvarṇa eva ca,एक एव पुरा वेदः प्रणवः सर्ववाङ्मयः देवो नारायणो नान्य एको ऽग्निर्वर्ण एव च
9,14,49,purūravasa evāsīt trayī tretāmukhe nṛpa agninā prajayā rājā lokaṃ gāndharvameyivān,पुरूरवस एवासीत् त्रयी त्रेतामुखे नृप अग्निना प्रजया राजा लोकं गान्धर्वमेयिवान्
9,15,1,bhp_09.15.001 śrībādarāyaṇiruvāca ailasya corvaśīgarbhāt ṣaḍ āsannātmajā nṛpa āyuḥ śrutāyuḥ satyāyū rayo 'tha vijayo jayaḥ,भ्प्_०९.१५.००१ श्रीबादरायणिरुवाच ऐलस्य चोर्वशीगर्भात् षड् आसन्नात्मजा नृप आयुः श्रुतायुः सत्यायू रयो ऽथ विजयो जयः
9,15,2,śrutāyorvasumān putraḥ satyāyośca śrutañjayaḥ rayasya suta ekaśca jayasya tanayo 'mitaḥ,श्रुतायोर्वसुमान् पुत्रः सत्यायोश्च श्रुतञ्जयः रयस्य सुत एकश्च जयस्य तनयो ऽमितः
9,15,3,bhīmastu vijayasyātha kāñcano hotrakastataḥ tasya jahnuḥ suto gaṅgāṃ gaṇḍūṣīkṛtya yo 'pibat jahnostu purustasyātha balākaścātmajo 'jakaḥ,भीमस्तु विजयस्याथ काञ्चनो होत्रकस्ततः तस्य जह्नुः सुतो गङ्गां गण्डूषीकृत्य यो ऽपिबत् जह्नोस्तु पुरुस्तस्याथ बलाकश्चात्मजो ऽजकः
9,15,4,tataḥ kuśaḥ kuśasyāpi kuśāmbustanayo vasuḥ kuśanābhaśca catvāro gādhirāsīt kuśāmbujaḥ,ततः कुशः कुशस्यापि कुशाम्बुस्तनयो वसुः कुशनाभश्च चत्वारो गाधिरासीत् कुशाम्बुजः
9,15,5,tasya satyavatīṃ kanyāmṛcīko 'yācata dvijaḥ varaṃ visadṛśaṃ matvā gādhirbhārgavamabravīt,तस्य सत्यवतीं कन्यामृचीको ऽयाचत द्विजः वरं विसदृशं मत्वा गाधिर्भार्गवमब्रवीत्
9,15,6,ekataḥ śyāmakarṇānāṃ hayānāṃ candravarcasām sahasraṃ dīyatāṃ śulkaṃ kanyāyāḥ kuśikā vayam,एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम् सहस्रं दीयतां शुल्कं कन्यायाः कुशिका वयम्
9,15,7,ityuktastanmataṃ jñātvā gataḥ sa varuṇāntikam ānīya dattvā tān aśvān upayeme varānanām,इत्युक्तस्तन्मतं ज्ञात्वा गतः स वरुणान्तिकम् आनीय दत्त्वा तान् अश्वान् उपयेमे वराननाम्
9,15,8,sa ṛṣiḥ prārthitaḥ patnyā śvaśrvā cāpatyakāmyayā śrapayitvobhayairmantraiścaruṃ snātuṃ gato muniḥ,स ऋषिः प्रार्थितः पत्न्या श्वश्र्वा चापत्यकाम्यया श्रपयित्वोभयैर्मन्त्रैश्चरुं स्नातुं गतो मुनिः
9,15,9,tāvat satyavatī mātrā svacaruṃ yācitā satī śreṣṭhaṃ matvā tayāyacchan mātre māturadat svayam,तावत् सत्यवती मात्रा स्वचरुं याचिता सती श्रेष्ठं मत्वा तयायच्छन् मात्रे मातुरदत् स्वयम्
9,15,10,tadviditvā muniḥ prāha patnīṃ kaṣṭamakāraṣīḥ ghoro daṇḍadharaḥ putro bhrātā te brahmavittamaḥ,तद्विदित्वा मुनिः प्राह पत्नीं कष्टमकारषीः घोरो दण्डधरः पुत्रो भ्राता ते ब्रह्मवित्तमः
9,15,11,prasāditaḥ satyavatyā maivaṃ bhūriti bhārgavaḥ atha tarhi bhavet pautrojamadagnistato 'bhavat,प्रसादितः सत्यवत्या मैवं भूरिति भार्गवः अथ तर्हि भवेत् पौत्रोजमदग्निस्ततो ऽभवत्
9,15,12,sā cābhūt sumahatpuṇyā kauśikī lokapāvanī reṇoḥ sutāṃ reṇukāṃ vai jamadagniruvāha yām,सा चाभूत् सुमहत्पुण्या कौशिकी लोकपावनी रेणोः सुतां रेणुकां वै जमदग्निरुवाह याम्
9,15,13,tasyāṃ vai bhārgavaṛṣeḥ sutā vasumadādayaḥ yavīyān jajña eteṣāṃ rāma ityabhiviśrutaḥ,तस्यां वै भार्गवऋषेः सुता वसुमदादयः यवीयान् जज्ञ एतेषां राम इत्यभिविश्रुतः
9,15,14,yamāhurvāsudevāṃśaṃ haihayānāṃ kulāntakam triḥsaptakṛtvo ya imāṃ cakre niḥkṣatriyāṃ mahīm,यमाहुर्वासुदेवांशं हैहयानां कुलान्तकम् त्रिःसप्तकृत्वो य इमां चक्रे निःक्षत्रियां महीम्
9,15,15,dṛptaṃ kṣatraṃ bhuvo bhāramabrahmaṇyamanīnaśat rajastamovṛtamahan phalgunyapi kṛte 'ṃhasi,दृप्तं क्षत्रं भुवो भारमब्रह्मण्यमनीनशत् रजस्तमोवृतमहन् फल्गुन्यपि कृते ऽंहसि
9,15,16,bhp_09.15.016 śrīrājovāca kiṃ tadaṃho bhagavato rājanyairajitātmabhiḥ kṛtaṃ yena kulaṃ naṣṭaṃ kṣatriyāṇāmabhīkṣṇaśaḥ,भ्प्_०९.१५.०१६ श्रीराजोवाच किं तदंहो भगवतो राजन्यैरजितात्मभिः कृतं येन कुलं नष्टं क्षत्रियाणामभीक्ष्णशः
9,15,17,bhp_09.15.017 śrībādarāyaṇiruvāca haihayānāmadhipatirarjunaḥ kṣatriyarṣabhaḥ dattaṃ nārāyaṇāṃśāṃśamārādhya parikarmabhiḥ,भ्प्_०९.१५.०१७ श्रीबादरायणिरुवाच हैहयानामधिपतिरर्जुनः क्षत्रियर्षभः दत्तं नारायणांशांशमाराध्य परिकर्मभिः
9,15,18,bāhūn daśaśataṃ lebhe durdharṣatvamarātiṣu avyāhatendriyaujaḥ śrī tejovīryayaśobalam,बाहून् दशशतं लेभे दुर्धर्षत्वमरातिषु अव्याहतेन्द्रियौजः श्री तेजोवीर्ययशोबलम्
9,15,19,yogeśvaratvamaiśvaryaṃ guṇā yatrāṇimādayaḥ cacārāvyāhatagatirlokeṣu pavano yathā,योगेश्वरत्वमैश्वर्यं गुणा यत्राणिमादयः चचाराव्याहतगतिर्लोकेषु पवनो यथा
9,15,20,strīratnairāvṛtaḥ krīḍan revāmbhasi madotkaṭaḥ vaijayantīṃ srajaṃ bibhradrurodha saritaṃ bhujaiḥ,स्त्रीरत्नैरावृतः क्रीडन् रेवाम्भसि मदोत्कटः वैजयन्तीं स्रजं बिभ्रद्रुरोध सरितं भुजैः
9,15,21,viplāvitaṃ svaśibiraṃ pratisrotaḥsarijjalaiḥ nāmṛṣyat tasya tadvīryaṃ vīramānī daśānanaḥ,विप्लावितं स्वशिबिरं प्रतिस्रोतःसरिज्जलैः नामृष्यत् तस्य तद्वीर्यं वीरमानी दशाननः
9,15,22,gṛhīto līlayā strīṇāṃ samakṣaṃ kṛtakilbiṣaḥ māhiṣmatyāṃ sanniruddho mukto yena kapiryathā,गृहीतो लीलया स्त्रीणां समक्षं कृतकिल्बिषः माहिष्मत्यां सन्निरुद्धो मुक्तो येन कपिर्यथा
9,15,23,sa ekadā tu mṛgayāṃ vicaran vijane vane yadṛcchayāśramapadaṃ jamadagnerupāviśat,स एकदा तु मृगयां विचरन् विजने वने यदृच्छयाश्रमपदं जमदग्नेरुपाविशत्
9,15,24,tasmai sa naradevāya munirarhaṇamāharat sasainyāmātyavāhāya haviṣmatyā tapodhanaḥ,तस्मै स नरदेवाय मुनिरर्हणमाहरत् ससैन्यामात्यवाहाय हविष्मत्या तपोधनः
9,15,25,sa vai ratnaṃ tu taddṛṣṭvā ātmaiśvaryātiśāyanam tan nādriyatāgnihotryāṃ sābhilāṣaḥ sahaihayaḥ,स वै रत्नं तु तद्दृष्ट्वा आत्मैश्वर्यातिशायनम् तन् नाद्रियताग्निहोत्र्यां साभिलाषः सहैहयः
9,15,26,havirdhānīmṛṣerdarpān narān hartumacodayat te ca māhiṣmatīṃ ninyuḥ savatsāṃ krandatīṃ balāt,हविर्धानीमृषेर्दर्पान् नरान् हर्तुमचोदयत् ते च माहिष्मतीं निन्युः सवत्सां क्रन्दतीं बलात्
9,15,27,atha rājani niryāte rāma āśrama āgataḥ śrutvā tat tasya daurātmyaṃ cukrodhāhirivāhataḥ,अथ राजनि निर्याते राम आश्रम आगतः श्रुत्वा तत् तस्य दौरात्म्यं चुक्रोधाहिरिवाहतः
9,15,28,ghoramādāya paraśuṃ satūṇaṃ varma kārmukam anvadhāvata durmarṣo mṛgendra iva yūthapam,घोरमादाय परशुं सतूणं वर्म कार्मुकम् अन्वधावत दुर्मर्षो मृगेन्द्र इव यूथपम्
9,15,29,tamāpatantaṃ bhṛguvaryamojasā dhanurdharaṃ bāṇaparaśvadhāyudham aiṇeyacarmāmbaramarkadhāmabhir yutaṃ jaṭābhirdadṛśe purīṃ viśan,तमापतन्तं भृगुवर्यमोजसा धनुर्धरं बाणपरश्वधायुधम् ऐणेयचर्माम्बरमर्कधामभिर् युतं जटाभिर्ददृशे पुरीं विशन्
9,15,30,acodayaddhastirathāśvapattibhir gadāsibāṇarṣṭiśataghniśaktibhiḥ akṣauhiṇīḥ saptadaśātibhīṣaṇās tā rāma eko bhagavān asūdayat,अचोदयद्धस्तिरथाश्वपत्तिभिर् गदासिबाणर्ष्टिशतघ्निशक्तिभिः अक्षौहिणीः सप्तदशातिभीषणास् ता राम एको भगवान् असूदयत्
9,15,31,yato yato 'sau praharatparaśvadho mano 'nilaujāḥ paracakrasūdanaḥ tataś tatas chinnabhujorukandharā nipetururvyāṃ hatasūtavāhanāḥ,यतो यतो ऽसौ प्रहरत्परश्वधो मनो ऽनिलौजाः परचक्रसूदनः ततश् ततस् छिन्नभुजोरुकन्धरा निपेतुरुर्व्यां हतसूतवाहनाः
9,15,32,dṛṣṭvā svasainyaṃ rudhiraughakardame raṇājire rāmakuṭhārasāyakaiḥ vivṛkṇavarmadhvajacāpavigrahaṃ nipātitaṃ haihaya āpatadruṣā,दृष्ट्वा स्वसैन्यं रुधिरौघकर्दमे रणाजिरे रामकुठारसायकैः विवृक्णवर्मध्वजचापविग्रहं निपातितं हैहय आपतद्रुषा
9,15,33,athārjunaḥ pañcaśateṣu bāhubhir dhanuḥṣu bāṇān yugapat sa sandadhe rāmāya rāmo 'strabhṛtāṃ samagraṇīs tānyekadhanveṣubhirācchinat samam,अथार्जुनः पञ्चशतेषु बाहुभिर् धनुःषु बाणान् युगपत् स सन्दधे रामाय रामो ऽस्त्रभृतां समग्रणीस् तान्येकधन्वेषुभिराच्छिनत् समम्
9,15,34,punaḥ svahastairacalān mṛdhe 'ṅghripān utkṣipya vegādabhidhāvato yudhi bhujān kuṭhāreṇa kaṭhoraneminā ciccheda rāmaḥ prasabhaṃ tv aheriva,पुनः स्वहस्तैरचलान् मृधे ऽङ्घ्रिपान् उत्क्षिप्य वेगादभिधावतो युधि भुजान् कुठारेण कठोरनेमिना चिच्छेद रामः प्रसभं त्व् अहेरिव
9,15,35,kṛttabāhoḥ śirastasya gireḥ śṛṅgamivāharat hate pitari tatputrā ayutaṃ dudruvurbhayāt,कृत्तबाहोः शिरस्तस्य गिरेः शृङ्गमिवाहरत् हते पितरि तत्पुत्रा अयुतं दुद्रुवुर्भयात्
9,15,36,agnihotrīmupāvartya savatsāṃ paravīrahā samupetyāśramaṃ pitre parikliṣṭāṃ samarpayat,अग्निहोत्रीमुपावर्त्य सवत्सां परवीरहा समुपेत्याश्रमं पित्रे परिक्लिष्टां समर्पयत्
9,15,37,svakarma tat kṛtaṃ rāmaḥ pitre bhrātṛbhya eva ca varṇayāmāsa tac chrutvājamadagnirabhāṣata,स्वकर्म तत् कृतं रामः पित्रे भ्रातृभ्य एव च वर्णयामास तच् छ्रुत्वाजमदग्निरभाषत
9,15,38,rāma rāma mahābāho bhavān pāpamakāraṣīt avadhīn naradevaṃ yat sarvadevamayaṃ vṛthā,राम राम महाबाहो भवान् पापमकारषीत् अवधीन् नरदेवं यत् सर्वदेवमयं वृथा
9,15,39,vayaṃ hi brāhmaṇāstāta kṣamayārhaṇatāṃ gatāḥ yayā lokagururdevaḥ pārameṣṭhyamagāt padam,वयं हि ब्राह्मणास्तात क्षमयार्हणतां गताः यया लोकगुरुर्देवः पारमेष्ठ्यमगात् पदम्
9,15,40,kṣamayā rocate lakṣmīrbrāhmī saurī yathā prabhā kṣamiṇāmāśu bhagavāṃstuṣyate harirīśvaraḥ,क्षमया रोचते लक्ष्मीर्ब्राह्मी सौरी यथा प्रभा क्षमिणामाशु भगवांस्तुष्यते हरिरीश्वरः
9,15,41,rājño mūrdhābhiṣiktasya vadho brahmavadhādguruḥ tīrthasaṃsevayā cāṃho jahyaṅgācyutacetanaḥ,राज्ञो मूर्धाभिषिक्तस्य वधो ब्रह्मवधाद्गुरुः तीर्थसंसेवया चांहो जह्यङ्गाच्युतचेतनः
9,16,1,bhp_09.16.001 śrīśuka uvāca pitropaśikṣito rāmastatheti kurunandana saṃvatsaraṃ tīrthayātrāṃ caritvāśramamāvrajat,भ्प्_०९.१६.००१ श्रीशुक उवाच पित्रोपशिक्षितो रामस्तथेति कुरुनन्दन संवत्सरं तीर्थयात्रां चरित्वाश्रममाव्रजत्
9,16,2,kadācidreṇukā yātā gaṅgāyāṃ padmamālinam gandharvarājaṃ krīḍantamapsarobhirapaśyata,कदाचिद्रेणुका याता गङ्गायां पद्ममालिनम् गन्धर्वराजं क्रीडन्तमप्सरोभिरपश्यत
9,16,3,vilokayantī krīḍantamudakārthaṃ nadīṃ gatā homavelāṃ na sasmāra kiñcic citrarathaspṛhā,विलोकयन्ती क्रीडन्तमुदकार्थं नदीं गता होमवेलां न सस्मार किञ्चिच् चित्ररथस्पृहा
9,16,4,kālātyayaṃ taṃ vilokya muneḥ śāpaviśaṅkitā āgatya kalaśaṃ tasthau purodhāya kṛtāñjaliḥ,कालात्ययं तं विलोक्य मुनेः शापविशङ्किता आगत्य कलशं तस्थौ पुरोधाय कृताञ्जलिः
9,16,5,vyabhicāraṃ munirjñātvā patnyāḥ prakupito 'bravīt ghnataināṃ putrakāḥ pāpāmityuktāste na cakrire,व्यभिचारं मुनिर्ज्ञात्वा पत्न्याः प्रकुपितो ऽब्रवीत् घ्नतैनां पुत्रकाः पापामित्युक्तास्ते न चक्रिरे
9,16,6,rāmaḥ sañcoditaḥ pitrā bhrāt-n mātrā sahāvadhīt prabhāvajño muneḥ samyak samādhestapasaśca saḥ,रामः सञ्चोदितः पित्रा भ्रात्-न् मात्रा सहावधीत् प्रभावज्ञो मुनेः सम्यक् समाधेस्तपसश्च सः
9,16,7,vareṇa cchandayāmāsa prītaḥ satyavatīsutaḥ vavre hatānāṃ rāmo 'pi jīvitaṃ cāsmṛtiṃ vadhe,वरेण च्छन्दयामास प्रीतः सत्यवतीसुतः वव्रे हतानां रामो ऽपि जीवितं चास्मृतिं वधे
9,16,8,uttasthuste kuśalino nidrāpāya ivāñjasā piturvidvāṃstapovīryaṃ rāmaścakre suhṛdvadham,उत्तस्थुस्ते कुशलिनो निद्रापाय इवाञ्जसा पितुर्विद्वांस्तपोवीर्यं रामश्चक्रे सुहृद्वधम्
9,16,9,ye 'rjunasya sutā rājan smarantaḥ svapiturvadham rāmavīryaparābhūtā lebhire śarma na kvacit,ये ऽर्जुनस्य सुता राजन् स्मरन्तः स्वपितुर्वधम् रामवीर्यपराभूता लेभिरे शर्म न क्वचित्
9,16,10,ekadāśramato rāme sabhrātari vanaṃ gate vairaṃ siṣādhayiṣavo labdhacchidrā upāgaman,एकदाश्रमतो रामे सभ्रातरि वनं गते वैरं सिषाधयिषवो लब्धच्छिद्रा उपागमन्
9,16,11,dṛṣṭvāgnyāgāra āsīnamāveśitadhiyaṃ munim bhagavatyuttamaśloke jaghnuste pāpaniścayāḥ,दृष्ट्वाग्न्यागार आसीनमावेशितधियं मुनिम् भगवत्युत्तमश्लोके जघ्नुस्ते पापनिश्चयाः
9,16,12,yācyamānāḥ kṛpaṇayā rāmamātrātidāruṇāḥ prasahya śira utkṛtya ninyuste kṣatrabandhavaḥ,याच्यमानाः कृपणया राममात्रातिदारुणाः प्रसह्य शिर उत्कृत्य निन्युस्ते क्षत्रबन्धवः
9,16,13,reṇukā duḥkhaśokārtā nighnantyātmānamātmanā rāma rāmeti tāteti vicukrośoccakaiḥ satī,रेणुका दुःखशोकार्ता निघ्नन्त्यात्मानमात्मना राम रामेति तातेति विचुक्रोशोच्चकैः सती
9,16,14,tadupaśrutya dūrasthā hā rāmetyārtavat svanam tvarayāśramamāsādya dadṛśuḥ pitaraṃ hatam,तदुपश्रुत्य दूरस्था हा रामेत्यार्तवत् स्वनम् त्वरयाश्रममासाद्य ददृशुः पितरं हतम्
9,16,15,te duḥkharoṣāmarṣārti śokavegavimohitāḥ hā tāta sādho dharmiṣṭha tyaktvāsmān svargato bhavān,ते दुःखरोषामर्षार्ति शोकवेगविमोहिताः हा तात साधो धर्मिष्ठ त्यक्त्वास्मान् स्वर्गतो भवान्
9,16,16,vilapyaivaṃ piturdehaṃ nidhāya bhrātṛṣu svayam pragṛhya paraśuṃ rāmaḥ kṣatrāntāya mano dadhe,विलप्यैवं पितुर्देहं निधाय भ्रातृषु स्वयम् प्रगृह्य परशुं रामः क्षत्रान्ताय मनो दधे
9,16,17,gatvā māhiṣmatīṃ rāmo brahmaghnavihataśriyam teṣāṃ sa śīrṣabhī rājan madhye cakre mahāgirim,गत्वा माहिष्मतीं रामो ब्रह्मघ्नविहतश्रियम् तेषां स शीर्षभी राजन् मध्ये चक्रे महागिरिम्
9,16,18,tadraktena nadīṃ ghorāmabrahmaṇyabhayāvahām hetuṃ kṛtvā pitṛvadhaṃ kṣatre 'maṅgalakāriṇi,तद्रक्तेन नदीं घोरामब्रह्मण्यभयावहाम् हेतुं कृत्वा पितृवधं क्षत्रे ऽमङ्गलकारिणि
9,16,19,triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ samantapañcake cakre śoṇitodān hradān nava,त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां प्रभुः समन्तपञ्चके चक्रे शोणितोदान् ह्रदान् नव
9,16,20,pituḥ kāyena sandhāya śira ādāya barhiṣi sarvadevamayaṃ devamātmānamayajan makhaiḥ,पितुः कायेन सन्धाय शिर आदाय बर्हिषि सर्वदेवमयं देवमात्मानमयजन् मखैः
9,16,21,dadau prācīṃ diśaṃ hotre brahmaṇe dakṣiṇāṃ diśam adhvaryave pratīcīṃ vai udgātre uttarāṃ diśam,ददौ प्राचीं दिशं होत्रे ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम् अध्वर्यवे प्रतीचीं वै उद्गात्रे उत्तरां दिशम्
9,16,22,anyebhyo 'vāntaradiśaḥ kaśyapāya ca madhyataḥ āryāvartamupadraṣṭre sadasyebhyastataḥ param,अन्येभ्यो ऽवान्तरदिशः कश्यपाय च मध्यतः आर्यावर्तमुपद्रष्ट्रे सदस्येभ्यस्ततः परम्
9,16,23,tataścāvabhṛthasnāna vidhūtāśeṣakilbiṣaḥ sarasvatyāṃ mahānadyāṃ reje vyabbhra ivāṃśumān,ततश्चावभृथस्नान विधूताशेषकिल्बिषः सरस्वत्यां महानद्यां रेजे व्यब्भ्र इवांशुमान्
9,16,24,svadehaṃ jamadagnistu labdhvā saṃjñānalakṣaṇam ṛṣīṇāṃ maṇḍale so 'bhūt saptamo rāmapūjitaḥ,स्वदेहं जमदग्निस्तु लब्ध्वा संज्ञानलक्षणम् ऋषीणां मण्डले सो ऽभूत् सप्तमो रामपूजितः
9,16,25,jāmadagnyo 'pi bhagavān rāmaḥ kamalalocanaḥ āgāminyantare rājan vartayiṣyati vai bṛhat,जामदग्न्यो ऽपि भगवान् रामः कमललोचनः आगामिन्यन्तरे राजन् वर्तयिष्यति वै बृहत्
9,16,26,āste 'dyāpi mahendrādrau nyastadaṇḍaḥ praśāntadhīḥ upagīyamānacaritaḥ siddhagandharvacāraṇaiḥ,आस्ते ऽद्यापि महेन्द्राद्रौ न्यस्तदण्डः प्रशान्तधीः उपगीयमानचरितः सिद्धगन्धर्वचारणैः
9,16,27,evaṃ bhṛguṣu viśvātmā bhagavān harirīśvaraḥ avatīrya paraṃ bhāraṃ bhuvo 'han bahuśo nṛpān,एवं भृगुषु विश्वात्मा भगवान् हरिरीश्वरः अवतीर्य परं भारं भुवो ऽहन् बहुशो नृपान्
9,16,28,gādherabhūn mahātejāḥ samiddha iva pāvakaḥ tapasā kṣātramutsṛjya yo lebhe brahmavarcasam,गाधेरभून् महातेजाः समिद्ध इव पावकः तपसा क्षात्रमुत्सृज्य यो लेभे ब्रह्मवर्चसम्
9,16,29,viśvāmitrasya caivāsan putrā ekaśataṃ nṛpa madhyamastu madhucchandā madhucchandasa eva te,विश्वामित्रस्य चैवासन् पुत्रा एकशतं नृप मध्यमस्तु मधुच्छन्दा मधुच्छन्दस एव ते
9,16,30,putraṃ kṛtvā śunaḥśephaṃ devarātaṃ ca bhārgavam ājīgartaṃ sutān āha jyeṣṭha eṣa prakalpyatām,पुत्रं कृत्वा शुनःशेफं देवरातं च भार्गवम् आजीगर्तं सुतान् आह ज्येष्ठ एष प्रकल्प्यताम्
9,16,31,yo vai hariścandramakhe vikrītaḥ puruṣaḥ paśuḥ stutvā devān prajeśādīn mumuce pāśabandhanāt,यो वै हरिश्चन्द्रमखे विक्रीतः पुरुषः पशुः स्तुत्वा देवान् प्रजेशादीन् मुमुचे पाशबन्धनात्
9,16,32,yo rāto devayajane devairgādhiṣu tāpasaḥ devarāta iti khyātaḥ śunaḥśephastu bhārgavaḥ,यो रातो देवयजने देवैर्गाधिषु तापसः देवरात इति ख्यातः शुनःशेफस्तु भार्गवः
9,16,33,ye madhucchandaso jyeṣṭhāḥ kuśalaṃ menire na tat aśapat tān muniḥ kruddho mlecchā bhavata durjanāḥ,ये मधुच्छन्दसो ज्येष्ठाः कुशलं मेनिरे न तत् अशपत् तान् मुनिः क्रुद्धो म्लेच्छा भवत दुर्जनाः
9,16,34,sa hovāca madhucchandāḥ sārdhaṃ pañcāśatā tataḥ yan no bhavān sañjānīte tasmiṃstiṣṭhāmahe vayam,स होवाच मधुच्छन्दाः सार्धं पञ्चाशता ततः यन् नो भवान् सञ्जानीते तस्मिंस्तिष्ठामहे वयम्
9,16,35,jyeṣṭhaṃ mantradṛśaṃ cakrustvāmanvañco vayaṃ sma hi viśvāmitraḥ sutān āha vīravanto bhaviṣyatha ye mānaṃ me 'nugṛhṇanto vīravantamakarta mām,ज्येष्ठं मन्त्रदृशं चक्रुस्त्वामन्वञ्चो वयं स्म हि विश्वामित्रः सुतान् आह वीरवन्तो भविष्यथ ये मानं मे ऽनुगृह्णन्तो वीरवन्तमकर्त माम्
9,16,36,eṣa vaḥ kuśikā vīro devarātastamanvita anye cāṣṭakahārīta jayakratumadādayaḥ,एष वः कुशिका वीरो देवरातस्तमन्वित अन्ये चाष्टकहारीत जयक्रतुमदादयः
9,16,37,evaṃ kauśikagotraṃ tu viśvāmitraiḥ pṛthagvidham pravarāntaramāpannaṃ taddhi caivaṃ prakalpitam,एवं कौशिकगोत्रं तु विश्वामित्रैः पृथग्विधम् प्रवरान्तरमापन्नं तद्धि चैवं प्रकल्पितम्
9,17,1,bhp_09.17.001 śrībādarāyaṇiruvāca yaḥ purūravasaḥ putra āyustasyābhavan sutāḥ nahuṣaḥ kṣatravṛddhaśca rajī rābhaśca vīryavān,भ्प्_०९.१७.००१ श्रीबादरायणिरुवाच यः पुरूरवसः पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुताः नहुषः क्षत्रवृद्धश्च रजी राभश्च वीर्यवान्
9,17,2,anenā iti rājendra śṛṇu kṣatravṛdho 'nvayam kṣatravṛddhasutasyāsan suhotrasyātmajāstrayaḥ,अनेना इति राजेन्द्र शृणु क्षत्रवृधो ऽन्वयम् क्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास्त्रयः
9,17,3,kāśyaḥ kuśo gṛtsamada iti gṛtsamadādabhūt śunakaḥ śaunako yasya bahvṛcapravaro muniḥ,काश्यः कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् शुनकः शौनको यस्य बह्वृचप्रवरो मुनिः
9,17,4,kāśyasya kāśistatputro rāṣṭro dīrghatamaḥpitā dhanvantarirdīrghatamasa āyurvedapravartakaḥ,काश्यस्य काशिस्तत्पुत्रो राष्ट्रो दीर्घतमःपिता धन्वन्तरिर्दीर्घतमस आयुर्वेदप्रवर्तकः
9,17,5,yajñabhug vāsudevāṃśaḥ smṛtamātrārtināśanaḥ tatputraḥ ketumān asya jajñe bhīmarathastataḥ,यज्ञभुग् वासुदेवांशः स्मृतमात्रार्तिनाशनः तत्पुत्रः केतुमान् अस्य जज्ञे भीमरथस्ततः
9,17,6,divodāso dyumāṃstasmāt pratardana iti smṛtaḥ sa eva śatrujidvatsa ṛtadhvaja itīritaḥ tathā kuvalayāśveti prokto 'larkādayastataḥ,दिवोदासो द्युमांस्तस्मात् प्रतर्दन इति स्मृतः स एव शत्रुजिद्वत्स ऋतध्वज इतीरितः तथा कुवलयाश्वेति प्रोक्तो ऽलर्कादयस्ततः
9,17,7,ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ varṣaśatāni ca nālarkādaparo rājan bubhuje medinīṃ yuvā,षष्टिं वर्षसहस्राणि षष्टिं वर्षशतानि च नालर्कादपरो राजन् बुभुजे मेदिनीं युवा
9,17,8,alarkāt santatistasmāt sunītho 'tha niketanaḥ dharmaketuḥ sutastasmāt satyaketurajāyata,अलर्कात् सन्ततिस्तस्मात् सुनीथो ऽथ निकेतनः धर्मकेतुः सुतस्तस्मात् सत्यकेतुरजायत
9,17,9,dhṛṣṭaketustatastasmāt sukumāraḥ kṣitīśvaraḥ vītihotro 'sya bhargo 'to bhārgabhūmirabhūn nṛpa,धृष्टकेतुस्ततस्तस्मात् सुकुमारः क्षितीश्वरः वीतिहोत्रो ऽस्य भर्गो ऽतो भार्गभूमिरभून् नृप
9,17,10,itīme kāśayo bhūpāḥ kṣatravṛddhānvayāyinaḥ rābhasya rabhasaḥ putro gambhīraścākriyastataḥ,इतीमे काशयो भूपाः क्षत्रवृद्धान्वयायिनः राभस्य रभसः पुत्रो गम्भीरश्चाक्रियस्ततः
9,17,11,tadgotraṃ brahmavij jajñe śṛṇu vaṃśamanenasaḥ śuddhastataḥ śucistasmāc citrakṛddharmasārathiḥ,तद्गोत्रं ब्रह्मविज् जज्ञे शृणु वंशमनेनसः शुद्धस्ततः शुचिस्तस्माच् चित्रकृद्धर्मसारथिः
9,17,12,tataḥ śāntarajo jajñe kṛtakṛtyaḥ sa ātmavān rajeḥ pañcaśatānyāsan putrāṇāmamitaujasām,ततः शान्तरजो जज्ञे कृतकृत्यः स आत्मवान् रजेः पञ्चशतान्यासन् पुत्राणाममितौजसाम्
9,17,13,devairabhyarthito daityān hatvendrāyādadāddivam indrastasmai punardattvā gṛhītvā caraṇau rajeḥ,देवैरभ्यर्थितो दैत्यान् हत्वेन्द्रायाददाद्दिवम् इन्द्रस्तस्मै पुनर्दत्त्वा गृहीत्वा चरणौ रजेः
9,17,14,ātmānamarpayāmāsa prahrādādyariśaṅkitaḥ pitaryuparate putrā yācamānāya no daduḥ,आत्मानमर्पयामास प्रह्रादाद्यरिशङ्कितः पितर्युपरते पुत्रा याचमानाय नो ददुः
9,17,15,triviṣṭapaṃ mahendrāya yajñabhāgān samādaduḥ guruṇā hūyamāne 'gnau balabhit tanayān rajeḥ,त्रिविष्टपं महेन्द्राय यज्ञभागान् समाददुः गुरुणा हूयमाने ऽग्नौ बलभित् तनयान् रजेः
9,17,16,avadhīdbhraṃśitān mārgān na kaścidavaśeṣitaḥ kuśāt pratiḥ kṣātravṛddhāt sañjayastatsuto jayaḥ,अवधीद्भ्रंशितान् मार्गान् न कश्चिदवशेषितः कुशात् प्रतिः क्षात्रवृद्धात् सञ्जयस्तत्सुतो जयः
9,17,17,tataḥ kṛtaḥ kṛtasyāpi jajñe haryabalo nṛpaḥ sahadevastato hīno jayasenastu tatsutaḥ,ततः कृतः कृतस्यापि जज्ञे हर्यबलो नृपः सहदेवस्ततो हीनो जयसेनस्तु तत्सुतः
9,17,18,saṅkṛtistasya ca jayaḥ kṣatradharmā mahārathaḥ kṣatravṛddhānvayā bhūpā ime śṛṇv atha nāhuṣān,सङ्कृतिस्तस्य च जयः क्षत्रधर्मा महारथः क्षत्रवृद्धान्वया भूपा इमे शृण्व् अथ नाहुषान्
9,18,1,bhp_09.18.001 śrīśuka uvāca yatiryayātiḥ saṃyātirāyatirviyatiḥ kṛtiḥ ṣaḍ ime nahuṣasyāsannindriyāṇīva dehinaḥ,भ्प्_०९.१८.००१ श्रीशुक उवाच यतिर्ययातिः संयातिरायतिर्वियतिः कृतिः षड् इमे नहुषस्यासन्निन्द्रियाणीव देहिनः
9,18,2,rājyaṃ naicchadyatiḥ pitrā dattaṃ tatpariṇāmavit yatra praviṣṭaḥ puruṣa ātmānaṃ nāvabudhyate,राज्यं नैच्छद्यतिः पित्रा दत्तं तत्परिणामवित् यत्र प्रविष्टः पुरुष आत्मानं नावबुध्यते
9,18,3,pitari bhraṃśite sthānādindrāṇyā dharṣaṇāddvijaiḥ prāpite 'jagaratvaṃ vai yayātirabhavan nṛpaḥ,पितरि भ्रंशिते स्थानादिन्द्राण्या धर्षणाद्द्विजैः प्रापिते ऽजगरत्वं वै ययातिरभवन् नृपः
9,18,4,catasṛṣv ādiśaddikṣu bhrāt-n bhrātā yavīyasaḥ kṛtadāro jugoporvīṃ kāvyasya vṛṣaparvaṇaḥ,चतसृष्व् आदिशद्दिक्षु भ्रात्-न् भ्राता यवीयसः कृतदारो जुगोपोर्वीं काव्यस्य वृषपर्वणः
9,18,5,bhp_09.18.005 śrīrājovāca brahmarṣirbhagavān kāvyaḥ kṣatrabandhuśca nāhuṣaḥ rājanyaviprayoḥ kasmādvivāhaḥ pratilomakaḥ,भ्प्_०९.१८.००५ श्रीराजोवाच ब्रह्मर्षिर्भगवान् काव्यः क्षत्रबन्धुश्च नाहुषः राजन्यविप्रयोः कस्माद्विवाहः प्रतिलोमकः
9,18,6,bhp_09.18.006 śrīśuka uvāca ekadā dānavendrasya śarmiṣṭhā nāma kanyakā sakhīsahasrasaṃyuktā guruputryā ca bhāminī,भ्प्_०९.१८.००६ श्रीशुक उवाच एकदा दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा नाम कन्यका सखीसहस्रसंयुक्ता गुरुपुत्र्या च भामिनी
9,18,7,devayānyā purodyāne puṣpitadrumasaṅkule vyacarat kalagītāli nalinīpuline 'balā,देवयान्या पुरोद्याने पुष्पितद्रुमसङ्कुले व्यचरत् कलगीतालि नलिनीपुलिने ऽबला
9,18,8,tā jalāśayamāsādya kanyāḥ kamalalocanāḥ tīre nyasya dukūlāni vijahruḥ siñcatīrmithaḥ,ता जलाशयमासाद्य कन्याः कमललोचनाः तीरे न्यस्य दुकूलानि विजह्रुः सिञ्चतीर्मिथः
9,18,9,vīkṣya vrajantaṃ giriśaṃ saha devyā vṛṣasthitam sahasottīrya vāsāṃsi paryadhurvrīḍitāḥ striyaḥ,वीक्ष्य व्रजन्तं गिरिशं सह देव्या वृषस्थितम् सहसोत्तीर्य वासांसि पर्यधुर्व्रीडिताः स्त्रियः
9,18,10,śarmiṣṭhājānatī vāso guruputryāḥ samavyayat svīyaṃ matvā prakupitā devayānīdamabravīt,शर्मिष्ठाजानती वासो गुरुपुत्र्याः समव्ययत् स्वीयं मत्वा प्रकुपिता देवयानीदमब्रवीत्
9,18,11,aho nirīkṣyatāmasyā dāsyāḥ karma hyasāmpratam asmaddhāryaṃ dhṛtavatī śunīva haviradhvare,अहो निरीक्ष्यतामस्या दास्याः कर्म ह्यसाम्प्रतम् अस्मद्धार्यं धृतवती शुनीव हविरध्वरे
9,18,12,yairidaṃ tapasā sṛṣṭaṃ mukhaṃ puṃsaḥ parasya ye dhāryate yairiha jyotiḥ śivaḥ panthāḥ pradarśitaḥ,यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंसः परस्य ये धार्यते यैरिह ज्योतिः शिवः पन्थाः प्रदर्शितः
9,18,13,yān vandantyupatiṣṭhante lokanāthāḥ sureśvarāḥ bhagavān api viśvātmā pāvanaḥ śrīniketanaḥ,यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथाः सुरेश्वराः भगवान् अपि विश्वात्मा पावनः श्रीनिकेतनः
9,18,14,vayaṃ tatrāpi bhṛgavaḥ śiṣyo 'syā naḥ pitāsuraḥ asmaddhāryaṃ dhṛtavatī śūdro vedamivāsatī,वयं तत्रापि भृगवः शिष्यो ऽस्या नः पितासुरः अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती
9,18,15,evaṃ kṣipantīṃ śarmiṣṭhā guruputrīmabhāṣata ruṣā śvasantyuraṅgīva dharṣitā daṣṭadacchadā,एवं क्षिपन्तीं शर्मिष्ठा गुरुपुत्रीमभाषत रुषा श्वसन्त्युरङ्गीव धर्षिता दष्टदच्छदा
9,18,16,ātmavṛttamavijñāya katthase bahu bhikṣuki kiṃ na pratīkṣase 'smākaṃ gṛhān balibhujo yathā,आत्मवृत्तमविज्ञाय कत्थसे बहु भिक्षुकि किं न प्रतीक्षसे ऽस्माकं गृहान् बलिभुजो यथा
9,18,17,evaṃvidhaiḥ suparuṣaiḥ kṣiptvācāryasutāṃ satīm śarmiṣṭhā prākṣipat kūpe vāsaścādāya manyunā,एवंविधैः सुपरुषैः क्षिप्त्वाचार्यसुतां सतीम् शर्मिष्ठा प्राक्षिपत् कूपे वासश्चादाय मन्युना
9,18,18,tasyāṃ gatāyāṃ svagṛhaṃ yayātirmṛgayāṃ caran prāpto yadṛcchayā kūpe jalārthī tāṃ dadarśa ha,तस्यां गतायां स्वगृहं ययातिर्मृगयां चरन् प्राप्तो यदृच्छया कूपे जलार्थी तां ददर्श ह
9,18,19,dattvā svamuttaraṃ vāsastasyai rājā vivāsase gṛhītvā pāṇinā pāṇimujjahāra dayāparaḥ,दत्त्वा स्वमुत्तरं वासस्तस्यै राजा विवाससे गृहीत्वा पाणिना पाणिमुज्जहार दयापरः
9,18,20,taṃ vīramāhauśanasī premanirbharayā girā rājaṃstvayā gṛhīto me pāṇiḥ parapurañjaya,तं वीरमाहौशनसी प्रेमनिर्भरया गिरा राजंस्त्वया गृहीतो मे पाणिः परपुरञ्जय
9,18,21,hastagrāho 'paro mā bhūdgṛhītāyāstvayā hi me eṣa īśakṛto vīra sambandho nau na pauruṣaḥ yadidaṃ kūpamagnāyā bhavato darśanaṃ mama,हस्तग्राहो ऽपरो मा भूद्गृहीतायास्त्वया हि मे एष ईशकृतो वीर सम्बन्धो नौ न पौरुषः यदिदं कूपमग्नाया भवतो दर्शनं मम
9,18,22,na brāhmaṇo me bhavitā hastagrāho mahābhuja kacasya bārhaspatyasya śāpādyamaśapaṃ purā,न ब्राह्मणो मे भविता हस्तग्राहो महाभुज कचस्य बार्हस्पत्यस्य शापाद्यमशपं पुरा
9,18,23,yayātiranabhipretaṃ daivopahṛtamātmanaḥ manastu tadgataṃ buddhvā pratijagrāha tadvacaḥ,ययातिरनभिप्रेतं दैवोपहृतमात्मनः मनस्तु तद्गतं बुद्ध्वा प्रतिजग्राह तद्वचः
9,18,24,gate rājani sā dhīre tatra sma rudatī pituḥ nyavedayat tataḥ sarvamuktaṃ śarmiṣṭhayā kṛtam,गते राजनि सा धीरे तत्र स्म रुदती पितुः न्यवेदयत् ततः सर्वमुक्तं शर्मिष्ठया कृतम्
9,18,25,durmanā bhagavān kāvyaḥ paurohityaṃ vigarhayan stuvan vṛttiṃ ca kāpotīṃ duhitrā sa yayau purāt,दुर्मना भगवान् काव्यः पौरोहित्यं विगर्हयन् स्तुवन् वृत्तिं च कापोतीं दुहित्रा स ययौ पुरात्
9,18,26,vṛṣaparvā tamājñāya pratyanīkavivakṣitam guruṃ prasādayan mūrdhnā pādayoḥ patitaḥ pathi,वृषपर्वा तमाज्ञाय प्रत्यनीकविवक्षितम् गुरुं प्रसादयन् मूर्ध्ना पादयोः पतितः पथि
9,18,27,kṣaṇārdhamanyurbhagavān śiṣyaṃ vyācaṣṭa bhārgavaḥ kāmo 'syāḥ kriyatāṃ rājan naināṃ tyaktumihotsahe,क्षणार्धमन्युर्भगवान् शिष्यं व्याचष्ट भार्गवः कामो ऽस्याः क्रियतां राजन् नैनां त्यक्तुमिहोत्सहे
9,18,28,tathetyavasthite prāha devayānī manogatam pitrā dattā yato yāsye sānugā yātu māmanu,तथेत्यवस्थिते प्राह देवयानी मनोगतम् पित्रा दत्ता यतो यास्ये सानुगा यातु मामनु
9,18,29,pitrā dattā devayānyai śarmiṣṭhā sānugā tadā svānāṃ tat saṅkaṭaṃ vīkṣya tadarthasya ca gauravam devayānīṃ paryacarat strīsahasreṇa dāsavat,पित्रा दत्ता देवयान्यै शर्मिष्ठा सानुगा तदा स्वानां तत् सङ्कटं वीक्ष्य तदर्थस्य च गौरवम् देवयानीं पर्यचरत् स्त्रीसहस्रेण दासवत्
9,18,30,nāhuṣāya sutāṃ dattvā saha śarmiṣṭhayośanā tamāha rājan charmiṣṭhāmādhāstalpe na karhicit,नाहुषाय सुतां दत्त्वा सह शर्मिष्ठयोशना तमाह राजन् छर्मिष्ठामाधास्तल्पे न कर्हिचित्
9,18,31,vilokyauśanasīṃ rājañ charmiṣṭhā suprajāṃ kvacit tameva vavre rahasi sakhyāḥ patimṛtau satī,विलोक्यौशनसीं राजञ् छर्मिष्ठा सुप्रजां क्वचित् तमेव वव्रे रहसि सख्याः पतिमृतौ सती
9,18,32,rājaputryārthito 'patye dharmaṃ cāvekṣya dharmavit smaran chukravacaḥ kāle diṣṭamevābhyapadyata,राजपुत्र्यार्थितो ऽपत्ये धर्मं चावेक्ष्य धर्मवित् स्मरन् छुक्रवचः काले दिष्टमेवाभ्यपद्यत
9,18,33,yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī,यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
9,18,34,garbhasambhavamāsuryā bharturvijñāya māninī devayānī piturgehaṃ yayau krodhavimūrchitā,गर्भसम्भवमासुर्या भर्तुर्विज्ञाय मानिनी देवयानी पितुर्गेहं ययौ क्रोधविमूर्छिता
9,18,35,priyāmanugataḥ kāmī vacobhirupamantrayan na prasādayituṃ śeke pādasaṃvāhanādibhiḥ,प्रियामनुगतः कामी वचोभिरुपमन्त्रयन् न प्रसादयितुं शेके पादसंवाहनादिभिः
9,18,36,śukrastamāha kupitaḥ strīkāmānṛtapūruṣa tvāṃ jarā viśatāṃ manda virūpakaraṇī nṛṇām,शुक्रस्तमाह कुपितः स्त्रीकामानृतपूरुष त्वां जरा विशतां मन्द विरूपकरणी नृणाम्
9,18,37,bhp_09.18.037 śrīyayātiruvāca atṛpto 'smyadya kāmānāṃ brahman duhitari sma te vyatyasyatāṃ yathākāmaṃ vayasā yo 'bhidhāsyati,भ्प्_०९.१८.०३७ श्रीययातिरुवाच अतृप्तो ऽस्म्यद्य कामानां ब्रह्मन् दुहितरि स्म ते व्यत्यस्यतां यथाकामं वयसा यो ऽभिधास्यति
9,18,38,iti labdhavyavasthānaḥ putraṃ jyeṣṭhamavocata yado tāta pratīcchemāṃ jarāṃ dehi nijaṃ vayaḥ,इति लब्धव्यवस्थानः पुत्रं ज्येष्ठमवोचत यदो तात प्रतीच्छेमां जरां देहि निजं वयः
9,18,39,mātāmahakṛtāṃ vatsa na tṛpto viṣayeṣv aham vayasā bhavadīyena raṃsye katipayāḥ samāḥ,मातामहकृतां वत्स न तृप्तो विषयेष्व् अहम् वयसा भवदीयेन रंस्ये कतिपयाः समाः
9,18,40,bhp_09.18.040 śrīyaduruvāca notsahe jarasā sthātumantarā prāptayā tava aviditvā sukhaṃ grāmyaṃ vaitṛṣṇyaṃ naiti pūruṣaḥ,भ्प्_०९.१८.०४० श्रीयदुरुवाच नोत्सहे जरसा स्थातुमन्तरा प्राप्तया तव अविदित्वा सुखं ग्राम्यं वैतृष्ण्यं नैति पूरुषः
9,18,41,turvasuścoditaḥ pitrā druhyuścānuśca bhārata pratyācakhyuradharmajñā hyanitye nityabuddhayaḥ,तुर्वसुश्चोदितः पित्रा द्रुह्युश्चानुश्च भारत प्रत्याचख्युरधर्मज्ञा ह्यनित्ये नित्यबुद्धयः
9,18,42,apṛcchat tanayaṃ pūruṃ vayasonaṃ guṇādhikam na tvamagrajavadvatsa māṃ pratyākhyātumarhasi,अपृच्छत् तनयं पूरुं वयसोनं गुणाधिकम् न त्वमग्रजवद्वत्स मां प्रत्याख्यातुमर्हसि
9,18,43,bhp_09.18.043 śrīpūruruvāca ko nu loke manuṣyendra piturātmakṛtaḥ pumān pratikartuṃ kṣamo yasya prasādādvindate param,भ्प्_०९.१८.०४३ श्रीपूरुरुवाच को नु लोके मनुष्येन्द्र पितुरात्मकृतः पुमान् प्रतिकर्तुं क्षमो यस्य प्रसादाद्विन्दते परम्
9,18,44,uttamaścintitaṃ kuryāt proktakārī tu madhyamaḥ adhamo 'śraddhayā kuryādakartoccaritaṃ pituḥ,उत्तमश्चिन्तितं कुर्यात् प्रोक्तकारी तु मध्यमः अधमो ऽश्रद्धया कुर्यादकर्तोच्चरितं पितुः
9,18,45,iti pramuditaḥ pūruḥ pratyagṛhṇāj jarāṃ pituḥ so 'pi tadvayasā kāmān yathāvaj jujuṣe nṛpa,इति प्रमुदितः पूरुः प्रत्यगृह्णाज् जरां पितुः सो ऽपि तद्वयसा कामान् यथावज् जुजुषे नृप
9,18,46,saptadvīpapatiḥ saṃyak pitṛvat pālayan prajāḥ yathopajoṣaṃ viṣayāñ jujuṣe 'vyāhatendriyaḥ,सप्तद्वीपपतिः संयक् पितृवत् पालयन् प्रजाः यथोपजोषं विषयाञ् जुजुषे ऽव्याहतेन्द्रियः
9,18,47,devayānyapyanudinaṃ manovāgdehavastubhiḥ preyasaḥ paramāṃ prītimuvāha preyasī rahaḥ,देवयान्यप्यनुदिनं मनोवाग्देहवस्तुभिः प्रेयसः परमां प्रीतिमुवाह प्रेयसी रहः
9,18,48,ayajadyajñapuruṣaṃ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ sarvadevamayaṃ devaṃ sarvavedamayaṃ harim,अयजद्यज्ञपुरुषं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः सर्वदेवमयं देवं सर्ववेदमयं हरिम्
9,18,49,yasminnidaṃ viracitaṃ vyomnīva jaladāvaliḥ nāneva bhāti nābhāti svapnamāyāmanorathaḥ,यस्मिन्निदं विरचितं व्योम्नीव जलदावलिः नानेव भाति नाभाति स्वप्नमायामनोरथः
9,18,50,tameva hṛdi vinyasya vāsudevaṃ guhāśayam nārāyaṇamaṇīyāṃsaṃ nirāśīrayajat prabhum,तमेव हृदि विन्यस्य वासुदेवं गुहाशयम् नारायणमणीयांसं निराशीरयजत् प्रभुम्
9,18,51,evaṃ varṣasahasrāṇi manaḥṣaṣṭhairmanaḥsukham vidadhāno 'pi nātṛpyat sārvabhaumaḥ kadindriyaiḥ,एवं वर्षसहस्राणि मनःषष्ठैर्मनःसुखम् विदधानो ऽपि नातृप्यत् सार्वभौमः कदिन्द्रियैः
9,19,1,bhp_09.19.001 śrīśuka uvāca sa itthamācaran kāmān straiṇo 'pahnavamātmanaḥ buddhvā priyāyai nirviṇṇo gāthāmetāmagāyata,भ्प्_०९.१९.००१ श्रीशुक उवाच स इत्थमाचरन् कामान् स्त्रैणो ऽपह्नवमात्मनः बुद्ध्वा प्रियायै निर्विण्णो गाथामेतामगायत
9,19,2,śṛṇu bhārgavyamūṃ gāthāṃ madvidhācaritāṃ bhuvi dhīrā yasyānuśocanti vane grāmanivāsinaḥ,शृणु भार्गव्यमूं गाथां मद्विधाचरितां भुवि धीरा यस्यानुशोचन्ति वने ग्रामनिवासिनः
9,19,3,basta eko vane kaścidvicinvan priyamātmanaḥ dadarśa kūpe patitāṃ svakarmavaśagāmajām,बस्त एको वने कश्चिद्विचिन्वन् प्रियमात्मनः ददर्श कूपे पतितां स्वकर्मवशगामजाम्
9,19,4,tasyā uddharaṇopāyaṃ bastaḥ kāmī vicintayan vyadhatta tīrthamuddhṛtya viṣāṇāgreṇa rodhasī,तस्या उद्धरणोपायं बस्तः कामी विचिन्तयन् व्यधत्त तीर्थमुद्धृत्य विषाणाग्रेण रोधसी
9,19,5,sottīrya kūpāt suśroṇī tameva cakame kila tayā vṛtaṃ samudvīkṣya bahvyo 'jāḥ kāntakāminīḥ,सोत्तीर्य कूपात् सुश्रोणी तमेव चकमे किल तया वृतं समुद्वीक्ष्य बह्व्यो ऽजाः कान्तकामिनीः
9,19,6,pīvānaṃ śmaśrulaṃ preṣṭhaṃ mīḍhvāṃsaṃ yābhakovidam sa eko 'javṛṣastāsāṃ bahvīnāṃ rativardhanaḥ reme kāmagrahagrasta ātmānaṃ nāvabudhyata,पीवानं श्मश्रुलं प्रेष्ठं मीढ्वांसं याभकोविदम् स एको ऽजवृषस्तासां बह्वीनां रतिवर्धनः रेमे कामग्रहग्रस्त आत्मानं नावबुध्यत
9,19,7,tameva preṣṭhatamayā ramamāṇamajānyayā vilokya kūpasaṃvignā nāmṛṣyadbastakarma tat,तमेव प्रेष्ठतमया रममाणमजान्यया विलोक्य कूपसंविग्ना नामृष्यद्बस्तकर्म तत्
9,19,8,taṃ durhṛdaṃ suhṛdrūpaṃ kāminaṃ kṣaṇasauhṛdam indriyārāmamutsṛjya svāminaṃ duḥkhitā yayau,तं दुर्हृदं सुहृद्रूपं कामिनं क्षणसौहृदम् इन्द्रियाराममुत्सृज्य स्वामिनं दुःखिता ययौ
9,19,9,so 'pi cānugataḥ straiṇaḥ kṛpaṇastāṃ prasāditum kurvanniḍaviḍākāraṃ nāśaknot pathi sandhitum,सो ऽपि चानुगतः स्त्रैणः कृपणस्तां प्रसादितुम् कुर्वन्निडविडाकारं नाशक्नोत् पथि सन्धितुम्
9,19,10,tasya tatra dvijaḥ kaścidajāsvāmyacchinadruṣā lambantaṃ vṛṣaṇaṃ bhūyaḥ sandadhe 'rthāya yogavit,तस्य तत्र द्विजः कश्चिदजास्वाम्यच्छिनद्रुषा लम्बन्तं वृषणं भूयः सन्दधे ऽर्थाय योगवित्
9,19,11,sambaddhavṛṣaṇaḥ so 'pi hyajayā kūpalabdhayā kālaṃ bahutithaṃ bhadre kāmairnādyāpi tuṣyati,सम्बद्धवृषणः सो ऽपि ह्यजया कूपलब्धया कालं बहुतिथं भद्रे कामैर्नाद्यापि तुष्यति
9,19,12,tathāhaṃ kṛpaṇaḥ subhru bhavatyāḥ premayantritaḥ ātmānaṃ nābhijānāmi mohitastava māyayā,तथाहं कृपणः सुभ्रु भवत्याः प्रेमयन्त्रितः आत्मानं नाभिजानामि मोहितस्तव मायया
9,19,13,yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ na duhyanti manaḥprītiṃ puṃsaḥ kāmahatasya te,यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः न दुह्यन्ति मनःप्रीतिं पुंसः कामहतस्य ते
9,19,14,na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāṃyati haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate,न जातु कामः कामानामुपभोगेन शांयति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते
9,19,15,yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣv amaṅgalam samadṛṣṭestadā puṃsaḥ sarvāḥ sukhamayā diśaḥ,यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्व् अमङ्गलम् समदृष्टेस्तदा पुंसः सर्वाः सुखमया दिशः
9,19,16,yā dustyajā durmatibhirjīryato yā na jīryate tāṃ tṛṣṇāṃ duḥkhanivahāṃ śarmakāmo drutaṃ tyajet,या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्जीर्यतो या न जीर्यते तां तृष्णां दुःखनिवहां शर्मकामो द्रुतं त्यजेत्
9,19,17,mātrā svasrā duhitrā vā nāviviktāsano bhavet balavān indriyagrāmo vidvāṃsamapi karṣati,मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा नाविविक्तासनो भवेत् बलवान् इन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति
9,19,18,pūrṇaṃ varṣasahasraṃ me viṣayān sevato 'sakṛt tathāpi cānusavanaṃ tṛṣṇā teṣūpajāyate,पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयान् सेवतो ऽसकृत् तथापि चानुसवनं तृष्णा तेषूपजायते
9,19,19,tasmādetāmahaṃ tyaktvā brahmaṇyadhyāya mānasam nirdvandvo nirahaṅkāraścariṣyāmi mṛgaiḥ saha,तस्मादेतामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्यध्याय मानसम् निर्द्वन्द्वो निरहङ्कारश्चरिष्यामि मृगैः सह
9,19,20,dṛṣṭaṃ śrutamasadbuddhvā nānudhyāyen na sandiśet saṃsṛtiṃ cātmanāśaṃ ca tatra vidvān sa ātmadṛk,दृष्टं श्रुतमसद्बुद्ध्वा नानुध्यायेन् न सन्दिशेत् संसृतिं चात्मनाशं च तत्र विद्वान् स आत्मदृक्
9,19,21,ityuktvā nāhuṣo jāyāṃ tadīyaṃ pūrave vayaḥ dattvā svajarasaṃ tasmādādade vigataspṛhaḥ,इत्युक्त्वा नाहुषो जायां तदीयं पूरवे वयः दत्त्वा स्वजरसं तस्मादाददे विगतस्पृहः
9,19,22,diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ druhyuṃ dakṣiṇato yadum pratīcyāṃ turvasuṃ cakra udīcyāmanumīśvaram,दिशि दक्षिणपूर्वस्यां द्रुह्युं दक्षिणतो यदुम् प्रतीच्यां तुर्वसुं चक्र उदीच्यामनुमीश्वरम्
9,19,23,bhūmaṇḍalasya sarvasya pūrumarhattamaṃ viśām abhiṣicyāgrajāṃstasya vaśe sthāpya vanaṃ yayau,भूमण्डलस्य सर्वस्य पूरुमर्हत्तमं विशाम् अभिषिच्याग्रजांस्तस्य वशे स्थाप्य वनं ययौ
9,19,24,āsevitaṃ varṣapūgān ṣaḍvargaṃ viṣayeṣu saḥ kṣaṇena mumuce nīḍaṃ jātapakṣa iva dvijaḥ,आसेवितं वर्षपूगान् षड्वर्गं विषयेषु सः क्षणेन मुमुचे नीडं जातपक्ष इव द्विजः
9,19,25,sa tatra nirmuktasamastasaṅga ātmānubhūtyā vidhutatriliṅgaḥ pare 'male brahmaṇi vāsudeve lebhe gatiṃ bhāgavatīṃ pratītaḥ,स तत्र निर्मुक्तसमस्तसङ्ग आत्मानुभूत्या विधुतत्रिलिङ्गः परे ऽमले ब्रह्मणि वासुदेवे लेभे गतिं भागवतीं प्रतीतः
9,19,26,śrutvā gāthāṃ devayānī mene prastobhamātmanaḥ strīpuṃsoḥ snehavaiklavyāt parihāsamiveritam,श्रुत्वा गाथां देवयानी मेने प्रस्तोभमात्मनः स्त्रीपुंसोः स्नेहवैक्लव्यात् परिहासमिवेरितम्
9,19,27,sā sannivāsaṃ suhṛdāṃ prapāyāmiva gacchatām vijñāyeśvaratantrāṇāṃ māyāviracitaṃ prabhoḥ,सा सन्निवासं सुहृदां प्रपायामिव गच्छताम् विज्ञायेश्वरतन्त्राणां मायाविरचितं प्रभोः
9,19,28,sarvatra saṅgamutsṛjya svapnaupamyena bhārgavī kṛṣṇe manaḥ samāveśya vyadhunol liṅgamātmanaḥ,सर्वत्र सङ्गमुत्सृज्य स्वप्नौपम्येन भार्गवी कृष्णे मनः समावेश्य व्यधुनोल् लिङ्गमात्मनः
9,19,29,namastubhyaṃ bhagavate vāsudevāya vedhase sarvabhūtādhivāsāya śāntāya bṛhate namaḥ,नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे सर्वभूताधिवासाय शान्ताय बृहते नमः
9,20,1,bhp_09.20.001 śrībādarāyaṇiruvāca pūrorvaṃśaṃ pravakṣyāmi yatra jāto 'si bhārata yatra rājarṣayo vaṃśyā brahmavaṃśyāśca jajñire,भ्प्_०९.२०.००१ श्रीबादरायणिरुवाच पूरोर्वंशं प्रवक्ष्यामि यत्र जातो ऽसि भारत यत्र राजर्षयो वंश्या ब्रह्मवंश्याश्च जज्ञिरे
9,20,2,janamejayo hyabhūt pūroḥ pracinvāṃstatsutastataḥ pravīro 'tha manusyurvai tasmāc cārupado 'bhavat,जनमेजयो ह्यभूत् पूरोः प्रचिन्वांस्तत्सुतस्ततः प्रवीरो ऽथ मनुस्युर्वै तस्माच् चारुपदो ऽभवत्
9,20,3,tasya sudyurabhūt putrastasmādbahugavastataḥ saṃyātistasyāhaṃyātī raudrāśvastatsutaḥ smṛtaḥ,तस्य सुद्युरभूत् पुत्रस्तस्माद्बहुगवस्ततः संयातिस्तस्याहंयाती रौद्राश्वस्तत्सुतः स्मृतः
9,20,4,ṛteyustasya kakṣeyuḥ sthaṇḍileyuḥ kṛteyukaḥ jaleyuḥ sannateyuśca dharmasatyavrateyavaḥ,ऋतेयुस्तस्य कक्षेयुः स्थण्डिलेयुः कृतेयुकः जलेयुः सन्नतेयुश्च धर्मसत्यव्रतेयवः
9,20,5,daśaite 'psarasaḥ putrā vaneyuścāvamaḥ smṛtaḥ ghṛtācyāmindriyāṇīva mukhyasya jagadātmanaḥ,दशैते ऽप्सरसः पुत्रा वनेयुश्चावमः स्मृतः घृताच्यामिन्द्रियाणीव मुख्यस्य जगदात्मनः
9,20,6,ṛteyo rantināvo 'bhūt trayastasyātmajā nṛpa sumatirdhruvo 'pratirathaḥ kaṇvo 'pratirathātmajaḥ,ऋतेयो रन्तिनावो ऽभूत् त्रयस्तस्यात्मजा नृप सुमतिर्ध्रुवो ऽप्रतिरथः कण्वो ऽप्रतिरथात्मजः
9,20,7,tasya medhātithistasmāt praskannādyā dvijātayaḥ putro 'bhūt sumate rebhirduṣmantastatsuto mataḥ,तस्य मेधातिथिस्तस्मात् प्रस्कन्नाद्या द्विजातयः पुत्रो ऽभूत् सुमते रेभिर्दुष्मन्तस्तत्सुतो मतः
9,20,8,duṣmanto mṛgayāṃ yātaḥ kaṇvāśramapadaṃ gataḥ tatrāsīnāṃ svaprabhayā maṇḍayantīṃ ramāmiva,दुष्मन्तो मृगयां यातः कण्वाश्रमपदं गतः तत्रासीनां स्वप्रभया मण्डयन्तीं रमामिव
9,20,9,vilokya sadyo mumuhe devamāyāmiva striyam babhāṣe tāṃ varārohāṃ bhaṭaiḥ katipayairvṛtaḥ,विलोक्य सद्यो मुमुहे देवमायामिव स्त्रियम् बभाषे तां वरारोहां भटैः कतिपयैर्वृतः
9,20,10,taddarśanapramuditaḥ sannivṛttapariśramaḥ papraccha kāmasantaptaḥ prahasañ ślakṣṇayā girā,तद्दर्शनप्रमुदितः सन्निवृत्तपरिश्रमः पप्रच्छ कामसन्तप्तः प्रहसञ् श्लक्ष्णया गिरा
9,20,11,kā tvaṃ kamalapatrākṣi kasyāsi hṛdayaṅgame kiṃ svic cikīrṣitaṃ tatra bhavatyā nirjane vane,का त्वं कमलपत्राक्षि कस्यासि हृदयङ्गमे किं स्विच् चिकीर्षितं तत्र भवत्या निर्जने वने
9,20,12,vyaktaṃ rājanyatanayāṃ vedmyahaṃ tvāṃ sumadhyame na hi cetaḥ pauravāṇāmadharme ramate kvacit,व्यक्तं राजन्यतनयां वेद्म्यहं त्वां सुमध्यमे न हि चेतः पौरवाणामधर्मे रमते क्वचित्
9,20,13,bhp_09.20.013 śrīśakuntalovāca viśvāmitrātmajaivāhaṃ tyaktā menakayā vane vedaitadbhagavān kaṇvo vīra kiṃ karavāma te,भ्प्_०९.२०.०१३ श्रीशकुन्तलोवाच विश्वामित्रात्मजैवाहं त्यक्ता मेनकया वने वेदैतद्भगवान् कण्वो वीर किं करवाम ते
9,20,14,āsyatāṃ hyaravindākṣa gṛhyatāmarhaṇaṃ ca naḥ bhujyatāṃ santi nīvārā uṣyatāṃ yadi rocate,आस्यतां ह्यरविन्दाक्ष गृह्यतामर्हणं च नः भुज्यतां सन्ति नीवारा उष्यतां यदि रोचते
9,20,15,bhp_09.20.015 śrīduṣmanta uvāca upapannamidaṃ subhru jātāyāḥ kuśikānvaye svayaṃ hi vṛṇute rājñāṃ kanyakāḥ sadṛśaṃ varam,भ्प्_०९.२०.०१५ श्रीदुष्मन्त उवाच उपपन्नमिदं सुभ्रु जातायाः कुशिकान्वये स्वयं हि वृणुते राज्ञां कन्यकाः सदृशं वरम्
9,20,16,omityukte yathādharmamupayeme śakuntalām gāndharvavidhinā rājā deśakālavidhānavit,ओमित्युक्ते यथाधर्ममुपयेमे शकुन्तलाम् गान्धर्वविधिना राजा देशकालविधानवित्
9,20,17,amoghavīryo rājarṣirmahiṣyāṃ vīryamādadhe śvobhūte svapuraṃ yātaḥ kālenāsūta sā sutam,अमोघवीर्यो राजर्षिर्महिष्यां वीर्यमादधे श्वोभूते स्वपुरं यातः कालेनासूत सा सुतम्
9,20,18,kaṇvaḥ kumārasya vane cakre samucitāḥ kriyāḥ baddhvā mṛgendraṃ tarasā krīḍati sma sa bālakaḥ,कण्वः कुमारस्य वने चक्रे समुचिताः क्रियाः बद्ध्वा मृगेन्द्रं तरसा क्रीडति स्म स बालकः
9,20,19,taṃ duratyayavikrāntamādāya pramadottamā hareraṃśāṃśasambhūtaṃ bharturantikamāgamat,तं दुरत्ययविक्रान्तमादाय प्रमदोत्तमा हरेरंशांशसम्भूतं भर्तुरन्तिकमागमत्
9,20,20,yadā na jagṛhe rājā bhāryāputrāv aninditau śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ khe vāg āhāśarīriṇī,यदा न जगृहे राजा भार्यापुत्राव् अनिन्दितौ शृण्वतां सर्वभूतानां खे वाग् आहाशरीरिणी
9,20,21,mātā bhastrā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ bharasva putraṃ duṣmanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām,माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः भरस्व पुत्रं दुष्मन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम्
9,20,22,retodhāḥ putro nayati naradeva yamakṣayāt tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyamāha śakuntalā,रेतोधाः पुत्रो नयति नरदेव यमक्षयात् त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला
9,20,23,pitaryuparate so 'pi cakravartī mahāyaśāḥ mahimā gīyate tasya hareraṃśabhuvo bhuvi,पितर्युपरते सो ऽपि चक्रवर्ती महायशाः महिमा गीयते तस्य हरेरंशभुवो भुवि
9,20,24,cakraṃ dakṣiṇahaste 'sya padmakośo 'sya pādayoḥ īje mahābhiṣekeṇa so 'bhiṣikto 'dhirāḍ vibhuḥ,चक्रं दक्षिणहस्ते ऽस्य पद्मकोशो ऽस्य पादयोः ईजे महाभिषेकेण सो ऽभिषिक्तो ऽधिराड् विभुः
9,20,25,pañcapañcāśatā medhyairgaṅgāyāmanu vājibhiḥ māmateyaṃ purodhāya yamunāmanu ca prabhuḥ,पञ्चपञ्चाशता मेध्यैर्गङ्गायामनु वाजिभिः मामतेयं पुरोधाय यमुनामनु च प्रभुः
9,20,26,aṣṭasaptatimedhyāśvān babandha pradadadvasu bharatasya hi dauṣmanteragniḥ sācīguṇe citaḥ sahasraṃ badvaśo yasmin brāhmaṇā gā vibhejire,अष्टसप्ततिमेध्याश्वान् बबन्ध प्रददद्वसु भरतस्य हि दौष्मन्तेरग्निः साचीगुणे चितः सहस्रं बद्वशो यस्मिन् ब्राह्मणा गा विभेजिरे
9,20,27,trayastriṃśacchataṃ hyaśvān baddhvā vismāpayan nṛpān dauṣmantiratyagān māyāṃ devānāṃ gurumāyayau,त्रयस्त्रिंशच्छतं ह्यश्वान् बद्ध्वा विस्मापयन् नृपान् दौष्मन्तिरत्यगान् मायां देवानां गुरुमाययौ
9,20,28,mṛgān chukladataḥ kṛṣṇān hiraṇyena parīvṛtān adāt karmaṇi maṣṇāre niyutāni caturdaśa,मृगान् छुक्लदतः कृष्णान् हिरण्येन परीवृतान् अदात् कर्मणि मष्णारे नियुतानि चतुर्दश
9,20,29,bharatasya mahat karma na pūrve nāpare nṛpāḥ naivāpurnaiva prāpsyanti bāhubhyāṃ tridivaṃ yathā,भरतस्य महत् कर्म न पूर्वे नापरे नृपाः नैवापुर्नैव प्राप्स्यन्ति बाहुभ्यां त्रिदिवं यथा
9,20,30,kirātahūṇān yavanān pauṇḍrān kaṅkān khaśān chakān abrahmaṇyanṛpāṃścāhan mlecchān digvijaye 'khilān,किरातहूणान् यवनान् पौण्ड्रान् कङ्कान् खशान् छकान् अब्रह्मण्यनृपांश्चाहन् म्लेच्छान् दिग्विजये ऽखिलान्
9,20,31,jitvā purāsurā devān ye rasaukāṃsi bhejire devastriyo rasāṃ nītāḥ prāṇibhiḥ punarāharat,जित्वा पुरासुरा देवान् ये रसौकांसि भेजिरे देवस्त्रियो रसां नीताः प्राणिभिः पुनराहरत्
9,20,32,sarvān kāmān duduhatuḥ prajānāṃ tasya rodasī samāstriṇavasāhasrīrdikṣu cakramavartayat,सर्वान् कामान् दुदुहतुः प्रजानां तस्य रोदसी समास्त्रिणवसाहस्रीर्दिक्षु चक्रमवर्तयत्
9,20,33,sa saṃrāḍ lokapālākhyamaiśvaryamadhirāṭ śriyam cakraṃ cāskhalitaṃ prāṇān mṛṣetyupararāma ha,स संराड् लोकपालाख्यमैश्वर्यमधिराट् श्रियम् चक्रं चास्खलितं प्राणान् मृषेत्युपरराम ह
9,20,34,tasyāsan nṛpa vaidarbhyaḥ patnyastisraḥ susammatāḥ jaghnustyāgabhayāt putrān nānurūpā itīrite,तस्यासन् नृप वैदर्भ्यः पत्न्यस्तिस्रः सुसम्मताः जघ्नुस्त्यागभयात् पुत्रान् नानुरूपा इतीरिते
9,20,35,tasyaivaṃ vitathe vaṃśe tadarthaṃ yajataḥ sutam marutstomena maruto bharadvājamupādaduḥ,तस्यैवं वितथे वंशे तदर्थं यजतः सुतम् मरुत्स्तोमेन मरुतो भरद्वाजमुपाददुः
9,20,36,antarvatnyāṃ bhrātṛpatnyāṃ maithunāya bṛhaspatiḥ pravṛtto vārito garbhaṃ śaptvā vīryamupāsṛjat,अन्तर्वत्न्यां भ्रातृपत्न्यां मैथुनाय बृहस्पतिः प्रवृत्तो वारितो गर्भं शप्त्वा वीर्यमुपासृजत्
9,20,37,taṃ tyaktukāmāṃ mamatāṃ bhartustyāgaviśaṅkitām nāmanirvācanaṃ tasya ślokamenaṃ surā jaguḥ,तं त्यक्तुकामां ममतां भर्तुस्त्यागविशङ्किताम् नामनिर्वाचनं तस्य श्लोकमेनं सुरा जगुः
9,20,38,mūḍhe bhara dvājamimaṃ bhara dvājaṃ bṛhaspate yātau yaduktvā pitarau bharadvājastatastv ayam,मूढे भर द्वाजमिमं भर द्वाजं बृहस्पते यातौ यदुक्त्वा पितरौ भरद्वाजस्ततस्त्व् अयम्
9,20,39,codyamānā surairevaṃ matvā vitathamātmajam vyasṛjan maruto 'bibhran datto 'yaṃ vitathe 'nvaye,चोद्यमाना सुरैरेवं मत्वा वितथमात्मजम् व्यसृजन् मरुतो ऽबिभ्रन् दत्तो ऽयं वितथे ऽन्वये
9,21,1,bhp_09.21.001 śrīśuka uvāca vitathasya sutān manyorbṛhatkṣatro jayastataḥ mahāvīryo naro gargaḥ saṅkṛtistu narātmajaḥ,भ्प्_०९.२१.००१ श्रीशुक उवाच वितथस्य सुतान् मन्योर्बृहत्क्षत्रो जयस्ततः महावीर्यो नरो गर्गः सङ्कृतिस्तु नरात्मजः
9,21,2,guruśca rantidevaśca saṅkṛteḥ pāṇḍunandana rantidevasya mahimā ihāmutra ca gīyate,गुरुश्च रन्तिदेवश्च सङ्कृतेः पाण्डुनन्दन रन्तिदेवस्य महिमा इहामुत्र च गीयते
9,21,3,viyadvittasya dadato labdhaṃ labdhaṃ bubhukṣataḥ niṣkiñcanasya dhīrasya sakuṭumbasya sīdataḥ,वियद्वित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभुक्षतः निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदतः
9,21,4,vyatīyuraṣṭacatvāriṃśadahānyapibataḥ kila ghṛtapāyasasaṃyāvaṃ toyaṃ prātarupasthitam,व्यतीयुरष्टचत्वारिंशदहान्यपिबतः किल घृतपायससंयावं तोयं प्रातरुपस्थितम्
9,21,5,kṛcchraprāptakuṭumbasya kṣuttṛḍbhyāṃ jātavepathoḥ atithirbrāhmaṇaḥ kāle bhoktukāmasya cāgamat,कृच्छ्रप्राप्तकुटुम्बस्य क्षुत्तृड्भ्यां जातवेपथोः अतिथिर्ब्राह्मणः काले भोक्तुकामस्य चागमत्
9,21,6,tasmai saṃvyabhajat so 'nnamādṛtya śraddhayānvitaḥ hariṃ sarvatra sampaśyan sa bhuktvā prayayau dvijaḥ,तस्मै संव्यभजत् सो ऽन्नमादृत्य श्रद्धयान्वितः हरिं सर्वत्र सम्पश्यन् स भुक्त्वा प्रययौ द्विजः
9,21,7,athānyo bhokṣyamāṇasya vibhaktasya mahīpateḥ vibhaktaṃ vyabhajat tasmai vṛṣalāya hariṃ smaran,अथान्यो भोक्ष्यमाणस्य विभक्तस्य महीपतेः विभक्तं व्यभजत् तस्मै वृषलाय हरिं स्मरन्
9,21,8,yāte śūdre tamanyo 'gādatithiḥ śvabhirāvṛtaḥ rājan me dīyatāmannaṃ sagaṇāya bubhukṣate,याते शूद्रे तमन्यो ऽगादतिथिः श्वभिरावृतः राजन् मे दीयतामन्नं सगणाय बुभुक्षते
9,21,9,sa ādṛtyāvaśiṣṭaṃ yadbahumānapuraskṛtam tac ca dattvā namaścakre śvabhyaḥ śvapataye vibhuḥ,स आदृत्यावशिष्टं यद्बहुमानपुरस्कृतम् तच् च दत्त्वा नमश्चक्रे श्वभ्यः श्वपतये विभुः
9,21,10,pānīyamātramuccheṣaṃ tac caikaparitarpaṇam pāsyataḥ pulkaso 'bhyāgādapo dehyaśubhāya me,पानीयमात्रमुच्छेषं तच् चैकपरितर्पणम् पास्यतः पुल्कसो ऽभ्यागादपो देह्यशुभाय मे
9,21,11,tasya tāṃ karuṇāṃ vācaṃ niśamya vipulaśramām kṛpayā bhṛśasantapta idamāhāmṛtaṃ vacaḥ,तस्य तां करुणां वाचं निशम्य विपुलश्रमाम् कृपया भृशसन्तप्त इदमाहामृतं वचः
9,21,12,na kāmaye 'haṃ gatimīśvarāt parām aṣṭarddhiyuktāmapunarbhavaṃ vā ārtiṃ prapadye 'khiladehabhājām antaḥsthito yena bhavantyaduḥkhāḥ,न कामये ऽहं गतिमीश्वरात् पराम् अष्टर्द्धियुक्तामपुनर्भवं वा आर्तिं प्रपद्ये ऽखिलदेहभाजाम् अन्तःस्थितो येन भवन्त्यदुःखाः
9,21,13,kṣuttṛṭśramo gātraparibhramaśca dainyaṃ klamaḥ śokaviṣādamohāḥ sarve nivṛttāḥ kṛpaṇasya jantor jijīviṣorjīvajalārpaṇān me,क्षुत्तृट्श्रमो गात्रपरिभ्रमश्च दैन्यं क्लमः शोकविषादमोहाः सर्वे निवृत्ताः कृपणस्य जन्तोर् जिजीविषोर्जीवजलार्पणान् मे
9,21,14,iti prabhāṣya pānīyaṃ mriyamāṇaḥ pipāsayā pulkasāyādadāddhīro nisargakaruṇo nṛpaḥ,इति प्रभाष्य पानीयं म्रियमाणः पिपासया पुल्कसायाददाद्धीरो निसर्गकरुणो नृपः
9,21,15,tasya tribhuvanādhīśāḥ phaladāḥ phalamicchatām ātmānaṃ darśayāṃ cakrurmāyā viṣṇuvinirmitāḥ,तस्य त्रिभुवनाधीशाः फलदाः फलमिच्छताम् आत्मानं दर्शयां चक्रुर्माया विष्णुविनिर्मिताः
9,21,16,sa vai tebhyo namaskṛtya niḥsaṅgo vigataspṛhaḥ vāsudeve bhagavati bhaktyā cakre manaḥ param,स वै तेभ्यो नमस्कृत्य निःसङ्गो विगतस्पृहः वासुदेवे भगवति भक्त्या चक्रे मनः परम्
9,21,17,īśvarālambanaṃ cittaṃ kurvato 'nanyarādhasaḥ māyā guṇamayī rājan svapnavat pratyalīyata,ईश्वरालम्बनं चित्तं कुर्वतो ऽनन्यराधसः माया गुणमयी राजन् स्वप्नवत् प्रत्यलीयत
9,21,18,tatprasaṅgānubhāvena rantidevānuvartinaḥ abhavan yoginaḥ sarve nārāyaṇaparāyaṇāḥ,तत्प्रसङ्गानुभावेन रन्तिदेवानुवर्तिनः अभवन् योगिनः सर्वे नारायणपरायणाः
9,21,19,gargāc chinistato gārgyaḥ kṣatrādbrahma hyavartata duritakṣayo mahāvīryāt tasya trayyāruṇiḥ kaviḥ,गर्गाच् छिनिस्ततो गार्ग्यः क्षत्राद्ब्रह्म ह्यवर्तत दुरितक्षयो महावीर्यात् तस्य त्रय्यारुणिः कविः
9,21,20,puṣkarāruṇirityatra ye brāhmaṇagatiṃ gatāḥ bṛhatkṣatrasya putro 'bhūddhastī yaddhastināpuram,पुष्करारुणिरित्यत्र ये ब्राह्मणगतिं गताः बृहत्क्षत्रस्य पुत्रो ऽभूद्धस्ती यद्धस्तिनापुरम्
9,21,21,ajamīḍho dvimīḍhaśca purumīḍhaśca hastinaḥ ajamīḍhasya vaṃśyāḥ syuḥ priyamedhādayo dvijāḥ,अजमीढो द्विमीढश्च पुरुमीढश्च हस्तिनः अजमीढस्य वंश्याः स्युः प्रियमेधादयो द्विजाः
9,21,22,ajamīḍhādbṛhadiṣustasya putro bṛhaddhanuḥ bṛhatkāyastatastasya putra āsīj jayadrathaḥ,अजमीढाद्बृहदिषुस्तस्य पुत्रो बृहद्धनुः बृहत्कायस्ततस्तस्य पुत्र आसीज् जयद्रथः
9,21,23,tatsuto viśadastasya syenajit samajāyata rucirāśvo dṛḍhahanuḥ kāśyo vatsaśca tatsutāḥ,तत्सुतो विशदस्तस्य स्येनजित् समजायत रुचिराश्वो दृढहनुः काश्यो वत्सश्च तत्सुताः
9,21,24,rucirāśvasutaḥ pāraḥ pṛthusenastadātmajaḥ pārasya tanayo nīpastasya putraśataṃ tv abhūt,रुचिराश्वसुतः पारः पृथुसेनस्तदात्मजः पारस्य तनयो नीपस्तस्य पुत्रशतं त्व् अभूत्
9,21,25,sa kṛtvyāṃ śukakanyāyāṃ brahmadattamajījanat yogī sa gavi bhāryāyāṃ viṣvaksenamadhāt sutam,स कृत्व्यां शुककन्यायां ब्रह्मदत्तमजीजनत् योगी स गवि भार्यायां विष्वक्सेनमधात् सुतम्
9,21,26,jaigīṣavyopadeśena yogatantraṃ cakāra ha udaksenastatastasmādbhallāṭo bārhadīṣavāḥ,जैगीषव्योपदेशेन योगतन्त्रं चकार ह उदक्सेनस्ततस्तस्माद्भल्लाटो बार्हदीषवाः
9,21,27,yavīnaro dvimīḍhasya kṛtimāṃstatsutaḥ smṛtaḥ nāmnā satyadhṛtistasya dṛḍhanemiḥ supārśvakṛt,यवीनरो द्विमीढस्य कृतिमांस्तत्सुतः स्मृतः नाम्ना सत्यधृतिस्तस्य दृढनेमिः सुपार्श्वकृत्
9,21,28,supārśvāt sumatistasya putraḥ sannatimāṃstataḥ kṛtī hiraṇyanābhādyo yogaṃ prāpya jagau sma ṣaṭ,सुपार्श्वात् सुमतिस्तस्य पुत्रः सन्नतिमांस्ततः कृती हिरण्यनाभाद्यो योगं प्राप्य जगौ स्म षट्
9,21,29,saṃhitāḥ prācyasāmnāṃ vai nīpo hyudgrāyudhastataḥ tasya kṣemyaḥ suvīro 'tha suvīrasya ripuñjayaḥ,संहिताः प्राच्यसाम्नां वै नीपो ह्युद्ग्रायुधस्ततः तस्य क्षेम्यः सुवीरो ऽथ सुवीरस्य रिपुञ्जयः
9,21,30,tato bahuratho nāma purumīḍho 'prajo 'bhavat nalinyāmajamīḍhasya nīlaḥ śāntistu tatsutaḥ,ततो बहुरथो नाम पुरुमीढो ऽप्रजो ऽभवत् नलिन्यामजमीढस्य नीलः शान्तिस्तु तत्सुतः
9,21,31,śānteḥ suśāntistatputraḥ purujo 'rkastato 'bhavat bharmyāśvastanayastasya pañcāsan mudgalādayaḥ,शान्तेः सुशान्तिस्तत्पुत्रः पुरुजो ऽर्कस्ततो ऽभवत् भर्म्याश्वस्तनयस्तस्य पञ्चासन् मुद्गलादयः
9,21,32,yavīnaro bṛhadviśvaḥ kāmpillaḥ sañjayaḥ sutāḥ bharmyāśvaḥ prāha putrā me pañcānāṃ rakṣaṇāya hi,यवीनरो बृहद्विश्वः काम्पिल्लः सञ्जयः सुताः भर्म्याश्वः प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि
9,21,33,viṣayāṇāmalamime iti pañcālasaṃjñitāḥ mudgalādbrahmanirvṛttaṃ gotraṃ maudgalyasaṃjñitam,विषयाणामलमिमे इति पञ्चालसंज्ञिताः मुद्गलाद्ब्रह्मनिर्वृत्तं गोत्रं मौद्गल्यसंज्ञितम्
9,21,34,mithunaṃ mudgalādbhārmyāddivodāsaḥ pumān abhūt ahalyā kanyakā yasyāṃ śatānandastu gautamāt,मिथुनं मुद्गलाद्भार्म्याद्दिवोदासः पुमान् अभूत् अहल्या कन्यका यस्यां शतानन्दस्तु गौतमात्
9,21,35,tasya satyadhṛtiḥ putro dhanurvedaviśāradaḥ śaradvāṃstatsuto yasmādurvaśīdarśanāt kila,तस्य सत्यधृतिः पुत्रो धनुर्वेदविशारदः शरद्वांस्तत्सुतो यस्मादुर्वशीदर्शनात् किल
9,21,36,śarastambe 'patadreto mithunaṃ tadabhūc chubham taddṛṣṭvā kṛpayāgṛhṇāc chāntanurmṛgayāṃ caran kṛpaḥ kumāraḥ kanyā ca droṇapatnyabhavat kṛpī,शरस्तम्बे ऽपतद्रेतो मिथुनं तदभूच् छुभम् तद्दृष्ट्वा कृपयागृह्णाच् छान्तनुर्मृगयां चरन् कृपः कुमारः कन्या च द्रोणपत्न्यभवत् कृपी
9,22,1,bhp_09.22.001 śrīśuka uvāca mitrāyuśca divodāsāc cyavanastatsuto nṛpa sudāsaḥ sahadevo 'tha somako jantujanmakṛt,भ्प्_०९.२२.००१ श्रीशुक उवाच मित्रायुश्च दिवोदासाच् च्यवनस्तत्सुतो नृप सुदासः सहदेवो ऽथ सोमको जन्तुजन्मकृत्
9,22,2,tasya putraśataṃ teṣāṃ yavīyān pṛṣataḥ sutaḥ sa tasmāddrupado jajñe sarvasampatsamanvitaḥ drupadāddraupadī tasya dhṛṣṭadyumnādayaḥ sutāḥ,तस्य पुत्रशतं तेषां यवीयान् पृषतः सुतः स तस्माद्द्रुपदो जज्ञे सर्वसम्पत्समन्वितः द्रुपदाद्द्रौपदी तस्य धृष्टद्युम्नादयः सुताः
9,22,3,dhṛṣṭadyumnāddhṛṣṭaketurbhārmyāḥ pāñcālakā ime yo 'jamīḍhasuto hyanya ṛkṣaḥ saṃvaraṇastataḥ,धृष्टद्युम्नाद्धृष्टकेतुर्भार्म्याः पाञ्चालका इमे यो ऽजमीढसुतो ह्यन्य ऋक्षः संवरणस्ततः
9,22,4,tapatyāṃ sūryakanyāyāṃ kurukṣetrapatiḥ kuruḥ parīkṣiḥ sudhanurjahnurniṣadhaśca kuroḥ sutāḥ,तपत्यां सूर्यकन्यायां कुरुक्षेत्रपतिः कुरुः परीक्षिः सुधनुर्जह्नुर्निषधश्च कुरोः सुताः
9,22,5,suhotro 'bhūt sudhanuṣaścyavano 'tha tataḥ kṛtī vasustasyoparicaro bṛhadrathamukhāstataḥ,सुहोत्रो ऽभूत् सुधनुषश्च्यवनो ऽथ ततः कृती वसुस्तस्योपरिचरो बृहद्रथमुखास्ततः
9,22,6,kuśāmbamatsyapratyagra cedipādyāśca cedipāḥ bṛhadrathāt kuśāgro 'bhūdṛṣabhastasya tatsutaḥ,कुशाम्बमत्स्यप्रत्यग्र चेदिपाद्याश्च चेदिपाः बृहद्रथात् कुशाग्रो ऽभूदृषभस्तस्य तत्सुतः
9,22,7,jajñe satyahito 'patyaṃ puṣpavāṃstatsuto jahuḥ anyasyāmapi bhāryāyāṃ śakale dve bṛhadrathāt,जज्ञे सत्यहितो ऽपत्यं पुष्पवांस्तत्सुतो जहुः अन्यस्यामपि भार्यायां शकले द्वे बृहद्रथात्
9,22,8,ye mātrā bahirutsṛṣṭe jarayā cābhisandhite jīva jīveti krīḍantyā jarāsandho 'bhavat sutaḥ,ये मात्रा बहिरुत्सृष्टे जरया चाभिसन्धिते जीव जीवेति क्रीडन्त्या जरासन्धो ऽभवत् सुतः
9,22,9,tataśca sahadevo 'bhūt somāpiryac chrutaśravāḥ parīkṣiranapatyo 'bhūt suratho nāma jāhnavaḥ,ततश्च सहदेवो ऽभूत् सोमापिर्यच् छ्रुतश्रवाः परीक्षिरनपत्यो ऽभूत् सुरथो नाम जाह्नवः
9,22,10,tato vidūrathastasmāt sārvabhaumastato 'bhavat jayasenastattanayo rādhiko 'to 'yutāyv abhūt,ततो विदूरथस्तस्मात् सार्वभौमस्ततो ऽभवत् जयसेनस्तत्तनयो राधिको ऽतो ऽयुताय्व् अभूत्
9,22,11,tataścākrodhanastasmāddevātithiramuṣya ca ṛkṣastasya dilīpo 'bhūt pratīpastasya cātmajaḥ,ततश्चाक्रोधनस्तस्माद्देवातिथिरमुष्य च ऋक्षस्तस्य दिलीपो ऽभूत् प्रतीपस्तस्य चात्मजः
9,22,12,devāpiḥ śāntanustasya bāhlīka iti cātmajāḥ pitṛrājyaṃ parityajya devāpistu vanaṃ gataḥ,देवापिः शान्तनुस्तस्य बाह्लीक इति चात्मजाः पितृराज्यं परित्यज्य देवापिस्तु वनं गतः
9,22,13,abhavac chāntanū rājā prāṅ mahābhiṣasaṃjñitaḥ yaṃ yaṃ karābhyāṃ spṛśati jīrṇaṃ yauvanameti saḥ,अभवच् छान्तनू राजा प्राङ् महाभिषसंज्ञितः यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं यौवनमेति सः
9,22,14,śāntimāpnoti caivāgryāṃ karmaṇā tena śāntanuḥ samā dvādaśa tadrājye na vavarṣa yadā vibhuḥ,शान्तिमाप्नोति चैवाग्र्यां कर्मणा तेन शान्तनुः समा द्वादश तद्राज्ये न ववर्ष यदा विभुः
9,22,15,śāntanurbrāhmaṇairuktaḥ parivettāyamagrabhuk rājyaṃ dehyagrajāyāśu purarāṣṭravivṛddhaye,शान्तनुर्ब्राह्मणैरुक्तः परिवेत्तायमग्रभुक् राज्यं देह्यग्रजायाशु पुरराष्ट्रविवृद्धये
9,22,16,evamukto dvijairjyeṣṭhaṃ chandayāmāsa so 'bravīt tanmantriprahitairviprairvedādvibhraṃśito girā,एवमुक्तो द्विजैर्ज्येष्ठं छन्दयामास सो ऽब्रवीत् तन्मन्त्रिप्रहितैर्विप्रैर्वेदाद्विभ्रंशितो गिरा
9,22,17,vedavādātivādān vai tadā devo vavarṣa ha devāpiryogamāsthāya kalāpagrāmamāśritaḥ,वेदवादातिवादान् वै तदा देवो ववर्ष ह देवापिर्योगमास्थाय कलापग्राममाश्रितः
9,22,18,somavaṃśe kalau naṣṭe kṛtādau sthāpayiṣyati bāhlīkāt somadatto 'bhūdbhūrirbhūriśravāstataḥ,सोमवंशे कलौ नष्टे कृतादौ स्थापयिष्यति बाह्लीकात् सोमदत्तो ऽभूद्भूरिर्भूरिश्रवास्ततः
9,22,19,śalaśca śāntanorāsīdgaṅgāyāṃ bhīṣma ātmavān sarvadharmavidāṃ śreṣṭho mahābhāgavataḥ kaviḥ,शलश्च शान्तनोरासीद्गङ्गायां भीष्म आत्मवान् सर्वधर्मविदां श्रेष्ठो महाभागवतः कविः
9,22,20,vīrayūthāgraṇīryena rāmo 'pi yudhi toṣitaḥ śāntanordāsakanyāyāṃ jajñe citrāṅgadaḥ sutaḥ,वीरयूथाग्रणीर्येन रामो ऽपि युधि तोषितः शान्तनोर्दासकन्यायां जज्ञे चित्राङ्गदः सुतः
9,22,21,vicitravīryaścāvarajo nāmnā citrāṅgado hataḥ yasyāṃ parāśarāt sākṣādavatīrṇo hareḥ kalā,विचित्रवीर्यश्चावरजो नाम्ना चित्राङ्गदो हतः यस्यां पराशरात् साक्षादवतीर्णो हरेः कला
9,22,22,vedagupto muniḥ kṛṣṇo yato 'hamidamadhyagām hitvā svaśiṣyān pailādīn bhagavān bādarāyaṇaḥ,वेदगुप्तो मुनिः कृष्णो यतो ऽहमिदमध्यगाम् हित्वा स्वशिष्यान् पैलादीन् भगवान् बादरायणः
9,22,23,mahyaṃ putrāya śāntāya paraṃ guhyamidaṃ jagau vicitravīryo 'thovāha kāśīrājasute balāt,मह्यं पुत्राय शान्ताय परं गुह्यमिदं जगौ विचित्रवीर्यो ऽथोवाह काशीराजसुते बलात्
9,22,24,svayaṃvarādupānīte ambikāmbālike ubhe tayorāsaktahṛdayo gṛhīto yakṣmaṇā mṛtaḥ,स्वयंवरादुपानीते अम्बिकाम्बालिके उभे तयोरासक्तहृदयो गृहीतो यक्ष्मणा मृतः
9,22,25,kṣetre 'prajasya vai bhrāturmātrokto bādarāyaṇaḥ dhṛtarāṣṭraṃ ca pāṇḍuṃ ca viduraṃ cāpyajījanat,क्षेत्रे ऽप्रजस्य वै भ्रातुर्मात्रोक्तो बादरायणः धृतराष्ट्रं च पाण्डुं च विदुरं चाप्यजीजनत्
9,22,26,gāndhāryāṃ dhṛtarāṣṭrasya jajñe putraśataṃ nṛpa tatra duryodhano jyeṣṭho duḥśalā cāpi kanyakā,गान्धार्यां धृतराष्ट्रस्य जज्ञे पुत्रशतं नृप तत्र दुर्योधनो ज्येष्ठो दुःशला चापि कन्यका
9,22,27,śāpān maithunaruddhasya pāṇḍoḥ kuntyāṃ mahārathāḥ jātā dharmānilendrebhyo yudhiṣṭhiramukhāstrayaḥ,शापान् मैथुनरुद्धस्य पाण्डोः कुन्त्यां महारथाः जाता धर्मानिलेन्द्रेभ्यो युधिष्ठिरमुखास्त्रयः
9,22,28,nakulaḥ sahadevaśca mādryāṃ nāsatyadasrayoḥ draupadyāṃ pañca pañcabhyaḥ putrāste pitaro 'bhavan,नकुलः सहदेवश्च माद्र्यां नासत्यदस्रयोः द्रौपद्यां पञ्च पञ्चभ्यः पुत्रास्ते पितरो ऽभवन्
9,22,29,yudhiṣṭhirāt prativindhyaḥ śrutaseno vṛkodarāt arjunāc chrutakīrtistu śatānīkastu nākuliḥ,युधिष्ठिरात् प्रतिविन्ध्यः श्रुतसेनो वृकोदरात् अर्जुनाच् छ्रुतकीर्तिस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः
9,22,30,sahadevasuto rājan chrutakarmā tathāpare yudhiṣṭhirāt tu pauravyāṃ devako 'tha ghaṭotkacaḥ,सहदेवसुतो राजन् छ्रुतकर्मा तथापरे युधिष्ठिरात् तु पौरव्यां देवको ऽथ घटोत्कचः
9,22,31,bhīmasenāddhiḍimbāyāṃ kālyāṃ sarvagatastataḥ sahadevāt suhotraṃ tu vijayāsūta pārvatī,भीमसेनाद्धिडिम्बायां काल्यां सर्वगतस्ततः सहदेवात् सुहोत्रं तु विजयासूत पार्वती
9,22,32,kareṇumatyāṃ nakulo naramitraṃ tathārjunaḥ irāvantamulupyāṃ vai sutāyāṃ babhruvāhanam maṇipurapateḥ so 'pi tatputraḥ putrikāsutaḥ,करेणुमत्यां नकुलो नरमित्रं तथार्जुनः इरावन्तमुलुप्यां वै सुतायां बभ्रुवाहनम् मणिपुरपतेः सो ऽपि तत्पुत्रः पुत्रिकासुतः
9,22,33,tava tātaḥ subhadrāyāmabhimanyurajāyata sarvātirathajidvīra uttarāyāṃ tato bhavān,तव तातः सुभद्रायामभिमन्युरजायत सर्वातिरथजिद्वीर उत्तरायां ततो भवान्
9,22,34,parikṣīṇeṣu kuruṣu drauṇerbrahmāstratejasā tvaṃ ca kṛṣṇānubhāvena sajīvo mocito 'ntakāt,परिक्षीणेषु कुरुषु द्रौणेर्ब्रह्मास्त्रतेजसा त्वं च कृष्णानुभावेन सजीवो मोचितो ऽन्तकात्
9,22,35,taveme tanayāstāta janamejayapūrvakāḥ śrutaseno bhīmasena ugrasenaśca vīryavān,तवेमे तनयास्तात जनमेजयपूर्वकाः श्रुतसेनो भीमसेन उग्रसेनश्च वीर्यवान्
9,22,36,janamejayastvāṃ viditvā takṣakān nidhanaṃ gatam sarpān vai sarpayāgāgnau sa hoṣyati ruṣānvitaḥ,जनमेजयस्त्वां विदित्वा तक्षकान् निधनं गतम् सर्पान् वै सर्पयागाग्नौ स होष्यति रुषान्वितः
9,22,37,kālaṣeyaṃ purodhāya turaṃ turagamedhaṣāṭ samantāt pṛthivīṃ sarvāṃ jitvā yakṣyati cādhvaraiḥ,कालषेयं पुरोधाय तुरं तुरगमेधषाट् समन्तात् पृथिवीं सर्वां जित्वा यक्ष्यति चाध्वरैः
9,22,38,tasya putraḥ śatānīko yājñavalkyāt trayīṃ paṭhan astrajñānaṃ kriyājñānaṃ śaunakāt parameṣyati,तस्य पुत्रः शतानीको याज्ञवल्क्यात् त्रयीं पठन् अस्त्रज्ञानं क्रियाज्ञानं शौनकात् परमेष्यति
9,22,39,sahasrānīkastatputrastataścaivāśvamedhajaḥ asīmakṛṣṇastasyāpi nemicakrastu tatsutaḥ,सहस्रानीकस्तत्पुत्रस्ततश्चैवाश्वमेधजः असीमकृष्णस्तस्यापि नेमिचक्रस्तु तत्सुतः
9,22,40,gajāhvaye hṛte nadyā kauśāmbyāṃ sādhu vatsyati uktastataścitrarathastasmāc chucirathaḥ sutaḥ,गजाह्वये हृते नद्या कौशाम्ब्यां साधु वत्स्यति उक्तस्ततश्चित्ररथस्तस्माच् छुचिरथः सुतः
9,22,41,tasmāc ca vṛṣṭimāṃstasya suṣeṇo 'tha mahīpatiḥ sunīthastasya bhavitā nṛcakṣuryat sukhīnalaḥ,तस्माच् च वृष्टिमांस्तस्य सुषेणो ऽथ महीपतिः सुनीथस्तस्य भविता नृचक्षुर्यत् सुखीनलः
9,22,42,pariplavaḥ sutastasmān medhāvī sunayātmajaḥ nṛpañjayastato dūrvastimistasmāj janiṣyati,परिप्लवः सुतस्तस्मान् मेधावी सुनयात्मजः नृपञ्जयस्ततो दूर्वस्तिमिस्तस्माज् जनिष्यति
9,22,43,timerbṛhadrathastasmāc chatānīkaḥ sudāsajaḥ śatānīkāddurdamanastasyāpatyaṃ mahīnaraḥ,तिमेर्बृहद्रथस्तस्माच् छतानीकः सुदासजः शतानीकाद्दुर्दमनस्तस्यापत्यं महीनरः
9,22,44,daṇḍapāṇirnimistasya kṣemako bhavitā yataḥ brahmakṣatrasya vai yonirvaṃśo devarṣisatkṛtaḥ,दण्डपाणिर्निमिस्तस्य क्षेमको भविता यतः ब्रह्मक्षत्रस्य वै योनिर्वंशो देवर्षिसत्कृतः
9,22,45,kṣemakaṃ prāpya rājānaṃ saṃsthāṃ prāpsyati vai kalau atha māgadharājāno bhāvino ye vadāmi te,क्षेमकं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ अथ मागधराजानो भाविनो ये वदामि ते
9,22,46,bhavitā sahadevasya mārjāriryac chrutaśravāḥ tato yutāyustasyāpi niramitro 'tha tatsutaḥ,भविता सहदेवस्य मार्जारिर्यच् छ्रुतश्रवाः ततो युतायुस्तस्यापि निरमित्रो ऽथ तत्सुतः
9,22,47,sunakṣatraḥ sunakṣatrādbṛhatseno 'tha karmajit tataḥ sutañjayādvipraḥ śucistasya bhaviṣyati,सुनक्षत्रः सुनक्षत्राद्बृहत्सेनो ऽथ कर्मजित् ततः सुतञ्जयाद्विप्रः शुचिस्तस्य भविष्यति
9,22,48,kṣemo 'tha suvratastasmāddharmasūtraḥ samastataḥ dyumatseno 'tha sumatiḥ subalo janitā tataḥ,क्षेमो ऽथ सुव्रतस्तस्माद्धर्मसूत्रः समस्ततः द्युमत्सेनो ऽथ सुमतिः सुबलो जनिता ततः
9,22,49,sunīthaḥ satyajidatha viśvajidyadripuñjayaḥ bārhadrathāśca bhūpālā bhāvyāḥ sāhasravatsaram,सुनीथः सत्यजिदथ विश्वजिद्यद्रिपुञ्जयः बार्हद्रथाश्च भूपाला भाव्याः साहस्रवत्सरम्
9,23,1,bhp_09.23.001 śrīśuka uvāca anoḥ sabhānaraścakṣuḥ pareṣṇuśca trayaḥ sutāḥ sabhānarāt kālanaraḥ sṛñjayastatsutastataḥ,भ्प्_०९.२३.००१ श्रीशुक उवाच अनोः सभानरश्चक्षुः परेष्णुश्च त्रयः सुताः सभानरात् कालनरः सृञ्जयस्तत्सुतस्ततः
9,23,2,janamejayastasya putro mahāśālo mahāmanāḥ uśīnarastitikṣuśca mahāmanasa ātmajau,जनमेजयस्तस्य पुत्रो महाशालो महामनाः उशीनरस्तितिक्षुश्च महामनस आत्मजौ
9,23,3,śibirvaraḥ kṛmirdakṣaścatvārośīnarātmajāḥ vṛṣādarbhaḥ sudhīraśca madraḥ kekaya ātmavān,शिबिर्वरः कृमिर्दक्षश्चत्वारोशीनरात्मजाः वृषादर्भः सुधीरश्च मद्रः केकय आत्मवान्
9,23,4,śibeścatvāra evāsaṃstitikṣośca ruṣadrathaḥ tato homo 'tha sutapā baliḥ sutapaso 'bhavat,शिबेश्चत्वार एवासंस्तितिक्षोश्च रुषद्रथः ततो होमो ऽथ सुतपा बलिः सुतपसो ऽभवत्
9,23,5,aṅgavaṅgakaliṅgādyāḥ suhmapuṇḍrauḍrasaṃjñitāḥ jajñire dīrghatamaso baleḥ kṣetre mahīkṣitaḥ,अङ्गवङ्गकलिङ्गाद्याः सुह्मपुण्ड्रौड्रसंज्ञिताः जज्ञिरे दीर्घतमसो बलेः क्षेत्रे महीक्षितः
9,23,6,cakruḥ svanāmnā viṣayān ṣaḍ imān prācyakāṃśca te khalapāno 'ṅgato jajñe tasmāddivirathastataḥ,चक्रुः स्वनाम्ना विषयान् षड् इमान् प्राच्यकांश्च ते खलपानो ऽङ्गतो जज्ञे तस्माद्दिविरथस्ततः
9,23,7,suto dharmaratho yasya jajñe citraratho 'prajāḥ romapāda iti khyātastasmai daśarathaḥ sakhā,सुतो धर्मरथो यस्य जज्ञे चित्ररथो ऽप्रजाः रोमपाद इति ख्यातस्तस्मै दशरथः सखा
9,23,8,śāntāṃ svakanyāṃ prāyacchadṛṣyaśṛṅga uvāha yām deve 'varṣati yaṃ rāmā āninyurhariṇīsutam,शान्तां स्वकन्यां प्रायच्छदृष्यशृङ्ग उवाह याम् देवे ऽवर्षति यं रामा आनिन्युर्हरिणीसुतम्
9,23,9,nāṭyasaṅgītavāditrairvibhramāliṅganārhaṇaiḥ sa tu rājño 'napatyasya nirūpyeṣṭiṃ marutvate,नाट्यसङ्गीतवादित्रैर्विभ्रमालिङ्गनार्हणैः स तु राज्ञो ऽनपत्यस्य निरूप्येष्टिं मरुत्वते
9,23,10,prajāmadāddaśaratho yena lebhe 'prajāḥ prajāḥ caturaṅgo romapādāt pṛthulākṣastu tatsutaḥ,प्रजामदाद्दशरथो येन लेभे ऽप्रजाः प्रजाः चतुरङ्गो रोमपादात् पृथुलाक्षस्तु तत्सुतः
9,23,11,bṛhadratho bṛhatkarmā bṛhadbhānuśca tatsutāḥ ādyādbṛhanmanāstasmāj jayadratha udāhṛtaḥ,बृहद्रथो बृहत्कर्मा बृहद्भानुश्च तत्सुताः आद्याद्बृहन्मनास्तस्माज् जयद्रथ उदाहृतः
9,23,12,vijayastasya sambhūtyāṃ tato dhṛtirajāyata tato dhṛtavratastasya satkarmādhirathastataḥ,विजयस्तस्य सम्भूत्यां ततो धृतिरजायत ततो धृतव्रतस्तस्य सत्कर्माधिरथस्ततः
9,23,13,yo 'sau gaṅgātaṭe krīḍan mañjūṣāntargataṃ śiśum kuntyāpaviddhaṃ kānīnamanapatyo 'karot sutam,यो ऽसौ गङ्गातटे क्रीडन् मञ्जूषान्तर्गतं शिशुम् कुन्त्यापविद्धं कानीनमनपत्यो ऽकरोत् सुतम्
9,23,14,vṛṣasenaḥ sutastasya karṇasya jagatīpate druhyośca tanayo babhruḥ setustasyātmajastataḥ,वृषसेनः सुतस्तस्य कर्णस्य जगतीपते द्रुह्योश्च तनयो बभ्रुः सेतुस्तस्यात्मजस्ततः
9,23,15,ārabdhastasya gāndhārastasya dharmastato dhṛtaḥ dhṛtasya durmadastasmāt pracetāḥ prācetasaḥ śatam,आरब्धस्तस्य गान्धारस्तस्य धर्मस्ततो धृतः धृतस्य दुर्मदस्तस्मात् प्रचेताः प्राचेतसः शतम्
9,23,16,mlecchādhipatayo 'bhūvannudīcīṃ diśamāśritāḥ turvasośca suto vahnirvahnerbhargo 'tha bhānumān,म्लेच्छाधिपतयो ऽभूवन्नुदीचीं दिशमाश्रिताः तुर्वसोश्च सुतो वह्निर्वह्नेर्भर्गो ऽथ भानुमान्
9,23,17,tribhānustatsuto 'syāpi karandhama udāradhīḥ marutastatsuto 'putraḥ putraṃ pauravamanvabhūt,त्रिभानुस्तत्सुतो ऽस्यापि करन्धम उदारधीः मरुतस्तत्सुतो ऽपुत्रः पुत्रं पौरवमन्वभूत्
9,23,18,duṣmantaḥ sa punarbheje svavaṃśaṃ rājyakāmukaḥ yayāterjyeṣṭhaputrasya yadorvaṃśaṃ nararṣabha,दुष्मन्तः स पुनर्भेजे स्ववंशं राज्यकामुकः ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशं नरर्षभ
9,23,19,varṇayāmi mahāpuṇyaṃ sarvapāpaharaṃ nṛṇām yadorvaṃśaṃ naraḥ śrutvā sarvapāpaiḥ pramucyate,वर्णयामि महापुण्यं सर्वपापहरं नृणाम् यदोर्वंशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
9,23,20,yatrāvatīrṇo bhagavān paramātmā narākṛtiḥ yadoḥ sahasrajit kroṣṭā nalo ripuriti śrutāḥ,यत्रावतीर्णो भगवान् परमात्मा नराकृतिः यदोः सहस्रजित् क्रोष्टा नलो रिपुरिति श्रुताः
9,23,21,catvāraḥ sūnavastatra śatajit prathamātmajaḥ mahāhayo reṇuhayo haihayaśceti tatsutāḥ,चत्वारः सूनवस्तत्र शतजित् प्रथमात्मजः महाहयो रेणुहयो हैहयश्चेति तत्सुताः
9,23,22,dharmastu haihayasuto netraḥ kunteḥ pitā tataḥ sohañjirabhavat kuntermahiṣmān bhadrasenakaḥ,धर्मस्तु हैहयसुतो नेत्रः कुन्तेः पिता ततः सोहञ्जिरभवत् कुन्तेर्महिष्मान् भद्रसेनकः
9,23,23,durmado bhadrasenasya dhanakaḥ kṛtavīryasūḥ kṛtāgniḥ kṛtavarmā ca kṛtaujā dhanakātmajāḥ,दुर्मदो भद्रसेनस्य धनकः कृतवीर्यसूः कृताग्निः कृतवर्मा च कृतौजा धनकात्मजाः
9,23,24,arjunaḥ kṛtavīryasya saptadvīpeśvaro 'bhavat dattātreyāddhareraṃśāt prāptayogamahāguṇaḥ,अर्जुनः कृतवीर्यस्य सप्तद्वीपेश्वरो ऽभवत् दत्तात्रेयाद्धरेरंशात् प्राप्तयोगमहागुणः
9,23,25,na nūnaṃ kārtavīryasya gatiṃ yāsyanti pārthivāḥ yajñadānatapoyogaiḥ śrutavīryadayādibhiḥ,न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः यज्ञदानतपोयोगैः श्रुतवीर्यदयादिभिः
9,23,26,pañcāśīti sahasrāṇi hyavyāhatabalaḥ samāḥ anaṣṭavittasmaraṇo bubhuje 'kṣayyaṣaḍvasu,पञ्चाशीति सहस्राणि ह्यव्याहतबलः समाः अनष्टवित्तस्मरणो बुभुजे ऽक्षय्यषड्वसु
9,23,27,tasya putrasahasreṣu pañcaivorvaritā mṛdhe jayadhvajaḥ śūraseno vṛṣabho madhurūrjitaḥ,तस्य पुत्रसहस्रेषु पञ्चैवोर्वरिता मृधे जयध्वजः शूरसेनो वृषभो मधुरूर्जितः
9,23,28,jayadhvajāt tālajaṅghastasya putraśataṃ tv abhūt kṣatraṃ yat tālajaṅghākhyamaurvatejopasaṃhṛtam,जयध्वजात् तालजङ्घस्तस्य पुत्रशतं त्व् अभूत् क्षत्रं यत् तालजङ्घाख्यमौर्वतेजोपसंहृतम्
9,23,29,teṣāṃ jyeṣṭho vītihotro vṛṣṇiḥ putro madhoḥ smṛtaḥ tasya putraśataṃ tv āsīdvṛṣṇijyeṣṭhaṃ yataḥ kulam,तेषां ज्येष्ठो वीतिहोत्रो वृष्णिः पुत्रो मधोः स्मृतः तस्य पुत्रशतं त्व् आसीद्वृष्णिज्येष्ठं यतः कुलम्
9,23,30,mādhavā vṛṣṇayo rājan yādavāśceti saṃjñitāḥ yaduputrasya ca kroṣṭoḥ putro vṛjinavāṃstataḥ,माधवा वृष्णयो राजन् यादवाश्चेति संज्ञिताः यदुपुत्रस्य च क्रोष्टोः पुत्रो वृजिनवांस्ततः
9,23,31,svāhito 'to viṣadgurvai tasya citrarathastataḥ śaśabindurmahāyogī mahābhāgo mahān abhūt,स्वाहितो ऽतो विषद्गुर्वै तस्य चित्ररथस्ततः शशबिन्दुर्महायोगी महाभागो महान् अभूत्
9,23,32,caturdaśamahāratnaścakravartyaparājitaḥ tasya patnīsahasrāṇāṃ daśānāṃ sumahāyaśāḥ,चतुर्दशमहारत्नश्चक्रवर्त्यपराजितः तस्य पत्नीसहस्राणां दशानां सुमहायशाः
9,23,33,daśalakṣasahasrāṇi putrāṇāṃ tāsv ajījanat teṣāṃ tu ṣaṭ pradhānānāṃ pṛthuśravasa ātmajaḥ,दशलक्षसहस्राणि पुत्राणां तास्व् अजीजनत् तेषां तु षट् प्रधानानां पृथुश्रवस आत्मजः
9,23,34,dharmo nāmośanā tasya hayamedhaśatasya yāṭ tatsuto rucakastasya pañcāsannātmajāḥ śṛṇu,धर्मो नामोशना तस्य हयमेधशतस्य याट् तत्सुतो रुचकस्तस्य पञ्चासन्नात्मजाः शृणु
9,23,35,purujidrukmarukmeṣu pṛthujyāmaghasaṃjñitāḥ jyāmaghastv aprajo 'pyanyāṃ bhāryāṃ śaibyāpatirbhayāt,पुरुजिद्रुक्मरुक्मेषु पृथुज्यामघसंज्ञिताः ज्यामघस्त्व् अप्रजो ऽप्यन्यां भार्यां शैब्यापतिर्भयात्
9,23,36,nāvindac chatrubhavanādbhojyāṃ kanyāmahāraṣīt rathasthāṃ tāṃ nirīkṣyāha śaibyā patimamarṣitā,नाविन्दच् छत्रुभवनाद्भोज्यां कन्यामहारषीत् रथस्थां तां निरीक्ष्याह शैब्या पतिममर्षिता
9,23,37,keyaṃ kuhaka matsthānaṃ rathamāropiteti vai snuṣā tavetyabhihite smayantī patimabravīt,केयं कुहक मत्स्थानं रथमारोपितेति वै स्नुषा तवेत्यभिहिते स्मयन्ती पतिमब्रवीत्
9,23,38,ahaṃ bandhyāsapatnī ca snuṣā me yujyate katham janayiṣyasi yaṃ rājñi tasyeyamupayujyate,अहं बन्ध्यासपत्नी च स्नुषा मे युज्यते कथम् जनयिष्यसि यं राज्ञि तस्येयमुपयुज्यते
9,23,39,anvamodanta tadviśve devāḥ pitara eva ca śaibyā garbhamadhāt kāle kumāraṃ suṣuve śubham sa vidarbha iti prokta upayeme snuṣāṃ satīm,अन्वमोदन्त तद्विश्वे देवाः पितर एव च शैब्या गर्भमधात् काले कुमारं सुषुवे शुभम् स विदर्भ इति प्रोक्त उपयेमे स्नुषां सतीम्
9,24,1,bhp_09.24.001 śrīśuka uvāca tasyāṃ vidarbho 'janayat putrau nāmnā kuśakrathau tṛtīyaṃ romapādaṃ ca vidarbhakulanandanam,भ्प्_०९.२४.००१ श्रीशुक उवाच तस्यां विदर्भो ऽजनयत् पुत्रौ नाम्ना कुशक्रथौ तृतीयं रोमपादं च विदर्भकुलनन्दनम्
9,24,2,romapādasuto babhrurbabhroḥ kṛtirajāyata uśikastatsutastasmāc cediścaidyādayo nṛpāḥ,रोमपादसुतो बभ्रुर्बभ्रोः कृतिरजायत उशिकस्तत्सुतस्तस्माच् चेदिश्चैद्यादयो नृपाः
9,24,3,krathasya kuntiḥ putro 'bhūd vṛṣṇistasyātha nirvṛtiḥ tato daśārho nāmnābhūt tasya vyomaḥ sutastataḥ,क्रथस्य कुन्तिः पुत्रो ऽभूद् वृष्णिस्तस्याथ निर्वृतिः ततो दशार्हो नाम्नाभूत् तस्य व्योमः सुतस्ततः
9,24,4,jīmūto vikṛtistasya yasya bhīmarathaḥ sutaḥ tato navarathaḥ putro jāto daśarathastataḥ,जीमूतो विकृतिस्तस्य यस्य भीमरथः सुतः ततो नवरथः पुत्रो जातो दशरथस्ततः
9,24,5,karambhiḥ śakuneḥ putro devarātastadātmajaḥ devakṣatrastatastasya madhuḥ kuruvaśādanuḥ,करम्भिः शकुनेः पुत्रो देवरातस्तदात्मजः देवक्षत्रस्ततस्तस्य मधुः कुरुवशादनुः
9,24,6,puruhotrastv anoḥ putrastasyāyuḥ sātvatastataḥ bhajamāno bhajirdivyo vṛṣṇirdevāvṛdho 'ndhakaḥ,पुरुहोत्रस्त्व् अनोः पुत्रस्तस्यायुः सात्वतस्ततः भजमानो भजिर्दिव्यो वृष्णिर्देवावृधो ऽन्धकः
9,24,7,sātvatasya sutāḥ sapta mahābhojaśca māriṣa bhajamānasya nimlociḥ kiṅkaṇo dhṛṣṭireva ca,सात्वतस्य सुताः सप्त महाभोजश्च मारिष भजमानस्य निम्लोचिः किङ्कणो धृष्टिरेव च
9,24,8,ekasyāmātmajāḥ patnyāmanyasyāṃ ca trayaḥ sutāḥ śatājic ca sahasrājidayutājiditi prabho,एकस्यामात्मजाः पत्न्यामन्यस्यां च त्रयः सुताः शताजिच् च सहस्राजिदयुताजिदिति प्रभो
9,24,9,babhrurdevāvṛdhasutastayoḥ ślokau paṭhantyamū yathaiva śṛṇumo dūrāt sampaśyāmastathāntikāt,बभ्रुर्देवावृधसुतस्तयोः श्लोकौ पठन्त्यमू यथैव शृणुमो दूरात् सम्पश्यामस्तथान्तिकात्
9,24,10,babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ devairdevāvṛdhaḥ samaḥ puruṣāḥ pañcaṣaṣṭiśca ṣaṭsahasrāṇi cāṣṭa ca,बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः पुरुषाः पञ्चषष्टिश्च षट्सहस्राणि चाष्ट च
9,24,11,ye 'mṛtatvamanuprāptā babhrordevāvṛdhādapi mahābhojo 'tidharmātmā bhojā āsaṃstadanvaye,ये ऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि महाभोजो ऽतिधर्मात्मा भोजा आसंस्तदन्वये
9,24,12,vṛṣṇeḥ sumitraḥ putro 'bhūdyudhājic ca parantapa śinistasyānamitraśca nighno 'bhūdanamitrataḥ,वृष्णेः सुमित्रः पुत्रो ऽभूद्युधाजिच् च परन्तप शिनिस्तस्यानमित्रश्च निघ्नो ऽभूदनमित्रतः
9,24,13,satrājitaḥ prasenaśca nighnasyāthāsatuḥ sutau anamitrasuto yo 'nyaḥ śinistasya ca satyakaḥ,सत्राजितः प्रसेनश्च निघ्नस्याथासतुः सुतौ अनमित्रसुतो यो ऽन्यः शिनिस्तस्य च सत्यकः
9,24,14,yuyudhānaḥ sātyakirvai jayastasya kuṇistataḥ yugandharo 'namitrasya vṛṣṇiḥ putro 'parastataḥ,युयुधानः सात्यकिर्वै जयस्तस्य कुणिस्ततः युगन्धरो ऽनमित्रस्य वृष्णिः पुत्रो ऽपरस्ततः
9,24,15,śvaphalkaścitrarathaśca gāndinyāṃ ca śvaphalkataḥ akrūrapramukhā āsan putrā dvādaśa viśrutāḥ,श्वफल्कश्चित्ररथश्च गान्दिन्यां च श्वफल्कतः अक्रूरप्रमुखा आसन् पुत्रा द्वादश विश्रुताः
9,24,16,āsaṅgaḥ sārameyaśca mṛduro mṛduvidgiriḥ dharmavṛddhaḥ sukarmā ca kṣetropekṣo 'rimardanaḥ,आसङ्गः सारमेयश्च मृदुरो मृदुविद्गिरिः धर्मवृद्धः सुकर्मा च क्षेत्रोपेक्षो ऽरिमर्दनः
9,24,17,śatrughno gandhamādaśca pratibāhuśca dvādaśa teṣāṃ svasā sucārākhyā dvāv akrūrasutāv api,शत्रुघ्नो गन्धमादश्च प्रतिबाहुश्च द्वादश तेषां स्वसा सुचाराख्या द्वाव् अक्रूरसुताव् अपि
9,24,18,devavān upadevaśca tathā citrarathātmajāḥ pṛthurvidūrathādyāśca bahavo vṛṣṇinandanāḥ,देववान् उपदेवश्च तथा चित्ररथात्मजाः पृथुर्विदूरथाद्याश्च बहवो वृष्णिनन्दनाः
9,24,19,kukuro bhajamānaśca śuciḥ kambalabarhiṣaḥ kukurasya suto vahnirvilomā tanayastataḥ,कुकुरो भजमानश्च शुचिः कम्बलबर्हिषः कुकुरस्य सुतो वह्निर्विलोमा तनयस्ततः
9,24,20,kapotaromā tasyānuḥ sakhā yasya ca tumburuḥ andhakāddundubhistasmādavidyotaḥ punarvasuḥ,कपोतरोमा तस्यानुः सखा यस्य च तुम्बुरुः अन्धकाद्दुन्दुभिस्तस्मादविद्योतः पुनर्वसुः
9,24,21,tasyāhukaścāhukī ca kanyā caivāhukātmajau devakaścograsenaśca catvāro devakātmajāḥ,तस्याहुकश्चाहुकी च कन्या चैवाहुकात्मजौ देवकश्चोग्रसेनश्च चत्वारो देवकात्मजाः
9,24,22,devavān upadevaśca sudevo devavardhanaḥ teṣāṃ svasāraḥ saptāsan dhṛtadevādayo nṛpa,देववान् उपदेवश्च सुदेवो देववर्धनः तेषां स्वसारः सप्तासन् धृतदेवादयो नृप
9,24,23,śāntidevopadevā ca śrīdevā devarakṣitā sahadevā devakī ca vasudeva uvāha tāḥ,शान्तिदेवोपदेवा च श्रीदेवा देवरक्षिता सहदेवा देवकी च वसुदेव उवाह ताः
9,24,24,kaṃsaḥ sunāmā nyagrodhaḥ kaṅkaḥ śaṅkuḥ suhūstathā rāṣṭrapālo 'tha dhṛṣṭiśca tuṣṭimān augrasenayaḥ,कंसः सुनामा न्यग्रोधः कङ्कः शङ्कुः सुहूस्तथा राष्ट्रपालो ऽथ धृष्टिश्च तुष्टिमान् औग्रसेनयः
9,24,25,kaṃsā kaṃsavatī kaṅkā śūrabhū rāṣṭrapālikā ugrasenaduhitaro vasudevānujastriyaḥ,कंसा कंसवती कङ्का शूरभू राष्ट्रपालिका उग्रसेनदुहितरो वसुदेवानुजस्त्रियः
9,24,26,śūro vidūrathādāsīdbhajamānastu tatsutaḥ śinistasmāt svayaṃ bhojo hṛdikastatsuto mataḥ,शूरो विदूरथादासीद्भजमानस्तु तत्सुतः शिनिस्तस्मात् स्वयं भोजो हृदिकस्तत्सुतो मतः
9,24,27,devamīḍhaḥ śatadhanuḥ kṛtavarmeti tatsutāḥ devamīḍhasya śūrasya māriṣā nāma patnyabhūt,देवमीढः शतधनुः कृतवर्मेति तत्सुताः देवमीढस्य शूरस्य मारिषा नाम पत्न्यभूत्
9,24,28,tasyāṃ sa janayāmāsa daśa putrān akalmaṣān vasudevaṃ devabhāgaṃ devaśravasamānakam,तस्यां स जनयामास दश पुत्रान् अकल्मषान् वसुदेवं देवभागं देवश्रवसमानकम्
9,24,29,sṛñjayaṃ śyāmakaṃ kaṅkaṃ śamīkaṃ vatsakaṃ vṛkam devadundubhayo nedurānakā yasya janmani,सृञ्जयं श्यामकं कङ्कं शमीकं वत्सकं वृकम् देवदुन्दुभयो नेदुरानका यस्य जन्मनि
9,24,30,vasudevaṃ hareḥ sthānaṃ vadantyānakadundubhim pṛthā ca śrutadevā ca śrutakīrtiḥ śrutaśravāḥ,वसुदेवं हरेः स्थानं वदन्त्यानकदुन्दुभिम् पृथा च श्रुतदेवा च श्रुतकीर्तिः श्रुतश्रवाः
9,24,31,rājādhidevī caiteṣāṃ bhaginyaḥ pañca kanyakāḥ kunteḥ sakhyuḥ pitā śūro hyaputrasya pṛthāmadāt,राजाधिदेवी चैतेषां भगिन्यः पञ्च कन्यकाः कुन्तेः सख्युः पिता शूरो ह्यपुत्रस्य पृथामदात्
9,24,32,sāpa durvāsaso vidyāṃ devahūtīṃ pratoṣitāt tasyā vīryaparīkṣārthamājuhāva raviṃ śuciḥ,साप दुर्वाससो विद्यां देवहूतीं प्रतोषितात् तस्या वीर्यपरीक्षार्थमाजुहाव रविं शुचिः
9,24,33,tadaivopāgataṃ devaṃ vīkṣya vismitamānasā pratyayārthaṃ prayuktā me yāhi deva kṣamasva me,तदैवोपागतं देवं वीक्ष्य विस्मितमानसा प्रत्ययार्थं प्रयुक्ता मे याहि देव क्षमस्व मे
9,24,34,amoghaṃ devasandarśamādadhe tvayi cātmajam yoniryathā na duṣyeta kartāhaṃ te sumadhyame,अमोघं देवसन्दर्शमादधे त्वयि चात्मजम् योनिर्यथा न दुष्येत कर्ताहं ते सुमध्यमे
9,24,35,iti tasyāṃ sa ādhāya garbhaṃ sūryo divaṃ gataḥ sadyaḥ kumāraḥ sañjajñe dvitīya iva bhāskaraḥ,इति तस्यां स आधाय गर्भं सूर्यो दिवं गतः सद्यः कुमारः सञ्जज्ञे द्वितीय इव भास्करः
9,24,36,taṃ sātyajan nadītoye kṛcchrāl lokasya bibhyatī prapitāmahastāmuvāha pāṇḍurvai satyavikramaḥ,तं सात्यजन् नदीतोये कृच्छ्राल् लोकस्य बिभ्यती प्रपितामहस्तामुवाह पाण्डुर्वै सत्यविक्रमः
9,24,37,śrutadevāṃ tu kārūṣo vṛddhaśarmā samagrahīt yasyāmabhūddantavakra ṛṣiśapto diteḥ sutaḥ,श्रुतदेवां तु कारूषो वृद्धशर्मा समग्रहीत् यस्यामभूद्दन्तवक्र ऋषिशप्तो दितेः सुतः
9,24,38,kaikeyo dhṛṣṭaketuśca śrutakīrtimavindata santardanādayastasyāṃ pañcāsan kaikayāḥ sutāḥ,कैकेयो धृष्टकेतुश्च श्रुतकीर्तिमविन्दत सन्तर्दनादयस्तस्यां पञ्चासन् कैकयाः सुताः
9,24,39,rājādhidevyāmāvantyau jayaseno 'janiṣṭa ha damaghoṣaścedirājaḥ śrutaśravasamagrahīt,राजाधिदेव्यामावन्त्यौ जयसेनो ऽजनिष्ट ह दमघोषश्चेदिराजः श्रुतश्रवसमग्रहीत्
9,24,40,śiśupālaḥ sutastasyāḥ kathitastasya sambhavaḥ devabhāgasya kaṃsāyāṃ citraketubṛhadbalau,शिशुपालः सुतस्तस्याः कथितस्तस्य सम्भवः देवभागस्य कंसायां चित्रकेतुबृहद्बलौ
9,24,41,kaṃsavatyāṃ devaśravasaḥ suvīra iṣumāṃstathā bakaḥ kaṅkāt tu kaṅkāyāṃ satyajit purujit tathā,कंसवत्यां देवश्रवसः सुवीर इषुमांस्तथा बकः कङ्कात् तु कङ्कायां सत्यजित् पुरुजित् तथा
9,24,42,sṛñjayo rāṣṭrapālyāṃ ca vṛṣadurmarṣaṇādikān harikeśahiraṇyākṣau śūrabhūmyāṃ ca śyāmakaḥ,सृञ्जयो राष्ट्रपाल्यां च वृषदुर्मर्षणादिकान् हरिकेशहिरण्याक्षौ शूरभूम्यां च श्यामकः
9,24,43,miśrakeśyāmapsarasi vṛkādīn vatsakastathā takṣapuṣkaraśālādīn durvākṣyāṃ vṛka ādadhe,मिश्रकेश्यामप्सरसि वृकादीन् वत्सकस्तथा तक्षपुष्करशालादीन् दुर्वाक्ष्यां वृक आदधे
9,24,44,sumitrārjunapālādīn samīkāt tu sudāmanī ānakaḥ karṇikāyāṃ vai ṛtadhāmājayāv api,सुमित्रार्जुनपालादीन् समीकात् तु सुदामनी आनकः कर्णिकायां वै ऋतधामाजयाव् अपि
9,24,45,pauravī rohiṇī bhadrā madirā rocanā ilā devakīpramukhāścāsan patnya ānakadundubheḥ,पौरवी रोहिणी भद्रा मदिरा रोचना इला देवकीप्रमुखाश्चासन् पत्न्य आनकदुन्दुभेः
9,24,46,balaṃ gadaṃ sāraṇaṃ ca durmadaṃ vipulaṃ dhruvam vasudevastu rohiṇyāṃ kṛtādīn udapādayat,बलं गदं सारणं च दुर्मदं विपुलं ध्रुवम् वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीन् उदपादयत्
9,24,47,subhadro bhadrabāhuśca durmado bhadra eva ca pauravyāstanayā hyete bhūtādyā dvādaśābhavan,सुभद्रो भद्रबाहुश्च दुर्मदो भद्र एव च पौरव्यास्तनया ह्येते भूताद्या द्वादशाभवन्
9,24,48,nandopanandakṛtaka śūrādyā madirātmajāḥ kauśalyā keśinaṃ tv ekamasūta kulanandanam,नन्दोपनन्दकृतक शूराद्या मदिरात्मजाः कौशल्या केशिनं त्व् एकमसूत कुलनन्दनम्
9,24,49,rocanāyāmato jātā hastahemāṅgadādayaḥ ilāyāmuruvalkādīn yadumukhyān ajījanat,रोचनायामतो जाता हस्तहेमाङ्गदादयः इलायामुरुवल्कादीन् यदुमुख्यान् अजीजनत्
9,24,50,vipṛṣṭho dhṛtadevāyāmeka ānakadundubheḥ śāntidevātmajā rājan praśamaprasitādayaḥ,विपृष्ठो धृतदेवायामेक आनकदुन्दुभेः शान्तिदेवात्मजा राजन् प्रशमप्रसितादयः
9,24,51,rājanyakalpavarṣādyā upadevāsutā daśa vasuhaṃsasuvaṃśādyāḥ śrīdevāyāstu ṣaṭ sutāḥ,राजन्यकल्पवर्षाद्या उपदेवासुता दश वसुहंससुवंशाद्याः श्रीदेवायास्तु षट् सुताः
9,24,52,devarakṣitayā labdhā nava cātra gadādayaḥ vasudevaḥ sutān aṣṭāv ādadhe sahadevayā,देवरक्षितया लब्धा नव चात्र गदादयः वसुदेवः सुतान् अष्टाव् आदधे सहदेवया
9,24,53,pravaraśrutamukhyāṃśca sākṣāddharmo vasūn iva vasudevastu devakyāmaṣṭa putrān ajījanat,प्रवरश्रुतमुख्यांश्च साक्षाद्धर्मो वसून् इव वसुदेवस्तु देवक्यामष्ट पुत्रान् अजीजनत्
9,24,54,kīrtimantaṃ suṣeṇaṃ ca bhadrasenamudāradhīḥ ṛjuṃ sammardanaṃ bhadraṃ saṅkarṣaṇamahīśvaram,कीर्तिमन्तं सुषेणं च भद्रसेनमुदारधीः ऋजुं सम्मर्दनं भद्रं सङ्कर्षणमहीश्वरम्
9,24,55,aṣṭamastu tayorāsīt svayameva hariḥ kila subhadrā ca mahābhāgā tava rājan pitāmahī,अष्टमस्तु तयोरासीत् स्वयमेव हरिः किल सुभद्रा च महाभागा तव राजन् पितामही
9,24,56,yadā yadā hi dharmasya kṣayo vṛddhiśca pāpmanaḥ tadā tu bhagavān īśa ātmānaṃ sṛjate hariḥ,यदा यदा हि धर्मस्य क्षयो वृद्धिश्च पाप्मनः तदा तु भगवान् ईश आत्मानं सृजते हरिः
9,24,57,na hyasya janmano hetuḥ karmaṇo vā mahīpate ātmamāyāṃ vineśasya parasya draṣṭurātmanaḥ,न ह्यस्य जन्मनो हेतुः कर्मणो वा महीपते आत्ममायां विनेशस्य परस्य द्रष्टुरात्मनः
9,24,58,yan māyāceṣṭitaṃ puṃsaḥ sthityutpattyapyayāya hi anugrahastannivṛtterātmalābhāya ceṣyate,यन् मायाचेष्टितं पुंसः स्थित्युत्पत्त्यप्ययाय हि अनुग्रहस्तन्निवृत्तेरात्मलाभाय चेष्यते
9,24,59,akṣauhiṇīnāṃ patibhirasurairnṛpalāñchanaiḥ bhuva ākramyamāṇāyā abhārāya kṛtodyamaḥ,अक्षौहिणीनां पतिभिरसुरैर्नृपलाञ्छनैः भुव आक्रम्यमाणाया अभाराय कृतोद्यमः
9,24,60,karmāṇyaparimeyāṇi manasāpi sureśvaraiḥ sahasaṅkarṣaṇaścakre bhagavān madhusūdanaḥ,कर्माण्यपरिमेयाणि मनसापि सुरेश्वरैः सहसङ्कर्षणश्चक्रे भगवान् मधुसूदनः
9,24,61,kalau janiṣyamāṇānāṃ duḥkhaśokatamonudam anugrahāya bhaktānāṃ supuṇyaṃ vyatanodyaśaḥ,कलौ जनिष्यमाणानां दुःखशोकतमोनुदम् अनुग्रहाय भक्तानां सुपुण्यं व्यतनोद्यशः
9,24,62,yasmin satkarṇapīyuṣe yaśastīrthavare sakṛt śrotrāñjalirupaspṛśya dhunute karmavāsanām,यस्मिन् सत्कर्णपीयुषे यशस्तीर्थवरे सकृत् श्रोत्राञ्जलिरुपस्पृश्य धुनुते कर्मवासनाम्
9,24,63,bhojavṛṣṇyandhakamadhu śūrasenadaśārhakaiḥ ślāghanīyehitaḥ śaśvat kurusṛñjayapāṇḍubhiḥ,भोजवृष्ण्यन्धकमधु शूरसेनदशार्हकैः श्लाघनीयेहितः शश्वत् कुरुसृञ्जयपाण्डुभिः
9,24,64,snigdhasmitekṣitodārairvākyairvikramalīlayā nṛlokaṃ ramayāmāsa mūrtyā sarvāṅgaramyayā,स्निग्धस्मितेक्षितोदारैर्वाक्यैर्विक्रमलीलया नृलोकं रमयामास मूर्त्या सर्वाङ्गरम्यया
9,24,65,yasyānanaṃ makarakuṇḍalacārukarṇa bhrājatkapolasubhagaṃ savilāsahāsam nityotsavaṃ na tatṛpurdṛśibhiḥ pibantyo nāryo narāśca muditāḥ kupitā nimeśca,यस्याननं मकरकुण्डलचारुकर्ण भ्राजत्कपोलसुभगं सविलासहासम् नित्योत्सवं न ततृपुर्दृशिभिः पिबन्त्यो नार्यो नराश्च मुदिताः कुपिता निमेश्च
9,24,66,jāto gataḥ pitṛgṛhādvrajamedhitārtho hatvā ripūn sutaśatāni kṛtorudāraḥ utpādya teṣu puruṣaḥ kratubhiḥ samīje ātmānamātmanigamaṃ prathayan janeṣu,जातो गतः पितृगृहाद्व्रजमेधितार्थो हत्वा रिपून् सुतशतानि कृतोरुदारः उत्पाद्य तेषु पुरुषः क्रतुभिः समीजे आत्मानमात्मनिगमं प्रथयन् जनेषु
9,24,67,pṛthvyāḥ sa vai gurubharaṃ kṣapayan kurūṇāmantaḥsamutthakalinā yudhi bhūpacamvaḥ dṛṣṭyā vidhūya vijaye jayamudvighoṣya procyoddhavāya ca paraṃ samagāt svadhāma,पृथ्व्याः स वै गुरुभरं क्षपयन् कुरूणामन्तःसमुत्थकलिना युधि भूपचम्वः दृष्ट्या विधूय विजये जयमुद्विघोष्य प्रोच्योद्धवाय च परं समगात् स्वधाम
10,1,1,bhp_10.01.001 śrī-rājovāca kathito vaṃśa-vistāro bhavatā soma-sūryayoḥ rājñāṃ cobhaya-vaṃśyānāṃ caritaṃ paramādbhutam,भ्प्_१०.०१.००१ श्री-राजोवाच कथितो वंश-विस्तारो भवता सोम-सूर्ययोः राज्ञां चोभय-वंश्यानां चरितं परमाद्भुतम्
10,1,2,yadoś ca dharma-śīlasya nitarāṃ muni-sattama tatrāṃśenāvatīrṇasya viṣṇor vīryāṇi śaṃsa naḥ,यदोश् च धर्म-शीलस्य नितरां मुनि-सत्तम तत्रांशेनावतीर्णस्य विष्णोर् वीर्याणि शंस नः
10,1,3,avatīrya yador vaṃśe bhagavān bhūta-bhāvanaḥ kṛtavān yāni viśvātmā tāni no vada vistarāt,अवतीर्य यदोर् वंशे भगवान् भूत-भावनः कृतवान् यानि विश्वात्मा तानि नो वद विस्तरात्
10,1,4,nivṛtta-tarṣair upagīyamānād bhavauṣadhāc chrotra-mano-'bhirāmāt ka uttamaśloka-guṇānuvādāt pumān virajyeta vinā paśughnāt,निवृत्त-तर्षैर् उपगीयमानाद् भवौषधाच् छ्रोत्र-मनो-ऽभिरामात् क उत्तमश्लोक-गुणानुवादात् पुमान् विरज्येत विना पशुघ्नात्
10,1,5,pitāmahā me samare 'marañjayair devavratādyātirathais timiṅgilaiḥ duratyayaṃ kaurava-sainya-sāgaraṃ kṛtvātaran vatsa-padaṃ sma yat-plavāḥ,पितामहा मे समरे ऽमरञ्जयैर् देवव्रताद्यातिरथैस् तिमिङ्गिलैः दुरत्ययं कौरव-सैन्य-सागरं कृत्वातरन् वत्स-पदं स्म यत्-प्लवाः
10,1,6,drauṇy-astra-vipluṣṭam idaṃ mad-aṅgaṃ santāna-bījaṃ kuru-pāṇḍavānām jugopa kukṣiṃ gata ātta-cakro mātuś ca me yaḥ śaraṇaṃ gatāyāḥ,द्रौण्य्-अस्त्र-विप्लुष्टम् इदं मद्-अङ्गं सन्तान-बीजं कुरु-पाण्डवानाम् जुगोप कुक्षिं गत आत्त-चक्रो मातुश् च मे यः शरणं गतायाः
10,1,7,vīryāṇi tasyākhila-deha-bhājām antar bahiḥ pūruṣa-kāla-rūpaiḥ prayacchato mṛtyum utāmṛtaṃ ca māyā-manuṣyasya vadasva vidvan,वीर्याणि तस्याखिल-देह-भाजाम् अन्तर् बहिः पूरुष-काल-रूपैः प्रयच्छतो मृत्युम् उतामृतं च माया-मनुष्यस्य वदस्व विद्वन्
10,1,8,rohiṇyās tanayaḥ prokto rāmaḥ saṅkarṣaṇas tvayā devakyā garbha-sambandhaḥ kuto dehāntaraṃ vinā,रोहिण्यास् तनयः प्रोक्तो रामः सङ्कर्षणस् त्वया देवक्या गर्भ-सम्बन्धः कुतो देहान्तरं विना
10,1,9,kasmān mukundo bhagavān pitur gehād vrajaṃ gataḥ kva vāsaṃ jñātibhiḥ sārdhaṃ kṛtavān sātvatāṃ patiḥ,कस्मान् मुकुन्दो भगवान् पितुर् गेहाद् व्रजं गतः क्व वासं ज्ञातिभिः सार्धं कृतवान् सात्वतां पतिः
10,1,10,vraje vasan kim akaron madhupuryāṃ ca keśavaḥ bhrātaraṃ cāvadhīt kaṃsaṃ mātur addhātad-arhaṇam,व्रजे वसन् किम् अकरोन् मधुपुर्यां च केशवः भ्रातरं चावधीत् कंसं मातुर् अद्धातद्-अर्हणम्
10,1,11,dehaṃ mānuṣam āśritya kati varṣāṇi vṛṣṇibhiḥ yadu-puryāṃ sahāvātsīt patnyaḥ katy abhavan prabhoḥ,देहं मानुषम् आश्रित्य कति वर्षाणि वृष्णिभिः यदु-पुर्यां सहावात्सीत् पत्न्यः कत्य् अभवन् प्रभोः
10,1,12,etad anyac ca sarvaṃ me mune kṛṣṇa-viceṣṭitam vaktum arhasi sarvajña śraddadhānāya vistṛtam,एतद् अन्यच् च सर्वं मे मुने कृष्ण-विचेष्टितम् वक्तुम् अर्हसि सर्वज्ञ श्रद्दधानाय विस्तृतम्
10,1,13,naiṣātiduḥsahā kṣun māṃ tyaktodam api bādhate pibantaṃ tvan-mukhāmbhoja- cyutaṃ hari-kathāmṛtam,नैषातिदुःसहा क्षुन् मां त्यक्तोदम् अपि बाधते पिबन्तं त्वन्-मुखाम्भोज- च्युतं हरि-कथामृतम्
10,1,14,bhp_10.01.014 sūta uvāca evaṃ niśamya bhṛgu-nandana sādhu-vādaṃ vaiyāsakiḥ sa bhagavān atha viṣṇu-rātam evaṃ niśamya bhṛgu-nandana sādhu-vādaṃ vaiyāsakiḥ sa bhagavān atha viṣṇu-rātam pratyarcya kṛṣṇa-caritaṃ kali-kalmaṣa-ghnaṃ vyāhartum ārabhata bhāgavata-pradhānaḥ,भ्प्_१०.०१.०१४ सूत उवाच एवं निशम्य भृगु-नन्दन साधु-वादं वैयासकिः स भगवान् अथ विष्णु-रातम् एवं निशम्य भृगु-नन्दन साधु-वादं वैयासकिः स भगवान् अथ विष्णु-रातम् प्रत्यर्च्य कृष्ण-चरितं कलि-कल्मष-घ्नं व्याहर्तुम् आरभत भागवत-प्रधानः
10,1,15,bhp_10.01.015 śrī-śuka uvāca samyag vyavasitā buddhis tava rājarṣi-sattama vāsudeva-kathāyāṃ te yaj jātā naiṣṭhikī ratiḥ,भ्प्_१०.०१.०१५ श्री-शुक उवाच सम्यग् व्यवसिता बुद्धिस् तव राजर्षि-सत्तम वासुदेव-कथायां ते यज् जाता नैष्ठिकी रतिः
10,1,16,vāsudeva-kathā-praśnaḥ puruṣāṃs trīn punāti hi vaktāraṃ pracchakaṃ śrotṝṃs tat-pāda-salilaṃ yathā,वासुदेव-कथा-प्रश्नः पुरुषांस् त्रीन् पुनाति हि वक्तारं प्रच्छकं श्रोतॄंस् तत्-पाद-सलिलं यथा
10,1,17,bhūmir dṛpta-nṛpa-vyāja- daityānīka-śatāyutaiḥ ākrāntā bhūri-bhāreṇa brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayau,भूमिर् दृप्त-नृप-व्याज- दैत्यानीक-शतायुतैः आक्रान्ता भूरि-भारेण ब्रह्माणं शरणं ययौ
10,1,18,gaur bhūtvāśru-mukhī khinnā krandantī karuṇaṃ vibhoḥ upasthitāntike tasmai vyasanaṃ samavocata,गौर् भूत्वाश्रु-मुखी खिन्ना क्रन्दन्ती करुणं विभोः उपस्थितान्तिके तस्मै व्यसनं समवोचत
10,1,19,brahmā tad-upadhāryātha saha devais tayā saha jagāma sa-tri-nayanas tīraṃ kṣīra-payo-nidheḥ,ब्रह्मा तद्-उपधार्याथ सह देवैस् तया सह जगाम स-त्रि-नयनस् तीरं क्षीर-पयो-निधेः
10,1,20,tatra gatvā jagannāthaṃ deva-devaṃ vṛṣākapim puruṣaṃ puruṣa-sūktena upatasthe samāhitaḥ,तत्र गत्वा जगन्नाथं देव-देवं वृषाकपिम् पुरुषं पुरुष-सूक्तेन उपतस्थे समाहितः
10,1,21,giraṃ samādhau gagane samīritāṃ niśamya vedhās tridaśān uvāca ha gāṃ pauruṣīṃ me śṛṇutāmarāḥ punar vidhīyatām āśu tathaiva mā ciram,गिरं समाधौ गगने समीरितां निशम्य वेधास् त्रिदशान् उवाच ह गां पौरुषीं मे शृणुतामराः पुनर् विधीयताम् आशु तथैव मा चिरम्
10,1,22,puraiva puṃsāvadhṛto dharā-jvaro bhavadbhir aṃśair yaduṣūpajanyatām sa yāvad urvyā bharam īśvareśvaraḥ sva-kāla-śaktyā kṣapayaṃś cared bhuvi,पुरैव पुंसावधृतो धरा-ज्वरो भवद्भिर् अंशैर् यदुषूपजन्यताम् स यावद् उर्व्या भरम् ईश्वरेश्वरः स्व-काल-शक्त्या क्षपयंश् चरेद् भुवि
10,1,23,vasudeva-gṛhe sākṣād bhagavān puruṣaḥ paraḥ janiṣyate tat-priyārthaṃ sambhavantu sura-striyaḥ,वसुदेव-गृहे साक्षाद् भगवान् पुरुषः परः जनिष्यते तत्-प्रियार्थं सम्भवन्तु सुर-स्त्रियः
10,1,24,vāsudeva-kalānantaḥ sahasra-vadanaḥ svarāṭ agrato bhavitā devo hareḥ priya-cikīrṣayā,वासुदेव-कलानन्तः सहस्र-वदनः स्वराट् अग्रतो भविता देवो हरेः प्रिय-चिकीर्षया
10,1,25,viṣṇor māyā bhagavatī yayā sammohitaṃ jagat ādiṣṭā prabhuṇāṃśena kāryārthe sambhaviṣyati,विष्णोर् माया भगवती यया सम्मोहितं जगत् आदिष्टा प्रभुणांशेन कार्यार्थे सम्भविष्यति
10,1,26,bhp_10.01.026 śrī-śuka uvāca ity ādiśyāmara-gaṇān prajāpati-patir vibhuḥ āśvāsya ca mahīṃ gīrbhiḥ sva-dhāma paramaṃ yayau,भ्प्_१०.०१.०२६ श्री-शुक उवाच इत्य् आदिश्यामर-गणान् प्रजापति-पतिर् विभुः आश्वास्य च महीं गीर्भिः स्व-धाम परमं ययौ
10,1,27,śūraseno yadupatir mathurām āvasan purīm māthurāñ chūrasenāṃś ca viṣayān bubhuje purā,शूरसेनो यदुपतिर् मथुराम् आवसन् पुरीम् माथुराञ् छूरसेनांश् च विषयान् बुभुजे पुरा
10,1,28,rājadhānī tataḥ sābhūt sarva-yādava-bhūbhujām mathurā bhagavān yatra nityaṃ sannihito hariḥ,राजधानी ततः साभूत् सर्व-यादव-भूभुजाम् मथुरा भगवान् यत्र नित्यं सन्निहितो हरिः
10,1,29,tasyāṃ tu karhicic chaurir vasudevaḥ kṛtodvahaḥ devakyā sūryayā sārdhaṃ prayāṇe ratham āruhat,तस्यां तु कर्हिचिच् छौरिर् वसुदेवः कृतोद्वहः देवक्या सूर्यया सार्धं प्रयाणे रथम् आरुहत्
10,1,30,ugrasena-sutaḥ kaṃsaḥ svasuḥ priya-cikīrṣayā raśmīn hayānāṃ jagrāha raukmai ratha-śatair vṛtaḥ,उग्रसेन-सुतः कंसः स्वसुः प्रिय-चिकीर्षया रश्मीन् हयानां जग्राह रौक्मै रथ-शतैर् वृतः
10,1,31,catuḥ-śataṃ pāribarhaṃ gajānāṃ hema-mālinām aśvānām ayutaṃ sārdhaṃ rathānāṃ ca tri-ṣaṭ-śatam,चतुः-शतं पारिबर्हं गजानां हेम-मालिनाम् अश्वानाम् अयुतं सार्धं रथानां च त्रि-षट्-शतम्
10,1,32,dāsīnāṃ sukumārīṇāṃ dve śate samalaṅkṛte duhitre devakaḥ prādād yāne duhitṛ-vatsalaḥ,दासीनां सुकुमारीणां द्वे शते समलङ्कृते दुहित्रे देवकः प्रादाद् याने दुहितृ-वत्सलः
10,1,33,śaṅkha-tūrya-mṛdaṅgāś ca nedur dundubhayaḥ samam prayāṇa-prakrame tāta vara-vadhvoḥ sumaṅgalam,शङ्ख-तूर्य-मृदङ्गाश् च नेदुर् दुन्दुभयः समम् प्रयाण-प्रक्रमे तात वर-वध्वोः सुमङ्गलम्
10,1,34,pathi pragrahiṇaṃ kaṃsam ābhāṣyāhāśarīra-vāk asyās tvām aṣṭamo garbho hantā yāṃ vahase 'budha,पथि प्रग्रहिणं कंसम् आभाष्याहाशरीर-वाक् अस्यास् त्वाम् अष्टमो गर्भो हन्ता यां वहसे ऽबुध
10,1,35,ity uktaḥ sa khalaḥ pāpo bhojānāṃ kula-pāṃsanaḥ bhaginīṃ hantum ārabdhaṃ khaḍga-pāṇiḥ kace 'grahīt,इत्य् उक्तः स खलः पापो भोजानां कुल-पांसनः भगिनीं हन्तुम् आरब्धं खड्ग-पाणिः कचे ऽग्रहीत्
10,1,36,taṃ jugupsita-karmāṇaṃ nṛśaṃsaṃ nirapatrapam vasudevo mahā-bhāga uvāca parisāntvayan,तं जुगुप्सित-कर्माणं नृशंसं निरपत्रपम् वसुदेवो महा-भाग उवाच परिसान्त्वयन्
10,1,37,bhp_10.01.037 śrī-vasudeva uvāca ślāghanīya-guṇaḥ śūrair bhavān bhoja-yaśaskaraḥ sa kathaṃ bhaginīṃ hanyāt striyam udvāha-parvaṇi,भ्प्_१०.०१.०३७ श्री-वसुदेव उवाच श्लाघनीय-गुणः शूरैर् भवान् भोज-यशस्करः स कथं भगिनीं हन्यात् स्त्रियम् उद्वाह-पर्वणि
10,1,38,mṛtyur janmavatāṃ vīra dehena saha jāyate adya vābda-śatānte vā mṛtyur vai prāṇināṃ dhruvaḥ,मृत्युर् जन्मवतां वीर देहेन सह जायते अद्य वाब्द-शतान्ते वा मृत्युर् वै प्राणिनां ध्रुवः
10,1,39,dehe pañcatvam āpanne dehī karmānugo 'vaśaḥ dehāntaram anuprāpya prāktanaṃ tyajate vapuḥ,देहे पञ्चत्वम् आपन्ने देही कर्मानुगो ऽवशः देहान्तरम् अनुप्राप्य प्राक्तनं त्यजते वपुः
10,1,40,vrajaṃs tiṣṭhan padaikena yathaivaikena gacchati yathā tṛṇa-jalaukaivaṃ dehī karma-gatiṃ gataḥ,व्रजंस् तिष्ठन् पदैकेन यथैवैकेन गच्छति यथा तृण-जलौकैवं देही कर्म-गतिं गतः
10,1,41,svapne yathā paśyati deham īdṛśaṃ manorathenābhiniviṣṭa-cetanaḥ dṛṣṭa-śrutābhyāṃ manasānucintayan prapadyate tat kim api hy apasmṛtiḥ,स्वप्ने यथा पश्यति देहम् ईदृशं मनोरथेनाभिनिविष्ट-चेतनः दृष्ट-श्रुताभ्यां मनसानुचिन्तयन् प्रपद्यते तत् किम् अपि ह्य् अपस्मृतिः
10,1,42,yato yato dhāvati daiva-coditaṃ mano vikārātmakam āpa pañcasu guṇeṣu māyā-rociteṣu dehy asau prapadyamānaḥ saha tena jāyate,यतो यतो धावति दैव-चोदितं मनो विकारात्मकम् आप पञ्चसु गुणेषु माया-रोचितेषु देह्य् असौ प्रपद्यमानः सह तेन जायते
10,1,43,jyotir yathaivodaka-pārthiveṣv adaḥ samīra-vegānugataṃ vibhāvyate amp;evaṃ sva-māyā-raciteṣv asau pumān guṇeṣu rāgānugato vimuhyati,ज्योतिर् यथैवोदक-पार्थिवेष्व् अदः समीर-वेगानुगतं विभाव्यते अम्प्;एवं स्व-माया-रचितेष्व् असौ पुमान् गुणेषु रागानुगतो विमुह्यति
10,1,44,tasmān na kasyacid droham ācaret sa tathā-vidhaḥ ātmanaḥ kṣemam anvicchan drogdhur vai parato bhayam,तस्मान् न कस्यचिद् द्रोहम् आचरेत् स तथा-विधः आत्मनः क्षेमम् अन्विच्छन् द्रोग्धुर् वै परतो भयम्
10,1,45,eṣā tavānujā bālā kṛpaṇā putrikopamā hantuṃ nārhasi kalyāṇīm imāṃ tvaṃ dīna-vatsalaḥ,एषा तवानुजा बाला कृपणा पुत्रिकोपमा हन्तुं नार्हसि कल्याणीम् इमां त्वं दीन-वत्सलः
10,1,46,bhp_10.01.046 śrī-śuka uvāca evaṃ sa sāmabhir bhedair bodhyamāno 'pi dāruṇaḥ na nyavartata kauravya puruṣādān anuvrataḥ,भ्प्_१०.०१.०४६ श्री-शुक उवाच एवं स सामभिर् भेदैर् बोध्यमानो ऽपि दारुणः न न्यवर्तत कौरव्य पुरुषादान् अनुव्रतः
10,1,47,nirbandhaṃ tasya taṃ jñātvā vicintyānakadundubhiḥ prāptaṃ kālaṃ prativyoḍhum idaṃ tatrānvapadyata,निर्बन्धं तस्य तं ज्ञात्वा विचिन्त्यानकदुन्दुभिः प्राप्तं कालं प्रतिव्योढुम् इदं तत्रान्वपद्यत
10,1,48,mṛtyur buddhimatāpohyo yāvad buddhi-balodayam yady asau na nivarteta nāparādho 'sti dehinaḥ,मृत्युर् बुद्धिमतापोह्यो यावद् बुद्धि-बलोदयम् यद्य् असौ न निवर्तेत नापराधो ऽस्ति देहिनः
10,1,49,pradāya mṛtyave putrān mocaye kṛpaṇām imām sutā me yadi jāyeran mṛtyur vā na mriyeta cet,प्रदाय मृत्यवे पुत्रान् मोचये कृपणाम् इमाम् सुता मे यदि जायेरन् मृत्युर् वा न म्रियेत चेत्
10,1,50,viparyayo vā kiṃ na syād gatir dhātur duratyayā upasthito nivarteta nivṛttaḥ punar āpatet,विपर्ययो वा किं न स्याद् गतिर् धातुर् दुरत्यया उपस्थितो निवर्तेत निवृत्तः पुनर् आपतेत्
10,1,51,agner yathā dāru-viyoga-yogayor adṛṣṭato 'nyan na nimittam asti evaṃ hi jantor api durvibhāvyaḥ śarīra-saṃyoga-viyoga-hetuḥ,अग्नेर् यथा दारु-वियोग-योगयोर् अदृष्टतो ऽन्यन् न निमित्तम् अस्ति एवं हि जन्तोर् अपि दुर्विभाव्यः शरीर-संयोग-वियोग-हेतुः
10,1,52,evaṃ vimṛśya taṃ pāpaṃ yāvad-ātmani-darśanam pūjayām āsa vai śaurir bahu-māna-puraḥsaram,एवं विमृश्य तं पापं यावद्-आत्मनि-दर्शनम् पूजयाम् आस वै शौरिर् बहु-मान-पुरःसरम्
10,1,53,prasanna-vadanāmbhojo nṛśaṃsaṃ nirapatrapam manasā dūyamānena vihasann idam abravīt,प्रसन्न-वदनाम्भोजो नृशंसं निरपत्रपम् मनसा दूयमानेन विहसन्न् इदम् अब्रवीत्
10,1,54,bhp_10.01.054 śrī-vasudeva uvāca na hy asyās te bhayaṃ saumya yad vai sāhāśarīra-vāk putrān samarpayiṣye 'syā yatas te bhayam utthitam,भ्प्_१०.०१.०५४ श्री-वसुदेव उवाच न ह्य् अस्यास् ते भयं सौम्य यद् वै साहाशरीर-वाक् पुत्रान् समर्पयिष्ये ऽस्या यतस् ते भयम् उत्थितम्
10,1,55,bhp_10.01.055 śrī-śuka uvāca svasur vadhān nivavṛte kaṃsas tad-vākya-sāra-vit vasudevo 'pi taṃ prītaḥ praśasya prāviśad gṛham,भ्प्_१०.०१.०५५ श्री-शुक उवाच स्वसुर् वधान् निववृते कंसस् तद्-वाक्य-सार-वित् वसुदेवो ऽपि तं प्रीतः प्रशस्य प्राविशद् गृहम्
10,1,56,atha kāla upāvṛtte devakī sarva-devatā putrān prasuṣuve cāṣṭau kanyāṃ caivānuvatsaram,अथ काल उपावृत्ते देवकी सर्व-देवता पुत्रान् प्रसुषुवे चाष्टौ कन्यां चैवानुवत्सरम्
10,1,57,kīrtimantaṃ prathamajaṃ kaṃsāyānakadundubhiḥ arpayām āsa kṛcchreṇa so 'nṛtād ativihvalaḥ,कीर्तिमन्तं प्रथमजं कंसायानकदुन्दुभिः अर्पयाम् आस कृच्छ्रेण सो ऽनृताद् अतिविह्वलः
10,1,58,kiṃ duḥsahaṃ nu sādhūnāṃ viduṣāṃ kim apekṣitam kim akāryaṃ kadaryāṇāṃ dustyajaṃ kiṃ dhṛtātmanām,किं दुःसहं नु साधूनां विदुषां किम् अपेक्षितम् किम् अकार्यं कदर्याणां दुस्त्यजं किं धृतात्मनाम्
10,1,59,dṛṣṭvā samatvaṃ tac chaureḥ satye caiva vyavasthitim kaṃsas tuṣṭa-manā rājan prahasann idam abravīt,दृष्ट्वा समत्वं तच् छौरेः सत्ये चैव व्यवस्थितिम् कंसस् तुष्ट-मना राजन् प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत्
10,1,60,pratiyātu kumāro 'yaṃ na hy asmād asti me bhayam aṣṭamād yuvayor garbhān mṛtyur me vihitaḥ kila,प्रतियातु कुमारो ऽयं न ह्य् अस्माद् अस्ति मे भयम् अष्टमाद् युवयोर् गर्भान् मृत्युर् मे विहितः किल
10,1,61,tatheti sutam ādāya yayāv ānakadundubhiḥ nābhyanandata tad-vākyam asato 'vijitātmanaḥ,तथेति सुतम् आदाय ययाव् आनकदुन्दुभिः नाभ्यनन्दत तद्-वाक्यम् असतो ऽविजितात्मनः
10,1,62,nandādyā ye vraje gopā yāś cāmīṣāṃ ca yoṣitaḥ vṛṣṇayo vasudevādyā devaky-ādyā yadu-striyaḥ,नन्दाद्या ये व्रजे गोपा याश् चामीषां च योषितः वृष्णयो वसुदेवाद्या देवक्य्-आद्या यदु-स्त्रियः
10,1,63,sarve vai devatā-prāyā ubhayor api bhārata jñātayo bandhu-suhṛdo ye ca kaṃsam anuvratāḥ,सर्वे वै देवता-प्राया उभयोर् अपि भारत ज्ञातयो बन्धु-सुहृदो ये च कंसम् अनुव्रताः
10,1,64,etat kaṃsāya bhagavāñ chaśaṃsābhyetya nāradaḥ bhūmer bhārāyamāṇānāṃ daityānāṃ ca vadhodyamam,एतत् कंसाय भगवाञ् छशंसाभ्येत्य नारदः भूमेर् भारायमाणानां दैत्यानां च वधोद्यमम्
10,1,65,ṛṣer vinirgame kaṃso yadūn matvā surān iti devakyā garbha-sambhūtaṃ viṣṇuṃ ca sva-vadhaṃ prati,ऋषेर् विनिर्गमे कंसो यदून् मत्वा सुरान् इति देवक्या गर्भ-सम्भूतं विष्णुं च स्व-वधं प्रति
10,1,66,devakīṃ vasudevaṃ ca nigṛhya nigaḍair gṛhe jātaṃ jātam ahan putraṃ tayor ajana-śaṅkayā,देवकीं वसुदेवं च निगृह्य निगडैर् गृहे जातं जातम् अहन् पुत्रं तयोर् अजन-शङ्कया
10,1,67,mātaraṃ pitaraṃ bhrātṝn sarvāṃś ca suhṛdas tathā ghnanti hy asutṛpo lubdhā rājānaḥ prāyaśo bhuvi,मातरं पितरं भ्रातॄन् सर्वांश् च सुहृदस् तथा घ्नन्ति ह्य् असुतृपो लुब्धा राजानः प्रायशो भुवि
10,1,68,ātmānam iha sañjātaṃ jānan prāg viṣṇunā hatam mahāsuraṃ kālanemiṃ yadubhiḥ sa vyarudhyata,आत्मानम् इह सञ्जातं जानन् प्राग् विष्णुना हतम् महासुरं कालनेमिं यदुभिः स व्यरुध्यत
10,1,69,ugrasenaṃ ca pitaraṃ yadu-bhojāndhakādhipam svayaṃ nigṛhya bubhuje śūrasenān mahā-balaḥ,उग्रसेनं च पितरं यदु-भोजान्धकाधिपम् स्वयं निगृह्य बुभुजे शूरसेनान् महा-बलः
10,2,1,bhp_10.02.001 śrī-śuka uvāca pralamba-baka-cāṇūra- tṛṇāvarta-mahāśanaiḥ muṣṭikāriṣṭa-dvivida- pūtanā-keśī-dhenukaiḥ,भ्प्_१०.०२.००१ श्री-शुक उवाच प्रलम्ब-बक-चाणूर- तृणावर्त-महाशनैः मुष्टिकारिष्ट-द्विविद- पूतना-केशी-धेनुकैः
10,2,2,anyaiś cāsura-bhūpālair bāṇa-bhaumādibhir yutaḥ yadūnāṃ kadanaṃ cakre balī māgadha-saṃśrayaḥ,अन्यैश् चासुर-भूपालैर् बाण-भौमादिभिर् युतः यदूनां कदनं चक्रे बली मागध-संश्रयः
10,2,3,te pīḍitā niviviśuḥ kuru-pañcāla-kekayān śālvān vidarbhān niṣadhān videhān kośalān api,ते पीडिता निविविशुः कुरु-पञ्चाल-केकयान् शाल्वान् विदर्भान् निषधान् विदेहान् कोशलान् अपि
10,2,4,eke tam anurundhānā jñātayaḥ paryupāsate hateṣu ṣaṭsu bāleṣu devakyā augraseninā,एके तम् अनुरुन्धाना ज्ञातयः पर्युपासते हतेषु षट्सु बालेषु देवक्या औग्रसेनिना
10,2,5,saptamo vaiṣṇavaṃ dhāma yam anantaṃ pracakṣate garbho babhūva devakyā harṣa-śoka-vivardhanaḥ,सप्तमो वैष्णवं धाम यम् अनन्तं प्रचक्षते गर्भो बभूव देवक्या हर्ष-शोक-विवर्धनः
10,2,6,bhagavān api viśvātmā viditvā kaṃsajaṃ bhayam yadūnāṃ nija-nāthānāṃ yogamāyāṃ samādiśat,भगवान् अपि विश्वात्मा विदित्वा कंसजं भयम् यदूनां निज-नाथानां योगमायां समादिशत्
10,2,7,gaccha devi vrajaṃ bhadre gopa-gobhir alaṅkṛtam rohiṇī vasudevasya bhāryāste nanda-gokule anyāś ca kaṃsa-saṃvignā vivareṣu vasanti hi,गच्छ देवि व्रजं भद्रे गोप-गोभिर् अलङ्कृतम् रोहिणी वसुदेवस्य भार्यास्ते नन्द-गोकुले अन्याश् च कंस-संविग्ना विवरेषु वसन्ति हि
10,2,8,devakyā jaṭhare garbhaṃ śeṣākhyaṃ dhāma māmakam tat sannikṛṣya rohiṇyā udare sanniveśaya,देवक्या जठरे गर्भं शेषाख्यं धाम मामकम् तत् सन्निकृष्य रोहिण्या उदरे सन्निवेशय
10,2,9,athāham aṃśa-bhāgena devakyāḥ putratāṃ śubhe prāpsyāmi tvaṃ yaśodāyāṃ nanda-patnyāṃ bhaviṣyasi,अथाहम् अंश-भागेन देवक्याः पुत्रतां शुभे प्राप्स्यामि त्वं यशोदायां नन्द-पत्न्यां भविष्यसि
10,2,10,arciṣyanti manuṣyās tvāṃ sarva-kāma-vareśvarīm dhūpopahāra-balibhiḥ sarva-kāma-vara-pradām,अर्चिष्यन्ति मनुष्यास् त्वां सर्व-काम-वरेश्वरीम् धूपोपहार-बलिभिः सर्व-काम-वर-प्रदाम्
10,2,11,nāmadheyāni kurvanti sthānāni ca narā bhuvi durgeti bhadrakālīti vijayā vaiṣṇavīti ca,नामधेयानि कुर्वन्ति स्थानानि च नरा भुवि दुर्गेति भद्रकालीति विजया वैष्णवीति च
10,2,12,kumudā caṇḍikā kṛṣṇā mādhavī kanyaketi ca māyā nārāyaṇīśānī śāradety ambiketi ca,कुमुदा चण्डिका कृष्णा माधवी कन्यकेति च माया नारायणीशानी शारदेत्य् अम्बिकेति च
10,2,13,garbha-saṅkarṣaṇāt taṃ vai prāhuḥ saṅkarṣaṇaṃ bhuvi rāmeti loka-ramaṇād balabhadraṃ balocchrayāt,गर्भ-सङ्कर्षणात् तं वै प्राहुः सङ्कर्षणं भुवि रामेति लोक-रमणाद् बलभद्रं बलोच्छ्रयात्
10,2,14,sandiṣṭaivaṃ bhagavatā tathety om iti tad-vacaḥ pratigṛhya parikramya gāṃ gatā tat tathākarot,सन्दिष्टैवं भगवता तथेत्य् ॐ इति तद्-वचः प्रतिगृह्य परिक्रम्य गां गता तत् तथाकरोत्
10,2,15,garbhe praṇīte devakyā rohiṇīṃ yoga-nidrayā aho visraṃsito garbha iti paurā vicukruśuḥ,गर्भे प्रणीते देवक्या रोहिणीं योग-निद्रया अहो विस्रंसितो गर्भ इति पौरा विचुक्रुशुः
10,2,16,bhagavān api viśvātmā bhaktānām abhayaṅkaraḥ āviveśāṃśa-bhāgena mana ānakadundubheḥ,भगवान् अपि विश्वात्मा भक्तानाम् अभयङ्करः आविवेशांश-भागेन मन आनकदुन्दुभेः
10,2,17,sa bibhrat pauruṣaṃ dhāma bhrājamāno yathā raviḥ durāsado 'tidurdharṣo bhūtānāṃ sambabhūva ha,स बिभ्रत् पौरुषं धाम भ्राजमानो यथा रविः दुरासदो ऽतिदुर्धर्षो भूतानां सम्बभूव ह
10,2,18,tato jagan-maṅgalam acyutāṃśaṃ samāhitaṃ śūra-sutena devī dadhāra sarvātmakam ātma-bhūtaṃ kāṣṭhā yathānanda-karaṃ manastaḥ,ततो जगन्-मङ्गलम् अच्युतांशं समाहितं शूर-सुतेन देवी दधार सर्वात्मकम् आत्म-भूतं काष्ठा यथानन्द-करं मनस्तः
10,2,19,sā devakī sarva-jagan-nivāsa- nivāsa-bhūtā nitarāṃ na reje bhojendra-gehe 'gni-śikheva ruddhā sarasvatī jñāna-khale yathā satī,सा देवकी सर्व-जगन्-निवास- निवास-भूता नितरां न रेजे भोजेन्द्र-गेहे ऽग्नि-शिखेव रुद्धा सरस्वती ज्ञान-खले यथा सती
10,2,20,tāṃ vīkṣya kaṃsaḥ prabhayājitāntarāṃ virocayantīṃ bhavanaṃ śuci-smitām amp;āhaiṣa me prāṇa-haro harir guhāṃ dhruvaṃ śrito yan na pureyam īdṛśī,तां वीक्ष्य कंसः प्रभयाजितान्तरां विरोचयन्तीं भवनं शुचि-स्मिताम् अम्प्;आहैष मे प्राण-हरो हरिर् गुहां ध्रुवं श्रितो यन् न पुरेयम् ईदृशी
10,2,21,kim adya tasmin karaṇīyam āśu me yad artha-tantro na vihanti vikramam striyāḥ svasur gurumatyā vadho 'yaṃ yaśaḥ śriyaṃ hanty anukālam āyuḥ,किम् अद्य तस्मिन् करणीयम् आशु मे यद् अर्थ-तन्त्रो न विहन्ति विक्रमम् स्त्रियाः स्वसुर् गुरुमत्या वधो ऽयं यशः श्रियं हन्त्य् अनुकालम् आयुः
10,2,22,sa eṣa jīvan khalu sampareto varteta yo 'tyanta-nṛśaṃsitena dehe mṛte taṃ manujāḥ śapanti gantā tamo 'ndhaṃ tanu-mānino dhruvam,स एष जीवन् खलु सम्परेतो वर्तेत यो ऽत्यन्त-नृशंसितेन देहे मृते तं मनुजाः शपन्ति गन्ता तमो ऽन्धं तनु-मानिनो ध्रुवम्
10,2,23,iti ghoratamād bhāvāt sannivṛttaḥ svayaṃ prabhuḥ āste pratīkṣaṃs taj-janma harer vairānubandha-kṛt,इति घोरतमाद् भावात् सन्निवृत्तः स्वयं प्रभुः आस्ते प्रतीक्षंस् तज्-जन्म हरेर् वैरानुबन्ध-कृत्
10,2,24,āsīnaḥ saṃviśaṃs tiṣṭhan bhuñjānaḥ paryaṭan mahīm cintayāno hṛṣīkeśam apaśyat tanmayaṃ jagat,आसीनः संविशंस् तिष्ठन् भुञ्जानः पर्यटन् महीम् चिन्तयानो हृषीकेशम् अपश्यत् तन्मयं जगत्
10,2,25,brahmā bhavaś ca tatraitya munibhir nāradādibhiḥ devaiḥ sānucaraiḥ sākaṃ gīrbhir vṛṣaṇam aiḍayan,ब्रह्मा भवश् च तत्रैत्य मुनिभिर् नारदादिभिः देवैः सानुचरैः साकं गीर्भिर् वृषणम् ऐडयन्
10,2,26,satya-vrataṃ satya-paraṃ tri-satyaṃ satyasya yoniṃ nihitaṃ ca satye amp;satyasya satyam ṛta-satya-netraṃ satyātmakaṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapannāḥ,सत्य-व्रतं सत्य-परं त्रि-सत्यं सत्यस्य योनिं निहितं च सत्ये अम्प्;सत्यस्य सत्यम् ऋत-सत्य-नेत्रं सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्नाः
10,2,27,ekāyano 'sau dvi-phalas tri-mūlaś catū-rasaḥ pañca-vidhaḥ ṣaḍ-ātmā sapta-tvag aṣṭa-viṭapo navākṣo daśa-cchadī dvi-khago hy ādi-vṛkṣaḥ,एकायनो ऽसौ द्वि-फलस् त्रि-मूलश् चतू-रसः पञ्च-विधः षड्-आत्मा सप्त-त्वग् अष्ट-विटपो नवाक्षो दश-च्छदी द्वि-खगो ह्य् आदि-वृक्षः
10,2,28,tvam eka evāsya sataḥ prasūtis tvaṃ sannidhānaṃ tvam anugrahaś ca tvan-māyayā saṃvṛta-cetasas tvāṃ paśyanti nānā na vipaścito ye,त्वम् एक एवास्य सतः प्रसूतिस् त्वं सन्निधानं त्वम् अनुग्रहश् च त्वन्-मायया संवृत-चेतसस् त्वां पश्यन्ति नाना न विपश्चितो ये
10,2,29,bibharṣi rūpāṇy avabodha ātmā kṣemāya lokasya carācarasya sattvopapannāni sukhāvahāni satām abhadrāṇi muhuḥ khalānām,बिभर्षि रूपाण्य् अवबोध आत्मा क्षेमाय लोकस्य चराचरस्य सत्त्वोपपन्नानि सुखावहानि सताम् अभद्राणि मुहुः खलानाम्
10,2,30,tvayy ambujākṣākhila-sattva-dhāmni samādhināveśita-cetasaike tvat-pāda-potena mahat-kṛtena kurvanti govatsa-padaṃ bhavābdhim,त्वय्य् अम्बुजाक्षाखिल-सत्त्व-धाम्नि समाधिनावेशित-चेतसैके त्वत्-पाद-पोतेन महत्-कृतेन कुर्वन्ति गोवत्स-पदं भवाब्धिम्
10,2,31,svayaṃ samuttīrya sudustaraṃ dyuman bhavārṇavaṃ bhīmam adabhra-sauhṛdāḥ amp;bhavat-padāmbhoruha-nāvam atra te nidhāya yātāḥ sad-anugraho bhavān,स्वयं समुत्तीर्य सुदुस्तरं द्युमन् भवार्णवं भीमम् अदभ्र-सौहृदाः अम्प्;भवत्-पदाम्भोरुह-नावम् अत्र ते निधाय याताः सद्-अनुग्रहो भवान्
10,2,32,ye 'nye 'ravindākṣa vimukta-māninas tvayy asta-bhāvād aviśuddha-buddhayaḥ ye 'nye 'ravindākṣa vimukta-māninas tvayy asta-bhāvād aviśuddha-buddhayaḥ āruhya kṛcchreṇa paraṃ padaṃ tataḥ patanty adho 'nādṛta-yuṣmad-aṅghrayaḥ,ये ऽन्ये ऽरविन्दाक्ष विमुक्त-मानिनस् त्वय्य् अस्त-भावाद् अविशुद्ध-बुद्धयः ये ऽन्ये ऽरविन्दाक्ष विमुक्त-मानिनस् त्वय्य् अस्त-भावाद् अविशुद्ध-बुद्धयः आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं ततः पतन्त्य् अधो ऽनादृत-युष्मद्-अङ्घ्रयः
10,2,33,tathā na te mādhava tāvakāḥ kvacid bhraśyanti mārgāt tvayi baddha-sauhṛdāḥ tvayābhiguptā vicaranti nirbhayā vināyakānīkapa-mūrdhasu prabho,तथा न ते माधव तावकाः क्वचिद् भ्रश्यन्ति मार्गात् त्वयि बद्ध-सौहृदाः त्वयाभिगुप्ता विचरन्ति निर्भया विनायकानीकप-मूर्धसु प्रभो
10,2,34,sattvaṃ viśuddhaṃ śrayate bhavān sthitau śarīriṇāṃ śreya-upāyanaṃ vapuḥ amp;veda-kriyā-yoga-tapaḥ-samādhibhis tavārhaṇaṃ yena janaḥ samīhate,सत्त्वं विशुद्धं श्रयते भवान् स्थितौ शरीरिणां श्रेय-उपायनं वपुः अम्प्;वेद-क्रिया-योग-तपः-समाधिभिस् तवार्हणं येन जनः समीहते
10,2,35,sattvaṃ na ced dhātar idaṃ nijaṃ bhaved vijñānam ajñāna-bhidāpamārjanam sattvaṃ na ced dhātar idaṃ nijaṃ bhaved vijñānam ajñāna-bhidāpamārjanam guṇa-prakāśair anumīyate bhavān prakāśate yasya ca yena vā guṇaḥ,सत्त्वं न चेद् धातर् इदं निजं भवेद् विज्ञानम् अज्ञान-भिदापमार्जनम् सत्त्वं न चेद् धातर् इदं निजं भवेद् विज्ञानम् अज्ञान-भिदापमार्जनम् गुण-प्रकाशैर् अनुमीयते भवान् प्रकाशते यस्य च येन वा गुणः
10,2,36,na nāma-rūpe guṇa-janma-karmabhir nirūpitavye tava tasya sākṣiṇaḥ mano-vacobhyām anumeya-vartmano deva kriyāyāṃ pratiyanty athāpi hi,न नाम-रूपे गुण-जन्म-कर्मभिर् निरूपितव्ये तव तस्य साक्षिणः मनो-वचोभ्याम् अनुमेय-वर्त्मनो देव क्रियायां प्रतियन्त्य् अथापि हि
10,2,37,śṛṇvan gṛṇan saṃsmarayaṃś ca cintayan nāmāni rūpāṇi ca maṅgalāni te amp;kriyāsu yas tvac-caraṇāravindayor āviṣṭa-cetā na bhavāya kalpate,शृण्वन् गृणन् संस्मरयंश् च चिन्तयन् नामानि रूपाणि च मङ्गलानि ते अम्प्;क्रियासु यस् त्वच्-चरणारविन्दयोर् आविष्ट-चेता न भवाय कल्पते
10,2,38,diṣṭyā hare 'syā bhavataḥ pado bhuvo bhāro 'panītas tava janmaneśituḥ diṣṭyā hare 'syā bhavataḥ pado bhuvo bhāro 'panītas tava janmaneśituḥ diṣṭyāṅkitāṃ tvat-padakaiḥ suśobhanair drakṣyāma gāṃ dyāṃ ca tavānukampitām,दिष्ट्या हरे ऽस्या भवतः पदो भुवो भारो ऽपनीतस् तव जन्मनेशितुः दिष्ट्या हरे ऽस्या भवतः पदो भुवो भारो ऽपनीतस् तव जन्मनेशितुः दिष्ट्याङ्कितां त्वत्-पदकैः सुशोभनैर् द्रक्ष्याम गां द्यां च तवानुकम्पिताम्
10,2,39,na te 'bhavasyeśa bhavasya kāraṇaṃ vinā vinodaṃ bata tarkayāmahe bhavo nirodhaḥ sthitir apy avidyayā kṛtā yatas tvayy abhayāśrayātmani,न ते ऽभवस्येश भवस्य कारणं विना विनोदं बत तर्कयामहे भवो निरोधः स्थितिर् अप्य् अविद्यया कृता यतस् त्वय्य् अभयाश्रयात्मनि
10,2,40,matsyāśva-kacchapa-nṛsiṃha-varāha-haṃsa- rājanya-vipra-vibudheṣu kṛtāvatāraḥ amp;tvaṃ pāsi nas tri-bhuvanaṃ ca yathādhuneśa bhāraṃ bhuvo hara yadūttama vandanaṃ te,मत्स्याश्व-कच्छप-नृसिंह-वराह-हंस- राजन्य-विप्र-विबुधेषु कृतावतारः अम्प्;त्वं पासि नस् त्रि-भुवनं च यथाधुनेश भारं भुवो हर यदूत्तम वन्दनं ते
10,2,41,diṣṭyāmba te kukṣi-gataḥ paraḥ pumān aṃśena sākṣād bhagavān bhavāya naḥ diṣṭyāmba te kukṣi-gataḥ paraḥ pumān aṃśena sākṣād bhagavān bhavāya naḥ mābhūd bhayaṃ bhoja-pater mumūrṣor goptā yadūnāṃ bhavitā tavātmajaḥ,दिष्ट्याम्ब ते कुक्षि-गतः परः पुमान् अंशेन साक्षाद् भगवान् भवाय नः दिष्ट्याम्ब ते कुक्षि-गतः परः पुमान् अंशेन साक्षाद् भगवान् भवाय नः माभूद् भयं भोज-पतेर् मुमूर्षोर् गोप्ता यदूनां भविता तवात्मजः
10,2,42,bhp_10.02.042 śrī-śuka uvāca ity abhiṣṭūya puruṣaṃ yad-rūpam anidaṃ yathā brahmeśānau purodhāya devāḥ pratiyayur divam,भ्प्_१०.०२.०४२ श्री-शुक उवाच इत्य् अभिष्टूय पुरुषं यद्-रूपम् अनिदं यथा ब्रह्मेशानौ पुरोधाय देवाः प्रतिययुर् दिवम्
10,3,1,bhp_10.03.001 śrī-śuka uvāca atha sarva-guṇopetaḥ kālaḥ parama-śobhanaḥ yarhy evājana-janmarkṣaṃ śāntarkṣa-graha-tārakam,भ्प्_१०.०३.००१ श्री-शुक उवाच अथ सर्व-गुणोपेतः कालः परम-शोभनः यर्ह्य् एवाजन-जन्मर्क्षं शान्तर्क्ष-ग्रह-तारकम्
10,3,2,diśaḥ prasedur gaganaṃ nirmaloḍu-gaṇodayam mahī maṅgala-bhūyiṣṭha- pura-grāma-vrajākarā,दिशः प्रसेदुर् गगनं निर्मलोडु-गणोदयम् मही मङ्गल-भूयिष्ठ- पुर-ग्राम-व्रजाकरा
10,3,3,nadyaḥ prasanna-salilā hradā jalaruha-śriyaḥ dvijāli-kula-sannāda- stavakā vana-rājayaḥ,नद्यः प्रसन्न-सलिला ह्रदा जलरुह-श्रियः द्विजालि-कुल-सन्नाद- स्तवका वन-राजयः
10,3,4,vavau vāyuḥ sukha-sparśaḥ puṇya-gandhavahaḥ śuciḥ agnayaś ca dvijātīnāṃ śāntās tatra samindhata,ववौ वायुः सुख-स्पर्शः पुण्य-गन्धवहः शुचिः अग्नयश् च द्विजातीनां शान्तास् तत्र समिन्धत
10,3,5,manāṃsy āsan prasannāni sādhūnām asura-druhām jāyamāne 'jane tasmin nedur dundubhayaḥ samam,मनांस्य् आसन् प्रसन्नानि साधूनाम् असुर-द्रुहाम् जायमाने ऽजने तस्मिन् नेदुर् दुन्दुभयः समम्
10,3,6,jaguḥ kinnara-gandharvās tuṣṭuvuḥ siddha-cāraṇāḥ vidyādharyaś ca nanṛtur apsarobhiḥ samaṃ mudā,जगुः किन्नर-गन्धर्वास् तुष्टुवुः सिद्ध-चारणाः विद्याधर्यश् च ननृतुर् अप्सरोभिः समं मुदा
10,3,7,mumucur munayo devāḥ sumanāṃsi mudānvitāḥ mandaṃ mandaṃ jaladharā jagarjur anusāgaram,मुमुचुर् मुनयो देवाः सुमनांसि मुदान्विताः मन्दं मन्दं जलधरा जगर्जुर् अनुसागरम्
10,3,8,niśīthe tama-udbhūte jāyamāne janārdane devakyāṃ deva-rūpiṇyāṃ viṣṇuḥ sarva-guhā-śayaḥ āvirāsīd yathā prācyāṃ diśīndur iva puṣkalaḥ,निशीथे तम-उद्भूते जायमाने जनार्दने देवक्यां देव-रूपिण्यां विष्णुः सर्व-गुहा-शयः आविरासीद् यथा प्राच्यां दिशीन्दुर् इव पुष्कलः
10,3,9,tam adbhutaṃ bālakam ambujekṣaṇaṃ catur-bhujaṃ śaṅkha-gadādy-udāyudham śrīvatsa-lakṣmaṃ gala-śobhi-kaustubhaṃ pītāmbaraṃ sāndra-payoda-saubhagam,तम् अद्भुतं बालकम् अम्बुजेक्षणं चतुर्-भुजं शङ्ख-गदाद्य्-उदायुधम् श्रीवत्स-लक्ष्मं गल-शोभि-कौस्तुभं पीताम्बरं सान्द्र-पयोद-सौभगम्
10,3,10,mahārha-vaidūrya-kirīṭa-kuṇḍala- tviṣā pariṣvakta-sahasra-kuntalam uddāma-kāñcy-aṅgada-kaṅkaṇādibhir virocamānaṃ vasudeva aikṣata,महार्ह-वैदूर्य-किरीट-कुण्डल- त्विषा परिष्वक्त-सहस्र-कुन्तलम् उद्दाम-काञ्च्य्-अङ्गद-कङ्कणादिभिर् विरोचमानं वसुदेव ऐक्षत
10,3,11,sa vismayotphulla-vilocano hariṃ sutaṃ vilokyānakadundubhis tadā kṛṣṇāvatārotsava-sambhramo 'spṛśan mudā dvijebhyo 'yutam āpluto gavām,स विस्मयोत्फुल्ल-विलोचनो हरिं सुतं विलोक्यानकदुन्दुभिस् तदा कृष्णावतारोत्सव-सम्भ्रमो ऽस्पृशन् मुदा द्विजेभ्यो ऽयुतम् आप्लुतो गवाम्
10,3,12,athainam astaud avadhārya pūruṣaṃ paraṃ natāṅgaḥ kṛta-dhīḥ kṛtāñjaliḥ sva-rociṣā bhārata sūtikā-gṛhaṃ virocayantaṃ gata-bhīḥ prabhāva-vit,अथैनम् अस्तौद् अवधार्य पूरुषं परं नताङ्गः कृत-धीः कृताञ्जलिः स्व-रोचिषा भारत सूतिका-गृहं विरोचयन्तं गत-भीः प्रभाव-वित्
10,3,13,bhp_10.03.013 śrī-vasudeva uvāca vidito 'si bhavān sākṣāt puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ kevalānubhavānanda- svarūpaḥ sarva-buddhi-dṛk,भ्प्_१०.०३.०१३ श्री-वसुदेव उवाच विदितो ऽसि भवान् साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः केवलानुभवानन्द- स्वरूपः सर्व-बुद्धि-दृक्
10,3,14,sa eva svaprakṛtyedaṃ sṛṣṭvāgre tri-guṇātmakam tad anu tvaṃ hy apraviṣṭaḥ praviṣṭa iva bhāvyase,स एव स्वप्रकृत्येदं सृष्ट्वाग्रे त्रि-गुणात्मकम् तद् अनु त्वं ह्य् अप्रविष्टः प्रविष्ट इव भाव्यसे
10,3,15,yatheme 'vikṛtā bhāvās tathā te vikṛtaiḥ saha nānā-vīryāḥ pṛthag-bhūtā virājaṃ janayanti hi,यथेमे ऽविकृता भावास् तथा ते विकृतैः सह नाना-वीर्याः पृथग्-भूता विराजं जनयन्ति हि
10,3,16,sannipatya samutpādya dṛśyante 'nugatā iva prāg eva vidyamānatvān na teṣām iha sambhavaḥ,सन्निपत्य समुत्पाद्य दृश्यन्ते ऽनुगता इव प्राग् एव विद्यमानत्वान् न तेषाम् इह सम्भवः
10,3,17,evaṃ bhavān buddhy-anumeya-lakṣaṇair grāhyair guṇaiḥ sann api tad-guṇāgrahaḥ anāvṛtatvād bahir antaraṃ na te sarvasya sarvātmana ātma-vastunaḥ,एवं भवान् बुद्ध्य्-अनुमेय-लक्षणैर् ग्राह्यैर् गुणैः सन्न् अपि तद्-गुणाग्रहः अनावृतत्वाद् बहिर् अन्तरं न ते सर्वस्य सर्वात्मन आत्म-वस्तुनः
10,3,18,ya ātmano dṛśya-guṇeṣu sann iti vyavasyate sva-vyatirekato 'budhaḥ vinānuvādaṃ na ca tan manīṣitaṃ samyag yatas tyaktam upādadat pumān,य आत्मनो दृश्य-गुणेषु सन्न् इति व्यवस्यते स्व-व्यतिरेकतो ऽबुधः विनानुवादं न च तन् मनीषितं सम्यग् यतस् त्यक्तम् उपाददत् पुमान्
10,3,19,tvatto 'sya janma-sthiti-saṃyamān vibho vadanty anīhād aguṇād avikriyāt amp;tvayīśvare brahmaṇi no virudhyate tvad-āśrayatvād upacaryate guṇaiḥ,त्वत्तो ऽस्य जन्म-स्थिति-संयमान् विभो वदन्त्य् अनीहाद् अगुणाद् अविक्रियात् अम्प्;त्वयीश्वरे ब्रह्मणि नो विरुध्यते त्वद्-आश्रयत्वाद् उपचर्यते गुणैः
10,3,20,sa tvaṃ tri-loka-sthitaye sva-māyayā bibharṣi śuklaṃ khalu varṇam ātmanaḥ sa tvaṃ tri-loka-sthitaye sva-māyayā bibharṣi śuklaṃ khalu varṇam ātmanaḥ sargāya raktaṃ rajasopabṛṃhitaṃ kṛṣṇaṃ ca varṇaṃ tamasā janātyaye,स त्वं त्रि-लोक-स्थितये स्व-मायया बिभर्षि शुक्लं खलु वर्णम् आत्मनः स त्वं त्रि-लोक-स्थितये स्व-मायया बिभर्षि शुक्लं खलु वर्णम् आत्मनः सर्गाय रक्तं रजसोपबृंहितं कृष्णं च वर्णं तमसा जनात्यये
10,3,21,tvam asya lokasya vibho rirakṣiṣur gṛhe 'vatīrṇo 'si mamākhileśvara rājanya-saṃjñāsura-koṭi-yūthapair nirvyūhyamānā nihaniṣyase camūḥ,त्वम् अस्य लोकस्य विभो रिरक्षिषुर् गृहे ऽवतीर्णो ऽसि ममाखिलेश्वर राजन्य-संज्ञासुर-कोटि-यूथपैर् निर्व्यूह्यमाना निहनिष्यसे चमूः
10,3,22,ayaṃ tv asabhyas tava janma nau gṛhe śrutvāgrajāṃs te nyavadhīt sureśvara amp;sa te 'vatāraṃ puruṣaiḥ samarpitaṃ śrutvādhunaivābhisaraty udāyudhaḥ,अयं त्व् असभ्यस् तव जन्म नौ गृहे श्रुत्वाग्रजांस् ते न्यवधीत् सुरेश्वर अम्प्;स ते ऽवतारं पुरुषैः समर्पितं श्रुत्वाधुनैवाभिसरत्य् उदायुधः
10,3,23,bhp_10.03.023 śrī-śuka uvāca athainam ātmajaṃ vīkṣya mahā-puruṣa-lakṣaṇam devakī tam upādhāvat kaṃsād bhītā suvismitā,भ्प्_१०.०३.०२३ श्री-शुक उवाच अथैनम् आत्मजं वीक्ष्य महा-पुरुष-लक्षणम् देवकी तम् उपाधावत् कंसाद् भीता सुविस्मिता
10,3,24,bhp_10.03.024 śrī-devaky uvāca rūpaṃ yat tat prāhur avyaktam ādyaṃ brahma jyotir nirguṇaṃ nirvikāram rūpaṃ yat tat prāhur avyaktam ādyaṃ brahma jyotir nirguṇaṃ nirvikāram sattā-mātraṃ nirviśeṣaṃ nirīhaṃ sa tvaṃ sākṣād viṣṇur adhyātma-dīpaḥ,भ्प्_१०.०३.०२४ श्री-देवक्य् उवाच रूपं यत् तत् प्राहुर् अव्यक्तम् आद्यं ब्रह्म ज्योतिर् निर्गुणं निर्विकारम् रूपं यत् तत् प्राहुर् अव्यक्तम् आद्यं ब्रह्म ज्योतिर् निर्गुणं निर्विकारम् सत्ता-मात्रं निर्विशेषं निरीहं स त्वं साक्षाद् विष्णुर् अध्यात्म-दीपः
10,3,25,naṣṭe loke dvi-parārdhāvasāne mahā-bhūteṣv ādi-bhūtaṃ gateṣu vyakte 'vyaktaṃ kāla-vegena yāte bhavān ekaḥ śiṣyate 'śeṣa-saṃjñaḥ,नष्टे लोके द्वि-परार्धावसाने महा-भूतेष्व् आदि-भूतं गतेषु व्यक्ते ऽव्यक्तं काल-वेगेन याते भवान् एकः शिष्यते ऽशेष-संज्ञः
10,3,26,yo 'yaṃ kālas tasya te 'vyakta-bandho ceṣṭām āhuś ceṣṭate yena viśvam amp;nimeṣādir vatsarānto mahīyāṃs taṃ tveśānaṃ kṣema-dhāma prapadye,यो ऽयं कालस् तस्य ते ऽव्यक्त-बन्धो चेष्टाम् आहुश् चेष्टते येन विश्वम् अम्प्;निमेषादिर् वत्सरान्तो महीयांस् तं त्वेशानं क्षेम-धाम प्रपद्ये
10,3,27,martyo mṛtyu-vyāla-bhītaḥ palāyan lokān sarvān nirbhayaṃ nādhyagacchat tvat pādābjaṃ prāpya yadṛcchayādya susthaḥ śete mṛtyur asmād apaiti,मर्त्यो मृत्यु-व्याल-भीतः पलायन् लोकान् सर्वान् निर्भयं नाध्यगच्छत् त्वत् पादाब्जं प्राप्य यदृच्छयाद्य सुस्थः शेते मृत्युर् अस्माद् अपैति
10,3,28,sa tvaṃ ghorād ugrasenātmajān nas trāhi trastān bhṛtya-vitrāsa-hāsi rūpaṃ cedaṃ pauruṣaṃ dhyāna-dhiṣṇyaṃ mā pratyakṣaṃ māṃsa-dṛśāṃ kṛṣīṣṭhāḥ,स त्वं घोराद् उग्रसेनात्मजान् नस् त्राहि त्रस्तान् भृत्य-वित्रास-हासि रूपं चेदं पौरुषं ध्यान-धिष्ण्यं मा प्रत्यक्षं मांस-दृशां कृषीष्ठाः
10,3,29,janma te mayy asau pāpo mā vidyān madhusūdana samudvije bhavad-dhetoḥ kaṃsād aham adhīra-dhīḥ,जन्म ते मय्य् असौ पापो मा विद्यान् मधुसूदन समुद्विजे भवद्-धेतोः कंसाद् अहम् अधीर-धीः
10,3,30,upasaṃhara viśvātmann ado rūpam alaukikam śaṅkha-cakra-gadā-padma- śriyā juṣṭaṃ catur-bhujam,उपसंहर विश्वात्मन्न् अदो रूपम् अलौकिकम् शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म- श्रिया जुष्टं चतुर्-भुजम्
10,3,31,viśvaṃ yad etat sva-tanau niśānte yathāvakāśaṃ puruṣaḥ paro bhavān bibharti so 'yaṃ mama garbhago 'bhūd aho nṛ-lokasya viḍambanaṃ hi tat,विश्वं यद् एतत् स्व-तनौ निशान्ते यथावकाशं पुरुषः परो भवान् बिभर्ति सो ऽयं मम गर्भगो ऽभूद् अहो नृ-लोकस्य विडम्बनं हि तत्
10,3,32,bhp_10.03.032 śrī-bhagavān uvāca tvam eva pūrva-sarge 'bhūḥ pṛśniḥ svāyambhuve sati tadāyaṃ sutapā nāma prajāpatir akalmaṣaḥ,भ्प्_१०.०३.०३२ श्री-भगवान् उवाच त्वम् एव पूर्व-सर्गे ऽभूः पृश्निः स्वायम्भुवे सति तदायं सुतपा नाम प्रजापतिर् अकल्मषः
10,3,33,yuvāṃ vai brahmaṇādiṣṭau prajā-sarge yadā tataḥ sanniyamyendriya-grāmaṃ tepāthe paramaṃ tapaḥ,युवां वै ब्रह्मणादिष्टौ प्रजा-सर्गे यदा ततः सन्नियम्येन्द्रिय-ग्रामं तेपाथे परमं तपः
10,3,34,varṣa-vātātapa-hima- gharma-kāla-guṇān anu sahamānau śvāsa-rodha- vinirdhūta-mano-malau,वर्ष-वातातप-हिम- घर्म-काल-गुणान् अनु सहमानौ श्वास-रोध- विनिर्धूत-मनो-मलौ
10,3,35,śīrṇa-parṇānilāhārāv upaśāntena cetasā mattaḥ kāmān abhīpsantau mad-ārādhanam īhatuḥ,शीर्ण-पर्णानिलाहाराव् उपशान्तेन चेतसा मत्तः कामान् अभीप्सन्तौ मद्-आराधनम् ईहतुः
10,3,36,evaṃ vāṃ tapyatos tīvraṃ tapaḥ parama-duṣkaram divya-varṣa-sahasrāṇi dvādaśeyur mad-ātmanoḥ,एवं वां तप्यतोस् तीव्रं तपः परम-दुष्करम् दिव्य-वर्ष-सहस्राणि द्वादशेयुर् मद्-आत्मनोः
10,3,37,tadā vāṃ parituṣṭo 'ham amunā vapuṣānaghe tapasā śraddhayā nityaṃ bhaktyā ca hṛdi bhāvitaḥ,तदा वां परितुष्टो ऽहम् अमुना वपुषानघे तपसा श्रद्धया नित्यं भक्त्या च हृदि भावितः
10,3,38,prādurāsaṃ varada-rāḍ yuvayoḥ kāma-ditsayā vriyatāṃ vara ity ukte mādṛśo vāṃ vṛtaḥ sutaḥ,प्रादुरासं वरद-राड् युवयोः काम-दित्सया व्रियतां वर इत्य् उक्ते मादृशो वां वृतः सुतः
10,3,39,ajuṣṭa-grāmya-viṣayāv anapatyau ca dam-patī na vavrāthe 'pavargaṃ me mohitau deva-māyayā,अजुष्ट-ग्राम्य-विषयाव् अनपत्यौ च दम्-पती न वव्राथे ऽपवर्गं मे मोहितौ देव-मायया
10,3,40,gate mayi yuvāṃ labdhvā varaṃ mat-sadṛśaṃ sutam grāmyān bhogān abhuñjāthāṃ yuvāṃ prāpta-manorathau,गते मयि युवां लब्ध्वा वरं मत्-सदृशं सुतम् ग्राम्यान् भोगान् अभुञ्जाथां युवां प्राप्त-मनोरथौ
10,3,41,adṛṣṭvānyatamaṃ loke śīlaudārya-guṇaiḥ samam ahaṃ suto vām abhavaṃ pṛśnigarbha iti śrutaḥ,अदृष्ट्वान्यतमं लोके शीलौदार्य-गुणैः समम् अहं सुतो वाम् अभवं पृश्निगर्भ इति श्रुतः
10,3,42,tayor vāṃ punar evāham adityām āsa kaśyapāt upendra iti vikhyāto vāmanatvāc ca vāmanaḥ,तयोर् वां पुनर् एवाहम् अदित्याम् आस कश्यपात् उपेन्द्र इति विख्यातो वामनत्वाच् च वामनः
10,3,43,tṛtīye 'smin bhave 'haṃ vai tenaiva vapuṣātha vām jāto bhūyas tayor eva satyaṃ me vyāhṛtaṃ sati,तृतीये ऽस्मिन् भवे ऽहं वै तेनैव वपुषाथ वाम् जातो भूयस् तयोर् एव सत्यं मे व्याहृतं सति
10,3,44,etad vāṃ darśitaṃ rūpaṃ prāg-janma-smaraṇāya me nānyathā mad-bhavaṃ jñānaṃ martya-liṅgena jāyate,एतद् वां दर्शितं रूपं प्राग्-जन्म-स्मरणाय मे नान्यथा मद्-भवं ज्ञानं मर्त्य-लिङ्गेन जायते
10,3,45,yuvāṃ māṃ putra-bhāvena brahma-bhāvena cāsakṛt cintayantau kṛta-snehau yāsyethe mad-gatiṃ parām,युवां मां पुत्र-भावेन ब्रह्म-भावेन चासकृत् चिन्तयन्तौ कृत-स्नेहौ यास्येथे मद्-गतिं पराम्
10,3,46,bhp_10.03.046 śrī-śuka uvāca ity uktvāsīd dharis tūṣṇīṃ bhagavān ātma-māyayā pitroḥ sampaśyatoḥ sadyo babhūva prākṛtaḥ śiśuḥ,भ्प्_१०.०३.०४६ श्री-शुक उवाच इत्य् उक्त्वासीद् धरिस् तूष्णीं भगवान् आत्म-मायया पित्रोः सम्पश्यतोः सद्यो बभूव प्राकृतः शिशुः
10,3,47,tataś ca śaurir bhagavat-pracoditaḥ sutaṃ samādāya sa sūtikā-gṛhāt amp;yadā bahir gantum iyeṣa tarhy ajā yā yogamāyājani nanda-jāyayā,ततश् च शौरिर् भगवत्-प्रचोदितः सुतं समादाय स सूतिका-गृहात् अम्प्;यदा बहिर् गन्तुम् इयेष तर्ह्य् अजा या योगमायाजनि नन्द-जायया
10,3,48,tayā hṛta-pratyaya-sarva-vṛttiṣu dvāḥ-stheṣu paureṣv api śāyiteṣv atha dvāraś ca sarvāḥ pihitā duratyayā bṛhat-kapāṭāyasa-kīla-śṛṅkhalaiḥ,तया हृत-प्रत्यय-सर्व-वृत्तिषु द्वाः-स्थेषु पौरेष्व् अपि शायितेष्व् अथ द्वारश् च सर्वाः पिहिता दुरत्यया बृहत्-कपाटायस-कील-शृङ्खलैः
10,3,49,tāḥ kṛṣṇa-vāhe vasudeva āgate svayaṃ vyavaryanta yathā tamo raveḥ vavarṣa parjanya upāṃśu-garjitaḥ śeṣo 'nvagād vāri nivārayan phaṇaiḥ,ताः कृष्ण-वाहे वसुदेव आगते स्वयं व्यवर्यन्त यथा तमो रवेः ववर्ष पर्जन्य उपांशु-गर्जितः शेषो ऽन्वगाद् वारि निवारयन् फणैः
10,3,50,maghoni varṣaty asakṛd yamānujā gambhīra-toyaugha-javormi-phenilā bhayānakāvarta-śatākulā nadī mārgaṃ dadau sindhur iva śriyaḥ pateḥ,मघोनि वर्षत्य् असकृद् यमानुजा गम्भीर-तोयौघ-जवोर्मि-फेनिला भयानकावर्त-शताकुला नदी मार्गं ददौ सिन्धुर् इव श्रियः पतेः
10,3,51,nanda-vrajaṃ śaurir upetya tatra tān gopān prasuptān upalabhya nidrayā amp;sutaṃ yaśodā-śayane nidhāya tat- sutām upādāya punar gṛhān agāt,नन्द-व्रजं शौरिर् उपेत्य तत्र तान् गोपान् प्रसुप्तान् उपलभ्य निद्रया अम्प्;सुतं यशोदा-शयने निधाय तत्- सुताम् उपादाय पुनर् गृहान् अगात्
10,3,52,devakyāḥ śayane nyasya vasudevo 'tha dārikām pratimucya pador loham āste pūrvavad āvṛtaḥ,देवक्याः शयने न्यस्य वसुदेवो ऽथ दारिकाम् प्रतिमुच्य पदोर् लोहम् आस्ते पूर्ववद् आवृतः
10,3,53,yaśodā nanda-patnī ca jātaṃ param abudhyata na tal-liṅgaṃ pariśrāntā nidrayāpagata-smṛtiḥ,यशोदा नन्द-पत्नी च जातं परम् अबुध्यत न तल्-लिङ्गं परिश्रान्ता निद्रयापगत-स्मृतिः
10,4,1,bhp_10.04.001 śrī-śuka uvāca bahir-antaḥ-pura-dvāraḥ sarvāḥ pūrvavad āvṛtāḥ tato bāla-dhvaniṃ śrutvā gṛha-pālāḥ samutthitāḥ,भ्प्_१०.०४.००१ श्री-शुक उवाच बहिर्-अन्तः-पुर-द्वारः सर्वाः पूर्ववद् आवृताः ततो बाल-ध्वनिं श्रुत्वा गृह-पालाः समुत्थिताः
10,4,2,te tu tūrṇam upavrajya devakyā garbha-janma tat ācakhyur bhoja-rājāya yad udvignaḥ pratīkṣate,ते तु तूर्णम् उपव्रज्य देवक्या गर्भ-जन्म तत् आचख्युर् भोज-राजाय यद् उद्विग्नः प्रतीक्षते
10,4,3,sa talpāt tūrṇam utthāya kālo 'yam iti vihvalaḥ sūtī-gṛham agāt tūrṇaṃ praskhalan mukta-mūrdhajaḥ,स तल्पात् तूर्णम् उत्थाय कालो ऽयम् इति विह्वलः सूती-गृहम् अगात् तूर्णं प्रस्खलन् मुक्त-मूर्धजः
10,4,4,tam āha bhrātaraṃ devī kṛpaṇā karuṇaṃ satī snuṣeyaṃ tava kalyāṇa striyaṃ mā hantum arhasi,तम् आह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती स्नुषेयं तव कल्याण स्त्रियं मा हन्तुम् अर्हसि
10,4,5,bahavo hiṃsitā bhrātaḥ śiśavaḥ pāvakopamāḥ tvayā daiva-nisṛṣṭena putrikaikā pradīyatām,बहवो हिंसिता भ्रातः शिशवः पावकोपमाः त्वया दैव-निसृष्टेन पुत्रिकैका प्रदीयताम्
10,4,6,nanv ahaṃ te hy avarajā dīnā hata-sutā prabho dātum arhasi mandāyā aṅgemāṃ caramāṃ prajām,नन्व् अहं ते ह्य् अवरजा दीना हत-सुता प्रभो दातुम् अर्हसि मन्दाया अङ्गेमां चरमां प्रजाम्
10,4,7,bhp_10.04.007 śrī-śuka uvāca upaguhyātmajām evaṃ rudatyā dīna-dīnavat yācitas tāṃ vinirbhartsya hastād ācicchide khalaḥ,भ्प्_१०.०४.००७ श्री-शुक उवाच उपगुह्यात्मजाम् एवं रुदत्या दीन-दीनवत् याचितस् तां विनिर्भर्त्स्य हस्ताद् आचिच्छिदे खलः
10,4,8,tāṃ gṛhītvā caraṇayor jāta-mātrāṃ svasuḥ sutām apothayac chilā-pṛṣṭhe svārthonmūlita-sauhṛdaḥ,तां गृहीत्वा चरणयोर् जात-मात्रां स्वसुः सुताम् अपोथयच् छिला-पृष्ठे स्वार्थोन्मूलित-सौहृदः
10,4,9,sā tad-dhastāt samutpatya sadyo devy ambaraṃ gatā adṛśyatānujā viṣṇoḥ sāyudhāṣṭa-mahābhujā,सा तद्-धस्तात् समुत्पत्य सद्यो देव्य् अम्बरं गता अदृश्यतानुजा विष्णोः सायुधाष्ट-महाभुजा
10,4,10,divya-srag-ambarālepa- ratnābharaṇa-bhūṣitā dhanuḥ-śūleṣu-carmāsi- śaṅkha-cakra-gadā-dharā,दिव्य-स्रग्-अम्बरालेप- रत्नाभरण-भूषिता धनुः-शूलेषु-चर्मासि- शङ्ख-चक्र-गदा-धरा
10,4,11,siddha-cāraṇa-gandharvair apsaraḥ-kinnaroragaiḥ upāhṛtoru-balibhiḥ stūyamānedam abravīt,सिद्ध-चारण-गन्धर्वैर् अप्सरः-किन्नरोरगैः उपाहृतोरु-बलिभिः स्तूयमानेदम् अब्रवीत्
10,4,12,kiṃ mayā hatayā manda jātaḥ khalu tavānta-kṛt yatra kva vā pūrva-śatrur mā hiṃsīḥ kṛpaṇān vṛthā,किं मया हतया मन्द जातः खलु तवान्त-कृत् यत्र क्व वा पूर्व-शत्रुर् मा हिंसीः कृपणान् वृथा
10,4,13,iti prabhāṣya taṃ devī māyā bhagavatī bhuvi bahu-nāma-niketeṣu bahu-nāmā babhūva ha,इति प्रभाष्य तं देवी माया भगवती भुवि बहु-नाम-निकेतेषु बहु-नामा बभूव ह
10,4,14,tayābhihitam ākarṇya kaṃsaḥ parama-vismitaḥ devakīṃ vasudevaṃ ca vimucya praśrito 'bravīt,तयाभिहितम् आकर्ण्य कंसः परम-विस्मितः देवकीं वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितो ऽब्रवीत्
10,4,15,aho bhaginy aho bhāma mayā vāṃ bata pāpmanā puruṣāda ivāpatyaṃ bahavo hiṃsitāḥ sutāḥ,अहो भगिन्य् अहो भाम मया वां बत पाप्मना पुरुषाद इवापत्यं बहवो हिंसिताः सुताः
10,4,16,sa tv ahaṃ tyakta-kāruṇyas tyakta-jñāti-suhṛt khalaḥ kān lokān vai gamiṣyāmi brahma-heva mṛtaḥ śvasan,स त्व् अहं त्यक्त-कारुण्यस् त्यक्त-ज्ञाति-सुहृत् खलः कान् लोकान् वै गमिष्यामि ब्रह्म-हेव मृतः श्वसन्
10,4,17,daivam apy anṛtaṃ vakti na martyā eva kevalam yad-viśrambhād ahaṃ pāpaḥ svasur nihatavāñ chiśūn,दैवम् अप्य् अनृतं वक्ति न मर्त्या एव केवलम् यद्-विश्रम्भाद् अहं पापः स्वसुर् निहतवाञ् छिशून्
10,4,18,mā śocataṃ mahā-bhāgāv ātmajān sva-kṛtaṃ bhujaḥ jāntavo na sadaikatra daivādhīnās tadāsate,मा शोचतं महा-भागाव् आत्मजान् स्व-कृतं भुजः जान्तवो न सदैकत्र दैवाधीनास् तदासते
10,4,19,bhuvi bhaumāni bhūtāni yathā yānty apayānti ca nāyam ātmā tathaiteṣu viparyeti yathaiva bhūḥ,भुवि भौमानि भूतानि यथा यान्त्य् अपयान्ति च नायम् आत्मा तथैतेषु विपर्येति यथैव भूः
10,4,20,yathānevaṃ-vido bhedo yata ātma-viparyayaḥ deha-yoga-viyogau ca saṃsṛtir na nivartate,यथानेवं-विदो भेदो यत आत्म-विपर्ययः देह-योग-वियोगौ च संसृतिर् न निवर्तते
10,4,21,tasmād bhadre sva-tanayān mayā vyāpāditān api mānuśoca yataḥ sarvaḥ sva-kṛtaṃ vindate 'vaśaḥ,तस्माद् भद्रे स्व-तनयान् मया व्यापादितान् अपि मानुशोच यतः सर्वः स्व-कृतं विन्दते ऽवशः
10,4,22,yāvad dhato 'smi hantāsmī- ty ātmānaṃ manyate 'sva-dṛk tāvat tad-abhimāny ajño bādhya-bādhakatām iyāt,यावद् धतो ऽस्मि हन्तास्मी- त्य् आत्मानं मन्यते ऽस्व-दृक् तावत् तद्-अभिमान्य् अज्ञो बाध्य-बाधकताम् इयात्
10,4,23,kṣamadhvaṃ mama daurātmyaṃ sādhavo dīna-vatsalāḥ ity uktvāśru-mukhaḥ pādau śyālaḥ svasror athāgrahīt,क्षमध्वं मम दौरात्म्यं साधवो दीन-वत्सलाः इत्य् उक्त्वाश्रु-मुखः पादौ श्यालः स्वस्रोर् अथाग्रहीत्
10,4,24,mocayām āsa nigaḍād viśrabdhaḥ kanyakā-girā devakīṃ vasudevaṃ ca darśayann ātma-sauhṛdam,मोचयाम् आस निगडाद् विश्रब्धः कन्यका-गिरा देवकीं वसुदेवं च दर्शयन्न् आत्म-सौहृदम्
10,4,25,bhrātuḥ samanutaptasya kṣānta-roṣā ca devakī vyasṛjad vasudevaś ca prahasya tam uvāca ha,भ्रातुः समनुतप्तस्य क्षान्त-रोषा च देवकी व्यसृजद् वसुदेवश् च प्रहस्य तम् उवाच ह
10,4,26,evam etan mahā-bhāga yathā vadasi dehinām ajñāna-prabhavāhaṃ-dhīḥ sva-pareti bhidā yataḥ,एवम् एतन् महा-भाग यथा वदसि देहिनाम् अज्ञान-प्रभवाहं-धीः स्व-परेति भिदा यतः
10,4,27,śoka-harṣa-bhaya-dveṣa- lobha-moha-madānvitāḥ mitho ghnantaṃ na paśyanti bhāvair bhāvaṃ pṛthag-dṛśaḥ,शोक-हर्ष-भय-द्वेष- लोभ-मोह-मदान्विताः मिथो घ्नन्तं न पश्यन्ति भावैर् भावं पृथग्-दृशः
10,4,28,bhp_10.04.028 śrī-śuka uvāca kaṃsa evaṃ prasannābhyāṃ viśuddhaṃ pratibhāṣitaḥ devakī-vasudevābhyām anujñāto 'viśad gṛham,भ्प्_१०.०४.०२८ श्री-शुक उवाच कंस एवं प्रसन्नाभ्यां विशुद्धं प्रतिभाषितः देवकी-वसुदेवाभ्याम् अनुज्ञातो ऽविशद् गृहम्
10,4,29,tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ kaṃsa āhūya mantriṇaḥ tebhya ācaṣṭa tat sarvaṃ yad uktaṃ yoga-nidrayā,तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां कंस आहूय मन्त्रिणः तेभ्य आचष्ट तत् सर्वं यद् उक्तं योग-निद्रया
10,4,30,ākarṇya bhartur gaditaṃ tam ūcur deva-śatravaḥ devān prati kṛtāmarṣā daiteyā nāti-kovidāḥ,आकर्ण्य भर्तुर् गदितं तम् ऊचुर् देव-शत्रवः देवान् प्रति कृतामर्षा दैतेया नाति-कोविदाः
10,4,31,evaṃ cet tarhi bhojendra pura-grāma-vrajādiṣu anirdaśān nirdaśāṃś ca haniṣyāmo 'dya vai śiśūn,एवं चेत् तर्हि भोजेन्द्र पुर-ग्राम-व्रजादिषु अनिर्दशान् निर्दशांश् च हनिष्यामो ऽद्य वै शिशून्
10,4,32,kim udyamaiḥ kariṣyanti devāḥ samara-bhīravaḥ nityam udvigna-manaso jyā-ghoṣair dhanuṣas tava,किम् उद्यमैः करिष्यन्ति देवाः समर-भीरवः नित्यम् उद्विग्न-मनसो ज्या-घोषैर् धनुषस् तव
10,4,33,asyatas te śara-vrātair hanyamānāḥ samantataḥ jijīviṣava utsṛjya palāyana-parā yayuḥ,अस्यतस् ते शर-व्रातैर् हन्यमानाः समन्ततः जिजीविषव उत्सृज्य पलायन-परा ययुः
10,4,34,kecit prāñjalayo dīnā nyasta-śastrā divaukasaḥ mukta-kaccha-śikhāḥ kecid bhītāḥ sma iti vādinaḥ,केचित् प्राञ्जलयो दीना न्यस्त-शस्त्रा दिवौकसः मुक्त-कच्छ-शिखाः केचिद् भीताः स्म इति वादिनः
10,4,35,na tvaṃ vismṛta-śastrāstrān virathān bhaya-saṃvṛtān haṃsy anyāsakta-vimukhān bhagna-cāpān ayudhyataḥ,न त्वं विस्मृत-शस्त्रास्त्रान् विरथान् भय-संवृतान् हंस्य् अन्यासक्त-विमुखान् भग्न-चापान् अयुध्यतः
10,4,36,kiṃ kṣema-śūrair vibudhair asaṃyuga-vikatthanaiḥ raho-juṣā kiṃ hariṇā śambhunā vā vanaukasā kim indreṇālpa-vīryeṇa brahmaṇā vā tapasyatā,किं क्षेम-शूरैर् विबुधैर् असंयुग-विकत्थनैः रहो-जुषा किं हरिणा शम्भुना वा वनौकसा किम् इन्द्रेणाल्प-वीर्येण ब्रह्मणा वा तपस्यता
10,4,37,tathāpi devāḥ sāpatnyān nopekṣyā iti manmahe tatas tan-mūla-khanane niyuṅkṣvāsmān anuvratān,तथापि देवाः सापत्न्यान् नोपेक्ष्या इति मन्महे ततस् तन्-मूल-खनने नियुङ्क्ष्वास्मान् अनुव्रतान्
10,4,38,yathāmayo 'ṅge samupekṣito nṛbhir na śakyate rūḍha-padaś cikitsitum yathendriya-grāma upekṣitas tathā ripur mahān baddha-balo na cālyate,यथामयो ऽङ्गे समुपेक्षितो नृभिर् न शक्यते रूढ-पदश् चिकित्सितुम् यथेन्द्रिय-ग्राम उपेक्षितस् तथा रिपुर् महान् बद्ध-बलो न चाल्यते
10,4,39,mūlaṃ hi viṣṇur devānāṃ yatra dharmaḥ sanātanaḥ tasya ca brahma-go-viprās tapo yajñāḥ sa-dakṣiṇāḥ,मूलं हि विष्णुर् देवानां यत्र धर्मः सनातनः तस्य च ब्रह्म-गो-विप्रास् तपो यज्ञाः स-दक्षिणाः
10,4,40,tasmāt sarvātmanā rājan brāhmaṇān brahma-vādinaḥ tapasvino yajña-śīlān gāś ca hanmo havir-dughāḥ,तस्मात् सर्वात्मना राजन् ब्राह्मणान् ब्रह्म-वादिनः तपस्विनो यज्ञ-शीलान् गाश् च हन्मो हविर्-दुघाः
10,4,41,viprā gāvaś ca vedāś ca tapaḥ satyaṃ damaḥ śamaḥ śraddhā dayā titikṣā ca kratavaś ca hares tanūḥ,विप्रा गावश् च वेदाश् च तपः सत्यं दमः शमः श्रद्धा दया तितिक्षा च क्रतवश् च हरेस् तनूः
10,4,42,sa hi sarva-surādhyakṣo hy asura-dviḍ guhā-śayaḥ tan-mūlā devatāḥ sarvāḥ seśvarāḥ sa-catur-mukhāḥ ayaṃ vai tad-vadhopāyo yad ṛṣīṇāṃ vihiṃsanam,स हि सर्व-सुराध्यक्षो ह्य् असुर-द्विड् गुहा-शयः तन्-मूला देवताः सर्वाः सेश्वराः स-चतुर्-मुखाः अयं वै तद्-वधोपायो यद् ऋषीणां विहिंसनम्
10,4,43,bhp_10.04.043 śrī-śuka uvāca evaṃ durmantribhiḥ kaṃsaḥ saha sammantrya durmatiḥ brahma-hiṃsāṃ hitaṃ mene kāla-pāśāvṛto 'suraḥ,भ्प्_१०.०४.०४३ श्री-शुक उवाच एवं दुर्मन्त्रिभिः कंसः सह सम्मन्त्र्य दुर्मतिः ब्रह्म-हिंसां हितं मेने काल-पाशावृतो ऽसुरः
10,4,44,sandiśya sādhu-lokasya kadane kadana-priyān kāma-rūpa-dharān dikṣu dānavān gṛham āviśat,सन्दिश्य साधु-लोकस्य कदने कदन-प्रियान् काम-रूप-धरान् दिक्षु दानवान् गृहम् आविशत्
10,4,45,te vai rajaḥ-prakṛtayas tamasā mūḍha-cetasaḥ satāṃ vidveṣam ācerur ārād āgata-mṛtyavaḥ,ते वै रजः-प्रकृतयस् तमसा मूढ-चेतसः सतां विद्वेषम् आचेरुर् आराद् आगत-मृत्यवः
10,4,46,āyuḥ śriyaṃ yaśo dharmaṃ lokān āśiṣa eva ca hanti śreyāṃsi sarvāṇi puṃso mahad-atikramaḥ,आयुः श्रियं यशो धर्मं लोकान् आशिष एव च हन्ति श्रेयांसि सर्वाणि पुंसो महद्-अतिक्रमः
10,5,1,bhp_10.05.001 śrī-śuka uvāca nandas tv ātmaja utpanne jātāhlādo mahā-manāḥ āhūya viprān veda-jñān snātaḥ śucir alaṅkṛtaḥ,भ्प्_१०.०५.००१ श्री-शुक उवाच नन्दस् त्व् आत्मज उत्पन्ने जाताह्लादो महा-मनाः आहूय विप्रान् वेद-ज्ञान् स्नातः शुचिर् अलङ्कृतः
10,5,2,vācayitvā svastyayanaṃ jāta-karmātmajasya vai kārayām āsa vidhivat pitṛ-devārcanaṃ tathā,वाचयित्वा स्वस्त्ययनं जात-कर्मात्मजस्य वै कारयाम् आस विधिवत् पितृ-देवार्चनं तथा
10,5,3,dhenūnāṃ niyute prādād viprebhyaḥ samalaṅkṛte tilādrīn sapta ratnaugha- śātakaumbhāmbarāvṛtān,धेनूनां नियुते प्रादाद् विप्रेभ्यः समलङ्कृते तिलाद्रीन् सप्त रत्नौघ- शातकौम्भाम्बरावृतान्
10,5,4,kālena snāna-śaucābhyāṃ saṃskārais tapasejyayā śudhyanti dānaiḥ santuṣṭyā dravyāṇy ātmātma-vidyayā,कालेन स्नान-शौचाभ्यां संस्कारैस् तपसेज्यया शुध्यन्ति दानैः सन्तुष्ट्या द्रव्याण्य् आत्मात्म-विद्यया
10,5,5,saumaṅgalya-giro viprāḥ sūta-māgadha-vandinaḥ gāyakāś ca jagur nedur bheryo dundubhayo muhuḥ,सौमङ्गल्य-गिरो विप्राः सूत-मागध-वन्दिनः गायकाश् च जगुर् नेदुर् भेर्यो दुन्दुभयो मुहुः
10,5,6,vrajaḥ sammṛṣṭa-saṃsikta- dvārājira-gṛhāntaraḥ citra-dhvaja-patākā-srak- caila-pallava-toraṇaiḥ,व्रजः सम्मृष्ट-संसिक्त- द्वाराजिर-गृहान्तरः चित्र-ध्वज-पताका-स्रक्- चैल-पल्लव-तोरणैः
10,5,7,gāvo vṛṣā vatsatarā haridrā-taila-rūṣitāḥ vicitra-dhātu-barhasrag- vastra-kāñcana-mālinaḥ,गावो वृषा वत्सतरा हरिद्रा-तैल-रूषिताः विचित्र-धातु-बर्हस्रग्- वस्त्र-काञ्चन-मालिनः
10,5,8,mahārha-vastrābharaṇa- kañcukoṣṇīṣa-bhūṣitāḥ gopāḥ samāyayū rājan nānopāyana-pāṇayaḥ,महार्ह-वस्त्राभरण- कञ्चुकोष्णीष-भूषिताः गोपाः समाययू राजन् नानोपायन-पाणयः
10,5,9,gopyaś cākarṇya muditā yaśodāyāḥ sutodbhavam ātmānaṃ bhūṣayāṃ cakrur vastrākalpāñjanādibhiḥ,गोप्यश् चाकर्ण्य मुदिता यशोदायाः सुतोद्भवम् आत्मानं भूषयां चक्रुर् वस्त्राकल्पाञ्जनादिभिः
10,5,10,nava-kuṅkuma-kiñjalka- mukha-paṅkaja-bhūtayaḥ balibhis tvaritaṃ jagmuḥ pṛthu-śroṇyaś calat-kucāḥ,नव-कुङ्कुम-किञ्जल्क- मुख-पङ्कज-भूतयः बलिभिस् त्वरितं जग्मुः पृथु-श्रोण्यश् चलत्-कुचाः
10,5,11,gopyaḥ sumṛṣṭa-maṇi-kuṇḍala-niṣka-kaṇṭhyaś citrāmbarāḥ pathi śikhā-cyuta-mālya-varṣāḥ amp;nandālayaṃ sa-valayā vrajatīr virejur vyālola-kuṇḍala-payodhara-hāra-śobhāḥ,गोप्यः सुमृष्ट-मणि-कुण्डल-निष्क-कण्ठ्यश् चित्राम्बराः पथि शिखा-च्युत-माल्य-वर्षाः अम्प्;नन्दालयं स-वलया व्रजतीर् विरेजुर् व्यालोल-कुण्डल-पयोधर-हार-शोभाः
10,5,12,tā āśiṣaḥ prayuñjānāś ciraṃ pāhīti bālake haridrā-cūrṇa-tailādbhiḥ siñcantyo 'janam ujjaguḥ,ता आशिषः प्रयुञ्जानाश् चिरं पाहीति बालके हरिद्रा-चूर्ण-तैलाद्भिः सिञ्चन्त्यो ऽजनम् उज्जगुः
10,5,13,avādyanta vicitrāṇi vāditrāṇi mahotsave kṛṣṇe viśveśvare 'nante nandasya vrajam āgate,अवाद्यन्त विचित्राणि वादित्राणि महोत्सवे कृष्णे विश्वेश्वरे ऽनन्ते नन्दस्य व्रजम् आगते
10,5,14,gopāḥ parasparaṃ hṛṣṭā dadhi-kṣīra-ghṛtāmbubhiḥ āsiñcanto vilimpanto navanītaiś ca cikṣipuḥ,गोपाः परस्परं हृष्टा दधि-क्षीर-घृताम्बुभिः आसिञ्चन्तो विलिम्पन्तो नवनीतैश् च चिक्षिपुः
10,5,15,nando mahā-manās tebhyo vāso 'laṅkāra-go-dhanam sūta-māgadha-vandibhyo ye 'nye vidyopajīvinaḥ,नन्दो महा-मनास् तेभ्यो वासो ऽलङ्कार-गो-धनम् सूत-मागध-वन्दिभ्यो ये ऽन्ये विद्योपजीविनः
10,5,16,tais taiḥ kāmair adīnātmā yathocitam apūjayat viṣṇor ārādhanārthāya sva-putrasyodayāya ca,तैस् तैः कामैर् अदीनात्मा यथोचितम् अपूजयत् विष्णोर् आराधनार्थाय स्व-पुत्रस्योदयाय च
10,5,17,rohiṇī ca mahā-bhāgā nanda-gopābhinanditā vyacarad divya-vāsa-srak- kaṇṭhābharaṇa-bhūṣitā,रोहिणी च महा-भागा नन्द-गोपाभिनन्दिता व्यचरद् दिव्य-वास-स्रक्- कण्ठाभरण-भूषिता
10,5,18,tata ārabhya nandasya vrajaḥ sarva-samṛddhimān harer nivāsātma-guṇai ramākrīḍam abhūn nṛpa,तत आरभ्य नन्दस्य व्रजः सर्व-समृद्धिमान् हरेर् निवासात्म-गुणै रमाक्रीडम् अभून् नृप
10,5,19,gopān gokula-rakṣāyāṃ nirūpya mathurāṃ gataḥ nandaḥ kaṃsasya vārṣikyaṃ karaṃ dātuṃ kurūdvaha,गोपान् गोकुल-रक्षायां निरूप्य मथुरां गतः नन्दः कंसस्य वार्षिक्यं करं दातुं कुरूद्वह
10,5,20,vasudeva upaśrutya bhrātaraṃ nandam āgatam jñātvā datta-karaṃ rājñe yayau tad-avamocanam,वसुदेव उपश्रुत्य भ्रातरं नन्दम् आगतम् ज्ञात्वा दत्त-करं राज्ञे ययौ तद्-अवमोचनम्
10,5,21,taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya dehaḥ prāṇam ivāgatam prītaḥ priyatamaṃ dorbhyāṃ sasvaje prema-vihvalaḥ,तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय देहः प्राणम् इवागतम् प्रीतः प्रियतमं दोर्भ्यां सस्वजे प्रेम-विह्वलः
10,5,22,pūjitaḥ sukham āsīnaḥ pṛṣṭvānāmayam ādṛtaḥ prasakta-dhīḥ svātmajayor idam āha viśāmpate,पूजितः सुखम् आसीनः पृष्ट्वानामयम् आदृतः प्रसक्त-धीः स्वात्मजयोर् इदम् आह विशाम्पते
10,5,23,diṣṭyā bhrātaḥ pravayasa idānīm aprajasya te prajāśāyā nivṛttasya prajā yat samapadyata,दिष्ट्या भ्रातः प्रवयस इदानीम् अप्रजस्य ते प्रजाशाया निवृत्तस्य प्रजा यत् समपद्यत
10,5,24,diṣṭyā saṃsāra-cakre 'smin vartamānaḥ punar-bhavaḥ upalabdho bhavān adya durlabhaṃ priya-darśanam,दिष्ट्या संसार-चक्रे ऽस्मिन् वर्तमानः पुनर्-भवः उपलब्धो भवान् अद्य दुर्लभं प्रिय-दर्शनम्
10,5,25,naikatra priya-saṃvāsaḥ suhṛdāṃ citra-karmaṇām oghena vyūhyamānānāṃ plavānāṃ srotaso yathā,नैकत्र प्रिय-संवासः सुहृदां चित्र-कर्मणाम् ओघेन व्यूह्यमानानां प्लवानां स्रोतसो यथा
10,5,26,kaccit paśavyaṃ nirujaṃ bhūry-ambu-tṛṇa-vīrudham bṛhad vanaṃ tad adhunā yatrāsse tvaṃ suhṛd-vṛtaḥ,कच्चित् पशव्यं निरुजं भूर्य्-अम्बु-तृण-वीरुधम् बृहद् वनं तद् अधुना यत्रास्से त्वं सुहृद्-वृतः
10,5,27,bhrātar mama sutaḥ kaccin mātrā saha bhavad-vraje tātaṃ bhavantaṃ manvāno bhavadbhyām upalālitaḥ,भ्रातर् मम सुतः कच्चिन् मात्रा सह भवद्-व्रजे तातं भवन्तं मन्वानो भवद्भ्याम् उपलालितः
10,5,28,puṃsas tri-vargo vihitaḥ suhṛdo hy anubhāvitaḥ na teṣu kliśyamāneṣu tri-vargo 'rthāya kalpate,पुंसस् त्रि-वर्गो विहितः सुहृदो ह्य् अनुभावितः न तेषु क्लिश्यमानेषु त्रि-वर्गो ऽर्थाय कल्पते
10,5,29,bhp_10.05.029 śrī-nanda uvāca aho te devakī-putrāḥ kaṃsena bahavo hatāḥ ekāvaśiṣṭāvarajā kanyā sāpi divaṃ gatā,भ्प्_१०.०५.०२९ श्री-नन्द उवाच अहो ते देवकी-पुत्राः कंसेन बहवो हताः एकावशिष्टावरजा कन्या सापि दिवं गता
10,5,30,nūnaṃ hy adṛṣṭa-niṣṭho 'yam adṛṣṭa-paramo janaḥ adṛṣṭam ātmanas tattvaṃ yo veda na sa muhyati,नूनं ह्य् अदृष्ट-निष्ठो ऽयम् अदृष्ट-परमो जनः अदृष्टम् आत्मनस् तत्त्वं यो वेद न स मुह्यति
10,5,31,bhp_10.05.031 śrī-vasudeva uvāca karo vai vārṣiko datto rājñe dṛṣṭā vayaṃ ca vaḥ neha stheyaṃ bahu-tithaṃ santy utpātāś ca gokule,भ्प्_१०.०५.०३१ श्री-वसुदेव उवाच करो वै वार्षिको दत्तो राज्ञे दृष्टा वयं च वः नेह स्थेयं बहु-तिथं सन्त्य् उत्पाताश् च गोकुले
10,5,32,bhp_10.05.032 śrī-śuka uvāca iti nandādayo gopāḥ proktās te śauriṇā yayuḥ anobhir anaḍud-yuktais tam anujñāpya gokulam,भ्प्_१०.०५.०३२ श्री-शुक उवाच इति नन्दादयो गोपाः प्रोक्तास् ते शौरिणा ययुः अनोभिर् अनडुद्-युक्तैस् तम् अनुज्ञाप्य गोकुलम्
10,6,1,bhp_10.06.001 śrī-śuka uvāca nandaḥ pathi vacaḥ śaurer na mṛṣeti vicintayan hariṃ jagāma śaraṇam utpātāgama-śaṅkitaḥ,भ्प्_१०.०६.००१ श्री-शुक उवाच नन्दः पथि वचः शौरेर् न मृषेति विचिन्तयन् हरिं जगाम शरणम् उत्पातागम-शङ्कितः
10,6,2,kaṃsena prahitā ghorā pūtanā bāla-ghātinī śiśūṃś cacāra nighnantī pura-grāma-vrajādiṣu,कंसेन प्रहिता घोरा पूतना बाल-घातिनी शिशूंश् चचार निघ्नन्ती पुर-ग्राम-व्रजादिषु
10,6,3,na yatra śravaṇādīni rakṣo-ghnāni sva-karmasu kurvanti sātvatāṃ bhartur yātudhānyaś ca tatra hi,न यत्र श्रवणादीनि रक्षो-घ्नानि स्व-कर्मसु कुर्वन्ति सात्वतां भर्तुर् यातुधान्यश् च तत्र हि
10,6,4,sā khe-cary ekadotpatya pūtanā nanda-gokulam yoṣitvā māyayātmānaṃ prāviśat kāma-cāriṇī,सा खे-चर्य् एकदोत्पत्य पूतना नन्द-गोकुलम् योषित्वा माययात्मानं प्राविशत् काम-चारिणी
10,6,5,tāṃ keśa-bandha-vyatiṣakta-mallikāṃ bṛhan-nitamba-stana-kṛcchra-madhyamām amp;suvāsasaṃ kalpita-karṇa-bhūṣaṇa- tviṣollasat-kuntala-maṇḍitānanām,तां केश-बन्ध-व्यतिषक्त-मल्लिकां बृहन्-नितम्ब-स्तन-कृच्छ्र-मध्यमाम् अम्प्;सुवाससं कल्पित-कर्ण-भूषण- त्विषोल्लसत्-कुन्तल-मण्डिताननाम्
10,6,6,valgu-smitāpāṅga-visarga-vīkṣitair mano harantīṃ vanitāṃ vrajaukasām valgu-smitāpāṅga-visarga-vīkṣitair mano harantīṃ vanitāṃ vrajaukasām amaṃsatāmbhoja-kareṇa rūpiṇīṃ gopyaḥ śriyaṃ draṣṭum ivāgatāṃ patim,वल्गु-स्मितापाङ्ग-विसर्ग-वीक्षितैर् मनो हरन्तीं वनितां व्रजौकसाम् वल्गु-स्मितापाङ्ग-विसर्ग-वीक्षितैर् मनो हरन्तीं वनितां व्रजौकसाम् अमंसताम्भोज-करेण रूपिणीं गोप्यः श्रियं द्रष्टुम् इवागतां पतिम्
10,6,7,bāla-grahas tatra vicinvatī śiśūn yadṛcchayā nanda-gṛhe 'sad-antakam bālaṃ praticchanna-nijoru-tejasaṃ dadarśa talpe 'gnim ivāhitaṃ bhasi,बाल-ग्रहस् तत्र विचिन्वती शिशून् यदृच्छया नन्द-गृहे ऽसद्-अन्तकम् बालं प्रतिच्छन्न-निजोरु-तेजसं ददर्श तल्पे ऽग्निम् इवाहितं भसि
10,6,8,vibudhya tāṃ bālaka-mārikā-grahaṃ carācarātmā sa nimīlitekṣaṇaḥ anantam āropayad aṅkam antakaṃ yathoragaṃ suptam abuddhi-rajju-dhīḥ,विबुध्य तां बालक-मारिका-ग्रहं चराचरात्मा स निमीलितेक्षणः अनन्तम् आरोपयद् अङ्कम् अन्तकं यथोरगं सुप्तम् अबुद्धि-रज्जु-धीः
10,6,9,tāṃ tīkṣṇa-cittām ativāma-ceṣṭitāṃ vīkṣyāntarā koṣa-paricchadāsivat vara-striyaṃ tat-prabhayā ca dharṣite nirīkṣyamāṇe jananī hy atiṣṭhatām,तां तीक्ष्ण-चित्ताम् अतिवाम-चेष्टितां वीक्ष्यान्तरा कोष-परिच्छदासिवत् वर-स्त्रियं तत्-प्रभया च धर्षिते निरीक्ष्यमाणे जननी ह्य् अतिष्ठताम्
10,6,10,tasmin stanaṃ durjara-vīryam ulbaṇaṃ ghorāṅkam ādāya śiśor dadāv atha amp;gāḍhaṃ karābhyāṃ bhagavān prapīḍya tat- prāṇaiḥ samaṃ roṣa-samanvito 'pibat,तस्मिन् स्तनं दुर्जर-वीर्यम् उल्बणं घोराङ्कम् आदाय शिशोर् ददाव् अथ अम्प्;गाढं कराभ्यां भगवान् प्रपीड्य तत्- प्राणैः समं रोष-समन्वितो ऽपिबत्
10,6,11,sā muñca muñcālam iti prabhāṣiṇī niṣpīḍyamānākhila-jīva-marmaṇi vivṛtya netre caraṇau bhujau muhuḥ prasvinna-gātrā kṣipatī ruroda ha,सा मुञ्च मुञ्चालम् इति प्रभाषिणी निष्पीड्यमानाखिल-जीव-मर्मणि विवृत्य नेत्रे चरणौ भुजौ मुहुः प्रस्विन्न-गात्रा क्षिपती रुरोद ह
10,6,12,tasyāḥ svanenātigabhīra-raṃhasā sādrir mahī dyauś ca cacāla sa-grahā rasā diśaś ca pratinedire janāḥ petuḥ kṣitau vajra-nipāta-śaṅkayā,तस्याः स्वनेनातिगभीर-रंहसा साद्रिर् मही द्यौश् च चचाल स-ग्रहा रसा दिशश् च प्रतिनेदिरे जनाः पेतुः क्षितौ वज्र-निपात-शङ्कया
10,6,13,niśā-carītthaṃ vyathita-stanā vyasur vyādāya keśāṃś caraṇau bhujāv api amp;prasārya goṣṭhe nija-rūpam āsthitā vajrāhato vṛtra ivāpatan nṛpa,निशा-चरीत्थं व्यथित-स्तना व्यसुर् व्यादाय केशांश् चरणौ भुजाव् अपि अम्प्;प्रसार्य गोष्ठे निज-रूपम् आस्थिता वज्राहतो वृत्र इवापतन् नृप
10,6,14,patamāno 'pi tad-dehas tri-gavyūty-antara-drumān cūrṇayām āsa rājendra mahad āsīt tad adbhutam,पतमानो ऽपि तद्-देहस् त्रि-गव्यूत्य्-अन्तर-द्रुमान् चूर्णयाम् आस राजेन्द्र महद् आसीत् तद् अद्भुतम्
10,6,15,īṣā-mātrogra-daṃṣṭrāsyaṃ giri-kandara-nāsikam gaṇḍa-śaila-stanaṃ raudraṃ prakīrṇāruṇa-mūrdhajam,ईषा-मात्रोग्र-दंष्ट्रास्यं गिरि-कन्दर-नासिकम् गण्ड-शैल-स्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुण-मूर्धजम्
10,6,16,andha-kūpa-gabhīrākṣaṃ pulināroha-bhīṣaṇam baddha-setu-bhujorv-aṅghri śūnya-toya-hradodaram,अन्ध-कूप-गभीराक्षं पुलिनारोह-भीषणम् बद्ध-सेतु-भुजोर्व्-अङ्घ्रि शून्य-तोय-ह्रदोदरम्
10,6,17,santatrasuḥ sma tad vīkṣya gopā gopyaḥ kalevaram pūrvaṃ tu tan-niḥsvanita- bhinna-hṛt-karṇa-mastakāḥ,सन्तत्रसुः स्म तद् वीक्ष्य गोपा गोप्यः कलेवरम् पूर्वं तु तन्-निःस्वनित- भिन्न-हृत्-कर्ण-मस्तकाः
10,6,18,bālaṃ ca tasyā urasi krīḍantam akutobhayam gopyas tūrṇaṃ samabhyetya jagṛhur jāta-sambhramāḥ,बालं च तस्या उरसि क्रीडन्तम् अकुतोभयम् गोप्यस् तूर्णं समभ्येत्य जगृहुर् जात-सम्भ्रमाः
10,6,19,yaśodā-rohiṇībhyāṃ tāḥ samaṃ bālasya sarvataḥ rakṣāṃ vidadhire samyag go-puccha-bhramaṇādibhiḥ,यशोदा-रोहिणीभ्यां ताः समं बालस्य सर्वतः रक्षां विदधिरे सम्यग् गो-पुच्छ-भ्रमणादिभिः
10,6,20,go-mūtreṇa snāpayitvā punar go-rajasārbhakam rakṣāṃ cakruś ca śakṛtā dvādaśāṅgeṣu nāmabhiḥ,गो-मूत्रेण स्नापयित्वा पुनर् गो-रजसार्भकम् रक्षां चक्रुश् च शकृता द्वादशाङ्गेषु नामभिः
10,6,21,gopyaḥ saṃspṛṣṭa-salilā aṅgeṣu karayoḥ pṛthak nyasyātmany atha bālasya bīja-nyāsam akurvata,गोप्यः संस्पृष्ट-सलिला अङ्गेषु करयोः पृथक् न्यस्यात्मन्य् अथ बालस्य बीज-न्यासम् अकुर्वत
10,6,22,avyād ajo 'ṅghri maṇimāṃs tava jānv athorū yajño 'cyutaḥ kaṭi-taṭaṃ jaṭharaṃ hayāsyaḥ amp;hṛt keśavas tvad-ura īśa inas tu kaṇṭhaṃ viṣṇur bhujaṃ mukham urukrama īśvaraḥ kam,अव्याद् अजो ऽङ्घ्रि मणिमांस् तव जान्व् अथोरू यज्ञो ऽच्युतः कटि-तटं जठरं हयास्यः अम्प्;हृत् केशवस् त्वद्-उर ईश इनस् तु कण्ठं विष्णुर् भुजं मुखम् उरुक्रम ईश्वरः कम्
10,6,23,cakry agrataḥ saha-gado harir astu paścāt tvat-pārśvayor dhanur-asī madhu-hājanaś ca cakry agrataḥ saha-gado harir astu paścāt tvat-pārśvayor dhanur-asī madhu-hājanaś ca koṇeṣu śaṅkha urugāya upary upendras tārkṣyaḥ kṣitau haladharaḥ puruṣaḥ samantāt,चक्र्य् अग्रतः सह-गदो हरिर् अस्तु पश्चात् त्वत्-पार्श्वयोर् धनुर्-असी मधु-हाजनश् च चक्र्य् अग्रतः सह-गदो हरिर् अस्तु पश्चात् त्वत्-पार्श्वयोर् धनुर्-असी मधु-हाजनश् च कोणेषु शङ्ख उरुगाय उपर्य् उपेन्द्रस् तार्क्ष्यः क्षितौ हलधरः पुरुषः समन्तात्
10,6,24,indriyāṇi hṛṣīkeśaḥ prāṇān nārāyaṇo 'vatu śvetadvīpa-patiś cittaṃ mano yogeśvaro 'vatu,इन्द्रियाणि हृषीकेशः प्राणान् नारायणो ऽवतु श्वेतद्वीप-पतिश् चित्तं मनो योगेश्वरो ऽवतु
10,6,25,pṛśnigarbhas tu te buddhim ātmānaṃ bhagavān paraḥ krīḍantaṃ pātu govindaḥ śayānaṃ pātu mādhavaḥ,पृश्निगर्भस् तु ते बुद्धिम् आत्मानं भगवान् परः क्रीडन्तं पातु गोविन्दः शयानं पातु माधवः
10,6,26,vrajantam avyād vaikuṇṭha āsīnaṃ tvāṃ śriyaḥ patiḥ bhuñjānaṃ yajñabhuk pātu sarva-graha-bhayaṅkaraḥ,व्रजन्तम् अव्याद् वैकुण्ठ आसीनं त्वां श्रियः पतिः भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सर्व-ग्रह-भयङ्करः
10,6,27,ḍākinyo yātudhānyaś ca kuṣmāṇḍā ye 'rbhaka-grahāḥ bhūta-preta-piśācāś ca yakṣa-rakṣo-vināyakāḥ,डाकिन्यो यातुधान्यश् च कुष्माण्डा ये ऽर्भक-ग्रहाः भूत-प्रेत-पिशाचाश् च यक्ष-रक्षो-विनायकाः
10,6,28,koṭarā revatī jyeṣṭhā pūtanā mātṛkādayaḥ unmādā ye hy apasmārā deha-prāṇendriya-druhaḥ,कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादयः उन्मादा ये ह्य् अपस्मारा देह-प्राणेन्द्रिय-द्रुहः
10,6,29,svapna-dṛṣṭā mahotpātā vṛddhā bāla-grahāś ca ye sarve naśyantu te viṣṇor nāma-grahaṇa-bhīravaḥ,स्वप्न-दृष्टा महोत्पाता वृद्धा बाल-ग्रहाश् च ये सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर् नाम-ग्रहण-भीरवः
10,6,30,bhp_10.06.030 śrī-śuka uvāca iti praṇaya-baddhābhir gopībhiḥ kṛta-rakṣaṇam pāyayitvā stanaṃ mātā sannyaveśayad ātmajam,भ्प्_१०.०६.०३० श्री-शुक उवाच इति प्रणय-बद्धाभिर् गोपीभिः कृत-रक्षणम् पाययित्वा स्तनं माता सन्न्यवेशयद् आत्मजम्
10,6,31,tāvan nandādayo gopā mathurāyā vrajaṃ gatāḥ vilokya pūtanā-dehaṃ babhūvur ativismitāḥ,तावन् नन्दादयो गोपा मथुराया व्रजं गताः विलोक्य पूतना-देहं बभूवुर् अतिविस्मिताः
10,6,32,nūnaṃ batarṣiḥ sañjāto yogeśo vā samāsa saḥ sa eva dṛṣṭo hy utpāto yad āhānakadundubhiḥ,नूनं बतर्षिः सञ्जातो योगेशो वा समास सः स एव दृष्टो ह्य् उत्पातो यद् आहानकदुन्दुभिः
10,6,33,kalevaraṃ paraśubhiś chittvā tat te vrajaukasaḥ dūre kṣiptvāvayavaśo nyadahan kāṣṭha-veṣṭitam,कलेवरं परशुभिश् छित्त्वा तत् ते व्रजौकसः दूरे क्षिप्त्वावयवशो न्यदहन् काष्ठ-वेष्टितम्
10,6,34,dahyamānasya dehasya dhūmaś cāguru-saurabhaḥ utthitaḥ kṛṣṇa-nirbhukta- sapady āhata-pāpmanaḥ,दह्यमानस्य देहस्य धूमश् चागुरु-सौरभः उत्थितः कृष्ण-निर्भुक्त- सपद्य् आहत-पाप्मनः
10,6,35,pūtanā loka-bāla-ghnī rākṣasī rudhirāśanā jighāṃsayāpi haraye stanaṃ dattvāpa sad-gatim,पूतना लोक-बाल-घ्नी राक्षसी रुधिराशना जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्-गतिम्
10,6,36,kiṃ punaḥ śraddhayā bhaktyā kṛṣṇāya paramātmane yacchan priyatamaṃ kiṃ nu raktās tan-mātaro yathā,किं पुनः श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास् तन्-मातरो यथा
10,6,37,padbhyāṃ bhakta-hṛdi-sthābhyāṃ vandyābhyāṃ loka-vanditaiḥ aṅgaṃ yasyāḥ samākramya bhagavān api tat-stanam,पद्भ्यां भक्त-हृदि-स्थाभ्यां वन्द्याभ्यां लोक-वन्दितैः अङ्गं यस्याः समाक्रम्य भगवान् अपि तत्-स्तनम्
10,6,38,yātudhāny api sā svargam avāpa jananī-gatim kṛṣṇa-bhukta-stana-kṣīrāḥ kim u gāvo 'numātaraḥ,यातुधान्य् अपि सा स्वर्गम् अवाप जननी-गतिम् कृष्ण-भुक्त-स्तन-क्षीराः किम् उ गावो ऽनुमातरः
10,6,39,payāṃsi yāsām apibat putra-sneha-snutāny alam bhagavān devakī-putraḥ kaivalyādy-akhila-pradaḥ,पयांसि यासाम् अपिबत् पुत्र-स्नेह-स्नुतान्य् अलम् भगवान् देवकी-पुत्रः कैवल्याद्य्-अखिल-प्रदः
10,6,40,tāsām avirataṃ kṛṣṇe kurvatīnāṃ sutekṣaṇam na punaḥ kalpate rājan saṃsāro 'jñāna-sambhavaḥ,तासाम् अविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् न पुनः कल्पते राजन् संसारो ऽज्ञान-सम्भवः
10,6,41,kaṭa-dhūmasya saurabhyam avaghrāya vrajaukasaḥ kim idaṃ kuta eveti vadanto vrajam āyayuḥ,कट-धूमस्य सौरभ्यम् अवघ्राय व्रजौकसः किम् इदं कुत एवेति वदन्तो व्रजम् आययुः
10,6,42,te tatra varṇitaṃ gopaiḥ pūtanāgamanādikam śrutvā tan-nidhanaṃ svasti śiśoś cāsan suvismitāḥ,ते तत्र वर्णितं गोपैः पूतनागमनादिकम् श्रुत्वा तन्-निधनं स्वस्ति शिशोश् चासन् सुविस्मिताः
10,6,43,nandaḥ sva-putram ādāya pretyāgatam udāra-dhīḥ mūrdhny upāghrāya paramāṃ mudaṃ lebhe kurūdvaha,नन्दः स्व-पुत्रम् आदाय प्रेत्यागतम् उदार-धीः मूर्ध्न्य् उपाघ्राय परमां मुदं लेभे कुरूद्वह
10,6,44,ya etat pūtanā-mokṣaṃ kṛṣṇasyārbhakam adbhutam śṛṇuyāc chraddhayā martyo govinde labhate ratim,य एतत् पूतना-मोक्षं कृष्णस्यार्भकम् अद्भुतम् शृणुयाच् छ्रद्धया मर्त्यो गोविन्दे लभते रतिम्
10,7,1,bhp_10.07.001 śrī-rājovāca yena yenāvatāreṇa bhagavān harir īśvaraḥ karoti karṇa-ramyāṇi mano-jñāni ca naḥ prabho,भ्प्_१०.०७.००१ श्री-राजोवाच येन येनावतारेण भगवान् हरिर् ईश्वरः करोति कर्ण-रम्याणि मनो-ज्ञानि च नः प्रभो
10,7,2,yac-chṛṇvato 'paity aratir vitṛṣṇā sattvaṃ ca śuddhyaty acireṇa puṃsaḥ bhaktir harau tat-puruṣe ca sakhyaṃ tad eva hāraṃ vada manyase cet,यच्-छृण्वतो ऽपैत्य् अरतिर् वितृष्णा सत्त्वं च शुद्ध्यत्य् अचिरेण पुंसः भक्तिर् हरौ तत्-पुरुषे च सख्यं तद् एव हारं वद मन्यसे चेत्
10,7,3,athānyad api kṛṣṇasya tokācaritam adbhutam mānuṣaṃ lokam āsādya taj-jātim anurundhataḥ,अथान्यद् अपि कृष्णस्य तोकाचरितम् अद्भुतम् मानुषं लोकम् आसाद्य तज्-जातिम् अनुरुन्धतः
10,7,4,bhp_10.07.004 śrī-śuka uvāca kadācid autthānika-kautukāplave janmarkṣa-yoge samaveta-yoṣitām vāditra-gīta-dvija-mantra-vācakaiś cakāra sūnor abhiṣecanaṃ satī,भ्प्_१०.०७.००४ श्री-शुक उवाच कदाचिद् औत्थानिक-कौतुकाप्लवे जन्मर्क्ष-योगे समवेत-योषिताम् वादित्र-गीत-द्विज-मन्त्र-वाचकैश् चकार सूनोर् अभिषेचनं सती
10,7,5,nandasya patnī kṛta-majjanādikaṃ vipraiḥ kṛta-svastyayanaṃ supūjitaiḥ annādya-vāsaḥ-srag-abhīṣṭa-dhenubhiḥ sañjāta-nidrākṣam aśīśayac chanaiḥ,नन्दस्य पत्नी कृत-मज्जनादिकं विप्रैः कृत-स्वस्त्ययनं सुपूजितैः अन्नाद्य-वासः-स्रग्-अभीष्ट-धेनुभिः सञ्जात-निद्राक्षम् अशीशयच् छनैः
10,7,6,autthānikautsukya-manā manasvinī samāgatān pūjayatī vrajaukasaḥ naivāśṛṇod vai ruditaṃ sutasya sā rudan stanārthī caraṇāv udakṣipat,औत्थानिकौत्सुक्य-मना मनस्विनी समागतान् पूजयती व्रजौकसः नैवाशृणोद् वै रुदितं सुतस्य सा रुदन् स्तनार्थी चरणाव् उदक्षिपत्
10,7,7,adhaḥ-śayānasya śiśor ano 'lpaka- pravāla-mṛdv-aṅghri-hataṃ vyavartata vidhvasta-nānā-rasa-kupya-bhājanaṃ vyatyasta-cakrākṣa-vibhinna-kūbaram,अधः-शयानस्य शिशोर् अनो ऽल्पक- प्रवाल-मृद्व्-अङ्घ्रि-हतं व्यवर्तत विध्वस्त-नाना-रस-कुप्य-भाजनं व्यत्यस्त-चक्राक्ष-विभिन्न-कूबरम्
10,7,8,dṛṣṭvā yaśodā-pramukhā vraja-striya autthānike karmaṇi yāḥ samāgatāḥ amp;nandādayaś cādbhuta-darśanākulāḥ kathaṃ svayaṃ vai śakaṭaṃ viparyagāt,दृष्ट्वा यशोदा-प्रमुखा व्रज-स्त्रिय औत्थानिके कर्मणि याः समागताः अम्प्;नन्दादयश् चाद्भुत-दर्शनाकुलाः कथं स्वयं वै शकटं विपर्यगात्
10,7,9,ūcur avyavasita-matīn gopān gopīś ca bālakāḥ rudatānena pādena kṣiptam etan na saṃśayaḥ,ऊचुर् अव्यवसित-मतीन् गोपान् गोपीश् च बालकाः रुदतानेन पादेन क्षिप्तम् एतन् न संशयः
10,7,10,na te śraddadhire gopā bāla-bhāṣitam ity uta aprameyaṃ balaṃ tasya bālakasya na te viduḥ,न ते श्रद्दधिरे गोपा बाल-भाषितम् इत्य् उत अप्रमेयं बलं तस्य बालकस्य न ते विदुः
10,7,11,rudantaṃ sutam ādāya yaśodā graha-śaṅkitā kṛta-svastyayanaṃ vipraiḥ sūktaiḥ stanam apāyayat,रुदन्तं सुतम् आदाय यशोदा ग्रह-शङ्किता कृत-स्वस्त्ययनं विप्रैः सूक्तैः स्तनम् अपाययत्
10,7,12,pūrvavat sthāpitaṃ gopair balibhiḥ sa-paricchadam viprā hutvārcayāṃ cakrur dadhy-akṣata-kuśāmbubhiḥ,पूर्ववत् स्थापितं गोपैर् बलिभिः स-परिच्छदम् विप्रा हुत्वार्चयां चक्रुर् दध्य्-अक्षत-कुशाम्बुभिः
10,7,13,ye 'sūyānṛta-dambherṣā- hiṃsā-māna-vivarjitāḥ na teṣāṃ satya-śīlānām āśiṣo viphalāḥ kṛtāḥ,ये ऽसूयानृत-दम्भेर्षा- हिंसा-मान-विवर्जिताः न तेषां सत्य-शीलानाम् आशिषो विफलाः कृताः
10,7,14,iti bālakam ādāya sāmarg-yajur-upākṛtaiḥ jalaiḥ pavitrauṣadhibhir abhiṣicya dvijottamaiḥ,इति बालकम् आदाय सामर्ग्-यजुर्-उपाकृतैः जलैः पवित्रौषधिभिर् अभिषिच्य द्विजोत्तमैः
10,7,15,vācayitvā svastyayanaṃ nanda-gopaḥ samāhitaḥ hutvā cāgniṃ dvijātibhyaḥ prādād annaṃ mahā-guṇam,वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्द-गोपः समाहितः हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्यः प्रादाद् अन्नं महा-गुणम्
10,7,16,gāvaḥ sarva-guṇopetā vāsaḥ-srag-rukma-mālinīḥ ātmajābhyudayārthāya prādāt te cānvayuñjata,गावः सर्व-गुणोपेता वासः-स्रग्-रुक्म-मालिनीः आत्मजाभ्युदयार्थाय प्रादात् ते चान्वयुञ्जत
10,7,17,viprā mantra-vido yuktās tair yāḥ proktās tathāśiṣaḥ tā niṣphalā bhaviṣyanti na kadācid api sphuṭam,विप्रा मन्त्र-विदो युक्तास् तैर् याः प्रोक्तास् तथाशिषः ता निष्फला भविष्यन्ति न कदाचिद् अपि स्फुटम्
10,7,18,ekadāroham ārūḍhaṃ lālayantī sutaṃ satī garimāṇaṃ śiśor voḍhuṃ na sehe giri-kūṭavat,एकदारोहम् आरूढं लालयन्ती सुतं सती गरिमाणं शिशोर् वोढुं न सेहे गिरि-कूटवत्
10,7,19,bhūmau nidhāya taṃ gopī vismitā bhāra-pīḍitā mahā-puruṣam ādadhyau jagatām āsa karmasu,भूमौ निधाय तं गोपी विस्मिता भार-पीडिता महा-पुरुषम् आदध्यौ जगताम् आस कर्मसु
10,7,20,daityo nāmnā tṛṇāvartaḥ kaṃsa-bhṛtyaḥ praṇoditaḥ cakravāta-svarūpeṇa jahārāsīnam arbhakam,दैत्यो नाम्ना तृणावर्तः कंस-भृत्यः प्रणोदितः चक्रवात-स्वरूपेण जहारासीनम् अर्भकम्
10,7,21,gokulaṃ sarvam āvṛṇvan muṣṇaṃś cakṣūṃṣi reṇubhiḥ īrayan sumahā-ghora- śabdena pradiśo diśaḥ,गोकुलं सर्वम् आवृण्वन् मुष्णंश् चक्षूंषि रेणुभिः ईरयन् सुमहा-घोर- शब्देन प्रदिशो दिशः
10,7,22,muhūrtam abhavad goṣṭhaṃ rajasā tamasāvṛtam sutaṃ yaśodā nāpaśyat tasmin nyastavatī yataḥ,मुहूर्तम् अभवद् गोष्ठं रजसा तमसावृतम् सुतं यशोदा नापश्यत् तस्मिन् न्यस्तवती यतः
10,7,23,nāpaśyat kaścanātmānaṃ paraṃ cāpi vimohitaḥ tṛṇāvarta-nisṛṣṭābhiḥ śarkarābhir upadrutaḥ,नापश्यत् कश्चनात्मानं परं चापि विमोहितः तृणावर्त-निसृष्टाभिः शर्कराभिर् उपद्रुतः
10,7,24,iti khara-pavana-cakra-pāṃśu-varṣe suta-padavīm abalāvilakṣya mātā atikaruṇam anusmaranty aśocad bhuvi patitā mṛta-vatsakā yathā gauḥ,इति खर-पवन-चक्र-पांशु-वर्षे सुत-पदवीम् अबलाविलक्ष्य माता अतिकरुणम् अनुस्मरन्त्य् अशोचद् भुवि पतिता मृत-वत्सका यथा गौः
10,7,25,ruditam anuniśamya tatra gopyo bhṛśam anutapta-dhiyo 'śru-pūrṇa-mukhyaḥ rurudur anupalabhya nanda-sūnuṃ pavana upārata-pāṃśu-varṣa-vege,रुदितम् अनुनिशम्य तत्र गोप्यो भृशम् अनुतप्त-धियो ऽश्रु-पूर्ण-मुख्यः रुरुदुर् अनुपलभ्य नन्द-सूनुं पवन उपारत-पांशु-वर्ष-वेगे
10,7,26,tṛṇāvartaḥ śānta-rayo vātyā-rūpa-dharo haran kṛṣṇaṃ nabho-gato gantuṃ nāśaknod bhūri-bhāra-bhṛt,तृणावर्तः शान्त-रयो वात्या-रूप-धरो हरन् कृष्णं नभो-गतो गन्तुं नाशक्नोद् भूरि-भार-भृत्
10,7,27,tam aśmānaṃ manyamāna ātmano guru-mattayā gale gṛhīta utsraṣṭuṃ nāśaknod adbhutārbhakam,तम् अश्मानं मन्यमान आत्मनो गुरु-मत्तया गले गृहीत उत्स्रष्टुं नाशक्नोद् अद्भुतार्भकम्
10,7,28,gala-grahaṇa-niśceṣṭo daityo nirgata-locanaḥ avyakta-rāvo nyapatat saha-bālo vyasur vraje,गल-ग्रहण-निश्चेष्टो दैत्यो निर्गत-लोचनः अव्यक्त-रावो न्यपतत् सह-बालो व्यसुर् व्रजे
10,7,29,tam antarikṣāt patitaṃ śilāyāṃ viśīrṇa-sarvāvayavaṃ karālam puraṃ yathā rudra-śareṇa viddhaṃ striyo rudatyo dadṛśuḥ sametāḥ,तम् अन्तरिक्षात् पतितं शिलायां विशीर्ण-सर्वावयवं करालम् पुरं यथा रुद्र-शरेण विद्धं स्त्रियो रुदत्यो ददृशुः समेताः
10,7,30,prādāya mātre pratihṛtya vismitāḥ kṛṣṇaṃ ca tasyorasi lambamānam taṃ svastimantaṃ puruṣāda-nītaṃ vihāyasā mṛtyu-mukhāt pramuktam gopyaś ca gopāḥ kila nanda-mukhyā labdhvā punaḥ prāpur atīva modam,प्रादाय मात्रे प्रतिहृत्य विस्मिताः कृष्णं च तस्योरसि लम्बमानम् तं स्वस्तिमन्तं पुरुषाद-नीतं विहायसा मृत्यु-मुखात् प्रमुक्तम् गोप्यश् च गोपाः किल नन्द-मुख्या लब्ध्वा पुनः प्रापुर् अतीव मोदम्
10,7,31,aho batāty-adbhutam eṣa rakṣasā bālo nivṛttiṃ gamito 'bhyagāt punaḥ hiṃsraḥ sva-pāpena vihiṃsitaḥ khalaḥ sādhuḥ samatvena bhayād vimucyate,अहो बतात्य्-अद्भुतम् एष रक्षसा बालो निवृत्तिं गमितो ऽभ्यगात् पुनः हिंस्रः स्व-पापेन विहिंसितः खलः साधुः समत्वेन भयाद् विमुच्यते
10,7,32,kiṃ nas tapaś cīrṇam adhokṣajārcanaṃ pūrteṣṭa-dattam uta bhūta-sauhṛdam amp;yat samparetaḥ punar eva bālako diṣṭyā sva-bandhūn praṇayann upasthitaḥ,किं नस् तपश् चीर्णम् अधोक्षजार्चनं पूर्तेष्ट-दत्तम् उत भूत-सौहृदम् अम्प्;यत् सम्परेतः पुनर् एव बालको दिष्ट्या स्व-बन्धून् प्रणयन्न् उपस्थितः
10,7,33,dṛṣṭvādbhutāni bahuśo nanda-gopo bṛhadvane vasudeva-vaco bhūyo mānayām āsa vismitaḥ,दृष्ट्वाद्भुतानि बहुशो नन्द-गोपो बृहद्वने वसुदेव-वचो भूयो मानयाम् आस विस्मितः
10,7,34,ekadārbhakam ādāya svāṅkam āropya bhāminī prasnutaṃ pāyayām āsa stanaṃ sneha-pariplutā,एकदार्भकम् आदाय स्वाङ्कम् आरोप्य भामिनी प्रस्नुतं पाययाम् आस स्तनं स्नेह-परिप्लुता
10,7,35,pīta-prāyasya jananī sutasya rucira-smitam mukhaṃ lālayatī rājañ jṛmbhato dadṛśe idam,पीत-प्रायस्य जननी सुतस्य रुचिर-स्मितम् मुखं लालयती राजञ् जृम्भतो ददृशे इदम्
10,7,36,khaṃ rodasī jyotir-anīkam āśāḥ sūryendu-vahni-śvasanāmbudhīṃś ca dvīpān nagāṃs tad-duhitṝr vanāni bhūtāni yāni sthira-jaṅgamāni,खं रोदसी ज्योतिर्-अनीकम् आशाः सूर्येन्दु-वह्नि-श्वसनाम्बुधींश् च द्वीपान् नगांस् तद्-दुहितॄर् वनानि भूतानि यानि स्थिर-जङ्गमानि
10,7,37,sā vīkṣya viśvaṃ sahasā rājan sañjāta-vepathuḥ sammīlya mṛgaśāvākṣī netre āsīt suvismitā,सा वीक्ष्य विश्वं सहसा राजन् सञ्जात-वेपथुः सम्मील्य मृगशावाक्षी नेत्रे आसीत् सुविस्मिता
10,8,1,bhp_10.08.001 śrī-śuka uvāca gargaḥ purohito rājan yadūnāṃ sumahā-tapāḥ vrajaṃ jagāma nandasya vasudeva-pracoditaḥ,भ्प्_१०.०८.००१ श्री-शुक उवाच गर्गः पुरोहितो राजन् यदूनां सुमहा-तपाः व्रजं जगाम नन्दस्य वसुदेव-प्रचोदितः
10,8,2,taṃ dṛṣṭvā parama-prītaḥ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ ānarcādhokṣaja-dhiyā praṇipāta-puraḥsaram,तं दृष्ट्वा परम-प्रीतः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः आनर्चाधोक्षज-धिया प्रणिपात-पुरःसरम्
10,8,3,sūpaviṣṭaṃ kṛtātithyaṃ girā sūnṛtayā munim nandayitvābravīd brahman pūrṇasya karavāma kim,सूपविष्टं कृतातिथ्यं गिरा सूनृतया मुनिम् नन्दयित्वाब्रवीद् ब्रह्मन् पूर्णस्य करवाम किम्
10,8,4,mahad-vicalanaṃ nṝṇāṃ gṛhiṇāṃ dīna-cetasām niḥśreyasāya bhagavan kalpate nānyathā kvacit,महद्-विचलनं नॄणां गृहिणां दीन-चेतसाम् निःश्रेयसाय भगवन् कल्पते नान्यथा क्वचित्
10,8,5,jyotiṣām ayanaṃ sākṣād yat taj jñānam atīndriyam praṇītaṃ bhavatā yena pumān veda parāvaram,ज्योतिषाम् अयनं साक्षाद् यत् तज् ज्ञानम् अतीन्द्रियम् प्रणीतं भवता येन पुमान् वेद परावरम्
10,8,6,tvaṃ hi brahma-vidāṃ śreṣṭhaḥ saṃskārān kartum arhasi bālayor anayor nṝṇāṃ janmanā brāhmaṇo guruḥ,त्वं हि ब्रह्म-विदां श्रेष्ठः संस्कारान् कर्तुम् अर्हसि बालयोर् अनयोर् नॄणां जन्मना ब्राह्मणो गुरुः
10,8,7,bhp_10.08.007 śrī-garga uvāca yadūnām aham ācāryaḥ khyātaś ca bhuvi sarvadā sutaṃ mayā saṃskṛtaṃ te manyate devakī-sutam,भ्प्_१०.०८.००७ श्री-गर्ग उवाच यदूनाम् अहम् आचार्यः ख्यातश् च भुवि सर्वदा सुतं मया संस्कृतं ते मन्यते देवकी-सुतम्
10,8,8,kaṃsaḥ pāpa-matiḥ sakhyaṃ tava cānakadundubheḥ devakyā aṣṭamo garbho na strī bhavitum arhati,कंसः पाप-मतिः सख्यं तव चानकदुन्दुभेः देवक्या अष्टमो गर्भो न स्त्री भवितुम् अर्हति
10,8,9,iti sañcintayañ chrutvā devakyā dārikā-vacaḥ api hantā gatāśaṅkas tarhi tan no 'nayo bhavet,इति सञ्चिन्तयञ् छ्रुत्वा देवक्या दारिका-वचः अपि हन्ता गताशङ्कस् तर्हि तन् नो ऽनयो भवेत्
10,8,10,bhp_10.08.010 śrī-nanda uvāca alakṣito 'smin rahasi māmakair api go-vraje kuru dvijāti-saṃskāraṃ svasti-vācana-pūrvakam,भ्प्_१०.०८.०१० श्री-नन्द उवाच अलक्षितो ऽस्मिन् रहसि मामकैर् अपि गो-व्रजे कुरु द्विजाति-संस्कारं स्वस्ति-वाचन-पूर्वकम्
10,8,11,bhp_10.08.011 śrī-śuka uvāca evaṃ samprārthito vipraḥ sva-cikīrṣitam eva tat cakāra nāma-karaṇaṃ gūḍho rahasi bālayoḥ,भ्प्_१०.०८.०११ श्री-शुक उवाच एवं सम्प्रार्थितो विप्रः स्व-चिकीर्षितम् एव तत् चकार नाम-करणं गूढो रहसि बालयोः
10,8,12,bhp_10.08.012 śrī-garga uvāca ayaṃ hi rohiṇī-putro ramayan suhṛdo guṇaiḥ ākhyāsyate rāma iti balādhikyād balaṃ viduḥ yadūnām apṛthag-bhāvāt saṅkarṣaṇam uśanty api,भ्प्_१०.०८.०१२ श्री-गर्ग उवाच अयं हि रोहिणी-पुत्रो रमयन् सुहृदो गुणैः आख्यास्यते राम इति बलाधिक्याद् बलं विदुः यदूनाम् अपृथग्-भावात् सङ्कर्षणम् उशन्त्य् अपि
10,8,13,āsan varṇās trayo hy asya gṛhṇato 'nuyugaṃ tanūḥ śuklo raktas tathā pīta idānīṃ kṛṣṇatāṃ gataḥ,आसन् वर्णास् त्रयो ह्य् अस्य गृह्णतो ऽनुयुगं तनूः शुक्लो रक्तस् तथा पीत इदानीं कृष्णतां गतः
10,8,14,prāg ayaṃ vasudevasya kvacij jātas tavātmajaḥ vāsudeva iti śrīmān abhijñāḥ sampracakṣate,प्राग् अयं वसुदेवस्य क्वचिज् जातस् तवात्मजः वासुदेव इति श्रीमान् अभिज्ञाः सम्प्रचक्षते
10,8,15,bahūni santi nāmāni rūpāṇi ca sutasya te guṇa-karmānurūpāṇi tāny ahaṃ veda no janāḥ,बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते गुण-कर्मानुरूपाणि तान्य् अहं वेद नो जनाः
10,8,16,eṣa vaḥ śreya ādhāsyad gopa-gokula-nandanaḥ anena sarva-durgāṇi yūyam añjas tariṣyatha,एष वः श्रेय आधास्यद् गोप-गोकुल-नन्दनः अनेन सर्व-दुर्गाणि यूयम् अञ्जस् तरिष्यथ
10,8,17,purānena vraja-pate sādhavo dasyu-pīḍitāḥ arājake rakṣyamāṇā jigyur dasyūn samedhitāḥ,पुरानेन व्रज-पते साधवो दस्यु-पीडिताः अराजके रक्ष्यमाणा जिग्युर् दस्यून् समेधिताः
10,8,18,ya etasmin mahā-bhāgāḥ prītiṃ kurvanti mānavāḥ nārayo 'bhibhavanty etān viṣṇu-pakṣān ivāsurāḥ,य एतस्मिन् महा-भागाः प्रीतिं कुर्वन्ति मानवाः नारयो ऽभिभवन्त्य् एतान् विष्णु-पक्षान् इवासुराः
10,8,19,tasmān nandātmajo 'yaṃ te nārāyaṇa-samo guṇaiḥ śriyā kīrtyānubhāvena gopāyasva samāhitaḥ,तस्मान् नन्दात्मजो ऽयं ते नारायण-समो गुणैः श्रिया कीर्त्यानुभावेन गोपायस्व समाहितः
10,8,20,bhp_10.08.020 śrī-śuka uvāca ity ātmānaṃ samādiśya garge ca sva-gṛhaṃ gate nandaḥ pramudito mene ātmānaṃ pūrṇam āśiṣām,भ्प्_१०.०८.०२० श्री-शुक उवाच इत्य् आत्मानं समादिश्य गर्गे च स्व-गृहं गते नन्दः प्रमुदितो मेने आत्मानं पूर्णम् आशिषाम्
10,8,21,kālena vrajatālpena gokule rāma-keśavau jānubhyāṃ saha pāṇibhyāṃ riṅgamāṇau vijahratuḥ,कालेन व्रजताल्पेन गोकुले राम-केशवौ जानुभ्यां सह पाणिभ्यां रिङ्गमाणौ विजह्रतुः
10,8,22,tāv aṅghri-yugmam anukṛṣya sarīsṛpantau ghoṣa-praghoṣa-ruciraṃ vraja-kardameṣu amp;tan-nāda-hṛṣṭa-manasāv anusṛtya lokaṃ mugdha-prabhītavad upeyatur anti mātroḥ,ताव् अङ्घ्रि-युग्मम् अनुकृष्य सरीसृपन्तौ घोष-प्रघोष-रुचिरं व्रज-कर्दमेषु अम्प्;तन्-नाद-हृष्ट-मनसाव् अनुसृत्य लोकं मुग्ध-प्रभीतवद् उपेयतुर् अन्ति मात्रोः
10,8,23,tan-mātarau nija-sutau ghṛṇayā snuvantyau paṅkāṅga-rāga-rucirāv upagṛhya dorbhyām tan-mātarau nija-sutau ghṛṇayā snuvantyau paṅkāṅga-rāga-rucirāv upagṛhya dorbhyām dattvā stanaṃ prapibatoḥ sma mukhaṃ nirīkṣya mugdha-smitālpa-daśanaṃ yayatuḥ pramodam,तन्-मातरौ निज-सुतौ घृणया स्नुवन्त्यौ पङ्काङ्ग-राग-रुचिराव् उपगृह्य दोर्भ्याम् तन्-मातरौ निज-सुतौ घृणया स्नुवन्त्यौ पङ्काङ्ग-राग-रुचिराव् उपगृह्य दोर्भ्याम् दत्त्वा स्तनं प्रपिबतोः स्म मुखं निरीक्ष्य मुग्ध-स्मिताल्प-दशनं ययतुः प्रमोदम्
10,8,24,yarhy aṅganā-darśanīya-kumāra-līlāv antar-vraje tad abalāḥ pragṛhīta-pucchaiḥ yarhy aṅganā-darśanīya-kumāra-līlāv antar-vraje tad abalāḥ pragṛhīta-pucchaiḥ vatsair itas tata ubhāv anukṛṣyamāṇau prekṣantya ujjhita-gṛhā jahṛṣur hasantyaḥ,यर्ह्य् अङ्गना-दर्शनीय-कुमार-लीलाव् अन्तर्-व्रजे तद् अबलाः प्रगृहीत-पुच्छैः यर्ह्य् अङ्गना-दर्शनीय-कुमार-लीलाव् अन्तर्-व्रजे तद् अबलाः प्रगृहीत-पुच्छैः वत्सैर् इतस् तत उभाव् अनुकृष्यमाणौ प्रेक्षन्त्य उज्झित-गृहा जहृषुर् हसन्त्यः
10,8,25,śṛṅgy-agni-daṃṣṭry-asi-jala-dvija-kaṇṭakebhyaḥ krīḍā-parāv aticalau sva-sutau niṣeddhum śṛṅgy-agni-daṃṣṭry-asi-jala-dvija-kaṇṭakebhyaḥ krīḍā-parāv aticalau sva-sutau niṣeddhum gṛhyāṇi kartum api yatra na taj-jananyau śekāta āpatur alaṃ manaso 'navasthām,शृङ्ग्य्-अग्नि-दंष्ट्र्य्-असि-जल-द्विज-कण्टकेभ्यः क्रीडा-पराव् अतिचलौ स्व-सुतौ निषेद्धुम् शृङ्ग्य्-अग्नि-दंष्ट्र्य्-असि-जल-द्विज-कण्टकेभ्यः क्रीडा-पराव् अतिचलौ स्व-सुतौ निषेद्धुम् गृह्याणि कर्तुम् अपि यत्र न तज्-जनन्यौ शेकात आपतुर् अलं मनसो ऽनवस्थाम्
10,8,26,kālenālpena rājarṣe rāmaḥ kṛṣṇaś ca gokule aghṛṣṭa-jānubhiḥ padbhir vicakramatur añjasā,कालेनाल्पेन राजर्षे रामः कृष्णश् च गोकुले अघृष्ट-जानुभिः पद्भिर् विचक्रमतुर् अञ्जसा
10,8,27,tatas tu bhagavān kṛṣṇo vayasyair vraja-bālakaiḥ saha-rāmo vraja-strīṇāṃ cikrīḍe janayan mudam,ततस् तु भगवान् कृष्णो वयस्यैर् व्रज-बालकैः सह-रामो व्रज-स्त्रीणां चिक्रीडे जनयन् मुदम्
10,8,28,kṛṣṇasya gopyo ruciraṃ vīkṣya kaumāra-cāpalam śṛṇvantyāḥ kila tan-mātur iti hocuḥ samāgatāḥ,कृष्णस्य गोप्यो रुचिरं वीक्ष्य कौमार-चापलम् शृण्वन्त्याः किल तन्-मातुर् इति होचुः समागताः
10,8,29,vatsān muñcan kvacid asamaye krośa-sañjāta-hāsaḥ steyaṃ svādv atty atha dadhi-payaḥ kalpitaiḥ steya-yogaiḥ amp;markān bhokṣyan vibhajati sa cen nātti bhāṇḍaṃ bhinnatti dravyālābhe sagṛha-kupito yāty upakrośya tokān,वत्सान् मुञ्चन् क्वचिद् असमये क्रोश-सञ्जात-हासः स्तेयं स्वाद्व् अत्त्य् अथ दधि-पयः कल्पितैः स्तेय-योगैः अम्प्;मर्कान् भोक्ष्यन् विभजति स चेन् नात्ति भाण्डं भिन्नत्ति द्रव्यालाभे सगृह-कुपितो यात्य् उपक्रोश्य तोकान्
10,8,30,hastāgrāhye racayati vidhiṃ pīṭhakolūkhalādyaiś chidraṃ hy antar-nihita-vayunaḥ śikya-bhāṇḍeṣu tad-vit hastāgrāhye racayati vidhiṃ pīṭhakolūkhalādyaiś chidraṃ hy antar-nihita-vayunaḥ śikya-bhāṇḍeṣu tad-vit dhvāntāgāre dhṛta-maṇi-gaṇaṃ svāṅgam artha-pradīpaṃ kāle gopyo yarhi gṛha-kṛtyeṣu suvyagra-cittāḥ,हस्ताग्राह्ये रचयति विधिं पीठकोलूखलाद्यैश् छिद्रं ह्य् अन्तर्-निहित-वयुनः शिक्य-भाण्डेषु तद्-वित् हस्ताग्राह्ये रचयति विधिं पीठकोलूखलाद्यैश् छिद्रं ह्य् अन्तर्-निहित-वयुनः शिक्य-भाण्डेषु तद्-वित् ध्वान्तागारे धृत-मणि-गणं स्वाङ्गम् अर्थ-प्रदीपं काले गोप्यो यर्हि गृह-कृत्येषु सुव्यग्र-चित्ताः
10,8,31,evaṃ dhārṣṭyāny uśati kurute mehanādīni vāstau steyopāyair viracita-kṛtiḥ supratīko yathāste evaṃ dhārṣṭyāny uśati kurute mehanādīni vāstau steyopāyair viracita-kṛtiḥ supratīko yathāste itthaṃ strībhiḥ sa-bhaya-nayana-śrī-mukhālokinībhir vyākhyātārthā prahasita-mukhī na hy upālabdhum aicchat,एवं धार्ष्ट्यान्य् उशति कुरुते मेहनादीनि वास्तौ स्तेयोपायैर् विरचित-कृतिः सुप्रतीको यथास्ते एवं धार्ष्ट्यान्य् उशति कुरुते मेहनादीनि वास्तौ स्तेयोपायैर् विरचित-कृतिः सुप्रतीको यथास्ते इत्थं स्त्रीभिः स-भय-नयन-श्री-मुखालोकिनीभिर् व्याख्यातार्था प्रहसित-मुखी न ह्य् उपालब्धुम् ऐच्छत्
10,8,32,ekadā krīḍamānās te rāmādyā gopa-dārakāḥ kṛṣṇo mṛdaṃ bhakṣitavān iti mātre nyavedayan,एकदा क्रीडमानास् ते रामाद्या गोप-दारकाः कृष्णो मृदं भक्षितवान् इति मात्रे न्यवेदयन्
10,8,33,sā gṛhītvā kare kṛṣṇam upālabhya hitaiṣiṇī yaśodā bhaya-sambhrānta- prekṣaṇākṣam abhāṣata,सा गृहीत्वा करे कृष्णम् उपालभ्य हितैषिणी यशोदा भय-सम्भ्रान्त- प्रेक्षणाक्षम् अभाषत
10,8,34,kasmān mṛdam adāntātman bhavān bhakṣitavān rahaḥ vadanti tāvakā hy ete kumārās te 'grajo 'py ayam,कस्मान् मृदम् अदान्तात्मन् भवान् भक्षितवान् रहः वदन्ति तावका ह्य् एते कुमारास् ते ऽग्रजो ऽप्य् अयम्
10,8,35,nāhaṃ bhakṣitavān amba sarve mithyābhiśaṃsinaḥ yadi satya-giras tarhi samakṣaṃ paśya me mukham,नाहं भक्षितवान् अम्ब सर्वे मिथ्याभिशंसिनः यदि सत्य-गिरस् तर्हि समक्षं पश्य मे मुखम्
10,8,36,yady evaṃ tarhi vyādehī- ty uktaḥ sa bhagavān hariḥ vyādattāvyāhataiśvaryaḥ krīḍā-manuja-bālakaḥ,यद्य् एवं तर्हि व्यादेही- त्य् उक्तः स भगवान् हरिः व्यादत्ताव्याहतैश्वर्यः क्रीडा-मनुज-बालकः
10,8,37,sā tatra dadṛśe viśvaṃ jagat sthāsnu ca khaṃ diśaḥ sādri-dvīpābdhi-bhūgolaṃ sa-vāyv-agnīndu-tārakam,सा तत्र ददृशे विश्वं जगत् स्थास्नु च खं दिशः साद्रि-द्वीपाब्धि-भूगोलं स-वाय्व्-अग्नीन्दु-तारकम्
10,8,38,jyotiś-cakraṃ jalaṃ tejo nabhasvān viyad eva ca vaikārikāṇīndriyāṇi mano mātrā guṇās trayaḥ,ज्योतिश्-चक्रं जलं तेजो नभस्वान् वियद् एव च वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास् त्रयः
10,8,39,etad vicitraṃ saha-jīva-kāla- svabhāva-karmāśaya-liṅga-bhedam sūnos tanau vīkṣya vidāritāsye vrajaṃ sahātmānam avāpa śaṅkām,एतद् विचित्रं सह-जीव-काल- स्वभाव-कर्माशय-लिङ्ग-भेदम् सूनोस् तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये व्रजं सहात्मानम् अवाप शङ्काम्
10,8,40,kiṃ svapna etad uta devamāyā kiṃ vā madīyo bata buddhi-mohaḥ atho amuṣyaiva mamārbhakasya yaḥ kaścanautpattika ātma-yogaḥ,किं स्वप्न एतद् उत देवमाया किं वा मदीयो बत बुद्धि-मोहः अथो अमुष्यैव ममार्भकस्य यः कश्चनौत्पत्तिक आत्म-योगः
10,8,41,atho yathāvan na vitarka-gocaraṃ ceto-manaḥ-karma-vacobhir añjasā yad-āśrayaṃ yena yataḥ pratīyate sudurvibhāvyaṃ praṇatāsmi tat-padam,अथो यथावन् न वितर्क-गोचरं चेतो-मनः-कर्म-वचोभिर् अञ्जसा यद्-आश्रयं येन यतः प्रतीयते सुदुर्विभाव्यं प्रणतास्मि तत्-पदम्
10,8,42,ahaṃ mamāsau patir eṣa me suto vrajeśvarasyākhila-vittapā satī gopyaś ca gopāḥ saha-godhanāś ca me yan-māyayetthaṃ kumatiḥ sa me gatiḥ,अहं ममासौ पतिर् एष मे सुतो व्रजेश्वरस्याखिल-वित्तपा सती गोप्यश् च गोपाः सह-गोधनाश् च मे यन्-माययेत्थं कुमतिः स मे गतिः
10,8,43,itthaṃ vidita-tattvāyāṃ gopikāyāṃ sa īśvaraḥ vaiṣṇavīṃ vyatanon māyāṃ putra-snehamayīṃ vibhuḥ,इत्थं विदित-तत्त्वायां गोपिकायां स ईश्वरः वैष्णवीं व्यतनोन् मायां पुत्र-स्नेहमयीं विभुः
10,8,44,sadyo naṣṭa-smṛtir gopī sāropyāroham ātmajam pravṛddha-sneha-kalila- hṛdayāsīd yathā purā,सद्यो नष्ट-स्मृतिर् गोपी सारोप्यारोहम् आत्मजम् प्रवृद्ध-स्नेह-कलिल- हृदयासीद् यथा पुरा
10,8,45,trayyā copaniṣadbhiś ca sāṅkhya-yogaiś ca sātvataiḥ upagīyamāna-māhātmyaṃ hariṃ sāmanyatātmajam,त्रय्या चोपनिषद्भिश् च साङ्ख्य-योगैश् च सात्वतैः उपगीयमान-माहात्म्यं हरिं सामन्यतात्मजम्
10,8,46,bhp_10.08.046 śrī-rājovāca nandaḥ kim akarod brahman śreya evaṃ mahodayam yaśodā ca mahā-bhāgā papau yasyāḥ stanaṃ hariḥ,भ्प्_१०.०८.०४६ श्री-राजोवाच नन्दः किम् अकरोद् ब्रह्मन् श्रेय एवं महोदयम् यशोदा च महा-भागा पपौ यस्याः स्तनं हरिः
10,8,47,pitarau nānvavindetāṃ kṛṣṇodārārbhakehitam gāyanty adyāpi kavayo yal loka-śamalāpaham,पितरौ नान्वविन्देतां कृष्णोदारार्भकेहितम् गायन्त्य् अद्यापि कवयो यल् लोक-शमलापहम्
10,8,48,bhp_10.08.048 śrī-śuka uvāca droṇo vasūnāṃ pravaro dharayā bhāryayā saha kariṣyamāṇa ādeśān brahmaṇas tam uvāca ha,भ्प्_१०.०८.०४८ श्री-शुक उवाच द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया भार्यया सह करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मणस् तम् उवाच ह
10,8,49,jātayor nau mahādeve bhuvi viśveśvare harau bhaktiḥ syāt paramā loke yayāñjo durgatiṃ taret,जातयोर् नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ भक्तिः स्यात् परमा लोके ययाञ्जो दुर्गतिं तरेत्
10,8,50,astv ity uktaḥ sa bhagavān vraje droṇo mahā-yaśāḥ jajñe nanda iti khyāto yaśodā sā dharābhavat,अस्त्व् इत्य् उक्तः स भगवान् व्रजे द्रोणो महा-यशाः जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धराभवत्
10,8,51,tato bhaktir bhagavati putrī-bhūte janārdane dampatyor nitarām āsīd gopa-gopīṣu bhārata,ततो भक्तिर् भगवति पुत्री-भूते जनार्दने दम्पत्योर् नितराम् आसीद् गोप-गोपीषु भारत
10,8,52,kṛṣṇo brahmaṇa ādeśaṃ satyaṃ kartuṃ vraje vibhuḥ saha-rāmo vasaṃś cakre teṣāṃ prītiṃ sva-līlayā,कृष्णो ब्रह्मण आदेशं सत्यं कर्तुं व्रजे विभुः सह-रामो वसंश् चक्रे तेषां प्रीतिं स्व-लीलया
10,9,1,bhp_10.09.001 śrī-śuka uvāca ekadā gṛha-dāsīṣu yaśodā nanda-gehinī karmāntara-niyuktāsu nirmamantha svayaṃ dadhi,भ्प्_१०.०९.००१ श्री-शुक उवाच एकदा गृह-दासीषु यशोदा नन्द-गेहिनी कर्मान्तर-नियुक्तासु निर्ममन्थ स्वयं दधि
10,9,2,yāni yānīha gītāni tad-bāla-caritāni ca dadhi-nirmanthane kāle smarantī tāny agāyata,यानि यानीह गीतानि तद्-बाल-चरितानि च दधि-निर्मन्थने काले स्मरन्ती तान्य् अगायत
10,9,3,kṣaumaṃ vāsaḥ pṛthu-kaṭi-taṭe bibhratī sūtra-naddhaṃ putra-sneha-snuta-kuca-yugaṃ jāta-kampaṃ ca subhrūḥ amp;rajjv-ākarṣa-śrama-bhuja-calat-kaṅkaṇau kuṇḍale ca svinnaṃ vaktraṃ kabara-vigalan-mālatī nirmamantha,क्षौमं वासः पृथु-कटि-तटे बिभ्रती सूत्र-नद्धं पुत्र-स्नेह-स्नुत-कुच-युगं जात-कम्पं च सुभ्रूः अम्प्;रज्ज्व्-आकर्ष-श्रम-भुज-चलत्-कङ्कणौ कुण्डले च स्विन्नं वक्त्रं कबर-विगलन्-मालती निर्ममन्थ
10,9,4,tāṃ stanya-kāma āsādya mathnantīṃ jananīṃ hariḥ gṛhītvā dadhi-manthānaṃ nyaṣedhat prītim āvahan,तां स्तन्य-काम आसाद्य मथ्नन्तीं जननीं हरिः गृहीत्वा दधि-मन्थानं न्यषेधत् प्रीतिम् आवहन्
10,9,5,tam aṅkam ārūḍham apāyayat stanaṃ sneha-snutaṃ sa-smitam īkṣatī mukham atṛptam utsṛjya javena sā yayāv utsicyamāne payasi tv adhiśrite,तम् अङ्कम् आरूढम् अपाययत् स्तनं स्नेह-स्नुतं स-स्मितम् ईक्षती मुखम् अतृप्तम् उत्सृज्य जवेन सा ययाव् उत्सिच्यमाने पयसि त्व् अधिश्रिते
10,9,6,sañjāta-kopaḥ sphuritāruṇādharaṃ sandaśya dadbhir dadhi-mantha-bhājanam bhittvā mṛṣāśrur dṛṣad-aśmanā raho jaghāsa haiyaṅgavam antaraṃ gataḥ,सञ्जात-कोपः स्फुरितारुणाधरं सन्दश्य दद्भिर् दधि-मन्थ-भाजनम् भित्त्वा मृषाश्रुर् दृषद्-अश्मना रहो जघास हैयङ्गवम् अन्तरं गतः
10,9,7,uttārya gopī suśṛtaṃ payaḥ punaḥ praviśya saṃdṛśya ca dadhy-amatrakam bhagnaṃ vilokya sva-sutasya karma taj jahāsa taṃ cāpi na tatra paśyatī,उत्तार्य गोपी सुशृतं पयः पुनः प्रविश्य संदृश्य च दध्य्-अमत्रकम् भग्नं विलोक्य स्व-सुतस्य कर्म तज् जहास तं चापि न तत्र पश्यती
10,9,8,ulūkhalāṅghrer upari vyavasthitaṃ markāya kāmaṃ dadataṃ śici sthitam haiyaṅgavaṃ caurya-viśaṅkitekṣaṇaṃ nirīkṣya paścāt sutam āgamac chanaiḥ,उलूखलाङ्घ्रेर् उपरि व्यवस्थितं मर्काय कामं ददतं शिचि स्थितम् हैयङ्गवं चौर्य-विशङ्कितेक्षणं निरीक्ष्य पश्चात् सुतम् आगमच् छनैः
10,9,9,tām ātta-yaṣṭiṃ prasamīkṣya satvaras tato 'varuhyāpasasāra bhītavat amp;gopy anvadhāvan na yam āpa yogināṃ kṣamaṃ praveṣṭuṃ tapaseritaṃ manaḥ,ताम् आत्त-यष्टिं प्रसमीक्ष्य सत्वरस् ततो ऽवरुह्यापससार भीतवत् अम्प्;गोप्य् अन्वधावन् न यम् आप योगिनां क्षमं प्रवेष्टुं तपसेरितं मनः
10,9,10,anvañcamānā jananī bṛhac-calac- chroṇī-bharākrānta-gatiḥ sumadhyamā javena visraṃsita-keśa-bandhana- cyuta-prasūnānugatiḥ parāmṛśat,अन्वञ्चमाना जननी बृहच्-चलच्- छ्रोणी-भराक्रान्त-गतिः सुमध्यमा जवेन विस्रंसित-केश-बन्धन- च्युत-प्रसूनानुगतिः परामृशत्
10,9,11,kṛtāgasaṃ taṃ prarudantam akṣiṇī kaṣantam añjan-maṣiṇī sva-pāṇinā udvīkṣamāṇaṃ bhaya-vihvalekṣaṇaṃ haste gṛhītvā bhiṣayanty avāgurat,कृतागसं तं प्ररुदन्तम् अक्षिणी कषन्तम् अञ्जन्-मषिणी स्व-पाणिना उद्वीक्षमाणं भय-विह्वलेक्षणं हस्ते गृहीत्वा भिषयन्त्य् अवागुरत्
10,9,12,tyaktvā yaṣṭiṃ sutaṃ bhītaṃ vijñāyārbhaka-vatsalā iyeṣa kila taṃ baddhuṃ dāmnātad-vīrya-kovidā,त्यक्त्वा यष्टिं सुतं भीतं विज्ञायार्भक-वत्सला इयेष किल तं बद्धुं दाम्नातद्-वीर्य-कोविदा
10,9,13,na cāntar na bahir yasya na pūrvaṃ nāpi cāparam pūrvāparaṃ bahiś cāntar jagato yo jagac ca yaḥ,न चान्तर् न बहिर् यस्य न पूर्वं नापि चापरम् पूर्वापरं बहिश् चान्तर् जगतो यो जगच् च यः
10,9,14,taṃ matvātmajam avyaktaṃ martya-liṅgam adhokṣajam gopikolūkhale dāmnā babandha prākṛtaṃ yathā,तं मत्वात्मजम् अव्यक्तं मर्त्य-लिङ्गम् अधोक्षजम् गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा
10,9,15,tad dāma badhyamānasya svārbhakasya kṛtāgasaḥ dvy-aṅgulonam abhūt tena sandadhe 'nyac ca gopikā,तद् दाम बध्यमानस्य स्वार्भकस्य कृतागसः द्व्य्-अङ्गुलोनम् अभूत् तेन सन्दधे ऽन्यच् च गोपिका
10,9,16,yadāsīt tad api nyūnaṃ tenānyad api sandadhe tad api dvy-aṅgulaṃ nyūnaṃ yad yad ādatta bandhanam,यदासीत् तद् अपि न्यूनं तेनान्यद् अपि सन्दधे तद् अपि द्व्य्-अङ्गुलं न्यूनं यद् यद् आदत्त बन्धनम्
10,9,17,evaṃ sva-geha-dāmāni yaśodā sandadhaty api gopīnāṃ susmayantīnāṃ smayantī vismitābhavat,एवं स्व-गेह-दामानि यशोदा सन्दधत्य् अपि गोपीनां सुस्मयन्तीनां स्मयन्ती विस्मिताभवत्
10,9,18,sva-mātuḥ svinna-gātrāyā visrasta-kabara-srajaḥ dṛṣṭvā pariśramaṃ kṛṣṇaḥ kṛpayāsīt sva-bandhane,स्व-मातुः स्विन्न-गात्राया विस्रस्त-कबर-स्रजः दृष्ट्वा परिश्रमं कृष्णः कृपयासीत् स्व-बन्धने
10,9,19,evaṃ sandarśitā hy aṅga hariṇā bhṛtya-vaśyatā sva-vaśenāpi kṛṣṇena yasyedaṃ seśvaraṃ vaśe,एवं सन्दर्शिता ह्य् अङ्ग हरिणा भृत्य-वश्यता स्व-वशेनापि कृष्णेन यस्येदं सेश्वरं वशे
10,9,20,nemaṃ viriñco na bhavo na śrīr apy aṅga-saṃśrayā prasādaṃ lebhire gopī yat tat prāpa vimuktidāt,नेमं विरिञ्चो न भवो न श्रीर् अप्य् अङ्ग-संश्रया प्रसादं लेभिरे गोपी यत् तत् प्राप विमुक्तिदात्
10,9,21,nāyaṃ sukhāpo bhagavān dehināṃ gopikā-sutaḥ jñānināṃ cātma-bhūtānāṃ yathā bhaktimatām iha,नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिका-सुतः ज्ञानिनां चात्म-भूतानां यथा भक्तिमताम् इह
10,9,22,kṛṣṇas tu gṛha-kṛtyeṣu vyagrāyāṃ mātari prabhuḥ adrākṣīd arjunau pūrvaṃ guhyakau dhanadātmajau,कृष्णस् तु गृह-कृत्येषु व्यग्रायां मातरि प्रभुः अद्राक्षीद् अर्जुनौ पूर्वं गुह्यकौ धनदात्मजौ
10,9,23,purā nārada-śāpena vṛkṣatāṃ prāpitau madāt nalakūvara-maṇigrīvāv iti khyātau śriyānvitau,पुरा नारद-शापेन वृक्षतां प्रापितौ मदात् नलकूवर-मणिग्रीवाव् इति ख्यातौ श्रियान्वितौ
10,10,1,bhp_10.10.001 śrī-rājovāca kathyatāṃ bhagavann etat tayoḥ śāpasya kāraṇam yat tad vigarhitaṃ karma yena vā devarṣes tamaḥ,भ्प्_१०.१०.००१ श्री-राजोवाच कथ्यतां भगवन्न् एतत् तयोः शापस्य कारणम् यत् तद् विगर्हितं कर्म येन वा देवर्षेस् तमः
10,10,2,bhp_10.10.002 śrī-śuka uvāca rudrasyānucarau bhūtvā sudṛptau dhanadātmajau kailāsopavane ramye mandākinyāṃ madotkaṭau,भ्प्_१०.१०.००२ श्री-शुक उवाच रुद्रस्यानुचरौ भूत्वा सुदृप्तौ धनदात्मजौ कैलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटौ
10,10,3,vāruṇīṃ madirāṃ pītvā madāghūrṇita-locanau strī-janair anugāyadbhiś ceratuḥ puṣpite vane,वारुणीं मदिरां पीत्वा मदाघूर्णित-लोचनौ स्त्री-जनैर् अनुगायद्भिश् चेरतुः पुष्पिते वने
10,10,4,antaḥ praviśya gaṅgāyām ambhoja-vana-rājini cikrīḍatur yuvatibhir gajāv iva kareṇubhiḥ,अन्तः प्रविश्य गङ्गायाम् अम्भोज-वन-राजिनि चिक्रीडतुर् युवतिभिर् गजाव् इव करेणुभिः
10,10,5,yadṛcchayā ca devarṣir bhagavāṃs tatra kaurava apaśyan nārado devau kṣībāṇau samabudhyata,यदृच्छया च देवर्षिर् भगवांस् तत्र कौरव अपश्यन् नारदो देवौ क्षीबाणौ समबुध्यत
10,10,6,taṃ dṛṣṭvā vrīḍitā devyo vivastrāḥ śāpa-śaṅkitāḥ vāsāṃsi paryadhuḥ śīghraṃ vivastrau naiva guhyakau,तं दृष्ट्वा व्रीडिता देव्यो विवस्त्राः शाप-शङ्किताः वासांसि पर्यधुः शीघ्रं विवस्त्रौ नैव गुह्यकौ
10,10,7,tau dṛṣṭvā madirā-mattau śrī-madāndhau surātmajau tayor anugrahārthāya śāpaṃ dāsyann idaṃ jagau,तौ दृष्ट्वा मदिरा-मत्तौ श्री-मदान्धौ सुरात्मजौ तयोर् अनुग्रहार्थाय शापं दास्यन्न् इदं जगौ
10,10,8,bhp_10.10.008 śrī-nārada uvāca na hy anyo juṣato joṣyān buddhi-bhraṃśo rajo-guṇaḥ śrī-madād ābhijātyādir yatra strī dyūtam āsavaḥ,भ्प्_१०.१०.००८ श्री-नारद उवाच न ह्य् अन्यो जुषतो जोष्यान् बुद्धि-भ्रंशो रजो-गुणः श्री-मदाद् आभिजात्यादिर् यत्र स्त्री द्यूतम् आसवः
10,10,9,hanyante paśavo yatra nirdayair ajitātmabhiḥ manyamānair imaṃ deham ajarāmṛtyu naśvaram,हन्यन्ते पशवो यत्र निर्दयैर् अजितात्मभिः मन्यमानैर् इमं देहम् अजरामृत्यु नश्वरम्
10,10,10,deva-saṃjñitam apy ante kṛmi-viḍ-bhasma-saṃjñitam bhūta-dhruk tat-kṛte svārthaṃ kiṃ veda nirayo yataḥ,देव-संज्ञितम् अप्य् अन्ते कृमि-विड्-भस्म-संज्ञितम् भूत-ध्रुक् तत्-कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यतः
10,10,11,dehaḥ kim anna-dātuḥ svaṃ niṣektur mātur eva ca mātuḥ pitur vā balinaḥ kretur agneḥ śuno 'pi vā,देहः किम् अन्न-दातुः स्वं निषेक्तुर् मातुर् एव च मातुः पितुर् वा बलिनः क्रेतुर् अग्नेः शुनो ऽपि वा
10,10,12,evaṃ sādhāraṇaṃ deham avyakta-prabhavāpyayam ko vidvān ātmasāt kṛtvā hanti jantūn ṛte 'sataḥ,एवं साधारणं देहम् अव्यक्त-प्रभवाप्ययम् को विद्वान् आत्मसात् कृत्वा हन्ति जन्तून् ऋते ऽसतः
10,10,13,asataḥ śrī-madāndhasya dāridryaṃ param añjanam ātmaupamyena bhūtāni daridraḥ param īkṣate,असतः श्री-मदान्धस्य दारिद्र्यं परम् अञ्जनम् आत्मौपम्येन भूतानि दरिद्रः परम् ईक्षते
10,10,14,yathā kaṇṭaka-viddhāṅgo jantor necchati tāṃ vyathām jīva-sāmyaṃ gato liṅgair na tathāviddha-kaṇṭakaḥ,यथा कण्टक-विद्धाङ्गो जन्तोर् नेच्छति तां व्यथाम् जीव-साम्यं गतो लिङ्गैर् न तथाविद्ध-कण्टकः
10,10,15,daridro nirahaṃ-stambho muktaḥ sarva-madair iha kṛcchraṃ yadṛcchayāpnoti tad dhi tasya paraṃ tapaḥ,दरिद्रो निरहं-स्तम्भो मुक्तः सर्व-मदैर् इह कृच्छ्रं यदृच्छयाप्नोति तद् धि तस्य परं तपः
10,10,16,nityaṃ kṣut-kṣāma-dehasya daridrasyānna-kāṅkṣiṇaḥ indriyāṇy anuśuṣyanti hiṃsāpi vinivartate,नित्यं क्षुत्-क्षाम-देहस्य दरिद्रस्यान्न-काङ्क्षिणः इन्द्रियाण्य् अनुशुष्यन्ति हिंसापि विनिवर्तते
10,10,17,daridrasyaiva yujyante sādhavaḥ sama-darśinaḥ sadbhiḥ kṣiṇoti taṃ tarṣaṃ tata ārād viśuddhyati,दरिद्रस्यैव युज्यन्ते साधवः सम-दर्शिनः सद्भिः क्षिणोति तं तर्षं तत आराद् विशुद्ध्यति
10,10,18,sādhūnāṃ sama-cittānāṃ mukunda-caraṇaiṣiṇām upekṣyaiḥ kiṃ dhana-stambhair asadbhir asad-āśrayaiḥ,साधूनां सम-चित्तानां मुकुन्द-चरणैषिणाम् उपेक्ष्यैः किं धन-स्तम्भैर् असद्भिर् असद्-आश्रयैः
10,10,19,tad ahaṃ mattayor mādhvyā vāruṇyā śrī-madāndhayoḥ tamo-madaṃ hariṣyāmi straiṇayor ajitātmanoḥ,तद् अहं मत्तयोर् माध्व्या वारुण्या श्री-मदान्धयोः तमो-मदं हरिष्यामि स्त्रैणयोर् अजितात्मनोः
10,10,20,yad imau loka-pālasya putrau bhūtvā tamaḥ-plutau na vivāsasam ātmānaṃ vijānītaḥ sudurmadau,यद् इमौ लोक-पालस्य पुत्रौ भूत्वा तमः-प्लुतौ न विवाससम् आत्मानं विजानीतः सुदुर्मदौ
10,10,21,ato 'rhataḥ sthāvaratāṃ syātāṃ naivaṃ yathā punaḥ smṛtiḥ syān mat-prasādena tatrāpi mad-anugrahāt,अतो ऽर्हतः स्थावरतां स्यातां नैवं यथा पुनः स्मृतिः स्यान् मत्-प्रसादेन तत्रापि मद्-अनुग्रहात्
10,10,22,vāsudevasya sānnidhyaṃ labdhvā divya-śarac-chate vṛtte svarlokatāṃ bhūyo labdha-bhaktī bhaviṣyataḥ,वासुदेवस्य सान्निध्यं लब्ध्वा दिव्य-शरच्-छते वृत्ते स्वर्लोकतां भूयो लब्ध-भक्ती भविष्यतः
10,10,23,bhp_10.10.023 śrī-śuka uvāca evam uktvā sa devarṣir gato nārāyaṇāśramam nalakūvara-maṇigrīvāv āsatur yamalārjunau,भ्प्_१०.१०.०२३ श्री-शुक उवाच एवम् उक्त्वा स देवर्षिर् गतो नारायणाश्रमम् नलकूवर-मणिग्रीवाव् आसतुर् यमलार्जुनौ
10,10,24,ṛṣer bhāgavata-mukhyasya satyaṃ kartuṃ vaco hariḥ jagāma śanakais tatra yatrāstāṃ yamalārjunau,ऋषेर् भागवत-मुख्यस्य सत्यं कर्तुं वचो हरिः जगाम शनकैस् तत्र यत्रास्तां यमलार्जुनौ
10,10,25,devarṣir me priyatamo yad imau dhanadātmajau tat tathā sādhayiṣyāmi yad gītaṃ tan mahātmanā,देवर्षिर् मे प्रियतमो यद् इमौ धनदात्मजौ तत् तथा साधयिष्यामि यद् गीतं तन् महात्मना
10,10,26,ity antareṇārjunayoḥ kṛṣṇas tu yamayor yayau ātma-nirveśa-mātreṇa tiryag-gatam ulūkhalam,इत्य् अन्तरेणार्जुनयोः कृष्णस् तु यमयोर् ययौ आत्म-निर्वेश-मात्रेण तिर्यग्-गतम् उलूखलम्
10,10,27,bālena niṣkarṣayatānvag ulūkhalaṃ tad dāmodareṇa tarasotkalitāṅghri-bandhau amp;niṣpetatuḥ parama-vikramitātivepa- skandha-pravāla-viṭapau kṛta-caṇḍa-śabdau,बालेन निष्कर्षयतान्वग् उलूखलं तद् दामोदरेण तरसोत्कलिताङ्घ्रि-बन्धौ अम्प्;निष्पेततुः परम-विक्रमितातिवेप- स्कन्ध-प्रवाल-विटपौ कृत-चण्ड-शब्दौ
10,10,28,tatra śriyā paramayā kakubhaḥ sphurantau siddhāv upetya kujayor iva jāta-vedāḥ tatra śriyā paramayā kakubhaḥ sphurantau siddhāv upetya kujayor iva jāta-vedāḥ kṛṣṇaṃ praṇamya śirasākhila-loka-nāthaṃ baddhāñjalī virajasāv idam ūcatuḥ sma,तत्र श्रिया परमया ककुभः स्फुरन्तौ सिद्धाव् उपेत्य कुजयोर् इव जात-वेदाः तत्र श्रिया परमया ककुभः स्फुरन्तौ सिद्धाव् उपेत्य कुजयोर् इव जात-वेदाः कृष्णं प्रणम्य शिरसाखिल-लोक-नाथं बद्धाञ्जली विरजसाव् इदम् ऊचतुः स्म
10,10,29,kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-yogiṃs tvam ādyaḥ puruṣaḥ paraḥ vyaktāvyaktam idaṃ viśvaṃ rūpaṃ te brāhmaṇā viduḥ,कृष्ण कृष्ण महा-योगिंस् त्वम् आद्यः पुरुषः परः व्यक्ताव्यक्तम् इदं विश्वं रूपं ते ब्राह्मणा विदुः
10,10,30,tvam ekaḥ sarva-bhūtānāṃ dehāsv-ātmendriyeśvaraḥ tvam eva kālo bhagavān viṣṇur avyaya īśvaraḥ,त्वम् एकः सर्व-भूतानां देहास्व्-आत्मेन्द्रियेश्वरः त्वम् एव कालो भगवान् विष्णुर् अव्यय ईश्वरः
10,10,31,tvaṃ mahān prakṛtiḥ sūkṣmā rajaḥ-sattva-tamomayī tvam eva puruṣo 'dhyakṣaḥ sarva-kṣetra-vikāra-vit,त्वं महान् प्रकृतिः सूक्ष्मा रजः-सत्त्व-तमोमयी त्वम् एव पुरुषो ऽध्यक्षः सर्व-क्षेत्र-विकार-वित्
10,10,32,gṛhyamāṇais tvam agrāhyo vikāraiḥ prākṛtair guṇaiḥ ko nv ihārhati vijñātuṃ prāk siddhaṃ guṇa-saṃvṛtaḥ,गृह्यमाणैस् त्वम् अग्राह्यो विकारैः प्राकृतैर् गुणैः को न्व् इहार्हति विज्ञातुं प्राक् सिद्धं गुण-संवृतः
10,10,33,tasmai tubhyaṃ bhagavate vāsudevāya vedhase ātma-dyota-guṇaiś channa- mahimne brahmaṇe namaḥ,तस्मै तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे आत्म-द्योत-गुणैश् छन्न- महिम्ने ब्रह्मणे नमः
10,10,34,yasyāvatārā jñāyante śarīreṣv aśarīriṇaḥ tais tair atulyātiśayair vīryair dehiṣv asaṅgataiḥ,यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्व् अशरीरिणः तैस् तैर् अतुल्यातिशयैर् वीर्यैर् देहिष्व् असङ्गतैः
10,10,35,sa bhavān sarva-lokasya bhavāya vibhavāya ca avatīrṇo 'ṃśa-bhāgena sāmprataṃ patir āśiṣām,स भवान् सर्व-लोकस्य भवाय विभवाय च अवतीर्णो ऽंश-भागेन साम्प्रतं पतिर् आशिषाम्
10,10,36,namaḥ parama-kalyāṇa namaḥ parama-maṅgala vāsudevāya śāntāya yadūnāṃ pataye namaḥ,नमः परम-कल्याण नमः परम-मङ्गल वासुदेवाय शान्ताय यदूनां पतये नमः
10,10,37,anujānīhi nau bhūmaṃs tavānucara-kiṅkarau darśanaṃ nau bhagavata ṛṣer āsīd anugrahāt,अनुजानीहि नौ भूमंस् तवानुचर-किङ्करौ दर्शनं नौ भगवत ऋषेर् आसीद् अनुग्रहात्
10,10,38,vāṇī guṇānukathane śravaṇau kathāyāṃ hastau ca karmasu manas tava pādayor naḥ amp;smṛtyāṃ śiras tava nivāsa-jagat-praṇāme dṛṣṭiḥ satāṃ darśane 'stu bhavat-tanūnām,वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कथायां हस्तौ च कर्मसु मनस् तव पादयोर् नः अम्प्;स्मृत्यां शिरस् तव निवास-जगत्-प्रणामे दृष्टिः सतां दर्शने ऽस्तु भवत्-तनूनाम्
10,10,39,bhp_10.10.039 śrī-śuka uvāca itthaṃ saṅkīrtitas tābhyāṃ bhagavān gokuleśvaraḥ dāmnā colūkhale baddhaḥ prahasann āha guhyakau,भ्प्_१०.१०.०३९ श्री-शुक उवाच इत्थं सङ्कीर्तितस् ताभ्यां भगवान् गोकुलेश्वरः दाम्ना चोलूखले बद्धः प्रहसन्न् आह गुह्यकौ
10,10,40,bhp_10.10.040 śrī-bhagavān uvāca jñātaṃ mama puraivaitad ṛṣiṇā karuṇātmanā yac chrī-madāndhayor vāgbhir vibhraṃśo 'nugrahaḥ kṛtaḥ,भ्प्_१०.१०.०४० श्री-भगवान् उवाच ज्ञातं मम पुरैवैतद् ऋषिणा करुणात्मना यच् छ्री-मदान्धयोर् वाग्भिर् विभ्रंशो ऽनुग्रहः कृतः
10,10,41,sādhūnāṃ sama-cittānāṃ sutarāṃ mat-kṛtātmanām darśanān no bhaved bandhaḥ puṃso 'kṣṇoḥ savitur yathā,साधूनां सम-चित्तानां सुतरां मत्-कृतात्मनाम् दर्शनान् नो भवेद् बन्धः पुंसो ऽक्ष्णोः सवितुर् यथा
10,10,42,tad gacchataṃ mat-paramau nalakūvara sādanam sañjāto mayi bhāvo vām īpsitaḥ paramo 'bhavaḥ,तद् गच्छतं मत्-परमौ नलकूवर सादनम् सञ्जातो मयि भावो वाम् ईप्सितः परमो ऽभवः
10,10,43,bhp_10.10.043 śrī-śuka uvāca ity uktau tau parikramya praṇamya ca punaḥ punaḥ baddholūkhalam āmantrya jagmatur diśam uttarām,भ्प्_१०.१०.०४३ श्री-शुक उवाच इत्य् उक्तौ तौ परिक्रम्य प्रणम्य च पुनः पुनः बद्धोलूखलम् आमन्त्र्य जग्मतुर् दिशम् उत्तराम्
10,11,1,bhp_10.11.001 śrī-śuka uvāca gopā nandādayaḥ śrutvā drumayoḥ patato ravam tatrājagmuḥ kuru-śreṣṭha nirghāta-bhaya-śaṅkitāḥ,भ्प्_१०.११.००१ श्री-शुक उवाच गोपा नन्दादयः श्रुत्वा द्रुमयोः पततो रवम् तत्राजग्मुः कुरु-श्रेष्ठ निर्घात-भय-शङ्किताः
10,11,2,bhūmyāṃ nipatitau tatra dadṛśur yamalārjunau babhramus tad avijñāya lakṣyaṃ patana-kāraṇam,भूम्यां निपतितौ तत्र ददृशुर् यमलार्जुनौ बभ्रमुस् तद् अविज्ञाय लक्ष्यं पतन-कारणम्
10,11,3,ulūkhalaṃ vikarṣantaṃ dāmnā baddhaṃ ca bālakam kasyedaṃ kuta āścaryam utpāta iti kātarāḥ,उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं च बालकम् कस्येदं कुत आश्चर्यम् उत्पात इति कातराः
10,11,4,bālā ūcur aneneti tiryag-gatam ulūkhalam vikarṣatā madhya-gena puruṣāv apy acakṣmahi,बाला ऊचुर् अनेनेति तिर्यग्-गतम् उलूखलम् विकर्षता मध्य-गेन पुरुषाव् अप्य् अचक्ष्महि
10,11,5,na te tad-uktaṃ jagṛhur na ghaṭeteti tasya tat bālasyotpāṭanaṃ tarvoḥ kecit sandigdha-cetasaḥ,न ते तद्-उक्तं जगृहुर् न घटेतेति तस्य तत् बालस्योत्पाटनं तर्वोः केचित् सन्दिग्ध-चेतसः
10,11,6,ulūkhalaṃ vikarṣantaṃ dāmnā baddhaṃ svam ātmajam vilokya nandaḥ prahasad- vadano vimumoca ha,उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं स्वम् आत्मजम् विलोक्य नन्दः प्रहसद्- वदनो विमुमोच ह
10,11,7,gopībhiḥ stobhito 'nṛtyad bhagavān bālavat kvacit udgāyati kvacin mugdhas tad-vaśo dāru-yantravat,गोपीभिः स्तोभितो ऽनृत्यद् भगवान् बालवत् क्वचित् उद्गायति क्वचिन् मुग्धस् तद्-वशो दारु-यन्त्रवत्
10,11,8,bibharti kvacid ājñaptaḥ pīṭhakonmāna-pādukam bāhu-kṣepaṃ ca kurute svānāṃ ca prītim āvahan,बिभर्ति क्वचिद् आज्ञप्तः पीठकोन्मान-पादुकम् बाहु-क्षेपं च कुरुते स्वानां च प्रीतिम् आवहन्
10,11,9,darśayaṃs tad-vidāṃ loka ātmano bhṛtya-vaśyatām vrajasyovāha vai harṣaṃ bhagavān bāla-ceṣṭitaiḥ,दर्शयंस् तद्-विदां लोक आत्मनो भृत्य-वश्यताम् व्रजस्योवाह वै हर्षं भगवान् बाल-चेष्टितैः
10,11,10,krīṇīhi bhoḥ phalānīti śrutvā satvaram acyutaḥ phalārthī dhānyam ādāya yayau sarva-phala-pradaḥ,क्रीणीहि भोः फलानीति श्रुत्वा सत्वरम् अच्युतः फलार्थी धान्यम् आदाय ययौ सर्व-फल-प्रदः
10,11,11,phala-vikrayiṇī tasya cyuta-dhānya-kara-dvayam phalair apūrayad ratnaiḥ phala-bhāṇḍam apūri ca,फल-विक्रयिणी तस्य च्युत-धान्य-कर-द्वयम् फलैर् अपूरयद् रत्नैः फल-भाण्डम् अपूरि च
10,11,12,sarit-tīra-gataṃ kṛṣṇaṃ bhagnārjunam athāhvayat rāmaṃ ca rohiṇī devī krīḍantaṃ bālakair bhṛśam,सरित्-तीर-गतं कृष्णं भग्नार्जुनम् अथाह्वयत् रामं च रोहिणी देवी क्रीडन्तं बालकैर् भृशम्
10,11,13,nopeyātāṃ yadāhūtau krīḍā-saṅgena putrakau yaśodāṃ preṣayām āsa rohiṇī putra-vatsalām,नोपेयातां यदाहूतौ क्रीडा-सङ्गेन पुत्रकौ यशोदां प्रेषयाम् आस रोहिणी पुत्र-वत्सलाम्
10,11,14,krīḍantaṃ sā sutaṃ bālair ativelaṃ sahāgrajam yaśodājohavīt kṛṣṇaṃ putra-sneha-snuta-stanī,क्रीडन्तं सा सुतं बालैर् अतिवेलं सहाग्रजम् यशोदाजोहवीत् कृष्णं पुत्र-स्नेह-स्नुत-स्तनी
10,11,15,kṛṣṇa kṛṣṇāravindākṣa tāta ehi stanaṃ piba alaṃ vihāraiḥ kṣut-kṣāntaḥ krīḍā-śrānto 'si putraka,कृष्ण कृष्णारविन्दाक्ष तात एहि स्तनं पिब अलं विहारैः क्षुत्-क्षान्तः क्रीडा-श्रान्तो ऽसि पुत्रक
10,11,16,he rāmāgaccha tātāśu sānujaḥ kula-nandana prātar eva kṛtāhāras tad bhavān bhoktum arhati,हे रामागच्छ ताताशु सानुजः कुल-नन्दन प्रातर् एव कृताहारस् तद् भवान् भोक्तुम् अर्हति
10,11,17,pratīkṣate tvāṃ dāśārha bhokṣyamāṇo vrajādhipaḥ ehy āvayoḥ priyaṃ dhehi sva-gṛhān yāta bālakāḥ,प्रतीक्षते त्वां दाशार्ह भोक्ष्यमाणो व्रजाधिपः एह्य् आवयोः प्रियं धेहि स्व-गृहान् यात बालकाः
10,11,18,dhūli-dhūsaritāṅgas tvaṃ putra majjanam āvaha janmarkṣaṃ te 'dya bhavati viprebhyo dehi gāḥ śuciḥ,धूलि-धूसरिताङ्गस् त्वं पुत्र मज्जनम् आवह जन्मर्क्षं ते ऽद्य भवति विप्रेभ्यो देहि गाः शुचिः
10,11,19,paśya paśya vayasyāṃs te mātṛ-mṛṣṭān svalaṅkṛtān tvaṃ ca snātaḥ kṛtāhāro viharasva svalaṅkṛtaḥ,पश्य पश्य वयस्यांस् ते मातृ-मृष्टान् स्वलङ्कृतान् त्वं च स्नातः कृताहारो विहरस्व स्वलङ्कृतः
10,11,20,itthaṃ yaśodā tam aśeṣa-śekharaṃ matvā sutaṃ sneha-nibaddha-dhīr nṛpa haste gṛhītvā saha-rāmam acyutaṃ nītvā sva-vāṭaṃ kṛtavaty athodayam,इत्थं यशोदा तम् अशेष-शेखरं मत्वा सुतं स्नेह-निबद्ध-धीर् नृप हस्ते गृहीत्वा सह-रामम् अच्युतं नीत्वा स्व-वाटं कृतवत्य् अथोदयम्
10,11,21,bhp_10.11.021 śrī-śuka uvāca gopa-vṛddhā mahotpātān anubhūya bṛhadvane nandādayaḥ samāgamya vraja-kāryam amantrayan,भ्प्_१०.११.०२१ श्री-शुक उवाच गोप-वृद्धा महोत्पातान् अनुभूय बृहद्वने नन्दादयः समागम्य व्रज-कार्यम् अमन्त्रयन्
10,11,22,tatropānanda-nāmāha gopo jñāna-vayo-'dhikaḥ deśa-kālārtha-tattva-jñaḥ priya-kṛd rāma-kṛṣṇayoḥ,तत्रोपानन्द-नामाह गोपो ज्ञान-वयो-ऽधिकः देश-कालार्थ-तत्त्व-ज्ञः प्रिय-कृद् राम-कृष्णयोः
10,11,23,utthātavyam ito 'smābhir gokulasya hitaiṣibhiḥ āyānty atra mahotpātā bālānāṃ nāśa-hetavaḥ,उत्थातव्यम् इतो ऽस्माभिर् गोकुलस्य हितैषिभिः आयान्त्य् अत्र महोत्पाता बालानां नाश-हेतवः
10,11,24,muktaḥ kathañcid rākṣasyā bāla-ghnyā bālako hy asau harer anugrahān nūnam anaś copari nāpatat,मुक्तः कथञ्चिद् राक्षस्या बाल-घ्न्या बालको ह्य् असौ हरेर् अनुग्रहान् नूनम् अनश् चोपरि नापतत्
10,11,25,cakra-vātena nīto 'yaṃ daityena vipadaṃ viyat śilāyāṃ patitas tatra paritrātaḥ sureśvaraiḥ,चक्र-वातेन नीतो ऽयं दैत्येन विपदं वियत् शिलायां पतितस् तत्र परित्रातः सुरेश्वरैः
10,11,26,yan na mriyeta drumayor antaraṃ prāpya bālakaḥ asāv anyatamo vāpi tad apy acyuta-rakṣaṇam,यन् न म्रियेत द्रुमयोर् अन्तरं प्राप्य बालकः असाव् अन्यतमो वापि तद् अप्य् अच्युत-रक्षणम्
10,11,27,yāvad autpātiko 'riṣṭo vrajaṃ nābhibhaved itaḥ tāvad bālān upādāya yāsyāmo 'nyatra sānugāḥ,यावद् औत्पातिको ऽरिष्टो व्रजं नाभिभवेद् इतः तावद् बालान् उपादाय यास्यामो ऽन्यत्र सानुगाः
10,11,28,vanaṃ vṛndāvanaṃ nāma paśavyaṃ nava-kānanam gopa-gopī-gavāṃ sevyaṃ puṇyādri-tṛṇa-vīrudham,वनं वृन्दावनं नाम पशव्यं नव-काननम् गोप-गोपी-गवां सेव्यं पुण्याद्रि-तृण-वीरुधम्
10,11,29,tat tatrādyaiva yāsyāmaḥ śakaṭān yuṅkta mā ciram godhanāny agrato yāntu bhavatāṃ yadi rocate,तत् तत्राद्यैव यास्यामः शकटान् युङ्क्त मा चिरम् गोधनान्य् अग्रतो यान्तु भवतां यदि रोचते
10,11,30,tac chrutvaika-dhiyo gopāḥ sādhu sādhv iti vādinaḥ vrajān svān svān samāyujya yayū rūḍha-paricchadāḥ,तच् छ्रुत्वैक-धियो गोपाः साधु साध्व् इति वादिनः व्रजान् स्वान् स्वान् समायुज्य ययू रूढ-परिच्छदाः
10,11,31,vṛddhān bālān striyo rājan sarvopakaraṇāni ca anaḥsv āropya gopālā yattā ātta-śarāsanāḥ,वृद्धान् बालान् स्त्रियो राजन् सर्वोपकरणानि च अनःस्व् आरोप्य गोपाला यत्ता आत्त-शरासनाः
10,11,32,godhanāni puraskṛtya śṛṅgāṇy āpūrya sarvataḥ tūrya-ghoṣeṇa mahatā yayuḥ saha-purohitāḥ,गोधनानि पुरस्कृत्य शृङ्गाण्य् आपूर्य सर्वतः तूर्य-घोषेण महता ययुः सह-पुरोहिताः
10,11,33,gopyo rūḍha-rathā nūtna- kuca-kuṅkuma-kāntayaḥ kṛṣṇa-līlā jaguḥ prītyā niṣka-kaṇṭhyaḥ suvāsasaḥ,गोप्यो रूढ-रथा नूत्न- कुच-कुङ्कुम-कान्तयः कृष्ण-लीला जगुः प्रीत्या निष्क-कण्ठ्यः सुवाससः
10,11,34,tathā yaśodā-rohiṇyāv ekaṃ śakaṭam āsthite rejatuḥ kṛṣṇa-rāmābhyāṃ tat-kathā-śravaṇotsuke,तथा यशोदा-रोहिण्याव् एकं शकटम् आस्थिते रेजतुः कृष्ण-रामाभ्यां तत्-कथा-श्रवणोत्सुके
10,11,35,vṛndāvanaṃ sampraviśya sarva-kāla-sukhāvaham tatra cakrur vrajāvāsaṃ śakaṭair ardha-candravat,वृन्दावनं सम्प्रविश्य सर्व-काल-सुखावहम् तत्र चक्रुर् व्रजावासं शकटैर् अर्ध-चन्द्रवत्
10,11,36,vṛndāvanaṃ govardhanaṃ yamunā-pulināni ca vīkṣyāsīd uttamā prītī rāma-mādhavayor nṛpa,वृन्दावनं गोवर्धनं यमुना-पुलिनानि च वीक्ष्यासीद् उत्तमा प्रीती राम-माधवयोर् नृप
10,11,37,evaṃ vrajaukasāṃ prītiṃ yacchantau bāla-ceṣṭitaiḥ kala-vākyaiḥ sva-kālena vatsa-pālau babhūvatuḥ,एवं व्रजौकसां प्रीतिं यच्छन्तौ बाल-चेष्टितैः कल-वाक्यैः स्व-कालेन वत्स-पालौ बभूवतुः
10,11,38,avidūre vraja-bhuvaḥ saha gopāla-dārakaiḥ cārayām āsatur vatsān nānā-krīḍā-paricchadau,अविदूरे व्रज-भुवः सह गोपाल-दारकैः चारयाम् आसतुर् वत्सान् नाना-क्रीडा-परिच्छदौ
10,11,39,kvacid vādayato veṇuṃ kṣepaṇaiḥ kṣipataḥ kvacit kvacit pādaiḥ kiṅkiṇībhiḥ kvacit kṛtrima-go-vṛṣaiḥ,क्वचिद् वादयतो वेणुं क्षेपणैः क्षिपतः क्वचित् क्वचित् पादैः किङ्किणीभिः क्वचित् कृत्रिम-गो-वृषैः
10,11,40,vṛṣāyamāṇau nardantau yuyudhāte parasparam anukṛtya rutair jantūṃś ceratuḥ prākṛtau yathā,वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् अनुकृत्य रुतैर् जन्तूंश् चेरतुः प्राकृतौ यथा
10,11,41,kadācid yamunā-tīre vatsāṃś cārayatoḥ svakaiḥ vayasyaiḥ kṛṣṇa-balayor jighāṃsur daitya āgamat,कदाचिद् यमुना-तीरे वत्सांश् चारयतोः स्वकैः वयस्यैः कृष्ण-बलयोर् जिघांसुर् दैत्य आगमत्
10,11,42,taṃ vatsa-rūpiṇaṃ vīkṣya vatsa-yūtha-gataṃ hariḥ darśayan baladevāya śanair mugdha ivāsadat,तं वत्स-रूपिणं वीक्ष्य वत्स-यूथ-गतं हरिः दर्शयन् बलदेवाय शनैर् मुग्ध इवासदत्
10,11,43,gṛhītvāpara-pādābhyāṃ saha-lāṅgūlam acyutaḥ bhrāmayitvā kapitthāgre prāhiṇod gata-jīvitam sa kapitthair mahā-kāyaḥ pātyamānaiḥ papāta ha,गृहीत्वापर-पादाभ्यां सह-लाङ्गूलम् अच्युतः भ्रामयित्वा कपित्थाग्रे प्राहिणोद् गत-जीवितम् स कपित्थैर् महा-कायः पात्यमानैः पपात ह
10,11,44,taṃ vīkṣya vismitā bālāḥ śaśaṃsuḥ sādhu sādhv iti devāś ca parisantuṣṭā babhūvuḥ puṣpa-varṣiṇaḥ,तं वीक्ष्य विस्मिता बालाः शशंसुः साधु साध्व् इति देवाश् च परिसन्तुष्टा बभूवुः पुष्प-वर्षिणः
10,11,45,tau vatsa-pālakau bhūtvā sarva-lokaika-pālakau saprātar-āśau go-vatsāṃś cārayantau viceratuḥ,तौ वत्स-पालकौ भूत्वा सर्व-लोकैक-पालकौ सप्रातर्-आशौ गो-वत्सांश् चारयन्तौ विचेरतुः
10,11,46,svaṃ svaṃ vatsa-kulaṃ sarve pāyayiṣyanta ekadā gatvā jalāśayābhyāśaṃ pāyayitvā papur jalam,स्वं स्वं वत्स-कुलं सर्वे पाययिष्यन्त एकदा गत्वा जलाशयाभ्याशं पाययित्वा पपुर् जलम्
10,11,47,te tatra dadṛśur bālā mahā-sattvam avasthitam tatrasur vajra-nirbhinnaṃ gireḥ śṛṅgam iva cyutam,ते तत्र ददृशुर् बाला महा-सत्त्वम् अवस्थितम् तत्रसुर् वज्र-निर्भिन्नं गिरेः शृङ्गम् इव च्युतम्
10,11,48,sa vai bako nāma mahān asuro baka-rūpa-dhṛk āgatya sahasā kṛṣṇaṃ tīkṣṇa-tuṇḍo 'grasad balī,स वै बको नाम महान् असुरो बक-रूप-धृक् आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्ण-तुण्डो ऽग्रसद् बली
10,11,49,kṛṣṇaṃ mahā-baka-grastaṃ dṛṣṭvā rāmādayo 'rbhakāḥ babhūvur indriyāṇīva vinā prāṇaṃ vicetasaḥ,कृष्णं महा-बक-ग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयो ऽर्भकाः बभूवुर् इन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः
10,11,50,taṃ tālu-mūlaṃ pradahantam agnivad gopāla-sūnuṃ pitaraṃ jagad-guroḥ caccharda sadyo 'tiruṣākṣataṃ bakas tuṇḍena hantuṃ punar abhyapadyata,तं तालु-मूलं प्रदहन्तम् अग्निवद् गोपाल-सूनुं पितरं जगद्-गुरोः चच्छर्द सद्यो ऽतिरुषाक्षतं बकस् तुण्डेन हन्तुं पुनर् अभ्यपद्यत
10,11,51,tam āpatantaṃ sa nigṛhya tuṇḍayor dorbhyāṃ bakaṃ kaṃsa-sakhaṃ satāṃ patiḥ paśyatsu bāleṣu dadāra līlayā mudāvaho vīraṇavad divaukasām,तम् आपतन्तं स निगृह्य तुण्डयोर् दोर्भ्यां बकं कंस-सखं सतां पतिः पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया मुदावहो वीरणवद् दिवौकसाम्
10,11,52,tadā bakāriṃ sura-loka-vāsinaḥ samākiran nandana-mallikādibhiḥ samīḍire cānaka-śaṅkha-saṃstavais tad vīkṣya gopāla-sutā visismire,तदा बकारिं सुर-लोक-वासिनः समाकिरन् नन्दन-मल्लिकादिभिः समीडिरे चानक-शङ्ख-संस्तवैस् तद् वीक्ष्य गोपाल-सुता विसिस्मिरे
10,11,53,muktaṃ bakāsyād upalabhya bālakā rāmādayaḥ prāṇam ivendriyo gaṇaḥ sthānāgataṃ taṃ parirabhya nirvṛtāḥ praṇīya vatsān vrajam etya taj jaguḥ,मुक्तं बकास्याद् उपलभ्य बालका रामादयः प्राणम् इवेन्द्रियो गणः स्थानागतं तं परिरभ्य निर्वृताः प्रणीय वत्सान् व्रजम् एत्य तज् जगुः
10,11,54,śrutvā tad vismitā gopā gopyaś cātipriyādṛtāḥ pretyāgatam ivotsukyād aikṣanta tṛṣitekṣaṇāḥ,श्रुत्वा तद् विस्मिता गोपा गोप्यश् चातिप्रियादृताः प्रेत्यागतम् इवोत्सुक्याद् ऐक्षन्त तृषितेक्षणाः
10,11,55,aho batāsya bālasya bahavo mṛtyavo 'bhavan apy āsīd vipriyaṃ teṣāṃ kṛtaṃ pūrvaṃ yato bhayam,अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवो ऽभवन् अप्य् आसीद् विप्रियं तेषां कृतं पूर्वं यतो भयम्
10,11,56,athāpy abhibhavanty enaṃ naiva te ghora-darśanāḥ jighāṃsayainam āsādya naśyanty agnau pataṅgavat,अथाप्य् अभिभवन्त्य् एनं नैव ते घोर-दर्शनाः जिघांसयैनम् आसाद्य नश्यन्त्य् अग्नौ पतङ्गवत्
10,11,57,aho brahma-vidāṃ vāco nāsatyāḥ santi karhicit gargo yad āha bhagavān anvabhāvi tathaiva tat,अहो ब्रह्म-विदां वाचो नासत्याः सन्ति कर्हिचित् गर्गो यद् आह भगवान् अन्वभावि तथैव तत्
10,11,58,iti nandādayo gopāḥ kṛṣṇa-rāma-kathāṃ mudā kurvanto ramamāṇāś ca nāvindan bhava-vedanām,इति नन्दादयो गोपाः कृष्ण-राम-कथां मुदा कुर्वन्तो रममाणाश् च नाविन्दन् भव-वेदनाम्
10,11,59,evaṃ vihāraiḥ kaumāraiḥ kaumāraṃ jahatur vraje nilāyanaiḥ setu-bandhair markaṭotplavanādibhiḥ,एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर् व्रजे निलायनैः सेतु-बन्धैर् मर्कटोत्प्लवनादिभिः
10,12,1,bhp_10.12.001 śrī-śuka uvāca kvacid vanāśāya mano dadhad vrajāt prātaḥ samutthāya vayasya-vatsapān prabodhayañ chṛṅga-raveṇa cāruṇā vinirgato vatsa-puraḥsaro hariḥ,भ्प्_१०.१२.००१ श्री-शुक उवाच क्वचिद् वनाशाय मनो दधद् व्रजात् प्रातः समुत्थाय वयस्य-वत्सपान् प्रबोधयञ् छृङ्ग-रवेण चारुणा विनिर्गतो वत्स-पुरःसरो हरिः
10,12,2,tenaiva sākaṃ pṛthukāḥ sahasraśaḥ snigdhāḥ suśig-vetra-viṣāṇa-veṇavaḥ svān svān sahasropari-saṅkhyayānvitān vatsān puraskṛtya viniryayur mudā,तेनैव साकं पृथुकाः सहस्रशः स्निग्धाः सुशिग्-वेत्र-विषाण-वेणवः स्वान् स्वान् सहस्रोपरि-सङ्ख्ययान्वितान् वत्सान् पुरस्कृत्य विनिर्ययुर् मुदा
10,12,3,kṛṣṇa-vatsair asaṅkhyātair yūthī-kṛtya sva-vatsakān cārayanto 'rbha-līlābhir vijahrus tatra tatra ha,कृष्ण-वत्सैर् असङ्ख्यातैर् यूथी-कृत्य स्व-वत्सकान् चारयन्तो ऽर्भ-लीलाभिर् विजह्रुस् तत्र तत्र ह
10,12,4,phala-prabāla-stavaka- sumanaḥ-piccha-dhātubhiḥ kāca-guñjā-maṇi-svarṇa- bhūṣitā apy abhūṣayan,फल-प्रबाल-स्तवक- सुमनः-पिच्छ-धातुभिः काच-गुञ्जा-मणि-स्वर्ण- भूषिता अप्य् अभूषयन्
10,12,5,muṣṇanto 'nyonya-śikyādīn jñātān ārāc ca cikṣipuḥ tatratyāś ca punar dūrād dhasantaś ca punar daduḥ,मुष्णन्तो ऽन्योन्य-शिक्यादीन् ज्ञातान् आराच् च चिक्षिपुः तत्रत्याश् च पुनर् दूराद् धसन्तश् च पुनर् ददुः
10,12,6,yadi dūraṃ gataḥ kṛṣṇo vana-śobhekṣaṇāya tam ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam iti saṃspṛśya remire,यदि दूरं गतः कृष्णो वन-शोभेक्षणाय तम् अहं पूर्वम् अहं पूर्वम् इति संस्पृश्य रेमिरे
10,12,7,kecid veṇūn vādayanto dhmāntaḥ śṛṅgāṇi kecana kecid bhṛṅgaiḥ pragāyantaḥ kūjantaḥ kokilaiḥ pare,केचिद् वेणून् वादयन्तो ध्मान्तः शृङ्गाणि केचन केचिद् भृङ्गैः प्रगायन्तः कूजन्तः कोकिलैः परे
10,12,8,vicchāyābhiḥ pradhāvanto gacchantaḥ sādhu-haṃsakaiḥ bakair upaviśantaś ca nṛtyantaś ca kalāpibhiḥ,विच्छायाभिः प्रधावन्तो गच्छन्तः साधु-हंसकैः बकैर् उपविशन्तश् च नृत्यन्तश् च कलापिभिः
10,12,9,vikarṣantaḥ kīśa-bālān ārohantaś ca tair drumān vikurvantaś ca taiḥ sākaṃ plavantaś ca palāśiṣu,विकर्षन्तः कीश-बालान् आरोहन्तश् च तैर् द्रुमान् विकुर्वन्तश् च तैः साकं प्लवन्तश् च पलाशिषु
10,12,10,sākaṃ bhekair vilaṅghantaḥ saritaḥ srava-samplutāḥ vihasantaḥ praticchāyāḥ śapantaś ca pratisvanān,साकं भेकैर् विलङ्घन्तः सरितः स्रव-सम्प्लुताः विहसन्तः प्रतिच्छायाः शपन्तश् च प्रतिस्वनान्
10,12,11,itthaṃ satāṃ brahma-sukhānubhūtyā dāsyaṃ gatānāṃ para-daivatena māyāśritānāṃ nara-dārakeṇa sākaṃ vijahruḥ kṛta-puṇya-puñjāḥ,इत्थं सतां ब्रह्म-सुखानुभूत्या दास्यं गतानां पर-दैवतेन मायाश्रितानां नर-दारकेण साकं विजह्रुः कृत-पुण्य-पुञ्जाः
10,12,12,yat-pāda-pāṃsur bahu-janma-kṛcchrato dhṛtātmabhir yogibhir apy alabhyaḥ amp;sa eva yad-dṛg-viṣayaḥ svayaṃ sthitaḥ kiṃ varṇyate diṣṭam ato vrajaukasām,यत्-पाद-पांसुर् बहु-जन्म-कृच्छ्रतो धृतात्मभिर् योगिभिर् अप्य् अलभ्यः अम्प्;स एव यद्-दृग्-विषयः स्वयं स्थितः किं वर्ण्यते दिष्टम् अतो व्रजौकसाम्
10,12,13,athāgha-nāmābhyapatan mahāsuras teṣāṃ sukha-krīḍana-vīkṣaṇākṣamaḥ nityaṃ yad-antar nija-jīvitepsubhiḥ pītāmṛtair apy amaraiḥ pratīkṣyate,अथाघ-नामाभ्यपतन् महासुरस् तेषां सुख-क्रीडन-वीक्षणाक्षमः नित्यं यद्-अन्तर् निज-जीवितेप्सुभिः पीतामृतैर् अप्य् अमरैः प्रतीक्ष्यते
10,12,14,dṛṣṭvārbhakān kṛṣṇa-mukhān aghāsuraḥ kaṃsānuśiṣṭaḥ sa bakī-bakānujaḥ amp;ayaṃ tu me sodara-nāśa-kṛt tayor dvayor mamainaṃ sa-balaṃ haniṣye,दृष्ट्वार्भकान् कृष्ण-मुखान् अघासुरः कंसानुशिष्टः स बकी-बकानुजः अम्प्;अयं तु मे सोदर-नाश-कृत् तयोर् द्वयोर् ममैनं स-बलं हनिष्ये
10,12,15,ete yadā mat-suhṛdos tilāpaḥ kṛtās tadā naṣṭa-samā vrajaukasaḥ prāṇe gate varṣmasu kā nu cintā prajāsavaḥ prāṇa-bhṛto hi ye te,एते यदा मत्-सुहृदोस् तिलापः कृतास् तदा नष्ट-समा व्रजौकसः प्राणे गते वर्ष्मसु का नु चिन्ता प्रजासवः प्राण-भृतो हि ये ते
10,12,16,iti vyavasyājagaraṃ bṛhad vapuḥ sa yojanāyāma-mahādri-pīvaram dhṛtvādbhutaṃ vyātta-guhānanaṃ tadā pathi vyaśeta grasanāśayā khalaḥ,इति व्यवस्याजगरं बृहद् वपुः स योजनायाम-महाद्रि-पीवरम् धृत्वाद्भुतं व्यात्त-गुहाननं तदा पथि व्यशेत ग्रसनाशया खलः
10,12,17,dharādharoṣṭho jaladottaroṣṭho dary-ānanānto giri-śṛṅga-daṃṣṭraḥ dhvāntāntar-āsyo vitatādhva-jihvaḥ paruṣānila-śvāsa-davekṣaṇoṣṇaḥ,धराधरोष्ठो जलदोत्तरोष्ठो दर्य्-आननान्तो गिरि-शृङ्ग-दंष्ट्रः ध्वान्तान्तर्-आस्यो वितताध्व-जिह्वः परुषानिल-श्वास-दवेक्षणोष्णः
10,12,18,dṛṣṭvā taṃ tādṛśaṃ sarve matvā vṛndāvana-śriyam vyāttājagara-tuṇḍena hy utprekṣante sma līlayā,दृष्ट्वा तं तादृशं सर्वे मत्वा वृन्दावन-श्रियम् व्यात्ताजगर-तुण्डेन ह्य् उत्प्रेक्षन्ते स्म लीलया
10,12,19,aho mitrāṇi gadata sattva-kūṭaṃ puraḥ sthitam asmat-saṅgrasana-vyātta- vyāla-tuṇḍāyate na vā,अहो मित्राणि गदत सत्त्व-कूटं पुरः स्थितम् अस्मत्-सङ्ग्रसन-व्यात्त- व्याल-तुण्डायते न वा
10,12,20,satyam arka-karāraktam uttarā-hanuvad ghanam adharā-hanuvad rodhas tat-praticchāyayāruṇam,सत्यम् अर्क-करारक्तम् उत्तरा-हनुवद् घनम् अधरा-हनुवद् रोधस् तत्-प्रतिच्छाययारुणम्
10,12,21,pratispardhete sṛkkabhyāṃ savyāsavye nagodare tuṅga-śṛṅgālayo 'py etās tad-daṃṣṭrābhiś ca paśyata,प्रतिस्पर्धेते सृक्कभ्यां सव्यासव्ये नगोदरे तुङ्ग-शृङ्गालयो ऽप्य् एतास् तद्-दंष्ट्राभिश् च पश्यत
10,12,22,āstṛtāyāma-mārgo 'yaṃ rasanāṃ pratigarjati eṣāṃ antar-gataṃ dhvāntam etad apy antar-ānanam,आस्तृतायाम-मार्गो ऽयं रसनां प्रतिगर्जति एषां अन्तर्-गतं ध्वान्तम् एतद् अप्य् अन्तर्-आननम्
10,12,23,dāvoṣṇa-khara-vāto 'yaṃ śvāsavad bhāti paśyata tad-dagdha-sattva-durgandho 'py antar-āmiṣa-gandhavat,दावोष्ण-खर-वातो ऽयं श्वासवद् भाति पश्यत तद्-दग्ध-सत्त्व-दुर्गन्धो ऽप्य् अन्तर्-आमिष-गन्धवत्
10,12,24,asmān kim atra grasitā niviṣṭān ayaṃ tathā ced bakavad vinaṅkṣyati kṣaṇād aneneti bakāry-uśan-mukhaṃ vīkṣyoddhasantaḥ kara-tāḍanair yayuḥ,अस्मान् किम् अत्र ग्रसिता निविष्टान् अयं तथा चेद् बकवद् विनङ्क्ष्यति क्षणाद् अनेनेति बकार्य्-उशन्-मुखं वीक्ष्योद्धसन्तः कर-ताडनैर् ययुः
10,12,25,itthaṃ mitho 'tathyam ataj-jña-bhāṣitaṃ śrutvā vicintyety amṛṣā mṛṣāyate amp;rakṣo viditvākhila-bhūta-hṛt-sthitaḥ svānāṃ niroddhuṃ bhagavān mano dadhe,इत्थं मिथो ऽतथ्यम् अतज्-ज्ञ-भाषितं श्रुत्वा विचिन्त्येत्य् अमृषा मृषायते अम्प्;रक्षो विदित्वाखिल-भूत-हृत्-स्थितः स्वानां निरोद्धुं भगवान् मनो दधे
10,12,26,tāvat praviṣṭās tv asurodarāntaraṃ paraṃ na gīrṇāḥ śiśavaḥ sa-vatsāḥ pratīkṣamāṇena bakāri-veśanaṃ hata-sva-kānta-smaraṇena rakṣasā,तावत् प्रविष्टास् त्व् असुरोदरान्तरं परं न गीर्णाः शिशवः स-वत्साः प्रतीक्षमाणेन बकारि-वेशनं हत-स्व-कान्त-स्मरणेन रक्षसा
10,12,27,tān vīkṣya kṛṣṇaḥ sakalābhaya-prado hy ananya-nāthān sva-karād avacyutān amp;dīnāṃś ca mṛtyor jaṭharāgni-ghāsān ghṛṇārdito diṣṭa-kṛtena vismitaḥ,तान् वीक्ष्य कृष्णः सकलाभय-प्रदो ह्य् अनन्य-नाथान् स्व-कराद् अवच्युतान् अम्प्;दीनांश् च मृत्योर् जठराग्नि-घासान् घृणार्दितो दिष्ट-कृतेन विस्मितः
10,12,28,kṛtyaṃ kim atrāsya khalasya jīvanaṃ na vā amīṣāṃ ca satāṃ vihiṃsanam kṛtyaṃ kim atrāsya khalasya jīvanaṃ na vā amīṣāṃ ca satāṃ vihiṃsanam dvayaṃ kathaṃ syād iti saṃvicintya jñātvāviśat tuṇḍam aśeṣa-dṛg ghariḥ,कृत्यं किम् अत्रास्य खलस्य जीवनं न वा अमीषां च सतां विहिंसनम् कृत्यं किम् अत्रास्य खलस्य जीवनं न वा अमीषां च सतां विहिंसनम् द्वयं कथं स्याद् इति संविचिन्त्य ज्ञात्वाविशत् तुण्डम् अशेष-दृग् घरिः
10,12,29,tadā ghana-cchadā devā bhayād dhā-heti cukruśuḥ jahṛṣur ye ca kaṃsādyāḥ kauṇapās tv agha-bāndhavāḥ,तदा घन-च्छदा देवा भयाद् धा-हेति चुक्रुशुः जहृषुर् ये च कंसाद्याः कौणपास् त्व् अघ-बान्धवाः
10,12,30,tac chrutvā bhagavān kṛṣṇas tv avyayaḥ sārbha-vatsakam cūrṇī-cikīrṣor ātmānaṃ tarasā vavṛdhe gale,तच् छ्रुत्वा भगवान् कृष्णस् त्व् अव्ययः सार्भ-वत्सकम् चूर्णी-चिकीर्षोर् आत्मानं तरसा ववृधे गले
10,12,31,tato 'tikāyasya niruddha-mārgiṇo hy udgīrṇa-dṛṣṭer bhramatas tv itas tataḥ pūrṇo 'ntar-aṅge pavano niruddho mūrdhan vinirbhidya vinirgato bahiḥ,ततो ऽतिकायस्य निरुद्ध-मार्गिणो ह्य् उद्गीर्ण-दृष्टेर् भ्रमतस् त्व् इतस् ततः पूर्णो ऽन्तर्-अङ्गे पवनो निरुद्धो मूर्धन् विनिर्भिद्य विनिर्गतो बहिः
10,12,32,tenaiva sarveṣu bahir gateṣu prāṇeṣu vatsān suhṛdaḥ paretān dṛṣṭyā svayotthāpya tad-anvitaḥ punar vaktrān mukundo bhagavān viniryayau,तेनैव सर्वेषु बहिर् गतेषु प्राणेषु वत्सान् सुहृदः परेतान् दृष्ट्या स्वयोत्थाप्य तद्-अन्वितः पुनर् वक्त्रान् मुकुन्दो भगवान् विनिर्ययौ
10,12,33,pīnāhi-bhogotthitam adbhutaṃ mahaj jyotiḥ sva-dhāmnā jvalayad diśo daśa pratīkṣya khe 'vasthitam īśa-nirgamaṃ viveśa tasmin miṣatāṃ divaukasām,पीनाहि-भोगोत्थितम् अद्भुतं महज् ज्योतिः स्व-धाम्ना ज्वलयद् दिशो दश प्रतीक्ष्य खे ऽवस्थितम् ईश-निर्गमं विवेश तस्मिन् मिषतां दिवौकसाम्
10,12,34,tato 'tihṛṣṭāḥ sva-kṛto 'kṛtārhaṇaṃ puṣpaiḥ sugā apsarasaś ca nartanaiḥ amp;gītaiḥ surā vādya-dharāś ca vādyakaiḥ stavaiś ca viprā jaya-niḥsvanair gaṇāḥ,ततो ऽतिहृष्टाः स्व-कृतो ऽकृतार्हणं पुष्पैः सुगा अप्सरसश् च नर्तनैः अम्प्;गीतैः सुरा वाद्य-धराश् च वाद्यकैः स्तवैश् च विप्रा जय-निःस्वनैर् गणाः
10,12,35,tad-adbhuta-stotra-suvādya-gītikā- jayādi-naikotsava-maṅgala-svanān śrutvā sva-dhāmno 'nty aja āgato 'cirād dṛṣṭvā mahīśasya jagāma vismayam,तद्-अद्भुत-स्तोत्र-सुवाद्य-गीतिका- जयादि-नैकोत्सव-मङ्गल-स्वनान् श्रुत्वा स्व-धाम्नो ऽन्त्य् अज आगतो ऽचिराद् दृष्ट्वा महीशस्य जगाम विस्मयम्
10,12,36,rājann ājagaraṃ carma śuṣkaṃ vṛndāvane 'dbhutam vrajaukasāṃ bahu-tithaṃ babhūvākrīḍa-gahvaram,राजन्न् आजगरं चर्म शुष्कं वृन्दावने ऽद्भुतम् व्रजौकसां बहु-तिथं बभूवाक्रीड-गह्वरम्
10,12,37,etat kaumārajaṃ karma harer ātmāhi-mokṣaṇam mṛtyoḥ paugaṇḍake bālā dṛṣṭvocur vismitā vraje,एतत् कौमारजं कर्म हरेर् आत्माहि-मोक्षणम् मृत्योः पौगण्डके बाला दृष्ट्वोचुर् विस्मिता व्रजे
10,12,38,naitad vicitraṃ manujārbha-māyinaḥ parāvarāṇāṃ paramasya vedhasaḥ agho 'pi yat-sparśana-dhauta-pātakaḥ prāpātma-sāmyaṃ tv asatāṃ sudurlabham,नैतद् विचित्रं मनुजार्भ-मायिनः परावराणां परमस्य वेधसः अघो ऽपि यत्-स्पर्शन-धौत-पातकः प्रापात्म-साम्यं त्व् असतां सुदुर्लभम्
10,12,39,sakṛd yad-aṅga-pratimāntar-āhitā manomayī bhāgavatīṃ dadau gatim sa eva nityātma-sukhānubhūty-abhi- vyudasta-māyo 'ntar-gato hi kiṃ punaḥ,सकृद् यद्-अङ्ग-प्रतिमान्तर्-आहिता मनोमयी भागवतीं ददौ गतिम् स एव नित्यात्म-सुखानुभूत्य्-अभि- व्युदस्त-मायो ऽन्तर्-गतो हि किं पुनः
10,12,40,bhp_10.12.040 śrī-sūta uvāca itthaṃ dvijā yādavadeva-dattaḥ śrutvā sva-rātuś caritaṃ vicitram papraccha bhūyo 'pi tad eva puṇyaṃ vaiyāsakiṃ yan nigṛhīta-cetāḥ,भ्प्_१०.१२.०४० श्री-सूत उवाच इत्थं द्विजा यादवदेव-दत्तः श्रुत्वा स्व-रातुश् चरितं विचित्रम् पप्रच्छ भूयो ऽपि तद् एव पुण्यं वैयासकिं यन् निगृहीत-चेताः
10,12,41,bhp_10.12.041 śrī-rājovāca brahman kālāntara-kṛtaṃ tat-kālīnaṃ kathaṃ bhavet yat kaumāre hari-kṛtaṃ jaguḥ paugaṇḍake 'rbhakāḥ,भ्प्_१०.१२.०४१ श्री-राजोवाच ब्रह्मन् कालान्तर-कृतं तत्-कालीनं कथं भवेत् यत् कौमारे हरि-कृतं जगुः पौगण्डके ऽर्भकाः
10,12,42,tad brūhi me mahā-yogin paraṃ kautūhalaṃ guro nūnam etad dharer eva māyā bhavati nānyathā,तद् ब्रूहि मे महा-योगिन् परं कौतूहलं गुरो नूनम् एतद् धरेर् एव माया भवति नान्यथा
10,12,43,vayaṃ dhanyatamā loke guro 'pi kṣatra-bandhavaḥ vayaṃ pibāmo muhus tvattaḥ puṇyaṃ kṛṣṇa-kathāmṛtam,वयं धन्यतमा लोके गुरो ऽपि क्षत्र-बन्धवः वयं पिबामो मुहुस् त्वत्तः पुण्यं कृष्ण-कथामृतम्
10,12,44,bhp_10.12.044 śrī-sūta uvāca itthaṃ sma pṛṣṭaḥ sa tu bādarāyaṇis tat-smāritānanta-hṛtākhilendriyaḥ itthaṃ sma pṛṣṭaḥ sa tu bādarāyaṇis tat-smāritānanta-hṛtākhilendriyaḥ kṛcchrāt punar labdha-bahir-dṛśiḥ śanaiḥ pratyāha taṃ bhāgavatottamottama,भ्प्_१०.१२.०४४ श्री-सूत उवाच इत्थं स्म पृष्टः स तु बादरायणिस् तत्-स्मारितानन्त-हृताखिलेन्द्रियः इत्थं स्म पृष्टः स तु बादरायणिस् तत्-स्मारितानन्त-हृताखिलेन्द्रियः कृच्छ्रात् पुनर् लब्ध-बहिर्-दृशिः शनैः प्रत्याह तं भागवतोत्तमोत्तम
10,13,1,bhp_10.13.001 śrī-śuka uvāca sādhu pṛṣṭaṃ mahā-bhāga tvayā bhāgavatottama yan nūtanayasīśasya śṛṇvann api kathāṃ muhuḥ,भ्प्_१०.१३.००१ श्री-शुक उवाच साधु पृष्टं महा-भाग त्वया भागवतोत्तम यन् नूतनयसीशस्य शृण्वन्न् अपि कथां मुहुः
10,13,2,satām ayaṃ sāra-bhṛtāṃ nisargo yad-artha-vāṇī-śruti-cetasām api prati-kṣaṇaṃ navya-vad acyutasya yat striyā viṭānām iva sādhu vārtā,सताम् अयं सार-भृतां निसर्गो यद्-अर्थ-वाणी-श्रुति-चेतसाम् अपि प्रति-क्षणं नव्य-वद् अच्युतस्य यत् स्त्रिया विटानाम् इव साधु वार्ता
10,13,3,śṛṇuṣvāvahito rājann api guhyaṃ vadāmi te brūyuḥ snigdhasya śiṣyasya guravo guhyam apy uta,शृणुष्वावहितो राजन्न् अपि गुह्यं वदामि ते ब्रूयुः स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यम् अप्य् उत
10,13,4,tathāgha-vadanān mṛtyo rakṣitvā vatsa-pālakān sarit-pulinam ānīya bhagavān idam abravīt,तथाघ-वदनान् मृत्यो रक्षित्वा वत्स-पालकान् सरित्-पुलिनम् आनीय भगवान् इदम् अब्रवीत्
10,13,5,aho 'tiramyaṃ pulinaṃ vayasyāḥ sva-keli-sampan mṛdulāccha-bālukam sphuṭat-saro-gandha-hṛtāli-patrika- dhvani-pratidhvāna-lasad-drumākulam,अहो ऽतिरम्यं पुलिनं वयस्याः स्व-केलि-सम्पन् मृदुलाच्छ-बालुकम् स्फुटत्-सरो-गन्ध-हृतालि-पत्रिक- ध्वनि-प्रतिध्वान-लसद्-द्रुमाकुलम्
10,13,6,atra bhoktavyam asmābhir divārūḍhaṃ kṣudhārditāḥ vatsāḥ samīpe 'paḥ pītvā carantu śanakais tṛṇam,अत्र भोक्तव्यम् अस्माभिर् दिवारूढं क्षुधार्दिताः वत्साः समीपे ऽपः पीत्वा चरन्तु शनकैस् तृणम्
10,13,7,tatheti pāyayitvārbhā vatsān ārudhya śādvale muktvā śikyāni bubhujuḥ samaṃ bhagavatā mudā,तथेति पाययित्वार्भा वत्सान् आरुध्य शाद्वले मुक्त्वा शिक्यानि बुभुजुः समं भगवता मुदा
10,13,8,kṛṣṇasya viṣvak puru-rāji-maṇḍalair abhyānanāḥ phulla-dṛśo vrajārbhakāḥ amp;sahopaviṣṭā vipine virejuś chadā yathāmbhoruha-karṇikāyāḥ,कृष्णस्य विष्वक् पुरु-राजि-मण्डलैर् अभ्याननाः फुल्ल-दृशो व्रजार्भकाः अम्प्;सहोपविष्टा विपिने विरेजुश् छदा यथाम्भोरुह-कर्णिकायाः
10,13,9,kecit puṣpair dalaiḥ kecit pallavair aṅkuraiḥ phalaiḥ śigbhis tvagbhir dṛṣadbhiś ca bubhujuḥ kṛta-bhājanāḥ,केचित् पुष्पैर् दलैः केचित् पल्लवैर् अङ्कुरैः फलैः शिग्भिस् त्वग्भिर् दृषद्भिश् च बुभुजुः कृत-भाजनाः
10,13,10,sarve mitho darśayantaḥ sva-sva-bhojya-ruciṃ pṛthak hasanto hāsayantaś cā- bhyavajahruḥ saheśvarāḥ,सर्वे मिथो दर्शयन्तः स्व-स्व-भोज्य-रुचिं पृथक् हसन्तो हासयन्तश् चा- भ्यवजह्रुः सहेश्वराः
10,13,11,bibhrad veṇuṃ jaṭhara-paṭayoḥ śṛṅga-vetre ca kakṣe vāme pāṇau masṛṇa-kavalaṃ tat-phalāny aṅgulīṣu amp;tiṣṭhan madhye sva-parisuhṛdo hāsayan narmabhiḥ svaiḥ svarge loke miṣati bubhuje yajña-bhug bāla-keliḥ,बिभ्रद् वेणुं जठर-पटयोः शृङ्ग-वेत्रे च कक्षे वामे पाणौ मसृण-कवलं तत्-फलान्य् अङ्गुलीषु अम्प्;तिष्ठन् मध्ये स्व-परिसुहृदो हासयन् नर्मभिः स्वैः स्वर्गे लोके मिषति बुभुजे यज्ञ-भुग् बाल-केलिः
10,13,12,bhārataivaṃ vatsa-peṣu bhuñjāneṣv acyutātmasu vatsās tv antar-vane dūraṃ viviśus tṛṇa-lobhitāḥ,भारतैवं वत्स-पेषु भुञ्जानेष्व् अच्युतात्मसु वत्सास् त्व् अन्तर्-वने दूरं विविशुस् तृण-लोभिताः
10,13,13,tān dṛṣṭvā bhaya-santrastān ūce kṛṣṇo 'sya bhī-bhayam mitrāṇy āśān mā viramate- hāneṣye vatsakān aham,तान् दृष्ट्वा भय-सन्त्रस्तान् ऊचे कृष्णो ऽस्य भी-भयम् मित्राण्य् आशान् मा विरमते- हानेष्ये वत्सकान् अहम्
10,13,14,ity uktvādri-darī-kuñja- gahvareṣv ātma-vatsakān vicinvan bhagavān kṛṣṇaḥ sapāṇi-kavalo yayau,इत्य् उक्त्वाद्रि-दरी-कुञ्ज- गह्वरेष्व् आत्म-वत्सकान् विचिन्वन् भगवान् कृष्णः सपाणि-कवलो ययौ
10,13,15,ambhojanma-janis tad-antara-gato māyārbhakasyeśitur draṣṭuṃ mañju mahitvam anyad api tad-vatsān ito vatsapān amp;nītvānyatra kurūdvahāntaradadhāt khe 'vasthito yaḥ purā dṛṣṭvāghāsura-mokṣaṇaṃ prabhavataḥ prāptaḥ paraṃ vismayam,अम्भोजन्म-जनिस् तद्-अन्तर-गतो मायार्भकस्येशितुर् द्रष्टुं मञ्जु महित्वम् अन्यद् अपि तद्-वत्सान् इतो वत्सपान् अम्प्;नीत्वान्यत्र कुरूद्वहान्तरदधात् खे ऽवस्थितो यः पुरा दृष्ट्वाघासुर-मोक्षणं प्रभवतः प्राप्तः परं विस्मयम्
10,13,16,tato vatsān adṛṣṭvaitya puline 'pi ca vatsapān ubhāv api vane kṛṣṇo vicikāya samantataḥ,ततो वत्सान् अदृष्ट्वैत्य पुलिने ऽपि च वत्सपान् उभाव् अपि वने कृष्णो विचिकाय समन्ततः
10,13,17,kvāpy adṛṣṭvāntar-vipine vatsān pālāṃś ca viśva-vit sarvaṃ vidhi-kṛtaṃ kṛṣṇaḥ sahasāvajagāma ha,क्वाप्य् अदृष्ट्वान्तर्-विपिने वत्सान् पालांश् च विश्व-वित् सर्वं विधि-कृतं कृष्णः सहसावजगाम ह
10,13,18,tataḥ kṛṣṇo mudaṃ kartuṃ tan-mātṝṇāṃ ca kasya ca ubhayāyitam ātmānaṃ cakre viśva-kṛd īśvaraḥ,ततः कृष्णो मुदं कर्तुं तन्-मातॄणां च कस्य च उभयायितम् आत्मानं चक्रे विश्व-कृद् ईश्वरः
10,13,19,yāvad vatsapa-vatsakālpaka-vapur yāvat karāṅghry-ādikaṃ yāvad yaṣṭi-viṣāṇa-veṇu-dala-śig yāvad vibhūṣāmbaram amp;yāvac chīla-guṇābhidhākṛti-vayo yāvad vihārādikaṃ sarvaṃ viṣṇumayaṃ giro 'ṅga-vad ajaḥ sarva-svarūpo babhau,यावद् वत्सप-वत्सकाल्पक-वपुर् यावत् कराङ्घ्र्य्-आदिकं यावद् यष्टि-विषाण-वेणु-दल-शिग् यावद् विभूषाम्बरम् अम्प्;यावच् छील-गुणाभिधाकृति-वयो यावद् विहारादिकं सर्वं विष्णुमयं गिरो ऽङ्ग-वद् अजः सर्व-स्वरूपो बभौ
10,13,20,svayam ātmātma-govatsān prativāryātma-vatsapaiḥ krīḍann ātma-vihāraiś ca sarvātmā prāviśad vrajam,स्वयम् आत्मात्म-गोवत्सान् प्रतिवार्यात्म-वत्सपैः क्रीडन्न् आत्म-विहारैश् च सर्वात्मा प्राविशद् व्रजम्
10,13,21,tat-tad-vatsān pṛthaṅ nītvā tat-tad-goṣṭhe niveśya saḥ tat-tad-ātmābhavad rājaṃs tat-tat-sadma praviṣṭavān,तत्-तद्-वत्सान् पृथङ् नीत्वा तत्-तद्-गोष्ठे निवेश्य सः तत्-तद्-आत्माभवद् राजंस् तत्-तत्-सद्म प्रविष्टवान्
10,13,22,tan-mātaro veṇu-rava-tvarotthitā utthāpya dorbhiḥ parirabhya nirbharam sneha-snuta-stanya-payaḥ-sudhāsavaṃ matvā paraṃ brahma sutān apāyayan,तन्-मातरो वेणु-रव-त्वरोत्थिता उत्थाप्य दोर्भिः परिरभ्य निर्भरम् स्नेह-स्नुत-स्तन्य-पयः-सुधासवं मत्वा परं ब्रह्म सुतान् अपाययन्
10,13,23,tato nṛponmardana-majja-lepanā- laṅkāra-rakṣā-tilakāśanādibhiḥ saṃlālitaḥ svācaritaiḥ praharṣayan sāyaṃ gato yāma-yamena mādhavaḥ,ततो नृपोन्मर्दन-मज्ज-लेपना- लङ्कार-रक्षा-तिलकाशनादिभिः संलालितः स्वाचरितैः प्रहर्षयन् सायं गतो याम-यमेन माधवः
10,13,24,gāvas tato goṣṭham upetya satvaraṃ huṅkāra-ghoṣaiḥ parihūta-saṅgatān svakān svakān vatsatarān apāyayan muhur lihantyaḥ sravad audhasaṃ payaḥ,गावस् ततो गोष्ठम् उपेत्य सत्वरं हुङ्कार-घोषैः परिहूत-सङ्गतान् स्वकान् स्वकान् वत्सतरान् अपाययन् मुहुर् लिहन्त्यः स्रवद् औधसं पयः
10,13,25,go-gopīnāṃ mātṛtāsminn āsīt snehardhikāṃ vinā purovad āsv api hares tokatā māyayā vinā,गो-गोपीनां मातृतास्मिन्न् आसीत् स्नेहर्धिकां विना पुरोवद् आस्व् अपि हरेस् तोकता मायया विना
10,13,26,vrajaukasāṃ sva-tokeṣu sneha-vally ābdam anvaham śanair niḥsīma vavṛdhe yathā kṛṣṇe tv apūrvavat,व्रजौकसां स्व-तोकेषु स्नेह-वल्ल्य् आब्दम् अन्वहम् शनैर् निःसीम ववृधे यथा कृष्णे त्व् अपूर्ववत्
10,13,27,ittham ātmātmanātmānaṃ vatsa-pāla-miṣeṇa saḥ pālayan vatsapo varṣaṃ cikrīḍe vana-goṣṭhayoḥ,इत्थम् आत्मात्मनात्मानं वत्स-पाल-मिषेण सः पालयन् वत्सपो वर्षं चिक्रीडे वन-गोष्ठयोः
10,13,28,ekadā cārayan vatsān sa-rāmo vanam āviśat pañca-ṣāsu tri-yāmāsu hāyanāpūraṇīṣv ajaḥ,एकदा चारयन् वत्सान् स-रामो वनम् आविशत् पञ्च-षासु त्रि-यामासु हायनापूरणीष्व् अजः
10,13,29,tato vidūrāc carato gāvo vatsān upavrajam govardhanādri-śirasi carantyo dadṛśus tṛṇam,ततो विदूराच् चरतो गावो वत्सान् उपव्रजम् गोवर्धनाद्रि-शिरसि चरन्त्यो ददृशुस् तृणम्
10,13,30,dṛṣṭvātha tat-sneha-vaśo 'smṛtātmā sa go-vrajo 'tyātmapa-durga-mārgaḥ dvi-pāt kakud-grīva udāsya-puccho 'gād dhuṅkṛtair āsru-payā javena,दृष्ट्वाथ तत्-स्नेह-वशो ऽस्मृतात्मा स गो-व्रजो ऽत्यात्मप-दुर्ग-मार्गः द्वि-पात् ककुद्-ग्रीव उदास्य-पुच्छो ऽगाद् धुङ्कृतैर् आस्रु-पया जवेन
10,13,31,sametya gāvo 'dho vatsān vatsavatyo 'py apāyayan gilantya iva cāṅgāni lihantyaḥ svaudhasaṃ payaḥ,समेत्य गावो ऽधो वत्सान् वत्सवत्यो ऽप्य् अपाययन् गिलन्त्य इव चाङ्गानि लिहन्त्यः स्वौधसं पयः
10,13,32,gopās tad-rodhanāyāsa- maughya-lajjoru-manyunā durgādhva-kṛcchrato 'bhyetya go-vatsair dadṛśuḥ sutān,गोपास् तद्-रोधनायास- मौघ्य-लज्जोरु-मन्युना दुर्गाध्व-कृच्छ्रतो ऽभ्येत्य गो-वत्सैर् ददृशुः सुतान्
10,13,33,tad-īkṣaṇotprema-rasāplutāśayā jātānurāgā gata-manyavo 'rbhakān uduhya dorbhiḥ parirabhya mūrdhani ghrāṇair avāpuḥ paramāṃ mudaṃ te,तद्-ईक्षणोत्प्रेम-रसाप्लुताशया जातानुरागा गत-मन्यवो ऽर्भकान् उदुह्य दोर्भिः परिरभ्य मूर्धनि घ्राणैर् अवापुः परमां मुदं ते
10,13,34,tataḥ pravayaso gopās tokāśleṣa-sunirvṛtāḥ kṛcchrāc chanair apagatās tad-anusmṛty-udaśravaḥ,ततः प्रवयसो गोपास् तोकाश्लेष-सुनिर्वृताः कृच्छ्राच् छनैर् अपगतास् तद्-अनुस्मृत्य्-उदश्रवः
10,13,35,vrajasya rāmaḥ premardher vīkṣyautkaṇṭhyam anukṣaṇam mukta-staneṣv apatyeṣv apy ahetu-vid acintayat,व्रजस्य रामः प्रेमर्धेर् वीक्ष्यौत्कण्ठ्यम् अनुक्षणम् मुक्त-स्तनेष्व् अपत्येष्व् अप्य् अहेतु-विद् अचिन्तयत्
10,13,36,kim etad adbhutam iva vāsudeve 'khilātmani vrajasya sātmanas tokeṣv apūrvaṃ prema vardhate,किम् एतद् अद्भुतम् इव वासुदेवे ऽखिलात्मनि व्रजस्य सात्मनस् तोकेष्व् अपूर्वं प्रेम वर्धते
10,13,37,keyaṃ vā kuta āyātā daivī vā nāry utāsurī prāyo māyāstu me bhartur nānyā me 'pi vimohinī,केयं वा कुत आयाता दैवी वा नार्य् उतासुरी प्रायो मायास्तु मे भर्तुर् नान्या मे ऽपि विमोहिनी
10,13,38,iti sañcintya dāśārho vatsān sa-vayasān api sarvān ācaṣṭa vaikuṇṭhaṃ cakṣuṣā vayunena saḥ,इति सञ्चिन्त्य दाशार्हो वत्सान् स-वयसान् अपि सर्वान् आचष्ट वैकुण्ठं चक्षुषा वयुनेन सः
10,13,39,naite sureśā ṛṣayo na caite tvam eva bhāsīśa bhid-āśraye 'pi sarvaṃ pṛthak tvaṃ nigamāt kathaṃ vadety uktena vṛttaṃ prabhuṇā balo 'vait,नैते सुरेशा ऋषयो न चैते त्वम् एव भासीश भिद्-आश्रये ऽपि सर्वं पृथक् त्वं निगमात् कथं वदेत्य् उक्तेन वृत्तं प्रभुणा बलो ऽवैत्
10,13,40,tāvad etyātmabhūr ātma- mānena truṭy-anehasā purovad ābdaṃ krīḍantaṃ dadṛśe sa-kalaṃ harim,तावद् एत्यात्मभूर् आत्म- मानेन त्रुट्य्-अनेहसा पुरोवद् आब्दं क्रीडन्तं ददृशे स-कलं हरिम्
10,13,41,yāvanto gokule bālāḥ sa-vatsāḥ sarva eva hi māyāśaye śayānā me nādyāpi punar utthitāḥ,यावन्तो गोकुले बालाः स-वत्साः सर्व एव हि मायाशये शयाना मे नाद्यापि पुनर् उत्थिताः
10,13,42,ita ete 'tra kutratyā man-māyā-mohitetare tāvanta eva tatrābdaṃ krīḍanto viṣṇunā samam,इत एते ऽत्र कुत्रत्या मन्-माया-मोहितेतरे तावन्त एव तत्राब्दं क्रीडन्तो विष्णुना समम्
10,13,43,evam eteṣu bhedeṣu ciraṃ dhyātvā sa ātma-bhūḥ satyāḥ ke katare neti jñātuṃ neṣṭe kathañcana,एवम् एतेषु भेदेषु चिरं ध्यात्वा स आत्म-भूः सत्याः के कतरे नेति ज्ञातुं नेष्टे कथञ्चन
10,13,44,evaṃ sammohayan viṣṇuṃ vimohaṃ viśva-mohanam svayaiva māyayājo 'pi svayam eva vimohitaḥ,एवं सम्मोहयन् विष्णुं विमोहं विश्व-मोहनम् स्वयैव माययाजो ऽपि स्वयम् एव विमोहितः
10,13,45,tamyāṃ tamovan naihāraṃ khadyotārcir ivāhani mahatītara-māyaiśyaṃ nihanty ātmani yuñjataḥ,तम्यां तमोवन् नैहारं खद्योतार्चिर् इवाहनि महतीतर-मायैश्यं निहन्त्य् आत्मनि युञ्जतः
10,13,46,tāvat sarve vatsa-pālāḥ paśyato 'jasya tat-kṣaṇāt vyadṛśyanta ghana-śyāmāḥ pīta-kauśeya-vāsasaḥ,तावत् सर्वे वत्स-पालाः पश्यतो ऽजस्य तत्-क्षणात् व्यदृश्यन्त घन-श्यामाः पीत-कौशेय-वाससः
10,13,47,catur-bhujāḥ śaṅkha-cakra- gadā-rājīva-pāṇayaḥ kirīṭinaḥ kuṇḍalino hāriṇo vana-mālinaḥ,चतुर्-भुजाः शङ्ख-चक्र- गदा-राजीव-पाणयः किरीटिनः कुण्डलिनो हारिणो वन-मालिनः
10,13,48,śrīvatsāṅgada-do-ratna- kambu-kaṅkaṇa-pāṇayaḥ nūpuraiḥ kaṭakair bhātāḥ kaṭi-sūtrāṅgulīyakaiḥ,श्रीवत्साङ्गद-दो-रत्न- कम्बु-कङ्कण-पाणयः नूपुरैः कटकैर् भाताः कटि-सूत्राङ्गुलीयकैः
10,13,49,āṅghri-mastakam āpūrṇās tulasī-nava-dāmabhiḥ komalaiḥ sarva-gātreṣu bhūri-puṇyavad-arpitaiḥ,आङ्घ्रि-मस्तकम् आपूर्णास् तुलसी-नव-दामभिः कोमलैः सर्व-गात्रेषु भूरि-पुण्यवद्-अर्पितैः
10,13,50,candrikā-viśada-smeraiḥ sāruṇāpāṅga-vīkṣitaiḥ svakārthānām iva rajaḥ- sattvābhyāṃ sraṣṭṛ-pālakāḥ,चन्द्रिका-विशद-स्मेरैः सारुणापाङ्ग-वीक्षितैः स्वकार्थानाम् इव रजः- सत्त्वाभ्यां स्रष्टृ-पालकाः
10,13,51,ātmādi-stamba-paryantair mūrtimadbhiś carācaraiḥ nṛtya-gītādy-anekārhaiḥ pṛthak pṛthag upāsitāḥ,आत्मादि-स्तम्ब-पर्यन्तैर् मूर्तिमद्भिश् चराचरैः नृत्य-गीताद्य्-अनेकार्हैः पृथक् पृथग् उपासिताः
10,13,52,aṇimādyair mahimabhir ajādyābhir vibhūtibhiḥ catur-viṃśatibhis tattvaiḥ parītā mahad-ādibhiḥ,अणिमाद्यैर् महिमभिर् अजाद्याभिर् विभूतिभिः चतुर्-विंशतिभिस् तत्त्वैः परीता महद्-आदिभिः
10,13,53,kāla-svabhāva-saṃskāra- kāma-karma-guṇādibhiḥ sva-mahi-dhvasta-mahibhir mūrtimadbhir upāsitāḥ,काल-स्वभाव-संस्कार- काम-कर्म-गुणादिभिः स्व-महि-ध्वस्त-महिभिर् मूर्तिमद्भिर् उपासिताः
10,13,54,satya-jñānānantānanda- mātraika-rasa-mūrtayaḥ aspṛṣṭa-bhūri-māhātmyā api hy upaniṣad-dṛśām,सत्य-ज्ञानानन्तानन्द- मात्रैक-रस-मूर्तयः अस्पृष्ट-भूरि-माहात्म्या अपि ह्य् उपनिषद्-दृशाम्
10,13,55,evaṃ sakṛd dadarśājaḥ para-brahmātmano 'khilān yasya bhāsā sarvam idaṃ vibhāti sa-carācaram,एवं सकृद् ददर्शाजः पर-ब्रह्मात्मनो ऽखिलान् यस्य भासा सर्वम् इदं विभाति स-चराचरम्
10,13,56,tato 'tikutukodvṛtya- stimitaikādaśendriyaḥ tad-dhāmnābhūd ajas tūṣṇīṃ pūr-devy-antīva putrikā,ततो ऽतिकुतुकोद्वृत्य- स्तिमितैकादशेन्द्रियः तद्-धाम्नाभूद् अजस् तूष्णीं पूर्-देव्य्-अन्तीव पुत्रिका
10,13,57,itīreśe 'tarkye nija-mahimani sva-pramitike paratrājāto 'tan-nirasana-mukha-brahmaka-mitau amp;anīśe 'pi draṣṭuṃ kim idam iti vā muhyati sati cacchādājo jñātvā sapadi paramo 'jā-javanikām,इतीरेशे ऽतर्क्ये निज-महिमनि स्व-प्रमितिके परत्राजातो ऽतन्-निरसन-मुख-ब्रह्मक-मितौ अम्प्;अनीशे ऽपि द्रष्टुं किम् इदम् इति वा मुह्यति सति चच्छादाजो ज्ञात्वा सपदि परमो ऽजा-जवनिकाम्
10,13,58,tato 'rvāk pratilabdhākṣaḥ kaḥ paretavad utthitaḥ kṛcchrād unmīlya vai dṛṣṭīr ācaṣṭedaṃ sahātmanā,ततो ऽर्वाक् प्रतिलब्धाक्षः कः परेतवद् उत्थितः कृच्छ्राद् उन्मील्य वै दृष्टीर् आचष्टेदं सहात्मना
10,13,59,sapady evābhitaḥ paśyan diśo 'paśyat puraḥ-sthitam vṛndāvanaṃ janājīvya- drumākīrṇaṃ samā-priyam,सपद्य् एवाभितः पश्यन् दिशो ऽपश्यत् पुरः-स्थितम् वृन्दावनं जनाजीव्य- द्रुमाकीर्णं समा-प्रियम्
10,13,60,yatra naisarga-durvairāḥ sahāsan nṛ-mṛgādayaḥ mitrāṇīvājitāvāsa- druta-ruṭ-tarṣakādikam,यत्र नैसर्ग-दुर्वैराः सहासन् नृ-मृगादयः मित्राणीवाजितावास- द्रुत-रुट्-तर्षकादिकम्
10,13,61,tatrodvahat paśupa-vaṃśa-śiśutva-nāṭyaṃ brahmādvayaṃ param anantam agādha-bodham amp;vatsān sakhīn iva purā parito vicinvad ekaṃ sa-pāṇi-kavalaṃ parameṣṭhy acaṣṭa,तत्रोद्वहत् पशुप-वंश-शिशुत्व-नाट्यं ब्रह्माद्वयं परम् अनन्तम् अगाध-बोधम् अम्प्;वत्सान् सखीन् इव पुरा परितो विचिन्वद् एकं स-पाणि-कवलं परमेष्ठ्य् अचष्ट
10,13,62,dṛṣṭvā tvareṇa nija-dhoraṇato 'vatīrya pṛthvyāṃ vapuḥ kanaka-daṇḍam ivābhipātya dṛṣṭvā tvareṇa nija-dhoraṇato 'vatīrya pṛthvyāṃ vapuḥ kanaka-daṇḍam ivābhipātya spṛṣṭvā catur-mukuṭa-koṭibhir aṅghri-yugmaṃ natvā mud-aśru-sujalair akṛtābhiṣekam,दृष्ट्वा त्वरेण निज-धोरणतो ऽवतीर्य पृथ्व्यां वपुः कनक-दण्डम् इवाभिपात्य दृष्ट्वा त्वरेण निज-धोरणतो ऽवतीर्य पृथ्व्यां वपुः कनक-दण्डम् इवाभिपात्य स्पृष्ट्वा चतुर्-मुकुट-कोटिभिर् अङ्घ्रि-युग्मं नत्वा मुद्-अश्रु-सुजलैर् अकृताभिषेकम्
10,13,63,utthāyotthāya kṛṣṇasya cirasya pādayoḥ patan āste mahitvaṃ prāg-dṛṣṭaṃ smṛtvā smṛtvā punaḥ punaḥ,उत्थायोत्थाय कृष्णस्य चिरस्य पादयोः पतन् आस्ते महित्वं प्राग्-दृष्टं स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः पुनः
10,13,64,śanair athotthāya vimṛjya locane mukundam udvīkṣya vinamra-kandharaḥ kṛtāñjaliḥ praśrayavān samāhitaḥ sa-vepathur gadgadayailatelayā,शनैर् अथोत्थाय विमृज्य लोचने मुकुन्दम् उद्वीक्ष्य विनम्र-कन्धरः कृताञ्जलिः प्रश्रयवान् समाहितः स-वेपथुर् गद्गदयैलतेलया
10,14,1,bhp_10.14.001 śrī-brahmovāca naumīḍya te 'bhra-vapuṣe taḍid-ambarāya guñjāvataṃsa-paripiccha-lasan-mukhāya naumīḍya te 'bhra-vapuṣe taḍid-ambarāya guñjāvataṃsa-paripiccha-lasan-mukhāya vanya-sraje kavala-vetra-viṣāṇa-veṇu- lakṣma-śriye mṛdu-pade paśupāṅgajāya,भ्प्_१०.१४.००१ श्री-ब्रह्मोवाच नौमीड्य ते ऽभ्र-वपुषे तडिद्-अम्बराय गुञ्जावतंस-परिपिच्छ-लसन्-मुखाय नौमीड्य ते ऽभ्र-वपुषे तडिद्-अम्बराय गुञ्जावतंस-परिपिच्छ-लसन्-मुखाय वन्य-स्रजे कवल-वेत्र-विषाण-वेणु- लक्ष्म-श्रिये मृदु-पदे पशुपाङ्गजाय
10,14,2,asyāpi deva vapuṣo mad-anugrahasya svecchā-mayasya na tu bhūta-mayasya ko 'pi neśe mahi tv avasituṃ manasāntareṇa sākṣāt tavaiva kim utātma-sukhānubhūteḥ,अस्यापि देव वपुषो मद्-अनुग्रहस्य स्वेच्छा-मयस्य न तु भूत-मयस्य को ऽपि नेशे महि त्व् अवसितुं मनसान्तरेण साक्षात् तवैव किम् उतात्म-सुखानुभूतेः
10,14,3,jñāne prayāsam udapāsya namanta eva jīvanti san-mukharitāṃ bhavadīya-vārtām amp;sthāne sthitāḥ śruti-gatāṃ tanu-vāṅ-manobhir ye prāyaśo 'jita jito 'py asi tais tri-lokyām,ज्ञाने प्रयासम् उदपास्य नमन्त एव जीवन्ति सन्-मुखरितां भवदीय-वार्ताम् अम्प्;स्थाने स्थिताः श्रुति-गतां तनु-वाङ्-मनोभिर् ये प्रायशो ऽजित जितो ऽप्य् असि तैस् त्रि-लोक्याम्
10,14,4,śreyaḥ-sṛtiṃ bhaktim udasya te vibho kliśyanti ye kevala-bodha-labdhaye śreyaḥ-sṛtiṃ bhaktim udasya te vibho kliśyanti ye kevala-bodha-labdhaye teṣām asau kleśala eva śiṣyate nānyad yathā sthūla-tuṣāvaghātinām,श्रेयः-सृतिं भक्तिम् उदस्य ते विभो क्लिश्यन्ति ये केवल-बोध-लब्धये श्रेयः-सृतिं भक्तिम् उदस्य ते विभो क्लिश्यन्ति ये केवल-बोध-लब्धये तेषाम् असौ क्लेशल एव शिष्यते नान्यद् यथा स्थूल-तुषावघातिनाम्
10,14,5,pureha bhūman bahavo 'pi yoginas tvad-arpitehā nija-karma-labdhayā vibudhya bhaktyaiva kathopanītayā prapedire 'ñjo 'cyuta te gatiṃ parām,पुरेह भूमन् बहवो ऽपि योगिनस् त्वद्-अर्पितेहा निज-कर्म-लब्धया विबुध्य भक्त्यैव कथोपनीतया प्रपेदिरे ऽञ्जो ऽच्युत ते गतिं पराम्
10,14,6,tathāpi bhūman mahimāguṇasya te viboddhum arhaty amalāntar-ātmabhiḥ avikriyāt svānubhavād arūpato hy ananya-bodhyātmatayā na cānyathā,तथापि भूमन् महिमागुणस्य ते विबोद्धुम् अर्हत्य् अमलान्तर्-आत्मभिः अविक्रियात् स्वानुभवाद् अरूपतो ह्य् अनन्य-बोध्यात्मतया न चान्यथा
10,14,7,guṇātmanas te 'pi guṇān vimātuṃ hitāvatīṛnasya ka īśire 'sya kālena yair vā vimitāḥ su-kalpair bhū-pāṃśavaḥ khe mihikā dyu-bhāsaḥ,गुणात्मनस् ते ऽपि गुणान् विमातुं हितावतीऋनस्य क ईशिरे ऽस्य कालेन यैर् वा विमिताः सु-कल्पैर् भू-पांशवः खे मिहिका द्यु-भासः
10,14,8,tat te 'nukampāṃ su-samīkṣamāṇo bhuñjāna evātma-kṛtaṃ vipākam hṛd-vāg-vapurbhir vidadhan namas te jīveta yo mukti-pade sa dāya-bhāk,तत् ते ऽनुकम्पां सु-समीक्षमाणो भुञ्जान एवात्म-कृतं विपाकम् हृद्-वाग्-वपुर्भिर् विदधन् नमस् ते जीवेत यो मुक्ति-पदे स दाय-भाक्
10,14,9,paśyeśa me 'nāryam ananta ādye parātmani tvayy api māyi-māyini māyāṃ vitatyekṣitum ātma-vaibhavaṃ hy ahaṃ kiyān aiccham ivārcir agnau,पश्येश मे ऽनार्यम् अनन्त आद्ये परात्मनि त्वय्य् अपि मायि-मायिनि मायां वितत्येक्षितुम् आत्म-वैभवं ह्य् अहं कियान् ऐच्छम् इवार्चिर् अग्नौ
10,14,10,ataḥ kṣamasvācyuta me rajo-bhuvo hy ajānatas tvat-pṛthag-īśa-māninaḥ ajāvalepāndha-tamo-'ndha-cakṣuṣa eṣo 'nukampyo mayi nāthavān iti,अतः क्षमस्वाच्युत मे रजो-भुवो ह्य् अजानतस् त्वत्-पृथग्-ईश-मानिनः अजावलेपान्ध-तमो-ऽन्ध-चक्षुष एषो ऽनुकम्प्यो मयि नाथवान् इति
10,14,11,kvāhaṃ tamo-mahad-ahaṃ-kha-carāgni-vār-bhū- saṃveṣṭitāṇḍa-ghaṭa-sapta-vitasti-kāyaḥ amp;kvedṛg-vidhāvigaṇitāṇḍa-parāṇu-caryā- vātādhva-roma-vivarasya ca te mahitvam,क्वाहं तमो-महद्-अहं-ख-चराग्नि-वार्-भू- संवेष्टिताण्ड-घट-सप्त-वितस्ति-कायः अम्प्;क्वेदृग्-विधाविगणिताण्ड-पराणु-चर्या- वाताध्व-रोम-विवरस्य च ते महित्वम्
10,14,12,utkṣepaṇaṃ garbha-gatasya pādayoḥ kiṃ kalpate mātur adhokṣajāgase kim asti-nāsti-vyapadeśa-bhūṣitaṃ tavāsti kukṣeḥ kiyad apy anantaḥ,उत्क्षेपणं गर्भ-गतस्य पादयोः किं कल्पते मातुर् अधोक्षजागसे किम् अस्ति-नास्ति-व्यपदेश-भूषितं तवास्ति कुक्षेः कियद् अप्य् अनन्तः
10,14,13,jagat-trayāntodadhi-samplavode nārāyaṇasyodara-nābhi-nālāt vinirgato 'jas tv iti vāṅ na vai mṛṣā kintv īśvara tvan na vinirgato 'smi,जगत्-त्रयान्तोदधि-सम्प्लवोदे नारायणस्योदर-नाभि-नालात् विनिर्गतो ऽजस् त्व् इति वाङ् न वै मृषा किन्त्व् ईश्वर त्वन् न विनिर्गतो ऽस्मि
10,14,14,nārāyaṇas tvaṃ na hi sarva-dehinām ātmāsy adhīśākhila-loka-sākṣī nārāyaṇo 'ṅgaṃ nara-bhū-jalāyanāt tac cāpi satyaṃ na tavaiva māyā,नारायणस् त्वं न हि सर्व-देहिनाम् आत्मास्य् अधीशाखिल-लोक-साक्षी नारायणो ऽङ्गं नर-भू-जलायनात् तच् चापि सत्यं न तवैव माया
10,14,15,tac cej jala-sthaṃ tava saj jagad-vapuḥ kiṃ me na dṛṣṭaṃ bhagavaṃs tadaiva amp;kiṃ vā su-dṛṣṭaṃ hṛdi me tadaiva kiṃ no sapady eva punar vyadarśi,तच् चेज् जल-स्थं तव सज् जगद्-वपुः किं मे न दृष्टं भगवंस् तदैव अम्प्;किं वा सु-दृष्टं हृदि मे तदैव किं नो सपद्य् एव पुनर् व्यदर्शि
10,14,16,atraiva māyā-dhamanāvatāre hy asya prapañcasya bahiḥ sphuṭasya kṛtsnasya cāntar jaṭhare jananyā māyātvam eva prakaṭī-kṛtaṃ te,अत्रैव माया-धमनावतारे ह्य् अस्य प्रपञ्चस्य बहिः स्फुटस्य कृत्स्नस्य चान्तर् जठरे जनन्या मायात्वम् एव प्रकटी-कृतं ते
10,14,17,yasya kukṣāv idaṃ sarvaṃ sātmaṃ bhāti yathā tathā tat tvayy apīha tat sarvaṃ kim idaṃ māyayā vinā,यस्य कुक्षाव् इदं सर्वं सात्मं भाति यथा तथा तत् त्वय्य् अपीह तत् सर्वं किम् इदं मायया विना
10,14,18,adyaiva tvad ṛte 'sya kiṃ mama na te māyātvam ādarśitam eko 'si prathamaṃ tato vraja-suhṛd-vatsāḥ samastā api amp;tāvanto 'si catur-bhujās tad akhilaiḥ sākaṃ mayopāsitās tāvanty eva jaganty abhūs tad amitaṃ brahmādvayaṃ śiṣyate,अद्यैव त्वद् ऋते ऽस्य किं मम न ते मायात्वम् आदर्शितम् एको ऽसि प्रथमं ततो व्रज-सुहृद्-वत्साः समस्ता अपि अम्प्;तावन्तो ऽसि चतुर्-भुजास् तद् अखिलैः साकं मयोपासितास् तावन्त्य् एव जगन्त्य् अभूस् तद् अमितं ब्रह्माद्वयं शिष्यते
10,14,19,ajānatāṃ tvat-padavīm anātmany ātmātmanā bhāsi vitatya māyām sṛṣṭāv ivāhaṃ jagato vidhāna iva tvam eṣo 'nta iva trinetraḥ,अजानतां त्वत्-पदवीम् अनात्मन्य् आत्मात्मना भासि वितत्य मायाम् सृष्टाव् इवाहं जगतो विधान इव त्वम् एषो ऽन्त इव त्रिनेत्रः
10,14,20,sureṣv ṛṣiṣv īśa tathaiva nṛṣv api tiryakṣu yādaḥsv api te 'janasya janmāsatāṃ durmada-nigrahāya prabho vidhātaḥ sad-anugrahāya ca,सुरेष्व् ऋषिष्व् ईश तथैव नृष्व् अपि तिर्यक्षु यादःस्व् अपि ते ऽजनस्य जन्मासतां दुर्मद-निग्रहाय प्रभो विधातः सद्-अनुग्रहाय च
10,14,21,ko vetti bhūman bhagavan parātman yogeśvarotīr bhavatas tri-lokyām kva vā kathaṃ vā kati vā kadeti vistārayan krīḍasi yoga-māyām,को वेत्ति भूमन् भगवन् परात्मन् योगेश्वरोतीर् भवतस् त्रि-लोक्याम् क्व वा कथं वा कति वा कदेति विस्तारयन् क्रीडसि योग-मायाम्
10,14,22,tasmād idaṃ jagad aśeṣam asat-svarūpaṃ svapnābham asta-dhiṣaṇaṃ puru-duḥkha-duḥkham amp;tvayy eva nitya-sukha-bodha-tanāv anante māyāta udyad api yat sad ivāvabhāti,तस्माद् इदं जगद् अशेषम् असत्-स्वरूपं स्वप्नाभम् अस्त-धिषणं पुरु-दुःख-दुःखम् अम्प्;त्वय्य् एव नित्य-सुख-बोध-तनाव् अनन्ते मायात उद्यद् अपि यत् सद् इवावभाति
10,14,23,ekas tvam ātmā puruṣaḥ purāṇaḥ satyaḥ svayaṃ-jyotir ananta ādyaḥ nityo 'kṣaro 'jasra-sukho nirañjanaḥ pūrṇādvayo mukta upādhito 'mṛtaḥ,एकस् त्वम् आत्मा पुरुषः पुराणः सत्यः स्वयं-ज्योतिर् अनन्त आद्यः नित्यो ऽक्षरो ऽजस्र-सुखो निरञ्जनः पूर्णाद्वयो मुक्त उपाधितो ऽमृतः
10,14,24,evaṃ-vidhaṃ tvāṃ sakalātmanām api svātmānam ātmātmatayā vicakṣate gurv-arka-labdhopaniṣat-sucakṣuṣā ye te tarantīva bhavānṛtāmbudhim,एवं-विधं त्वां सकलात्मनाम् अपि स्वात्मानम् आत्मात्मतया विचक्षते गुर्व्-अर्क-लब्धोपनिषत्-सुचक्षुषा ये ते तरन्तीव भवानृताम्बुधिम्
10,14,25,ātmānam evātmatayāvijānatāṃ tenaiva jātaṃ nikhilaṃ prapañcitam jñānena bhūyo 'pi ca tat pralīyate rajjvām aher bhoga-bhavābhavau yathā,आत्मानम् एवात्मतयाविजानतां तेनैव जातं निखिलं प्रपञ्चितम् ज्ञानेन भूयो ऽपि च तत् प्रलीयते रज्ज्वाम् अहेर् भोग-भवाभवौ यथा
10,14,26,ajñāna-saṃjñau bhava-bandha-mokṣau dvau nāma nānyau sta ṛta-jña-bhāvāt ajasra-city ātmani kevale pare vicāryamāṇe taraṇāv ivāhanī,अज्ञान-संज्ञौ भव-बन्ध-मोक्षौ द्वौ नाम नान्यौ स्त ऋत-ज्ञ-भावात् अजस्र-चित्य् आत्मनि केवले परे विचार्यमाणे तरणाव् इवाहनी
10,14,27,tvām ātmānaṃ paraṃ matvā param ātmānam eva ca ātmā punar bahir mṛgya aho 'jña-janatājñatā,त्वाम् आत्मानं परं मत्वा परम् आत्मानम् एव च आत्मा पुनर् बहिर् मृग्य अहो ऽज्ञ-जनताज्ञता
10,14,28,antar-bhave 'nanta bhavantam eva hy atat tyajanto mṛgayanti santaḥ asantam apy anty ahim antareṇa santaṃ guṇaṃ taṃ kim u yanti santaḥ,अन्तर्-भवे ऽनन्त भवन्तम् एव ह्य् अतत् त्यजन्तो मृगयन्ति सन्तः असन्तम् अप्य् अन्त्य् अहिम् अन्तरेण सन्तं गुणं तं किम् उ यन्ति सन्तः
10,14,29,athāpi te deva padāmbuja-dvaya- prasāda-leśānugṛhīta eva hi jānāti tattvaṃ bhagavan-mahimno na cānya eko 'pi ciraṃ vicinvan,अथापि ते देव पदाम्बुज-द्वय- प्रसाद-लेशानुगृहीत एव हि जानाति तत्त्वं भगवन्-महिम्नो न चान्य एको ऽपि चिरं विचिन्वन्
10,14,30,tad astu me nātha sa bhūri-bhāgo bhave 'tra vānyatra tu vā tiraścām yenāham eko 'pi bhavaj-janānāṃ bhūtvā niṣeve tava pāda-pallavam,तद् अस्तु मे नाथ स भूरि-भागो भवे ऽत्र वान्यत्र तु वा तिरश्चाम् येनाहम् एको ऽपि भवज्-जनानां भूत्वा निषेवे तव पाद-पल्लवम्
10,14,31,aho 'ti-dhanyā vraja-go-ramaṇyaḥ stanyāmṛtaṃ pītam atīva te mudā yāsāṃ vibho vatsatarātmajātmanā yat-tṛptaye 'dyāpi na cālam adhvarāḥ,अहो ऽति-धन्या व्रज-गो-रमण्यः स्तन्यामृतं पीतम् अतीव ते मुदा यासां विभो वत्सतरात्मजात्मना यत्-तृप्तये ऽद्यापि न चालम् अध्वराः
10,14,32,aho bhāgyam aho bhāgyaṃ nanda-gopa-vrajaukasām yan-mitraṃ paramānandaṃ pūrṇaṃ brahma sanātanam,अहो भाग्यम् अहो भाग्यं नन्द-गोप-व्रजौकसाम् यन्-मित्रं परमानन्दं पूर्णं ब्रह्म सनातनम्
10,14,33,eṣāṃ tu bhāgya-mahimācyuta tāvad āstām ekādaśaiva hi vayaṃ bata bhūri-bhāgāḥ amp;etad-dhṛṣīka-caṣakair asakṛt pibāmaḥ śarvādayo 'ṅghry-udaja-madhv-amṛtāsavaṃ te,एषां तु भाग्य-महिमाच्युत तावद् आस्ताम् एकादशैव हि वयं बत भूरि-भागाः अम्प्;एतद्-धृषीक-चषकैर् असकृत् पिबामः शर्वादयो ऽङ्घ्र्य्-उदज-मध्व्-अमृतासवं ते
10,14,34,tad bhūri-bhāgyam iha janma kim apy aṭavyāṃ yad gokule 'pi katamāṅghri-rajo-'bhiṣekam tad bhūri-bhāgyam iha janma kim apy aṭavyāṃ yad gokule 'pi katamāṅghri-rajo-'bhiṣekam yaj-jīvitaṃ tu nikhilaṃ bhagavān mukundas tv adyāpi yat-pada-rajaḥ śruti-mṛgyam eva,तद् भूरि-भाग्यम् इह जन्म किम् अप्य् अटव्यां यद् गोकुले ऽपि कतमाङ्घ्रि-रजो-ऽभिषेकम् तद् भूरि-भाग्यम् इह जन्म किम् अप्य् अटव्यां यद् गोकुले ऽपि कतमाङ्घ्रि-रजो-ऽभिषेकम् यज्-जीवितं तु निखिलं भगवान् मुकुन्दस् त्व् अद्यापि यत्-पद-रजः श्रुति-मृग्यम् एव
10,14,35,eṣāṃ ghoṣa-nivāsinām uta bhavān kiṃ deva rāteti naś ceto viśva-phalāt phalaṃ tvad-aparaṃ kutrāpy ayan muhyati eṣāṃ ghoṣa-nivāsinām uta bhavān kiṃ deva rāteti naś ceto viśva-phalāt phalaṃ tvad-aparaṃ kutrāpy ayan muhyati sad-veṣād iva pūtanāpi sa-kulā tvām eva devāpitā yad-dhāmārtha-suhṛt-priyātma-tanaya-prāṇāśayās tvat-kṛte,एषां घोष-निवासिनाम् उत भवान् किं देव रातेति नश् चेतो विश्व-फलात् फलं त्वद्-अपरं कुत्राप्य् अयन् मुह्यति एषां घोष-निवासिनाम् उत भवान् किं देव रातेति नश् चेतो विश्व-फलात् फलं त्वद्-अपरं कुत्राप्य् अयन् मुह्यति सद्-वेषाद् इव पूतनापि स-कुला त्वाम् एव देवापिता यद्-धामार्थ-सुहृत्-प्रियात्म-तनय-प्राणाशयास् त्वत्-कृते
10,14,36,tāvad rāgādayaḥ stenās tāvat kārā-gṛhaṃ gṛham tāvan moho 'ṅghri-nigaḍo yāvat kṛṣṇa na te janāḥ,तावद् रागादयः स्तेनास् तावत् कारा-गृहं गृहम् तावन् मोहो ऽङ्घ्रि-निगडो यावत् कृष्ण न ते जनाः
10,14,37,prapañcaṃ niṣprapañco 'pi viḍambayasi bhū-tale prapanna-janatānanda- sandohaṃ prathituṃ prabho,प्रपञ्चं निष्प्रपञ्चो ऽपि विडम्बयसि भू-तले प्रपन्न-जनतानन्द- सन्दोहं प्रथितुं प्रभो
10,14,38,jānanta eva jānantu kiṃ bahūktyā na me prabho manaso vapuṣo vāco vaibhavaṃ tava go-caraḥ,जानन्त एव जानन्तु किं बहूक्त्या न मे प्रभो मनसो वपुषो वाचो वैभवं तव गो-चरः
10,14,39,anujānīhi māṃ kṛṣṇa sarvaṃ tvaṃ vetsi sarva-dṛk tvam eva jagatāṃ nātho jagad etat tavārpitam,अनुजानीहि मां कृष्ण सर्वं त्वं वेत्सि सर्व-दृक् त्वम् एव जगतां नाथो जगद् एतत् तवार्पितम्
10,14,40,śrī-kṛṣṇa vṛṣṇi-kula-puṣkara-joṣa-dāyin kṣmā-nirjara-dvija-paśūdadhi-vṛddhi-kārin amp;uddharma-śārvara-hara kṣiti-rākṣasa-dhrug ā-kalpam ārkam arhan bhagavan namas te,श्री-कृष्ण वृष्णि-कुल-पुष्कर-जोष-दायिन् क्ष्मा-निर्जर-द्विज-पशूदधि-वृद्धि-कारिन् अम्प्;उद्धर्म-शार्वर-हर क्षिति-राक्षस-ध्रुग् आ-कल्पम् आर्कम् अर्हन् भगवन् नमस् ते
10,14,41,bhp_10.14.041 śrī-śuka uvāca ity abhiṣṭūya bhūmānaṃ triḥ parikramya pādayoḥ natvābhīṣṭaṃ jagad-dhātā sva-dhāma pratyapadyata,भ्प्_१०.१४.०४१ श्री-शुक उवाच इत्य् अभिष्टूय भूमानं त्रिः परिक्रम्य पादयोः नत्वाभीष्टं जगद्-धाता स्व-धाम प्रत्यपद्यत
10,14,42,tato 'nujñāpya bhagavān sva-bhuvaṃ prāg avasthitān vatsān pulinam āninye yathā-pūrva-sakhaṃ svakam,ततो ऽनुज्ञाप्य भगवान् स्व-भुवं प्राग् अवस्थितान् वत्सान् पुलिनम् आनिन्ये यथा-पूर्व-सखं स्वकम्
10,14,43,ekasminn api yāte 'bde prāṇeśaṃ cāntarātmanaḥ kṛṣṇa-māyāhatā rājan kṣaṇārdhaṃ menire 'rbhakāḥ,एकस्मिन्न् अपि याते ऽब्दे प्राणेशं चान्तरात्मनः कृष्ण-मायाहता राजन् क्षणार्धं मेनिरे ऽर्भकाः
10,14,44,kiṃ kiṃ na vismarantīha māyā-mohita-cetasaḥ yan-mohitaṃ jagat sarvam abhīkṣṇaṃ vismṛtātmakam,किं किं न विस्मरन्तीह माया-मोहित-चेतसः यन्-मोहितं जगत् सर्वम् अभीक्ष्णं विस्मृतात्मकम्
10,14,45,ūcuś ca suhṛdaḥ kṛṣṇaṃ sv-āgataṃ te 'ti-raṃhasā naiko 'py abhoji kavala ehītaḥ sādhu bhujyatām,ऊचुश् च सुहृदः कृष्णं स्व्-आगतं ते ऽति-रंहसा नैको ऽप्य् अभोजि कवल एहीतः साधु भुज्यताम्
10,14,46,tato hasan hṛṣīkeśo 'bhyavahṛtya sahārbhakaiḥ darśayaṃś carmājagaraṃ nyavartata vanād vrajam,ततो हसन् हृषीकेशो ऽभ्यवहृत्य सहार्भकैः दर्शयंश् चर्माजगरं न्यवर्तत वनाद् व्रजम्
10,14,47,barha-prasūna-vana-dhātu-vicitritāṅgaḥ proddāma-veṇu-dala-śṛṅga-ravotsavāḍhyaḥ amp;vatsān gṛṇann anuga-gīta-pavitra-kīrtir gopī-dṛg-utsava-dṛśiḥ praviveśa goṣṭham,बर्ह-प्रसून-वन-धातु-विचित्रिताङ्गः प्रोद्दाम-वेणु-दल-शृङ्ग-रवोत्सवाढ्यः अम्प्;वत्सान् गृणन्न् अनुग-गीत-पवित्र-कीर्तिर् गोपी-दृग्-उत्सव-दृशिः प्रविवेश गोष्ठम्
10,14,48,adyānena mahā-vyālo yaśodā-nanda-sūnunā hato 'vitā vayaṃ cāsmād iti bālā vraje jaguḥ,अद्यानेन महा-व्यालो यशोदा-नन्द-सूनुना हतो ऽविता वयं चास्माद् इति बाला व्रजे जगुः
10,14,49,bhp_10.14.049 śrī-rājovāca brahman parodbhave kṛṣṇe iyān premā kathaṃ bhavet yo 'bhūta-pūrvas tokeṣu svodbhaveṣv api kathyatām,भ्प्_१०.१४.०४९ श्री-राजोवाच ब्रह्मन् परोद्भवे कृष्णे इयान् प्रेमा कथं भवेत् यो ऽभूत-पूर्वस् तोकेषु स्वोद्भवेष्व् अपि कथ्यताम्
10,14,50,bhp_10.14.050 śrī-śuka uvāca sarveṣām api bhūtānāṃ nṛpa svātmaiva vallabhaḥ itare 'patya-vittādyās tad-vallabhatayaiva hi,भ्प्_१०.१४.०५० श्री-शुक उवाच सर्वेषाम् अपि भूतानां नृप स्वात्मैव वल्लभः इतरे ऽपत्य-वित्ताद्यास् तद्-वल्लभतयैव हि
10,14,51,tad rājendra yathā snehaḥ sva-svakātmani dehinām na tathā mamatālambi- putra-vitta-gṛhādiṣu,तद् राजेन्द्र यथा स्नेहः स्व-स्वकात्मनि देहिनाम् न तथा ममतालम्बि- पुत्र-वित्त-गृहादिषु
10,14,52,dehātma-vādināṃ puṃsām api rājanya-sattama yathā dehaḥ priyatamas tathā na hy anu ye ca tam,देहात्म-वादिनां पुंसाम् अपि राजन्य-सत्तम यथा देहः प्रियतमस् तथा न ह्य् अनु ये च तम्
10,14,53,deho 'pi mamatā-bhāk cet tarhy asau nātma-vat priyaḥ yaj jīryaty api dehe 'smin jīvitāśā balīyasī,देहो ऽपि ममता-भाक् चेत् तर्ह्य् असौ नात्म-वत् प्रियः यज् जीर्यत्य् अपि देहे ऽस्मिन् जीविताशा बलीयसी
10,14,54,tasmāt priyatamaḥ svātmā sarveṣām api dehinām tad-artham eva sakalaṃ jagad etac carācaram,तस्मात् प्रियतमः स्वात्मा सर्वेषाम् अपि देहिनाम् तद्-अर्थम् एव सकलं जगद् एतच् चराचरम्
10,14,55,kṛṣṇam enam avehi tvam ātmānam akhilātmanām jagad-dhitāya so 'py atra dehīvābhāti māyayā,कृष्णम् एनम् अवेहि त्वम् आत्मानम् अखिलात्मनाम् जगद्-धिताय सो ऽप्य् अत्र देहीवाभाति मायया
10,14,56,vastuto jānatām atra kṛṣṇaṃ sthāsnu cariṣṇu ca bhagavad-rūpam akhilaṃ nānyad vastv iha kiñcana,वस्तुतो जानताम् अत्र कृष्णं स्थास्नु चरिष्णु च भगवद्-रूपम् अखिलं नान्यद् वस्त्व् इह किञ्चन
10,14,57,sarveṣām api vastūnāṃ bhāvārtho bhavati sthitaḥ tasyāpi bhagavān kṛṣṇaḥ kim atad vastu rūpyatām,सर्वेषाम् अपि वस्तूनां भावार्थो भवति स्थितः तस्यापि भगवान् कृष्णः किम् अतद् वस्तु रूप्यताम्
10,14,58,samāśritā ye pada-pallava-plavaṃ mahat-padaṃ puṇya-yaśo murāreḥ bhavāmbudhir vatsa-padaṃ paraṃ padaṃ padaṃ padaṃ yad vipadāṃ na teṣām,समाश्रिता ये पद-पल्लव-प्लवं महत्-पदं पुण्य-यशो मुरारेः भवाम्बुधिर् वत्स-पदं परं पदं पदं पदं यद् विपदां न तेषाम्
10,14,59,etat te sarvam ākhyātaṃ yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā tat kaumāre hari-kṛtaṃ paugaṇḍe parikīrtitam,एतत् ते सर्वम् आख्यातं यत् पृष्टो ऽहम् इह त्वया तत् कौमारे हरि-कृतं पौगण्डे परिकीर्तितम्
10,14,60,etat suhṛdbhiś caritaṃ murārer aghārdanaṃ śādvala-jemanaṃ ca vyaktetarad rūpam ajorv-abhiṣṭavaṃ śṛṇvan gṛṇann eti naro 'khilārthān,एतत् सुहृद्भिश् चरितं मुरारेर् अघार्दनं शाद्वल-जेमनं च व्यक्तेतरद् रूपम् अजोर्व्-अभिष्टवं शृण्वन् गृणन्न् एति नरो ऽखिलार्थान्
10,14,61,evaṃ vihāraiḥ kaumāraiḥ kaumāraṃ jahatur vraje nilāyanaiḥ setu-bandhair markaṭotplavanādibhiḥ,एवं विहारैः कौमारैः कौमारं जहतुर् व्रजे निलायनैः सेतु-बन्धैर् मर्कटोत्प्लवनादिभिः
10,15,1,bhp_10.15.001 śrī-śuka uvāca tataś ca paugaṇḍa-vayaḥ-śrītau vraje babhūvatus tau paśu-pāla-sammatau tataś ca paugaṇḍa-vayaḥ-śrītau vraje babhūvatus tau paśu-pāla-sammatau gāś cārayantau sakhibhiḥ samaṃ padair vṛndāvanaṃ puṇyam atīva cakratuḥ,भ्प्_१०.१५.००१ श्री-शुक उवाच ततश् च पौगण्ड-वयः-श्रीतौ व्रजे बभूवतुस् तौ पशु-पाल-सम्मतौ ततश् च पौगण्ड-वयः-श्रीतौ व्रजे बभूवतुस् तौ पशु-पाल-सम्मतौ गाश् चारयन्तौ सखिभिः समं पदैर् वृन्दावनं पुण्यम् अतीव चक्रतुः
10,15,2,tan mādhavo veṇum udīrayan vṛto gopair gṛṇadbhiḥ sva-yaśo balānvitaḥ paśūn puraskṛtya paśavyam āviśad vihartu-kāmaḥ kusumākaraṃ vanam,तन् माधवो वेणुम् उदीरयन् वृतो गोपैर् गृणद्भिः स्व-यशो बलान्वितः पशून् पुरस्कृत्य पशव्यम् आविशद् विहर्तु-कामः कुसुमाकरं वनम्
10,15,3,tan mañju-ghoṣāli-mṛga-dvijākulaṃ mahan-manaḥ-prakhya-payaḥ-sarasvatā vātena juṣṭaṃ śata-patra-gandhinā nirīkṣya rantuṃ bhagavān mano dadhe,तन् मञ्जु-घोषालि-मृग-द्विजाकुलं महन्-मनः-प्रख्य-पयः-सरस्वता वातेन जुष्टं शत-पत्र-गन्धिना निरीक्ष्य रन्तुं भगवान् मनो दधे
10,15,4,sa tatra tatrāruṇa-pallava-śriyā phala-prasūnoru-bhareṇa pādayoḥ spṛśac chikhān vīkṣya vanaspatīn mudā smayann ivāhāgra-jam ādi-pūruṣaḥ,स तत्र तत्रारुण-पल्लव-श्रिया फल-प्रसूनोरु-भरेण पादयोः स्पृशच् छिखान् वीक्ष्य वनस्पतीन् मुदा स्मयन्न् इवाहाग्र-जम् आदि-पूरुषः
10,15,5,bhp_10.15.005 śrī-bhagavān uvāca aho amī deva-varāmarārcitaṃ pādāmbujaṃ te sumanaḥ-phalārhaṇam namanty upādāya śikhābhir ātmanas tamo-'pahatyai taru-janma yat-kṛtam,भ्प्_१०.१५.००५ श्री-भगवान् उवाच अहो अमी देव-वरामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमनः-फलार्हणम् नमन्त्य् उपादाय शिखाभिर् आत्मनस् तमो-ऽपहत्यै तरु-जन्म यत्-कृतम्
10,15,6,ete 'linas tava yaśo 'khila-loka-tīrthaṃ gāyanta ādi-puruṣānupathaṃ bhajante amp;prāyo amī muni-gaṇā bhavadīya-mukhyā gūḍhaṃ vane 'pi na jahaty anaghātma-daivam,एते ऽलिनस् तव यशो ऽखिल-लोक-तीर्थं गायन्त आदि-पुरुषानुपथं भजन्ते अम्प्;प्रायो अमी मुनि-गणा भवदीय-मुख्या गूढं वने ऽपि न जहत्य् अनघात्म-दैवम्
10,15,7,nṛtyanty amī śikhina īḍya mudā hariṇyaḥ kurvanti gopya iva te priyam īkṣaṇena nṛtyanty amī śikhina īḍya mudā hariṇyaḥ kurvanti gopya iva te priyam īkṣaṇena sūktaiś ca kokila-gaṇā gṛham āgatāya dhanyā vanaukasa iyān hi satāṃ nisargaḥ,नृत्यन्त्य् अमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्यः कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियम् ईक्षणेन नृत्यन्त्य् अमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्यः कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियम् ईक्षणेन सूक्तैश् च कोकिल-गणा गृहम् आगताय धन्या वनौकस इयान् हि सतां निसर्गः
10,15,8,dhanyeyam adya dharaṇī tṛṇa-vīrudhas tvat- pāda-spṛśo druma-latāḥ karajābhimṛṣṭāḥ dhanyeyam adya dharaṇī tṛṇa-vīrudhas tvat- pāda-spṛśo druma-latāḥ karajābhimṛṣṭāḥ nadyo 'drayaḥ khaga-mṛgāḥ sadayāvalokair gopyo 'ntareṇa bhujayor api yat-spṛhā śrīḥ,धन्येयम् अद्य धरणी तृण-वीरुधस् त्वत्- पाद-स्पृशो द्रुम-लताः करजाभिमृष्टाः धन्येयम् अद्य धरणी तृण-वीरुधस् त्वत्- पाद-स्पृशो द्रुम-लताः करजाभिमृष्टाः नद्यो ऽद्रयः खग-मृगाः सदयावलोकैर् गोप्यो ऽन्तरेण भुजयोर् अपि यत्-स्पृहा श्रीः
10,15,9,bhp_10.15.009 śrī-śuka uvāca evaṃ vṛndāvanaṃ śrīmat kṛṣṇaḥ prīta-manāḥ paśūn reme sañcārayann adreḥ sarid-rodhaḥsu sānugaḥ,भ्प्_१०.१५.००९ श्री-शुक उवाच एवं वृन्दावनं श्रीमत् कृष्णः प्रीत-मनाः पशून् रेमे सञ्चारयन्न् अद्रेः सरिद्-रोधःसु सानुगः
10,15,10,kvacid gāyati gāyatsu madāndhāliṣv anuvrataiḥ upagīyamāna-caritaḥ pathi saṅkarṣaṇānvitaḥ,क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्व् अनुव्रतैः उपगीयमान-चरितः पथि सङ्कर्षणान्वितः
10,15,12,anujalpati jalpantaṃ kala-vākyaiḥ śukaṃ kvacit kvacit sa-valgu kūjantam anukūjati kokilam bhp_10.15.011_1 kvacic ca kāla-haṃsānām anukūjati kūjitam abhinṛtyati nṛtyantaṃ barhiṇaṃ hāsayan kvacit bhp_10.15.011_2 megha-gambhīrayā vācā nāmabhir dūra-gān paśūn kvacid āhvayati prītyā go-gopāla-manojñayā,अनुजल्पति जल्पन्तं कल-वाक्यैः शुकं क्वचित् क्वचित् स-वल्गु कूजन्तम् अनुकूजति कोकिलम् भ्प्_१०.१५.०११_१ क्वचिच् च काल-हंसानाम् अनुकूजति कूजितम् अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् भ्प्_१०.१५.०११_२ मेघ-गम्भीरया वाचा नामभिर् दूर-गान् पशून् क्वचिद् आह्वयति प्रीत्या गो-गोपाल-मनोज्ञया
10,15,13,cakora-krauñca-cakrāhva- bhāradvājāṃś ca barhiṇaḥ anurauti sma sattvānāṃ bhīta-vad vyāghra-siṃhayoḥ,चकोर-क्रौञ्च-चक्राह्व- भारद्वाजांश् च बर्हिणः अनुरौति स्म सत्त्वानां भीत-वद् व्याघ्र-सिंहयोः
10,15,14,kvacit krīḍā-pariśrāntaṃ gopotsaṅgopabarhaṇam svayaṃ viśramayaty āryaṃ pāda-saṃvāhanādibhiḥ,क्वचित् क्रीडा-परिश्रान्तं गोपोत्सङ्गोपबर्हणम् स्वयं विश्रमयत्य् आर्यं पाद-संवाहनादिभिः
10,15,15,nṛtyato gāyataḥ kvāpi valgato yudhyato mithaḥ gṛhīta-hastau gopālān hasantau praśaśaṃsatuḥ,नृत्यतो गायतः क्वापि वल्गतो युध्यतो मिथः गृहीत-हस्तौ गोपालान् हसन्तौ प्रशशंसतुः
10,15,16,kvacit pallava-talpeṣu niyuddha-śrama-karśitaḥ vṛkṣa-mūlāśrayaḥ śete gopotsaṅgopabarhaṇaḥ,क्वचित् पल्लव-तल्पेषु नियुद्ध-श्रम-कर्शितः वृक्ष-मूलाश्रयः शेते गोपोत्सङ्गोपबर्हणः
10,15,17,pāda-saṃvāhanaṃ cakruḥ kecit tasya mahātmanaḥ apare hata-pāpmāno vyajanaiḥ samavījayan,पाद-संवाहनं चक्रुः केचित् तस्य महात्मनः अपरे हत-पाप्मानो व्यजनैः समवीजयन्
10,15,18,anye tad-anurūpāṇi manojñāni mahātmanaḥ gāyanti sma mahā-rāja sneha-klinna-dhiyaḥ śanaiḥ,अन्ये तद्-अनुरूपाणि मनोज्ञानि महात्मनः गायन्ति स्म महा-राज स्नेह-क्लिन्न-धियः शनैः
10,15,19,evaṃ nigūḍhātma-gatiḥ sva-māyayā gopātmajatvaṃ caritair viḍambayan reme ramā-lālita-pāda-pallavo grāmyaiḥ samaṃ grāmya-vad īśa-ceṣṭitaḥ,एवं निगूढात्म-गतिः स्व-मायया गोपात्मजत्वं चरितैर् विडम्बयन् रेमे रमा-लालित-पाद-पल्लवो ग्राम्यैः समं ग्राम्य-वद् ईश-चेष्टितः
10,15,20,śrīdāmā nāma gopālo rāma-keśavayoḥ sakhā subala-stokakṛṣṇādyā gopāḥ premṇedam abruvan,श्रीदामा नाम गोपालो राम-केशवयोः सखा सुबल-स्तोककृष्णाद्या गोपाः प्रेम्णेदम् अब्रुवन्
10,15,21,rāma rāma mahā-bāho kṛṣṇa duṣṭa-nibarhaṇa ito 'vidūre su-mahad vanaṃ tālāli-saṅkulam,राम राम महा-बाहो कृष्ण दुष्ट-निबर्हण इतो ऽविदूरे सु-महद् वनं तालालि-सङ्कुलम्
10,15,22,phalāni tatra bhūrīṇi patanti patitāni ca santi kintv avaruddhāni dhenukena durātmanā,फलानि तत्र भूरीणि पतन्ति पतितानि च सन्ति किन्त्व् अवरुद्धानि धेनुकेन दुरात्मना
10,15,23,so 'ti-vīryo 'suro rāma he kṛṣṇa khara-rūpa-dhṛk ātma-tulya-balair anyair jñātibhir bahubhir vṛtaḥ,सो ऽति-वीर्यो ऽसुरो राम हे कृष्ण खर-रूप-धृक् आत्म-तुल्य-बलैर् अन्यैर् ज्ञातिभिर् बहुभिर् वृतः
10,15,24,tasmāt kṛta-narāhārād bhītair nṛbhir amitra-han na sevyate paśu-gaṇaiḥ pakṣi-saṅghair vivarjitam,तस्मात् कृत-नराहाराद् भीतैर् नृभिर् अमित्र-हन् न सेव्यते पशु-गणैः पक्षि-सङ्घैर् विवर्जितम्
10,15,25,vidyante 'bhukta-pūrvāṇi phalāni surabhīṇi ca eṣa vai surabhir gandho viṣūcīno 'vagṛhyate,विद्यन्ते ऽभुक्त-पूर्वाणि फलानि सुरभीणि च एष वै सुरभिर् गन्धो विषूचीनो ऽवगृह्यते
10,15,26,prayaccha tāni naḥ kṛṣṇa gandha-lobhita-cetasām vāñchāsti mahatī rāma gamyatāṃ yadi rocate,प्रयच्छ तानि नः कृष्ण गन्ध-लोभित-चेतसाम् वाञ्छास्ति महती राम गम्यतां यदि रोचते
10,15,27,evaṃ suhṛd-vacaḥ śrutvā suhṛt-priya-cikīrṣayā prahasya jagmatur gopair vṛtau tālavanaṃ prabhū,एवं सुहृद्-वचः श्रुत्वा सुहृत्-प्रिय-चिकीर्षया प्रहस्य जग्मतुर् गोपैर् वृतौ तालवनं प्रभू
10,15,28,balaḥ praviśya bāhubhyāṃ tālān samparikampayan phalāni pātayām āsa mataṅ-gaja ivaujasā,बलः प्रविश्य बाहुभ्यां तालान् सम्परिकम्पयन् फलानि पातयाम् आस मतङ्-गज इवौजसा
10,15,29,phalānāṃ patatāṃ śabdaṃ niśamyāsura-rāsabhaḥ abhyadhāvat kṣiti-talaṃ sa-nagaṃ parikampayan,फलानां पततां शब्दं निशम्यासुर-रासभः अभ्यधावत् क्षिति-तलं स-नगं परिकम्पयन्
10,15,30,sametya tarasā pratyag dvābhyāṃ padbhyāṃ balaṃ balī nihatyorasi kā-śabdaṃ muñcan paryasarat khalaḥ,समेत्य तरसा प्रत्यग् द्वाभ्यां पद्भ्यां बलं बली निहत्योरसि का-शब्दं मुञ्चन् पर्यसरत् खलः
10,15,31,punar āsādya saṃrabdha upakroṣṭā parāk sthitaḥ caraṇāv aparau rājan balāya prākṣipad ruṣā,पुनर् आसाद्य संरब्ध उपक्रोष्टा पराक् स्थितः चरणाव् अपरौ राजन् बलाय प्राक्षिपद् रुषा
10,15,32,sa taṃ gṛhītvā prapador bhrāmayitvaika-pāṇinā cikṣepa tṛṇa-rājāgre bhrāmaṇa-tyakta-jīvitam,स तं गृहीत्वा प्रपदोर् भ्रामयित्वैक-पाणिना चिक्षेप तृण-राजाग्रे भ्रामण-त्यक्त-जीवितम्
10,15,33,tenāhato mahā-tālo vepamāno bṛhac-chirāḥ pārśva-sthaṃ kampayan bhagnaḥ sa cānyaṃ so 'pi cāparam,तेनाहतो महा-तालो वेपमानो बृहच्-छिराः पार्श्व-स्थं कम्पयन् भग्नः स चान्यं सो ऽपि चापरम्
10,15,34,balasya līlayotsṛṣṭa- khara-deha-hatāhatāḥ tālāś cakampire sarve mahā-vāteritā iva,बलस्य लीलयोत्सृष्ट- खर-देह-हताहताः तालाश् चकम्पिरे सर्वे महा-वातेरिता इव
10,15,35,naitac citraṃ bhagavati hy anante jagad-īśvare ota-protam idaṃ yasmiṃs tantuṣv aṅga yathā paṭaḥ,नैतच् चित्रं भगवति ह्य् अनन्ते जगद्-ईश्वरे ओत-प्रोतम् इदं यस्मिंस् तन्तुष्व् अङ्ग यथा पटः
10,15,36,tataḥ kṛṣṇaṃ ca rāmaṃ ca jñātayo dhenukasya ye kroṣṭāro 'bhyadravan sarve saṃrabdhā hata-bāndhavāḥ,ततः कृष्णं च रामं च ज्ञातयो धेनुकस्य ये क्रोष्टारो ऽभ्यद्रवन् सर्वे संरब्धा हत-बान्धवाः
10,15,37,tāṃs tān āpatataḥ kṛṣṇo rāmaś ca nṛpa līlayā gṛhīta-paścāc-caraṇān prāhiṇot tṛṇa-rājasu,तांस् तान् आपततः कृष्णो रामश् च नृप लीलया गृहीत-पश्चाच्-चरणान् प्राहिणोत् तृण-राजसु
10,15,38,phala-prakara-saṅkīrṇaṃ daitya-dehair gatāsubhiḥ rarāja bhūḥ sa-tālāgrair ghanair iva nabhas-talam,फल-प्रकर-सङ्कीर्णं दैत्य-देहैर् गतासुभिः रराज भूः स-तालाग्रैर् घनैर् इव नभस्-तलम्
10,15,39,tayos tat su-mahat karma niśamya vibudhādayaḥ mumucuḥ puṣpa-varṣāṇi cakrur vādyāni tuṣṭuvuḥ,तयोस् तत् सु-महत् कर्म निशम्य विबुधादयः मुमुचुः पुष्प-वर्षाणि चक्रुर् वाद्यानि तुष्टुवुः
10,15,40,atha tāla-phalāny ādan manuṣyā gata-sādhvasāḥ tṛṇaṃ ca paśavaś cerur hata-dhenuka-kānane,अथ ताल-फलान्य् आदन् मनुष्या गत-साध्वसाः तृणं च पशवश् चेरुर् हत-धेनुक-कानने
10,15,41,kṛṣṇaḥ kamala-patrākṣaḥ puṇya-śravaṇa-kīrtanaḥ stūyamāno 'nugair gopaiḥ sāgrajo vrajam āvrajat,कृष्णः कमल-पत्राक्षः पुण्य-श्रवण-कीर्तनः स्तूयमानो ऽनुगैर् गोपैः साग्रजो व्रजम् आव्रजत्
10,15,42,taṃ gorajaś-churita-kuntala-baddha-barha- vanya-prasūna-rucirekṣaṇa-cāru-hāsam amp;veṇum kvaṇantam anugair upagīta-kīrtiṃ gopyo didṛkṣita-dṛśo 'bhyagaman sametāḥ,तं गोरजश्-छुरित-कुन्तल-बद्ध-बर्ह- वन्य-प्रसून-रुचिरेक्षण-चारु-हासम् अम्प्;वेणुम् क्वणन्तम् अनुगैर् उपगीत-कीर्तिं गोप्यो दिदृक्षित-दृशो ऽभ्यगमन् समेताः
10,15,43,pītvā mukunda-mukha-sāragham akṣi-bhṛṅgais tāpaṃ jahur viraha-jaṃ vraja-yoṣito 'hni pītvā mukunda-mukha-sāragham akṣi-bhṛṅgais tāpaṃ jahur viraha-jaṃ vraja-yoṣito 'hni tat sat-kṛtiṃ samadhigamya viveśa goṣṭhaṃ savrīḍa-hāsa-vinayaṃ yad apāṅga-mokṣam,पीत्वा मुकुन्द-मुख-सारघम् अक्षि-भृङ्गैस् तापं जहुर् विरह-जं व्रज-योषितो ऽह्नि पीत्वा मुकुन्द-मुख-सारघम् अक्षि-भृङ्गैस् तापं जहुर् विरह-जं व्रज-योषितो ऽह्नि तत् सत्-कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्ठं सव्रीड-हास-विनयं यद् अपाङ्ग-मोक्षम्
10,15,44,tayor yaśodā-rohiṇyau putrayoḥ putra-vatsale yathā-kāmaṃ yathā-kālaṃ vyadhattāṃ paramāśiṣaḥ,तयोर् यशोदा-रोहिण्यौ पुत्रयोः पुत्र-वत्सले यथा-कामं यथा-कालं व्यधत्तां परमाशिषः
10,15,45,gatādhvāna-śramau tatra majjanonmardanādibhiḥ nīvīṃ vasitvā rucirāṃ divya-srag-gandha-maṇḍitau,गताध्वान-श्रमौ तत्र मज्जनोन्मर्दनादिभिः नीवीं वसित्वा रुचिरां दिव्य-स्रग्-गन्ध-मण्डितौ
10,15,46,janany-upahṛtaṃ prāśya svādy annam upalālitau saṃviśya vara-śayyāyāṃ sukhaṃ suṣupatur vraje,जनन्य्-उपहृतं प्राश्य स्वाद्य् अन्नम् उपलालितौ संविश्य वर-शय्यायां सुखं सुषुपतुर् व्रजे
10,15,47,evaṃ sa bhagavān kṛṣṇo vṛndāvana-caraḥ kvacit yayau rāmam ṛte rājan kālindīṃ sakhibhir vṛtaḥ,एवं स भगवान् कृष्णो वृन्दावन-चरः क्वचित् ययौ रामम् ऋते राजन् कालिन्दीं सखिभिर् वृतः
10,15,48,atha gāvaś ca gopāś ca nidāghātapa-pīḍitāḥ duṣṭaṃ jalaṃ papus tasyās tṛṣṇārtā viṣa-dūṣitam,अथ गावश् च गोपाश् च निदाघातप-पीडिताः दुष्टं जलं पपुस् तस्यास् तृष्णार्ता विष-दूषितम्
10,15,49,viṣāmbhas tad upaspṛśya daivopahata-cetasaḥ nipetur vyasavaḥ sarve salilānte kurūdvaha,विषाम्भस् तद् उपस्पृश्य दैवोपहत-चेतसः निपेतुर् व्यसवः सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह
10,15,50,vīkṣya tān vai tathā-bhūtān kṛṣṇo yogeśvareśvaraḥ īkṣayāmṛta-varṣiṇyā sva-nāthān samajīvayat,वीक्ष्य तान् वै तथा-भूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ईक्षयामृत-वर्षिण्या स्व-नाथान् समजीवयत्
10,15,51,te sampratīta-smṛtayaḥ samutthāya jalāntikāt āsan su-vismitāḥ sarve vīkṣamāṇāḥ parasparam,ते सम्प्रतीत-स्मृतयः समुत्थाय जलान्तिकात् आसन् सु-विस्मिताः सर्वे वीक्षमाणाः परस्परम्
10,15,52,anvamaṃsata tad rājan govindānugrahekṣitam pītvā viṣaṃ paretasya punar utthānam ātmanaḥ,अन्वमंसत तद् राजन् गोविन्दानुग्रहेक्षितम् पीत्वा विषं परेतस्य पुनर् उत्थानम् आत्मनः
10,16,1,bhp_10.16.001 śrī-śuka uvāca vilokya dūṣitāṃ kṛṣṇāṃ kṛṣṇaḥ kṛṣṇāhinā vibhuḥ tasyā viśuddhim anvicchan sarpaṃ tam udavāsayat,भ्प्_१०.१६.००१ श्री-शुक उवाच विलोक्य दूषितां कृष्णां कृष्णः कृष्णाहिना विभुः तस्या विशुद्धिम् अन्विच्छन् सर्पं तम् उदवासयत्
10,16,2,bhp_10.16.002 śrī-rājovāca katham antar-jale 'gādhe nyagṛhṇād bhagavān ahim sa vai bahu-yugāvāsaṃ yathāsīd vipra kathyatām,भ्प्_१०.१६.००२ श्री-राजोवाच कथम् अन्तर्-जले ऽगाधे न्यगृह्णाद् भगवान् अहिम् स वै बहु-युगावासं यथासीद् विप्र कथ्यताम्
10,16,3,brahman bhagavatas tasya bhūmnaḥ svacchanda-vartinaḥ gopālodāra-caritaṃ kas tṛpyetāmṛtaṃ juṣan,ब्रह्मन् भगवतस् तस्य भूम्नः स्वच्छन्द-वर्तिनः गोपालोदार-चरितं कस् तृप्येतामृतं जुषन्
10,16,4,bhp_10.16.004 śrī-śuka uvāca kālindyāṃ kāliyasyāsīd hradaḥ kaścid viṣāgninā śrapyamāṇa-payā yasmin patanty upari-gāḥ khagāḥ,भ्प्_१०.१६.००४ श्री-शुक उवाच कालिन्द्यां कालियस्यासीद् ह्रदः कश्चिद् विषाग्निना श्रप्यमाण-पया यस्मिन् पतन्त्य् उपरि-गाः खगाः
10,16,5,vipruṣmatā viṣadormi- mārutenābhimarśitāḥ mriyante tīra-gā yasya prāṇinaḥ sthira-jaṅgamāḥ,विप्रुष्मता विषदोर्मि- मारुतेनाभिमर्शिताः म्रियन्ते तीर-गा यस्य प्राणिनः स्थिर-जङ्गमाः
10,16,6,taṃ caṇḍa-vega-viṣa-vīryam avekṣya tena duṣṭāṃ nadīṃ ca khala-saṃyamanāvatāraḥ amp;kṛṣṇaḥ kadambam adhiruhya tato 'ti-tuṅgam āsphoṭya gāḍha-raśano nyapatad viṣode,तं चण्ड-वेग-विष-वीर्यम् अवेक्ष्य तेन दुष्टां नदीं च खल-संयमनावतारः अम्प्;कृष्णः कदम्बम् अधिरुह्य ततो ऽति-तुङ्गम् आस्फोट्य गाढ-रशनो न्यपतद् विषोदे
10,16,7,sarpa-hradaḥ puruṣa-sāra-nipāta-vega- saṅkṣobhitoraga-viṣocchvasitāmbu-rāśiḥ sarpa-hradaḥ puruṣa-sāra-nipāta-vega- saṅkṣobhitoraga-viṣocchvasitāmbu-rāśiḥ paryak pluto viṣa-kaṣāya-bibhīṣaṇormir dhāvan dhanuḥ-śatam ananta-balasya kiṃ tat,सर्प-ह्रदः पुरुष-सार-निपात-वेग- सङ्क्षोभितोरग-विषोच्छ्वसिताम्बु-राशिः सर्प-ह्रदः पुरुष-सार-निपात-वेग- सङ्क्षोभितोरग-विषोच्छ्वसिताम्बु-राशिः पर्यक् प्लुतो विष-कषाय-बिभीषणोर्मिर् धावन् धनुः-शतम् अनन्त-बलस्य किं तत्
10,16,8,tasya hrade viharato bhuja-daṇḍa-ghūrṇa- vār-ghoṣam aṅga vara-vāraṇa-vikramasya tasya hrade viharato bhuja-daṇḍa-ghūrṇa- vār-ghoṣam aṅga vara-vāraṇa-vikramasya āśrutya tat sva-sadanābhibhavaṃ nirīkṣya cakṣuḥ-śravāḥ samasarat tad amṛṣyamāṇaḥ,तस्य ह्रदे विहरतो भुज-दण्ड-घूर्ण- वार्-घोषम् अङ्ग वर-वारण-विक्रमस्य तस्य ह्रदे विहरतो भुज-दण्ड-घूर्ण- वार्-घोषम् अङ्ग वर-वारण-विक्रमस्य आश्रुत्य तत् स्व-सदनाभिभवं निरीक्ष्य चक्षुः-श्रवाः समसरत् तद् अमृष्यमाणः
10,16,9,taṃ prekṣaṇīya-sukumāra-ghanāvadātaṃ śrīvatsa-pīta-vasanaṃ smita-sundarāsyam taṃ prekṣaṇīya-sukumāra-ghanāvadātaṃ śrīvatsa-pīta-vasanaṃ smita-sundarāsyam krīḍantam apratibhayaṃ kamalodarāṅghriṃ sandaśya marmasu ruṣā bhujayā cachāda,तं प्रेक्षणीय-सुकुमार-घनावदातं श्रीवत्स-पीत-वसनं स्मित-सुन्दरास्यम् तं प्रेक्षणीय-सुकुमार-घनावदातं श्रीवत्स-पीत-वसनं स्मित-सुन्दरास्यम् क्रीडन्तम् अप्रतिभयं कमलोदराङ्घ्रिं सन्दश्य मर्मसु रुषा भुजया चछाद
10,16,10,taṃ nāga-bhoga-parivītam adṛṣṭa-ceṣṭam ālokya tat-priya-sakhāḥ paśupā bhṛśārtāḥ taṃ nāga-bhoga-parivītam adṛṣṭa-ceṣṭam ālokya tat-priya-sakhāḥ paśupā bhṛśārtāḥ kṛṣṇe 'rpitātma-suhṛd-artha-kalatra-kāmā duḥkhānuśoka-bhaya-mūḍha-dhiyo nipetuḥ,तं नाग-भोग-परिवीतम् अदृष्ट-चेष्टम् आलोक्य तत्-प्रिय-सखाः पशुपा भृशार्ताः तं नाग-भोग-परिवीतम् अदृष्ट-चेष्टम् आलोक्य तत्-प्रिय-सखाः पशुपा भृशार्ताः कृष्णे ऽर्पितात्म-सुहृद्-अर्थ-कलत्र-कामा दुःखानुशोक-भय-मूढ-धियो निपेतुः
10,16,11,gāvo vṛṣā vatsataryaḥ krandamānāḥ su-duḥkhitāḥ kṛṣṇe nyastekṣaṇā bhītā rudantya iva tasthire,गावो वृषा वत्सतर्यः क्रन्दमानाः सु-दुःखिताः कृष्णे न्यस्तेक्षणा भीता रुदन्त्य इव तस्थिरे
10,16,12,atha vraje mahotpātās tri-vidhā hy ati-dāruṇāḥ utpetur bhuvi divy ātmany āsanna-bhaya-śaṃsinaḥ,अथ व्रजे महोत्पातास् त्रि-विधा ह्य् अति-दारुणाः उत्पेतुर् भुवि दिव्य् आत्मन्य् आसन्न-भय-शंसिनः
10,16,13,tān ālakṣya bhayodvignā gopā nanda-purogamāḥ vinā rāmeṇa gāḥ kṛṣṇaṃ jñātvā cārayituṃ gatam,तान् आलक्ष्य भयोद्विग्ना गोपा नन्द-पुरोगमाः विना रामेण गाः कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम्
10,16,14,tair durnimittair nidhanaṃ matvā prāptam atad-vidaḥ tat-prāṇās tan-manaskās te duḥkha-śoka-bhayāturāḥ,तैर् दुर्निमित्तैर् निधनं मत्वा प्राप्तम् अतद्-विदः तत्-प्राणास् तन्-मनस्कास् ते दुःख-शोक-भयातुराः
10,16,15,ā-bāla-vṛddha-vanitāḥ sarve 'ṅga paśu-vṛttayaḥ nirjagmur gokulād dīnāḥ kṛṣṇa-darśana-lālasāḥ,आ-बाल-वृद्ध-वनिताः सर्वे ऽङ्ग पशु-वृत्तयः निर्जग्मुर् गोकुलाद् दीनाः कृष्ण-दर्शन-लालसाः
10,16,16,tāṃs tathā kātarān vīkṣya bhagavān mādhavo balaḥ prahasya kiñcin novāca prabhāva-jño 'nujasya saḥ,तांस् तथा कातरान् वीक्ष्य भगवान् माधवो बलः प्रहस्य किञ्चिन् नोवाच प्रभाव-ज्ञो ऽनुजस्य सः
10,16,17,te 'nveṣamāṇā dayitaṃ kṛṣṇaṃ sūcitayā padaiḥ bhagaval-lakṣaṇair jagmuḥ padavyā yamunā-taṭam,ते ऽन्वेषमाणा दयितं कृष्णं सूचितया पदैः भगवल्-लक्षणैर् जग्मुः पदव्या यमुना-तटम्
10,16,18,te tatra tatrābja-yavāṅkuśāśani- dhvajopapannāni padāni viś-pateḥ mārge gavām anya-padāntarāntare nirīkṣamāṇā yayur aṅga satvarāḥ,ते तत्र तत्राब्ज-यवाङ्कुशाशनि- ध्वजोपपन्नानि पदानि विश्-पतेः मार्गे गवाम् अन्य-पदान्तरान्तरे निरीक्षमाणा ययुर् अङ्ग सत्वराः
10,16,19,antar hrade bhujaga-bhoga-parītam ārāt kṛṣṇaṃ nirīham upalabhya jalāśayānte amp;gopāṃś ca mūḍha-dhiṣaṇān paritaḥ paśūṃś ca saṅkrandataḥ parama-kaśmalam āpur ārtāḥ,अन्तर् ह्रदे भुजग-भोग-परीतम् आरात् कृष्णं निरीहम् उपलभ्य जलाशयान्ते अम्प्;गोपांश् च मूढ-धिषणान् परितः पशूंश् च सङ्क्रन्दतः परम-कश्मलम् आपुर् आर्ताः
10,16,20,gopyo 'nurakta-manaso bhagavaty anante tat-sauhṛda-smita-viloka-giraḥ smarantyaḥ gopyo 'nurakta-manaso bhagavaty anante tat-sauhṛda-smita-viloka-giraḥ smarantyaḥ graste 'hinā priyatame bhṛśa-duḥkha-taptāḥ śūnyaṃ priya-vyatihṛtaṃ dadṛśus tri-lokam,गोप्यो ऽनुरक्त-मनसो भगवत्य् अनन्ते तत्-सौहृद-स्मित-विलोक-गिरः स्मरन्त्यः गोप्यो ऽनुरक्त-मनसो भगवत्य् अनन्ते तत्-सौहृद-स्मित-विलोक-गिरः स्मरन्त्यः ग्रस्ते ऽहिना प्रियतमे भृश-दुःख-तप्ताः शून्यं प्रिय-व्यतिहृतं ददृशुस् त्रि-लोकम्
10,16,21,tāḥ kṛṣṇa-mātaram apatyam anupraviṣṭāṃ tulya-vyathāḥ samanugṛhya śucaḥ sravantyaḥ tāḥ kṛṣṇa-mātaram apatyam anupraviṣṭāṃ tulya-vyathāḥ samanugṛhya śucaḥ sravantyaḥ tās tā vraja-priya-kathāḥ kathayantya āsan kṛṣṇānane 'rpita-dṛśo mṛtaka-pratīkāḥ,ताः कृष्ण-मातरम् अपत्यम् अनुप्रविष्टां तुल्य-व्यथाः समनुगृह्य शुचः स्रवन्त्यः ताः कृष्ण-मातरम् अपत्यम् अनुप्रविष्टां तुल्य-व्यथाः समनुगृह्य शुचः स्रवन्त्यः तास् ता व्रज-प्रिय-कथाः कथयन्त्य आसन् कृष्णानने ऽर्पित-दृशो मृतक-प्रतीकाः
10,16,22,kṛṣṇa-prāṇān nirviśato nandādīn vīkṣya taṃ hradam pratyaṣedhat sa bhagavān rāmaḥ kṛṣṇānubhāva-vit,कृष्ण-प्राणान् निर्विशतो नन्दादीन् वीक्ष्य तं ह्रदम् प्रत्यषेधत् स भगवान् रामः कृष्णानुभाव-वित्
10,16,23,ittham sva-gokulam ananya-gatiṃ nirīkṣya sa-strī-kumāram ati-duḥkhitam ātma-hetoḥ amp;ājñāya martya-padavīm anuvartamānaḥ sthitvā muhūrtam udatiṣṭhad uraṅga-bandhāt,इत्थम् स्व-गोकुलम् अनन्य-गतिं निरीक्ष्य स-स्त्री-कुमारम् अति-दुःखितम् आत्म-हेतोः अम्प्;आज्ञाय मर्त्य-पदवीम् अनुवर्तमानः स्थित्वा मुहूर्तम् उदतिष्ठद् उरङ्ग-बन्धात्
10,16,24,tat-prathyamāna-vapuṣā vyathitātma-bhogas tyaktvonnamayya kupitaḥ sva-phaṇān bhujaṅgaḥ tat-prathyamāna-vapuṣā vyathitātma-bhogas tyaktvonnamayya kupitaḥ sva-phaṇān bhujaṅgaḥ tasthau śvasañ chvasana-randhra-viṣāmbarīṣa- stabdhekṣaṇolmuka-mukho harim īkṣamāṇaḥ,तत्-प्रथ्यमान-वपुषा व्यथितात्म-भोगस् त्यक्त्वोन्नमय्य कुपितः स्व-फणान् भुजङ्गः तत्-प्रथ्यमान-वपुषा व्यथितात्म-भोगस् त्यक्त्वोन्नमय्य कुपितः स्व-फणान् भुजङ्गः तस्थौ श्वसञ् छ्वसन-रन्ध्र-विषाम्बरीष- स्तब्धेक्षणोल्मुक-मुखो हरिम् ईक्षमाणः
10,16,25,taṃ jihvayā dvi-śikhayā parilelihānaṃ dve sṛkvaṇī hy ati-karāla-viṣāgni-dṛṣṭim taṃ jihvayā dvi-śikhayā parilelihānaṃ dve sṛkvaṇī hy ati-karāla-viṣāgni-dṛṣṭim krīḍann amuṃ parisasāra yathā khagendro babhrāma so 'py avasaraṃ prasamīkṣamāṇaḥ,तं जिह्वया द्वि-शिखया परिलेलिहानं द्वे सृक्वणी ह्य् अति-कराल-विषाग्नि-दृष्टिम् तं जिह्वया द्वि-शिखया परिलेलिहानं द्वे सृक्वणी ह्य् अति-कराल-विषाग्नि-दृष्टिम् क्रीडन्न् अमुं परिससार यथा खगेन्द्रो बभ्राम सो ऽप्य् अवसरं प्रसमीक्षमाणः
10,16,26,evaṃ paribhrama-hataujasam unnatāṃsam ānamya tat-pṛthu-śiraḥsv adhirūḍha ādyaḥ evaṃ paribhrama-hataujasam unnatāṃsam ānamya tat-pṛthu-śiraḥsv adhirūḍha ādyaḥ tan-mūrdha-ratna-nikara-sparśāti-tāmra- pādāmbujo 'khila-kalādi-gurur nanarta,एवं परिभ्रम-हतौजसम् उन्नतांसम् आनम्य तत्-पृथु-शिरःस्व् अधिरूढ आद्यः एवं परिभ्रम-हतौजसम् उन्नतांसम् आनम्य तत्-पृथु-शिरःस्व् अधिरूढ आद्यः तन्-मूर्ध-रत्न-निकर-स्पर्शाति-ताम्र- पादाम्बुजो ऽखिल-कलादि-गुरुर् ननर्त
10,16,27,taṃ nartum udyatam avekṣya tadā tadīya- gandharva-siddha-muni-cāraṇa-deva-vadhvaḥ taṃ nartum udyatam avekṣya tadā tadīya- gandharva-siddha-muni-cāraṇa-deva-vadhvaḥ prītyā mṛdaṅga-paṇavānaka-vādya-gīta- puṣpopahāra-nutibhiḥ sahasopaseduḥ,तं नर्तुम् उद्यतम् अवेक्ष्य तदा तदीय- गन्धर्व-सिद्ध-मुनि-चारण-देव-वध्वः तं नर्तुम् उद्यतम् अवेक्ष्य तदा तदीय- गन्धर्व-सिद्ध-मुनि-चारण-देव-वध्वः प्रीत्या मृदङ्ग-पणवानक-वाद्य-गीत- पुष्पोपहार-नुतिभिः सहसोपसेदुः
10,16,28,yad yac chiro na namate 'ṅga śataika-śīrṣṇas tat tan mamarda khara-daṇḍa-dharo 'ṅghri-pātaiḥ yad yac chiro na namate 'ṅga śataika-śīrṣṇas tat tan mamarda khara-daṇḍa-dharo 'ṅghri-pātaiḥ kṣīṇāyuṣo bhramata ulbaṇam āsyato 'sṛṅ nasto vaman parama-kaśmalam āpa nāgaḥ,यद् यच् छिरो न नमते ऽङ्ग शतैक-शीर्ष्णस् तत् तन् ममर्द खर-दण्ड-धरो ऽङ्घ्रि-पातैः यद् यच् छिरो न नमते ऽङ्ग शतैक-शीर्ष्णस् तत् तन् ममर्द खर-दण्ड-धरो ऽङ्घ्रि-पातैः क्षीणायुषो भ्रमत उल्बणम् आस्यतो ऽसृङ् नस्तो वमन् परम-कश्मलम् आप नागः
10,16,29,tasyākṣibhir garalam udvamataḥ śiraḥsu yad yat samunnamati niḥśvasato ruṣoccaiḥ tasyākṣibhir garalam udvamataḥ śiraḥsu yad yat samunnamati niḥśvasato ruṣoccaiḥ nṛtyan padānunamayan damayāṃ babhūva puṣpaiḥ prapūjita iveha pumān purāṇaḥ,तस्याक्षिभिर् गरलम् उद्वमतः शिरःसु यद् यत् समुन्नमति निःश्वसतो रुषोच्चैः तस्याक्षिभिर् गरलम् उद्वमतः शिरःसु यद् यत् समुन्नमति निःश्वसतो रुषोच्चैः नृत्यन् पदानुनमयन् दमयां बभूव पुष्पैः प्रपूजित इवेह पुमान् पुराणः
10,16,30,tac-citra-tāṇḍava-virugna-phaṇā-sahasro raktaṃ mukhair uru vaman nṛpa bhagna-gātraḥ tac-citra-tāṇḍava-virugna-phaṇā-sahasro raktaṃ mukhair uru vaman nṛpa bhagna-gātraḥ smṛtvā carācara-guruṃ puruṣaṃ purāṇaṃ nārāyaṇaṃ tam araṇaṃ manasā jagāma,तच्-चित्र-ताण्डव-विरुग्न-फणा-सहस्रो रक्तं मुखैर् उरु वमन् नृप भग्न-गात्रः तच्-चित्र-ताण्डव-विरुग्न-फणा-सहस्रो रक्तं मुखैर् उरु वमन् नृप भग्न-गात्रः स्मृत्वा चराचर-गुरुं पुरुषं पुराणं नारायणं तम् अरणं मनसा जगाम
10,16,31,kṛṣṇasya garbha-jagato 'ti-bharāvasannaṃ pārṣṇi-prahāra-parirugna-phaṇātapatram kṛṣṇasya garbha-jagato 'ti-bharāvasannaṃ pārṣṇi-prahāra-parirugna-phaṇātapatram dṛṣṭvāhim ādyam upasedur amuṣya patnya ārtāḥ ślathad-vasana-bhūṣaṇa-keśa-bandhāḥ,कृष्णस्य गर्भ-जगतो ऽति-भरावसन्नं पार्ष्णि-प्रहार-परिरुग्न-फणातपत्रम् कृष्णस्य गर्भ-जगतो ऽति-भरावसन्नं पार्ष्णि-प्रहार-परिरुग्न-फणातपत्रम् दृष्ट्वाहिम् आद्यम् उपसेदुर् अमुष्य पत्न्य आर्ताः श्लथद्-वसन-भूषण-केश-बन्धाः
10,16,32,tās taṃ su-vigna-manaso 'tha puraskṛtārbhāḥ kāyaṃ nidhāya bhuvi bhūta-patiṃ praṇemuḥ tās taṃ su-vigna-manaso 'tha puraskṛtārbhāḥ kāyaṃ nidhāya bhuvi bhūta-patiṃ praṇemuḥ sādhvyaḥ kṛtāñjali-puṭāḥ śamalasya bhartur mokṣepsavaḥ śaraṇa-daṃ śaraṇaṃ prapannāḥ,तास् तं सु-विग्न-मनसो ऽथ पुरस्कृतार्भाः कायं निधाय भुवि भूत-पतिं प्रणेमुः तास् तं सु-विग्न-मनसो ऽथ पुरस्कृतार्भाः कायं निधाय भुवि भूत-पतिं प्रणेमुः साध्व्यः कृताञ्जलि-पुटाः शमलस्य भर्तुर् मोक्षेप्सवः शरण-दं शरणं प्रपन्नाः
10,16,33,bhp_10.16.033 nāga-patnya ūcuḥ nyāyyo hi daṇḍaḥ kṛta-kilbiṣe 'smiṃs tavāvatāraḥ khala-nigrahāya nyāyyo hi daṇḍaḥ kṛta-kilbiṣe 'smiṃs tavāvatāraḥ khala-nigrahāya ripoḥ sutānām api tulya-dṛṣṭir dhatse damaṃ phalam evānuśaṃsan,भ्प्_१०.१६.०३३ नाग-पत्न्य ऊचुः न्याय्यो हि दण्डः कृत-किल्बिषे ऽस्मिंस् तवावतारः खल-निग्रहाय न्याय्यो हि दण्डः कृत-किल्बिषे ऽस्मिंस् तवावतारः खल-निग्रहाय रिपोः सुतानाम् अपि तुल्य-दृष्टिर् धत्से दमं फलम् एवानुशंसन्
10,16,34,anugraho 'yaṃ bhavataḥ kṛto hi no daṇḍo 'satāṃ te khalu kalmaṣāpahaḥ yad dandaśūkatvam amuṣya dehinaḥ krodho 'pi te 'nugraha eva sammataḥ,अनुग्रहो ऽयं भवतः कृतो हि नो दण्डो ऽसतां ते खलु कल्मषापहः यद् दन्दशूकत्वम् अमुष्य देहिनः क्रोधो ऽपि ते ऽनुग्रह एव सम्मतः
10,16,35,tapaḥ sutaptaṃ kim anena pūrvaṃ nirasta-mānena ca māna-dena dharmo 'tha vā sarva-janānukampayā yato bhavāṃs tuṣyati sarva-jīvaḥ,तपः सुतप्तं किम् अनेन पूर्वं निरस्त-मानेन च मान-देन धर्मो ऽथ वा सर्व-जनानुकम्पया यतो भवांस् तुष्यति सर्व-जीवः
10,16,36,kasyānubhāvo 'sya na deva vidmahe tavāṅghri-reṇu-sparaśādhikāraḥ yad-vāñchayā śrīr lalanācarat tapo vihāya kāmān su-ciraṃ dhṛta-vratā,कस्यानुभावो ऽस्य न देव विद्महे तवाङ्घ्रि-रेणु-स्परशाधिकारः यद्-वाञ्छया श्रीर् ललनाचरत् तपो विहाय कामान् सु-चिरं धृत-व्रता
10,16,37,na nāka-pṛṣṭhaṃ na ca sārva-bhaumaṃ na pārameṣṭhyaṃ na rasādhipatyam amp;na yoga-siddhīr apunar-bhavaṃ vā vāñchanti yat-pāda-rajaḥ-prapannāḥ,न नाक-पृष्ठं न च सार्व-भौमं न पारमेष्ठ्यं न रसाधिपत्यम् अम्प्;न योग-सिद्धीर् अपुनर्-भवं वा वाञ्छन्ति यत्-पाद-रजः-प्रपन्नाः
10,16,38,tad eṣa nāthāpa durāpam anyais tamo-janiḥ krodha-vaśo 'py ahīśaḥ saṃsāra-cakre bhramataḥ śarīriṇo yad-icchataḥ syād vibhavaḥ samakṣaḥ,तद् एष नाथाप दुरापम् अन्यैस् तमो-जनिः क्रोध-वशो ऽप्य् अहीशः संसार-चक्रे भ्रमतः शरीरिणो यद्-इच्छतः स्याद् विभवः समक्षः
10,16,39,namas tubhyaṃ bhagavate puruṣāya mahātmane bhūtāvāsāya bhūtāya parāya paramātmane,नमस् तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने भूतावासाय भूताय पराय परमात्मने
10,16,40,jñāna-vijñāna-nīdhaye brahmaṇe 'nanta-śaktaye aguṇāyāvikārāya namas te prākṛtāya ca,ज्ञान-विज्ञान-नीधये ब्रह्मणे ऽनन्त-शक्तये अगुणायाविकाराय नमस् ते प्राकृताय च
10,16,41,kālāya kāla-nābhāya kālāvayava-sākṣiṇe viśvāya tad-upadraṣṭre tat-kartre viśva-hetave,कालाय काल-नाभाय कालावयव-साक्षिणे विश्वाय तद्-उपद्रष्ट्रे तत्-कर्त्रे विश्व-हेतवे
10,16,42,bhūta-mātrendriya-prāṇa- mano-buddhy-āśayātmane tri-guṇenābhimānena gūḍha-svātmānubhūtaye,भूत-मात्रेन्द्रिय-प्राण- मनो-बुद्ध्य्-आशयात्मने त्रि-गुणेनाभिमानेन गूढ-स्वात्मानुभूतये
10,16,43,namo 'nantāya sūkṣmāya kūṭa-sthāya vipaścite nānā-vādānurodhāya vācya-vācaka-śaktaye,नमो ऽनन्ताय सूक्ष्माय कूट-स्थाय विपश्चिते नाना-वादानुरोधाय वाच्य-वाचक-शक्तये
10,16,44,namaḥ pramāṇa-mūlāya kavaye śāstra-yonaye pravṛttāya nivṛttāya nigamāya namo namaḥ,नमः प्रमाण-मूलाय कवये शास्त्र-योनये प्रवृत्ताय निवृत्ताय निगमाय नमो नमः
10,16,45,namaḥ kṛṣṇāya rāmāya vasudeva-sutāya ca pradyumnāyāniruddhāya sātvatāṃ pataye namaḥ,नमः कृष्णाय रामाय वसुदेव-सुताय च प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः
10,16,46,namo guṇa-pradīpāya guṇātma-cchādanāya ca guṇa-vṛtty-upalakṣyāya guṇa-draṣṭre sva-saṃvide,नमो गुण-प्रदीपाय गुणात्म-च्छादनाय च गुण-वृत्त्य्-उपलक्ष्याय गुण-द्रष्ट्रे स्व-संविदे
10,16,47,avyākṛta-vihārāya sarva-vyākṛta-siddhaye hṛṣīkeśa namas te 'stu munaye mauna-śīline,अव्याकृत-विहाराय सर्व-व्याकृत-सिद्धये हृषीकेश नमस् ते ऽस्तु मुनये मौन-शीलिने
10,16,48,parāvara-gati-jñāya sarvādhyakṣāya te namaḥ aviśvāya ca viśvāya tad-draṣṭre 'sya ca hetave,परावर-गति-ज्ञाय सर्वाध्यक्षाय ते नमः अविश्वाय च विश्वाय तद्-द्रष्ट्रे ऽस्य च हेतवे
10,16,49,tvaṃ hy asya janma-sthiti-saṃyamān vibho guṇair anīho 'kṛta-kāla-śakti-dhṛk amp;tat-tat-svabhāvān pratibodhayan sataḥ samīkṣayāmogha-vihāra īhase,त्वं ह्य् अस्य जन्म-स्थिति-संयमान् विभो गुणैर् अनीहो ऽकृत-काल-शक्ति-धृक् अम्प्;तत्-तत्-स्वभावान् प्रतिबोधयन् सतः समीक्षयामोघ-विहार ईहसे
10,16,50,tasyaiva te 'mūs tanavas tri-lokyāṃ śāntā aśāntā uta mūḍha-yonayaḥ tasyaiva te 'mūs tanavas tri-lokyāṃ śāntā aśāntā uta mūḍha-yonayaḥ śāntāḥ priyās te hy adhunāvituṃ satāṃ sthātuś ca te dharma-parīpsayehataḥ,तस्यैव ते ऽमूस् तनवस् त्रि-लोक्यां शान्ता अशान्ता उत मूढ-योनयः तस्यैव ते ऽमूस् तनवस् त्रि-लोक्यां शान्ता अशान्ता उत मूढ-योनयः शान्ताः प्रियास् ते ह्य् अधुनावितुं सतां स्थातुश् च ते धर्म-परीप्सयेहतः
10,16,51,aparādhaḥ sakṛd bhartrā soḍhavyaḥ sva-prajā-kṛtaḥ kṣantum arhasi śāntātman mūḍhasya tvām ajānataḥ,अपराधः सकृद् भर्त्रा सोढव्यः स्व-प्रजा-कृतः क्षन्तुम् अर्हसि शान्तात्मन् मूढस्य त्वाम् अजानतः
10,16,52,anugṛhṇīṣva bhagavan prāṇāṃs tyajati pannagaḥ strīṇāṃ naḥ sādhu-śocyānāṃ patiḥ prāṇaḥ pradīyatām,अनुगृह्णीष्व भगवन् प्राणांस् त्यजति पन्नगः स्त्रीणां नः साधु-शोच्यानां पतिः प्राणः प्रदीयताम्
10,16,53,vidhehi te kiṅkarīṇām anuṣṭheyaṃ tavājñayā yac-chraddhayānutiṣṭhan vai mucyate sarvato bhayāt,विधेहि ते किङ्करीणाम् अनुष्ठेयं तवाज्ञया यच्-छ्रद्धयानुतिष्ठन् वै मुच्यते सर्वतो भयात्
10,16,54,bhp_10.16.054 śrī-śuka uvāca itthaṃ sa nāga-patnībhir bhagavān samabhiṣṭutaḥ mūrcchitaṃ bhagna-śirasaṃ visasarjāṅghri-kuṭṭanaiḥ,भ्प्_१०.१६.०५४ श्री-शुक उवाच इत्थं स नाग-पत्नीभिर् भगवान् समभिष्टुतः मूर्च्छितं भग्न-शिरसं विससर्जाङ्घ्रि-कुट्टनैः
10,16,55,pratilabdhendriya-prāṇaḥ kāliyaḥ śanakair harim kṛcchrāt samucchvasan dīnaḥ kṛṣṇaṃ prāha kṛtāñjaliḥ,प्रतिलब्धेन्द्रिय-प्राणः कालियः शनकैर् हरिम् कृच्छ्रात् समुच्छ्वसन् दीनः कृष्णं प्राह कृताञ्जलिः
10,16,56,bhp_10.16.056 kāliya uvāca vayaṃ khalāḥ sahotpattyā tamasā dīrgha-manyavaḥ svabhāvo dustyajo nātha lokānāṃ yad asad-grahaḥ,भ्प्_१०.१६.०५६ कालिय उवाच वयं खलाः सहोत्पत्त्या तमसा दीर्घ-मन्यवः स्वभावो दुस्त्यजो नाथ लोकानां यद् असद्-ग्रहः
10,16,57,tvayā sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ dhātar guṇa-visarjanam nānā-svabhāva-vīryaujo- yoni-bījāśayākṛti,त्वया सृष्टम् इदं विश्वं धातर् गुण-विसर्जनम् नाना-स्वभाव-वीर्यौजो- योनि-बीजाशयाकृति
10,16,58,vayaṃ ca tatra bhagavan sarpā jāty-uru-manyavaḥ kathaṃ tyajāmas tvan-māyāṃ dustyajāṃ mohitāḥ svayam,वयं च तत्र भगवन् सर्पा जात्य्-उरु-मन्यवः कथं त्यजामस् त्वन्-मायां दुस्त्यजां मोहिताः स्वयम्
10,16,59,bhavān hi kāraṇaṃ tatra sarva-jño jagad-īśvaraḥ anugrahaṃ nigrahaṃ vā manyase tad vidhehi naḥ,भवान् हि कारणं तत्र सर्व-ज्ञो जगद्-ईश्वरः अनुग्रहं निग्रहं वा मन्यसे तद् विधेहि नः
10,16,60,bhp_10.16.060 śrī-śuka uvāca ity ākarṇya vacaḥ prāha bhagavān kārya-mānuṣaḥ nātra stheyaṃ tvayā sarpa samudraṃ yāhi mā ciram sva-jñāty-apatya-dārāḍhyo go-nṛbhir bhujyate nadī,भ्प्_१०.१६.०६० श्री-शुक उवाच इत्य् आकर्ण्य वचः प्राह भगवान् कार्य-मानुषः नात्र स्थेयं त्वया सर्प समुद्रं याहि मा चिरम् स्व-ज्ञात्य्-अपत्य-दाराढ्यो गो-नृभिर् भुज्यते नदी
10,16,61,ya etat saṃsmaren martyas tubhyaṃ mad-anuśāsanam kīrtayann ubhayoḥ sandhyor na yuṣmad bhayam āpnuyāt,य एतत् संस्मरेन् मर्त्यस् तुभ्यं मद्-अनुशासनम् कीर्तयन्न् उभयोः सन्ध्योर् न युष्मद् भयम् आप्नुयात्
10,16,62,yo 'smin snātvā mad-ākrīḍe devādīṃs tarpayej jalaiḥ upoṣya māṃ smarann arcet sarva-pāpaiḥ pramucyate,यो ऽस्मिन् स्नात्वा मद्-आक्रीडे देवादींस् तर्पयेज् जलैः उपोष्य मां स्मरन्न् अर्चेत् सर्व-पापैः प्रमुच्यते
10,16,63,dvīpaṃ ramaṇakaṃ hitvā hradam etam upāśritaḥ yad-bhayāt sa suparṇas tvāṃ nādyān mat-pāda-lāñchitam,द्वीपं रमणकं हित्वा ह्रदम् एतम् उपाश्रितः यद्-भयात् स सुपर्णस् त्वां नाद्यान् मत्-पाद-लाञ्छितम्
10,16,64,bhp_10.16.064 śrī-ṛṣir uvāca mukto bhagavatā rājan kṛṣṇenādbhuta-karmaṇā taṃ pūjayām āsa mudā nāga-patnyaś ca sādaram,भ्प्_१०.१६.०६४ श्री-ऋषिर् उवाच मुक्तो भगवता राजन् कृष्णेनाद्भुत-कर्मणा तं पूजयाम् आस मुदा नाग-पत्न्यश् च सादरम्
10,16,65,divyāmbara-sraṅ-maṇibhiḥ parārdhyair api bhūṣaṇaiḥ divya-gandhānulepaiś ca mahatyotpala-mālayā,दिव्याम्बर-स्रङ्-मणिभिः परार्ध्यैर् अपि भूषणैः दिव्य-गन्धानुलेपैश् च महत्योत्पल-मालया
10,16,66,pūjayitvā jagan-nāthaṃ prasādya garuḍa-dhvajam tataḥ prīto 'bhyanujñātaḥ parikramyābhivandya tam,पूजयित्वा जगन्-नाथं प्रसाद्य गरुड-ध्वजम् ततः प्रीतो ऽभ्यनुज्ञातः परिक्रम्याभिवन्द्य तम्
10,16,67,sa-kalatra-suhṛt-putro dvīpam abdher jagāma ha tadaiva sāmṛta-jalā yamunā nirviṣābhavat anugrahād bhagavataḥ krīḍā-mānuṣa-rūpiṇaḥ,स-कलत्र-सुहृत्-पुत्रो द्वीपम् अब्धेर् जगाम ह तदैव सामृत-जला यमुना निर्विषाभवत् अनुग्रहाद् भगवतः क्रीडा-मानुष-रूपिणः
10,17,1,bhp_10.17.001 śrī-rājovāca nāgālayaṃ ramaṇakaṃ kathaṃ tatyāja kāliyaḥ kṛtaṃ kiṃ vā suparṇasya tenaikenāsamañjasam,भ्प्_१०.१७.००१ श्री-राजोवाच नागालयं रमणकं कथं तत्याज कालियः कृतं किं वा सुपर्णस्य तेनैकेनासमञ्जसम्
10,17,2,bhp_10.17.002 śrī-śuka uvāca upahāryaiḥ sarpa-janair māsi māsīha yo baliḥ vānaspatyo mahā-bāho nāgānāṃ prāṅ-nirūpitaḥ,भ्प्_१०.१७.००२ श्री-शुक उवाच उपहार्यैः सर्प-जनैर् मासि मासीह यो बलिः वानस्पत्यो महा-बाहो नागानां प्राङ्-निरूपितः
10,17,3,svaṃ svaṃ bhāgaṃ prayacchanti nāgāḥ parvaṇi parvaṇi gopīthāyātmanaḥ sarve suparṇāya mahātmane,स्वं स्वं भागं प्रयच्छन्ति नागाः पर्वणि पर्वणि गोपीथायात्मनः सर्वे सुपर्णाय महात्मने
10,17,4,viṣa-vīrya-madāviṣṭaḥ kādraveyas tu kāliyaḥ kadarthī-kṛtya garuḍaṃ svayaṃ taṃ bubhuje balim,विष-वीर्य-मदाविष्टः काद्रवेयस् तु कालियः कदर्थी-कृत्य गरुडं स्वयं तं बुभुजे बलिम्
10,17,5,tac chrutvā kupito rājan bhagavān bhagavat-priyaḥ vijighāṃsur mahā-vegaḥ kāliyaṃ samapādravat,तच् छ्रुत्वा कुपितो राजन् भगवान् भगवत्-प्रियः विजिघांसुर् महा-वेगः कालियं समपाद्रवत्
10,17,6,tam āpatantaṃ tarasā viṣāyudhaḥ pratyabhyayād utthita-naika-mastakaḥ dadbhiḥ suparṇaṃ vyadaśad dad-āyudhaḥ karāla-jihrocchvasitogra-locanaḥ,तम् आपतन्तं तरसा विषायुधः प्रत्यभ्ययाद् उत्थित-नैक-मस्तकः दद्भिः सुपर्णं व्यदशद् दद्-आयुधः कराल-जिह्रोच्छ्वसितोग्र-लोचनः
10,17,7,taṃ tārkṣya-putraḥ sa nirasya manyumān pracaṇḍa-vego madhusūdanāsanaḥ amp;pakṣeṇa savyena hiraṇya-rociṣā jaghāna kadru-sutam ugra-vikramaḥ,तं तार्क्ष्य-पुत्रः स निरस्य मन्युमान् प्रचण्ड-वेगो मधुसूदनासनः अम्प्;पक्षेण सव्येन हिरण्य-रोचिषा जघान कद्रु-सुतम् उग्र-विक्रमः
10,17,8,suparṇa-pakṣābhihataḥ kāliyo 'tīva vihvalaḥ hradaṃ viveśa kālindyās tad-agamyaṃ durāsadam,सुपर्ण-पक्षाभिहतः कालियो ऽतीव विह्वलः ह्रदं विवेश कालिन्द्यास् तद्-अगम्यं दुरासदम्
10,17,9,tatraikadā jala-caraṃ garuḍo bhakṣyam īpsitam nivāritaḥ saubhariṇā prasahya kṣudhito 'harat,तत्रैकदा जल-चरं गरुडो भक्ष्यम् ईप्सितम् निवारितः सौभरिणा प्रसह्य क्षुधितो ऽहरत्
10,17,10,mīnān su-duḥkhitān dṛṣṭvā dīnān mīna-patau hate kṛpayā saubhariḥ prāha tatratya-kṣemam ācaran,मीनान् सु-दुःखितान् दृष्ट्वा दीनान् मीन-पतौ हते कृपया सौभरिः प्राह तत्रत्य-क्षेमम् आचरन्
10,17,11,atra praviśya garuḍo yadi matsyān sa khādati sadyaḥ prāṇair viyujyeta satyam etad bravīmy aham,अत्र प्रविश्य गरुडो यदि मत्स्यान् स खादति सद्यः प्राणैर् वियुज्येत सत्यम् एतद् ब्रवीम्य् अहम्
10,17,12,tat kāliyaḥ paraṃ veda nānyaḥ kaścana lelihaḥ avātsīd garuḍād bhītaḥ kṛṣṇena ca vivāsitaḥ,तत् कालियः परं वेद नान्यः कश्चन लेलिहः अवात्सीद् गरुडाद् भीतः कृष्णेन च विवासितः
10,17,13,kṛṣṇaṃ hradād viniṣkrāntaṃ divya-srag-gandha-vāsasam mahā-maṇi-gaṇākīrṇaṃ jāmbūnada-pariṣkṛtam,कृष्णं ह्रदाद् विनिष्क्रान्तं दिव्य-स्रग्-गन्ध-वाससम् महा-मणि-गणाकीर्णं जाम्बूनद-परिष्कृतम्
10,17,14,upalabhyotthitāḥ sarve labdha-prāṇā ivāsavaḥ pramoda-nibhṛtātmāno gopāḥ prītyābhirebhire,उपलभ्योत्थिताः सर्वे लब्ध-प्राणा इवासवः प्रमोद-निभृतात्मानो गोपाः प्रीत्याभिरेभिरे
10,17,15,yaśodā rohiṇī nando gopyo gopāś ca kaurava kṛṣṇaṃ sametya labdhehā āsan śuṣkā nagā api,यशोदा रोहिणी नन्दो गोप्यो गोपाश् च कौरव कृष्णं समेत्य लब्धेहा आसन् शुष्का नगा अपि
10,17,16,rāmaś cācyutam āliṅgya jahāsāsyānubhāva-vit premṇā tam aṅkam āropya punaḥ punar udaikṣata gāvo vṛṣā vatsataryo lebhire paramāṃ mudam,रामश् चाच्युतम् आलिङ्ग्य जहासास्यानुभाव-वित् प्रेम्णा तम् अङ्कम् आरोप्य पुनः पुनर् उदैक्षत गावो वृषा वत्सतर्यो लेभिरे परमां मुदम्
10,17,17,nandaṃ viprāḥ samāgatya guravaḥ sa-kalatrakāḥ ūcus te kāliya-grasto diṣṭyā muktas tavātmajaḥ,नन्दं विप्राः समागत्य गुरवः स-कलत्रकाः ऊचुस् ते कालिय-ग्रस्तो दिष्ट्या मुक्तस् तवात्मजः
10,17,18,dehi dānaṃ dvi-jātīnāṃ kṛṣṇa-nirmukti-hetave nandaḥ prīta-manā rājan gāḥ suvarṇaṃ tadādiśat,देहि दानं द्वि-जातीनां कृष्ण-निर्मुक्ति-हेतवे नन्दः प्रीत-मना राजन् गाः सुवर्णं तदादिशत्
10,17,19,yaśodāpi mahā-bhāgā naṣṭa-labdha-prajā satī pariṣvajyāṅkam āropya mumocāśru-kalāṃ muhuḥ,यशोदापि महा-भागा नष्ट-लब्ध-प्रजा सती परिष्वज्याङ्कम् आरोप्य मुमोचाश्रु-कलां मुहुः
10,17,20,tāṃ rātriṃ tatra rājendra kṣut-tṛḍbhyāṃ śrama-karṣitāḥ ūṣur vrayaukaso gāvaḥ kālindyā upakūlataḥ,तां रात्रिं तत्र राजेन्द्र क्षुत्-तृड्भ्यां श्रम-कर्षिताः ऊषुर् व्रयौकसो गावः कालिन्द्या उपकूलतः
10,17,21,tadā śuci-vanodbhūto dāvāgniḥ sarvato vrajam suptaṃ niśītha āvṛtya pradagdhum upacakrame,तदा शुचि-वनोद्भूतो दावाग्निः सर्वतो व्रजम् सुप्तं निशीथ आवृत्य प्रदग्धुम् उपचक्रमे
10,17,22,tata utthāya sambhrāntā dahyamānā vrajaukasaḥ kṛṣṇaṃ yayus te śaraṇaṃ māyā-manujam īśvaram,तत उत्थाय सम्भ्रान्ता दह्यमाना व्रजौकसः कृष्णं ययुस् ते शरणं माया-मनुजम् ईश्वरम्
10,17,23,kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-bhaga he rāmāmita-vikrama eṣa ghoratamo vahnis tāvakān grasate hi naḥ,कृष्ण कृष्ण महा-भग हे रामामित-विक्रम एष घोरतमो वह्निस् तावकान् ग्रसते हि नः
10,17,24,su-dustarān naḥ svān pāhi kālāgneḥ suhṛdaḥ prabho na śaknumas tvac-caraṇaṃ santyaktum akuto-bhayam,सु-दुस्तरान् नः स्वान् पाहि कालाग्नेः सुहृदः प्रभो न शक्नुमस् त्वच्-चरणं सन्त्यक्तुम् अकुतो-भयम्
10,17,25,itthaṃ sva-jana-vaiklavyaṃ nirīkṣya jagad-īśvaraḥ tam agnim apibat tīvram ananto 'nanta-śakti-dhṛk,इत्थं स्व-जन-वैक्लव्यं निरीक्ष्य जगद्-ईश्वरः तम् अग्निम् अपिबत् तीव्रम् अनन्तो ऽनन्त-शक्ति-धृक्
10,18,1,bhp_10.18.001 śrī-śuka uvāca atha kṛṣṇaḥ parivṛto jñātibhir muditātmabhiḥ anugīyamāno nyaviśad vrajaṃ gokula-maṇḍitam,भ्प्_१०.१८.००१ श्री-शुक उवाच अथ कृष्णः परिवृतो ज्ञातिभिर् मुदितात्मभिः अनुगीयमानो न्यविशद् व्रजं गोकुल-मण्डितम्
10,18,2,vraje vikrīḍator evaṃ gopāla-cchadma-māyayā grīṣmo nāmartur abhavan nāti-preyāñ charīriṇām,व्रजे विक्रीडतोर् एवं गोपाल-च्छद्म-मायया ग्रीष्मो नामर्तुर् अभवन् नाति-प्रेयाञ् छरीरिणाम्
10,18,3,sa ca vṛndāvana-guṇair vasanta iva lakṣitaḥ yatrāste bhagavān sākṣād rāmeṇa saha keśavaḥ,स च वृन्दावन-गुणैर् वसन्त इव लक्षितः यत्रास्ते भगवान् साक्षाद् रामेण सह केशवः
10,18,4,yatra nirjhara-nirhrāda- nivṛtta-svana-jhillikam śaśvat tac-chīkararjīṣa- druma-maṇḍala-maṇḍitam,यत्र निर्झर-निर्ह्राद- निवृत्त-स्वन-झिल्लिकम् शश्वत् तच्-छीकरर्जीष- द्रुम-मण्डल-मण्डितम्
10,18,5,sarit-saraḥ-prasravaṇormi-vāyunā kahlāra-kañjotpala-reṇu-hāriṇā na vidyate yatra vanaukasāṃ davo nidāgha-vahny-arka-bhavo 'ti-śādvale,सरित्-सरः-प्रस्रवणोर्मि-वायुना कह्लार-कञ्जोत्पल-रेणु-हारिणा न विद्यते यत्र वनौकसां दवो निदाघ-वह्न्य्-अर्क-भवो ऽति-शाद्वले
10,18,6,agādha-toya-hradinī-taṭormibhir dravat-purīṣyāḥ pulinaiḥ samantataḥ na yatra caṇḍāṃśu-karā viṣolbaṇā bhuvo rasaṃ śādvalitaṃ ca gṛhṇate,अगाध-तोय-ह्रदिनी-तटोर्मिभिर् द्रवत्-पुरीष्याः पुलिनैः समन्ततः न यत्र चण्डांशु-करा विषोल्बणा भुवो रसं शाद्वलितं च गृह्णते
10,18,7,vanaṃ kusumitaṃ śrīman nadac-citra-mṛga-dvijam gāyan mayūra-bhramaraṃ kūjat-kokila-sārasam,वनं कुसुमितं श्रीमन् नदच्-चित्र-मृग-द्विजम् गायन् मयूर-भ्रमरं कूजत्-कोकिल-सारसम्
10,18,8,krīḍiṣyamāṇas tat krṣṇo bhagavān bala-saṃyutaḥ veṇuṃ viraṇayan gopair go-dhanaiḥ saṃvṛto 'viśat,क्रीडिष्यमाणस् तत् क्र्ष्णो भगवान् बल-संयुतः वेणुं विरणयन् गोपैर् गो-धनैः संवृतो ऽविशत्
10,18,9,pravāla-barha-stabaka- srag-dhātu-kṛta-bhūṣaṇāḥ rāma-kṛṣṇādayo gopā nanṛtur yuyudhur jaguḥ,प्रवाल-बर्ह-स्तबक- स्रग्-धातु-कृत-भूषणाः राम-कृष्णादयो गोपा ननृतुर् युयुधुर् जगुः
10,18,10,kṛṣṇasya nṛtyataḥ kecij jaguḥ kecid avādayan veṇu-pāṇitalaiḥ śṛṅgaiḥ praśaśaṃsur athāpare,कृष्णस्य नृत्यतः केचिज् जगुः केचिद् अवादयन् वेणु-पाणितलैः शृङ्गैः प्रशशंसुर् अथापरे
10,18,11,gopa-jāti-praticchannā devā gopāla-rūpiṇau īḍire kṛṣṇa-rāmau ca naṭā iva naṭaṃ nṛpa,गोप-जाति-प्रतिच्छन्ना देवा गोपाल-रूपिणौ ईडिरे कृष्ण-रामौ च नटा इव नटं नृप
10,18,12,bhramaṇair laṅghanaiḥ kṣepair āsphoṭana-vikarṣaṇaiḥ cikrīḍatur niyuddhena kāka-pakṣa-dharau kvacit,भ्रमणैर् लङ्घनैः क्षेपैर् आस्फोटन-विकर्षणैः चिक्रीडतुर् नियुद्धेन काक-पक्ष-धरौ क्वचित्
10,18,13,kvacin nṛtyatsu cānyeṣu gāyakau vādakau svayam śaśaṃsatur mahā-rāja sādhu sādhv iti vādinau,क्वचिन् नृत्यत्सु चान्येषु गायकौ वादकौ स्वयम् शशंसतुर् महा-राज साधु साध्व् इति वादिनौ
10,18,14,kvacid bilvaiḥ kvacit kumbhaiḥ kvacāmalaka-muṣṭibhiḥ aspṛśya-netra-bandhādyaiḥ kvacin mṛga-khagehayā,क्वचिद् बिल्वैः क्वचित् कुम्भैः क्वचामलक-मुष्टिभिः अस्पृश्य-नेत्र-बन्धाद्यैः क्वचिन् मृग-खगेहया
10,18,15,kvacic ca dardura-plāvair vividhair upahāsakaiḥ kadācit syandolikayā karhicin nṛpa-ceṣṭayā,क्वचिच् च दर्दुर-प्लावैर् विविधैर् उपहासकैः कदाचित् स्यन्दोलिकया कर्हिचिन् नृप-चेष्टया
10,18,16,evaṃ tau loka-siddhābhiḥ krīḍābhiś ceratur vane nady-adri-droṇi-kuñjeṣu kānaneṣu saraḥsu ca,एवं तौ लोक-सिद्धाभिः क्रीडाभिश् चेरतुर् वने नद्य्-अद्रि-द्रोणि-कुञ्जेषु काननेषु सरःसु च
10,18,17,paśūṃś cārayator gopais tad-vane rāma-kṛṣṇayoḥ gopa-rūpī pralambo 'gād asuras taj-jihīrṣayā,पशूंश् चारयतोर् गोपैस् तद्-वने राम-कृष्णयोः गोप-रूपी प्रलम्बो ऽगाद् असुरस् तज्-जिहीर्षया
10,18,18,taṃ vidvān api dāśārho bhagavān sarva-darśanaḥ anvamodata tat-sakhyaṃ vadhaṃ tasya vicintayan,तं विद्वान् अपि दाशार्हो भगवान् सर्व-दर्शनः अन्वमोदत तत्-सख्यं वधं तस्य विचिन्तयन्
10,18,19,tatropāhūya gopālān kṛṣṇaḥ prāha vihāra-vit he gopā vihariṣyāmo dvandvī-bhūya yathā-yatham,तत्रोपाहूय गोपालान् कृष्णः प्राह विहार-वित् हे गोपा विहरिष्यामो द्वन्द्वी-भूय यथा-यथम्
10,18,20,tatra cakruḥ parivṛḍhau gopā rāma-janārdanau kṛṣṇa-saṅghaṭṭinaḥ kecid āsan rāmasya cāpare,तत्र चक्रुः परिवृढौ गोपा राम-जनार्दनौ कृष्ण-सङ्घट्टिनः केचिद् आसन् रामस्य चापरे
10,18,21,ācerur vividhāḥ krīḍā vāhya-vāhaka-lakṣaṇāḥ yatrārohanti jetāro vahanti ca parājitāḥ,आचेरुर् विविधाः क्रीडा वाह्य-वाहक-लक्षणाः यत्रारोहन्ति जेतारो वहन्ति च पराजिताः
10,18,22,vahanto vāhyamānāś ca cārayantaś ca go-dhanam bhāṇḍīrakaṃ nāma vaṭaṃ jagmuḥ kṛṣṇa-purogamāḥ,वहन्तो वाह्यमानाश् च चारयन्तश् च गो-धनम् भाण्डीरकं नाम वटं जग्मुः कृष्ण-पुरोगमाः
10,18,23,rāma-saṅghaṭṭino yarhi śrīdāma-vṛṣabhādayaḥ krīḍāyāṃ jayinas tāṃs tān ūhuḥ kṛṣṇādayo nṛpa,राम-सङ्घट्टिनो यर्हि श्रीदाम-वृषभादयः क्रीडायां जयिनस् तांस् तान् ऊहुः कृष्णादयो नृप
10,18,24,uvāha kṛṣṇo bhagavān śrīdāmānaṃ parājitaḥ vṛṣabhaṃ bhadrasenas tu pralambo rohiṇī-sutam,उवाह कृष्णो भगवान् श्रीदामानं पराजितः वृषभं भद्रसेनस् तु प्रलम्बो रोहिणी-सुतम्
10,18,25,aviṣahyaṃ manyamānaḥ kṛṣṇaṃ dānava-puṅgavaḥ vahan drutataraṃ prāgād avarohaṇataḥ param,अविषह्यं मन्यमानः कृष्णं दानव-पुङ्गवः वहन् द्रुततरं प्रागाद् अवरोहणतः परम्
10,18,26,tam udvahan dharaṇi-dharendra-gauravaṃ mahāsuro vigata-rayo nijaṃ vapuḥ amp;sa āsthitaḥ puraṭa-paricchado babhau taḍid-dyumān uḍupati-vāḍ ivāmbudaḥ,तम् उद्वहन् धरणि-धरेन्द्र-गौरवं महासुरो विगत-रयो निजं वपुः अम्प्;स आस्थितः पुरट-परिच्छदो बभौ तडिद्-द्युमान् उडुपति-वाड् इवाम्बुदः
10,18,27,nirīkṣya tad-vapur alam ambare carat pradīpta-dṛg bhru-kuṭi-taṭogra-daṃṣṭrakam nirīkṣya tad-vapur alam ambare carat pradīpta-dṛg bhru-kuṭi-taṭogra-daṃṣṭrakam jvalac-chikhaṃ kaṭaka-kirīṭa-kuṇḍala- tviṣādbhutaṃ haladhara īṣad atrasat,निरीक्ष्य तद्-वपुर् अलम् अम्बरे चरत् प्रदीप्त-दृग् भ्रु-कुटि-तटोग्र-दंष्ट्रकम् निरीक्ष्य तद्-वपुर् अलम् अम्बरे चरत् प्रदीप्त-दृग् भ्रु-कुटि-तटोग्र-दंष्ट्रकम् ज्वलच्-छिखं कटक-किरीट-कुण्डल- त्विषाद्भुतं हलधर ईषद् अत्रसत्
10,18,28,athāgata-smṛtir abhayo ripuṃ balo vihāya sārtham iva harantam ātmanaḥ ruṣāhanac chirasi dṛḍhena muṣṭinā surādhipo girim iva vajra-raṃhasā,अथागत-स्मृतिर् अभयो रिपुं बलो विहाय सार्थम् इव हरन्तम् आत्मनः रुषाहनच् छिरसि दृढेन मुष्टिना सुराधिपो गिरिम् इव वज्र-रंहसा
10,18,29,sa āhataḥ sapadi viśīrṇa-mastako mukhād vaman rudhiram apasmṛto 'suraḥ mahā-ravaṃ vyasur apatat samīrayan girir yathā maghavata āyudhāhataḥ,स आहतः सपदि विशीर्ण-मस्तको मुखाद् वमन् रुधिरम् अपस्मृतो ऽसुरः महा-रवं व्यसुर् अपतत् समीरयन् गिरिर् यथा मघवत आयुधाहतः
10,18,30,dṛṣṭvā pralambaṃ nihataṃ balena bala-śālinā gopāḥ su-vismitā āsan sādhu sādhv iti vādinaḥ,दृष्ट्वा प्रलम्बं निहतं बलेन बल-शालिना गोपाः सु-विस्मिता आसन् साधु साध्व् इति वादिनः
10,18,31,āśiṣo 'bhigṛṇantas taṃ praśaśaṃsus tad-arhaṇam pretyāgatam ivāliṅgya prema-vihvala-cetasaḥ,आशिषो ऽभिगृणन्तस् तं प्रशशंसुस् तद्-अर्हणम् प्रेत्यागतम् इवालिङ्ग्य प्रेम-विह्वल-चेतसः
10,18,32,pāpe pralambe nihate devāḥ parama-nirvṛtāḥ abhyavarṣan balaṃ mālyaiḥ śaśaṃsuḥ sādhu sādhv iti,पापे प्रलम्बे निहते देवाः परम-निर्वृताः अभ्यवर्षन् बलं माल्यैः शशंसुः साधु साध्व् इति
10,19,1,bhp_10.19.001 śrī-śuka uvāca krīḍāsakteṣu gopeṣu tad-gāvo dūra-cāriṇīḥ svairaṃ carantyo viviśus tṛṇa-lobhena gahvaram,भ्प्_१०.१९.००१ श्री-शुक उवाच क्रीडासक्तेषु गोपेषु तद्-गावो दूर-चारिणीः स्वैरं चरन्त्यो विविशुस् तृण-लोभेन गह्वरम्
10,19,2,ajā gāvo mahiṣyaś ca nirviśantyo vanād vanam īṣīkāṭavīṃ nirviviśuḥ krandantyo dāva-tarṣitāḥ,अजा गावो महिष्यश् च निर्विशन्त्यो वनाद् वनम् ईषीकाटवीं निर्विविशुः क्रन्दन्त्यो दाव-तर्षिताः
10,19,3,te 'paśyantaḥ paśūn gopāḥ kṛṣṇa-rāmādayas tadā jātānutāpā na vidur vicinvanto gavāṃ gatim,ते ऽपश्यन्तः पशून् गोपाः कृष्ण-रामादयस् तदा जातानुतापा न विदुर् विचिन्वन्तो गवां गतिम्
10,19,4,tṛṇais tat-khura-dac-chinnair goṣ-padair aṅkitair gavām mārgam anvagaman sarve naṣṭājīvyā vicetasaḥ,तृणैस् तत्-खुर-दच्-छिन्नैर् गोष्-पदैर् अङ्कितैर् गवाम् मार्गम् अन्वगमन् सर्वे नष्टाजीव्या विचेतसः
10,19,5,muñjāṭavyāṃ bhraṣṭa-mārgaṃ krandamānaṃ sva-godhanam samprāpya tṛṣitāḥ śrāntās tatas te sannyavartayan,मुञ्जाटव्यां भ्रष्ट-मार्गं क्रन्दमानं स्व-गोधनम् सम्प्राप्य तृषिताः श्रान्तास् ततस् ते सन्न्यवर्तयन्
10,19,6,tā āhūtā bhagavatā megha-gambhīrayā girā sva-nāmnāṃ ninadaṃ śrutvā pratineduḥ praharṣitāḥ,ता आहूता भगवता मेघ-गम्भीरया गिरा स्व-नाम्नां निनदं श्रुत्वा प्रतिनेदुः प्रहर्षिताः
10,19,7,tataḥ samantād dava-dhūmaketur yadṛcchayābhūt kṣaya-kṛd vanaukasām samīritaḥ sārathinolbaṇolmukair vilelihānaḥ sthira-jaṅgamān mahān,ततः समन्ताद् दव-धूमकेतुर् यदृच्छयाभूत् क्षय-कृद् वनौकसाम् समीरितः सारथिनोल्बणोल्मुकैर् विलेलिहानः स्थिर-जङ्गमान् महान्
10,19,8,tam āpatantaṃ parito davāgniṃ gopāś ca gāvaḥ prasamīkṣya bhītāḥ ūcuś ca kṛṣṇaṃ sa-balaṃ prapannā yathā hariṃ mṛtyu-bhayārditā janāḥ,तम् आपतन्तं परितो दवाग्निं गोपाश् च गावः प्रसमीक्ष्य भीताः ऊचुश् च कृष्णं स-बलं प्रपन्ना यथा हरिं मृत्यु-भयार्दिता जनाः
10,19,9,kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-vīra he rāmāmogha vikrama dāvāgninā dahyamānān prapannāṃs trātum arhathaḥ,कृष्ण कृष्ण महा-वीर हे रामामोघ विक्रम दावाग्निना दह्यमानान् प्रपन्नांस् त्रातुम् अर्हथः
10,19,10,nūnaṃ tvad-bāndhavāḥ kṛṣṇa na cārhanty avasāditum vayaṃ hi sarva-dharma-jña tvan-nāthās tvat-parāyaṇāḥ,नूनं त्वद्-बान्धवाः कृष्ण न चार्हन्त्य् अवसादितुम् वयं हि सर्व-धर्म-ज्ञ त्वन्-नाथास् त्वत्-परायणाः
10,19,11,bhp_10.19.011 śrī-śuka uvāca vaco niśamya kṛpaṇaṃ bandhūnāṃ bhagavān hariḥ nimīlayata mā bhaiṣṭa locanānīty abhāṣata,भ्प्_१०.१९.०११ श्री-शुक उवाच वचो निशम्य कृपणं बन्धूनां भगवान् हरिः निमीलयत मा भैष्ट लोचनानीत्य् अभाषत
10,19,12,tatheti mīlitākṣeṣu bhagavān agnim ulbaṇam pītvā mukhena tān kṛcchrād yogādhīśo vyamocayat,तथेति मीलिताक्षेषु भगवान् अग्निम् उल्बणम् पीत्वा मुखेन तान् कृच्छ्राद् योगाधीशो व्यमोचयत्
10,19,13,tataś ca te 'kṣīṇy unmīlya punar bhāṇḍīram āpitāḥ niśamya vismitā āsann ātmānaṃ gāś ca mocitāḥ,ततश् च ते ऽक्षीण्य् उन्मील्य पुनर् भाण्डीरम् आपिताः निशम्य विस्मिता आसन्न् आत्मानं गाश् च मोचिताः
10,19,14,kṛṣṇasya yoga-vīryaṃ tad yoga-māyānubhāvitam dāvāgner ātmanaḥ kṣemaṃ vīkṣya te menire 'maram,कृष्णस्य योग-वीर्यं तद् योग-मायानुभावितम् दावाग्नेर् आत्मनः क्षेमं वीक्ष्य ते मेनिरे ऽमरम्
10,19,15,gāḥ sannivartya sāyāhne saha-rāmo janārdanaḥ veṇuṃ viraṇayan goṣṭham agād gopair abhiṣṭutaḥ,गाः सन्निवर्त्य सायाह्ने सह-रामो जनार्दनः वेणुं विरणयन् गोष्ठम् अगाद् गोपैर् अभिष्टुतः
10,19,16,gopīnāṃ paramānanda āsīd govinda-darśane kṣaṇaṃ yuga-śatam iva yāsāṃ yena vinābhavat,गोपीनां परमानन्द आसीद् गोविन्द-दर्शने क्षणं युग-शतम् इव यासां येन विनाभवत्
10,20,1,bhp_10.20.001 śrī-śuka uvāca tayos tad adbhutaṃ karma dāvāgner mokṣam ātmanaḥ gopāḥ strībhyaḥ samācakhyuḥ pralamba-vadham eva ca,भ्प्_१०.२०.००१ श्री-शुक उवाच तयोस् तद् अद्भुतं कर्म दावाग्नेर् मोक्षम् आत्मनः गोपाः स्त्रीभ्यः समाचख्युः प्रलम्ब-वधम् एव च
10,20,2,gopa-vṛddhāś ca gopyaś ca tad upākarṇya vismitāḥ menire deva-pravarau kṛṣṇa-rāmau vrajaṃ gatau,गोप-वृद्धाश् च गोप्यश् च तद् उपाकर्ण्य विस्मिताः मेनिरे देव-प्रवरौ कृष्ण-रामौ व्रजं गतौ
10,20,3,tataḥ prāvartata prāvṛṭ sarva-sattva-samudbhavā vidyotamāna-paridhir visphūrjita-nabhas-talā,ततः प्रावर्तत प्रावृट् सर्व-सत्त्व-समुद्भवा विद्योतमान-परिधिर् विस्फूर्जित-नभस्-तला
10,20,4,sāndra-nīlāmbudair vyoma sa-vidyut-stanayitnubhiḥ aspaṣṭa-jyotir ācchannaṃ brahmeva sa-guṇaṃ babhau,सान्द्र-नीलाम्बुदैर् व्योम स-विद्युत्-स्तनयित्नुभिः अस्पष्ट-ज्योतिर् आच्छन्नं ब्रह्मेव स-गुणं बभौ
10,20,5,aṣṭau māsān nipītaṃ yad bhūmyāś coda-mayaṃ vasu sva-gobhir moktum ārebhe parjanyaḥ kāla āgate,अष्टौ मासान् निपीतं यद् भूम्याश् चोद-मयं वसु स्व-गोभिर् मोक्तुम् आरेभे पर्जन्यः काल आगते
10,20,6,taḍidvanto mahā-meghāś caṇḍa -śvasana -vepitāḥ prīṇanaṃ jīvanaṃ hy asya mumucuḥ karuṇā iva,तडिद्वन्तो महा-मेघाश् चण्ड -श्वसन -वेपिताः प्रीणनं जीवनं ह्य् अस्य मुमुचुः करुणा इव
10,20,7,tapaḥ-kṛśā deva-mīḍhā āsīd varṣīyasī mahī yathaiva kāmya-tapasas tanuḥ samprāpya tat-phalam,तपः-कृशा देव-मीढा आसीद् वर्षीयसी मही यथैव काम्य-तपसस् तनुः सम्प्राप्य तत्-फलम्
10,20,8,niśā-mukheṣu khadyotās tamasā bhānti na grahāḥ yathā pāpena pāṣaṇḍā na hi vedāḥ kalau yuge,निशा-मुखेषु खद्योतास् तमसा भान्ति न ग्रहाः यथा पापेन पाषण्डा न हि वेदाः कलौ युगे
10,20,9,śrutvā parjanya-ninadaṃ maṇḍukāḥ sasṛjur giraḥ tūṣṇīṃ śayānāḥ prāg yadvad brāhmaṇā niyamātyaye,श्रुत्वा पर्जन्य-निनदं मण्डुकाः ससृजुर् गिरः तूष्णीं शयानाः प्राग् यद्वद् ब्राह्मणा नियमात्यये
10,20,10,āsann utpatha-gāminyaḥ kṣudra-nadyo 'nuśuṣyatīḥ puṃso yathāsvatantrasya deha-draviṇa -sampadaḥ,आसन्न् उत्पथ-गामिन्यः क्षुद्र-नद्यो ऽनुशुष्यतीः पुंसो यथास्वतन्त्रस्य देह-द्रविण -सम्पदः
10,20,11,haritā haribhiḥ śaṣpair indragopaiś ca lohitā ucchilīndhra-kṛta-cchāyā nṛṇāṃ śrīr iva bhūr abhūt,हरिता हरिभिः शष्पैर् इन्द्रगोपैश् च लोहिता उच्छिलीन्ध्र-कृत-च्छाया नृणां श्रीर् इव भूर् अभूत्
10,20,12,kṣetrāṇi śaṣya-sampadbhiḥ karṣakāṇāṃ mudaṃ daduḥ māninām anutāpaṃ vai daivādhīnam ajānatām,क्षेत्राणि शष्य-सम्पद्भिः कर्षकाणां मुदं ददुः मानिनाम् अनुतापं वै दैवाधीनम् अजानताम्
10,20,13,jala-sthalaukasaḥ sarve nava-vāri-niṣevayā abibhran ruciraṃ rūpaṃ yathā hari-niṣevayā,जल-स्थलौकसः सर्वे नव-वारि-निषेवया अबिभ्रन् रुचिरं रूपं यथा हरि-निषेवया
10,20,14,saridbhiḥ saṅgataḥ sindhuś cukṣobha śvasanormimān apakva-yoginaś cittaṃ kāmāktaṃ guṇa-yug yathā,सरिद्भिः सङ्गतः सिन्धुश् चुक्षोभ श्वसनोर्मिमान् अपक्व-योगिनश् चित्तं कामाक्तं गुण-युग् यथा
10,20,15,girayo varṣa-dhārābhir hanyamānā na vivyathuḥ abhibhūyamānā vyasanair yathādhokṣaja-cetasaḥ,गिरयो वर्ष-धाराभिर् हन्यमाना न विव्यथुः अभिभूयमाना व्यसनैर् यथाधोक्षज-चेतसः
10,20,16,mārgā babhūvuḥ sandigdhās tṛṇaiś channā hy asaṃskṛtāḥ nābhyasyamānāḥ śrutayo dvijaiḥ kālena cāhatāḥ,मार्गा बभूवुः सन्दिग्धास् तृणैश् छन्ना ह्य् असंस्कृताः नाभ्यस्यमानाः श्रुतयो द्विजैः कालेन चाहताः
10,20,17,loka-bandhuṣu megheṣu vidyutaś cala-sauhṛdāḥ sthairyaṃ na cakruḥ kāminyaḥ puruṣeṣu guṇiṣv iva,लोक-बन्धुषु मेघेषु विद्युतश् चल-सौहृदाः स्थैर्यं न चक्रुः कामिन्यः पुरुषेषु गुणिष्व् इव
10,20,18,dhanur viyati māhendraṃ nirguṇaṃ ca guṇiny abhāt vyakte guṇa-vyatikare 'guṇavān puruṣo yathā,धनुर् वियति माहेन्द्रं निर्गुणं च गुणिन्य् अभात् व्यक्ते गुण-व्यतिकरे ऽगुणवान् पुरुषो यथा
10,20,19,na rarājoḍupaś channaḥ sva-jyotsnā-rājitair ghanaiḥ ahaṃ-matyā bhāsitayā sva-bhāsā puruṣo yathā,न रराजोडुपश् छन्नः स्व-ज्योत्स्ना-राजितैर् घनैः अहं-मत्या भासितया स्व-भासा पुरुषो यथा
10,20,20,meghāgamotsavā hṛṣṭāḥ pratyanandañ chikhaṇḍinaḥ gṛheṣu tapta-nirviṇṇā yathācyuta-janāgame,मेघागमोत्सवा हृष्टाः प्रत्यनन्दञ् छिखण्डिनः गृहेषु तप्त-निर्विण्णा यथाच्युत-जनागमे
10,20,21,pītvāpaḥ pādapāḥ padbhir āsan nānātma-mūrtayaḥ prāk kṣāmās tapasā śrāntā yathā kāmānusevayā,पीत्वापः पादपाः पद्भिर् आसन् नानात्म-मूर्तयः प्राक् क्षामास् तपसा श्रान्ता यथा कामानुसेवया
10,20,22,saraḥsv aśānta-rodhaḥsu nyūṣur aṅgāpi sārasāḥ gṛheṣv aśānta-kṛtyeṣu grāmyā iva durāśayāḥ,सरःस्व् अशान्त-रोधःसु न्यूषुर् अङ्गापि सारसाः गृहेष्व् अशान्त-कृत्येषु ग्राम्या इव दुराशयाः
10,20,23,jalaughair nirabhidyanta setavo varṣatīśvare pāṣaṇḍinām asad-vādair veda-mārgāḥ kalau yathā,जलौघैर् निरभिद्यन्त सेतवो वर्षतीश्वरे पाषण्डिनाम् असद्-वादैर् वेद-मार्गाः कलौ यथा
10,20,24,vyamuñcan vāyubhir nunnā bhūtebhyaś cāmṛtaṃ ghanāḥ yathāśiṣo viś-patayaḥ kāle kāle dvijeritāḥ,व्यमुञ्चन् वायुभिर् नुन्ना भूतेभ्यश् चामृतं घनाः यथाशिषो विश्-पतयः काले काले द्विजेरिताः
10,20,25,evaṃ vanaṃ tad varṣiṣṭhaṃ pakva-kharjura-jambumat go-gopālair vṛto rantuṃ sa-balaḥ prāviśad dhariḥ,एवं वनं तद् वर्षिष्ठं पक्व-खर्जुर-जम्बुमत् गो-गोपालैर् वृतो रन्तुं स-बलः प्राविशद् धरिः
10,20,26,dhenavo manda-gāminya ūdho-bhāreṇa bhūyasā yayur bhagavatāhūtā drutaṃ prītyā snuta-stanāḥ,धेनवो मन्द-गामिन्य ऊधो-भारेण भूयसा ययुर् भगवताहूता द्रुतं प्रीत्या स्नुत-स्तनाः
10,20,27,vanaukasaḥ pramuditā vana-rājīr madhu-cyutaḥ jala-dhārā girer nādād āsannā dadṛśe guhāḥ,वनौकसः प्रमुदिता वन-राजीर् मधु-च्युतः जल-धारा गिरेर् नादाद् आसन्ना ददृशे गुहाः
10,20,28,kvacid vanaspati-kroḍe guhāyāṃ cābhivarṣati nirviśya bhagavān reme kanda-mūla-phalāśanaḥ,क्वचिद् वनस्पति-क्रोडे गुहायां चाभिवर्षति निर्विश्य भगवान् रेमे कन्द-मूल-फलाशनः
10,20,29,dadhy-odanaṃ samānītaṃ śilāyāṃ salilāntike sambhojanīyair bubhuje gopaiḥ saṅkarṣaṇānvitaḥ,दध्य्-ओदनं समानीतं शिलायां सलिलान्तिके सम्भोजनीयैर् बुभुजे गोपैः सङ्कर्षणान्वितः
10,20,30,śādvalopari saṃviśya carvato mīlitekṣaṇān tṛptān vṛṣān vatsatarān gāś ca svodho-bhara-śramāḥ,शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् तृप्तान् वृषान् वत्सतरान् गाश् च स्वोधो-भर-श्रमाः
10,20,31,prāvṛṭ-śriyaṃ ca tāṃ vīkṣya sarva-kāla-sukhāvahām bhagavān pūjayāṃ cakre ātma-śakty-upabṛṃhitām,प्रावृट्-श्रियं च तां वीक्ष्य सर्व-काल-सुखावहाम् भगवान् पूजयां चक्रे आत्म-शक्त्य्-उपबृंहिताम्
10,20,32,evaṃ nivasatos tasmin rāma-keśavayor vraje śarat samabhavad vyabhrā svacchāmbv-aparuṣānilā,एवं निवसतोस् तस्मिन् राम-केशवयोर् व्रजे शरत् समभवद् व्यभ्रा स्वच्छाम्ब्व्-अपरुषानिला
10,20,33,śaradā nīrajotpattyā nīrāṇi prakṛtiṃ yayuḥ bhraṣṭānām iva cetāṃsi punar yoga-niṣevayā,शरदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि प्रकृतिं ययुः भ्रष्टानाम् इव चेतांसि पुनर् योग-निषेवया
10,20,34,vyomno 'bbhraṃ bhūta-śābalyaṃ bhuvaḥ paṅkam apāṃ malam śaraj jahārāśramiṇāṃ kṛṣṇe bhaktir yathāśubham,व्योम्नो ऽब्भ्रं भूत-शाबल्यं भुवः पङ्कम् अपां मलम् शरज् जहाराश्रमिणां कृष्णे भक्तिर् यथाशुभम्
10,20,35,sarva-svaṃ jaladā hitvā virejuḥ śubhra-varcasaḥ yathā tyaktaiṣaṇāḥ śāntā munayo mukta-kilbiṣāḥ,सर्व-स्वं जलदा हित्वा विरेजुः शुभ्र-वर्चसः यथा त्यक्तैषणाः शान्ता मुनयो मुक्त-किल्बिषाः
10,20,36,girayo mumucus toyaṃ kvacin na mumucuḥ śivam yathā jñānāmṛtaṃ kāle jñānino dadate na vā,गिरयो मुमुचुस् तोयं क्वचिन् न मुमुचुः शिवम् यथा ज्ञानामृतं काले ज्ञानिनो ददते न वा
10,20,37,naivāvidan kṣīyamāṇaṃ jalaṃ gādha-jale-carāḥ yathāyur anv-ahaṃ kṣayyaṃ narā mūḍhāḥ kuṭumbinaḥ,नैवाविदन् क्षीयमाणं जलं गाध-जले-चराः यथायुर् अन्व्-अहं क्षय्यं नरा मूढाः कुटुम्बिनः
10,20,38,gādha-vāri-carās tāpam avindañ charad-arka-jam yathā daridraḥ kṛpaṇaḥ kuṭumby avijitendriyaḥ,गाध-वारि-चरास् तापम् अविन्दञ् छरद्-अर्क-जम् यथा दरिद्रः कृपणः कुटुम्ब्य् अविजितेन्द्रियः
10,20,39,śanaiḥ śanair jahuḥ paṅkaṃ sthalāny āmaṃ ca vīrudhaḥ yathāhaṃ-mamatāṃ dhīrāḥ śarīrādiṣv anātmasu,शनैः शनैर् जहुः पङ्कं स्थलान्य् आमं च वीरुधः यथाहं-ममतां धीराः शरीरादिष्व् अनात्मसु
10,20,40,niścalāmbur abhūt tūṣṇīṃ samudraḥ śarad-āgame ātmany uparate samyaṅ munir vyuparatāgamaḥ,निश्चलाम्बुर् अभूत् तूष्णीं समुद्रः शरद्-आगमे आत्मन्य् उपरते सम्यङ् मुनिर् व्युपरतागमः
10,20,41,kedārebhyas tv apo 'gṛhṇan karṣakā dṛḍha-setubhiḥ yathā prāṇaiḥ sravaj jñānaṃ tan-nirodhena yoginaḥ,केदारेभ्यस् त्व् अपो ऽगृह्णन् कर्षका दृढ-सेतुभिः यथा प्राणैः स्रवज् ज्ञानं तन्-निरोधेन योगिनः
10,20,42,śarad-arkāṃśu-jāṃs tāpān bhūtānām uḍupo 'harat dehābhimāna-jaṃ bodho mukundo vraja-yoṣitām,शरद्-अर्कांशु-जांस् तापान् भूतानाम् उडुपो ऽहरत् देहाभिमान-जं बोधो मुकुन्दो व्रज-योषिताम्
10,20,43,kham aśobhata nirmeghaṃ śarad-vimala-tārakam sattva-yuktaṃ yathā cittaṃ śabda-brahmārtha-darśanam,खम् अशोभत निर्मेघं शरद्-विमल-तारकम् सत्त्व-युक्तं यथा चित्तं शब्द-ब्रह्मार्थ-दर्शनम्
10,20,44,akhaṇḍa-maṇḍalo vyomni rarājoḍu-gaṇaiḥ śaśī yathā yadu-patiḥ kṛṣṇo vṛṣṇi-cakrāvṛto bhuvi,अखण्ड-मण्डलो व्योम्नि रराजोडु-गणैः शशी यथा यदु-पतिः कृष्णो वृष्णि-चक्रावृतो भुवि
10,20,45,āśliṣya sama-śītoṣṇaṃ prasūna-vana-mārutam janās tāpaṃ jahur gopyo na kṛṣṇa-hṛta-cetasaḥ,आश्लिष्य सम-शीतोष्णं प्रसून-वन-मारुतम् जनास् तापं जहुर् गोप्यो न कृष्ण-हृत-चेतसः
10,20,46,gāvo mṛgāḥ khagā nāryaḥ puṣpiṇyaḥ śaradābhavan anvīyamānāḥ sva-vṛṣaiḥ phalair īśa-kriyā iva,गावो मृगाः खगा नार्यः पुष्पिण्यः शरदाभवन् अन्वीयमानाः स्व-वृषैः फलैर् ईश-क्रिया इव
10,20,47,udahṛṣyan vārijāni sūryotthāne kumud vinā rājñā tu nirbhayā lokā yathā dasyūn vinā nṛpa,उदहृष्यन् वारिजानि सूर्योत्थाने कुमुद् विना राज्ञा तु निर्भया लोका यथा दस्यून् विना नृप
10,20,48,pura-grāmeṣv āgrayaṇair indriyaiś ca mahotsavaiḥ babhau bhūḥ pakva-śaṣyāḍhyā kalābhyāṃ nitarāṃ hareḥ,पुर-ग्रामेष्व् आग्रयणैर् इन्द्रियैश् च महोत्सवैः बभौ भूः पक्व-शष्याढ्या कलाभ्यां नितरां हरेः
10,20,49,vaṇiṅ-muni-nṛpa-snātā nirgamyārthān prapedire varṣa-ruddhā yathā siddhāḥ sva-piṇḍān kāla āgate,वणिङ्-मुनि-नृप-स्नाता निर्गम्यार्थान् प्रपेदिरे वर्ष-रुद्धा यथा सिद्धाः स्व-पिण्डान् काल आगते
10,21,1,bhp_10.21.001 śrī-śuka uvāca itthaṃ śarat-svaccha-jalaṃ padmākara-sugandhinā nyaviśad vāyunā vātaṃ sa -go-gopālako 'cyutaḥ,भ्प्_१०.२१.००१ श्री-शुक उवाच इत्थं शरत्-स्वच्छ-जलं पद्माकर-सुगन्धिना न्यविशद् वायुना वातं स -गो-गोपालको ऽच्युतः
10,21,2,kusumita-vanarāji-śuṣmi-bhṛṅga dvija-kula-ghuṣṭa-saraḥ-sarin-mahīdhram madhupatir avagāhya cārayan gāḥ saha-paśu-pāla-balaś cukūja veṇum,कुसुमित-वनराजि-शुष्मि-भृङ्ग द्विज-कुल-घुष्ट-सरः-सरिन्-महीध्रम् मधुपतिर् अवगाह्य चारयन् गाः सह-पशु-पाल-बलश् चुकूज वेणुम्
10,21,3,tad vraja-striya āśrutya veṇu-gītaṃ smarodayam kāścit parokṣaṃ kṛṣṇasya sva-sakhībhyo 'nvavarṇayan,तद् व्रज-स्त्रिय आश्रुत्य वेणु-गीतं स्मरोदयम् काश्चित् परोक्षं कृष्णस्य स्व-सखीभ्यो ऽन्ववर्णयन्
10,21,4,tad varṇayitum ārabdhāḥ smarantyaḥ kṛṣṇa-ceṣṭitam nāśakan smara-vegena vikṣipta-manaso nṛpa,तद् वर्णयितुम् आरब्धाः स्मरन्त्यः कृष्ण-चेष्टितम् नाशकन् स्मर-वेगेन विक्षिप्त-मनसो नृप
10,21,5,barhāpīḍaṃ naṭa-vara-vapuḥ karṇayoḥ karṇikāraṃ bibhrad vāsaḥ kanaka-kapiśaṃ vaijayantīṃ ca mālām amp;randhrān veṇor adhara-sudhayāpūrayan gopa-vṛndair vṛndāraṇyaṃ sva-pada-ramaṇaṃ prāviśad gīta-kīrtiḥ,बर्हापीडं नट-वर-वपुः कर्णयोः कर्णिकारं बिभ्रद् वासः कनक-कपिशं वैजयन्तीं च मालाम् अम्प्;रन्ध्रान् वेणोर् अधर-सुधयापूरयन् गोप-वृन्दैर् वृन्दारण्यं स्व-पद-रमणं प्राविशद् गीत-कीर्तिः
10,21,6,iti veṇu-ravaṃ rājan sarva-bhūta-manoharam śrutvā vraja-striyaḥ sarvā varṇayantyo 'bhirebhire,इति वेणु-रवं राजन् सर्व-भूत-मनोहरम् श्रुत्वा व्रज-स्त्रियः सर्वा वर्णयन्त्यो ऽभिरेभिरे
10,21,7,bhp_10.21.007 śrī-gopya ūcuḥ akṣaṇvatāṃ phalam idaṃ na paraṃ vidāmaḥ sakhyaḥ paśūn anaviveśayator vayasyaiḥ akṣaṇvatāṃ phalam idaṃ na paraṃ vidāmaḥ sakhyaḥ paśūn anaviveśayator vayasyaiḥ vaktraṃ vrajeśa-sutayor anaveṇu-juṣṭaṃ yair vā nipītam anurakta-kaṭākṣa-mokṣam,भ्प्_१०.२१.००७ श्री-गोप्य ऊचुः अक्षण्वतां फलम् इदं न परं विदामः सख्यः पशून् अनविवेशयतोर् वयस्यैः अक्षण्वतां फलम् इदं न परं विदामः सख्यः पशून् अनविवेशयतोर् वयस्यैः वक्त्रं व्रजेश-सुतयोर् अनवेणु-जुष्टं यैर् वा निपीतम् अनुरक्त-कटाक्ष-मोक्षम्
10,21,8,cūta-pravāla-barha-stabakotpalābja mālānupṛkta-paridhāna-vicitra-veśau madhye virejatur alaṃ paśu-pāla-goṣṭhyāṃ raṅge yathā naṭa-varau kvaca gāyamānau,चूत-प्रवाल-बर्ह-स्तबकोत्पलाब्ज मालानुपृक्त-परिधान-विचित्र-वेशौ मध्ये विरेजतुर् अलं पशु-पाल-गोष्ठ्यां रङ्गे यथा नट-वरौ क्वच गायमानौ
10,21,9,gopyaḥ kim ācarad ayaṃ kuśalaṃ sma veṇur dāmodarādhara-sudhām api gopikānām amp;bhuṅkte svayaṃ yad avaśiṣṭa-rasaṃ hradinyo hṛṣyat-tvaco 'śru mumucus taravo yathāryaḥ,गोप्यः किम् आचरद् अयं कुशलं स्म वेणुर् दामोदराधर-सुधाम् अपि गोपिकानाम् अम्प्;भुङ्क्ते स्वयं यद् अवशिष्ट-रसं ह्रदिन्यो हृष्यत्-त्वचो ऽश्रु मुमुचुस् तरवो यथार्यः
10,21,10,vṛndāvanaṃ sakhi bhuvo vitanoti kīṛtiṃ yad devakī-suta-padāmbuja-labdha-lakṣmi vṛndāvanaṃ sakhi bhuvo vitanoti kīṛtiṃ yad devakī-suta-padāmbuja-labdha-lakṣmi govinda-veṇum anu matta-mayūra-nṛtyaṃ prekṣyādri-sānv-avaratānya-samasta-sattvam,वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीऋतिं यद् देवकी-सुत-पदाम्बुज-लब्ध-लक्ष्मि वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीऋतिं यद् देवकी-सुत-पदाम्बुज-लब्ध-लक्ष्मि गोविन्द-वेणुम् अनु मत्त-मयूर-नृत्यं प्रेक्ष्याद्रि-सान्व्-अवरतान्य-समस्त-सत्त्वम्
10,21,11,dhanyāḥ sma mūḍha-gatayo 'pi hariṇya etā yā nanda-nandanam upātta-vicitra-veśam dhanyāḥ sma mūḍha-gatayo 'pi hariṇya etā yā nanda-nandanam upātta-vicitra-veśam ākarṇya veṇu-raṇitaṃ saha-kṛṣṇa-sārāḥ pūjāṃ dadhur viracitāṃ praṇayāvalokaiḥ,धन्याः स्म मूढ-गतयो ऽपि हरिण्य एता या नन्द-नन्दनम् उपात्त-विचित्र-वेशम् धन्याः स्म मूढ-गतयो ऽपि हरिण्य एता या नन्द-नन्दनम् उपात्त-विचित्र-वेशम् आकर्ण्य वेणु-रणितं सह-कृष्ण-साराः पूजां दधुर् विरचितां प्रणयावलोकैः
10,21,12,kṛṣṇaṃ nirīkṣya vanitotsava-rūpa-śīlaṃ śrutvā ca tat-kvaṇita-veṇu-vivikta-gītam kṛṣṇaṃ nirīkṣya vanitotsava-rūpa-śīlaṃ śrutvā ca tat-kvaṇita-veṇu-vivikta-gītam devyo vimāna-gatayaḥ smara-nunna-sārā bhraśyat-prasūna-kabarā mumuhur vinīvyaḥ,कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सव-रूप-शीलं श्रुत्वा च तत्-क्वणित-वेणु-विविक्त-गीतम् कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सव-रूप-शीलं श्रुत्वा च तत्-क्वणित-वेणु-विविक्त-गीतम् देव्यो विमान-गतयः स्मर-नुन्न-सारा भ्रश्यत्-प्रसून-कबरा मुमुहुर् विनीव्यः
10,21,13,gāvaś ca kṛṣṇa-mukha-nirgata-veṇu-gīta pīyūṣam uttabhita-karṇa-puṭaiḥ pibantyaḥ gāvaś ca kṛṣṇa-mukha-nirgata-veṇu-gīta pīyūṣam uttabhita-karṇa-puṭaiḥ pibantyaḥ śāvāḥ snuta-stana-payaḥ-kavalāḥ sma tasthur govindam ātmani dṛśāśru-kalāḥ spṛśantyaḥ,गावश् च कृष्ण-मुख-निर्गत-वेणु-गीत पीयूषम् उत्तभित-कर्ण-पुटैः पिबन्त्यः गावश् च कृष्ण-मुख-निर्गत-वेणु-गीत पीयूषम् उत्तभित-कर्ण-पुटैः पिबन्त्यः शावाः स्नुत-स्तन-पयः-कवलाः स्म तस्थुर् गोविन्दम् आत्मनि दृशाश्रु-कलाः स्पृशन्त्यः
10,21,14,prāyo batāmba vihagā munayo vane 'smin kṛṣṇekṣitaṃ tad-uditaṃ kala-veṇu-gītam prāyo batāmba vihagā munayo vane 'smin kṛṣṇekṣitaṃ tad-uditaṃ kala-veṇu-gītam āruhya ye druma-bhujān rucira-pravālān śṛṇvanti mīlita-dṛśo vigatānya-vācaḥ,प्रायो बताम्ब विहगा मुनयो वने ऽस्मिन् कृष्णेक्षितं तद्-उदितं कल-वेणु-गीतम् प्रायो बताम्ब विहगा मुनयो वने ऽस्मिन् कृष्णेक्षितं तद्-उदितं कल-वेणु-गीतम् आरुह्य ये द्रुम-भुजान् रुचिर-प्रवालान् शृण्वन्ति मीलित-दृशो विगतान्य-वाचः
10,21,15,nadyas tadā tad upadhārya mukunda-gītam āvarta-lakṣita-manobhava-bhagna-vegāḥ nadyas tadā tad upadhārya mukunda-gītam āvarta-lakṣita-manobhava-bhagna-vegāḥ āliṅgana-sthagitam ūrmi-bhujair murārer gṛhṇanti pāda-yugalaṃ kamalopahārāḥ,नद्यस् तदा तद् उपधार्य मुकुन्द-गीतम् आवर्त-लक्षित-मनोभव-भग्न-वेगाः नद्यस् तदा तद् उपधार्य मुकुन्द-गीतम् आवर्त-लक्षित-मनोभव-भग्न-वेगाः आलिङ्गन-स्थगितम् ऊर्मि-भुजैर् मुरारेर् गृह्णन्ति पाद-युगलं कमलोपहाराः
10,21,16,dṛṣṭvātape vraja-paśūn saha rāma-gopaiḥ sañcārayantam anu veṇum udīrayantam dṛṣṭvātape vraja-paśūn saha rāma-gopaiḥ sañcārayantam anu veṇum udīrayantam prema-pravṛddha uditaḥ kusumāvalībhiḥ sakhyur vyadhāt sva-vapuṣāmbuda ātapatram,दृष्ट्वातपे व्रज-पशून् सह राम-गोपैः सञ्चारयन्तम् अनु वेणुम् उदीरयन्तम् दृष्ट्वातपे व्रज-पशून् सह राम-गोपैः सञ्चारयन्तम् अनु वेणुम् उदीरयन्तम् प्रेम-प्रवृद्ध उदितः कुसुमावलीभिः सख्युर् व्यधात् स्व-वपुषाम्बुद आतपत्रम्
10,21,17,pūrṇāḥ pulindya urugāya-padābja-rāga śrī-kuṅkumena dayitā-stana-maṇḍitena pūrṇāḥ pulindya urugāya-padābja-rāga śrī-kuṅkumena dayitā-stana-maṇḍitena tad-darśana-smara-rujas tṛṇa-rūṣitena limpantya ānana-kuceṣu jahus tad-ādhim,पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगाय-पदाब्ज-राग श्री-कुङ्कुमेन दयिता-स्तन-मण्डितेन पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगाय-पदाब्ज-राग श्री-कुङ्कुमेन दयिता-स्तन-मण्डितेन तद्-दर्शन-स्मर-रुजस् तृण-रूषितेन लिम्पन्त्य आनन-कुचेषु जहुस् तद्-आधिम्
10,21,18,hantāyam adrir abalā hari-dāsa-varyo yad rāma-kṛṣṇa-caraṇa-sparaśa-pramodaḥ hantāyam adrir abalā hari-dāsa-varyo yad rāma-kṛṣṇa-caraṇa-sparaśa-pramodaḥ mānaṃ tanoti saha-go-gaṇayos tayor yat pānīya-sūyavasa-kandara-kandamūlaiḥ,हन्तायम् अद्रिर् अबला हरि-दास-वर्यो यद् राम-कृष्ण-चरण-स्परश-प्रमोदः हन्तायम् अद्रिर् अबला हरि-दास-वर्यो यद् राम-कृष्ण-चरण-स्परश-प्रमोदः मानं तनोति सह-गो-गणयोस् तयोर् यत् पानीय-सूयवस-कन्दर-कन्दमूलैः
10,21,19,gā gopakair anu-vanaṃ nayator udāra veṇu-svanaiḥ kala-padais tanu-bhṛtsu sakhyaḥ gā gopakair anu-vanaṃ nayator udāra veṇu-svanaiḥ kala-padais tanu-bhṛtsu sakhyaḥ aspandanaṃ gati-matāṃ pulakas taruṇāṃ niryoga-pāśa-kṛta-lakṣaṇayor vicitram,गा गोपकैर् अनु-वनं नयतोर् उदार वेणु-स्वनैः कल-पदैस् तनु-भृत्सु सख्यः गा गोपकैर् अनु-वनं नयतोर् उदार वेणु-स्वनैः कल-पदैस् तनु-भृत्सु सख्यः अस्पन्दनं गति-मतां पुलकस् तरुणां निर्योग-पाश-कृत-लक्षणयोर् विचित्रम्
10,21,20,evaṃ-vidhā bhagavato yā vṛndāvana-cāriṇaḥ varṇayantyo mitho gopyaḥ krīḍās tan-mayatāṃ yayuḥ,एवं-विधा भगवतो या वृन्दावन-चारिणः वर्णयन्त्यो मिथो गोप्यः क्रीडास् तन्-मयतां ययुः
10,22,1,bhp_10.22.001 śrī-śuka uvāca hemante prathame māsi nanda-vraja-kamārikāḥ cerur haviṣyaṃ bhuñjānāḥ kātyāyany-arcana-vratam,भ्प्_१०.२२.००१ श्री-शुक उवाच हेमन्ते प्रथमे मासि नन्द-व्रज-कमारिकाः चेरुर् हविष्यं भुञ्जानाः कात्यायन्य्-अर्चन-व्रतम्
10,22,2,āplutyāmbhasi kālindyā jalānte codite 'ruṇe kṛtvā pratikṛtiṃ devīm ānarcur nṛpa saikatīm,आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदिते ऽरुणे कृत्वा प्रतिकृतिं देवीम् आनर्चुर् नृप सैकतीम्
10,22,3,gandhair mālyaiḥ surabhibhir balibhir dhūpa-dīpakaiḥ uccāvacaiś copahāraiḥ pravāla-phala-taṇḍulaiḥ,गन्धैर् माल्यैः सुरभिभिर् बलिभिर् धूप-दीपकैः उच्चावचैश् चोपहारैः प्रवाल-फल-तण्डुलैः
10,22,4,kātyāyani mahā-māye mahā-yoginy adhīśvari nanda-gopa-sutaṃ devi patiṃ me kuru te namaḥ iti mantraṃ japantyas tāḥ pūjāṃ cakruḥ kamārikāḥ,कात्यायनि महा-माये महा-योगिन्य् अधीश्वरि नन्द-गोप-सुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः इति मन्त्रं जपन्त्यस् ताः पूजां चक्रुः कमारिकाः
10,22,5,evaṃ māsaṃ vrataṃ ceruḥ kumāryaḥ kṛṣṇa-cetasaḥ bhadrakālīṃ samānarcur bhūyān nanda-sutaḥ patiḥ,एवं मासं व्रतं चेरुः कुमार्यः कृष्ण-चेतसः भद्रकालीं समानर्चुर् भूयान् नन्द-सुतः पतिः
10,22,6,ūṣasy utthāya gotraiḥ svair anyonyābaddha-bāhavaḥ kṛṣṇam uccair jagur yāntyaḥ kālindyāṃ snātum anvaham,ऊषस्य् उत्थाय गोत्रैः स्वैर् अन्योन्याबद्ध-बाहवः कृष्णम् उच्चैर् जगुर् यान्त्यः कालिन्द्यां स्नातुम् अन्वहम्
10,22,7,nadyāḥ kadācid āgatya tīre nikṣipya pūrva-vat vāsāṃsi kṛṣṇaṃ gāyantyo vijahruḥ salile mudā,नद्याः कदाचिद् आगत्य तीरे निक्षिप्य पूर्व-वत् वासांसि कृष्णं गायन्त्यो विजह्रुः सलिले मुदा
10,22,8,bhagavāṃs tad abhipretya kṛṣno yogeśvareśvaraḥ vayasyair āvṛtas tatra gatas tat-karma-siddhaye,भगवांस् तद् अभिप्रेत्य कृष्नो योगेश्वरेश्वरः वयस्यैर् आवृतस् तत्र गतस् तत्-कर्म-सिद्धये
10,22,9,tāsāṃ vāsāṃsy upādāya nīpam āruhya satvaraḥ hasadbhiḥ prahasan bālaiḥ parihāsam uvāca ha,तासां वासांस्य् उपादाय नीपम् आरुह्य सत्वरः हसद्भिः प्रहसन् बालैः परिहासम् उवाच ह
10,22,10,atrāgatyābalāḥ kāmaṃ svaṃ svaṃ vāsaḥ pragṛhyatām satyaṃ bravāṇi no narma yad yūyaṃ vrata-karśitāḥ,अत्रागत्याबलाः कामं स्वं स्वं वासः प्रगृह्यताम् सत्यं ब्रवाणि नो नर्म यद् यूयं व्रत-कर्शिताः
10,22,11,na mayodita-pūrvaṃ vā anṛtaṃ tad ime viduḥ ekaikaśaḥ pratīcchadhvaṃ sahaiveti su-madhyamāḥ,न मयोदित-पूर्वं वा अनृतं तद् इमे विदुः एकैकशः प्रतीच्छध्वं सहैवेति सु-मध्यमाः
10,22,12,tasya tat kṣvelitaṃ dṛṣṭvā gopyaḥ prema-pariplutāḥ vrīḍitāḥ prekṣya cānyonyaṃ jāta-hāsā na niryayuḥ,तस्य तत् क्ष्वेलितं दृष्ट्वा गोप्यः प्रेम-परिप्लुताः व्रीडिताः प्रेक्ष्य चान्योन्यं जात-हासा न निर्ययुः
10,22,13,evaṃ bruvati govinde narmaṇākṣipta-cetasaḥ ā-kaṇṭha-magnāḥ śītode vepamānās tam abruvan,एवं ब्रुवति गोविन्दे नर्मणाक्षिप्त-चेतसः आ-कण्ठ-मग्नाः शीतोदे वेपमानास् तम् अब्रुवन्
10,22,14,mānayaṃ bhoḥ kṛthās tvāṃ tu nanda-gopa-sutaṃ priyam jānīmo 'ṅga vraja-ślāghyaṃ dehi vāsāṃsi vepitāḥ,मानयं भोः कृथास् त्वां तु नन्द-गोप-सुतं प्रियम् जानीमो ऽङ्ग व्रज-श्लाघ्यं देहि वासांसि वेपिताः
10,22,15,śyāmasundara te dāsyaḥ karavāma tavoditam dehi vāsāṃsi dharma-jña no ced rājñe bruvāma he,श्यामसुन्दर ते दास्यः करवाम तवोदितम् देहि वासांसि धर्म-ज्ञ नो चेद् राज्ञे ब्रुवाम हे
10,22,16,bhp_10.22.016 śrī-bhagavān uvāca bhavatyo yadi me dāsyo mayoktaṃ vā kariṣyatha atrāgatya sva-vāsāṃsi pratīcchata śuci-smitāḥ no cen nāhaṃ pradāsye kiṃ kruddho rājā kariṣyati,भ्प्_१०.२२.०१६ श्री-भगवान् उवाच भवत्यो यदि मे दास्यो मयोक्तं वा करिष्यथ अत्रागत्य स्व-वासांसि प्रतीच्छत शुचि-स्मिताः नो चेन् नाहं प्रदास्ये किं क्रुद्धो राजा करिष्यति
10,22,17,tato jalāśayāt sarvā dārikāḥ śīta-vepitāḥ pāṇibhyāṃ yonim ācchādya protteruḥ śīta-karśitāḥ,ततो जलाशयात् सर्वा दारिकाः शीत-वेपिताः पाणिभ्यां योनिम् आच्छाद्य प्रोत्तेरुः शीत-कर्शिताः
10,22,18,bhagavān āhatā vīkṣya śuddha -bhāva-prasāditaḥ skandhe nidhāya vāsāṃsi prītaḥ provāca sa-smitam,भगवान् आहता वीक्ष्य शुद्ध -भाव-प्रसादितः स्कन्धे निधाय वासांसि प्रीतः प्रोवाच स-स्मितम्
10,22,19,yūyaṃ vivastrā yad apo dhṛta-vratā vyagāhataitat tad u deva-helanam baddhvāñjaliṃ mūrdhny apanuttaye 'ṃhasaḥ kṛtvā namo 'dho-vasanaṃ pragṛhyatām,यूयं विवस्त्रा यद् अपो धृत-व्रता व्यगाहतैतत् तद् उ देव-हेलनम् बद्ध्वाञ्जलिं मूर्ध्न्य् अपनुत्तये ऽंहसः कृत्वा नमो ऽधो-वसनं प्रगृह्यताम्
10,22,20,ity acyutenābhihitaṃ vrajābalā matvā vivastrāplavanaṃ vrata-cyutim tat-pūrti-kāmās tad-aśeṣa-karmaṇāṃ sākṣāt-kṛtaṃ nemur avadya-mṛg yataḥ,इत्य् अच्युतेनाभिहितं व्रजाबला मत्वा विवस्त्राप्लवनं व्रत-च्युतिम् तत्-पूर्ति-कामास् तद्-अशेष-कर्मणां साक्षात्-कृतं नेमुर् अवद्य-मृग् यतः
10,22,21,tās tathāvanatā dṛṣṭvā bhagavān devakī-sutaḥ vāsāṃsi tābhyaḥ prāyacchat karuṇas tena toṣitaḥ,तास् तथावनता दृष्ट्वा भगवान् देवकी-सुतः वासांसि ताभ्यः प्रायच्छत् करुणस् तेन तोषितः
10,22,22,dṛḍhaṃ pralabdhās trapayā ca hāpitāḥ prastobhitāḥ krīḍana-vac ca kāritāḥ amp;vastrāṇi caivāpahṛtāny athāpy amuṃ tā nābhyasūyan priya-saṅga-nirvṛtāḥ,दृढं प्रलब्धास् त्रपया च हापिताः प्रस्तोभिताः क्रीडन-वच् च कारिताः अम्प्;वस्त्राणि चैवापहृतान्य् अथाप्य् अमुं ता नाभ्यसूयन् प्रिय-सङ्ग-निर्वृताः
10,22,23,paridhāya sva-vāsāṃsi preṣṭha-saṅgama-sajjitāḥ gṛhīta-cittā no celus tasmin lajjāyitekṣaṇāḥ,परिधाय स्व-वासांसि प्रेष्ठ-सङ्गम-सज्जिताः गृहीत-चित्ता नो चेलुस् तस्मिन् लज्जायितेक्षणाः
10,22,24,tāsāṃ vijñāya bhagavān sva-pāda-sparśa-kāmyayā dhṛta-vratānāṃ saṅkalpam āha dāmodaro 'balāḥ,तासां विज्ञाय भगवान् स्व-पाद-स्पर्श-काम्यया धृत-व्रतानां सङ्कल्पम् आह दामोदरो ऽबलाः
10,22,25,saṅkalpo viditaḥ sādhvyo bhavatīnāṃ mad-arcanam mayānumoditaḥ so 'sau satyo bhavitum arhati,सङ्कल्पो विदितः साध्व्यो भवतीनां मद्-अर्चनम् मयानुमोदितः सो ऽसौ सत्यो भवितुम् अर्हति
10,22,26,na mayy āveśita-dhiyāṃ kāmaḥ kāmāya kalpate bharjitā kvathitā dhānāḥ prāyo bījāya neśate,न मय्य् आवेशित-धियां कामः कामाय कल्पते भर्जिता क्वथिता धानाः प्रायो बीजाय नेशते
10,22,27,yātābalā vrajaṃ siddhā mayemā raṃsyathā kṣapāḥ yad uddiśya vratam idaṃ cerur āryārcanaṃ satīḥ,याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथा क्षपाः यद् उद्दिश्य व्रतम् इदं चेरुर् आर्यार्चनं सतीः
10,22,28,bhp_10.22.028 śrī-śuka uvāca ity ādiṣṭā bhagavatā labdha-kāmāḥ kumārikāḥ dhyāyantyas tat-padāmbhojam kṛcchrān nirviviśur vrajam,भ्प्_१०.२२.०२८ श्री-शुक उवाच इत्य् आदिष्टा भगवता लब्ध-कामाः कुमारिकाः ध्यायन्त्यस् तत्-पदाम्भोजम् कृच्छ्रान् निर्विविशुर् व्रजम्
10,22,29,atha gopaiḥ parivṛto bhagavān devakī-sutaḥ vṛndāvanād gato dūraṃ cārayan gāḥ sahāgrajaḥ,अथ गोपैः परिवृतो भगवान् देवकी-सुतः वृन्दावनाद् गतो दूरं चारयन् गाः सहाग्रजः
10,22,30,nidaghārkātape tigme chāyābhiḥ svābhir ātmanaḥ ātapatrāyitān vīkṣya drumān āha vrajaukasaḥ,निदघार्कातपे तिग्मे छायाभिः स्वाभिर् आत्मनः आतपत्रायितान् वीक्ष्य द्रुमान् आह व्रजौकसः
10,22,31,he stoka-kṛṣṇa he aṃśo śrīdāman subalārjuna viśāla vṛṣabhaujasvin devaprastha varūthapa,हे स्तोक-कृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन विशाल वृषभौजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप
10,22,32,paśyataitān mahā-bhāgān parārthaikānta-jīvitān vāta-varṣātapa-himān sahanto vārayanti naḥ,पश्यतैतान् महा-भागान् परार्थैकान्त-जीवितान् वात-वर्षातप-हिमान् सहन्तो वारयन्ति नः
10,22,33,aho eṣāṃ varaṃ janma sarva -prāṇy-upajīvanam su-janasyeva yeṣāṃ vai vimukhā yānti nārthinaḥ,अहो एषां वरं जन्म सर्व -प्राण्य्-उपजीवनम् सु-जनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः
10,22,34,patra-puṣpa-phala-cchāyā- mūla-valkala-dārubhiḥ gandha-niryāsa-bhasmāsthi- tokmaiḥ kāmān vitanvate,पत्र-पुष्प-फल-च्छाया- मूल-वल्कल-दारुभिः गन्ध-निर्यास-भस्मास्थि- तोक्मैः कामान् वितन्वते
10,22,35,etāvaj janma-sāphalyaṃ dehinām iha dehiṣu prāṇair arthair dhiyā vācā śreya-ācaraṇaṃ sadā,एतावज् जन्म-साफल्यं देहिनाम् इह देहिषु प्राणैर् अर्थैर् धिया वाचा श्रेय-आचरणं सदा
10,22,36,iti pravāla-stabaka- phala-puṣpa-dalotkaraiḥ tarūṇāṃ namra-śākhānāṃ madhyato yamunāṃ gataḥ,इति प्रवाल-स्तबक- फल-पुष्प-दलोत्करैः तरूणां नम्र-शाखानां मध्यतो यमुनां गतः
10,22,37,tatra gāḥ pāyayitvāpaḥ su-mṛṣṭāḥ śītalāḥ śivāḥ tato nṛpa svayaṃ gopāḥ kāmaṃ svādu papur jalam,तत्र गाः पाययित्वापः सु-मृष्टाः शीतलाः शिवाः ततो नृप स्वयं गोपाः कामं स्वादु पपुर् जलम्
10,22,38,tasyā upavane kāmaṃ cārayantaḥ paśūn nṛpa kṛṣṇa-rāmāv upāgamya kṣudh-ārtā idam abravan,तस्या उपवने कामं चारयन्तः पशून् नृप कृष्ण-रामाव् उपागम्य क्षुध्-आर्ता इदम् अब्रवन्
10,23,1,bhp_10.23.001 śrī-gopa ūcuḥ rāma rāma mahā-bāho kṛṣṇa duṣṭa-nibarhaṇa eṣā vai bādhate kṣun nas tac-chāntiṃ kartum arhathaḥ,भ्प्_१०.२३.००१ श्री-गोप ऊचुः राम राम महा-बाहो कृष्ण दुष्ट-निबर्हण एषा वै बाधते क्षुन् नस् तच्-छान्तिं कर्तुम् अर्हथः
10,23,2,bhp_10.23.002 śrī-śuka uvāca iti vijñāpito gopair bhagavān devakī-sutaḥ bhaktāyā vipra-bhāryāyāḥ prasīdann idam abravīt,भ्प्_१०.२३.००२ श्री-शुक उवाच इति विज्ञापितो गोपैर् भगवान् देवकी-सुतः भक्ताया विप्र-भार्यायाः प्रसीदन्न् इदम् अब्रवीत्
10,23,3,prayāta deva-yajanaṃ brāhmaṇā brahma-vādinaḥ satram āṅgirasaṃ nāma hy āsate svarga-kāmyayā,प्रयात देव-यजनं ब्राह्मणा ब्रह्म-वादिनः सत्रम् आङ्गिरसं नाम ह्य् आसते स्वर्ग-काम्यया
10,23,4,tatra gatvaudanaṃ gopā yācatāsmad-visarjitāḥ kīrtayanto bhagavata āryasya mama cābhidhām,तत्र गत्वौदनं गोपा याचतास्मद्-विसर्जिताः कीर्तयन्तो भगवत आर्यस्य मम चाभिधाम्
10,23,5,ity ādiṣṭā bhagavatā gatvā yācanta te tathā kṛtāñjali-puṭā viprān daṇḍa-vat patitā bhuvi,इत्य् आदिष्टा भगवता गत्वा याचन्त ते तथा कृताञ्जलि-पुटा विप्रान् दण्ड-वत् पतिता भुवि
10,23,6,he bhūmi-devāḥ śṛṇuta kṛṣṇasyādeśa-kāriṇaḥ prāptāñ jānīta bhadraṃ vo gopān no rāma-coditān,हे भूमि-देवाः शृणुत कृष्णस्यादेश-कारिणः प्राप्ताञ् जानीत भद्रं वो गोपान् नो राम-चोदितान्
10,23,7,gāś cārayantāv avidūra odanaṃ rāmācyutau vo laṣato bubhukṣitau tayor dvijā odanam arthinor yadi śraddhā ca vo yacchata dharma-vittamāḥ,गाश् चारयन्ताव् अविदूर ओदनं रामाच्युतौ वो लषतो बुभुक्षितौ तयोर् द्विजा ओदनम् अर्थिनोर् यदि श्रद्धा च वो यच्छत धर्म-वित्तमाः
10,23,8,dīkṣāyāḥ paśu-saṃsthāyāḥ sautrāmaṇyāś ca sattamāḥ anyatra dīkṣitasyāpi nānnam aśnan hi duṣyati,दीक्षायाः पशु-संस्थायाः सौत्रामण्याश् च सत्तमाः अन्यत्र दीक्षितस्यापि नान्नम् अश्नन् हि दुष्यति
10,23,9,iti te bhagavad-yācñāṃ śṛṇvanto 'pi na śuśruvuḥ kṣudrāśā bhūri-karmāṇo bāliśā vṛddha-māninaḥ,इति ते भगवद्-याच्ञां शृण्वन्तो ऽपि न शुश्रुवुः क्षुद्राशा भूरि-कर्माणो बालिशा वृद्ध-मानिनः
10,23,10,deśaḥ kālaḥ pṛthag dravyaṃ mantra-tantrartvijo 'gnayaḥ devatā yajamānaś ca kratur dharmaś ca yan-mayaḥ,देशः कालः पृथग् द्रव्यं मन्त्र-तन्त्रर्त्विजो ऽग्नयः देवता यजमानश् च क्रतुर् धर्मश् च यन्-मयः
10,23,11,taṃ brahma paramaṃ sākṣād bhagavantam adhokṣajam manuṣya-dṛṣṭyā duṣprajñā martyātmāno na menire,तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तम् अधोक्षजम् मनुष्य-दृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे
10,23,12,na te yad om iti procur na neti ca parantapa gopā nirāśāḥ pratyetya tathocuḥ kṛṣṇa-rāmayoḥ,न ते यद् ॐ इति प्रोचुर् न नेति च परन्तप गोपा निराशाः प्रत्येत्य तथोचुः कृष्ण-रामयोः
10,23,13,tad upākarṇya bhagavān prahasya jagad-īśvaraḥ vyājahāra punar gopān darśayan laukikīṃ gatim,तद् उपाकर्ण्य भगवान् प्रहस्य जगद्-ईश्वरः व्याजहार पुनर् गोपान् दर्शयन् लौकिकीं गतिम्
10,23,14,māṃ jñāpayata patnībhyaḥ sa-saṅkarṣaṇam āgatam dāsyanti kāmam annaṃ vaḥ snigdhā mayy uṣitā dhiyā,मां ज्ञापयत पत्नीभ्यः स-सङ्कर्षणम् आगतम् दास्यन्ति कामम् अन्नं वः स्निग्धा मय्य् उषिता धिया
10,23,15,gatvātha patnī-śālāyāṃ dṛṣṭvāsīnāḥ sv-alaṅkṛtāḥ natvā dvija-satīr gopāḥ praśritā idam abruvan,गत्वाथ पत्नी-शालायां दृष्ट्वासीनाः स्व्-अलङ्कृताः नत्वा द्विज-सतीर् गोपाः प्रश्रिता इदम् अब्रुवन्
10,23,16,namo vo vipra-patnībhyo nibodhata vacāṃsi naḥ ito 'vidūre caratā kṛṣṇeneheṣitā vayam,नमो वो विप्र-पत्नीभ्यो निबोधत वचांसि नः इतो ऽविदूरे चरता कृष्णेनेहेषिता वयम्
10,23,17,gāś cārayan sa gopālaiḥ sa-rāmo dūram āgataḥ bubhukṣitasya tasyānnaṃ sānugasya pradīyatām,गाश् चारयन् स गोपालैः स-रामो दूरम् आगतः बुभुक्षितस्य तस्यान्नं सानुगस्य प्रदीयताम्
10,23,18,śrutvācyutam upāyātaṃ nityaṃ tad-darśanotsukāḥ tat-kathākṣipta-manaso babhūvur jāta-sambhramāḥ,श्रुत्वाच्युतम् उपायातं नित्यं तद्-दर्शनोत्सुकाः तत्-कथाक्षिप्त-मनसो बभूवुर् जात-सम्भ्रमाः
10,23,19,catur-vidhaṃ bahu-guṇam annam ādāya bhājanaiḥ abhisasruḥ priyaṃ sarvāḥ samudram iva nimnagāḥ,चतुर्-विधं बहु-गुणम् अन्नम् आदाय भाजनैः अभिसस्रुः प्रियं सर्वाः समुद्रम् इव निम्नगाः
10,23,20,niṣidhyamānāḥ patibhir bhrātṛbhir bandhubhiḥ sutaiḥ bhagavaty uttama-śloke dīrgha-śruta -dhṛtāśayāḥ,निषिध्यमानाः पतिभिर् भ्रातृभिर् बन्धुभिः सुतैः भगवत्य् उत्तम-श्लोके दीर्घ-श्रुत -धृताशयाः
10,23,21,yamunopavane 'śoka nava-pallava-maṇḍite vicarantaṃ vṛtaṃ gopaiḥ sāgrajaṃ dadṛśuḥ striyaḥ,यमुनोपवने ऽशोक नव-पल्लव-मण्डिते विचरन्तं वृतं गोपैः साग्रजं ददृशुः स्त्रियः
10,23,22,śyāmaṃ hiraṇya-paridhiṃ vanamālya-barha- dhātu-pravāla-naṭa-veṣam anavratāṃse amp;vinyasta-hastam itareṇa dhunānam abjaṃ karṇotpalālaka-kapola-mukhābja-hāsam,श्यामं हिरण्य-परिधिं वनमाल्य-बर्ह- धातु-प्रवाल-नट-वेषम् अनव्रतांसे अम्प्;विन्यस्त-हस्तम् इतरेण धुनानम् अब्जं कर्णोत्पलालक-कपोल-मुखाब्ज-हासम्
10,23,23,prāyaḥ-śruta-priyatamodaya-karṇa-pūrair yasmin nimagna-manasas tam athākṣi-randraiḥ prāyaḥ-śruta-priyatamodaya-karṇa-pūrair yasmin nimagna-manasas tam athākṣi-randraiḥ antaḥ praveśya su-ciraṃ parirabhya tāpaṃ prājñaṃ yathābhimatayo vijahur narendra,प्रायः-श्रुत-प्रियतमोदय-कर्ण-पूरैर् यस्मिन् निमग्न-मनसस् तम् अथाक्षि-रन्द्रैः प्रायः-श्रुत-प्रियतमोदय-कर्ण-पूरैर् यस्मिन् निमग्न-मनसस् तम् अथाक्षि-रन्द्रैः अन्तः प्रवेश्य सु-चिरं परिरभ्य तापं प्राज्ञं यथाभिमतयो विजहुर् नरेन्द्र
10,23,24,tās tathā tyakta-sarvāśāḥ prāptā ātma-didṛkṣayā vijñāyākhila-dṛg-draṣṭā prāha prahasitānanaḥ,तास् तथा त्यक्त-सर्वाशाः प्राप्ता आत्म-दिदृक्षया विज्ञायाखिल-दृग्-द्रष्टा प्राह प्रहसिताननः
10,23,25,svāgataṃ vo mahā-bhāgā āsyatāṃ karavāma kim yan no didṛkṣayā prāptā upapannam idaṃ hi vaḥ,स्वागतं वो महा-भागा आस्यतां करवाम किम् यन् नो दिदृक्षया प्राप्ता उपपन्नम् इदं हि वः
10,23,26,nanv addhā mayi kurvanti kuśalāḥ svārtha-darśinaḥ ahaituky avyavahitāṃ bhaktim ātma-priye yathā,नन्व् अद्धा मयि कुर्वन्ति कुशलाः स्वार्थ-दर्शिनः अहैतुक्य् अव्यवहितां भक्तिम् आत्म-प्रिये यथा
10,23,27,prāṇa-buddhi-manaḥ-svātma dārāpatya-dhanādayaḥ yat-samparkāt priyā āsaṃs tataḥ ko nv aparaḥ priyaḥ,प्राण-बुद्धि-मनः-स्वात्म दारापत्य-धनादयः यत्-सम्पर्कात् प्रिया आसंस् ततः को न्व् अपरः प्रियः
10,23,28,tad yāta deva-yajanaṃ patayo vo dvijātayaḥ sva-satraṃ pārayiṣyanti yuṣmābhir gṛha-medhinaḥ,तद् यात देव-यजनं पतयो वो द्विजातयः स्व-सत्रं पारयिष्यन्ति युष्माभिर् गृह-मेधिनः
10,23,29,bhp_10.23.029 śrī-patnya ūcuḥ maivaṃ vibho 'rhati bhavān gadituṃ nr-śaṃsaṃ satyaṃ kuruṣva nigamaṃ tava pada-mūlam maivaṃ vibho 'rhati bhavān gadituṃ nr-śaṃsaṃ satyaṃ kuruṣva nigamaṃ tava pada-mūlam prāptā vayaṃ tulasi-dāma padāvasṛṣṭaṃ keśair nivoḍhum atilaṅghya samasta-bandhūn,भ्प्_१०.२३.०२९ श्री-पत्न्य ऊचुः मैवं विभो ऽर्हति भवान् गदितुं न्र्-शंसं सत्यं कुरुष्व निगमं तव पद-मूलम् मैवं विभो ऽर्हति भवान् गदितुं न्र्-शंसं सत्यं कुरुष्व निगमं तव पद-मूलम् प्राप्ता वयं तुलसि-दाम पदावसृष्टं केशैर् निवोढुम् अतिलङ्घ्य समस्त-बन्धून्
10,23,30,gṛhṇanti no na patayaḥ pitarau sutā vā na bhrātṛ-bandhu-suhṛdaḥ kuta eva cānye gṛhṇanti no na patayaḥ pitarau sutā vā na bhrātṛ-bandhu-suhṛdaḥ kuta eva cānye tasmād bhavat-prapadayoḥ patitātmanāṃ no nānyā bhaved gatir arindama tad vidhehi,गृह्णन्ति नो न पतयः पितरौ सुता वा न भ्रातृ-बन्धु-सुहृदः कुत एव चान्ये गृह्णन्ति नो न पतयः पितरौ सुता वा न भ्रातृ-बन्धु-सुहृदः कुत एव चान्ये तस्माद् भवत्-प्रपदयोः पतितात्मनां नो नान्या भवेद् गतिर् अरिन्दम तद् विधेहि
10,23,31,bhp_10.23.031 śrī-bhagavān uvāca patayo nābhyasūyeran pitṛ-bhrātṛ-sutādayaḥ lokāś ca vo mayopetā devā apy anumanvate,भ्प्_१०.२३.०३१ श्री-भगवान् उवाच पतयो नाभ्यसूयेरन् पितृ-भ्रातृ-सुतादयः लोकाश् च वो मयोपेता देवा अप्य् अनुमन्वते
10,23,32,na prītaye 'nurāgāya hy aṅga-saṅgo nṛṇām iha tan mano mayi yuñjānā acirān mām avāpsyatha,न प्रीतये ऽनुरागाय ह्य् अङ्ग-सङ्गो नृणाम् इह तन् मनो मयि युञ्जाना अचिरान् माम् अवाप्स्यथ
10,23,33,śravaṇād darśanād dhyānān mayi bhāvo 'nukīrtanāt na tathā sannikarṣeṇa pratiyāta tato gṛhān,श्रवणाद् दर्शनाद् ध्यानान् मयि भावो ऽनुकीर्तनात् न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान्
10,23,34,bhp_10.23.034 śrī-śuka uvāca ity uktā dvija-patnyas tā yajña-vāṭaṃ punar gatāḥ te cānasūyavas tābhiḥ strībhiḥ satram apārayan,भ्प्_१०.२३.०३४ श्री-शुक उवाच इत्य् उक्ता द्विज-पत्न्यस् ता यज्ञ-वाटं पुनर् गताः ते चानसूयवस् ताभिः स्त्रीभिः सत्रम् अपारयन्
10,23,35,tatraikā vidhṛtā bhartrā bhagavantaṃ yathā-śrutam hṛḍopaguhya vijahau dehaṃ karmānubandhanam,तत्रैका विधृता भर्त्रा भगवन्तं यथा-श्रुतम् हृडोपगुह्य विजहौ देहं कर्मानुबन्धनम्
10,23,36,bhagavān api govindas tenaivānnena gopakān catur-vidhenāśayitvā svayaṃ ca bubhuje prabhuḥ,भगवान् अपि गोविन्दस् तेनैवान्नेन गोपकान् चतुर्-विधेनाशयित्वा स्वयं च बुभुजे प्रभुः
10,23,37,evaṃ līlā-nara-vapur nr-lokam anuśīlayan reme go-gopa-gopīnāṃ ramayan rūpa-vāk-kṛtaiḥ,एवं लीला-नर-वपुर् न्र्-लोकम् अनुशीलयन् रेमे गो-गोप-गोपीनां रमयन् रूप-वाक्-कृतैः
10,23,38,athānusmṛtya viprās te anvatapyan kṛtāgasaḥ yad viśveśvarayor yācñām ahanma nṛ-viḍambayoḥ,अथानुस्मृत्य विप्रास् ते अन्वतप्यन् कृतागसः यद् विश्वेश्वरयोर् याच्ञाम् अहन्म नृ-विडम्बयोः
10,23,39,dṛṣṭvā strīṇāṃ bhagavati kṛṣṇe bhaktim alaukikīm ātmānaṃ ca tayā hīnam anutaptā vyagarhayan,दृष्ट्वा स्त्रीणां भगवति कृष्णे भक्तिम् अलौकिकीम् आत्मानं च तया हीनम् अनुतप्ता व्यगर्हयन्
10,23,40,dhig janma nas tri-vṛd yat tad dhig vrataṃ dhig bahu-jñatām dhik kulaṃ dhik kriyā-dākṣyaṃ vimukhā ye tv adhokṣaje,धिग् जन्म नस् त्रि-वृद् यत् तद् धिग् व्रतं धिग् बहु-ज्ञताम् धिक् कुलं धिक् क्रिया-दाक्ष्यं विमुखा ये त्व् अधोक्षजे
10,23,41,nūnaṃ bhagavato māyā yoginām api mohinī yad vayaṃ guravo nṛṇāṃ svārthe muhyāmahe dvijāḥ,नूनं भगवतो माया योगिनाम् अपि मोहिनी यद् वयं गुरवो नृणां स्वार्थे मुह्यामहे द्विजाः
10,23,42,aho paśyata nārīṇām api kṛṣṇe jagad-gurau duranta-bhāvaṃ yo 'vidhyan mṛtyu-pāśān gṛhābhidhān,अहो पश्यत नारीणाम् अपि कृष्णे जगद्-गुरौ दुरन्त-भावं यो ऽविध्यन् मृत्यु-पाशान् गृहाभिधान्
10,23,43,nāsāṃ dvijāti-saṃskāro na nivāso gurāv api na tapo nātma-mīmāṃsā na śaucaṃ na kriyāḥ śubhāḥ,नासां द्विजाति-संस्कारो न निवासो गुराव् अपि न तपो नात्म-मीमांसा न शौचं न क्रियाः शुभाः
10,23,44,tathāpi hy uttamaḥ-śloke kṛṣṇe yogeśvareśvare bhaktir dṛḍhā na cāsmākaṃ saṃskārādimatām api,तथापि ह्य् उत्तमः-श्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे भक्तिर् दृढा न चास्माकं संस्कारादिमताम् अपि
10,23,45,nanu svārtha-vimūḍhānāṃ pramattānāṃ gṛhehayā aho naḥ smārayām āsa gopa-vākyaiḥ satāṃ gatiḥ,ननु स्वार्थ-विमूढानां प्रमत्तानां गृहेहया अहो नः स्मारयाम् आस गोप-वाक्यैः सतां गतिः
10,23,46,anyathā pūrṇa-kāmasya kaivalyādy-aśiṣāṃ pateḥ īśitavyaiḥ kim asmābhir īśasyaitad viḍambanam,अन्यथा पूर्ण-कामस्य कैवल्याद्य्-अशिषां पतेः ईशितव्यैः किम् अस्माभिर् ईशस्यैतद् विडम्बनम्
10,23,47,hitvānyān bhajate yaṃ śrīḥ pāda-sparśāśayāsakṛt svātma-doṣāpavargeṇa tad-yācñā jana-mohinī,हित्वान्यान् भजते यं श्रीः पाद-स्पर्शाशयासकृत् स्वात्म-दोषापवर्गेण तद्-याच्ञा जन-मोहिनी
10,23,48,deśaḥ kālaḥ pṛthag dravyaṃ mantra-tantrartvijo 'gnayaḥ devatā yajamānaś ca kratur dharmaś ca yan-mayaḥ,देशः कालः पृथग् द्रव्यं मन्त्र-तन्त्रर्त्विजो ऽग्नयः देवता यजमानश् च क्रतुर् धर्मश् च यन्-मयः
10,23,49,sa eva bhagavān sākṣād viṣṇur yogeśvareśvaraḥ jāto yaduṣv ity āśṛṇma hy api mūḍhā na vidmahe,स एव भगवान् साक्षाद् विष्णुर् योगेश्वरेश्वरः जातो यदुष्व् इत्य् आशृण्म ह्य् अपि मूढा न विद्महे
10,23,50,tasmai namo bhagavate kṛṣṇāyākuṇṭha-medhase yan-māyā-mohita-dhiyo bhramāmaḥ karma-vartmasu,तस्मै नमो भगवते कृष्णायाकुण्ठ-मेधसे यन्-माया-मोहित-धियो भ्रमामः कर्म-वर्त्मसु
10,23,51,sa vai na ādyaḥ puruṣaḥ sva-māyā-mohitātmanām avijñatānubhāvānāṃ kṣantum arhaty atikramam,स वै न आद्यः पुरुषः स्व-माया-मोहितात्मनाम् अविज्ञतानुभावानां क्षन्तुम् अर्हत्य् अतिक्रमम्
10,23,52,iti svāgham anusmṛtya kṛṣṇe te kṛta-helanāḥ didṛkṣavo vrajam atha kaṃsād bhītā na cācalan,इति स्वाघम् अनुस्मृत्य कृष्णे ते कृत-हेलनाः दिदृक्षवो व्रजम् अथ कंसाद् भीता न चाचलन्
10,24,1,bhp_10.24.001 śrī-śuka uvāca bhagavān api tatraiva baladevena saṃyutaḥ apaśyan nivasan gopān indra-yāga-kṛtodyamān,भ्प्_१०.२४.००१ श्री-शुक उवाच भगवान् अपि तत्रैव बलदेवेन संयुतः अपश्यन् निवसन् गोपान् इन्द्र-याग-कृतोद्यमान्
10,24,2,tad-abhijño 'pi bhagavān sarvātmā sarva-darśanaḥ praśrayāvanato 'pṛcchad vṛddhān nanda-purogamān,तद्-अभिज्ञो ऽपि भगवान् सर्वात्मा सर्व-दर्शनः प्रश्रयावनतो ऽपृच्छद् वृद्धान् नन्द-पुरोगमान्
10,24,3,kathyatāṃ me pitaḥ ko 'yaṃ sambhramo va upāgataḥ kiṃ phalaṃ kasya voddeśaḥ kena vā sādhyate makhaḥ,कथ्यतां मे पितः को ऽयं सम्भ्रमो व उपागतः किं फलं कस्य वोद्देशः केन वा साध्यते मखः
10,24,4,etad brūhi mahān kāmo mahyaṃ śuśrūṣave pitaḥ na hi gopyaṃ hi sadhūnāṃ kṛtyaṃ sarvātmanām iha,एतद् ब्रूहि महान् कामो मह्यं शुश्रूषवे पितः न हि गोप्यं हि सधूनां कृत्यं सर्वात्मनाम् इह
10,24,5,asty asva-para-dṛṣṭīnām amitrodāsta-vidviṣām udāsīno 'ri-vad varjya ātma-vat suhṛd ucyate,अस्त्य् अस्व-पर-दृष्टीनाम् अमित्रोदास्त-विद्विषाम् उदासीनो ऽरि-वद् वर्ज्य आत्म-वत् सुहृद् उच्यते
10,24,6,jñatvājñātvā ca karmāṇi jano 'yam anutiṣṭhati viduṣaḥ karma-siddhiḥ syād yathā nāviduṣo bhavet,ज्ञत्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनो ऽयम् अनुतिष्ठति विदुषः कर्म-सिद्धिः स्याद् यथा नाविदुषो भवेत्
10,24,7,tatra tāvat kriyā-yogo bhavatāṃ kiṃ vicāritaḥ atha vā laukikas tan me pṛcchataḥ sādhu bhaṇyatām,तत्र तावत् क्रिया-योगो भवतां किं विचारितः अथ वा लौकिकस् तन् मे पृच्छतः साधु भण्यताम्
10,24,8,bhp_10.24.008 śrī-nanda uvāca parjanyo bhagavān indro meghās tasyātma-mūrtayaḥ te 'bhivarṣanti bhūtānāṃ prīṇanaṃ jīvanaṃ payaḥ,भ्प्_१०.२४.००८ श्री-नन्द उवाच पर्जन्यो भगवान् इन्द्रो मेघास् तस्यात्म-मूर्तयः ते ऽभिवर्षन्ति भूतानां प्रीणनं जीवनं पयः
10,24,9,taṃ tāta vayam anye ca vārmucāṃ patim īśvaram dravyais tad-retasā siddhair yajante kratubhir narāḥ,तं तात वयम् अन्ये च वार्मुचां पतिम् ईश्वरम् द्रव्यैस् तद्-रेतसा सिद्धैर् यजन्ते क्रतुभिर् नराः
10,24,10,tac-cheṣeṇopajīvanti tri-varga-phala-hetave puṃsāṃ puruṣa-kārāṇāṃ parjanyaḥ phala-bhāvanaḥ,तच्-छेषेणोपजीवन्ति त्रि-वर्ग-फल-हेतवे पुंसां पुरुष-काराणां पर्जन्यः फल-भावनः
10,24,11,ya enaṃ visṛjed dharmaṃ paramparyāgataṃ naraḥ kāmād dveṣād bhayāl lobhāt sa vai nāpnoti śobhanam,य एनं विसृजेद् धर्मं परम्पर्यागतं नरः कामाद् द्वेषाद् भयाल् लोभात् स वै नाप्नोति शोभनम्
10,24,12,bhp_10.24.012 śrī-śuka uvāca vaco niśamya nandasya tathānyeṣāṃ vrajaukasām indrāya manyuṃ janayan pitaraṃ prāha keśavaḥ,भ्प्_१०.२४.०१२ श्री-शुक उवाच वचो निशम्य नन्दस्य तथान्येषां व्रजौकसाम् इन्द्राय मन्युं जनयन् पितरं प्राह केशवः
10,24,13,bhp_10.24.013 śrī-bhagavān uvāca karmaṇā jāyate jantuḥ karmaṇaiva pralīyate sukhaṃ duḥkhaṃ bhayaṃ kṣemaṃ karmaṇaivābhipadyate,भ्प्_१०.२४.०१३ श्री-भगवान् उवाच कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते सुखं दुःखं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते
10,24,14,asti ced īśvaraḥ kaścit phala-rūpy anya-karmaṇām kartāraṃ bhajate so 'pi na hy akartuḥ prabhur hi saḥ,अस्ति चेद् ईश्वरः कश्चित् फल-रूप्य् अन्य-कर्मणाम् कर्तारं भजते सो ऽपि न ह्य् अकर्तुः प्रभुर् हि सः
10,24,15,kim indreṇeha bhūtānāṃ sva-sva-karmānuvartinām anīśenānyathā kartuṃ svabhāva-vihitaṃ nṛṇām,किम् इन्द्रेणेह भूतानां स्व-स्व-कर्मानुवर्तिनाम् अनीशेनान्यथा कर्तुं स्वभाव-विहितं नृणाम्
10,24,16,svabhāva-tantro hi janaḥ svabhāvam anuvartate svabhāva-stham idaṃ sarvaṃ sa-devāsura-mānuṣam,स्वभाव-तन्त्रो हि जनः स्वभावम् अनुवर्तते स्वभाव-स्थम् इदं सर्वं स-देवासुर-मानुषम्
10,24,17,dehān uccāvacāñ jantuḥ prāpyotsṛjati karmaṇā śatrur mitram udāsīnaḥ karmaiva gurur īśvaraḥ,देहान् उच्चावचाञ् जन्तुः प्राप्योत्सृजति कर्मणा शत्रुर् मित्रम् उदासीनः कर्मैव गुरुर् ईश्वरः
10,24,18,tasmāt sampūjayet karma svabhāva-sthaḥ sva-karma-kṛt anjasā yena varteta tad evāsya hi daivatam,तस्मात् सम्पूजयेत् कर्म स्वभाव-स्थः स्व-कर्म-कृत् अन्जसा येन वर्तेत तद् एवास्य हि दैवतम्
10,24,19,ājīvyaikataraṃ bhāvaṃ yas tv anyam upajīvati na tasmād vindate kṣemaṃ jārān nāry asatī yathā,आजीव्यैकतरं भावं यस् त्व् अन्यम् उपजीवति न तस्माद् विन्दते क्षेमं जारान् नार्य् असती यथा
10,24,20,varteta brahmaṇā vipro rājanyo rakṣayā bhuvaḥ vaiśyas tu vārtayā jīvec chūdras tu dvija-sevayā,वर्तेत ब्रह्मणा विप्रो राजन्यो रक्षया भुवः वैश्यस् तु वार्तया जीवेच् छूद्रस् तु द्विज-सेवया
10,24,21,kṛṣi-vāṇijya-go-rakṣā kusīdaṃ tūryam ucyate vārtā catur-vidhā tatra vayaṃ go-vṛttayo 'niśam,कृषि-वाणिज्य-गो-रक्षा कुसीदं तूर्यम् उच्यते वार्ता चतुर्-विधा तत्र वयं गो-वृत्तयो ऽनिशम्
10,24,22,sattvaṃ rajas tama iti sthity-utpatty-anta-hetavaḥ rajasotpadyate viśvam anyonyaṃ vividhaṃ jagat,सत्त्वं रजस् तम इति स्थित्य्-उत्पत्त्य्-अन्त-हेतवः रजसोत्पद्यते विश्वम् अन्योन्यं विविधं जगत्
10,24,23,rajasā coditā meghā varṣanty ambūni sarvataḥ prajās tair eva sidhyanti mahendraḥ kiṃ kariṣyati,रजसा चोदिता मेघा वर्षन्त्य् अम्बूनि सर्वतः प्रजास् तैर् एव सिध्यन्ति महेन्द्रः किं करिष्यति
10,24,24,na naḥ purojanapadā na grāmā na gṛhā vayam vanaukasas tāta nityaṃ vana-śaila-nivāsinaḥ,न नः पुरोजनपदा न ग्रामा न गृहा वयम् वनौकसस् तात नित्यं वन-शैल-निवासिनः
10,24,25,tasmād gavāṃ brāhmaṇānām adreś cārabhyatāṃ makhaḥ ya indra-yāga-sambhārās tair ayaṃ sādhyatāṃ makhaḥ,तस्माद् गवां ब्राह्मणानाम् अद्रेश् चारभ्यतां मखः य इन्द्र-याग-सम्भारास् तैर् अयं साध्यतां मखः
10,24,26,pacyantāṃ vividhāḥ pākāḥ sūpāntāḥ pāyasādayaḥ saṃyāvāpūpa-śaṣkulyaḥ sarva-dohaś ca gṛhyatām,पच्यन्तां विविधाः पाकाः सूपान्ताः पायसादयः संयावापूप-शष्कुल्यः सर्व-दोहश् च गृह्यताम्
10,24,27,hūyantām agnayaḥ samyag brāhmaṇair brahma-vādibhiḥ annaṃ bahu-guṇaṃ tebhyo deyaṃ vo dhenu-dakṣiṇāḥ,हूयन्ताम् अग्नयः सम्यग् ब्राह्मणैर् ब्रह्म-वादिभिः अन्नं बहु-गुणं तेभ्यो देयं वो धेनु-दक्षिणाः
10,24,28,anyebhyaś cāśva-cāṇḍāla- patitebhyo yathārhataḥ yavasaṃ ca gavāṃ dattvā giraye dīyatāṃ baliḥ,अन्येभ्यश् चाश्व-चाण्डाल- पतितेभ्यो यथार्हतः यवसं च गवां दत्त्वा गिरये दीयतां बलिः
10,24,29,sv-alaṅkṛtā bhuktavantaḥ sv-anuliptāḥ su-vāsasaḥ pradakṣiṇāṃ ca kuruta go-viprānala-parvatān,स्व्-अलङ्कृता भुक्तवन्तः स्व्-अनुलिप्ताः सु-वाससः प्रदक्षिणां च कुरुत गो-विप्रानल-पर्वतान्
10,24,30,etan mama mataṃ tāta kriyatāṃ yadi rocate ayaṃ go-brāhmaṇādrīṇāṃ mahyaṃ ca dayito makhaḥ,एतन् मम मतं तात क्रियतां यदि रोचते अयं गो-ब्राह्मणाद्रीणां मह्यं च दयितो मखः
10,24,31,bhp_10.24.031 śrī-śuka uvāca kālātmanā bhagavatā śakra-darpa-jighāṃsayā proktaṃ niśamya nandādyāḥ sādhv agṛhṇanta tad-vacaḥ,भ्प्_१०.२४.०३१ श्री-शुक उवाच कालात्मना भगवता शक्र-दर्प-जिघांसया प्रोक्तं निशम्य नन्दाद्याः साध्व् अगृह्णन्त तद्-वचः
10,24,32,tathā ca vyadadhuḥ sarvaṃ yathāha madhusūdanaḥ vācayitvā svasty-ayanaṃ tad-dravyeṇa giri-dvijān,तथा च व्यदधुः सर्वं यथाह मधुसूदनः वाचयित्वा स्वस्त्य्-अयनं तद्-द्रव्येण गिरि-द्विजान्
10,24,33,upahṛtya balīn samyag ādṛtā yavasaṃ gavām go-dhanāni puraskṛtya giriṃ cakruḥ pradakṣiṇam,उपहृत्य बलीन् सम्यग् आदृता यवसं गवाम् गो-धनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रुः प्रदक्षिणम्
10,24,34,anāṃsy anaḍud-yuktāni te cāruhya sv-alaṅkṛtāḥ gopyaś ca kṛṣṇa-vīryāṇi gāyantyaḥ sa-dvijāśiṣaḥ,अनांस्य् अनडुद्-युक्तानि ते चारुह्य स्व्-अलङ्कृताः गोप्यश् च कृष्ण-वीर्याणि गायन्त्यः स-द्विजाशिषः
10,24,35,kṛṣṇas tv anyatamaṃ rūpaṃ gopa-viśrambhaṇaṃ gataḥ śailo 'smīti bruvan bhūri balim ādad bṛhad-vapuḥ,कृष्णस् त्व् अन्यतमं रूपं गोप-विश्रम्भणं गतः शैलो ऽस्मीति ब्रुवन् भूरि बलिम् आदद् बृहद्-वपुः
10,24,36,tasmai namo vraja-janaiḥ saha cakra ātmanātmane aho paśyata śailo 'sau rūpī no 'nugrahaṃ vyadhāt,तस्मै नमो व्रज-जनैः सह चक्र आत्मनात्मने अहो पश्यत शैलो ऽसौ रूपी नो ऽनुग्रहं व्यधात्
10,24,37,eṣo 'vajānato martyān kāma-rūpī vanaukasaḥ hanti hy asmai namasyāmaḥ śarmaṇe ātmano gavām,एषो ऽवजानतो मर्त्यान् काम-रूपी वनौकसः हन्ति ह्य् अस्मै नमस्यामः शर्मणे आत्मनो गवाम्
10,24,38,ity adri-go-dvija-makhaṃ vāsudeva-pracoditāḥ yathā vidhāya te gopā saha-kṛṣṇā vrajaṃ yayuḥ,इत्य् अद्रि-गो-द्विज-मखं वासुदेव-प्रचोदिताः यथा विधाय ते गोपा सह-कृष्णा व्रजं ययुः
10,25,1,bhp_10.25.001 śrī-śuka uvāca indras tadātmanaḥ pūjāṃ vijñāya vihatāṃ nṛpa gopebhyaḥ kṛṣṇa-nāthebhyo nandādibhyaś cukopa ha,भ्प्_१०.२५.००१ श्री-शुक उवाच इन्द्रस् तदात्मनः पूजां विज्ञाय विहतां नृप गोपेभ्यः कृष्ण-नाथेभ्यो नन्दादिभ्यश् चुकोप ह
10,25,2,gaṇaṃ sāṃvartakaṃ nāma meghānāṃ cānta-kārīṇām indraḥ pracodayat kruddho vākyaṃ cāheśa-māny uta,गणं सांवर्तकं नाम मेघानां चान्त-कारीणाम् इन्द्रः प्रचोदयत् क्रुद्धो वाक्यं चाहेश-मान्य् उत
10,25,3,aho śrī-mada-māhātmyaṃ gopānāṃ kānanaukasām kṛṣṇaṃ martyam upāśritya ye cakrur deva-helanam,अहो श्री-मद-माहात्म्यं गोपानां काननौकसाम् कृष्णं मर्त्यम् उपाश्रित्य ये चक्रुर् देव-हेलनम्
10,25,4,yathādṛḍhaiḥ karma-mayaiḥ kratubhir nāma-nau-nibhaiḥ vidyām ānvīkṣikīṃ hitvā titīrṣanti bhavārṇavam,यथादृढैः कर्म-मयैः क्रतुभिर् नाम-नौ-निभैः विद्याम् आन्वीक्षिकीं हित्वा तितीर्षन्ति भवार्णवम्
10,25,5,vācālaṃ bāliśaṃ stabdham ajñaṃ paṇḍita-māninam kṛṣṇaṃ martyam upāśritya gopā me cakrur apriyam,वाचालं बालिशं स्तब्धम् अज्ञं पण्डित-मानिनम् कृष्णं मर्त्यम् उपाश्रित्य गोपा मे चक्रुर् अप्रियम्
10,25,6,eṣāṃ śriyāvaliptānāṃ kṛṣṇenādhmāpitātmanām dhunuta śrī-mada-stambhaṃ paśūn nayata saṅkṣayam,एषां श्रियावलिप्तानां कृष्णेनाध्मापितात्मनाम् धुनुत श्री-मद-स्तम्भं पशून् नयत सङ्क्षयम्
10,25,7,ahaṃ cairāvataṃ nāgam āruhyānuvraje vrajam marud-gaṇair mahā-vegair nanda-goṣṭha-jighāṃsayā,अहं चैरावतं नागम् आरुह्यानुव्रजे व्रजम् मरुद्-गणैर् महा-वेगैर् नन्द-गोष्ठ-जिघांसया
10,25,8,bhp_10.25.008 śrī-śuka uvāca itthaṃ maghavatājñaptā meghā nirmukta-bandhanāḥ nanda-gokulam āsāraiḥ pīḍayām āsur ojasā,भ्प्_१०.२५.००८ श्री-शुक उवाच इत्थं मघवताज्ञप्ता मेघा निर्मुक्त-बन्धनाः नन्द-गोकुलम् आसारैः पीडयाम् आसुर् ओजसा
10,25,9,vidyotamānā vidyudbhiḥ stanantaḥ stanayitnubhiḥ tīvrair marud-gaṇair nunnā vavṛṣur jala-śarkarāḥ,विद्योतमाना विद्युद्भिः स्तनन्तः स्तनयित्नुभिः तीव्रैर् मरुद्-गणैर् नुन्ना ववृषुर् जल-शर्कराः
10,25,10,sthūṇā-sthūlā varṣa-dhārā muñcatsv abhreṣv abhīkṣṇaśaḥ jalaughaiḥ plāvyamānā bhūr nādṛśyata natonnatam,स्थूणा-स्थूला वर्ष-धारा मुञ्चत्स्व् अभ्रेष्व् अभीक्ष्णशः जलौघैः प्लाव्यमाना भूर् नादृश्यत नतोन्नतम्
10,25,11,aty-āsārāti-vātena paśavo jāta-vepanāḥ gopā gopyaś ca śītārtā govindaṃ śaraṇaṃ yayuḥ,अत्य्-आसाराति-वातेन पशवो जात-वेपनाः गोपा गोप्यश् च शीतार्ता गोविन्दं शरणं ययुः
10,25,12,śiraḥ sutāṃś ca kāyena pracchādyāsāra-pīḍitāḥ vepamānā bhagavataḥ pāda-mūlam upāyayuḥ,शिरः सुतांश् च कायेन प्रच्छाद्यासार-पीडिताः वेपमाना भगवतः पाद-मूलम् उपाययुः
10,25,13,kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-bhāga tvan-nāthaṃ gokulaṃ prabho trātum arhasi devān naḥ kupitād bhakta-vatsala,कृष्ण कृष्ण महा-भाग त्वन्-नाथं गोकुलं प्रभो त्रातुम् अर्हसि देवान् नः कुपिताद् भक्त-वत्सल
10,25,14,śilā-varṣāti-vātena hanyamānam acetanam nirīkṣya bhagavān mene kupitendra-kṛtaṃ hariḥ,शिला-वर्षाति-वातेन हन्यमानम् अचेतनम् निरीक्ष्य भगवान् मेने कुपितेन्द्र-कृतं हरिः
10,25,15,apartv aty-ulbaṇaṃ varṣam ati-vātaṃ śilā-mayam sva-yāge vihate 'smābhir indro nāśāya varṣati,अपर्त्व् अत्य्-उल्बणं वर्षम् अति-वातं शिला-मयम् स्व-यागे विहते ऽस्माभिर् इन्द्रो नाशाय वर्षति
10,25,16,tatra pratividhiṃ samyag ātma-yogena sādhaye lokeśa-mānināṃ mauḍhyād dhaniṣye śrī-madaṃ tamaḥ,तत्र प्रतिविधिं सम्यग् आत्म-योगेन साधये लोकेश-मानिनां मौढ्याद् धनिष्ये श्री-मदं तमः
10,25,17,na hi sad-bhāva-yuktānāṃ surāṇām īśa-vismayaḥ matto 'satāṃ māna-bhaṅgaḥ praśamāyopakalpate,न हि सद्-भाव-युक्तानां सुराणाम् ईश-विस्मयः मत्तो ऽसतां मान-भङ्गः प्रशमायोपकल्पते
10,25,18,tasmān mac-charaṇaṃ goṣṭhaṃ man-nāthaṃ mat-parigraham gopāye svātma-yogena so 'yaṃ me vrata āhitaḥ,तस्मान् मच्-छरणं गोष्ठं मन्-नाथं मत्-परिग्रहम् गोपाये स्वात्म-योगेन सो ऽयं मे व्रत आहितः
10,25,19,ity uktvaikena hastena kṛtvā govardhanācalam dadhāra līlayā viṣṇuś chatrākam iva bālakaḥ,इत्य् उक्त्वैकेन हस्तेन कृत्वा गोवर्धनाचलम् दधार लीलया विष्णुश् छत्राकम् इव बालकः
10,25,20,athāha bhagavān gopān he 'mba tāta vrajaukasaḥ yathopajoṣaṃ viśata giri-gartaṃ sa-go-dhanāḥ,अथाह भगवान् गोपान् हे ऽम्ब तात व्रजौकसः यथोपजोषं विशत गिरि-गर्तं स-गो-धनाः
10,25,21,na trāsa iha vaḥ kāryo mad-dhastādri-nipātanāt vāta-varṣa-bhayenālaṃ tat-trāṇaṃ vihitaṃ hi vaḥ,न त्रास इह वः कार्यो मद्-धस्ताद्रि-निपातनात् वात-वर्ष-भयेनालं तत्-त्राणं विहितं हि वः
10,25,22,tathā nirviviśur gartaṃ kṛṣṇāśvāsita-mānasaḥ yathāvakāśaṃ sa-dhanāḥ sa-vrajāḥ sopajīvinaḥ,तथा निर्विविशुर् गर्तं कृष्णाश्वासित-मानसः यथावकाशं स-धनाः स-व्रजाः सोपजीविनः
10,25,23,kṣut-tṛḍ-vyathāṃ sukhāpekṣāṃ hitvā tair vraja-vāsibhiḥ vīkṣyamāṇo dadhārādriṃ saptāhaṃ nācalat padāt,क्षुत्-तृड्-व्यथां सुखापेक्षां हित्वा तैर् व्रज-वासिभिः वीक्ष्यमाणो दधाराद्रिं सप्ताहं नाचलत् पदात्
10,25,24,kṛṣṇa-yogānubhāvaṃ taṃ niśamyendro 'ti-vismitaḥ nistambho bhraṣṭa-saṅkalpaḥ svān meghān sannyavārayat,कृष्ण-योगानुभावं तं निशम्येन्द्रो ऽति-विस्मितः निस्तम्भो भ्रष्ट-सङ्कल्पः स्वान् मेघान् सन्न्यवारयत्
10,25,25,khaṃ vyabhram uditādityaṃ vāta-varṣaṃ ca dāruṇam niśamyoparataṃ gopān govardhana-dharo 'bravīt,खं व्यभ्रम् उदितादित्यं वात-वर्षं च दारुणम् निशम्योपरतं गोपान् गोवर्धन-धरो ऽब्रवीत्
10,25,26,niryāta tyajata trāsaṃ gopāḥ sa-strī-dhanārbhakāḥ upārataṃ vāta-varṣaṃ vyuda-prāyāś ca nimnagāḥ,निर्यात त्यजत त्रासं गोपाः स-स्त्री-धनार्भकाः उपारतं वात-वर्षं व्युद-प्रायाश् च निम्नगाः
10,25,27,tatas te niryayur gopāḥ svaṃ svam ādāya go-dhanam śakaṭoḍhopakaraṇaṃ strī-bāla-sthavirāḥ śanaiḥ,ततस् ते निर्ययुर् गोपाः स्वं स्वम् आदाय गो-धनम् शकटोढोपकरणं स्त्री-बाल-स्थविराः शनैः
10,25,28,bhagavān api taṃ śailaṃ sva-sthāne pūrva-vat prabhuḥ paśyatāṃ sarva-bhūtānāṃ sthāpayām āsa līlayā,भगवान् अपि तं शैलं स्व-स्थाने पूर्व-वत् प्रभुः पश्यतां सर्व-भूतानां स्थापयाम् आस लीलया
10,25,29,taṃ prema-vegān nirbhṛtā vrajaukaso yathā samīyuḥ parirambhaṇādibhiḥ amp;gopyaś ca sa-sneham apūjayan mudā dadhy-akṣatādbhir yuyujuḥ sad-āśiṣaḥ,तं प्रेम-वेगान् निर्भृता व्रजौकसो यथा समीयुः परिरम्भणादिभिः अम्प्;गोप्यश् च स-स्नेहम् अपूजयन् मुदा दध्य्-अक्षताद्भिर् युयुजुः सद्-आशिषः
10,25,30,yaśodā rohiṇī nando rāmaś ca balināṃ varaḥ kṛṣṇam āliṅgya yuyujur āśiṣaḥ sneha-kātarāḥ,यशोदा रोहिणी नन्दो रामश् च बलिनां वरः कृष्णम् आलिङ्ग्य युयुजुर् आशिषः स्नेह-कातराः
10,25,31,divi deva-gaṇāḥ siddhāḥ sādhyā gandharva-cāraṇāḥ tuṣṭuvur mumucus tuṣṭāḥ puṣpa-varṣāṇi pārthiva,दिवि देव-गणाः सिद्धाः साध्या गन्धर्व-चारणाः तुष्टुवुर् मुमुचुस् तुष्टाः पुष्प-वर्षाणि पार्थिव
10,25,32,śaṅkha-dundubhayo nedur divi deva-pracoditāḥ jagur gandharva-patayas tumburu-pramukhā nṛpa,शङ्ख-दुन्दुभयो नेदुर् दिवि देव-प्रचोदिताः जगुर् गन्धर्व-पतयस् तुम्बुरु-प्रमुखा नृप
10,25,33,tato 'nuraktaiḥ paśupaiḥ pariśrito rājan sva-goṣṭhaṃ sa-balo 'vrajad dhariḥ tathā-vidhāny asya kṛtāni gopikā gāyantya īyur muditā hṛdi-spṛśaḥ,ततो ऽनुरक्तैः पशुपैः परिश्रितो राजन् स्व-गोष्ठं स-बलो ऽव्रजद् धरिः तथा-विधान्य् अस्य कृतानि गोपिका गायन्त्य ईयुर् मुदिता हृदि-स्पृशः
10,26,1,bhp_10.26.001 śrī-śuka uvāca evaṃ-vidhāni karmāṇi gopāḥ kṛṣṇasya vīkṣya te atad-vīrya-vidaḥ procuḥ samabhyetya su-vismitāḥ,भ्प्_१०.२६.००१ श्री-शुक उवाच एवं-विधानि कर्माणि गोपाः कृष्णस्य वीक्ष्य ते अतद्-वीर्य-विदः प्रोचुः समभ्येत्य सु-विस्मिताः
10,26,2,bālakasya yad etāni karmāṇy aty-adbhutāni vai katham arhaty asau janma grāmyeṣv ātma-jugupsitam,बालकस्य यद् एतानि कर्माण्य् अत्य्-अद्भुतानि वै कथम् अर्हत्य् असौ जन्म ग्राम्येष्व् आत्म-जुगुप्सितम्
10,26,3,yaḥ sapta-hāyano bālaḥ kareṇaikena līlayā kathaṃ bibhrad giri-varaṃ puṣkaraṃ gaja-rāḍ iva,यः सप्त-हायनो बालः करेणैकेन लीलया कथं बिभ्रद् गिरि-वरं पुष्करं गज-राड् इव
10,26,4,tokenāmīlitākṣeṇa pūtanāyā mahaujasaḥ pītaḥ stanaḥ saha prāṇaiḥ kāleneva vayas tanoḥ,तोकेनामीलिताक्षेण पूतनाया महौजसः पीतः स्तनः सह प्राणैः कालेनेव वयस् तनोः
10,26,5,hinvato 'dhaḥ śayānasya māsyasya caraṇāv udak ano 'patad viparyastaṃ rudataḥ prapadāhatam,हिन्वतो ऽधः शयानस्य मास्यस्य चरणाव् उदक् अनो ऽपतद् विपर्यस्तं रुदतः प्रपदाहतम्
10,26,6,eka-hāyana āsīno hriyamāṇo vihāyasā daityena yas tṛṇāvartam ahan kaṇṭha-grahāturam,एक-हायन आसीनो ह्रियमाणो विहायसा दैत्येन यस् तृणावर्तम् अहन् कण्ठ-ग्रहातुरम्
10,26,7,kvacid dhaiyaṅgava-stainye mātrā baddha udūkhale gacchann arjunayor madhye bāhubhyāṃ tāv apātayat,क्वचिद् धैयङ्गव-स्तैन्ये मात्रा बद्ध उदूखले गच्छन्न् अर्जुनयोर् मध्ये बाहुभ्यां ताव् अपातयत्
10,26,8,vane sañcārayan vatsān sa-rāmo bālakair vṛtaḥ hantu-kāmaṃ bakaṃ dorbhyāṃ mukhato 'rim apāṭayat,वने सञ्चारयन् वत्सान् स-रामो बालकैर् वृतः हन्तु-कामं बकं दोर्भ्यां मुखतो ऽरिम् अपाटयत्
10,26,9,vatseṣu vatsa-rūpeṇa praviśantaṃ jighāṃsayā hatvā nyapātayat tena kapitthāni ca līlayā,वत्सेषु वत्स-रूपेण प्रविशन्तं जिघांसया हत्वा न्यपातयत् तेन कपित्थानि च लीलया
10,26,10,hatvā rāsabha-daiteyaṃ tad-bandhūṃś ca balānvitaḥ cakre tāla-vanaṃ kṣemaṃ paripakva-phalānvitam,हत्वा रासभ-दैतेयं तद्-बन्धूंश् च बलान्वितः चक्रे ताल-वनं क्षेमं परिपक्व-फलान्वितम्
10,26,11,pralambaṃ ghātayitvograṃ balena bala-śālinā amocayad vraja-paśūn gopāṃś cāraṇya-vahnitaḥ,प्रलम्बं घातयित्वोग्रं बलेन बल-शालिना अमोचयद् व्रज-पशून् गोपांश् चारण्य-वह्नितः
10,26,12,āśī-viṣatamāhīndraṃ damitvā vimadaṃ hradāt prasahyodvāsya yamunāṃ cakre 'sau nirviṣodakām,आशी-विषतमाहीन्द्रं दमित्वा विमदं ह्रदात् प्रसह्योद्वास्य यमुनां चक्रे ऽसौ निर्विषोदकाम्
10,26,13,dustyajaś cānurāgo 'smin sarveṣāṃ no vrajaukasām nanda te tanaye 'smāsu tasyāpy autpattikaḥ katham,दुस्त्यजश् चानुरागो ऽस्मिन् सर्वेषां नो व्रजौकसाम् नन्द ते तनये ऽस्मासु तस्याप्य् औत्पत्तिकः कथम्
10,26,14,kva sapta-hāyano bālaḥ kva mahādri-vidhāraṇam tato no jāyate śaṅkā vraja-nātha tavātmaje,क्व सप्त-हायनो बालः क्व महाद्रि-विधारणम् ततो नो जायते शङ्का व्रज-नाथ तवात्मजे
10,26,15,bhp_10.26.015 śrī-nanda uvāca śrūyatāṃ me vaco gopā vyetu śaṅkā ca vo 'rbhake enam kumāram uddiśya gargo me yad uvāca ha,भ्प्_१०.२६.०१५ श्री-नन्द उवाच श्रूयतां मे वचो गोपा व्येतु शङ्का च वो ऽर्भके एनम् कुमारम् उद्दिश्य गर्गो मे यद् उवाच ह
10,26,16,varṇās trayaḥ kilāsyāsan gṛhṇato 'nu-yugaṃ tanūḥ śuklo raktas tathā pīta idānīṃ kṛṣṇatāṃ gataḥ,वर्णास् त्रयः किलास्यासन् गृह्णतो ऽनु-युगं तनूः शुक्लो रक्तस् तथा पीत इदानीं कृष्णतां गतः
10,26,17,prāgayaṃ vasudevasya kvacij jātas tavātmajaḥ vāsudeva iti śrīmān abhijñāḥ sampracakṣate,प्रागयं वसुदेवस्य क्वचिज् जातस् तवात्मजः वासुदेव इति श्रीमान् अभिज्ञाः सम्प्रचक्षते
10,26,18,bahūni santi nāmāni rūpāṇi ca sutasya te guṇa -karmānurūpāṇi tāny ahaṃ veda no janāḥ,बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते गुण -कर्मानुरूपाणि तान्य् अहं वेद नो जनाः
10,26,19,eṣa vaḥ śreya ādhāsyad gopa-gokula-nandanaḥ anena sarva-durgāṇi yūyam añjas tariṣyatha,एष वः श्रेय आधास्यद् गोप-गोकुल-नन्दनः अनेन सर्व-दुर्गाणि यूयम् अञ्जस् तरिष्यथ
10,26,20,purānena vraja-pate sādhavo dasyu-pīḍitāḥ arājake rakṣyamāṇā jigyur dasyūn samedhitāḥ,पुरानेन व्रज-पते साधवो दस्यु-पीडिताः अराजके रक्ष्यमाणा जिग्युर् दस्यून् समेधिताः
10,26,21,ya etasmin mahā-bhāge prītiṃ kurvanti mānavāḥ nārayo 'bhibhavanty etān viṣṇu-pakṣān ivāsurāḥ,य एतस्मिन् महा-भागे प्रीतिं कुर्वन्ति मानवाः नारयो ऽभिभवन्त्य् एतान् विष्णु-पक्षान् इवासुराः
10,26,22,tasmān nanda kumāro 'yaṃ nārāyaṇa-samo guṇaiḥ śriyā kīrtyānubhāvena tat-karmasu na vismayaḥ,तस्मान् नन्द कुमारो ऽयं नारायण-समो गुणैः श्रिया कीर्त्यानुभावेन तत्-कर्मसु न विस्मयः
10,26,23,ity addhā māṃ samādiśya garge ca sva-gṛhaṃ gate manye nārāyaṇasyāṃśaṃ kṛṣṇam akliṣṭa-kāriṇam,इत्य् अद्धा मां समादिश्य गर्गे च स्व-गृहं गते मन्ये नारायणस्यांशं कृष्णम् अक्लिष्ट-कारिणम्
10,26,24,iti nanda-vacaḥ śrutvā garga-gītaṃ taṃ vrajaukasaḥ muditā nandam ānarcuḥ kṛṣṇaṃ ca gata-vismayāḥ,इति नन्द-वचः श्रुत्वा गर्ग-गीतं तं व्रजौकसः मुदिता नन्दम् आनर्चुः कृष्णं च गत-विस्मयाः
10,26,25,deve varṣati yajña-viplava-ruṣā vajrāsma-varṣānilaiḥ sīdat-pāla-paśu-striy ātma-śaraṇaṃ dṛṣṭvānukampy utsmayan amp;utpāṭyaika-kareṇa śailam abalo līlocchilīndhraṃ yathā bibhrad goṣṭham apān mahendra-mada-bhit prīyān na indro gavām,देवे वर्षति यज्ञ-विप्लव-रुषा वज्रास्म-वर्षानिलैः सीदत्-पाल-पशु-स्त्रिय् आत्म-शरणं दृष्ट्वानुकम्प्य् उत्स्मयन् अम्प्;उत्पाट्यैक-करेण शैलम् अबलो लीलोच्छिलीन्ध्रं यथा बिभ्रद् गोष्ठम् अपान् महेन्द्र-मद-भित् प्रीयान् न इन्द्रो गवाम्
10,27,1,bhp_10.27.001 śrī-śuka uvāca govardhane dhṛte śaile āsārād rakṣite vraje go-lokād āvrajat kṛṣṇaṃ surabhiḥ śakra eva ca,भ्प्_१०.२७.००१ श्री-शुक उवाच गोवर्धने धृते शैले आसाराद् रक्षिते व्रजे गो-लोकाद् आव्रजत् कृष्णं सुरभिः शक्र एव च
10,27,2,vivikta upasaṅgamya vrīḍītaḥ kṛta-helanaḥ pasparśa pādayor enaṃ kirīṭenārka-varcasā,विविक्त उपसङ्गम्य व्रीडीतः कृत-हेलनः पस्पर्श पादयोर् एनं किरीटेनार्क-वर्चसा
10,27,3,dṛṣṭa-śrutānubhāvo 'sya kṛṣṇasyāmita-tejasaḥ naṣṭa-tri-lokeśa-mada idam āha kṛtāñjaliḥ,दृष्ट-श्रुतानुभावो ऽस्य कृष्णस्यामित-तेजसः नष्ट-त्रि-लोकेश-मद इदम् आह कृताञ्जलिः
10,27,4,bhp_10.27.004 indra uvāca viśuddha-sattvaṃ tava dhāma śāntaṃ tapo-mayaṃ dhvasta-rajas-tamaskam māyā-mayo 'yaṃ guṇa-sampravāho na vidyate te grahaṇānubandhaḥ,भ्प्_१०.२७.००४ इन्द्र उवाच विशुद्ध-सत्त्वं तव धाम शान्तं तपो-मयं ध्वस्त-रजस्-तमस्कम् माया-मयो ऽयं गुण-सम्प्रवाहो न विद्यते ते ग्रहणानुबन्धः
10,27,5,kuto nu tad-dhetava īśa tat-kṛtā lobhādayo ye 'budha-linga-bhāvāḥ tathāpi daṇḍaṃ bhagavān bibharti dharmasya guptyai khala-nigrahāya,कुतो नु तद्-धेतव ईश तत्-कृता लोभादयो ये ऽबुध-लिन्ग-भावाः तथापि दण्डं भगवान् बिभर्ति धर्मस्य गुप्त्यै खल-निग्रहाय
10,27,6,pitā gurus tvaṃ jagatām adhīśo duratyayaḥ kāla upātta-daṇḍaḥ hitāya cecchā-tanubhiḥ samīhase mānaṃ vidhunvan jagad-īśa-māninām,पिता गुरुस् त्वं जगताम् अधीशो दुरत्ययः काल उपात्त-दण्डः हिताय चेच्छा-तनुभिः समीहसे मानं विधुन्वन् जगद्-ईश-मानिनाम्
10,27,7,ye mad-vidhājñā jagad-īśa-māninas tvāṃ vīkṣya kāle 'bhayam āśu tan-madam hitvārya-mārgaṃ prabhajanty apasmayā īhā khalānām api te 'nuśāsanam,ये मद्-विधाज्ञा जगद्-ईश-मानिनस् त्वां वीक्ष्य काले ऽभयम् आशु तन्-मदम् हित्वार्य-मार्गं प्रभजन्त्य् अपस्मया ईहा खलानाम् अपि ते ऽनुशासनम्
10,27,8,sa tvaṃ mamaiśvarya-mada-plutasya kṛtāgasas te 'viduṣaḥ prabhāvam kṣantuṃ prabho 'thārhasi mūḍha-cetaso maivaṃ punar bhūn matir īśa me 'satī,स त्वं ममैश्वर्य-मद-प्लुतस्य कृतागसस् ते ऽविदुषः प्रभावम् क्षन्तुं प्रभो ऽथार्हसि मूढ-चेतसो मैवं पुनर् भून् मतिर् ईश मे ऽसती
10,27,9,tavāvatāro 'yam adhokṣajeha bhuvo bharāṇām uru-bhāra-janmanām camū-patīnām abhavāya deva bhavāya yuṣmac-caraṇānuvartinām,तवावतारो ऽयम् अधोक्षजेह भुवो भराणाम् उरु-भार-जन्मनाम् चमू-पतीनाम् अभवाय देव भवाय युष्मच्-चरणानुवर्तिनाम्
10,27,10,namas tubhyaṃ bhagavate puruṣāya mahātmane vāsudevāya kṛṣṇāya sātvatāṃ pataye namaḥ,नमस् तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने वासुदेवाय कृष्णाय सात्वतां पतये नमः
10,27,11,svacchandopātta-dehāya viśuddha-jñāna-mūrtaye sarvasmai sarva-bījāya sarva-bhūtātmane namaḥ,स्वच्छन्दोपात्त-देहाय विशुद्ध-ज्ञान-मूर्तये सर्वस्मै सर्व-बीजाय सर्व-भूतात्मने नमः
10,27,12,mayedaṃ bhagavan goṣṭha- nāśāyāsāra-vāyubhiḥ ceṣṭitaṃ vihate yajñe māninā tīvra-manyunā,मयेदं भगवन् गोष्ठ- नाशायासार-वायुभिः चेष्टितं विहते यज्ञे मानिना तीव्र-मन्युना
10,27,13,tvayeśānugṛhīto 'smi dhvasta-stambho vṛthodyamaḥ īśvaraṃ gurum ātmānaṃ tvām ahaṃ śaraṇaṃ gataḥ,त्वयेशानुगृहीतो ऽस्मि ध्वस्त-स्तम्भो वृथोद्यमः ईश्वरं गुरुम् आत्मानं त्वाम् अहं शरणं गतः
10,27,14,bhp_10.27.014 śrī-śuka uvāca evaṃ saṅkīrtitaḥ kṛṣṇo maghonā bhagavān amum megha-gambhīrayā vācā prahasann idam abravīt,भ्प्_१०.२७.०१४ श्री-शुक उवाच एवं सङ्कीर्तितः कृष्णो मघोना भगवान् अमुम् मेघ-गम्भीरया वाचा प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत्
10,27,15,bhp_10.27.015 śrī-bhagavān uvāca mayā te 'kāri maghavan makha-bhaṅgo 'nugṛhṇatā mad-anusmṛtaye nityaṃ mattasyendra-śriyā bhṛśam,भ्प्_१०.२७.०१५ श्री-भगवान् उवाच मया ते ऽकारि मघवन् मख-भङ्गो ऽनुगृह्णता मद्-अनुस्मृतये नित्यं मत्तस्येन्द्र-श्रिया भृशम्
10,27,16,mām aiśvarya-śrī-madāndho daṇḍa pāṇiṃ na paśyati taṃ bhraṃśayāmi sampadbhyo yasya cecchāmy anugraham,माम् ऐश्वर्य-श्री-मदान्धो दण्ड पाणिं न पश्यति तं भ्रंशयामि सम्पद्भ्यो यस्य चेच्छाम्य् अनुग्रहम्
10,27,17,gamyatāṃ śakra bhadraṃ vaḥ kriyatāṃ me 'nuśāsanam sthīyatāṃ svādhikāreṣu yuktair vaḥ stambha-varjitaiḥ,गम्यतां शक्र भद्रं वः क्रियतां मे ऽनुशासनम् स्थीयतां स्वाधिकारेषु युक्तैर् वः स्तम्भ-वर्जितैः
10,27,18,athāha surabhiḥ kṛṣṇam abhivandya manasvinī sva-santānair upāmantrya gopa-rūpiṇam īśvaram,अथाह सुरभिः कृष्णम् अभिवन्द्य मनस्विनी स्व-सन्तानैर् उपामन्त्र्य गोप-रूपिणम् ईश्वरम्
10,27,19,bhp_10.27.019 surabhir uvāca kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-yogin viśvātman viśva-sambhava bhavatā loka-nāthena sa-nāthā vayam acyuta,भ्प्_१०.२७.०१९ सुरभिर् उवाच कृष्ण कृष्ण महा-योगिन् विश्वात्मन् विश्व-सम्भव भवता लोक-नाथेन स-नाथा वयम् अच्युत
10,27,20,tvaṃ naḥ paramakaṃ daivaṃ tvaṃ na indro jagat-pate bhavāya bhava go-vipra devānāṃ ye ca sādhavaḥ,त्वं नः परमकं दैवं त्वं न इन्द्रो जगत्-पते भवाय भव गो-विप्र देवानां ये च साधवः
10,27,21,indraṃ nas tvābhiṣekṣyāmo brahmaṇā coditā vayam avatīrṇo 'si viśvātman bhūmer bhārāpanuttaye,इन्द्रं नस् त्वाभिषेक्ष्यामो ब्रह्मणा चोदिता वयम् अवतीर्णो ऽसि विश्वात्मन् भूमेर् भारापनुत्तये
10,27,22,bhp_10.27.022 śṛī-śuka uvāca evaṃ kṛṣṇam upāmantrya surabhiḥ payasātmanaḥ jalair ākāśa-gaṅgāyā airāvata-karoddhṛtaiḥ,भ्प्_१०.२७.०२२ शृई-शुक उवाच एवं कृष्णम् उपामन्त्र्य सुरभिः पयसात्मनः जलैर् आकाश-गङ्गाया ऐरावत-करोद्धृतैः
10,27,23,indraḥ surarṣibhiḥ sākaṃ codito deva-mātṛbhiḥ abhyasiñcata dāśārhaṃ govinda iti cābhyadhāt,इन्द्रः सुरर्षिभिः साकं चोदितो देव-मातृभिः अभ्यसिञ्चत दाशार्हं गोविन्द इति चाभ्यधात्
10,27,24,tatrāgatās tumburu-nāradādayo gandharva-vidyādhara-siddha-cāraṇāḥ jagur yaśo loka-malāpahaṃ hareḥ surāṅganāḥ sannanṛtur mudānvitāḥ,तत्रागतास् तुम्बुरु-नारदादयो गन्धर्व-विद्याधर-सिद्ध-चारणाः जगुर् यशो लोक-मलापहं हरेः सुराङ्गनाः सन्ननृतुर् मुदान्विताः
10,27,25,taṃ tuṣṭuvur deva-nikāya-ketavo hy avākiraṃś cādbhuta-puṣpa-vṛṣṭibhiḥ lokāḥ parāṃ nirvṛtim āpnuvaṃs trayo gāvas tadā gām anayan payo-drutām,तं तुष्टुवुर् देव-निकाय-केतवो ह्य् अवाकिरंश् चाद्भुत-पुष्प-वृष्टिभिः लोकाः परां निर्वृतिम् आप्नुवंस् त्रयो गावस् तदा गाम् अनयन् पयो-द्रुताम्
10,27,26,nānā-rasaughāḥ sarito vṛkṣā āsan madhu-sravāḥ akṛṣṭa-pacyauṣadhayo girayo 'bibhran un maṇīn,नाना-रसौघाः सरितो वृक्षा आसन् मधु-स्रवाः अकृष्ट-पच्यौषधयो गिरयो ऽबिभ्रन् उन् मणीन्
10,27,27,kṛṣṇe 'bhiṣikta etāni sarvāṇi kuru-nandana nirvairāṇy abhavaṃs tāta krūrāṇy api nisargataḥ,कृष्णे ऽभिषिक्त एतानि सर्वाणि कुरु-नन्दन निर्वैराण्य् अभवंस् तात क्रूराण्य् अपि निसर्गतः
10,27,28,iti go-gokula-patiṃ govindam abhiṣicya saḥ anujñāto yayau śakro vṛto devādibhir divam,इति गो-गोकुल-पतिं गोविन्दम् अभिषिच्य सः अनुज्ञातो ययौ शक्रो वृतो देवादिभिर् दिवम्
10,28,1,bhp_10.28.001 śrī-bādarāyaṇir uvāca ekādaśyāṃ nirāhāraḥ samabhyarcya janārdanam snātuṃ nandas tu kālindyāṃ dvādaśyāṃ jalam āviśat,भ्प्_१०.२८.००१ श्री-बादरायणिर् उवाच एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम् स्नातुं नन्दस् तु कालिन्द्यां द्वादश्यां जलम् आविशत्
10,28,2,taṃ gṛhītvānayad bhṛtyo varuṇasyāsuro 'ntikam avajñāyāsurīṃ velāṃ praviṣṭam udakaṃ niśi,तं गृहीत्वानयद् भृत्यो वरुणस्यासुरो ऽन्तिकम् अवज्ञायासुरीं वेलां प्रविष्टम् उदकं निशि
10,28,3,cukruśus tam apaśyantaḥ kṛṣṇa rāmeti gopakāḥ bhagavāṃs tad upaśrutya pitaraṃ varuṇāhṛtam tad-antikaṃ gato rājan svānām abhaya-do vibhuḥ,चुक्रुशुस् तम् अपश्यन्तः कृष्ण रामेति गोपकाः भगवांस् तद् उपश्रुत्य पितरं वरुणाहृतम् तद्-अन्तिकं गतो राजन् स्वानाम् अभय-दो विभुः
10,28,4,prāptaṃ vīkṣya hṛṣīkeśaṃ loka-pālaḥ saparyayā mahatyā pūjayitvāha tad-darśana-mahotsavaḥ,प्राप्तं वीक्ष्य हृषीकेशं लोक-पालः सपर्यया महत्या पूजयित्वाह तद्-दर्शन-महोत्सवः
10,28,5,bhp_10.28.005 śrī-varuṇa uvāca adya me nibhṛto deho 'dyaivārtho 'dhigataḥ prabho tvat-pāda-bhājo bhagavann avāpuḥ pāram adhvanaḥ,भ्प्_१०.२८.००५ श्री-वरुण उवाच अद्य मे निभृतो देहो ऽद्यैवार्थो ऽधिगतः प्रभो त्वत्-पाद-भाजो भगवन्न् अवापुः पारम् अध्वनः
10,28,6,namas tubhyaṃ bhagavate brahmaṇe paramātmane na yatra śrūyate māyā loka-sṛṣṭi-vikalpanā,नमस् तुभ्यं भगवते ब्रह्मणे परमात्मने न यत्र श्रूयते माया लोक-सृष्टि-विकल्पना
10,28,7,ajānatā māmakena mūḍhenākārya-vedinā ānīto 'yaṃ tava pitā tad bhavān kṣantum arhati,अजानता मामकेन मूढेनाकार्य-वेदिना आनीतो ऽयं तव पिता तद् भवान् क्षन्तुम् अर्हति
10,28,8,mamāpy anugrahaṃ kṛṣṇa kartum arhasy aśeṣa-dṛk govinda nīyatām eṣa pitā te pitṛ-vatsala,ममाप्य् अनुग्रहं कृष्ण कर्तुम् अर्हस्य् अशेष-दृक् गोविन्द नीयताम् एष पिता ते पितृ-वत्सल
10,28,9,bhp_10.28.009 śrī-śuka uvāca evaṃ prasāditaḥ kṛṣṇo bhagavān īśvareśvaraḥ ādāyāgāt sva-pitaraṃ bandhūnāṃ cāvahan mudam,भ्प्_१०.२८.००९ श्री-शुक उवाच एवं प्रसादितः कृष्णो भगवान् ईश्वरेश्वरः आदायागात् स्व-पितरं बन्धूनां चावहन् मुदम्
10,28,10,nandas tv atīndriyaṃ dṛṣṭvā loka-pāla-mahodayam kṛṣṇe ca sannatiṃ teṣāṃ jñātibhyo vismito 'bravīt,नन्दस् त्व् अतीन्द्रियं दृष्ट्वा लोक-पाल-महोदयम् कृष्णे च सन्नतिं तेषां ज्ञातिभ्यो विस्मितो ऽब्रवीत्
10,28,11,te cautsukya-dhiyo rājan matvā gopās tam īśvaram api naḥ sva-gatiṃ sūkṣmām upādhāsyad adhīśvaraḥ,ते चौत्सुक्य-धियो राजन् मत्वा गोपास् तम् ईश्वरम् अपि नः स्व-गतिं सूक्ष्माम् उपाधास्यद् अधीश्वरः
10,28,12,iti svānāṃ sa bhagavān vijñāyākhila-dṛk svayam saṅkalpa-siddhaye teṣāṃ kṛpayaitad acintayat,इति स्वानां स भगवान् विज्ञायाखिल-दृक् स्वयम् सङ्कल्प-सिद्धये तेषां कृपयैतद् अचिन्तयत्
10,28,13,jano vai loka etasminn avidyā-kāma-karmabhiḥ uccāvacāsu gatiṣu na veda svāṃ gatiṃ bhraman,जनो वै लोक एतस्मिन्न् अविद्या-काम-कर्मभिः उच्चावचासु गतिषु न वेद स्वां गतिं भ्रमन्
10,28,14,iti sañcintya bhagavān mahā-kāruṇiko hariḥ darśayām āsa lokaṃ svaṃ gopānāṃ tamasaḥ param,इति सञ्चिन्त्य भगवान् महा-कारुणिको हरिः दर्शयाम् आस लोकं स्वं गोपानां तमसः परम्
10,28,15,satyaṃ jñānam anantaṃ yad brahma-jyotiḥ sanātanam yad dhi paśyanti munayo guṇāpāye samāhitāḥ,सत्यं ज्ञानम् अनन्तं यद् ब्रह्म-ज्योतिः सनातनम् यद् धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिताः
10,28,16,te tu brahma-hradam nītā magnāḥ kṛṣṇena coddhṛtāḥ dadṛśur brahmaṇo lokaṃ yatrākrūro 'dhyagāt purā,ते तु ब्रह्म-ह्रदम् नीता मग्नाः कृष्णेन चोद्धृताः ददृशुर् ब्रह्मणो लोकं यत्राक्रूरो ऽध्यगात् पुरा
10,28,17,nandādayas tu taṃ dṛṣṭvā paramānanda-nivṛtāḥ kṛṣṇaṃ ca tatra cchandobhiḥ stūyamānaṃ su-vismitāḥ,नन्दादयस् तु तं दृष्ट्वा परमानन्द-निवृताः कृष्णं च तत्र च्छन्दोभिः स्तूयमानं सु-विस्मिताः
10,29,1,bhp_10.29.001 śrī-bādarāyaṇir uvāca bhagavān api tā rātṛīḥ śāradotphulla-mallikāḥ vīkṣya rantuṃ manaś cakre yoga-māyām upāśritaḥ,भ्प्_१०.२९.००१ श्री-बादरायणिर् उवाच भगवान् अपि ता रातृईः शारदोत्फुल्ल-मल्लिकाः वीक्ष्य रन्तुं मनश् चक्रे योग-मायाम् उपाश्रितः
10,29,2,tadoḍurājaḥ kakubhaḥ karair mukhaṃ prācyā vilimpann aruṇena śantamaiḥ sa carṣaṇīnām udagāc chuco mṛjan priyaḥ priyāyā iva dīrgha-darśanaḥ,तदोडुराजः ककुभः करैर् मुखं प्राच्या विलिम्पन्न् अरुणेन शन्तमैः स चर्षणीनाम् उदगाच् छुचो मृजन् प्रियः प्रियाया इव दीर्घ-दर्शनः
10,29,3,dṛṣṭvā kumudvantam akhaṇḍa-maṇḍalaṃ ramānanābhaṃ nava-kuṅkumāruṇam amp;vanaṃ ca tat-komala-gobhī rañjitaṃ jagau kalaṃ vāma-dṛśāṃ manoharam,दृष्ट्वा कुमुद्वन्तम् अखण्ड-मण्डलं रमाननाभं नव-कुङ्कुमारुणम् अम्प्;वनं च तत्-कोमल-गोभी रञ्जितं जगौ कलं वाम-दृशां मनोहरम्
10,29,4,niśamya gītāṃ tad anaṅga-vardhanaṃ vraja-striyaḥ kṛṣṇa-gṛhīta-mānasāḥ ājagmur anyonyam alakṣitodyamāḥ sa yatra kānto java-lola-kuṇḍalāḥ,निशम्य गीतां तद् अनङ्ग-वर्धनं व्रज-स्त्रियः कृष्ण-गृहीत-मानसाः आजग्मुर् अन्योन्यम् अलक्षितोद्यमाः स यत्र कान्तो जव-लोल-कुण्डलाः
10,29,5,duhantyo 'bhiyayuḥ kāścid dohaṃ hitvā samutsukāḥ payo 'dhiśritya saṃyāvam anudvāsyāparā yayuḥ,दुहन्त्यो ऽभिययुः काश्चिद् दोहं हित्वा समुत्सुकाः पयो ऽधिश्रित्य संयावम् अनुद्वास्यापरा ययुः
10,29,6,pariveṣayantyas tad dhitvā pāyayantyaḥ śiśūn payaḥ śuśrūṣantyaḥ patīn kāścid aśnantyo 'pāsya bhojanam,परिवेषयन्त्यस् तद् धित्वा पाययन्त्यः शिशून् पयः शुश्रूषन्त्यः पतीन् काश्चिद् अश्नन्त्यो ऽपास्य भोजनम्
10,29,7,limpantyaḥ pramṛjantyo 'nyā añjantyaḥ kāśca locane vyatyasta-vastrābharaṇāḥ kāścit kṛṣṇāntikaṃ yayuḥ,लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्यो ऽन्या अञ्जन्त्यः काश्च लोचने व्यत्यस्त-वस्त्राभरणाः काश्चित् कृष्णान्तिकं ययुः
10,29,8,tā vāryamāṇāḥ patibhiḥ pitṛbhir bhrātṛ-bandhubhiḥ govindāpahṛtātmāno na nyavartanta mohitāḥ,ता वार्यमाणाः पतिभिः पितृभिर् भ्रातृ-बन्धुभिः गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिताः
10,29,9,antar-gṛha-gatāḥ kāścid gopyo 'labdha-vinirgamāḥ kṛṣṇaṃ tad-bhāvanā-yuktā dadhyur mīlita-locanāḥ,अन्तर्-गृह-गताः काश्चिद् गोप्यो ऽलब्ध-विनिर्गमाः कृष्णं तद्-भावना-युक्ता दध्युर् मीलित-लोचनाः
10,29,10,duḥsaha-preṣṭha-viraha- tīvra-tāpa-dhutāśubhāḥ dhyāna-prāptācyutāśleṣa- nirvṛtyā kṣīṇa-maṅgalāḥ,दुःसह-प्रेष्ठ-विरह- तीव्र-ताप-धुताशुभाः ध्यान-प्राप्ताच्युताश्लेष- निर्वृत्या क्षीण-मङ्गलाः
10,29,11,tam eva paramātmānaṃ jāra-buddhyāpi saṅgatāḥ jahur guṇa-mayaṃ dehaṃ sadyaḥ prakṣīṇa-bandhanāḥ,तम् एव परमात्मानं जार-बुद्ध्यापि सङ्गताः जहुर् गुण-मयं देहं सद्यः प्रक्षीण-बन्धनाः
10,29,12,bhp_10.29.012 śrī-parīkṣid uvāca kṛṣṇaṃ viduḥ paraṃ kāntaṃ na tu brahmatayā mune guṇa-pravāhoparamas tāsāṃ guṇa-dhiyāṃ katham,भ्प्_१०.२९.०१२ श्री-परीक्षिद् उवाच कृष्णं विदुः परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने गुण-प्रवाहोपरमस् तासां गुण-धियां कथम्
10,29,13,bhp_10.29.013 śrī-śuka uvāca uktaṃ purastād etat te caidyaḥ siddhiṃ yathā gataḥ dviṣann api hṛṣīkeśaṃ kim utādhokṣaja-priyāḥ,भ्प्_१०.२९.०१३ श्री-शुक उवाच उक्तं पुरस्ताद् एतत् ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः द्विषन्न् अपि हृषीकेशं किम् उताधोक्षज-प्रियाः
10,29,14,nṛṇāṃ niḥśreyasārthāya vyaktir bhagavato nṛpa avyayasyāprameyasya nirguṇasya guṇātmanaḥ,नृणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिर् भगवतो नृप अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः
10,29,15,kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ sneham aikyaṃ sauhṛdam eva ca nityaṃ harau vidadhato yānti tan-mayatāṃ hi te,कामं क्रोधं भयं स्नेहम् ऐक्यं सौहृदम् एव च नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्-मयतां हि ते
10,29,16,na caivaṃ vismayaḥ kāryo bhavatā bhagavaty aje yogeśvareśvare kṛṣṇe yata etad vimucyate,न चैवं विस्मयः कार्यो भवता भगवत्य् अजे योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते
10,29,17,tā dṛṣṭvāntikam āyātā bhagavān vraja-yoṣitaḥ avadad vadatāṃ śreṣṭho vācaḥ peśair vimohayan,ता दृष्ट्वान्तिकम् आयाता भगवान् व्रज-योषितः अवदद् वदतां श्रेष्ठो वाचः पेशैर् विमोहयन्
10,29,18,bhp_10.29.018 śrī-bhagavān uvāca svāgataṃ vo mahā-bhāgāḥ priyaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ vrajasyānāmayaṃ kaccid brūtāgamana-kāraṇam,भ्प्_१०.२९.०१८ श्री-भगवान् उवाच स्वागतं वो महा-भागाः प्रियं किं करवाणि वः व्रजस्यानामयं कच्चिद् ब्रूतागमन-कारणम्
10,29,19,rajany eṣā ghora-rūpā ghora-sattva-niṣevitā pratiyāta vrajaṃ neha stheyaṃ strībhiḥ su-madhyamāḥ,रजन्य् एषा घोर-रूपा घोर-सत्त्व-निषेविता प्रतियात व्रजं नेह स्थेयं स्त्रीभिः सु-मध्यमाः
10,29,20,mātaraḥ pitaraḥ putrā bhrātaraḥ patayaś ca vaḥ vicinvanti hy apaśyanto mā kṛḍhvaṃ bandhu-sādhvasam,मातरः पितरः पुत्रा भ्रातरः पतयश् च वः विचिन्वन्ति ह्य् अपश्यन्तो मा कृढ्वं बन्धु-साध्वसम्
10,29,21,dṛṣṭaṃ vanaṃ kusumitaṃ rākeśa-kara-rañjitam yamunānila-līlaijat taru-pallava-śobhitam,दृष्टं वनं कुसुमितं राकेश-कर-रञ्जितम् यमुनानिल-लीलैजत् तरु-पल्लव-शोभितम्
10,29,22,tad yāta mā ciraṃ goṣṭhaṃ śuśrūṣadhvaṃ patīn satīḥ krandanti vatsā bālāś ca tān pāyayata duhyata,तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सतीः क्रन्दन्ति वत्सा बालाश् च तान् पाययत दुह्यत
10,29,23,atha vā mad-abhisnehād bhavatyo yantritāśayāḥ āgatā hy upapannaṃ vaḥ prīyante mayi jantavaḥ,अथ वा मद्-अभिस्नेहाद् भवत्यो यन्त्रिताशयाः आगता ह्य् उपपन्नं वः प्रीयन्ते मयि जन्तवः
10,29,24,bhartuḥ śuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ paro dharmo hy amāyayā tad-bandhūnāṃ ca kalyāṇaḥ prajānāṃ cānupoṣaṇam,भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्य् अमायया तद्-बन्धूनां च कल्याणः प्रजानां चानुपोषणम्
10,29,25,duḥśīlo durbhago vṛddho jaḍo rogy adhano 'pi vā patiḥ strībhir na hātavyo lokepsubhir apātakī,दुःशीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्य् अधनो ऽपि वा पतिः स्त्रीभिर् न हातव्यो लोकेप्सुभिर् अपातकी
10,29,26,asvargyam ayaśasyaṃ ca phalgu kṛcchraṃ bhayāvaham jugupsitaṃ ca sarvatra hy aupapatyaṃ kula-striyaḥ,अस्वर्ग्यम् अयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् जुगुप्सितं च सर्वत्र ह्य् औपपत्यं कुल-स्त्रियः
10,29,27,śravaṇād darśanād dhyānān mayi bhāvo 'nukīrtanāt na tathā sannikarṣeṇa pratiyāta tato gṛhān,श्रवणाद् दर्शनाद् ध्यानान् मयि भावो ऽनुकीर्तनात् न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान्
10,29,28,bhp_10.29.028 śrī-śuka uvāca iti vipriyam ākarṇya gopyo govinda-bhāṣitam viṣaṇṇā bhagna-saṅkalpāś cintām āpur duratyayām,भ्प्_१०.२९.०२८ श्री-शुक उवाच इति विप्रियम् आकर्ण्य गोप्यो गोविन्द-भाषितम् विषण्णा भग्न-सङ्कल्पाश् चिन्ताम् आपुर् दुरत्ययाम्
10,29,29,kṛtvā mukhāny ava śucaḥ śvasanena śuṣyad bimbādharāṇi caraṇena bhuvaḥ likhantyaḥ amp;asrair upātta-masibhiḥ kuca-kuṅkumāni tasthur mṛjantya uru-duḥkha-bharāḥ sma tūṣṇīm,कृत्वा मुखान्य् अव शुचः श्वसनेन शुष्यद् बिम्बाधराणि चरणेन भुवः लिखन्त्यः अम्प्;अस्रैर् उपात्त-मसिभिः कुच-कुङ्कुमानि तस्थुर् मृजन्त्य उरु-दुःख-भराः स्म तूष्णीम्
10,29,30,preṣṭhaṃ priyetaram iva pratibhāṣamāṇaṃ kṛṣṇaṃ tad-artha-vinivartita-sarva-kāmāḥ preṣṭhaṃ priyetaram iva pratibhāṣamāṇaṃ kṛṣṇaṃ tad-artha-vinivartita-sarva-kāmāḥ netre vimṛjya ruditopahate sma kiñcit saṃrambha-gadgada-giro 'bruvatānuraktāḥ,प्रेष्ठं प्रियेतरम् इव प्रतिभाषमाणं कृष्णं तद्-अर्थ-विनिवर्तित-सर्व-कामाः प्रेष्ठं प्रियेतरम् इव प्रतिभाषमाणं कृष्णं तद्-अर्थ-विनिवर्तित-सर्व-कामाः नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित् संरम्भ-गद्गद-गिरो ऽब्रुवतानुरक्ताः
10,29,31,bhp_10.29.031 śrī-gopya ūcuḥ maivaṃ vibho 'rhati bhavān gadituṃ nṛ-śaṃsaṃ santyajya sarva-viṣayāṃs tava pāda-mūlam maivaṃ vibho 'rhati bhavān gadituṃ nṛ-śaṃsaṃ santyajya sarva-viṣayāṃs tava pāda-mūlam bhaktā bhajasva duravagraha mā tyajāsmān devo yathādi-puruṣo bhajate mumukṣūn,भ्प्_१०.२९.०३१ श्री-गोप्य ऊचुः मैवं विभो ऽर्हति भवान् गदितुं नृ-शंसं सन्त्यज्य सर्व-विषयांस् तव पाद-मूलम् मैवं विभो ऽर्हति भवान् गदितुं नृ-शंसं सन्त्यज्य सर्व-विषयांस् तव पाद-मूलम् भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान् देवो यथादि-पुरुषो भजते मुमुक्षून्
10,29,32,yat paty-apatya-suhṛdām anuvṛttir aṅga strīṇāṃ sva-dharma iti dharma-vidā tvayoktam yat paty-apatya-suhṛdām anuvṛttir aṅga strīṇāṃ sva-dharma iti dharma-vidā tvayoktam astv evam etad upadeśa-pade tvayīśe preṣṭho bhavāṃs tanu-bhṛtāṃ kila bandhur ātmā,यत् पत्य्-अपत्य-सुहृदाम् अनुवृत्तिर् अङ्ग स्त्रीणां स्व-धर्म इति धर्म-विदा त्वयोक्तम् यत् पत्य्-अपत्य-सुहृदाम् अनुवृत्तिर् अङ्ग स्त्रीणां स्व-धर्म इति धर्म-विदा त्वयोक्तम् अस्त्व् एवम् एतद् उपदेश-पदे त्वयीशे प्रेष्ठो भवांस् तनु-भृतां किल बन्धुर् आत्मा
10,29,33,kurvanti hi tvayi ratiṃ kuśalāḥ sva ātman nitya-priye pati-sutādibhir ārti-daiḥ kim kurvanti hi tvayi ratiṃ kuśalāḥ sva ātman nitya-priye pati-sutādibhir ārti-daiḥ kim tan naḥ prasīda parameśvara mā sma chindyā āśāṃ dhṛtāṃ tvayi cirād aravinda-netra,कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशलाः स्व आत्मन् नित्य-प्रिये पति-सुतादिभिर् आर्ति-दैः किम् कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशलाः स्व आत्मन् नित्य-प्रिये पति-सुतादिभिर् आर्ति-दैः किम् तन् नः प्रसीद परमेश्वर मा स्म छिन्द्या आशां धृतां त्वयि चिराद् अरविन्द-नेत्र
10,29,34,cittaṃ sukhena bhavatāpahṛtaṃ gṛheṣu yan nirviśaty uta karāv api gṛhya-kṛtye cittaṃ sukhena bhavatāpahṛtaṃ gṛheṣu yan nirviśaty uta karāv api gṛhya-kṛtye pādau padaṃ na calatas tava pāda-mūlād yāmaḥ kathaṃ vrajam atho karavāma kiṃ vā,चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु यन् निर्विशत्य् उत कराव् अपि गृह्य-कृत्ये चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु यन् निर्विशत्य् उत कराव् अपि गृह्य-कृत्ये पादौ पदं न चलतस् तव पाद-मूलाद् यामः कथं व्रजम् अथो करवाम किं वा
10,29,35,siñcāṅga nas tvad-adharāmṛta-pūrakeṇa hāsāvaloka-kala-gīta-ja-hṛc-chayāgnim siñcāṅga nas tvad-adharāmṛta-pūrakeṇa hāsāvaloka-kala-gīta-ja-hṛc-chayāgnim no ced vayaṃ virahajāgny-upayukta-dehā dhyānena yāma padayoḥ padavīṃ sakhe te,सिञ्चाङ्ग नस् त्वद्-अधरामृत-पूरकेण हासावलोक-कल-गीत-ज-हृच्-छयाग्निम् सिञ्चाङ्ग नस् त्वद्-अधरामृत-पूरकेण हासावलोक-कल-गीत-ज-हृच्-छयाग्निम् नो चेद् वयं विरहजाग्न्य्-उपयुक्त-देहा ध्यानेन याम पदयोः पदवीं सखे ते
10,29,36,yarhy ambujākṣa tava pāda-talaṃ ramāyā datta-kṣaṇaṃ kvacid araṇya-jana-priyasya yarhy ambujākṣa tava pāda-talaṃ ramāyā datta-kṣaṇaṃ kvacid araṇya-jana-priyasya asprākṣma tat-prabhṛti nānya-samakṣam añjaḥ sthātuṃs tvayābhiramitā bata pārayāmaḥ,यर्ह्य् अम्बुजाक्ष तव पाद-तलं रमाया दत्त-क्षणं क्वचिद् अरण्य-जन-प्रियस्य यर्ह्य् अम्बुजाक्ष तव पाद-तलं रमाया दत्त-क्षणं क्वचिद् अरण्य-जन-प्रियस्य अस्प्राक्ष्म तत्-प्रभृति नान्य-समक्षम् अञ्जः स्थातुंस् त्वयाभिरमिता बत पारयामः
10,29,37,śrīr yat padāmbuja-rajaś cakame tulasyā labdhvāpi vakṣasi padaṃ kila bhṛtya-juṣṭam śrīr yat padāmbuja-rajaś cakame tulasyā labdhvāpi vakṣasi padaṃ kila bhṛtya-juṣṭam yasyāḥ sva-vīkṣaṇa utānya-sura-prayāsas tadvad vayaṃ ca tava pāda-rajaḥ prapannāḥ,श्रीर् यत् पदाम्बुज-रजश् चकमे तुलस्या लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्य-जुष्टम् श्रीर् यत् पदाम्बुज-रजश् चकमे तुलस्या लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्य-जुष्टम् यस्याः स्व-वीक्षण उतान्य-सुर-प्रयासस् तद्वद् वयं च तव पाद-रजः प्रपन्नाः
10,29,38,tan naḥ prasīda vṛjinārdana te 'nghri-mūlaṃ prāptā visṛjya vasatīs tvad-upāsanāśāḥ tan naḥ prasīda vṛjinārdana te 'nghri-mūlaṃ prāptā visṛjya vasatīs tvad-upāsanāśāḥ tvat-sundara-smita-nirīkṣaṇa-tīvra-kāma taptātmanāṃ puruṣa-bhūṣaṇa dehi dāsyam,तन् नः प्रसीद वृजिनार्दन ते ऽन्घ्रि-मूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस् त्वद्-उपासनाशाः तन् नः प्रसीद वृजिनार्दन ते ऽन्घ्रि-मूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस् त्वद्-उपासनाशाः त्वत्-सुन्दर-स्मित-निरीक्षण-तीव्र-काम तप्तात्मनां पुरुष-भूषण देहि दास्यम्
10,29,39,vīkṣyālakāvṛta-mukhaṃ tava kuṇdala-śrī gaṇḍa-sthalādhara-sudhaṃ hasitāvalokam vīkṣyālakāvṛta-mukhaṃ tava kuṇdala-śrī gaṇḍa-sthalādhara-sudhaṃ hasitāvalokam dattābhayaṃ ca bhuja-daṇḍa-yugaṃ vilokya vakṣaḥ śriyaika-ramaṇaṃ ca bhavāma dāsyaḥ,वीक्ष्यालकावृत-मुखं तव कुण्दल-श्री गण्ड-स्थलाधर-सुधं हसितावलोकम् वीक्ष्यालकावृत-मुखं तव कुण्दल-श्री गण्ड-स्थलाधर-सुधं हसितावलोकम् दत्ताभयं च भुज-दण्ड-युगं विलोक्य वक्षः श्रियैक-रमणं च भवाम दास्यः
10,29,40,kā stry aṅga te kala-padāyata-veṇu-gīta- sammohitārya-caritān na calet tri-lokyām kā stry aṅga te kala-padāyata-veṇu-gīta- sammohitārya-caritān na calet tri-lokyām trailokya-saubhagam idaṃ ca nirīkṣya rūpaṃ yad go-dvija-druma-mṛgāḥ pulakāny abibhran,का स्त्र्य् अङ्ग ते कल-पदायत-वेणु-गीत- सम्मोहितार्य-चरितान् न चलेत् त्रि-लोक्याम् का स्त्र्य् अङ्ग ते कल-पदायत-वेणु-गीत- सम्मोहितार्य-चरितान् न चलेत् त्रि-लोक्याम् त्रैलोक्य-सौभगम् इदं च निरीक्ष्य रूपं यद् गो-द्विज-द्रुम-मृगाः पुलकान्य् अबिभ्रन्
10,29,41,vyaktaṃ bhavān vraja-bhayārti-haro 'bhijāto devo yathādi-puruṣaḥ sura-loka-goptā vyaktaṃ bhavān vraja-bhayārti-haro 'bhijāto devo yathādi-puruṣaḥ sura-loka-goptā tan no nidhehi kara-paṅkajam ārta-bandho tapta-staneṣu ca śiraḥsu ca kiṅkarīṇām,व्यक्तं भवान् व्रज-भयार्ति-हरो ऽभिजातो देवो यथादि-पुरुषः सुर-लोक-गोप्ता व्यक्तं भवान् व्रज-भयार्ति-हरो ऽभिजातो देवो यथादि-पुरुषः सुर-लोक-गोप्ता तन् नो निधेहि कर-पङ्कजम् आर्त-बन्धो तप्त-स्तनेषु च शिरःसु च किङ्करीणाम्
10,29,42,bhp_10.29.042 śrī-śuka uvāca iti viklavitaṃ tāsāṃ śrutvā yogeśvareśvaraḥ prahasya sa-dayaṃ gopīr ātmārāmo 'py arīramat,भ्प्_१०.२९.०४२ श्री-शुक उवाच इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वरः प्रहस्य स-दयं गोपीर् आत्मारामो ऽप्य् अरीरमत्
10,29,43,tābhiḥ sametābhir udāra-ceṣṭitaḥ priyekṣaṇotphulla-mukhībhir acyutaḥ udāra-hāsa-dvija-kunda-dīdhatir vyarocataiṇāṅka ivoḍubhir vṛtaḥ,ताभिः समेताभिर् उदार-चेष्टितः प्रियेक्षणोत्फुल्ल-मुखीभिर् अच्युतः उदार-हास-द्विज-कुन्द-दीधतिर् व्यरोचतैणाङ्क इवोडुभिर् वृतः
10,29,44,upagīyamāna udgāyan vanitā-śata-yūthapaḥ mālāṃ bibhrad vaijayantīṃ vyacaran maṇḍayan vanam,उपगीयमान उद्गायन् वनिता-शत-यूथपः मालां बिभ्रद् वैजयन्तीं व्यचरन् मण्डयन् वनम्
10,29,45,nadyāḥ pulinam āviśya gopībhir hima-vālukam juṣṭaṃ tat-taralānandi kumudāmoda-vāyunā,नद्याः पुलिनम् आविश्य गोपीभिर् हिम-वालुकम् जुष्टं तत्-तरलानन्दि कुमुदामोद-वायुना
10,29,46,bāhu-prasāra-parirambha-karālakoru nīvī-stanālabhana-narma-nakhāgra-pātaiḥ kṣvelyāvaloka-hasitair vraja-sundarīṇām uttambhayan rati-patiṃ ramayāṃ cakāra,बाहु-प्रसार-परिरम्भ-करालकोरु नीवी-स्तनालभन-नर्म-नखाग्र-पातैः क्ष्वेल्यावलोक-हसितैर् व्रज-सुन्दरीणाम् उत्तम्भयन् रति-पतिं रमयां चकार
10,29,47,evaṃ bhagavataḥ kṛṣṇāl labdha-mānā mahātmanaḥ ātmānaṃ menire strīṇāṃ māninyo hy adhikaṃ bhuvi,एवं भगवतः कृष्णाल् लब्ध-माना महात्मनः आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्यो ह्य् अधिकं भुवि
10,29,48,tāsāṃ tat-saubhaga-madaṃ vīkṣya mānaṃ ca keśavaḥ praśamāya prasādāya tatraivāntaradhīyata,तासां तत्-सौभग-मदं वीक्ष्य मानं च केशवः प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत
10,30,1,bhp_10.30.001 śrī-śuka uvāca antarhite bhagavati sahasaiva vrajāṅganāḥ atapyaṃs tam acakṣāṇāḥ kariṇya iva yūthapam,भ्प्_१०.३०.००१ श्री-शुक उवाच अन्तर्हिते भगवति सहसैव व्रजाङ्गनाः अतप्यंस् तम् अचक्षाणाः करिण्य इव यूथपम्
10,30,2,gatyānurāga-smita-vibhramekṣitair mano-ramālāpa-vihāra-vibhramaiḥ ākṣipta-cittāḥ pramadā ramā-pates tās tā viceṣṭā jagṛhus tad-ātmikāḥ,गत्यानुराग-स्मित-विभ्रमेक्षितैर् मनो-रमालाप-विहार-विभ्रमैः आक्षिप्त-चित्ताः प्रमदा रमा-पतेस् तास् ता विचेष्टा जगृहुस् तद्-आत्मिकाः
10,30,3,gati-smita-prekṣaṇa-bhāṣaṇādiṣu priyāḥ priyasya pratirūḍha-mūrtayaḥ asāv ahaṃ tv ity abalās tad-ātmikā nyavediṣuḥ kṛṣṇa-vihāra-vibhramāḥ,गति-स्मित-प्रेक्षण-भाषणादिषु प्रियाः प्रियस्य प्रतिरूढ-मूर्तयः असाव् अहं त्व् इत्य् अबलास् तद्-आत्मिका न्यवेदिषुः कृष्ण-विहार-विभ्रमाः
10,30,4,gāyantya uccair amum eva saṃhatā vicikyur unmattaka-vad vanād vanam papracchur ākāśa-vad antaraṃ bahir bhūteṣu santaṃ puruṣaṃ vanaspatīn,गायन्त्य उच्चैर् अमुम् एव संहता विचिक्युर् उन्मत्तक-वद् वनाद् वनम् पप्रच्छुर् आकाश-वद् अन्तरं बहिर् भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन्
10,30,5,dṛṣṭo vaḥ kaccid aśvattha plakṣa nyagrodha no manaḥ nanda-sūnur gato hṛtvā prema-hāsāvalokanaiḥ,दृष्टो वः कच्चिद् अश्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध नो मनः नन्द-सूनुर् गतो हृत्वा प्रेम-हासावलोकनैः
10,30,6,kaccit kurabakāśoka- nāga-punnāga-campakāḥ rāmānujo māninīnām ito darpa-hara-smitaḥ,कच्चित् कुरबकाशोक- नाग-पुन्नाग-चम्पकाः रामानुजो मानिनीनाम् इतो दर्प-हर-स्मितः
10,30,7,kaccit tulasi kalyāṇi govinda-caraṇa-priye saha tvāli-kulair bibhrad dṛṣṭas te 'ti-priyo 'cyutaḥ,कच्चित् तुलसि कल्याणि गोविन्द-चरण-प्रिये सह त्वालि-कुलैर् बिभ्रद् दृष्टस् ते ऽति-प्रियो ऽच्युतः
10,30,8,mālaty adarśi vaḥ kaccin mallike jāti-yūthike prītiṃ vo janayan yātaḥ kara-sparśena mādhavaḥ,मालत्य् अदर्शि वः कच्चिन् मल्लिके जाति-यूथिके प्रीतिं वो जनयन् यातः कर-स्पर्शेन माधवः
10,30,9,cūta-priyāla-panasāsana-kovidāra jambv-arka-bilva-bakulāmra-kadamba-nīpāḥ ye 'nye parārtha-bhavakā yamunopakūlāḥ śaṃsantu kṛṣṇa-padavīṃ rahitātmanāṃ naḥ,चूत-प्रियाल-पनसासन-कोविदार जम्ब्व्-अर्क-बिल्व-बकुलाम्र-कदम्ब-नीपाः ये ऽन्ये परार्थ-भवका यमुनोपकूलाः शंसन्तु कृष्ण-पदवीं रहितात्मनां नः
10,30,10,kiṃ te kṛtaṃ kṣiti tapo bata keśavāṅghri- sparśotsavotpulakitāṅga-nahair vibhāsi amp;apy aṅghri-sambhava urukrama-vikramād vā āho varāha-vapuṣaḥ parirambhaṇena,किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाङ्घ्रि- स्पर्शोत्सवोत्पुलकिताङ्ग-नहैर् विभासि अम्प्;अप्य् अङ्घ्रि-सम्भव उरुक्रम-विक्रमाद् वा आहो वराह-वपुषः परिरम्भणेन
10,30,11,apy eṇa-patny upagataḥ priyayeha gātrais tanvan dṛśāṃ sakhi su-nirvṛtim acyuto vaḥ apy eṇa-patny upagataḥ priyayeha gātrais tanvan dṛśāṃ sakhi su-nirvṛtim acyuto vaḥ kāntāṅga-saṅga-kuca-kuṅkuma-rañjitāyāḥ kunda-srajaḥ kula-pater iha vāti gandhaḥ,अप्य् एण-पत्न्य् उपगतः प्रिययेह गात्रैस् तन्वन् दृशां सखि सु-निर्वृतिम् अच्युतो वः अप्य् एण-पत्न्य् उपगतः प्रिययेह गात्रैस् तन्वन् दृशां सखि सु-निर्वृतिम् अच्युतो वः कान्ताङ्ग-सङ्ग-कुच-कुङ्कुम-रञ्जितायाः कुन्द-स्रजः कुल-पतेर् इह वाति गन्धः
10,30,12,bāhuṃ priyāṃsa upadhāya gṛhīta-padmo rāmānujas tulasikāli-kulair madāndhaiḥ bāhuṃ priyāṃsa upadhāya gṛhīta-padmo rāmānujas tulasikāli-kulair madāndhaiḥ anvīyamāna iha vas taravaḥ praṇāmaṃ kiṃ vābhinandati caran praṇayāvalokaiḥ,बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीत-पद्मो रामानुजस् तुलसिकालि-कुलैर् मदान्धैः बाहुं प्रियांस उपधाय गृहीत-पद्मो रामानुजस् तुलसिकालि-कुलैर् मदान्धैः अन्वीयमान इह वस् तरवः प्रणामं किं वाभिनन्दति चरन् प्रणयावलोकैः
10,30,13,pṛcchatemā latā bāhūn apy āśliṣṭā vanaspateḥ nūnaṃ tat-karaja-spṛṣṭā bibhraty utpulakāny aho,पृच्छतेमा लता बाहून् अप्य् आश्लिष्टा वनस्पतेः नूनं तत्-करज-स्पृष्टा बिभ्रत्य् उत्पुलकान्य् अहो
10,30,14,ity unmatta-vaco gopyaḥ kṛṣṇānveṣaṇa-kātarāḥ līlā bhagavatas tās tā hy anucakrus tad-ātmikāḥ,इत्य् उन्मत्त-वचो गोप्यः कृष्णान्वेषण-कातराः लीला भगवतस् तास् ता ह्य् अनुचक्रुस् तद्-आत्मिकाः
10,30,15,kasyācit pūtanāyantyāḥ kṛṣṇāyanty apibat stanam tokayitvā rudaty anyā padāhan śakaṭāyatīm,कस्याचित् पूतनायन्त्याः कृष्णायन्त्य् अपिबत् स्तनम् तोकयित्वा रुदत्य् अन्या पदाहन् शकटायतीम्
10,30,16,daityāyitvā jahārānyām eko kṛṣṇārbha-bhāvanām riṅgayām āsa kāpy aṅghrī karṣantī ghoṣa-niḥsvanaiḥ,दैत्यायित्वा जहारान्याम् एको कृष्णार्भ-भावनाम् रिङ्गयाम् आस काप्य् अङ्घ्री कर्षन्ती घोष-निःस्वनैः
10,30,17,kṛṣṇa-rāmāyite dve tu gopāyantyaś ca kāścana vatsāyatīṃ hanti cānyā tatraikā tu bakāyatīm,कृष्ण-रामायिते द्वे तु गोपायन्त्यश् च काश्चन वत्सायतीं हन्ति चान्या तत्रैका तु बकायतीम्
10,30,18,āhūya dūra-gā yadvat kṛṣṇas tam anuvartatīm veṇuṃ kvaṇantīṃ krīḍantīm anyāḥ śaṃsanti sādhv iti,आहूय दूर-गा यद्वत् कृष्णस् तम् अनुवर्ततीम् वेणुं क्वणन्तीं क्रीडन्तीम् अन्याः शंसन्ति साध्व् इति
10,30,19,kasyāñcit sva-bhujaṃ nyasya calanty āhāparā nanu kṛṣṇo 'haṃ paśyata gatiṃ lalitām iti tan-manāḥ,कस्याञ्चित् स्व-भुजं न्यस्य चलन्त्य् आहापरा ननु कृष्णो ऽहं पश्यत गतिं ललिताम् इति तन्-मनाः
10,30,20,mā bhaiṣṭa vāta-varṣābhyāṃ tat-trāṇaṃ vihitaṃ maya ity uktvaikena hastena yatanty unnidadhe 'mbaram,मा भैष्ट वात-वर्षाभ्यां तत्-त्राणं विहितं मय इत्य् उक्त्वैकेन हस्तेन यतन्त्य् उन्निदधे ऽम्बरम्
10,30,21,āruhyaikā padākramya śirasy āhāparāṃ nṛpa duṣṭāhe gaccha jāto 'haṃ khalānām nanu daṇḍa-kṛt,आरुह्यैका पदाक्रम्य शिरस्य् आहापरां नृप दुष्टाहे गच्छ जातो ऽहं खलानाम् ननु दण्ड-कृत्
10,30,22,tatraikovāca he gopā dāvāgniṃ paśyatolbaṇam cakṣūṃṣy āśv apidadhvaṃ vo vidhāsye kṣemam añjasā,तत्रैकोवाच हे गोपा दावाग्निं पश्यतोल्बणम् चक्षूंष्य् आश्व् अपिदध्वं वो विधास्ये क्षेमम् अञ्जसा
10,30,23,baddhānyayā srajā kācit tanvī tatra ulūkhale badhnāmi bhāṇḍa-bhettāraṃ haiyaṅgava-muṣaṃ tv iti bhītā su-dṛk pidhāyāsyaṃ bheje bhīti-viḍambanam,बद्धान्यया स्रजा काचित् तन्वी तत्र उलूखले बध्नामि भाण्ड-भेत्तारं हैयङ्गव-मुषं त्व् इति भीता सु-दृक् पिधायास्यं भेजे भीति-विडम्बनम्
10,30,24,evaṃ kṛṣṇaṃ pṛcchamānā vrṇdāvana-latās tarūn vyacakṣata vanoddeśe padāni paramātmanaḥ,एवं कृष्णं पृच्छमाना व्र्ण्दावन-लतास् तरून् व्यचक्षत वनोद्देशे पदानि परमात्मनः
10,30,25,padāni vyaktam etāni nanda-sūnor mahātmanaḥ lakṣyante hi dhvajāmbhoja- vajrāṅkuśa-yavādibhiḥ,पदानि व्यक्तम् एतानि नन्द-सूनोर् महात्मनः लक्ष्यन्ते हि ध्वजाम्भोज- वज्राङ्कुश-यवादिभिः
10,30,26,tais taiḥ padais tat-padavīm anvicchantyo 'grato'balāḥ vadhvāḥ padaiḥ su-pṛktāni vilokyārtāḥ samabruvan,तैस् तैः पदैस् तत्-पदवीम् अन्विच्छन्त्यो ऽग्रतोऽबलाः वध्वाः पदैः सु-पृक्तानि विलोक्यार्ताः समब्रुवन्
10,30,27,kasyāḥ padāni caitāni yātāyā nanda-sūnunā aṃsa-nyasta-prakoṣṭhāyāḥ kareṇoḥ kariṇā yathā,कस्याः पदानि चैतानि याताया नन्द-सूनुना अंस-न्यस्त-प्रकोष्ठायाः करेणोः करिणा यथा
10,30,28,anayārādhito nūnaṃ bhagavān harir īśvaraḥ yan no vihāya govindaḥ prīto yām anayad rahaḥ,अनयाराधितो नूनं भगवान् हरिर् ईश्वरः यन् नो विहाय गोविन्दः प्रीतो याम् अनयद् रहः
10,30,29,dhanyā aho amī ālyo govindāṅghry-abja-reṇavaḥ yān brahmeśau ramā devī dadhur mūrdhny agha-nuttaye,धन्या अहो अमी आल्यो गोविन्दाङ्घ्र्य्-अब्ज-रेणवः यान् ब्रह्मेशौ रमा देवी दधुर् मूर्ध्न्य् अघ-नुत्तये
10,30,30,tasyā amūni naḥ kṣobhaṃ kurvanty uccaiḥ padāni yat yaikāpahṛtya gopīnām raho bhunkte 'cyutādharam na lakṣyante padāny atra tasyā nūnaṃ tṛṇāṅkuraiḥ khidyat-sujātāṅghri-talām unninye preyasīṃ priyaḥ,तस्या अमूनि नः क्षोभं कुर्वन्त्य् उच्चैः पदानि यत् यैकापहृत्य गोपीनाम् रहो भुन्क्ते ऽच्युताधरम् न लक्ष्यन्ते पदान्य् अत्र तस्या नूनं तृणाङ्कुरैः खिद्यत्-सुजाताङ्घ्रि-तलाम् उन्निन्ये प्रेयसीं प्रियः
10,30,31,imāny adhika-magnāni padāni vahato vadhūm gopyaḥ paśyata kṛṣṇasya bhārākrāntasya kāminaḥ atrāvaropitā kāntā puṣpa-hetor mahātmanā,इमान्य् अधिक-मग्नानि पदानि वहतो वधूम् गोप्यः पश्यत कृष्णस्य भाराक्रान्तस्य कामिनः अत्रावरोपिता कान्ता पुष्प-हेतोर् महात्मना
10,30,32,atra prasūnāvacayaḥ priyārthe preyasā kṛtaḥ prapadākramaṇa ete paśyatāsakale pade,अत्र प्रसूनावचयः प्रियार्थे प्रेयसा कृतः प्रपदाक्रमण एते पश्यतासकले पदे
10,30,33,keśa-prasādhanaṃ tv atra kāminyāḥ kāminā kṛtam tāni cūḍayatā kāntām upaviṣṭam iha dhruvam,केश-प्रसाधनं त्व् अत्र कामिन्याः कामिना कृतम् तानि चूडयता कान्ताम् उपविष्टम् इह ध्रुवम्
10,30,34,reme tayā cātma-rata ātmārāmo 'py akhaṇḍitaḥ kāmināṃ darśayan dainyaṃ strīṇāṃ caiva durātmatām,रेमे तया चात्म-रत आत्मारामो ऽप्य् अखण्डितः कामिनां दर्शयन् दैन्यं स्त्रीणां चैव दुरात्मताम्
10,30,35,ity evaṃ darśayantyas tāś cerur gopyo vicetasaḥ yāṃ gopīm anayat kṛṣṇo vihāyānyāḥ striyo vane,इत्य् एवं दर्शयन्त्यस् ताश् चेरुर् गोप्यो विचेतसः यां गोपीम् अनयत् कृष्णो विहायान्याः स्त्रियो वने
10,30,36,sā ca mene tadātmānaṃ variṣṭhaṃ sarva-yoṣitām hitvā gopīḥ kāma-yānā mām asau bhajate priyaḥ,सा च मेने तदात्मानं वरिष्ठं सर्व-योषिताम् हित्वा गोपीः काम-याना माम् असौ भजते प्रियः
10,30,37,tato gatvā vanoddeśaṃ dṛptā keśavam abravīt na pāraye 'haṃ calituṃ naya māṃ yatra te manaḥ,ततो गत्वा वनोद्देशं दृप्ता केशवम् अब्रवीत् न पारये ऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मनः
10,30,38,evam uktaḥ priyām āha skandha āruhyatām iti tataś cāntardadhe kṛṣṇaḥ sā vadhūr anvatapyata,एवम् उक्तः प्रियाम् आह स्कन्ध आरुह्यताम् इति ततश् चान्तर्दधे कृष्णः सा वधूर् अन्वतप्यत
10,30,39,hā nātha ramaṇa preṣṭha kvāsi kvāsi mahā-bhuja dāsyās te kṛpaṇāyā me sakhe darśaya sannidhim,हा नाथ रमण प्रेष्ठ क्वासि क्वासि महा-भुज दास्यास् ते कृपणाया मे सखे दर्शय सन्निधिम्
10,30,40,bhp_10.30.040 śrī-śuka uvāca anvicchantyo bhagavato mārgaṃ gopyo 'vidūritaḥ dadṛśuḥ priya-viśleṣān mohitāṃ duḥkhitāṃ sakhīm,भ्प्_१०.३०.०४० श्री-शुक उवाच अन्विच्छन्त्यो भगवतो मार्गं गोप्यो ऽविदूरितः ददृशुः प्रिय-विश्लेषान् मोहितां दुःखितां सखीम्
10,30,41,tayā kathitam ākarṇya māna-prāptiṃ ca mādhavāt avamānaṃ ca daurātmyād vismayaṃ paramaṃ yayuḥ,तया कथितम् आकर्ण्य मान-प्राप्तिं च माधवात् अवमानं च दौरात्म्याद् विस्मयं परमं ययुः
10,30,42,tato 'viśan vanaṃ candra jyotsnā yāvad vibhāvyate tamaḥ praviṣṭam ālakṣya tato nivavṛtuḥ striyaḥ,ततो ऽविशन् वनं चन्द्र ज्योत्स्ना यावद् विभाव्यते तमः प्रविष्टम् आलक्ष्य ततो निववृतुः स्त्रियः
10,30,43,tan-manaskās tad-alāpās tad-viceṣṭās tad-ātmikāḥ tad-guṇān eva gāyantyo nātmagārāṇi sasmaruḥ,तन्-मनस्कास् तद्-अलापास् तद्-विचेष्टास् तद्-आत्मिकाः तद्-गुणान् एव गायन्त्यो नात्मगाराणि सस्मरुः
10,30,44,punaḥ pulinam āgatya kālindyāḥ kṛṣṇa-bhāvanāḥ samavetā jaguḥ kṛṣṇaṃ tad-āgamana-kāṅkṣitāḥ,पुनः पुलिनम् आगत्य कालिन्द्याः कृष्ण-भावनाः समवेता जगुः कृष्णं तद्-आगमन-काङ्क्षिताः
10,31,1,bhp_10.31.001 gopya ūcuḥ jayati te 'dhikaṃ janmanā vrajaḥ śrayata indirā śaśvad atra hi dayita dṛśyatāṃ dikṣu tāvakās tvayi dhṛtāsavas tvāṃ vicinvate,भ्प्_१०.३१.००१ गोप्य ऊचुः जयति ते ऽधिकं जन्मना व्रजः श्रयत इन्दिरा शश्वद् अत्र हि दयित दृश्यतां दिक्षु तावकास् त्वयि धृतासवस् त्वां विचिन्वते
10,31,2,śarad-udāśaye sādhu-jāta-sat- sarasijodara-śrī-muṣā dṛśā surata-nātha te 'śulka-dāsikā vara-da nighnato neha kiṃ vadhaḥ,शरद्-उदाशये साधु-जात-सत्- सरसिजोदर-श्री-मुषा दृशा सुरत-नाथ ते ऽशुल्क-दासिका वर-द निघ्नतो नेह किं वधः
10,31,3,viṣa-jalāpyayād vyāla-rākṣasād varṣa-mārutād vaidyutānalāt vṛṣa-mayātmajād viśvato bhayād ṛṣabha te vayaṃ rakṣitā muhuḥ,विष-जलाप्ययाद् व्याल-राक्षसाद् वर्ष-मारुताद् वैद्युतानलात् वृष-मयात्मजाद् विश्वतो भयाद् ऋषभ ते वयं रक्षिता मुहुः
10,31,4,na khalu gopīkā-nandano bhavān akhila-dehinām antarātma-dṛk vikhanasārthito viśva-guptaye sakha udeyivān sātvatāṃ kule,न खलु गोपीका-नन्दनो भवान् अखिल-देहिनाम् अन्तरात्म-दृक् विखनसार्थितो विश्व-गुप्तये सख उदेयिवान् सात्वतां कुले
10,31,5,viracitābhayaṃ vṛṣṇi-dhūrya te caraṇam īyuṣāṃ saṃsṛter bhayāt kara-saroruhaṃ kānta kāma-daṃ śirasi dhehi naḥ śrī-kara-graham,विरचिताभयं वृष्णि-धूर्य ते चरणम् ईयुषां संसृतेर् भयात् कर-सरोरुहं कान्त काम-दं शिरसि धेहि नः श्री-कर-ग्रहम्
10,31,6,vraja-janārti-han vīra yoṣitāṃ nija-jana-smaya-dhvaṃsana-smita bhaja sakhe bhavat-kiṅkarīḥ sma no jalaruhānanaṃ cāru darśaya,व्रज-जनार्ति-हन् वीर योषितां निज-जन-स्मय-ध्वंसन-स्मित भज सखे भवत्-किङ्करीः स्म नो जलरुहाननं चारु दर्शय
10,31,7,praṇata-dehināṃ pāpa-karṣaṇaṃ tṛṇa-carānugaṃ śrī-niketanam phaṇi-phaṇārpitaṃ te padāmbujaṃ kṛṇu kuceṣu naḥ kṛndhi hṛc-chayam,प्रणत-देहिनां पाप-कर्षणं तृण-चरानुगं श्री-निकेतनम् फणि-फणार्पितं ते पदाम्बुजं कृणु कुचेषु नः कृन्धि हृच्-छयम्
10,31,8,madhurayā girā valgu-vākyayā budha-manojñayā puṣkarekṣaṇa vidhi-karīr imā vīra muhyatīr adhara-sīdhunāpyāyayasva naḥ,मधुरया गिरा वल्गु-वाक्यया बुध-मनोज्ञया पुष्करेक्षण विधि-करीर् इमा वीर मुह्यतीर् अधर-सीधुनाप्याययस्व नः
10,31,9,tava kathāmṛtaṃ tapta-jīvanaṃ kavibhir īḍitaṃ kalmaṣāpaham śravaṇa-maṅgalaṃ śrīmad ātataṃ bhuvi gṛṇanti ye bhūri-dā janāḥ,तव कथामृतं तप्त-जीवनं कविभिर् ईडितं कल्मषापहम् श्रवण-मङ्गलं श्रीमद् आततं भुवि गृणन्ति ये भूरि-दा जनाः
10,31,10,prahasitaṃ priya-prema-vīkṣaṇaṃ viharaṇaṃ ca te dhyāna-maṅgalam rahasi saṃvido yā hṛdi spṛśaḥ kuhaka no manaḥ kṣobhayanti hi,प्रहसितं प्रिय-प्रेम-वीक्षणं विहरणं च ते ध्यान-मङ्गलम् रहसि संविदो या हृदि स्पृशः कुहक नो मनः क्षोभयन्ति हि
10,31,11,calasi yad vrajāc cārayan paśūn nalina-sundaraṃ nātha te padam śila-tṛṇāṅkuraiḥ sīdatīti naḥ kalilatāṃ manaḥ kānta gacchati,चलसि यद् व्रजाच् चारयन् पशून् नलिन-सुन्दरं नाथ ते पदम् शिल-तृणाङ्कुरैः सीदतीति नः कलिलतां मनः कान्त गच्छति
10,31,12,dina-parikṣaye nīla-kuntalair vanaruhānanaṃ bibhrad āvṛtam ghana-rajasvalaṃ darśayan muhur manasi naḥ smaraṃ vīra yacchasi,दिन-परिक्षये नील-कुन्तलैर् वनरुहाननं बिभ्रद् आवृतम् घन-रजस्वलं दर्शयन् मुहुर् मनसि नः स्मरं वीर यच्छसि
10,31,13,praṇata-kāma-daṃ padmajārcitaṃ dharaṇi-maṇḍanaṃ dhyeyam āpadi caraṇa-paṅkajaṃ śantamaṃ ca te ramaṇa naḥ staneṣv arpayādhi-han,प्रणत-काम-दं पद्मजार्चितं धरणि-मण्डनं ध्येयम् आपदि चरण-पङ्कजं शन्तमं च ते रमण नः स्तनेष्व् अर्पयाधि-हन्
10,31,14,surata-vardhanaṃ śoka-nāśanaṃ svarita-veṇunā suṣṭhu cumbitam itara-rāga-vismāraṇaṃ nṛṇāṃ vitara vīra nas te 'dharāmṛtam,सुरत-वर्धनं शोक-नाशनं स्वरित-वेणुना सुष्ठु चुम्बितम् इतर-राग-विस्मारणं नृणां वितर वीर नस् ते ऽधरामृतम्
10,31,15,aṭati yad bhavān ahni kānanaṃ truṭi yugāyate tvām apaśyatām kuṭila-kuntalaṃ śrī-mukhaṃ ca te jaḍa udīkṣatāṃ pakṣma-kṛd dṛśām,अटति यद् भवान् अह्नि काननं त्रुटि युगायते त्वाम् अपश्यताम् कुटिल-कुन्तलं श्री-मुखं च ते जड उदीक्षतां पक्ष्म-कृद् दृशाम्
10,31,16,pati-sutānvaya-bhrātṛ-bāndhavān ativilaṅghya te 'nty acyutāgatāḥ gati-vidas tavodgīta-mohitāḥ kitava yoṣitaḥ kas tyajen niśi,पति-सुतान्वय-भ्रातृ-बान्धवान् अतिविलङ्घ्य ते ऽन्त्य् अच्युतागताः गति-विदस् तवोद्गीत-मोहिताः कितव योषितः कस् त्यजेन् निशि
10,31,17,rahasi saṃvidaṃ hṛc-chayodayaṃ prahasitānanaṃ prema-vīkṣaṇam bṛhad-uraḥ śriyo vīkṣya dhāma te muhur ati-spṛhā muhyate manaḥ,रहसि संविदं हृच्-छयोदयं प्रहसिताननं प्रेम-वीक्षणम् बृहद्-उरः श्रियो वीक्ष्य धाम ते मुहुर् अति-स्पृहा मुह्यते मनः
10,31,18,vraja-vanaukasāṃ vyaktir aṅga te vṛjina-hantry alaṃ viśva-maṅgalam tyaja manāk ca nas tvat-spṛhātmanāṃ sva-jana-hṛd-rujāṃ yan niṣūdanam,व्रज-वनौकसां व्यक्तिर् अङ्ग ते वृजिन-हन्त्र्य् अलं विश्व-मङ्गलम् त्यज मनाक् च नस् त्वत्-स्पृहात्मनां स्व-जन-हृद्-रुजां यन् निषूदनम्
10,31,19,yat te sujāta-caraṇāmburuhaṃ staneṣu bhītāḥ śanaiḥ priya dadhīmahi karkaśeṣu amp;tenāṭavīm aṭasi tad vyathate na kiṃ svit kūrpādibhir bhramati dhīr bhavad-āyuṣāṃ naḥ,यत् ते सुजात-चरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु अम्प्;तेनाटवीम् अटसि तद् व्यथते न किं स्वित् कूर्पादिभिर् भ्रमति धीर् भवद्-आयुषां नः
10,32,1,bhp_10.32.001 śrī-śuka uvāca iti gopyaḥ pragāyantyaḥ pralapantyaś ca citradhā ruruduḥ su-svaraṃ rājan kṛṣṇa-darśana-lālasāḥ,भ्प्_१०.३२.००१ श्री-शुक उवाच इति गोप्यः प्रगायन्त्यः प्रलपन्त्यश् च चित्रधा रुरुदुः सु-स्वरं राजन् कृष्ण-दर्शन-लालसाः
10,32,2,tāsām āvirabhūc chauriḥ smayamāna-mukhāmbujaḥ pītāmbara-dharaḥ sragvī sākṣān manmatha-manmathaḥ,तासाम् आविरभूच् छौरिः स्मयमान-मुखाम्बुजः पीताम्बर-धरः स्रग्वी साक्षान् मन्मथ-मन्मथः
10,32,3,taṃ vilokyāgataṃ preṣṭhaṃ prīty-utphulla-dṛśo 'balāḥ uttasthur yugapat sarvās tanvaḥ prāṇam ivāgatam,तं विलोक्यागतं प्रेष्ठं प्रीत्य्-उत्फुल्ल-दृशो ऽबलाः उत्तस्थुर् युगपत् सर्वास् तन्वः प्राणम् इवागतम्
10,32,4,kācit karāmbujaṃ śaurer jagṛhe 'ñjalinā mudā kācid dadhāra tad-bāhum aṃse candana-bhūṣitam,काचित् कराम्बुजं शौरेर् जगृहे ऽञ्जलिना मुदा काचिद् दधार तद्-बाहुम् अंसे चन्दन-भूषितम्
10,32,5,kācid añjalināgṛhṇāt tanvī tāmbūla-carvitam ekā tad-aṅghri-kamalaṃ santaptā stanayor adhāt,काचिद् अञ्जलिनागृह्णात् तन्वी ताम्बूल-चर्वितम् एका तद्-अङ्घ्रि-कमलं सन्तप्ता स्तनयोर् अधात्
10,32,6,ekā bhru-kuṭim ābadhya prema-saṃrambha-vihvalā ghnantīvaikṣat kaṭākṣepaiḥ sandaṣṭa-daśana-cchadā,एका भ्रु-कुटिम् आबध्य प्रेम-संरम्भ-विह्वला घ्नन्तीवैक्षत् कटाक्षेपैः सन्दष्ट-दशन-च्छदा
10,32,7,aparānimiṣad-dṛgbhyāṃ juṣāṇā tan-mukhāmbujam āpītam api nātṛpyat santas tac-caraṇaṃ yathā,अपरानिमिषद्-दृग्भ्यां जुषाणा तन्-मुखाम्बुजम् आपीतम् अपि नातृप्यत् सन्तस् तच्-चरणं यथा
10,32,8,taṃ kācin netra-randhreṇa hṛdi kṛtvā nimīlya ca pulakāṅgy upaguhyāste yogīvānanda-samplutā,तं काचिन् नेत्र-रन्ध्रेण हृदि कृत्वा निमील्य च पुलकाङ्ग्य् उपगुह्यास्ते योगीवानन्द-सम्प्लुता
10,32,9,sarvās tāḥ keśavāloka- paramotsava-nirvṛtāḥ jahur viraha-jaṃ tāpaṃ prājñaṃ prāpya yathā janāḥ,सर्वास् ताः केशवालोक- परमोत्सव-निर्वृताः जहुर् विरह-जं तापं प्राज्ञं प्राप्य यथा जनाः
10,32,10,tābhir vidhūta-śokābhir bhagavān acyuto vṛtaḥ vyarocatādhikaṃ tāta puruṣaḥ śaktibhir yathā,ताभिर् विधूत-शोकाभिर् भगवान् अच्युतो वृतः व्यरोचताधिकं तात पुरुषः शक्तिभिर् यथा
10,32,11,tāḥ samādāya kālindyā nirviśya pulinaṃ vibhuḥ vikasat-kunda-mandāra surabhy-anila-ṣaṭpadam,ताः समादाय कालिन्द्या निर्विश्य पुलिनं विभुः विकसत्-कुन्द-मन्दार सुरभ्य्-अनिल-षट्पदम्
10,32,12,śarac-candrāṃśu-sandoha- dhvasta-doṣā-tamaḥ śivam kṛṣṇāyā hasta-taralā cita-komala-vālukam,शरच्-चन्द्रांशु-सन्दोह- ध्वस्त-दोषा-तमः शिवम् कृष्णाया हस्त-तरला चित-कोमल-वालुकम्
10,32,13,tad-darśanāhlāda-vidhūta-hṛd-rujo manorathāntaṃ śrutayo yathā yayuḥ svair uttarīyaiḥ kuca-kuṅkumāṅkitair acīkḷpann āsanam ātma-bandhave,तद्-दर्शनाह्लाद-विधूत-हृद्-रुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययुः स्वैर् उत्तरीयैः कुच-कुङ्कुमाङ्कितैर् अचीकॢपन्न् आसनम् आत्म-बन्धवे
10,32,14,tatropaviṣṭo bhagavān sa īśvaro yogeśvarāntar-hṛdi kalpitāsanaḥ cakāsa gopī-pariṣad-gato 'rcitas trailokya-lakṣmy-eka-padaṃ vapur dadhat,तत्रोपविष्टो भगवान् स ईश्वरो योगेश्वरान्तर्-हृदि कल्पितासनः चकास गोपी-परिषद्-गतो ऽर्चितस् त्रैलोक्य-लक्ष्म्य्-एक-पदं वपुर् दधत्
10,32,15,sabhājayitvā tam anaṅga-dīpanaṃ sahāsa-līlekṣaṇa-vibhrama-bhruvā saṃsparśanenāṅka-kṛtāṅghri-hastayoḥ saṃstutya īṣat kupitā babhāṣire,सभाजयित्वा तम् अनङ्ग-दीपनं सहास-लीलेक्षण-विभ्रम-भ्रुवा संस्पर्शनेनाङ्क-कृताङ्घ्रि-हस्तयोः संस्तुत्य ईषत् कुपिता बभाषिरे
10,32,16,bhp_10.32.016 śrī-gopya ūcuḥ bhajato 'nubhajanty eka eka etad-viparyayam nobhayāṃś ca bhajanty eka etan no brūhi sādhu bhoḥ,भ्प्_१०.३२.०१६ श्री-गोप्य ऊचुः भजतो ऽनुभजन्त्य् एक एक एतद्-विपर्ययम् नोभयांश् च भजन्त्य् एक एतन् नो ब्रूहि साधु भोः
10,32,17,bhp_10.32.017 śrī-bhagavān uvāca mitho bhajanti ye sakhyaḥ svārthaikāntodyamā hi te na tatra sauhṛdaṃ dharmaḥ svārthārthaṃ tad dhi nānyathā,भ्प्_१०.३२.०१७ श्री-भगवान् उवाच मिथो भजन्ति ये सख्यः स्वार्थैकान्तोद्यमा हि ते न तत्र सौहृदं धर्मः स्वार्थार्थं तद् धि नान्यथा
10,32,18,bhajanty abhajato ye vai karuṇāḥ pitarau yathā dharmo nirapavādo 'tra sauhṛdaṃ ca su-madhyamāḥ,भजन्त्य् अभजतो ये वै करुणाः पितरौ यथा धर्मो निरपवादो ऽत्र सौहृदं च सु-मध्यमाः
10,32,19,bhajato 'pi na vai kecid bhajanty abhajataḥ kutaḥ ātmārāmā hy āpta-kāmā akṛta-jñā guru-druhaḥ,भजतो ऽपि न वै केचिद् भजन्त्य् अभजतः कुतः आत्मारामा ह्य् आप्त-कामा अकृत-ज्ञा गुरु-द्रुहः
10,32,20,nāhaṃ tu sakhyo bhajato 'pi jantūn bhajāmy amīṣām anuvṛtti-vṛttaye yathādhano labdha-dhane vinaṣṭe tac-cintayānyan nibhṛto na veda,नाहं तु सख्यो भजतो ऽपि जन्तून् भजाम्य् अमीषाम् अनुवृत्ति-वृत्तये यथाधनो लब्ध-धने विनष्टे तच्-चिन्तयान्यन् निभृतो न वेद
10,32,21,evaṃ mad-arthojjhita-loka-veda svānām hi vo mayy anuvṛttaye 'balāḥ mayāparokṣaṃ bhajatā tirohitaṃ māsūyituṃ mārhatha tat priyaṃ priyāḥ,एवं मद्-अर्थोज्झित-लोक-वेद स्वानाम् हि वो मय्य् अनुवृत्तये ऽबलाः मयापरोक्षं भजता तिरोहितं मासूयितुं मार्हथ तत् प्रियं प्रियाः
10,32,22,na pāraye 'haṃ niravadya-saṃyujāṃ sva-sādhu-kṛtyaṃ vibudhāyuṣāpi vaḥ yā mābhajan durjara-geha-śṛṅkhalāḥ saṃvṛścya tad vaḥ pratiyātu sādhunā,न पारये ऽहं निरवद्य-संयुजां स्व-साधु-कृत्यं विबुधायुषापि वः या माभजन् दुर्जर-गेह-शृङ्खलाः संवृश्च्य तद् वः प्रतियातु साधुना
10,33,1,bhp_10.33.001 śrī-śuka uvāca itthaṃ bhagavato gopyaḥ śrutvā vācaḥ su-peśalāḥ jahur viraha-jaṃ tāpaṃ tad-aṅgopacitāśiṣaḥ,भ्प्_१०.३३.००१ श्री-शुक उवाच इत्थं भगवतो गोप्यः श्रुत्वा वाचः सु-पेशलाः जहुर् विरह-जं तापं तद्-अङ्गोपचिताशिषः
10,33,2,tatrārabhata govindo rāsa-krīḍām anuvrataiḥ strī-ratnair anvitaḥ prītair anyonyābaddha-bāhubhiḥ,तत्रारभत गोविन्दो रास-क्रीडाम् अनुव्रतैः स्त्री-रत्नैर् अन्वितः प्रीतैर् अन्योन्याबद्ध-बाहुभिः
10,33,4,rāsotsavaḥ sampravṛtto gopī-maṇḍala-maṇḍitaḥ yogeśvareṇa kṛṣṇena tāsāṃ madhye dvayor dvayoḥ praviṣṭena gṛhītānāṃ kaṇṭhe sva-nikaṭaṃ striyaḥ bhp_10.33.003_1 yaṃ manyeran nabhas tāvad vimāna-śata-saṅkulam divaukasāṃ sa-dārāṇām autsukyāpahṛtātmanām bhp_10.33.003_2 tato dundubhayo nedur nipetuḥ puṣpa-vṛṣṭayaḥ jagur gandharva-patayaḥ sa-strīkās tad-yaśo 'malam,रासोत्सवः सम्प्रवृत्तो गोपी-मण्डल-मण्डितः योगेश्वरेण कृष्णेन तासां मध्ये द्वयोर् द्वयोः प्रविष्टेन गृहीतानां कण्ठे स्व-निकटं स्त्रियः भ्प्_१०.३३.००३_१ यं मन्येरन् नभस् तावद् विमान-शत-सङ्कुलम् दिवौकसां स-दाराणाम् औत्सुक्यापहृतात्मनाम् भ्प्_१०.३३.००३_२ ततो दुन्दुभयो नेदुर् निपेतुः पुष्प-वृष्टयः जगुर् गन्धर्व-पतयः स-स्त्रीकास् तद्-यशो ऽमलम्
10,33,5,valayānāṃ nūpurāṇāṃ kiṅkiṇīnāṃ ca yoṣitām sa-priyāṇām abhūc chabdas tumulo rāsa-maṇḍale,वलयानां नूपुराणां किङ्किणीनां च योषिताम् स-प्रियाणाम् अभूच् छब्दस् तुमुलो रास-मण्डले
10,33,6,tatrātiśuśubhe tābhir bhagavān devakī-sutaḥ madhye maṇīnāṃ haimānāṃ mahā-marakato yathā,तत्रातिशुशुभे ताभिर् भगवान् देवकी-सुतः मध्ये मणीनां हैमानां महा-मरकतो यथा
10,33,7,pāda-nyāsair bhuja-vidhutibhiḥ sa-smitair bhrū-vilāsair bhajyan madhyaiś cala-kuca-paṭaiḥ kuṇḍalair gaṇḍa-lolaiḥ amp;svidyan-mukhyaḥ kavara-rasanāgranthayaḥ kṛṣṇa-vadhvo gāyantyas taṃ taḍita iva tā megha-cakre virejuḥ,पाद-न्यासैर् भुज-विधुतिभिः स-स्मितैर् भ्रू-विलासैर् भज्यन् मध्यैश् चल-कुच-पटैः कुण्डलैर् गण्ड-लोलैः अम्प्;स्विद्यन्-मुख्यः कवर-रसनाग्रन्थयः कृष्ण-वध्वो गायन्त्यस् तं तडित इव ता मेघ-चक्रे विरेजुः
10,33,8,uccair jagur nṛtyamānā rakta-kaṇṭhyo rati-priyāḥ kṛṣṇābhimarśa-muditā yad-gītenedam āvṛtam,उच्चैर् जगुर् नृत्यमाना रक्त-कण्ठ्यो रति-प्रियाः कृष्णाभिमर्श-मुदिता यद्-गीतेनेदम् आवृतम्
10,33,9,kācit samaṃ mukundena svara-jātīr amiśritāḥ unninye pūjitā tena prīyatā sādhu sādhv iti tad eva dhruvam unninye tasyai mānaṃ ca bahv adāt,काचित् समं मुकुन्देन स्वर-जातीर् अमिश्रिताः उन्निन्ये पूजिता तेन प्रीयता साधु साध्व् इति तद् एव ध्रुवम् उन्निन्ये तस्यै मानं च बह्व् अदात्
10,33,10,kācid rāsa-pariśrāntā pārśva-sthasya gadā-bhṛtaḥ jagrāha bāhunā skandhaṃ ślathad-valaya-mallikā,काचिद् रास-परिश्रान्ता पार्श्व-स्थस्य गदा-भृतः जग्राह बाहुना स्कन्धं श्लथद्-वलय-मल्लिका
10,33,11,tatraikāṃsa-gataṃ bāhuṃ kṛṣṇasyotpala-saurabham candanāliptam āghrāya hṛṣṭa-romā cucumba ha,तत्रैकांस-गतं बाहुं कृष्णस्योत्पल-सौरभम् चन्दनालिप्तम् आघ्राय हृष्ट-रोमा चुचुम्ब ह
10,33,12,kasyāścin nāṭya-vikṣipta kuṇḍala-tviṣa-maṇḍitam gaṇḍaṃ gaṇḍe sandadhatyāḥ prādāt tāmbūla-carvitam,कस्याश्चिन् नाट्य-विक्षिप्त कुण्डल-त्विष-मण्डितम् गण्डं गण्डे सन्दधत्याः प्रादात् ताम्बूल-चर्वितम्
10,33,13,nṛtyatī gāyatī kācit kūjan nūpura-mekhalā pārśva-sthācyuta-hastābjaṃ śrāntādhāt stanayoḥ śivam,नृत्यती गायती काचित् कूजन् नूपुर-मेखला पार्श्व-स्थाच्युत-हस्ताब्जं श्रान्ताधात् स्तनयोः शिवम्
10,33,14,gopyo labdhvācyutaṃ kāntaṃ śriya ekānta-vallabham gṛhīta-kaṇṭhyas tad-dorbhyāṃ gāyantyas tam vijahrire,गोप्यो लब्ध्वाच्युतं कान्तं श्रिय एकान्त-वल्लभम् गृहीत-कण्ठ्यस् तद्-दोर्भ्यां गायन्त्यस् तम् विजह्रिरे
10,33,15,karṇotpalālaka-viṭaṅka-kapola-gharma- vaktra-śriyo valaya-nūpura-ghoṣa-vādyaiḥ amp;gopyaḥ samaṃ bhagavatā nanṛtuḥ sva-keśa- srasta-srajo bhramara-gāyaka-rāsa-goṣṭhyām,कर्णोत्पलालक-विटङ्क-कपोल-घर्म- वक्त्र-श्रियो वलय-नूपुर-घोष-वाद्यैः अम्प्;गोप्यः समं भगवता ननृतुः स्व-केश- स्रस्त-स्रजो भ्रमर-गायक-रास-गोष्ठ्याम्
10,33,16,evaṃ pariṣvaṅga-karābhimarśa- snigdhekṣaṇoddāma-vilāsa-hāsaiḥ reme rameśo vraja-sundarībhir yathārbhakaḥ sva-pratibimba-vibhramaḥ,एवं परिष्वङ्ग-कराभिमर्श- स्निग्धेक्षणोद्दाम-विलास-हासैः रेमे रमेशो व्रज-सुन्दरीभिर् यथार्भकः स्व-प्रतिबिम्ब-विभ्रमः
10,33,17,tad-aṅga-saṅga-pramudākulendriyāḥ keśān dukūlaṃ kuca-paṭṭikāṃ vā nāñjaḥ prativyoḍhum alaṃ vraja-striyo visrasta-mālābharaṇāḥ kurūdvaha,तद्-अङ्ग-सङ्ग-प्रमुदाकुलेन्द्रियाः केशान् दुकूलं कुच-पट्टिकां वा नाञ्जः प्रतिव्योढुम् अलं व्रज-स्त्रियो विस्रस्त-मालाभरणाः कुरूद्वह
10,33,18,kṛṣṇa-vikrīḍitaṃ vīkṣya mumuhuḥ khe-cara-striyaḥ kāmārditāḥ śaśāṅkaś ca sa-gaṇo vismito 'bhavat,कृष्ण-विक्रीडितं वीक्ष्य मुमुहुः खे-चर-स्त्रियः कामार्दिताः शशाङ्कश् च स-गणो विस्मितो ऽभवत्
10,33,19,kṛtvā tāvantam ātmānaṃ yāvatīr gopa-yoṣitaḥ reme sa bhagavāṃs tābhir ātmārāmo 'pi līlayā,कृत्वा तावन्तम् आत्मानं यावतीर् गोप-योषितः रेमे स भगवांस् ताभिर् आत्मारामो ऽपि लीलया
10,33,20,tāsāṃ rati-vihāreṇa śrāntānāṃ vadanāni saḥ prāmṛjat karuṇaḥ premṇā śantamenāṅga pāṇinā,तासां रति-विहारेण श्रान्तानां वदनानि सः प्रामृजत् करुणः प्रेम्णा शन्तमेनाङ्ग पाणिना
10,33,21,gopyaḥ sphurat-puraṭa-kuṇḍala-kuntala-tviḍ- gaṇḍa-śriyā sudhita-hāsa-nirīkṣaṇena amp;mānaṃ dadhatya ṛṣabhasya jaguḥ kṛtāni puṇyāni tat-kara-ruha-sparśa-pramodāḥ,गोप्यः स्फुरत्-पुरट-कुण्डल-कुन्तल-त्विड्- गण्ड-श्रिया सुधित-हास-निरीक्षणेन अम्प्;मानं दधत्य ऋषभस्य जगुः कृतानि पुण्यानि तत्-कर-रुह-स्पर्श-प्रमोदाः
10,33,22,tābhir yutaḥ śramam apohitum aṅga-saṅga- ghṛṣṭa-srajaḥ sa kuca-kuṅkuma-rañjitāyāḥ tābhir yutaḥ śramam apohitum aṅga-saṅga- ghṛṣṭa-srajaḥ sa kuca-kuṅkuma-rañjitāyāḥ gandharva-pālibhir anudruta āviśad vāḥ śrānto gajībhir ibha-rāḍ iva bhinna-setuḥ,ताभिर् युतः श्रमम् अपोहितुम् अङ्ग-सङ्ग- घृष्ट-स्रजः स कुच-कुङ्कुम-रञ्जितायाः ताभिर् युतः श्रमम् अपोहितुम् अङ्ग-सङ्ग- घृष्ट-स्रजः स कुच-कुङ्कुम-रञ्जितायाः गन्धर्व-पालिभिर् अनुद्रुत आविशद् वाः श्रान्तो गजीभिर् इभ-राड् इव भिन्न-सेतुः
10,33,23,so 'mbhasy alaṃ yuvatibhiḥ pariṣicyamānaḥ premṇekṣitaḥ prahasatībhir itas tato 'ṅga so 'mbhasy alaṃ yuvatibhiḥ pariṣicyamānaḥ premṇekṣitaḥ prahasatībhir itas tato 'ṅga vaimānikaiḥ kusuma-varṣibhir īdyamāno reme svayaṃ sva-ratir atra gajendra-līlaḥ,सो ऽम्भस्य् अलं युवतिभिः परिषिच्यमानः प्रेम्णेक्षितः प्रहसतीभिर् इतस् ततो ऽङ्ग सो ऽम्भस्य् अलं युवतिभिः परिषिच्यमानः प्रेम्णेक्षितः प्रहसतीभिर् इतस् ततो ऽङ्ग वैमानिकैः कुसुम-वर्षिभिर् ईद्यमानो रेमे स्वयं स्व-रतिर् अत्र गजेन्द्र-लीलः
10,33,24,tataś ca kṛṣṇopavane jala-sthala prasūna-gandhānila-juṣṭa-dik-taṭe cacāra bhṛṅga-pramadā-gaṇāvṛto yathā mada-cyud dviradaḥ kareṇubhiḥ,ततश् च कृष्णोपवने जल-स्थल प्रसून-गन्धानिल-जुष्ट-दिक्-तटे चचार भृङ्ग-प्रमदा-गणावृतो यथा मद-च्युद् द्विरदः करेणुभिः
10,33,25,evaṃ śaśāṅkāṃśu-virājitā niśāḥ sa satya-kāmo 'nuratābalā-gaṇaḥ siṣeva ātmany avaruddha-saurataḥ sarvāḥ śarat-kāvya-kathā-rasāśrayāḥ,एवं शशाङ्कांशु-विराजिता निशाः स सत्य-कामो ऽनुरताबला-गणः सिषेव आत्मन्य् अवरुद्ध-सौरतः सर्वाः शरत्-काव्य-कथा-रसाश्रयाः
10,33,26,bhp_10.33.026 śrī-parīkṣid uvāca saṃsthāpanāya dharmasya praśamāyetarasya ca avatīrṇo hi bhagavān aṃśena jagad-īśvaraḥ,भ्प्_१०.३३.०२६ श्री-परीक्षिद् उवाच संस्थापनाय धर्मस्य प्रशमायेतरस्य च अवतीर्णो हि भगवान् अंशेन जगद्-ईश्वरः
10,33,27,sa kathaṃ dharma-setūnāṃ vaktā kartābhirakṣitā pratīpam ācarad brahman para-dārābhimarśanam,स कथं धर्म-सेतूनां वक्ता कर्ताभिरक्षिता प्रतीपम् आचरद् ब्रह्मन् पर-दाराभिमर्शनम्
10,33,28,āpta-kāmo yadu-patiḥ kṛtavān vai jugupsitam kim-abhiprāya etan naḥ śaṃśayaṃ chindhi su-vrata,आप्त-कामो यदु-पतिः कृतवान् वै जुगुप्सितम् किम्-अभिप्राय एतन् नः शंशयं छिन्धि सु-व्रत
10,33,29,bhp_10.33.029 śrī-śuka uvāca dharma-vyatikramo dṛṣṭa īśvarāṇāṃ ca sāhasam tejīyasāṃ na doṣāya vahneḥ sarva-bhujo yathā,भ्प्_१०.३३.०२९ श्री-शुक उवाच धर्म-व्यतिक्रमो दृष्ट ईश्वराणां च साहसम् तेजीयसां न दोषाय वह्नेः सर्व-भुजो यथा
10,33,30,naitat samācarej jātu manasāpi hy anīśvaraḥ vinaśyaty ācaran mauḍhyād yathārudro 'bdhi-jaṃ viṣam,नैतत् समाचरेज् जातु मनसापि ह्य् अनीश्वरः विनश्यत्य् आचरन् मौढ्याद् यथारुद्रो ऽब्धि-जं विषम्
10,33,31,īśvarāṇāṃ vacaḥ satyaṃ tathaivācaritaṃ kvacit teṣāṃ yat sva-vaco-yuktaṃ buddhimāṃs tat samācaret,ईश्वराणां वचः सत्यं तथैवाचरितं क्वचित् तेषां यत् स्व-वचो-युक्तं बुद्धिमांस् तत् समाचरेत्
10,33,32,kuśalācaritenaiṣām iha svārtho na vidyate viparyayeṇa vānartho nirahaṅkāriṇāṃ prabho,कुशलाचरितेनैषाम् इह स्वार्थो न विद्यते विपर्ययेण वानर्थो निरहङ्कारिणां प्रभो
10,33,33,kim utākhila-sattvānāṃ tiryaṅ-martya-divaukasām īśituś ceśitavyānāṃ kuśalākuśalānvayaḥ,किम् उताखिल-सत्त्वानां तिर्यङ्-मर्त्य-दिवौकसाम् ईशितुश् चेशितव्यानां कुशलाकुशलान्वयः
10,33,34,yat-pāda-paṅkaja-parāga-niṣeva-tṛptā yoga-prabhāva-vidhutākhila-karma-bandhāḥ amp;svairaṃ caranti munayo 'pi na nahyamānās tasyecchayātta-vapuṣaḥ kuta eva bandhaḥ,यत्-पाद-पङ्कज-पराग-निषेव-तृप्ता योग-प्रभाव-विधुताखिल-कर्म-बन्धाः अम्प्;स्वैरं चरन्ति मुनयो ऽपि न नह्यमानास् तस्येच्छयात्त-वपुषः कुत एव बन्धः
10,33,35,gopīnāṃ tat-patīnāṃ ca sarveṣām eva dehinām yo 'ntaś carati so 'dhyakṣaḥ krīḍaneneha deha-bhāk,गोपीनां तत्-पतीनां च सर्वेषाम् एव देहिनाम् यो ऽन्तश् चरति सो ऽध्यक्षः क्रीडनेनेह देह-भाक्
10,33,36,anugrahāya bhaktānāṃ mānuṣaṃ deham āsthitaḥ bhajate tādṛśīḥ krīḍa yāḥ śrutvā tat-paro bhavet,अनुग्रहाय भक्तानां मानुषं देहम् आस्थितः भजते तादृशीः क्रीड याः श्रुत्वा तत्-परो भवेत्
10,33,37,nāsūyan khalu kṛṣṇāya mohitās tasya māyayā manyamānāḥ sva-pārśva-sthān svān svān dārān vrajaukasaḥ,नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास् तस्य मायया मन्यमानाः स्व-पार्श्व-स्थान् स्वान् स्वान् दारान् व्रजौकसः
10,33,38,brahma-rātra upāvṛtte vāsudevānumoditāḥ anicchantyo yayur gopyaḥ sva-gṛhān bhagavat-priyāḥ,ब्रह्म-रात्र उपावृत्ते वासुदेवानुमोदिताः अनिच्छन्त्यो ययुर् गोप्यः स्व-गृहान् भगवत्-प्रियाः
10,33,39,vikrīḍitaṃ vraja-vadhūbhir idaṃ ca viṣṇoḥ śraddhānvito 'nuśṛṇuyād atha varṇayed yaḥ amp;bhaktiṃ parāṃ bhagavati pratilabhya kāmaṃ hṛd-rogam āśv apahinoty acireṇa dhīraḥ,विक्रीडितं व्रज-वधूभिर् इदं च विष्णोः श्रद्धान्वितो ऽनुशृणुयाद् अथ वर्णयेद् यः अम्प्;भक्तिं परां भगवति प्रतिलभ्य कामं हृद्-रोगम् आश्व् अपहिनोत्य् अचिरेण धीरः
10,34,1,bhp_10.34.001 śrī-śuka uvāca ekadā deva-yātrāyāṃ gopālā jāta-kautukāḥ anobhir anaḍud-yuktaiḥ prayayus te 'mbikā-vanam,भ्प्_१०.३४.००१ श्री-शुक उवाच एकदा देव-यात्रायां गोपाला जात-कौतुकाः अनोभिर् अनडुद्-युक्तैः प्रययुस् ते ऽम्बिका-वनम्
10,34,2,tatra snātvā sarasvatyāṃ devaṃ paśu-patiṃ vibhum ānarcur arhaṇair bhaktyā devīṃ ca ṇṛpate 'mbikām,तत्र स्नात्वा सरस्वत्यां देवं पशु-पतिं विभुम् आनर्चुर् अर्हणैर् भक्त्या देवीं च णृपते ऽम्बिकाम्
10,34,3,gāvo hiraṇyaṃ vāsāṃsi madhu madhv-annam ādṛtāḥ brāhmaṇebhyo daduḥ sarve devo naḥ prīyatām iti,गावो हिरण्यं वासांसि मधु मध्व्-अन्नम् आदृताः ब्राह्मणेभ्यो ददुः सर्वे देवो नः प्रीयताम् इति
10,34,4,ūṣuḥ sarasvatī-tīre jalaṃ prāśya yata-vratāḥ rajanīṃ tāṃ mahā-bhāgā nanda-sunandakādayaḥ,ऊषुः सरस्वती-तीरे जलं प्राश्य यत-व्रताः रजनीं तां महा-भागा नन्द-सुनन्दकादयः
10,34,5,kaścin mahān ahis tasmin vipine 'ti-bubhukṣitaḥ yadṛcchayāgato nandaṃ śayānam ura-go 'grasīt,कश्चिन् महान् अहिस् तस्मिन् विपिने ऽति-बुभुक्षितः यदृच्छयागतो नन्दं शयानम् उर-गो ऽग्रसीत्
10,34,6,sa cukrośāhinā grastaḥ kṛṣṇa kṛṣṇa mahān ayam sarpo māṃ grasate tāta prapannaṃ parimocaya,स चुक्रोशाहिना ग्रस्तः कृष्ण कृष्ण महान् अयम् सर्पो मां ग्रसते तात प्रपन्नं परिमोचय
10,34,7,tasya cākranditaṃ śrutvā gopālāḥ sahasotthitāḥ grastaṃ ca dṛṣṭvā vibhrāntāḥ sarpaṃ vivyadhur ulmukaiḥ,तस्य चाक्रन्दितं श्रुत्वा गोपालाः सहसोत्थिताः ग्रस्तं च दृष्ट्वा विभ्रान्ताः सर्पं विव्यधुर् उल्मुकैः
10,34,8,alātair dahyamāno 'pi nāmuñcat tam uraṅgamaḥ tam aspṛśat padābhyetya bhagavān sātvatāṃ patiḥ,अलातैर् दह्यमानो ऽपि नामुञ्चत् तम् उरङ्गमः तम् अस्पृशत् पदाभ्येत्य भगवान् सात्वतां पतिः
10,34,9,sa vai bhagavataḥ śrīmat pāda-sparśa-hatāśubhaḥ bheje sarpa-vapur hitvā rūpaṃ vidyādharārcitam,स वै भगवतः श्रीमत् पाद-स्पर्श-हताशुभः भेजे सर्प-वपुर् हित्वा रूपं विद्याधरार्चितम्
10,34,10,tam apṛcchad dhṛṣīkeśaḥ praṇataṃ samavasthitam dīpyamānena vapuṣā puruṣaṃ hema-mālinam,तम् अपृच्छद् धृषीकेशः प्रणतं समवस्थितम् दीप्यमानेन वपुषा पुरुषं हेम-मालिनम्
10,34,11,ko bhavān parayā lakṣmyā rocate 'dbhuta-darśanaḥ kathaṃ jugupsitām etāṃ gatiṃ vā prāpito 'vaśaḥ,को भवान् परया लक्ष्म्या रोचते ऽद्भुत-दर्शनः कथं जुगुप्सिताम् एतां गतिं वा प्रापितो ऽवशः
10,34,12,bhp_10.34.012 sarpa uvāca ahaṃ vidyādharaḥ kaścit sudarśana iti śrutaḥ śriyā svarūpa-sampattyā vimānenācaran diśaḥ,भ्प्_१०.३४.०१२ सर्प उवाच अहं विद्याधरः कश्चित् सुदर्शन इति श्रुतः श्रिया स्वरूप-सम्पत्त्या विमानेनाचरन् दिशः
10,34,13,ṛṣīn virūpāṅgirasaḥ prāhasaṃ rūpa-darpitaḥ tair imāṃ prāpito yoniṃ pralabdhaiḥ svena pāpmanā,ऋषीन् विरूपाङ्गिरसः प्राहसं रूप-दर्पितः तैर् इमां प्रापितो योनिं प्रलब्धैः स्वेन पाप्मना
10,34,14,śāpo me 'nugrahāyaiva kṛtas taiḥ karuṇātmabhiḥ yad ahaṃ loka-guruṇā padā spṛṣṭo hatāśubhaḥ,शापो मे ऽनुग्रहायैव कृतस् तैः करुणात्मभिः यद् अहं लोक-गुरुणा पदा स्पृष्टो हताशुभः
10,34,15,taṃ tvāhaṃ bhava-bhītānāṃ prapannānāṃ bhayāpaham āpṛcche śāpa-nirmuktaḥ pāda-sparśād amīva-han,तं त्वाहं भव-भीतानां प्रपन्नानां भयापहम् आपृच्छे शाप-निर्मुक्तः पाद-स्पर्शाद् अमीव-हन्
10,34,16,prapanno 'smi mahā-yogin mahā-puruṣa sat-pate anujānīhi māṃ deva sarva-lokeśvareśvara,प्रपन्नो ऽस्मि महा-योगिन् महा-पुरुष सत्-पते अनुजानीहि मां देव सर्व-लोकेश्वरेश्वर
10,34,17,brahma-daṇḍād vimukto 'haṃ sadyas te 'cyuta darśanāt yan-nāma gṛhṇann akhilān śrotṝn ātmānam eva ca sadyaḥ punāti kiṃ bhūyas tasya spṛṣṭaḥ padā hi te,ब्रह्म-दण्डाद् विमुक्तो ऽहं सद्यस् ते ऽच्युत दर्शनात् यन्-नाम गृह्णन्न् अखिलान् श्रोतॄन् आत्मानम् एव च सद्यः पुनाति किं भूयस् तस्य स्पृष्टः पदा हि ते
10,34,18,ity anujñāpya dāśārhaṃ parikramyābhivandya ca sudarśano divaṃ yātaḥ kṛcchrān nandaś ca mocitaḥ,इत्य् अनुज्ञाप्य दाशार्हं परिक्रम्याभिवन्द्य च सुदर्शनो दिवं यातः कृच्छ्रान् नन्दश् च मोचितः
10,34,19,niśāmya kṛṣṇasya tad ātma-vaibhavaṃ vrajaukaso vismita-cetasas tataḥ amp;samāpya tasmin niyamaṃ punar vrajaṃ ṇṛpāyayus tat kathayanta ādṛtāḥ,निशाम्य कृष्णस्य तद् आत्म-वैभवं व्रजौकसो विस्मित-चेतसस् ततः अम्प्;समाप्य तस्मिन् नियमं पुनर् व्रजं णृपाययुस् तत् कथयन्त आदृताः
10,34,20,kadācid atha govindo rāmaś cādbhuta-vikramaḥ vijahratur vane rātryāṃ madhya-gau vraja-yoṣitām,कदाचिद् अथ गोविन्दो रामश् चाद्भुत-विक्रमः विजह्रतुर् वने रात्र्यां मध्य-गौ व्रज-योषिताम्
10,34,21,upagīyamānau lalitaṃ strī-janair baddha-sauhṛdaiḥ sv-alaṅkṛtānuliptāṅgau sragvinau virajo-'mbarau,उपगीयमानौ ललितं स्त्री-जनैर् बद्ध-सौहृदैः स्व्-अलङ्कृतानुलिप्ताङ्गौ स्रग्विनौ विरजो-ऽम्बरौ
10,34,22,niśā-mukhaṃ mānayantāv uditoḍupa-tārakam mallikā-gandha-mattāli- juṣṭaṃ kumuda-vāyunā,निशा-मुखं मानयन्ताव् उदितोडुप-तारकम् मल्लिका-गन्ध-मत्तालि- जुष्टं कुमुद-वायुना
10,34,23,jagatuḥ sarva-bhūtānāṃ manaḥ-śravaṇa-maṅgalam tau kalpayantau yugapat svara-maṇḍala-mūrcchitam,जगतुः सर्व-भूतानां मनः-श्रवण-मङ्गलम् तौ कल्पयन्तौ युगपत् स्वर-मण्डल-मूर्च्छितम्
10,34,24,gopyas tad-gītam ākarṇya mūrcchitā nāvidan nṛpa sraṃsad-dukūlam ātmānaṃ srasta-keśa-srajaṃ tataḥ,गोप्यस् तद्-गीतम् आकर्ण्य मूर्च्छिता नाविदन् नृप स्रंसद्-दुकूलम् आत्मानं स्रस्त-केश-स्रजं ततः
10,34,25,evaṃ vikrīḍatoḥ svairaṃ gāyatoḥ sampramatta-vat śaṅkhacūḍa iti khyāto dhanadānucaro 'bhyagāt,एवं विक्रीडतोः स्वैरं गायतोः सम्प्रमत्त-वत् शङ्खचूड इति ख्यातो धनदानुचरो ऽभ्यगात्
10,34,26,tayor nirīkṣato rājaṃs tan-nāthaṃ pramadā-janam krośantaṃ kālayām āsa diśy udīcyām aśaṅkitaḥ,तयोर् निरीक्षतो राजंस् तन्-नाथं प्रमदा-जनम् क्रोशन्तं कालयाम् आस दिश्य् उदीच्याम् अशङ्कितः
10,34,27,krośantaṃ kṛṣṇa rāmeti vilokya sva-parigraham yathā gā dasyunā grastā bhrātarāv anvadhāvatām,क्रोशन्तं कृष्ण रामेति विलोक्य स्व-परिग्रहम् यथा गा दस्युना ग्रस्ता भ्रातराव् अन्वधावताम्
10,34,28,mā bhaiṣṭety abhayārāvau śāla-hastau tarasvinau āsedatus taṃ tarasā tvaritaṃ guhyakādhamam,मा भैष्टेत्य् अभयारावौ शाल-हस्तौ तरस्विनौ आसेदतुस् तं तरसा त्वरितं गुह्यकाधमम्
10,34,29,sa vīkṣya tāv anuprāptau kāla-mṛtyū ivodvijan viṣṛjya strī-janaṃ mūḍhaḥ prādravaj jīvitecchayā,स वीक्ष्य ताव् अनुप्राप्तौ काल-मृत्यू इवोद्विजन् विषृज्य स्त्री-जनं मूढः प्राद्रवज् जीवितेच्छया
10,34,30,tam anvadhāvad govindo yatra yatra sa dhāvati jihīrṣus tac-chiro-ratnaṃ tasthau rakṣan striyo balaḥ,तम् अन्वधावद् गोविन्दो यत्र यत्र स धावति जिहीर्षुस् तच्-छिरो-रत्नं तस्थौ रक्षन् स्त्रियो बलः
10,34,31,avidūra ivābhyetya śiras tasya durātmanaḥ jahāra muṣṭinaivāṅga saha-cūḍa-maṇiṃ vibhuḥ,अविदूर इवाभ्येत्य शिरस् तस्य दुरात्मनः जहार मुष्टिनैवाङ्ग सह-चूड-मणिं विभुः
10,34,32,śaṅkhacūḍaṃ nihatyaivaṃ maṇim ādāya bhāsvaram agrajāyādadāt prītyā paśyantīnāṃ ca yoṣitām,शङ्खचूडं निहत्यैवं मणिम् आदाय भास्वरम् अग्रजायाददात् प्रीत्या पश्यन्तीनां च योषिताम्
10,35,1,bhp_10.35.001 śrī-śuka uvāca gopyaḥ kṛṣṇe vanaṃ yāte tam anudruta-cetasaḥ kṛṣṇa-līlāḥ pragāyantyo ninyur duḥkhena vāsarān,भ्प्_१०.३५.००१ श्री-शुक उवाच गोप्यः कृष्णे वनं याते तम् अनुद्रुत-चेतसः कृष्ण-लीलाः प्रगायन्त्यो निन्युर् दुःखेन वासरान्
10,35,2,bhp_10.35.002 śrī-gopya ūcuḥ vāma-bāhu-kṛta-vāma-kapolo valgita-bhrur adharārpita-veṇum komalāṅgulibhir āśrita-mārgaṃ gopya īrayati yatra mukundaḥ,भ्प्_१०.३५.००२ श्री-गोप्य ऊचुः वाम-बाहु-कृत-वाम-कपोलो वल्गित-भ्रुर् अधरार्पित-वेणुम् कोमलाङ्गुलिभिर् आश्रित-मार्गं गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्दः
10,35,3,vyoma-yāna-vanitāḥ saha siddhair vismitās tad upadhārya sa-lajjāḥ kāma-mārgaṇa-samarpita-cittāḥ kaśmalaṃ yayur apasmṛta-nīvyaḥ,व्योम-यान-वनिताः सह सिद्धैर् विस्मितास् तद् उपधार्य स-लज्जाः काम-मार्गण-समर्पित-चित्ताः कश्मलं ययुर् अपस्मृत-नीव्यः
10,35,4,hanta citram abalāḥ śṛṇutedaṃ hāra-hāsa urasi sthira-vidyut nanda-sūnur ayam ārta-janānāṃ narma-do yarhi kūjita-veṇuḥ,हन्त चित्रम् अबलाः शृणुतेदं हार-हास उरसि स्थिर-विद्युत् नन्द-सूनुर् अयम् आर्त-जनानां नर्म-दो यर्हि कूजित-वेणुः
10,35,5,vṛndaśo vraja-vṛṣā mṛga-gāvo veṇu-vādya-hṛta-cetasa ārāt danta-daṣṭa-kavalā dhṛta-karṇā nidritā likhita-citram ivāsan,वृन्दशो व्रज-वृषा मृग-गावो वेणु-वाद्य-हृत-चेतस आरात् दन्त-दष्ट-कवला धृत-कर्णा निद्रिता लिखित-चित्रम् इवासन्
10,35,6,barhiṇa-stabaka-dhātu-palāśair baddha-malla-paribarha-viḍambaḥ karhicit sa-bala āli sa gopair gāḥ samāhvayati yatra mukundaḥ,बर्हिण-स्तबक-धातु-पलाशैर् बद्ध-मल्ल-परिबर्ह-विडम्बः कर्हिचित् स-बल आलि स गोपैर् गाः समाह्वयति यत्र मुकुन्दः
10,35,7,tarhi bhagna-gatayaḥ sarito vai tat-padāmbuja-rajo 'nila-nītam spṛhayatīr vayam ivābahu-puṇyāḥ prema-vepita-bhujāḥ stimitāpaḥ,तर्हि भग्न-गतयः सरितो वै तत्-पदाम्बुज-रजो ऽनिल-नीतम् स्पृहयतीर् वयम् इवाबहु-पुण्याः प्रेम-वेपित-भुजाः स्तिमितापः
10,35,8,anucaraiḥ samanuvarṇita-vīrya ādi-pūruṣa ivācala-bhūtiḥ vana-caro giri-taṭeṣu carantīr veṇunāhvayati gāḥ sa yadā hi,अनुचरैः समनुवर्णित-वीर्य आदि-पूरुष इवाचल-भूतिः वन-चरो गिरि-तटेषु चरन्तीर् वेणुनाह्वयति गाः स यदा हि
10,35,9,vana-latās tarava ātmani viṣṇuṃ vyañjayantya iva puṣpa-phalāḍhyāḥ praṇata-bhāra-viṭapā madhu-dhārāḥ prema-hṛṣṭa-tanavo vavṛṣuḥ sma,वन-लतास् तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्प-फलाढ्याः प्रणत-भार-विटपा मधु-धाराः प्रेम-हृष्ट-तनवो ववृषुः स्म
10,35,10,darśanīya-tilako vana-mālā- divya-gandha-tulasī-madhu-mattaiḥ ali-kulair alaghu gītām abhīṣṭam ādriyan yarhi sandhita-veṇuḥ,दर्शनीय-तिलको वन-माला- दिव्य-गन्ध-तुलसी-मधु-मत्तैः अलि-कुलैर् अलघु गीताम् अभीष्टम् आद्रियन् यर्हि सन्धित-वेणुः
10,35,11,sarasi sārasa-haṃsa-vihaṅgāś cāru-gītā-hṛta-cetasa etya harim upāsata te yata-cittā hanta mīlita-dṛśo dhṛta-maunāḥ,सरसि सारस-हंस-विहङ्गाश् चारु-गीता-हृत-चेतस एत्य हरिम् उपासत ते यत-चित्ता हन्त मीलित-दृशो धृत-मौनाः
10,35,12,saha-balaḥ srag-avataṃsa-vilāsaḥ sānuṣu kṣiti-bhṛto vraja-devyaḥ harṣayan yarhi veṇu-raveṇa jāta-harṣa uparambhati viśvam,सह-बलः स्रग्-अवतंस-विलासः सानुषु क्षिति-भृतो व्रज-देव्यः हर्षयन् यर्हि वेणु-रवेण जात-हर्ष उपरम्भति विश्वम्
10,35,13,mahad-atikramaṇa-śaṅkita-cetā manda-mandam anugarjati meghaḥ suhṛdam abhyavarṣat sumanobhiś chāyayā ca vidadhat pratapatram,महद्-अतिक्रमण-शङ्कित-चेता मन्द-मन्दम् अनुगर्जति मेघः सुहृदम् अभ्यवर्षत् सुमनोभिश् छायया च विदधत् प्रतपत्रम्
10,35,14,vividha-gopa-caraṇeṣu vidagdho veṇu-vādya urudhā nija-śikṣāḥ tava sutaḥ sati yadādhara-bimbe datta-veṇur anayat svara-jātīḥ,विविध-गोप-चरणेषु विदग्धो वेणु-वाद्य उरुधा निज-शिक्षाः तव सुतः सति यदाधर-बिम्बे दत्त-वेणुर् अनयत् स्वर-जातीः
10,35,15,savanaśas tad upadhārya sureśāḥ śakra-śarva-parameṣṭhi-purogāḥ kavaya ānata-kandhara-cittāḥ kaśmalaṃ yayur aniścita-tattvāḥ,सवनशस् तद् उपधार्य सुरेशाः शक्र-शर्व-परमेष्ठि-पुरोगाः कवय आनत-कन्धर-चित्ताः कश्मलं ययुर् अनिश्चित-तत्त्वाः
10,35,16,nija-padābja-dalair dhvaja-vajra nīrajāṅkuśa-vicitra-lalāmaiḥ vraja-bhuvaḥ śamayan khura-todaṃ varṣma-dhurya-gatir īḍita-veṇuḥ,निज-पदाब्ज-दलैर् ध्वज-वज्र नीरजाङ्कुश-विचित्र-ललामैः व्रज-भुवः शमयन् खुर-तोदं वर्ष्म-धुर्य-गतिर् ईडित-वेणुः
10,35,17,vrajati tena vayaṃ sa-vilāsa vīkṣaṇārpita-manobhava-vegāḥ kuja-gatiṃ gamitā na vidāmaḥ kaśmalena kavaraṃ vasanaṃ vā,व्रजति तेन वयं स-विलास वीक्षणार्पित-मनोभव-वेगाः कुज-गतिं गमिता न विदामः कश्मलेन कवरं वसनं वा
10,35,18,maṇi-dharaḥ kvacid āgaṇayan gā mālayā dayita-gandha-tulasyāḥ praṇayino 'nucarasya kadāṃse prakṣipan bhujam agāyata yatra,मणि-धरः क्वचिद् आगणयन् गा मालया दयित-गन्ध-तुलस्याः प्रणयिनो ऽनुचरस्य कदांसे प्रक्षिपन् भुजम् अगायत यत्र
10,35,19,kvaṇita-veṇu-rava-vañcita-cittāḥ kṛṣṇam anvasata kṛṣṇa-gṛhiṇyaḥ guṇa-gaṇārṇam anugatya hariṇyo gopikā iva vimukta-gṛhāśāḥ,क्वणित-वेणु-रव-वञ्चित-चित्ताः कृष्णम् अन्वसत कृष्ण-गृहिण्यः गुण-गणार्णम् अनुगत्य हरिण्यो गोपिका इव विमुक्त-गृहाशाः
10,35,20,kunda-dāma-kṛta-kautuka-veṣo gopa-godhana-vṛto yamunāyām nanda-sūnur anaghe tava vatso narma-daḥ praṇayiṇāṃ vijahāra,कुन्द-दाम-कृत-कौतुक-वेषो गोप-गोधन-वृतो यमुनायाम् नन्द-सूनुर् अनघे तव वत्सो नर्म-दः प्रणयिणां विजहार
10,35,21,manda-vāyur upavāty anakūlaṃ mānayan malayaja-sparśena vandinas tam upadeva-gaṇā ye vādya-gīta-balibhiḥ parivavruḥ,मन्द-वायुर् उपवात्य् अनकूलं मानयन् मलयज-स्पर्शेन वन्दिनस् तम् उपदेव-गणा ये वाद्य-गीत-बलिभिः परिवव्रुः
10,35,22,vatsalo vraja-gavāṃ yad aga-dhro vandyamāna-caraṇaḥ pathi vṛddhaiḥ kṛtsna-go-dhanam upohya dinānte gīta-veṇur anugeḍita-kīrtiḥ,वत्सलो व्रज-गवां यद् अग-ध्रो वन्द्यमान-चरणः पथि वृद्धैः कृत्स्न-गो-धनम् उपोह्य दिनान्ते गीत-वेणुर् अनुगेडित-कीर्तिः
10,35,23,utsavaṃ śrama-rucāpi dṛśīnām unnayan khura-rajaś-churita-srak ditsayaiti suhṛd-āsiṣa eṣa devakī-jaṭhara-bhūr uḍu-rājaḥ,उत्सवं श्रम-रुचापि दृशीनाम् उन्नयन् खुर-रजश्-छुरित-स्रक् दित्सयैति सुहृद्-आसिष एष देवकी-जठर-भूर् उडु-राजः
10,35,24,mada-vighūrṇita-locana īṣat māna-daḥ sva-suhṛdāṃ vana-mālī badara-pāṇḍu-vadano mṛdu-gaṇḍaṃ maṇḍayan kanaka-kuṇḍala-lakṣmyā,मद-विघूर्णित-लोचन ईषत् मान-दः स्व-सुहृदां वन-माली बदर-पाण्डु-वदनो मृदु-गण्डं मण्डयन् कनक-कुण्डल-लक्ष्म्या
10,35,25,yadu-patir dvirada-rāja-vihāro yāminī-patir ivaiṣa dinānte mudita-vaktra upayāti durantaṃ mocayan vraja-gavāṃ dina-tāpam,यदु-पतिर् द्विरद-राज-विहारो यामिनी-पतिर् इवैष दिनान्ते मुदित-वक्त्र उपयाति दुरन्तं मोचयन् व्रज-गवां दिन-तापम्
10,35,26,bhp_10.35.026 śrī-śuka uvāca evaṃ vraja-striyo rājan kṛṣṇa-līlānugāyatīḥ remire 'haḥsu tac-cittās tan-manaskā mahodayāḥ,भ्प्_१०.३५.०२६ श्री-शुक उवाच एवं व्रज-स्त्रियो राजन् कृष्ण-लीलानुगायतीः रेमिरे ऽहःसु तच्-चित्तास् तन्-मनस्का महोदयाः
10,36,1,bhp_10.36.001 śrī bādarāyaṇir uvāca atha tarhy āgato goṣṭham ariṣṭo vṛṣabhāsuraḥ mahīm mahā-kakut-kāyaḥ kampayan khura-vikṣatām,भ्प्_१०.३६.००१ श्री बादरायणिर् उवाच अथ तर्ह्य् आगतो गोष्ठम् अरिष्टो वृषभासुरः महीम् महा-ककुत्-कायः कम्पयन् खुर-विक्षताम्
10,36,2,rambhamāṇaḥ kharataraṃ padā ca vilikhan mahīm udyamya pucchaṃ vaprāṇi viṣāṇāgreṇa coddharan kiñcit kiñcic chakṛn muñcan mūtrayan stabdha-locanaḥ,रम्भमाणः खरतरं पदा च विलिखन् महीम् उद्यम्य पुच्छं वप्राणि विषाणाग्रेण चोद्धरन् किञ्चित् किञ्चिच् छकृन् मुञ्चन् मूत्रयन् स्तब्ध-लोचनः
10,36,3,yasya nirhrāditenāṅga niṣṭhureṇa gavāṃ nṛṇām patanty akālato garbhāḥ sravanti sma bhayena vai,यस्य निर्ह्रादितेनाङ्ग निष्ठुरेण गवां नृणाम् पतन्त्य् अकालतो गर्भाः स्रवन्ति स्म भयेन वै
10,36,4,nirviśanti ghanā yasya kakudy acala-śaṅkayā taṃ tīkṣṇa-śṛṅgam udvīkṣya gopyo gopāś ca tatrasuḥ,निर्विशन्ति घना यस्य ककुद्य् अचल-शङ्कया तं तीक्ष्ण-शृङ्गम् उद्वीक्ष्य गोप्यो गोपाश् च तत्रसुः
10,36,5,paśavo dudruvur bhītā rājan santyajya go-kulam kṛṣṇa kṛṣṇeti te sarve govindaṃ śaraṇaṃ yayuḥ,पशवो दुद्रुवुर् भीता राजन् सन्त्यज्य गो-कुलम् कृष्ण कृष्णेति ते सर्वे गोविन्दं शरणं ययुः
10,36,6,bhagavān api tad vīkṣya go-kulaṃ bhaya-vidrutam mā bhaiṣṭeti girāśvāsya vṛṣāsuram upāhvayat,भगवान् अपि तद् वीक्ष्य गो-कुलं भय-विद्रुतम् मा भैष्टेति गिराश्वास्य वृषासुरम् उपाह्वयत्
10,36,7,gopālaiḥ paśubhir manda trāsitaiḥ kim asattama mayi śāstari duṣṭānāṃ tvad-vidhānāṃ durātmanām,गोपालैः पशुभिर् मन्द त्रासितैः किम् असत्तम मयि शास्तरि दुष्टानां त्वद्-विधानां दुरात्मनाम्
10,36,8,ity āsphotyācyuto 'riṣṭaṃ tala-śabdena kopayan sakhyur aṃse bhujābhogaṃ prasāryāvasthito hariḥ,इत्य् आस्फोत्याच्युतो ऽरिष्टं तल-शब्देन कोपयन् सख्युर् अंसे भुजाभोगं प्रसार्यावस्थितो हरिः
10,36,9,so 'py evaṃ kopito 'riṣṭaḥ khureṇāvanim ullikhan udyat-puccha-bhraman-meghaḥ kruddhaḥ kṛṣṇam upādravat,सो ऽप्य् एवं कोपितो ऽरिष्टः खुरेणावनिम् उल्लिखन् उद्यत्-पुच्छ-भ्रमन्-मेघः क्रुद्धः कृष्णम् उपाद्रवत्
10,36,10,agra-nyasta-viṣāṇāgraḥ stabdhāsṛg-locano 'cyutam kaṭākṣipyādravat tūrṇam indra-mukto 'śanir yathā,अग्र-न्यस्त-विषाणाग्रः स्तब्धासृग्-लोचनो ऽच्युतम् कटाक्षिप्याद्रवत् तूर्णम् इन्द्र-मुक्तो ऽशनिर् यथा
10,36,11,gṛhītvā śṛṅgayos taṃ vā aṣṭādaśa padāni saḥ pratyapovāha bhagavān gajaḥ prati-gajaṃ yathā,गृहीत्वा शृङ्गयोस् तं वा अष्टादश पदानि सः प्रत्यपोवाह भगवान् गजः प्रति-गजं यथा
10,36,12,so 'paviddho bhagavatā punar utthāya satvaram āpatat svinna-sarvāṅgo niḥśvasan krodha-mūrcchitaḥ,सो ऽपविद्धो भगवता पुनर् उत्थाय सत्वरम् आपतत् स्विन्न-सर्वाङ्गो निःश्वसन् क्रोध-मूर्च्छितः
10,36,13,tam āpatantaṃ sa nigṛhya śṛṅgayoḥ padā samākramya nipātya bhū-tale niṣpīḍayām āsa yathārdram ambaraṃ kṛtvā viṣāṇena jaghāna so 'patat,तम् आपतन्तं स निगृह्य शृङ्गयोः पदा समाक्रम्य निपात्य भू-तले निष्पीडयाम् आस यथार्द्रम् अम्बरं कृत्वा विषाणेन जघान सो ऽपतत्
10,36,14,asṛg vaman mūtra-śakṛt samutsṛjan kṣipaṃś ca pādān anavasthitekṣaṇaḥ jagāma kṛcchraṃ nirṛter atha kṣayaṃ puṣpaiḥ kiranto harim īḍire surāḥ,असृग् वमन् मूत्र-शकृत् समुत्सृजन् क्षिपंश् च पादान् अनवस्थितेक्षणः जगाम कृच्छ्रं निरृतेर् अथ क्षयं पुष्पैः किरन्तो हरिम् ईडिरे सुराः
10,36,15,evaṃ kukudminaṃ hatvā stūyamānaḥ dvijātibhiḥ viveśa goṣṭhaṃ sa-balo gopīnāṃ nayanotsavaḥ,एवं कुकुद्मिनं हत्वा स्तूयमानः द्विजातिभिः विवेश गोष्ठं स-बलो गोपीनां नयनोत्सवः
10,36,16,ariṣṭe nihate daitye kṛṣṇenādbhuta-karmaṇā kaṃsāyāthāha bhagavān nārado deva-darśanaḥ,अरिष्टे निहते दैत्ये कृष्णेनाद्भुत-कर्मणा कंसायाथाह भगवान् नारदो देव-दर्शनः
10,36,17,yaśodāyāḥ sutāṃ kanyāṃ devakyāḥ kṛṣṇam eva ca rāmaṃ ca rohiṇī-putraṃ vasudevena bibhyatā nyastau sva-mitre nande vai yābhyāṃ te puruṣā hatāḥ,यशोदायाः सुतां कन्यां देवक्याः कृष्णम् एव च रामं च रोहिणी-पुत्रं वसुदेवेन बिभ्यता न्यस्तौ स्व-मित्रे नन्दे वै याभ्यां ते पुरुषा हताः
10,36,18,niśamya tad bhoja-patiḥ kopāt pracalitendriyaḥ niśātam asim ādatta vasudeva-jighāṃsayā,निशम्य तद् भोज-पतिः कोपात् प्रचलितेन्द्रियः निशातम् असिम् आदत्त वसुदेव-जिघांसया
10,36,19,nivārito nāradena tat-sutau mṛtyum ātmanaḥ jñātvā loha-mayaiḥ pāśair babandha saha bhāryayā,निवारितो नारदेन तत्-सुतौ मृत्युम् आत्मनः ज्ञात्वा लोह-मयैः पाशैर् बबन्ध सह भार्यया
10,36,20,pratiyāte tu devarṣau kaṃsa ābhāṣya keśinam preṣayām āsa hanyetāṃ bhavatā rāma-keśavau,प्रतियाते तु देवर्षौ कंस आभाष्य केशिनम् प्रेषयाम् आस हन्येतां भवता राम-केशवौ
10,36,21,tato muṣṭika-cāṇūra śala-tośalakādikān amātyān hastipāṃś caiva samāhūyāha bhoja-rāṭ,ततो मुष्टिक-चाणूर शल-तोशलकादिकान् अमात्यान् हस्तिपांश् चैव समाहूयाह भोज-राट्
10,36,22,bho bho niśamyatām etad vīra-cāṇūra-muṣṭikau nanda-vraje kilāsāte sutāv ānakadundubheḥ,भो भो निशम्यताम् एतद् वीर-चाणूर-मुष्टिकौ नन्द-व्रजे किलासाते सुताव् आनकदुन्दुभेः
10,36,23,rāma-kṛṣṇau tato mahyaṃ mṛtyuḥ kila nidarśitaḥ bhavadbhyām iha samprāptau hanyetāṃ malla-līlayā,राम-कृष्णौ ततो मह्यं मृत्युः किल निदर्शितः भवद्भ्याम् इह सम्प्राप्तौ हन्येतां मल्ल-लीलया
10,36,24,mañcāḥ kriyantāṃ vividhā malla-raṅga-pariśritāḥ paurā jānapadāḥ sarve paśyantu svaira-saṃyugam,मञ्चाः क्रियन्तां विविधा मल्ल-रङ्ग-परिश्रिताः पौरा जानपदाः सर्वे पश्यन्तु स्वैर-संयुगम्
10,36,25,mahāmātra tvayā bhadra raṅga-dvāry upanīyatām dvipaḥ kuvalayāpīḍo jahi tena mamāhitau,महामात्र त्वया भद्र रङ्ग-द्वार्य् उपनीयताम् द्विपः कुवलयापीडो जहि तेन ममाहितौ
10,36,26,ārabhyatāṃ dhanur-yāgaś caturdaśyāṃ yathā-vidhi viśasantu paśūn medhyān bhūta-rājāya mīḍhuṣe,आरभ्यतां धनुर्-यागश् चतुर्दश्यां यथा-विधि विशसन्तु पशून् मेध्यान् भूत-राजाय मीढुषे
10,36,27,ity ājñāpyārtha-tantra-jña āhūya yadu-puṅgavam gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ tato 'krūram uvāca ha,इत्य् आज्ञाप्यार्थ-तन्त्र-ज्ञ आहूय यदु-पुङ्गवम् गृहीत्वा पाणिना पाणिं ततो ऽक्रूरम् उवाच ह
10,36,28,bho bho dāna-pate mahyaṃ kriyatāṃ maitram ādṛtaḥ nānyas tvatto hitatamo vidyate bhoja-vṛṣṇiṣu,भो भो दान-पते मह्यं क्रियतां मैत्रम् आदृतः नान्यस् त्वत्तो हिततमो विद्यते भोज-वृष्णिषु
10,36,29,atas tvām āśritaḥ saumya kārya-gaurava-sādhanam yathendro viṣṇum āśritya svārtham adhyagamad vibhuḥ,अतस् त्वाम् आश्रितः सौम्य कार्य-गौरव-साधनम् यथेन्द्रो विष्णुम् आश्रित्य स्वार्थम् अध्यगमद् विभुः
10,36,30,gaccha nanda-vrajaṃ tatra sutāv ānakadundubheḥ āsāte tāv ihānena rathenānaya mā ciram,गच्छ नन्द-व्रजं तत्र सुताव् आनकदुन्दुभेः आसाते ताव् इहानेन रथेनानय मा चिरम्
10,36,31,nisṛṣṭaḥ kila me mṛtyur devair vaikuṇṭha-saṃśrayaiḥ tāv ānaya samaṃ gopair nandādyaiḥ sābhyupāyanaiḥ,निसृष्टः किल मे मृत्युर् देवैर् वैकुण्ठ-संश्रयैः ताव् आनय समं गोपैर् नन्दाद्यैः साभ्युपायनैः
10,36,32,ghātayiṣya ihānītau kāla-kalpena hastinā yadi muktau tato mallair ghātaye vaidyutopamaiḥ,घातयिष्य इहानीतौ काल-कल्पेन हस्तिना यदि मुक्तौ ततो मल्लैर् घातये वैद्युतोपमैः
10,36,33,tayor nihatayos taptān vasudeva-purogamān tad-bandhūn nihaniṣyāmi vṛṣṇi-bhoja-daśārhakān,तयोर् निहतयोस् तप्तान् वसुदेव-पुरोगमान् तद्-बन्धून् निहनिष्यामि वृष्णि-भोज-दशार्हकान्
10,36,34,ugrasenaṃ ca pitaraṃ sthaviraṃ rājya-kāmukaṃ tad-bhrātaraṃ devakaṃ ca ye cānye vidviṣo mama,उग्रसेनं च पितरं स्थविरं राज्य-कामुकं तद्-भ्रातरं देवकं च ये चान्ये विद्विषो मम
10,36,35,tataś caiṣā mahī mitra bhavitrī naṣṭa-kaṇṭakā jarāsandho mama gurur dvivido dayitaḥ sakhā,ततश् चैषा मही मित्र भवित्री नष्ट-कण्टका जरासन्धो मम गुरुर् द्विविदो दयितः सखा
10,36,36,śambaro narako bāṇo mayy eva kṛta-sauhṛdāḥ tair ahaṃ sura-pakṣīyān hatvā bhokṣye mahīṃ nṛpān,शम्बरो नरको बाणो मय्य् एव कृत-सौहृदाः तैर् अहं सुर-पक्षीयान् हत्वा भोक्ष्ये महीं नृपान्
10,36,37,etaj jñātvānaya kṣipraṃ rāma-kṛṣṇāv ihārbhakau dhanur-makha-nirīkṣārthaṃ draṣṭuṃ yadu-pura-śriyam,एतज् ज्ञात्वानय क्षिप्रं राम-कृष्णाव् इहार्भकौ धनुर्-मख-निरीक्षार्थं द्रष्टुं यदु-पुर-श्रियम्
10,36,38,bhp_10.36.038 śrī-akrūra uvāca rājan manīṣitaṃ sadhryak tava svāvadya-mārjanam siddhy-asiddhyoḥ samaṃ kuryād daivaṃ hi phala-sādhanam,भ्प्_१०.३६.०३८ श्री-अक्रूर उवाच राजन् मनीषितं सध्र्यक् तव स्वावद्य-मार्जनम् सिद्ध्य्-असिद्ध्योः समं कुर्याद् दैवं हि फल-साधनम्
10,36,39,manorathān karoty uccair jano daiva-hatān api yujyate harṣa-śokābhyāṃ tathāpy ājñāṃ karomi te,मनोरथान् करोत्य् उच्चैर् जनो दैव-हतान् अपि युज्यते हर्ष-शोकाभ्यां तथाप्य् आज्ञां करोमि ते
10,36,40,bhp_10.36.040 śrī-śuka uvāca evam ādiśya cākrūraṃ mantriṇaś ca viṣṛjya saḥ praviveśa gṛhaṃ kaṃsas tathākrūraḥ svam ālayam,भ्प्_१०.३६.०४० श्री-शुक उवाच एवम् आदिश्य चाक्रूरं मन्त्रिणश् च विषृज्य सः प्रविवेश गृहं कंसस् तथाक्रूरः स्वम् आलयम्
10,37,1,bhp_10.37.001 śrī-śuka uvāca keśī tu kaṃsa-prahitaḥ khurair mahīṃ mahā-hayo nirjarayan mano-javaḥ keśī tu kaṃsa-prahitaḥ khurair mahīṃ mahā-hayo nirjarayan mano-javaḥ saṭāvadhūtābhra-vimāna-saṅkulaṃ kurvan nabho heṣita-bhīṣitākhilaḥ,भ्प्_१०.३७.००१ श्री-शुक उवाच केशी तु कंस-प्रहितः खुरैर् महीं महा-हयो निर्जरयन् मनो-जवः केशी तु कंस-प्रहितः खुरैर् महीं महा-हयो निर्जरयन् मनो-जवः सटावधूताभ्र-विमान-सङ्कुलं कुर्वन् नभो हेषित-भीषिताखिलः
10,37,2,taṃ trāsayantaṃ bhagavān sva-gokulaṃ tad-dheṣitair vāla-vighūrṇitāmbudam taṃ trāsayantaṃ bhagavān sva-gokulaṃ tad-dheṣitair vāla-vighūrṇitāmbudam ātmānam ājau mṛgayantam agra-ṇīr upāhvayat sa vyanadan mṛgendra-vat,तं त्रासयन्तं भगवान् स्व-गोकुलं तद्-धेषितैर् वाल-विघूर्णिताम्बुदम् तं त्रासयन्तं भगवान् स्व-गोकुलं तद्-धेषितैर् वाल-विघूर्णिताम्बुदम् आत्मानम् आजौ मृगयन्तम् अग्र-णीर् उपाह्वयत् स व्यनदन् मृगेन्द्र-वत्
10,37,3,sa taṃ niśāmyābhimukho makhena khaṃ pibann ivābhyadravad aty-amarṣaṇaḥ sa taṃ niśāmyābhimukho makhena khaṃ pibann ivābhyadravad aty-amarṣaṇaḥ jaghāna padbhyām aravinda-locanaṃ durāsadaś caṇḍa-javo duratyayaḥ,स तं निशाम्याभिमुखो मखेन खं पिबन्न् इवाभ्यद्रवद् अत्य्-अमर्षणः स तं निशाम्याभिमुखो मखेन खं पिबन्न् इवाभ्यद्रवद् अत्य्-अमर्षणः जघान पद्भ्याम् अरविन्द-लोचनं दुरासदश् चण्ड-जवो दुरत्ययः
10,37,4,tad vañcayitvā tam adhokṣajo ruṣā pragṛhya dorbhyāṃ parividhya pādayoḥ sāvajñam utsṛjya dhanuḥ-śatāntare yathoragaṃ tārkṣya-suto vyavasthitaḥ,तद् वञ्चयित्वा तम् अधोक्षजो रुषा प्रगृह्य दोर्भ्यां परिविध्य पादयोः सावज्ञम् उत्सृज्य धनुः-शतान्तरे यथोरगं तार्क्ष्य-सुतो व्यवस्थितः
10,37,5,saḥ labdha-saṃjñaḥ punar utthito ruṣā vyādāya keśī tarasāpatad dharim amp;so 'py asya vaktre bhujam uttaraṃ smayan praveśayām āsa yathoragaṃ bile,सः लब्ध-संज्ञः पुनर् उत्थितो रुषा व्यादाय केशी तरसापतद् धरिम् अम्प्;सो ऽप्य् अस्य वक्त्रे भुजम् उत्तरं स्मयन् प्रवेशयाम् आस यथोरगं बिले
10,37,6,dantā nipetur bhagavad-bhuja-spṛśas te keśinas tapta-maya-spṛśo yathā dantā nipetur bhagavad-bhuja-spṛśas te keśinas tapta-maya-spṛśo yathā bāhuś ca tad-deha-gato mahātmano yathāmayaḥ saṃvavṛdhe upekṣitaḥ,दन्ता निपेतुर् भगवद्-भुज-स्पृशस् ते केशिनस् तप्त-मय-स्पृशो यथा दन्ता निपेतुर् भगवद्-भुज-स्पृशस् ते केशिनस् तप्त-मय-स्पृशो यथा बाहुश् च तद्-देह-गतो महात्मनो यथामयः संववृधे उपेक्षितः
10,37,7,samedhamānena sa kṛṣṇa-bāhunā niruddha-vāyuś caraṇāṃś ca vikṣipan prasvinna-gātraḥ parivṛtta-locanaḥ papāta laṇḍaṃ visṛjan kṣitau vyasuḥ,समेधमानेन स कृष्ण-बाहुना निरुद्ध-वायुश् चरणांश् च विक्षिपन् प्रस्विन्न-गात्रः परिवृत्त-लोचनः पपात लण्डं विसृजन् क्षितौ व्यसुः
10,37,8,tad-dehataḥ karkaṭikā-phalopamād vyasor apākṛṣya bhujaṃ mahā-bhujaḥ avismito 'yatna-hatārikaḥ suraiḥ prasūna-varṣair varṣadbhir īḍitaḥ,तद्-देहतः कर्कटिका-फलोपमाद् व्यसोर् अपाकृष्य भुजं महा-भुजः अविस्मितो ऽयत्न-हतारिकः सुरैः प्रसून-वर्षैर् वर्षद्भिर् ईडितः
10,37,9,devarṣir upasaṅgamya bhāgavata-pravaro nṛpa kṛṣṇam akliṣṭa-karmāṇaṃ rahasy etad abhāṣata,देवर्षिर् उपसङ्गम्य भागवत-प्रवरो नृप कृष्णम् अक्लिष्ट-कर्माणं रहस्य् एतद् अभाषत
10,37,10,kṛṣṇa kṛṣṇāprameyātman yogeśa jagad-īśvara vāsudevākhilāvāsa sātvatāṃ pravara prabho,कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् योगेश जगद्-ईश्वर वासुदेवाखिलावास सात्वतां प्रवर प्रभो
10,37,11,tvam ātmā sarva-bhūtānām eko jyotir ivaidhasām gūḍho guhā-śayaḥ sākṣī mahā-puruṣa īśvaraḥ,त्वम् आत्मा सर्व-भूतानाम् एको ज्योतिर् इवैधसाम् गूढो गुहा-शयः साक्षी महा-पुरुष ईश्वरः
10,37,12,ātmanātmāśrayaḥ pūrvaṃ māyayā sasṛje guṇān tair idaṃ satya-saṅkalpaḥ sṛjasy atsy avasīśvaraḥ,आत्मनात्माश्रयः पूर्वं मायया ससृजे गुणान् तैर् इदं सत्य-सङ्कल्पः सृजस्य् अत्स्य् अवसीश्वरः
10,37,13,sa tvaṃ bhūdhara-bhūtānāṃ daitya-pramatha-rakṣasām avatīrṇo vināśāya sādhunāṃ rakṣaṇāya ca,स त्वं भूधर-भूतानां दैत्य-प्रमथ-रक्षसाम् अवतीर्णो विनाशाय साधुनां रक्षणाय च
10,37,14,diṣṭyā te nihato daityo līlayāyaṃ hayākṛtiḥ yasya heṣita-santrastās tyajanty animiṣā divam,दिष्ट्या ते निहतो दैत्यो लीलयायं हयाकृतिः यस्य हेषित-सन्त्रस्तास् त्यजन्त्य् अनिमिषा दिवम्
10,37,15,cāṇūraṃ muṣṭikaṃ caiva mallān anyāṃś ca hastinam kaṃsaṃ ca nihataṃ drakṣye paraśvo 'hani te vibho,चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लान् अन्यांश् च हस्तिनम् कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वो ऽहनि ते विभो
10,37,16,tasyānu śaṅkha-yavana- murāṇāṃ narakasya ca pārijātāpaharaṇam indrasya ca parājayam,तस्यानु शङ्ख-यवन- मुराणां नरकस्य च पारिजातापहरणम् इन्द्रस्य च पराजयम्
10,37,17,udvāhaṃ vīra-kanyānāṃ vīrya-śulkādi-lakṣaṇam nṛgasya mokṣaṇaṃ śāpād dvārakāyāṃ jagat-pate,उद्वाहं वीर-कन्यानां वीर्य-शुल्कादि-लक्षणम् नृगस्य मोक्षणं शापाद् द्वारकायां जगत्-पते
10,37,18,syamantakasya ca maṇer ādānaṃ saha bhāryayā mṛta-putra-pradānaṃ ca brāhmaṇasya sva-dhāmataḥ,स्यमन्तकस्य च मणेर् आदानं सह भार्यया मृत-पुत्र-प्रदानं च ब्राह्मणस्य स्व-धामतः
10,37,19,pauṇḍrakasya vadhaṃ paścāt kāśi-puryāś ca dīpanam dantavakrasya nidhanaṃ caidyasya ca mahā-kratau,पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशि-पुर्याश् च दीपनम् दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महा-क्रतौ
10,37,20,yāni cānyāni vīryāṇi dvārakām āvasan bhavān kartā drakṣyāmy ahaṃ tāni geyāni kavibhir bhuvi,यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकाम् आवसन् भवान् कर्ता द्रक्ष्याम्य् अहं तानि गेयानि कविभिर् भुवि
10,37,21,atha te kāla-rūpasya kṣapayiṣṇor amuṣya vai akṣauhiṇīnāṃ nidhanaṃ drakṣyāmy arjuna-sāratheḥ,अथ ते काल-रूपस्य क्षपयिष्णोर् अमुष्य वै अक्षौहिणीनां निधनं द्रक्ष्याम्य् अर्जुन-सारथेः
10,37,22,viśuddha-vijñāna-ghanaṃ sva-saṃsthayā samāpta-sarvārtham amogha-vāñchitam amp;sva-tejasā nitya-nivṛtta-māyā- guṇa-pravāhaṃ bhagavantam īmahi,विशुद्ध-विज्ञान-घनं स्व-संस्थया समाप्त-सर्वार्थम् अमोघ-वाञ्छितम् अम्प्;स्व-तेजसा नित्य-निवृत्त-माया- गुण-प्रवाहं भगवन्तम् ईमहि
10,37,23,tvām īśvaraṃ svāśrayam ātma-māyayā vinirmitāśeṣa-viśeṣa-kalpanam krīḍārtham adyātta-manuṣya-vigrahaṃ nato 'smi dhuryaṃ yadu-vṛṣṇi-sātvatām,त्वाम् ईश्वरं स्वाश्रयम् आत्म-मायया विनिर्मिताशेष-विशेष-कल्पनम् क्रीडार्थम् अद्यात्त-मनुष्य-विग्रहं नतो ऽस्मि धुर्यं यदु-वृष्णि-सात्वताम्
10,37,24,bhp_10.37.024 śrī-śuka uvāca evaṃ yadu-patiṃ kṛṣṇaṃ bhāgavata-pravaro muniḥ praṇipatyābhyanujñāto yayau tad-darśanotsavaḥ,भ्प्_१०.३७.०२४ श्री-शुक उवाच एवं यदु-पतिं कृष्णं भागवत-प्रवरो मुनिः प्रणिपत्याभ्यनुज्ञातो ययौ तद्-दर्शनोत्सवः
10,37,25,bhagavān api govindo hatvā keśinam āhave paśūn apālayat pālaiḥ prītair vraja-sukhāvahaḥ,भगवान् अपि गोविन्दो हत्वा केशिनम् आहवे पशून् अपालयत् पालैः प्रीतैर् व्रज-सुखावहः
10,37,26,ekadā te paśūn pālāś cārayanto 'dri-sānuṣu cakrur nilāyana-krīḍāś cora-pālāpadeśataḥ,एकदा ते पशून् पालाश् चारयन्तो ऽद्रि-सानुषु चक्रुर् निलायन-क्रीडाश् चोर-पालापदेशतः
10,37,27,tatrāsan katicic corāḥ pālāś ca katicin nṛpa meṣāyitāś ca tatraike vijahrur akuto-bhayāḥ,तत्रासन् कतिचिच् चोराः पालाश् च कतिचिन् नृप मेषायिताश् च तत्रैके विजह्रुर् अकुतो-भयाः
10,37,28,maya-putro mahā-māyo vyomo gopāla-veṣa-dhṛk meṣāyitān apovāha prāyaś corāyito bahūn,मय-पुत्रो महा-मायो व्योमो गोपाल-वेष-धृक् मेषायितान् अपोवाह प्रायश् चोरायितो बहून्
10,37,29,giri-daryāṃ vinikṣipya nītaṃ nītaṃ mahāsuraḥ śilayā pidadhe dvāraṃ catuḥ-pañcāvaśeṣitāḥ,गिरि-दर्यां विनिक्षिप्य नीतं नीतं महासुरः शिलया पिदधे द्वारं चतुः-पञ्चावशेषिताः
10,37,30,tasya tat karma vijñāya kṛṣṇaḥ śaraṇa-daḥ satām gopān nayantaṃ jagrāha vṛkaṃ harir ivaujasā,तस्य तत् कर्म विज्ञाय कृष्णः शरण-दः सताम् गोपान् नयन्तं जग्राह वृकं हरिर् इवौजसा
10,37,31,sa nijaṃ rūpam āsthāya girīndra-sadṛśaṃ balī icchan vimoktum ātmānaṃ nāśaknod grahaṇāturaḥ,स निजं रूपम् आस्थाय गिरीन्द्र-सदृशं बली इच्छन् विमोक्तुम् आत्मानं नाशक्नोद् ग्रहणातुरः
10,37,32,taṃ nigṛhyācyuto dorbhyāṃ pātayitvā mahī-tale paśyatāṃ divi devānāṃ paśu-māram amārayat,तं निगृह्याच्युतो दोर्भ्यां पातयित्वा मही-तले पश्यतां दिवि देवानां पशु-मारम् अमारयत्
10,37,33,guhā-pidhānaṃ nirbhidya gopān niḥsārya kṛcchrataḥ stūyamānaḥ surair gopaiḥ praviveśa sva-gokulam,गुहा-पिधानं निर्भिद्य गोपान् निःसार्य कृच्छ्रतः स्तूयमानः सुरैर् गोपैः प्रविवेश स्व-गोकुलम्
10,38,1,bhp_10.38.001 śrī-śuka uvāca akrūro 'pi ca tāṃ rātriṃ madhu-puryāṃ mahā-matiḥ uṣitvā ratham āsthāya prayayau nanda-gokulam,भ्प्_१०.३८.००१ श्री-शुक उवाच अक्रूरो ऽपि च तां रात्रिं मधु-पुर्यां महा-मतिः उषित्वा रथम् आस्थाय प्रययौ नन्द-गोकुलम्
10,38,2,gacchan pathi mahā-bhāgo bhagavaty ambujekṣaṇe bhaktiṃ parām upagata evam etad acintayat,गच्छन् पथि महा-भागो भगवत्य् अम्बुजेक्षणे भक्तिं पराम् उपगत एवम् एतद् अचिन्तयत्
10,38,3,kiṃ mayācaritaṃ bhadraṃ kiṃ taptaṃ paramaṃ tapaḥ kiṃ vāthāpy arhate dattaṃ yad drakṣyāmy adya keśavam,किं मयाचरितं भद्रं किं तप्तं परमं तपः किं वाथाप्य् अर्हते दत्तं यद् द्रक्ष्याम्य् अद्य केशवम्
10,38,4,mamaitad durlabhaṃ manya uttamaḥ-śloka-darśanam viṣayātmano yathā brahma- kīrtanaṃ śūdra-janmanaḥ,ममैतद् दुर्लभं मन्य उत्तमः-श्लोक-दर्शनम् विषयात्मनो यथा ब्रह्म- कीर्तनं शूद्र-जन्मनः
10,38,5,maivaṃ mamādhamasyāpi syād evācyuta-darśanam hriyamāṇaḥ kala-nadyā kvacit tarati kaścana,मैवं ममाधमस्यापि स्याद् एवाच्युत-दर्शनम् ह्रियमाणः कल-नद्या क्वचित् तरति कश्चन
10,38,6,mamādyāmaṅgalaṃ naṣṭaṃ phalavāṃś caiva me bhavaḥ yan namasye bhagavato yogi-dhyeyānghri-paṅkajam,ममाद्यामङ्गलं नष्टं फलवांश् चैव मे भवः यन् नमस्ये भगवतो योगि-ध्येयान्घ्रि-पङ्कजम्
10,38,7,kaṃso batādyākṛta me 'ty-anugrahaṃ drakṣye 'ṅghri-padmaṃ prahito 'munā hareḥ kṛtāvatārasya duratyayaṃ tamaḥ pūrve 'taran yan-nakha-maṇḍala-tviṣā,कंसो बताद्याकृत मे ऽत्य्-अनुग्रहं द्रक्ष्ये ऽङ्घ्रि-पद्मं प्रहितो ऽमुना हरेः कृतावतारस्य दुरत्ययं तमः पूर्वे ऽतरन् यन्-नख-मण्डल-त्विषा
10,38,8,yad arcitaṃ brahma-bhavādibhiḥ suraiḥ śriyā ca devyā munibhiḥ sa-sātvataiḥ amp;go-cāraṇāyānucaraiś carad vane yad gopikānāṃ kuca-kuṅkumāṅkitam,यद् अर्चितं ब्रह्म-भवादिभिः सुरैः श्रिया च देव्या मुनिभिः स-सात्वतैः अम्प्;गो-चारणायानुचरैश् चरद् वने यद् गोपिकानां कुच-कुङ्कुमाङ्कितम्
10,38,9,drakṣyāmi nūnaṃ su-kapola-nāsikaṃ smitāvalokāruṇa-kañja-locanam mukhaṃ mukundasya guḍālakāvṛtaṃ pradakṣiṇaṃ me pracaranti vai mṛgāḥ,द्रक्ष्यामि नूनं सु-कपोल-नासिकं स्मितावलोकारुण-कञ्ज-लोचनम् मुखं मुकुन्दस्य गुडालकावृतं प्रदक्षिणं मे प्रचरन्ति वै मृगाः
10,38,10,apy adya viṣṇor manujatvam īyuṣo bhārāvatārāya bhuvo nijecchayā lāvaṇya-dhāmno bhavitopalambhanaṃ mahyaṃ na na syāt phalam añjasā dṛśaḥ,अप्य् अद्य विष्णोर् मनुजत्वम् ईयुषो भारावताराय भुवो निजेच्छया लावण्य-धाम्नो भवितोपलम्भनं मह्यं न न स्यात् फलम् अञ्जसा दृशः
10,38,11,ya īkṣitāhaṃ-rahito 'py asat-satoḥ sva-tejasāpāsta-tamo-bhidā-bhramaḥ sva-māyayātman racitais tad-īkṣayā prāṇākṣa-dhībhiḥ sadaneṣv abhīyate,य ईक्षिताहं-रहितो ऽप्य् असत्-सतोः स्व-तेजसापास्त-तमो-भिदा-भ्रमः स्व-माययात्मन् रचितैस् तद्-ईक्षया प्राणाक्ष-धीभिः सदनेष्व् अभीयते
10,38,12,yasyākhilāmīva-habhiḥ su-maṅgalaiḥ vāco vimiśrā guṇa-karma-janmabhiḥ prāṇanti śumbhanti punanti vai jagat yās tad-viraktāḥ śava-śobhanā matāḥ,यस्याखिलामीव-हभिः सु-मङ्गलैः वाचो विमिश्रा गुण-कर्म-जन्मभिः प्राणन्ति शुम्भन्ति पुनन्ति वै जगत् यास् तद्-विरक्ताः शव-शोभना मताः
10,38,13,sa cāvatīrṇaḥ kila satvatānvaye sva-setu-pālāmara-varya-śarma-kṛt yaśo vitanvan vraja āsta īśvaro gāyanti devā yad aśeṣa-maṅgalam,स चावतीर्णः किल सत्वतान्वये स्व-सेतु-पालामर-वर्य-शर्म-कृत् यशो वितन्वन् व्रज आस्त ईश्वरो गायन्ति देवा यद् अशेष-मङ्गलम्
10,38,14,taṃ tv adya nūnaṃ mahatāṃ gatiṃ guruṃ trailokya-kāntaṃ dṛśiman-mahotsavam amp;rūpaṃ dadhānaṃ śriya īpsitāspadaṃ drakṣye mamāsann uṣasaḥ su-darśanāḥ,तं त्व् अद्य नूनं महतां गतिं गुरुं त्रैलोक्य-कान्तं दृशिमन्-महोत्सवम् अम्प्;रूपं दधानं श्रिय ईप्सितास्पदं द्रक्ष्ये ममासन्न् उषसः सु-दर्शनाः
10,38,15,athāvarūḍhaḥ sapadīśayo rathāt pradhāna-puṃsoś caraṇaṃ sva-labdhaye dhiyā dhṛtaṃ yogibhir apy ahaṃ dhruvaṃ namasya ābhyāṃ ca sakhīn vanaukasaḥ,अथावरूढः सपदीशयो रथात् प्रधान-पुंसोश् चरणं स्व-लब्धये धिया धृतं योगिभिर् अप्य् अहं ध्रुवं नमस्य आभ्यां च सखीन् वनौकसः
10,38,16,apy aṅghri-mūle patitasya me vibhuḥ śirasy adhāsyan nija-hasta-paṅkajam amp;dattābhayaṃ kāla-bhujāṅga-raṃhasā prodvejitānāṃ śaraṇaiṣiṇāṃ ṇṛnām,अप्य् अङ्घ्रि-मूले पतितस्य मे विभुः शिरस्य् अधास्यन् निज-हस्त-पङ्कजम् अम्प्;दत्ताभयं काल-भुजाङ्ग-रंहसा प्रोद्वेजितानां शरणैषिणां णृनाम्
10,38,17,samarhaṇaṃ yatra nidhāya kauśikas tathā baliś cāpa jagat-trayendratām yad vā vihāre vraja-yoṣitāṃ śramaṃ sparśena saugandhika-gandhy apānudat,समर्हणं यत्र निधाय कौशिकस् तथा बलिश् चाप जगत्-त्रयेन्द्रताम् यद् वा विहारे व्रज-योषितां श्रमं स्पर्शेन सौगन्धिक-गन्ध्य् अपानुदत्
10,38,18,na mayy upaiṣyaty ari-buddhim acyutaḥ kaṃsasya dūtaḥ prahito 'pi viśva-dṛk amp;yo 'ntar bahiś cetasa etad īhitaṃ kṣetra-jña īkṣaty amalena cakṣuṣā,न मय्य् उपैष्यत्य् अरि-बुद्धिम् अच्युतः कंसस्य दूतः प्रहितो ऽपि विश्व-दृक् अम्प्;यो ऽन्तर् बहिश् चेतस एतद् ईहितं क्षेत्र-ज्ञ ईक्षत्य् अमलेन चक्षुषा
10,38,19,apy aṅghri-mūle 'vahitaṃ kṛtāñjaliṃ mām īkṣitā sa-smitam ārdrayā dṛśā apy aṅghri-mūle 'vahitaṃ kṛtāñjaliṃ mām īkṣitā sa-smitam ārdrayā dṛśā sapady apadhvasta-samasta-kilbiṣo voḍhā mudaṃ vīta-viśaṅka ūrjitām,अप्य् अङ्घ्रि-मूले ऽवहितं कृताञ्जलिं माम् ईक्षिता स-स्मितम् आर्द्रया दृशा अप्य् अङ्घ्रि-मूले ऽवहितं कृताञ्जलिं माम् ईक्षिता स-स्मितम् आर्द्रया दृशा सपद्य् अपध्वस्त-समस्त-किल्बिषो वोढा मुदं वीत-विशङ्क ऊर्जिताम्
10,38,20,suhṛttamaṃ jñātim ananya-daivataṃ dorbhyāṃ bṛhadbhyāṃ parirapsyate 'tha mām ātmā hi tīrthī-kriyate tadaiva me bandhaś ca karmātmaka ucchvasity ataḥ,सुहृत्तमं ज्ञातिम् अनन्य-दैवतं दोर्भ्यां बृहद्भ्यां परिरप्स्यते ऽथ माम् आत्मा हि तीर्थी-क्रियते तदैव मे बन्धश् च कर्मात्मक उच्छ्वसित्य् अतः
10,38,21,labdhvāṅga-saṅgam praṇatam kṛtāñjaliṃ māṃ vakṣyate 'krūra tatety uruśravāḥ amp;tadā vayaṃ janma-bhṛto mahīyasā naivādṛto yo dhig amuṣya janma tat,लब्ध्वाङ्ग-सङ्गम् प्रणतम् कृताञ्जलिं मां वक्ष्यते ऽक्रूर ततेत्य् उरुश्रवाः अम्प्;तदा वयं जन्म-भृतो महीयसा नैवादृतो यो धिग् अमुष्य जन्म तत्
10,38,22,na tasya kaścid dayitaḥ suhṛttamo na cāpriyo dveṣya upekṣya eva vā tathāpi bhaktān bhajate yathā tathā sura-drumo yadvad upāśrito 'rtha-daḥ,न तस्य कश्चिद् दयितः सुहृत्तमो न चाप्रियो द्वेष्य उपेक्ष्य एव वा तथापि भक्तान् भजते यथा तथा सुर-द्रुमो यद्वद् उपाश्रितो ऽर्थ-दः
10,38,23,kiṃ cāgrajo māvanataṃ yadūttamaḥ smayan pariṣvajya gṛhītam añjalau gṛhaṃ praveṣyāpta-samasta-satkṛtaṃ samprakṣyate kaṃsa-kṛtaṃ sva-bandhuṣu,किं चाग्रजो मावनतं यदूत्तमः स्मयन् परिष्वज्य गृहीतम् अञ्जलौ गृहं प्रवेष्याप्त-समस्त-सत्कृतं सम्प्रक्ष्यते कंस-कृतं स्व-बन्धुषु
10,38,24,bhp_10.38.024 śrī-śuka uvāca iti sañcintayan kṛṣṇaṃ śvaphalka-tanayo 'dhvani rathena gokulaṃ prāptaḥ sūryaś cāsta-giriṃ nṛpa,भ्प्_१०.३८.०२४ श्री-शुक उवाच इति सञ्चिन्तयन् कृष्णं श्वफल्क-तनयो ऽध्वनि रथेन गोकुलं प्राप्तः सूर्यश् चास्त-गिरिं नृप
10,38,25,padāni tasyākhila-loka-pāla- kirīṭa-juṣṭāmala-pāda-reṇoḥ dadarśa goṣṭhe kṣiti-kautukāni vilakṣitāny abja-yavāṅkuśādyaiḥ,पदानि तस्याखिल-लोक-पाल- किरीट-जुष्टामल-पाद-रेणोः ददर्श गोष्ठे क्षिति-कौतुकानि विलक्षितान्य् अब्ज-यवाङ्कुशाद्यैः
10,38,26,tad-darśanāhlāda-vivṛddha-sambhramaḥ premṇordhva-romāśru-kalākulekṣaṇaḥ amp;rathād avaskandya sa teṣv aceṣṭata prabhor amūny aṅghri-rajāṃsy aho iti,तद्-दर्शनाह्लाद-विवृद्ध-सम्भ्रमः प्रेम्णोर्ध्व-रोमाश्रु-कलाकुलेक्षणः अम्प्;रथाद् अवस्कन्द्य स तेष्व् अचेष्टत प्रभोर् अमून्य् अङ्घ्रि-रजांस्य् अहो इति
10,38,27,dehaṃ-bhṛtām iyān artho hitvā dambhaṃ bhiyaṃ śucam sandeśād yo harer liṅga- darśana-śravaṇādibhiḥ,देहं-भृताम् इयान् अर्थो हित्वा दम्भं भियं शुचम् सन्देशाद् यो हरेर् लिङ्ग- दर्शन-श्रवणादिभिः
10,38,28,dadarśa kṛṣṇaṃ rāmaṃ ca vraje go-dohanaṃ gatau pīta-nīlāmbara-dharau śarad-amburahekṣaṇau,ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गो-दोहनं गतौ पीत-नीलाम्बर-धरौ शरद्-अम्बुरहेक्षणौ
10,38,29,kiśorau śyāmala-śvetau śrī-niketau bṛhad-bhujau su-mukhau sundara-varau bala-dvirada-vikramau,किशोरौ श्यामल-श्वेतौ श्री-निकेतौ बृहद्-भुजौ सु-मुखौ सुन्दर-वरौ बल-द्विरद-विक्रमौ
10,38,30,dhvaja-vajrāṅkuśāmbhojaiś cihnitair aṅghribhir vrajam śobhayantau mahātmānau sānukrośa-smitekṣaṇau,ध्वज-वज्राङ्कुशाम्भोजैश् चिह्नितैर् अङ्घ्रिभिर् व्रजम् शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोश-स्मितेक्षणौ
10,38,31,udāra-rucira-krīḍau sragviṇau vana-mālinau puṇya-gandhānuliptāṅgau snātau viraja-vāsasau,उदार-रुचिर-क्रीडौ स्रग्विणौ वन-मालिनौ पुण्य-गन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरज-वाससौ
10,38,32,pradhāna-puruṣāv ādyau jagad-dhetū jagat-patī avatīrṇau jagaty-arthe svāṃśena bala-keśavau,प्रधान-पुरुषाव् आद्यौ जगद्-धेतू जगत्-पती अवतीर्णौ जगत्य्-अर्थे स्वांशेन बल-केशवौ
10,38,33,diśo vitimirā rājan kurvāṇau prabhayā svayā yathā mārakataḥ śailo raupyaś ca kanakācitau,दिशो वितिमिरा राजन् कुर्वाणौ प्रभया स्वया यथा मारकतः शैलो रौप्यश् च कनकाचितौ
10,38,34,rathāt tūrṇam avaplutya so 'krūraḥ sneha-vihvalaḥ papāta caraṇopānte daṇḍa-vad rāma-kṛṣṇayoḥ,रथात् तूर्णम् अवप्लुत्य सो ऽक्रूरः स्नेह-विह्वलः पपात चरणोपान्ते दण्ड-वद् राम-कृष्णयोः
10,38,35,bhagavad-darśanāhlāda- bāṣpa-paryākulekṣaṇaḥ pulakacitāṅga autkaṇṭhyāt svākhyāne nāśakan nṛpa,भगवद्-दर्शनाह्लाद- बाष्प-पर्याकुलेक्षणः पुलकचिताङ्ग औत्कण्ठ्यात् स्वाख्याने नाशकन् नृप
10,38,36,bhagavāṃs tam abhipretya rathāṅgāṅkita-pāṇinā parirebhe 'bhyupākṛṣya prītaḥ praṇata-vatsalaḥ,भगवांस् तम् अभिप्रेत्य रथाङ्गाङ्कित-पाणिना परिरेभे ऽभ्युपाकृष्य प्रीतः प्रणत-वत्सलः
10,38,37,saṅkarṣaṇaś ca praṇatam upaguhya mahā-manāḥ gṛhītvā pāṇinā pāṇī anayat sānujo gṛham,सङ्कर्षणश् च प्रणतम् उपगुह्य महा-मनाः गृहीत्वा पाणिना पाणी अनयत् सानुजो गृहम्
10,38,38,pṛṣṭvātha sv-āgataṃ tasmai nivedya ca varāsanam prakṣālya vidhi-vat pādau madhu-parkārhaṇam āharat,पृष्ट्वाथ स्व्-आगतं तस्मै निवेद्य च वरासनम् प्रक्षाल्य विधि-वत् पादौ मधु-पर्कार्हणम् आहरत्
10,38,39,nivedya gāṃ cātithaye saṃvāhya śrāntam āḍṛtaḥ annaṃ bahu-guṇaṃ medhyaṃ śraddhayopāharad vibhuḥ,निवेद्य गां चातिथये संवाह्य श्रान्तम् आडृतः अन्नं बहु-गुणं मेध्यं श्रद्धयोपाहरद् विभुः
10,38,40,tasmai bhuktavate prītyā rāmaḥ parama-dharma-vit makha-vāsair gandha-mālyaiḥ parāṃ prītiṃ vyadhāt punaḥ,तस्मै भुक्तवते प्रीत्या रामः परम-धर्म-वित् मख-वासैर् गन्ध-माल्यैः परां प्रीतिं व्यधात् पुनः
10,38,41,papraccha sat-kṛtaṃ nandaḥ kathaṃ stha niranugrahe kaṃse jīvati dāśārha sauna-pālā ivāvayaḥ,पप्रच्छ सत्-कृतं नन्दः कथं स्थ निरनुग्रहे कंसे जीवति दाशार्ह सौन-पाला इवावयः
10,38,42,yo 'vadhīt sva-svasus tokān krośantyā asu-tṛp khalaḥ kiṃ nu svit tat-prajānāṃ vaḥ kuśalaṃ vimṛśāmahe,यो ऽवधीत् स्व-स्वसुस् तोकान् क्रोशन्त्या असु-तृप् खलः किं नु स्वित् तत्-प्रजानां वः कुशलं विमृशामहे
10,38,43,itthaṃ sūnṛtayā vācā nandena su-sabhājitaḥ akrūraḥ paripṛṣṭena jahāv adhva-pariśramam,इत्थं सूनृतया वाचा नन्देन सु-सभाजितः अक्रूरः परिपृष्टेन जहाव् अध्व-परिश्रमम्
10,39,1,bhp_10.39.001 śrī-śuka uvāca sukhopaviṣṭaḥ paryaṅke rama-kṛṣṇoru-mānitaḥ lebhe manorathān sarvān pathi yān sa cakāra ha,भ्प्_१०.३९.००१ श्री-शुक उवाच सुखोपविष्टः पर्यङ्के रम-कृष्णोरु-मानितः लेभे मनोरथान् सर्वान् पथि यान् स चकार ह
10,39,2,kim alabhyaṃ bhagavati prasanne śrī-niketane tathāpi tat-parā rājan na hi vāñchanti kiñcana,किम् अलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्री-निकेतने तथापि तत्-परा राजन् न हि वाञ्छन्ति किञ्चन
10,39,3,sāyantanāśanaṃ kṛtvā bhagavān devakī-sutaḥ suhṛtsu vṛttaṃ kaṃsasya papracchānyac cikīrṣitam,सायन्तनाशनं कृत्वा भगवान् देवकी-सुतः सुहृत्सु वृत्तं कंसस्य पप्रच्छान्यच् चिकीर्षितम्
10,39,4,bhp_10.39.004 śrī-bhagavān uvāca tāta saumyāgataḥ kaccit sv-āgataṃ bhadram astu vaḥ api sva-jñāti-bandhūnām anamīvam anāmayam,भ्प्_१०.३९.००४ श्री-भगवान् उवाच तात सौम्यागतः कच्चित् स्व्-आगतं भद्रम् अस्तु वः अपि स्व-ज्ञाति-बन्धूनाम् अनमीवम् अनामयम्
10,39,5,kiṃ nu naḥ kuśalaṃ pṛcche edhamāne kulāmaye kaṃse mātula-nāmnāṅga svānāṃ nas tat-prajāsu ca,किं नु नः कुशलं पृच्छे एधमाने कुलामये कंसे मातुल-नाम्नाङ्ग स्वानां नस् तत्-प्रजासु च
10,39,6,aho asmad abhūd bhūri pitror vṛjinam āryayoḥ yad-dhetoḥ putra-maraṇaṃ yad-dhetor bandhanaṃ tayoḥ,अहो अस्मद् अभूद् भूरि पित्रोर् वृजिनम् आर्ययोः यद्-धेतोः पुत्र-मरणं यद्-धेतोर् बन्धनं तयोः
10,39,7,diṣṭyādya darśanaṃ svānāṃ mahyaṃ vaḥ saumya kāṅkṣitam sañjātaṃ varṇyatāṃ tāta tavāgamana-kāraṇam,दिष्ट्याद्य दर्शनं स्वानां मह्यं वः सौम्य काङ्क्षितम् सञ्जातं वर्ण्यतां तात तवागमन-कारणम्
10,39,8,bhp_10.39.008 śrī-śuka uvāca pṛṣṭo bhagavatā sarvaṃ varṇayām āsa mādhavaḥ vairānubandhaṃ yaduṣu vasudeva-vadhodyamam,भ्प्_१०.३९.००८ श्री-शुक उवाच पृष्टो भगवता सर्वं वर्णयाम् आस माधवः वैरानुबन्धं यदुषु वसुदेव-वधोद्यमम्
10,39,9,yat-sandeśo yad-arthaṃ vā dūtaḥ sampreṣitaḥ svayam yad uktaṃ nāradenāsya sva-janmānakadundubheḥ,यत्-सन्देशो यद्-अर्थं वा दूतः सम्प्रेषितः स्वयम् यद् उक्तं नारदेनास्य स्व-जन्मानकदुन्दुभेः
10,39,10,śrutvākrūra-vacaḥ kṛṣṇo balaś ca para-vīra-hā prahasya nandaṃ pitaraṃ rājñā diṣṭaṃ vijajñatuḥ,श्रुत्वाक्रूर-वचः कृष्णो बलश् च पर-वीर-हा प्रहस्य नन्दं पितरं राज्ञा दिष्टं विजज्ञतुः
10,39,11,gopān samādiśat so 'pi gṛhyatāṃ sarva-go-rasaḥ upāyanāni gṛhṇīdhvaṃ yujyantāṃ śakaṭāni ca,गोपान् समादिशत् सो ऽपि गृह्यतां सर्व-गो-रसः उपायनानि गृह्णीध्वं युज्यन्तां शकटानि च
10,39,12,yāsyāmaḥ śvo madhu-purīṃ dāsyāmo nṛpate rasān drakṣyāmaḥ su-mahat parva yānti jānapadāḥ kila evam āghoṣayat kṣatrā nanda-gopaḥ sva-gokule,यास्यामः श्वो मधु-पुरीं दास्यामो नृपते रसान् द्रक्ष्यामः सु-महत् पर्व यान्ति जानपदाः किल एवम् आघोषयत् क्षत्रा नन्द-गोपः स्व-गोकुले
10,39,13,gopyas tās tad upaśrutya babhūvur vyathitā bhṛśam rāma-kṛṣṇau purīṃ netum akrūraṃ vrajam āgatam,गोप्यस् तास् तद् उपश्रुत्य बभूवुर् व्यथिता भृशम् राम-कृष्णौ पुरीं नेतुम् अक्रूरं व्रजम् आगतम्
10,39,14,kāścit tat-kṛta-hṛt-tāpa śvāsa-mlāna-mukha-śriyaḥ sraṃsad-dukūla-valaya keśa-granthyaś ca kāścana,काश्चित् तत्-कृत-हृत्-ताप श्वास-म्लान-मुख-श्रियः स्रंसद्-दुकूल-वलय केश-ग्रन्थ्यश् च काश्चन
10,39,15,anyāś ca tad-anudhyāna nivṛttāśeṣa-vṛttayaḥ nābhyajānann imaṃ lokam ātma-lokaṃ gatā iva,अन्याश् च तद्-अनुध्यान निवृत्ताशेष-वृत्तयः नाभ्यजानन्न् इमं लोकम् आत्म-लोकं गता इव
10,39,16,smarantyaś cāparāḥ śaurer anurāga-smiteritāḥ hṛdi-spṛśaś citra-padā giraḥ sammumuhuḥ striyaḥ,स्मरन्त्यश् चापराः शौरेर् अनुराग-स्मितेरिताः हृदि-स्पृशश् चित्र-पदा गिरः सम्मुमुहुः स्त्रियः
10,39,17,gatiṃ su-lalitāṃ ceṣṭāṃ snigdha-hāsāvalokanam śokāpahāni narmāṇi proddāma-caritāni ca,गतिं सु-ललितां चेष्टां स्निग्ध-हासावलोकनम् शोकापहानि नर्माणि प्रोद्दाम-चरितानि च
10,39,18,cintayantyo mukundasya bhītā viraha-kātarāḥ sametāḥ saṅghaśaḥ procur aśru-mukhyo 'cyutāśayāḥ,चिन्तयन्त्यो मुकुन्दस्य भीता विरह-कातराः समेताः सङ्घशः प्रोचुर् अश्रु-मुख्यो ऽच्युताशयाः
10,39,19,bhp_10.39.019 śrī-gopya ūcuḥ aho vidhātas tava na kvacid dayā saṃyojya maitryā praṇayena dehinaḥ tāṃś cākṛtārthān viyunaṅkṣy apārthakaṃ vikrīḍitaṃ te 'rbhaka-ceṣṭitaṃ yathā,भ्प्_१०.३९.०१९ श्री-गोप्य ऊचुः अहो विधातस् तव न क्वचिद् दया संयोज्य मैत्र्या प्रणयेन देहिनः तांश् चाकृतार्थान् वियुनङ्क्ष्य् अपार्थकं विक्रीडितं ते ऽर्भक-चेष्टितं यथा
10,39,20,yas tvaṃ pradarśyāsita-kuntalāvṛtaṃ mukunda-vaktraṃ su-kapolam un-nasam amp;śokāpanoda-smita-leśa-sundaraṃ karoṣi pārokṣyam asādhu te kṛtam,यस् त्वं प्रदर्श्यासित-कुन्तलावृतं मुकुन्द-वक्त्रं सु-कपोलम् उन्-नसम् अम्प्;शोकापनोद-स्मित-लेश-सुन्दरं करोषि पारोक्ष्यम् असाधु ते कृतम्
10,39,21,krūras tvam akrūra-samākhyayā sma naś cakṣur hi dattaṃ harase batājña-vat krūras tvam akrūra-samākhyayā sma naś cakṣur hi dattaṃ harase batājña-vat yenaika-deśe 'khila-sarga-sauṣṭhavaṃ tvadīyam adrākṣma vayaṃ madhu-dviṣaḥ,क्रूरस् त्वम् अक्रूर-समाख्यया स्म नश् चक्षुर् हि दत्तं हरसे बताज्ञ-वत् क्रूरस् त्वम् अक्रूर-समाख्यया स्म नश् चक्षुर् हि दत्तं हरसे बताज्ञ-वत् येनैक-देशे ऽखिल-सर्ग-सौष्ठवं त्वदीयम् अद्राक्ष्म वयं मधु-द्विषः
10,39,22,na nanda-sūnuḥ kṣaṇa-bhaṅga-sauhṛdaḥ samīkṣate naḥ sva-kṛtāturā bata na nanda-sūnuḥ kṣaṇa-bhaṅga-sauhṛdaḥ samīkṣate naḥ sva-kṛtāturā bata vihāya gehān sva-janān sutān patīṃs tad-dāsyam addhopagatā nava-priyaḥ,न नन्द-सूनुः क्षण-भङ्ग-सौहृदः समीक्षते नः स्व-कृतातुरा बत न नन्द-सूनुः क्षण-भङ्ग-सौहृदः समीक्षते नः स्व-कृतातुरा बत विहाय गेहान् स्व-जनान् सुतान् पतींस् तद्-दास्यम् अद्धोपगता नव-प्रियः
10,39,23,sukhaṃ prabhātā rajanīyam āśiṣaḥ satyā babhūvuḥ pura-yoṣitāṃ dhruvam yāḥ saṃpraviṣṭasya mukhaṃ vrajas-pateḥ pāsyanty apāṅgotkalita-smitāsavam,सुखं प्रभाता रजनीयम् आशिषः सत्या बभूवुः पुर-योषितां ध्रुवम् याः संप्रविष्टस्य मुखं व्रजस्-पतेः पास्यन्त्य् अपाङ्गोत्कलित-स्मितासवम्
10,39,24,tāsāṃ mukundo madhu-mañju-bhāṣitair gṛhīta-cittaḥ para-vān manasvy api amp;kathaṃ punar naḥ pratiyāsyate 'balā grāmyāḥ salajja-smita-vibhramair bhraman,तासां मुकुन्दो मधु-मञ्जु-भाषितैर् गृहीत-चित्तः पर-वान् मनस्व्य् अपि अम्प्;कथं पुनर् नः प्रतियास्यते ऽबला ग्राम्याः सलज्ज-स्मित-विभ्रमैर् भ्रमन्
10,39,25,adya dhruvaṃ tatra dṛśo bhaviṣyate dāśārha-bhojāndhaka-vṛṣṇi-sātvatām mahotsavaḥ śrī-ramaṇaṃ guṇāspadaṃ drakṣyanti ye cādhvani devakī-sutam,अद्य ध्रुवं तत्र दृशो भविष्यते दाशार्ह-भोजान्धक-वृष्णि-सात्वताम् महोत्सवः श्री-रमणं गुणास्पदं द्रक्ष्यन्ति ये चाध्वनि देवकी-सुतम्
10,39,26,maitad-vidhasyākaruṇasya nāma bhūd akrūra ity etad atīva dāruṇaḥ yo 'sāv anāśvāsya su-duḥkhitam janaṃ priyāt priyaṃ neṣyati pāram adhvanaḥ,मैतद्-विधस्याकरुणस्य नाम भूद् अक्रूर इत्य् एतद् अतीव दारुणः यो ऽसाव् अनाश्वास्य सु-दुःखितम् जनं प्रियात् प्रियं नेष्यति पारम् अध्वनः
10,39,27,anārdra-dhīr eṣa samāsthito rathaṃ tam anv amī ca tvarayanti durmadāḥ gopā anobhiḥ sthavirair upekṣitaṃ daivaṃ ca no 'dya pratikūlam īhate,अनार्द्र-धीर् एष समास्थितो रथं तम् अन्व् अमी च त्वरयन्ति दुर्मदाः गोपा अनोभिः स्थविरैर् उपेक्षितं दैवं च नो ऽद्य प्रतिकूलम् ईहते
10,39,28,nivārayāmaḥ samupetya mādhavaṃ kiṃ no 'kariṣyan kula-vṛddha-bāndhavāḥ mukunda-saṅgān nimiṣārdha-dustyajād daivena vidhvaṃsita-dīna-cetasām,निवारयामः समुपेत्य माधवं किं नो ऽकरिष्यन् कुल-वृद्ध-बान्धवाः मुकुन्द-सङ्गान् निमिषार्ध-दुस्त्यजाद् दैवेन विध्वंसित-दीन-चेतसाम्
10,39,29,yasyānurāga-lalita-smita-valgu-mantra līlāvaloka-parirambhaṇa-rāsa-goṣṭhām amp;nītāḥ sma naḥ kṣaṇam iva kṣaṇadā vinā taṃ gopyaḥ kathaṃ nv atitarema tamo durantam,यस्यानुराग-ललित-स्मित-वल्गु-मन्त्र लीलावलोक-परिरम्भण-रास-गोष्ठाम् अम्प्;नीताः स्म नः क्षणम् इव क्षणदा विना तं गोप्यः कथं न्व् अतितरेम तमो दुरन्तम्
10,39,30,yo 'hnaḥ kṣaye vrajam ananta-sakhaḥ parīto gopair viśan khura-rajaś-churitālaka-srak yo 'hnaḥ kṣaye vrajam ananta-sakhaḥ parīto gopair viśan khura-rajaś-churitālaka-srak veṇuṃ kvaṇan smita-katākṣa-nirīkṣaṇena cittaṃ kṣiṇoty amum ṛte nu kathaṃ bhavema,यो ऽह्नः क्षये व्रजम् अनन्त-सखः परीतो गोपैर् विशन् खुर-रजश्-छुरितालक-स्रक् यो ऽह्नः क्षये व्रजम् अनन्त-सखः परीतो गोपैर् विशन् खुर-रजश्-छुरितालक-स्रक् वेणुं क्वणन् स्मित-कताक्ष-निरीक्षणेन चित्तं क्षिणोत्य् अमुम् ऋते नु कथं भवेम
10,39,31,bhp_10.39.031 śrī-śuka uvāca evaṃ bruvāṇā virahāturā bhṛśaṃ vraja-striyaḥ kṛṣṇa-viṣakta-mānasāḥ visṛjya lajjāṃ ruruduḥ sma su-svaraṃ govinda dāmodara mādhaveti,भ्प्_१०.३९.०३१ श्री-शुक उवाच एवं ब्रुवाणा विरहातुरा भृशं व्रज-स्त्रियः कृष्ण-विषक्त-मानसाः विसृज्य लज्जां रुरुदुः स्म सु-स्वरं गोविन्द दामोदर माधवेति
10,39,32,strīṇām evaṃ rudantīnām udite savitary atha akrūraś codayām āsa kṛta-maitrādiko ratham,स्त्रीणाम् एवं रुदन्तीनाम् उदिते सवितर्य् अथ अक्रूरश् चोदयाम् आस कृत-मैत्रादिको रथम्
10,39,33,gopās tam anvasajjanta nandādyāḥ śakaṭais tataḥ ādāyopāyanaṃ bhūri kumbhān go-rasa-sambhṛtān,गोपास् तम् अन्वसज्जन्त नन्दाद्याः शकटैस् ततः आदायोपायनं भूरि कुम्भान् गो-रस-सम्भृतान्
10,39,34,gopyaś ca dayitaṃ kṛṣṇam anuvrajyānurañjitāḥ pratyādeśaṃ bhagavataḥ kāṅkṣantyaś cāvatasthire,गोप्यश् च दयितं कृष्णम् अनुव्रज्यानुरञ्जिताः प्रत्यादेशं भगवतः काङ्क्षन्त्यश् चावतस्थिरे
10,39,35,tās tathā tapyatīr vīkṣya sva-prasthāṇe yadūttamaḥ sāntvayām asa sa-premair āyāsya iti dautyakaiḥ,तास् तथा तप्यतीर् वीक्ष्य स्व-प्रस्थाणे यदूत्तमः सान्त्वयाम् अस स-प्रेमैर् आयास्य इति दौत्यकैः
10,39,36,yāvad ālakṣyate ketur yāvad reṇū rathasya ca anuprasthāpitātmāno lekhyānīvopalakṣitāḥ,यावद् आलक्ष्यते केतुर् यावद् रेणू रथस्य च अनुप्रस्थापितात्मानो लेख्यानीवोपलक्षिताः
10,39,37,tā nirāśā nivavṛtur govinda-vinivartane viśokā ahanī ninyur gāyantyaḥ priya-ceṣṭitam,ता निराशा निववृतुर् गोविन्द-विनिवर्तने विशोका अहनी निन्युर् गायन्त्यः प्रिय-चेष्टितम्
10,39,38,bhagavān api samprāpto rāmākrūra-yuto nṛpa rathena vāyu-vegena kālindīm agha-nāśinīm,भगवान् अपि सम्प्राप्तो रामाक्रूर-युतो नृप रथेन वायु-वेगेन कालिन्दीम् अघ-नाशिनीम्
10,39,39,tatropaspṛśya pānīyaṃ pītvā mṛṣṭaṃ maṇi-prabham vṛkṣa-ṣaṇḍam upavrajya sa-rāmo ratham āviśat,तत्रोपस्पृश्य पानीयं पीत्वा मृष्टं मणि-प्रभम् वृक्ष-षण्डम् उपव्रज्य स-रामो रथम् आविशत्
10,39,40,akrūras tāv upāmantrya niveśya ca rathopari kālindyā hradam āgatya snānaṃ vidhi-vad ācarat,अक्रूरस् ताव् उपामन्त्र्य निवेश्य च रथोपरि कालिन्द्या ह्रदम् आगत्य स्नानं विधि-वद् आचरत्
10,39,41,nimajjya tasmin salile japan brahma sanātanam tāv eva dadṛśe 'krūro rāma-kṛṣṇau samanvitau,निमज्ज्य तस्मिन् सलिले जपन् ब्रह्म सनातनम् ताव् एव ददृशे ऽक्रूरो राम-कृष्णौ समन्वितौ
10,39,42,tau ratha-sthau katham iha sutāv ānakadundubheḥ tarhi svit syandane na sta ity unmajjya vyacaṣṭa saḥ,तौ रथ-स्थौ कथम् इह सुताव् आनकदुन्दुभेः तर्हि स्वित् स्यन्दने न स्त इत्य् उन्मज्ज्य व्यचष्ट सः
10,39,43,tatrāpi ca yathā-pūrvam āsīnau punar eva saḥ nyamajjad darśanaṃ yan me mṛṣā kiṃ salile tayoḥ,तत्रापि च यथा-पूर्वम् आसीनौ पुनर् एव सः न्यमज्जद् दर्शनं यन् मे मृषा किं सलिले तयोः
10,39,44,bhūyas tatrāpi so 'drākṣīt stūyamānam ahīśvaram siddha-cāraṇa-gandharvair asurair nata-kandharaiḥ,भूयस् तत्रापि सो ऽद्राक्षीत् स्तूयमानम् अहीश्वरम् सिद्ध-चारण-गन्धर्वैर् असुरैर् नत-कन्धरैः
10,39,45,sahasra-śirasaṃ devaṃ sahasra-phaṇa-maulinam nīlāmbaraṃ visa-śvetaṃ śṛṅgaiḥ śvetam iva sthitam,सहस्र-शिरसं देवं सहस्र-फण-मौलिनम् नीलाम्बरं विस-श्वेतं शृङ्गैः श्वेतम् इव स्थितम्
10,39,46,tasyotsaṅge ghana-syāmaṃ pīta-kauśeya-vāsasam puruṣaṃ catur-bhujaṃ śāntam padma-patrāruṇekṣaṇam,तस्योत्सङ्गे घन-स्यामं पीत-कौशेय-वाससम् पुरुषं चतुर्-भुजं शान्तम् पद्म-पत्रारुणेक्षणम्
10,39,47,cāru-prasanna-vadanaṃ cāru-hāsa-nirīkṣaṇam su-bhrūnnasaṃ caru-karṇaṃ su-kapolāruṇādharam,चारु-प्रसन्न-वदनं चारु-हास-निरीक्षणम् सु-भ्रून्नसं चरु-कर्णं सु-कपोलारुणाधरम्
10,39,48,pralamba-pīvara-bhujaṃ tuṅgāṃsoraḥ-sthala-śriyam kambu-kaṇṭhaṃ nimna-nābhiṃ valimat-pallavodaram,प्रलम्ब-पीवर-भुजं तुङ्गांसोरः-स्थल-श्रियम् कम्बु-कण्ठं निम्न-नाभिं वलिमत्-पल्लवोदरम्
10,39,49,bṛhat-kati-tata-śroṇi karabhoru-dvayānvitam cāru-jānu-yugaṃ cāru jaṅghā-yugala-saṃyutam,बृहत्-कति-तत-श्रोणि करभोरु-द्वयान्वितम् चारु-जानु-युगं चारु जङ्घा-युगल-संयुतम्
10,39,50,tuṅga-gulphāruṇa-nakha vrāta-dīdhitibhir vṛtam navāṅguly-aṅguṣṭha-dalair vilasat-pāda-paṅkajam,तुङ्ग-गुल्फारुण-नख व्रात-दीधितिभिर् वृतम् नवाङ्गुल्य्-अङ्गुष्ठ-दलैर् विलसत्-पाद-पङ्कजम्
10,39,51,su-mahārha-maṇi-vrāta kirīṭa-kaṭakāṅgadaiḥ kaṭi-sūtra-brahma-sūtra hāra-nūpura-kuṇḍalaiḥ,सु-महार्ह-मणि-व्रात किरीट-कटकाङ्गदैः कटि-सूत्र-ब्रह्म-सूत्र हार-नूपुर-कुण्डलैः
10,39,52,bhrājamānaṃ padma-karaṃ śaṅkha-cakra-gadā-dharam śrīvatsa-vakṣasaṃ bhrājat kaustubhaṃ vana-mālinam,भ्राजमानं पद्म-करं शङ्ख-चक्र-गदा-धरम् श्रीवत्स-वक्षसं भ्राजत् कौस्तुभं वन-मालिनम्
10,39,53,sunanda-nanda-pramukhaiḥ parṣadaiḥ sanakādibhiḥ sureśair brahma-rudrādyair navabhiś ca dvijottamaiḥ,सुनन्द-नन्द-प्रमुखैः पर्षदैः सनकादिभिः सुरेशैर् ब्रह्म-रुद्राद्यैर् नवभिश् च द्विजोत्तमैः
10,39,54,prahrāda-nārada-vasu pramukhair bhāgavatottamaiḥ stūyamānaṃ pṛthag-bhāvair vacobhir amalātmabhiḥ,प्रह्राद-नारद-वसु प्रमुखैर् भागवतोत्तमैः स्तूयमानं पृथग्-भावैर् वचोभिर् अमलात्मभिः
10,39,55,śriyā puṣṭyā girā kāntyā kīrtyā tuṣṭyelayorjayā vidyayāvidyayā śaktyā māyayā ca niṣevitam,श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्येलयोर्जया विद्ययाविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितम्
10,39,56,vilokya su-bhṛśaṃ prīto bhaktyā paramayā yutaḥ hṛṣyat-tanūruho bhāva- pariklinnātma-locanaḥ,विलोक्य सु-भृशं प्रीतो भक्त्या परमया युतः हृष्यत्-तनूरुहो भाव- परिक्लिन्नात्म-लोचनः
10,39,57,girā gadgadayāstauṣīt sattvam ālambya sātvataḥ praṇamya mūrdhnāvahitaḥ kṛtāñjali-puṭaḥ śanaiḥ,गिरा गद्गदयास्तौषीत् सत्त्वम् आलम्ब्य सात्वतः प्रणम्य मूर्ध्नावहितः कृताञ्जलि-पुटः शनैः
10,40,1,bhp_10.40.001 śrī-akrūra uvāca nato 'smy ahaṃ tvākhila-hetu-hetuṃ nārāyaṇaṃ pūruṣam ādyam avyayam yan-nābhi-jātād aravinda-koṣād brahmāvirāsīd yata eṣa lokaḥ,भ्प्_१०.४०.००१ श्री-अक्रूर उवाच नतो ऽस्म्य् अहं त्वाखिल-हेतु-हेतुं नारायणं पूरुषम् आद्यम् अव्ययम् यन्-नाभि-जाताद् अरविन्द-कोषाद् ब्रह्माविरासीद् यत एष लोकः
10,40,2,bhūs toyam agniḥ pavanaṃ kham ādir mahān ajādir mana indriyāṇi sarvendriyārthā vibudhāś ca sarve ye hetavas te jagato 'ṅga-bhūtāḥ,भूस् तोयम् अग्निः पवनं खम् आदिर् महान् अजादिर् मन इन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियार्था विबुधाश् च सर्वे ये हेतवस् ते जगतो ऽङ्ग-भूताः
10,40,3,naite svarūpaṃ vidur ātmanas te hy ajādayo 'nātmatayā gṛhītaḥ ajo 'nubaddhaḥ sa guṇair ajāyā guṇāt paraṃ veda na te svarūpam,नैते स्वरूपं विदुर् आत्मनस् ते ह्य् अजादयो ऽनात्मतया गृहीतः अजो ऽनुबद्धः स गुणैर् अजाया गुणात् परं वेद न ते स्वरूपम्
10,40,4,tvāṃ yogino yajanty addhā mahā-puruṣam īśvaram sādhyātmaṃ sādhibhūtaṃ ca sādhidaivaṃ ca sādhavaḥ,त्वां योगिनो यजन्त्य् अद्धा महा-पुरुषम् ईश्वरम् साध्यात्मं साधिभूतं च साधिदैवं च साधवः
10,40,5,trayyā ca vidyayā kecit tvāṃ vai vaitānikā dvijāḥ yajante vitatair yajñair nānā-rūpāmarākhyayā,त्रय्या च विद्यया केचित् त्वां वै वैतानिका द्विजाः यजन्ते विततैर् यज्ञैर् नाना-रूपामराख्यया
10,40,6,eke tvākhila-karmāṇi sannyasyopaśamaṃ gatāḥ jñānino jñāna-yajñena yajanti jñāna-vigraham,एके त्वाखिल-कर्माणि सन्न्यस्योपशमं गताः ज्ञानिनो ज्ञान-यज्ञेन यजन्ति ज्ञान-विग्रहम्
10,40,7,anye ca saṃskṛtātmāno vidhinābhihitena te yajanti tvan-mayās tvāṃ vai bahu-mūrty-eka-mūrtikam,अन्ये च संस्कृतात्मानो विधिनाभिहितेन ते यजन्ति त्वन्-मयास् त्वां वै बहु-मूर्त्य्-एक-मूर्तिकम्
10,40,8,tvām evānye śivoktena mārgeṇa śiva-rūpiṇam bahv-ācārya-vibhedena bhagavantarn upāsate,त्वाम् एवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिव-रूपिणम् बह्व्-आचार्य-विभेदेन भगवन्तर्न् उपासते
10,40,9,sarva eva yajanti tvāṃ sarva-deva-mayeśvaram ye 'py anya-devatā-bhaktā yady apy anya-dhiyaḥ prabho,सर्व एव यजन्ति त्वां सर्व-देव-मयेश्वरम् ये ऽप्य् अन्य-देवता-भक्ता यद्य् अप्य् अन्य-धियः प्रभो
10,40,10,yathādri-prabhavā nadyaḥ parjanyāpūritāḥ prabho viśanti sarvataḥ sindhuṃ tadvat tvāṃ gatayo 'ntataḥ,यथाद्रि-प्रभवा नद्यः पर्जन्यापूरिताः प्रभो विशन्ति सर्वतः सिन्धुं तद्वत् त्वां गतयो ऽन्ततः
10,40,11,sattvaṃ rajas tama iti bhavataḥ prakṛter guṇāḥ teṣu hi prākṛtāḥ protā ā-brahma-sthāvarādayaḥ,सत्त्वं रजस् तम इति भवतः प्रकृतेर् गुणाः तेषु हि प्राकृताः प्रोता आ-ब्रह्म-स्थावरादयः
10,40,12,tubhyaṃ namas te tv aviṣakta-dṛṣṭaye sarvātmane sarva-dhiyāṃ ca sākṣiṇe amp;guṇa-pravāho 'yam avidyayā kṛtaḥ pravartate deva-nṛ-tiryag-ātmasu,तुभ्यं नमस् ते त्व् अविषक्त-दृष्टये सर्वात्मने सर्व-धियां च साक्षिणे अम्प्;गुण-प्रवाहो ऽयम् अविद्यया कृतः प्रवर्तते देव-नृ-तिर्यग्-आत्मसु
10,40,13,agnir mukhaṃ te 'vanir aṅghrir īkṣaṇaṃ sūryo nabho nābhir atho diśaḥ śrutiḥ agnir mukhaṃ te 'vanir aṅghrir īkṣaṇaṃ sūryo nabho nābhir atho diśaḥ śrutiḥ dyauḥ kaṃ surendrās tava bāhavo 'rṇavāḥ kukṣir marut prāṇa-balaṃ prakalpitam,अग्निर् मुखं ते ऽवनिर् अङ्घ्रिर् ईक्षणं सूर्यो नभो नाभिर् अथो दिशः श्रुतिः अग्निर् मुखं ते ऽवनिर् अङ्घ्रिर् ईक्षणं सूर्यो नभो नाभिर् अथो दिशः श्रुतिः द्यौः कं सुरेन्द्रास् तव बाहवो ऽर्णवाः कुक्षिर् मरुत् प्राण-बलं प्रकल्पितम्
10,40,14,romāṇi vṛkṣauṣadhayaḥ śiroruhā meghāḥ parasyāsthi-nakhāni te 'drayaḥ romāṇi vṛkṣauṣadhayaḥ śiroruhā meghāḥ parasyāsthi-nakhāni te 'drayaḥ nimeṣaṇaṃ rātry-ahanī prajāpatir meḍhras tu vṛṣṭis tava vīryam iṣyate,रोमाणि वृक्षौषधयः शिरोरुहा मेघाः परस्यास्थि-नखानि ते ऽद्रयः रोमाणि वृक्षौषधयः शिरोरुहा मेघाः परस्यास्थि-नखानि ते ऽद्रयः निमेषणं रात्र्य्-अहनी प्रजापतिर् मेढ्रस् तु वृष्टिस् तव वीर्यम् इष्यते
10,40,15,tvayy avyayātman puruṣe prakalpitā lokāḥ sa-pālā bahu-jīva-saṅkulāḥ yathā jale sañjihate jalaukaso 'py udumbare vā maśakā mano-maye,त्वय्य् अव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पिता लोकाः स-पाला बहु-जीव-सङ्कुलाः यथा जले सञ्जिहते जलौकसो ऽप्य् उदुम्बरे वा मशका मनो-मये
10,40,16,yāni yānīha rūpāṇi krīḍanārthaṃ bibharṣi hi tair āmṛṣṭa-śuco lokā mudā gāyanti te yaśaḥ,यानि यानीह रूपाणि क्रीडनार्थं बिभर्षि हि तैर् आमृष्ट-शुचो लोका मुदा गायन्ति ते यशः
10,40,17,namaḥ kāraṇa-matsyāya pralayābdhi-carāya ca hayaśīrṣṇe namas tubhyaṃ madhu-kaiṭabha-mṛtyave,नमः कारण-मत्स्याय प्रलयाब्धि-चराय च हयशीर्ष्णे नमस् तुभ्यं मधु-कैटभ-मृत्यवे
10,40,18,akūpārāya bṛhate namo mandara-dhāriṇe kṣity-uddhāra-vihārāya namaḥ śūkara-mūrtaye,अकूपाराय बृहते नमो मन्दर-धारिणे क्षित्य्-उद्धार-विहाराय नमः शूकर-मूर्तये
10,40,19,namas te 'dbhuta-siṃhāya sādhu-loka-bhayāpaha vāmanāya namas tubhyaṃ krānta-tribhuvanāya ca,नमस् ते ऽद्भुत-सिंहाय साधु-लोक-भयापह वामनाय नमस् तुभ्यं क्रान्त-त्रिभुवनाय च
10,40,20,namo bhṛguṇāṃ pataye dṛpta-kṣatra-vana-cchide namas te raghu-varyāya rāvaṇānta-karāya ca,नमो भृगुणां पतये दृप्त-क्षत्र-वन-च्छिदे नमस् ते रघु-वर्याय रावणान्त-कराय च
10,40,21,namas te vāsudevāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca pradyumnāyaniruddhāya sātvatāṃ pataye namaḥ,नमस् ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च प्रद्युम्नायनिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः
10,40,22,namo buddhāya śuddhāya daitya-dānava-mohine mleccha-prāya-kṣatra-hantre namas te kalki-rūpiṇe,नमो बुद्धाय शुद्धाय दैत्य-दानव-मोहिने म्लेच्छ-प्राय-क्षत्र-हन्त्रे नमस् ते कल्कि-रूपिणे
10,40,23,bhagavan jīva-loko 'yaṃ mohitas tava māyayā ahaṃ mamety asad-grāho bhrāmyate karma-vartmasu,भगवन् जीव-लोको ऽयं मोहितस् तव मायया अहं ममेत्य् असद्-ग्राहो भ्राम्यते कर्म-वर्त्मसु
10,40,24,ahaṃ cātmātmajāgāra- dārārtha-svajanādiṣu bhramāmi svapna-kalpeṣu mūḍhaḥ satya-dhiyā vibho,अहं चात्मात्मजागार- दारार्थ-स्वजनादिषु भ्रमामि स्वप्न-कल्पेषु मूढः सत्य-धिया विभो
10,40,25,anityānātma-duḥkheṣu viparyaya-matir hy aham dvandvārāmas tamo-viṣṭo na jāne tvātmanaḥ priyam,अनित्यानात्म-दुःखेषु विपर्यय-मतिर् ह्य् अहम् द्वन्द्वारामस् तमो-विष्टो न जाने त्वात्मनः प्रियम्
10,40,26,yathābudho jalaṃ hitvā praticchannaṃ tad-udbhavaiḥ abhyeti mṛga-tṛṣṇāṃ vai tadvat tvāhaṃ parāṅ-mukhaḥ,यथाबुधो जलं हित्वा प्रतिच्छन्नं तद्-उद्भवैः अभ्येति मृग-तृष्णां वै तद्वत् त्वाहं पराङ्-मुखः
10,40,27,notsahe 'haṃ kṛpaṇa-dhīḥ kāma-karma-hataṃ manaḥ roddhuṃ pramāthibhiś cākṣair hriyamāṇam itas tataḥ,नोत्सहे ऽहं कृपण-धीः काम-कर्म-हतं मनः रोद्धुं प्रमाथिभिश् चाक्षैर् ह्रियमाणम् इतस् ततः
10,40,28,so 'haṃ tavāṅghry-upagato 'smy asatāṃ durāpaṃ tac cāpy ahaṃ bhavad-anugraha īśa manye amp;puṃso bhaved yarhi saṃsaraṇāpavargas tvayy abja-nābha sad-upāsanayā matiḥ syāt,सो ऽहं तवाङ्घ्र्य्-उपगतो ऽस्म्य् असतां दुरापं तच् चाप्य् अहं भवद्-अनुग्रह ईश मन्ये अम्प्;पुंसो भवेद् यर्हि संसरणापवर्गस् त्वय्य् अब्ज-नाभ सद्-उपासनया मतिः स्यात्
10,40,29,namo vijñāna-mātrāya sarva-pratyaya-hetave puruṣeśa-pradhānāya brahmaṇe 'nanta-śaktaye,नमो विज्ञान-मात्राय सर्व-प्रत्यय-हेतवे पुरुषेश-प्रधानाय ब्रह्मणे ऽनन्त-शक्तये
10,40,30,namas te vāsudevāya sarva-bhūta-kṣayāya ca hṛṣīkeśa namas tubhyaṃ prapannaṃ pāhi māṃ prabho,नमस् ते वासुदेवाय सर्व-भूत-क्षयाय च हृषीकेश नमस् तुभ्यं प्रपन्नं पाहि मां प्रभो
10,41,1,bhp_10.41.001 śrī-śuka uvāca stuvatas tasya bhagavān darśayitvā jale vapuḥ bhūyaḥ samāharat kṛṣṇo naṭo nāṭyam ivātmanaḥ,भ्प्_१०.४१.००१ श्री-शुक उवाच स्तुवतस् तस्य भगवान् दर्शयित्वा जले वपुः भूयः समाहरत् कृष्णो नटो नाट्यम् इवात्मनः
10,41,2,so 'pi cāntarhitaṃ vīkṣya jalād unmajya satvaraḥ kṛtvā cāvaśyakaṃ sarvaṃ vismito ratham āgamat,सो ऽपि चान्तर्हितं वीक्ष्य जलाद् उन्मज्य सत्वरः कृत्वा चावश्यकं सर्वं विस्मितो रथम् आगमत्
10,41,3,tam apṛcchad dhṛṣīkeśaḥ kiṃ te dṛṣṭam ivādbhutam bhūmau viyati toye vā tathā tvāṃ lakṣayāmahe,तम् अपृच्छद् धृषीकेशः किं ते दृष्टम् इवाद्भुतम् भूमौ वियति तोये वा तथा त्वां लक्षयामहे
10,41,4,bhp_10.41.004 śrī-akrūra uvāca adbhutānīha yāvanti bhūmau viyati vā jale tvayi viśvātmake tāni kiṃ me 'dṛṣṭaṃ vipaśyataḥ,भ्प्_१०.४१.००४ श्री-अक्रूर उवाच अद्भुतानीह यावन्ति भूमौ वियति वा जले त्वयि विश्वात्मके तानि किं मे ऽदृष्टं विपश्यतः
10,41,5,yatrādbhutāni sarvāṇi bhūmau viyati vā jale taṃ tvānupaśyato brahman kiṃ me dṛṣṭam ihādbhutam,यत्राद्भुतानि सर्वाणि भूमौ वियति वा जले तं त्वानुपश्यतो ब्रह्मन् किं मे दृष्टम् इहाद्भुतम्
10,41,6,ity uktvā codayām āsa syandanaṃ gāndinī-sutaḥ mathurām anayad rāmaṃ kṛṣṇaṃ caiva dinātyaye,इत्य् उक्त्वा चोदयाम् आस स्यन्दनं गान्दिनी-सुतः मथुराम् अनयद् रामं कृष्णं चैव दिनात्यये
10,41,7,mārge grāma-janā rājaṃs tatra tatropasaṅgatāḥ vasudeva-sutau vīkṣya prītā dṛṣṭiṃ na cādaduḥ,मार्गे ग्राम-जना राजंस् तत्र तत्रोपसङ्गताः वसुदेव-सुतौ वीक्ष्य प्रीता दृष्टिं न चाददुः
10,41,8,tāvad vrajaukasas tatra nanda-gopādayo 'grataḥ puropavanam āsādya pratīkṣanto 'vatasthire,तावद् व्रजौकसस् तत्र नन्द-गोपादयो ऽग्रतः पुरोपवनम् आसाद्य प्रतीक्षन्तो ऽवतस्थिरे
10,41,9,tān sametyāha bhagavān akrūraṃ jagad-īśvaraḥ gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ praśritaṃ prahasann iva,तान् समेत्याह भगवान् अक्रूरं जगद्-ईश्वरः गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रश्रितं प्रहसन्न् इव
10,41,10,bhavān praviśatām agre saha-yānaḥ purīṃ gṛham vayaṃ tv ihāvamucyātha tato drakṣyāmahe purīm,भवान् प्रविशताम् अग्रे सह-यानः पुरीं गृहम् वयं त्व् इहावमुच्याथ ततो द्रक्ष्यामहे पुरीम्
10,41,11,bhp_10.41.011 śrī-akrūra uvāca nāhaṃ bhavadbhyāṃ rahitaḥ pravekṣye mathurāṃ prabho tyaktuṃ nārhasi māṃ nātha bhaktaṃ te bhakta-vatsala,भ्प्_१०.४१.०११ श्री-अक्रूर उवाच नाहं भवद्भ्यां रहितः प्रवेक्ष्ये मथुरां प्रभो त्यक्तुं नार्हसि मां नाथ भक्तं ते भक्त-वत्सल
10,41,12,āgaccha yāma gehān naḥ sa-nāthān kurv adhokṣaja sahāgrajaḥ sa-gopālaiḥ suhṛdbhiś ca suhṛttama,आगच्छ याम गेहान् नः स-नाथान् कुर्व् अधोक्षज सहाग्रजः स-गोपालैः सुहृद्भिश् च सुहृत्तम
10,41,13,punīhi pāda-rajasā gṛhān no gṛha-medhinām yac-chaucenānutṛpyanti pitaraḥ sāgnayaḥ surāḥ,पुनीहि पाद-रजसा गृहान् नो गृह-मेधिनाम् यच्-छौचेनानुतृप्यन्ति पितरः साग्नयः सुराः
10,41,14,avanijyāṅghri-yugalam āsīt ślokyo balir mahān aiśvaryam atulaṃ lebhe gatiṃ caikāntināṃ tu yā,अवनिज्याङ्घ्रि-युगलम् आसीत् श्लोक्यो बलिर् महान् ऐश्वर्यम् अतुलं लेभे गतिं चैकान्तिनां तु या
10,41,15,āpas te 'ṅghry-avanejanyas trīṃl lokān śucayo 'punan śirasādhatta yāḥ śarvaḥ svar yātāḥ sagarātmajāḥ,आपस् ते ऽङ्घ्र्य्-अवनेजन्यस् त्रींल् लोकान् शुचयो ऽपुनन् शिरसाधत्त याः शर्वः स्वर् याताः सगरात्मजाः
10,41,16,deva-deva jagan-nātha puṇya-śravaṇa-kīrtana yadūttamottamaḥ-śloka nārāyaṇa namo 'stu te,देव-देव जगन्-नाथ पुण्य-श्रवण-कीर्तन यदूत्तमोत्तमः-श्लोक नारायण नमो ऽस्तु ते
10,41,17,bhp_10.41.017 śrī-bhagavan uvāca āyāsye bhavato geham aham arya-samanvitaḥ yadu-cakra-druhaṃ hatvā vitariṣye suhṛt-priyam,भ्प्_१०.४१.०१७ श्री-भगवन् उवाच आयास्ये भवतो गेहम् अहम् अर्य-समन्वितः यदु-चक्र-द्रुहं हत्वा वितरिष्ये सुहृत्-प्रियम्
10,41,18,bhp_10.41.018 śrī-śuka uvāca evam ukto bhagavatā so 'krūro vimanā iva purīṃ praviṣṭaḥ kaṃsāya karmāvedya gṛhaṃ yayau,भ्प्_१०.४१.०१८ श्री-शुक उवाच एवम् उक्तो भगवता सो ऽक्रूरो विमना इव पुरीं प्रविष्टः कंसाय कर्मावेद्य गृहं ययौ
10,41,19,athāparāhne bhagavān kṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇānvitaḥ mathurāṃ prāviśad gopair didṛkṣuḥ parivāritaḥ,अथापराह्ने भगवान् कृष्णः सङ्कर्षणान्वितः मथुरां प्राविशद् गोपैर् दिदृक्षुः परिवारितः
10,41,20,dadarśa tāṃ sphāṭika-tuṇga-gopura- dvārāṃ bṛhad-dhema-kapāṭa-toraṇām tāmrāra-koṣṭhāṃ parikhā-durāsadām udyāna-ramyopavanopaśobhitām,ददर्श तां स्फाटिक-तुण्ग-गोपुर- द्वारां बृहद्-धेम-कपाट-तोरणाम् ताम्रार-कोष्ठां परिखा-दुरासदाम् उद्यान-रम्योपवनोपशोभिताम्
10,41,21,sauvarṇa-śṛṅgāṭaka-harmya-niṣkuṭaiḥ śreṇī-sabhābhir bhavanair upaskṛtām vaidūrya-vajrāmala-nīla-vidrumair muktā-haridbhir valabhīṣu vediṣu,सौवर्ण-शृङ्गाटक-हर्म्य-निष्कुटैः श्रेणी-सभाभिर् भवनैर् उपस्कृताम् वैदूर्य-वज्रामल-नील-विद्रुमैर् मुक्ता-हरिद्भिर् वलभीषु वेदिषु
10,41,22,juṣṭeṣu jālāmukha-randhra-kuṭṭimeṣv āviṣṭa-pārāvata-barhi-nāditām saṃsikta-rathyāpaṇa-mārga-catvarāṃ prakīrṇa-mālyāṅkura-lāja-taṇḍulām,जुष्टेषु जालामुख-रन्ध्र-कुट्टिमेष्व् आविष्ट-पारावत-बर्हि-नादिताम् संसिक्त-रथ्यापण-मार्ग-चत्वरां प्रकीर्ण-माल्याङ्कुर-लाज-तण्डुलाम्
10,41,23,āpūrṇa-kumbhair dadhi-candanokṣitaiḥ prasūna-dīpāvalibhiḥ sa-pallavaiḥ sa-vṛnda-rambhā-kramukaiḥ sa-ketubhiḥ sv-alaṅkṛta-dvāra-gṛhāṃ sa-paṭṭikaiḥ,आपूर्ण-कुम्भैर् दधि-चन्दनोक्षितैः प्रसून-दीपावलिभिः स-पल्लवैः स-वृन्द-रम्भा-क्रमुकैः स-केतुभिः स्व्-अलङ्कृत-द्वार-गृहां स-पट्टिकैः
10,41,24,tāṃ sampraviṣṭau vasudeva-nandanau vṛtau vayasyair naradeva-vartmanā draṣṭuṃ samīyus tvaritāḥ pura-striyo harmyāṇi caivāruruhur nṛpotsukāḥ,तां सम्प्रविष्टौ वसुदेव-नन्दनौ वृतौ वयस्यैर् नरदेव-वर्त्मना द्रष्टुं समीयुस् त्वरिताः पुर-स्त्रियो हर्म्याणि चैवारुरुहुर् नृपोत्सुकाः
10,41,25,kāścid viparyag-dhṛta-vastra-bhūṣaṇā vismṛtya caikaṃ yugaleṣv athāparāḥ amp;kṛtaika-patra-śravanaika-nūpurā nāṅktvā dvitīyaṃ tv aparāś ca locanam,काश्चिद् विपर्यग्-धृत-वस्त्र-भूषणा विस्मृत्य चैकं युगलेष्व् अथापराः अम्प्;कृतैक-पत्र-श्रवनैक-नूपुरा नाङ्क्त्वा द्वितीयं त्व् अपराश् च लोचनम्
10,41,26,aśnantya ekās tad apāsya sotsavā abhyajyamānā akṛtopamajjanāḥ svapantya utthāya niśamya niḥsvanaṃ prapāyayantyo 'rbham apohya mātaraḥ,अश्नन्त्य एकास् तद् अपास्य सोत्सवा अभ्यज्यमाना अकृतोपमज्जनाः स्वपन्त्य उत्थाय निशम्य निःस्वनं प्रपाययन्त्यो ऽर्भम् अपोह्य मातरः
10,41,27,manāṃsi tāsām aravinda-locanaḥ pragalbha-līlā-hasitāvalokaiḥ jahāra matta-dviradendra-vikramo dṛśāṃ dadac chrī-ramaṇātmanotsavam,मनांसि तासाम् अरविन्द-लोचनः प्रगल्भ-लीला-हसितावलोकैः जहार मत्त-द्विरदेन्द्र-विक्रमो दृशां ददच् छ्री-रमणात्मनोत्सवम्
10,41,28,dṛṣṭvā muhuḥ śrutam anudruta-cetasas taṃ tat-prekṣaṇotsmita-sudhokṣaṇa-labdha-mānāḥ amp;ānanda-mūrtim upaguhya dṛśātma-labdhaṃ hṛṣyat-tvaco jahur anantam arindamādhim,दृष्ट्वा मुहुः श्रुतम् अनुद्रुत-चेतसस् तं तत्-प्रेक्षणोत्स्मित-सुधोक्षण-लब्ध-मानाः अम्प्;आनन्द-मूर्तिम् उपगुह्य दृशात्म-लब्धं हृष्यत्-त्वचो जहुर् अनन्तम् अरिन्दमाधिम्
10,41,29,prāsāda-śikharārūḍhāḥ prīty-utphulla-mukhāmbujāḥ abhyavarṣan saumanasyaiḥ pramadā bala-keśavau,प्रासाद-शिखरारूढाः प्रीत्य्-उत्फुल्ल-मुखाम्बुजाः अभ्यवर्षन् सौमनस्यैः प्रमदा बल-केशवौ
10,41,30,dadhy-akṣataiḥ soda-pātraiḥ srag-gandhair abhyupāyanaiḥ tāv ānarcuḥ pramuditās tatra tatra dvijātayaḥ,दध्य्-अक्षतैः सोद-पात्रैः स्रग्-गन्धैर् अभ्युपायनैः ताव् आनर्चुः प्रमुदितास् तत्र तत्र द्विजातयः
10,41,31,ūcuḥ paurā aho gopyas tapaḥ kim acaran mahat yā hy etāv anupaśyanti nara-loka-mahotsavau,ऊचुः पौरा अहो गोप्यस् तपः किम् अचरन् महत् या ह्य् एताव् अनुपश्यन्ति नर-लोक-महोत्सवौ
10,41,32,rajakaṃ kañcid āyāntaṃ raṅga-kāraṃ gadāgrajaḥ dṛṣṭvāyācata vāsāṃsi dhautāny aty-uttamāni ca,रजकं कञ्चिद् आयान्तं रङ्ग-कारं गदाग्रजः दृष्ट्वायाचत वासांसि धौतान्य् अत्य्-उत्तमानि च
10,41,33,dehy āvayoḥ samucitāny aṅga vāsāṃsi cārhatoḥ bhaviṣyati paraṃ śreyo dātus te nātra saṃśayaḥ,देह्य् आवयोः समुचितान्य् अङ्ग वासांसि चार्हतोः भविष्यति परं श्रेयो दातुस् ते नात्र संशयः
10,41,34,sa yācito bhagavatā paripūrṇena sarvataḥ sākṣepaṃ ruṣitaḥ prāha bhṛtyo rājñaḥ su-durmadaḥ,स याचितो भगवता परिपूर्णेन सर्वतः साक्षेपं रुषितः प्राह भृत्यो राज्ञः सु-दुर्मदः
10,41,35,īdṛśāny eva vāsāṃsī nityaṃ giri-vane-caraḥ paridhatta kim udvṛttā rāja-dravyāṇy abhīpsatha,ईदृशान्य् एव वासांसी नित्यं गिरि-वने-चरः परिधत्त किम् उद्वृत्ता राज-द्रव्याण्य् अभीप्सथ
10,41,36,yātāśu bāliśā maivaṃ prārthyaṃ yadi jijīvīṣā badhnanti ghnanti lumpanti dṛptaṃ rāja-kulāni vai,याताशु बालिशा मैवं प्रार्थ्यं यदि जिजीवीषा बध्नन्ति घ्नन्ति लुम्पन्ति दृप्तं राज-कुलानि वै
10,41,37,evaṃ vikatthamānasya kupito devakī-sutaḥ rajakasya karāgreṇa śiraḥ kāyād apātayat,एवं विकत्थमानस्य कुपितो देवकी-सुतः रजकस्य कराग्रेण शिरः कायाद् अपातयत्
10,41,38,tasyānujīvinaḥ sarve vāsaḥ-kośān visṛjya vai dudruvuḥ sarvato mārgaṃ vāsāṃsi jagṛhe 'cyutaḥ,तस्यानुजीविनः सर्वे वासः-कोशान् विसृज्य वै दुद्रुवुः सर्वतो मार्गं वासांसि जगृहे ऽच्युतः
10,41,39,vasitvātma-priye vastre kṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇas tathā śeṣāṇy ādatta gopebhyo visṛjya bhuvi kānicit,वसित्वात्म-प्रिये वस्त्रे कृष्णः सङ्कर्षणस् तथा शेषाण्य् आदत्त गोपेभ्यो विसृज्य भुवि कानिचित्
10,41,40,tatas tu vāyakaḥ prītas tayor veṣam akalpayat vicitra-varṇaiś caileyair ākalpair anurūpataḥ,ततस् तु वायकः प्रीतस् तयोर् वेषम् अकल्पयत् विचित्र-वर्णैश् चैलेयैर् आकल्पैर् अनुरूपतः
10,41,41,nānā-lakṣaṇa-veṣābhyāṃ kṛṣṇa-rāmau virejatuḥ sv-alaṅkṛtau bāla-gajau parvaṇīva sitetarau,नाना-लक्षण-वेषाभ्यां कृष्ण-रामौ विरेजतुः स्व्-अलङ्कृतौ बाल-गजौ पर्वणीव सितेतरौ
10,41,42,tasya prasanno bhagavān prādāt sārūpyam ātmanaḥ śriyaṃ ca paramāṃ loke balaiśvarya-smṛtīndriyam,तस्य प्रसन्नो भगवान् प्रादात् सारूप्यम् आत्मनः श्रियं च परमां लोके बलैश्वर्य-स्मृतीन्द्रियम्
10,41,43,tataḥ sudāmno bhavanaṃ mālā-kārasya jagmatuḥ tau dṛṣṭvā sa samutthāya nanāma śirasā bhuvi,ततः सुदाम्नो भवनं माला-कारस्य जग्मतुः तौ दृष्ट्वा स समुत्थाय ननाम शिरसा भुवि
10,41,44,tayor āsanam ānīya pādyaṃ cārghyārhaṇādibhiḥ pūjāṃ sānugayoś cakre srak-tāmbūlānulepanaiḥ,तयोर् आसनम् आनीय पाद्यं चार्घ्यार्हणादिभिः पूजां सानुगयोश् चक्रे स्रक्-ताम्बूलानुलेपनैः
10,41,45,prāha naḥ sārthakaṃ janma pāvitaṃ ca kulaṃ prabho pitṛ-devarṣayo mahyaṃ tuṣṭā hy āgamanena vām,प्राह नः सार्थकं जन्म पावितं च कुलं प्रभो पितृ-देवर्षयो मह्यं तुष्टा ह्य् आगमनेन वाम्
10,41,46,bhavantau kila viśvasya jagataḥ kāraṇaṃ param avatīrṇāv ihāṃśena kṣemāya ca bhavāya ca,भवन्तौ किल विश्वस्य जगतः कारणं परम् अवतीर्णाव् इहांशेन क्षेमाय च भवाय च
10,41,47,na hi vāṃ viṣamā dṛṣṭiḥ suhṛdor jagad-ātmanoḥ samayoḥ sarva-bhūteṣu bhajantaṃ bhajator api,न हि वां विषमा दृष्टिः सुहृदोर् जगद्-आत्मनोः समयोः सर्व-भूतेषु भजन्तं भजतोर् अपि
10,41,48,tāv ajñāpayataṃ bhṛtyaṃ kim ahaṃ karavāṇi vām puṃso 'ty-anugraho hy eṣa bhavadbhir yan niyujyate,ताव् अज्ञापयतं भृत्यं किम् अहं करवाणि वाम् पुंसो ऽत्य्-अनुग्रहो ह्य् एष भवद्भिर् यन् नियुज्यते
10,41,49,ity abhipretya rājendra sudāmā prīta-mānasaḥ śastaiḥ su-gandhaiḥ kusumair mālā viracitā dadau,इत्य् अभिप्रेत्य राजेन्द्र सुदामा प्रीत-मानसः शस्तैः सु-गन्धैः कुसुमैर् माला विरचिता ददौ
10,41,50,tābhiḥ sv-alaṅkṛtau prītau kṛṣṇa-rāmau sahānugau praṇatāya prapannāya dadatur vara-dau varān,ताभिः स्व्-अलङ्कृतौ प्रीतौ कृष्ण-रामौ सहानुगौ प्रणताय प्रपन्नाय ददतुर् वर-दौ वरान्
10,41,51,so 'pi vavre 'calāṃ bhaktiṃ tasminn evākhilātmani tad-bhakteṣu ca sauhārdaṃ bhūteṣu ca dayāṃ parām,सो ऽपि वव्रे ऽचलां भक्तिं तस्मिन्न् एवाखिलात्मनि तद्-भक्तेषु च सौहार्दं भूतेषु च दयां पराम्
10,41,52,iti tasmai varaṃ dattvā śriyaṃ cānvaya-vardhinīm balam āyur yaśaḥ kāntiṃ nirjagāma sahāgrajaḥ,इति तस्मै वरं दत्त्वा श्रियं चान्वय-वर्धिनीम् बलम् आयुर् यशः कान्तिं निर्जगाम सहाग्रजः
10,42,1,bhp_10.42.001 śrī-śuka uvāca atha vrajan rāja-pathena mādhavaḥ striyaṃ gṛhītāṅga-vilepa-bhājanām vilokya kubjāṃ yuvatīṃ varānanāṃ papraccha yāntīṃ prahasan rasa-pradaḥ,भ्प्_१०.४२.००१ श्री-शुक उवाच अथ व्रजन् राज-पथेन माधवः स्त्रियं गृहीताङ्ग-विलेप-भाजनाम् विलोक्य कुब्जां युवतीं वराननां पप्रच्छ यान्तीं प्रहसन् रस-प्रदः
10,42,2,kā tvaṃ varorv etad u hānulepanaṃ kasyāṅgane vā kathayasva sādhu naḥ dehy āvayor aṅga-vilepam uttamaṃ śreyas tatas te na cirād bhaviṣyati,का त्वं वरोर्व् एतद् उ हानुलेपनं कस्याङ्गने वा कथयस्व साधु नः देह्य् आवयोर् अङ्ग-विलेपम् उत्तमं श्रेयस् ततस् ते न चिराद् भविष्यति
10,42,3,bhp_10.42.003 sairandhry uvāca dāsy asmy ahaṃ sundara kaṃsa-sammatā trivakra-nāmā hy anulepa-karmaṇi dāsy asmy ahaṃ sundara kaṃsa-sammatā trivakra-nāmā hy anulepa-karmaṇi mad-bhāvitaṃ bhoja-pater ati-priyaṃ vinā yuvāṃ ko 'nyatamas tad arhati,भ्प्_१०.४२.००३ सैरन्ध्र्य् उवाच दास्य् अस्म्य् अहं सुन्दर कंस-सम्मता त्रिवक्र-नामा ह्य् अनुलेप-कर्मणि दास्य् अस्म्य् अहं सुन्दर कंस-सम्मता त्रिवक्र-नामा ह्य् अनुलेप-कर्मणि मद्-भावितं भोज-पतेर् अति-प्रियं विना युवां को ऽन्यतमस् तद् अर्हति
10,42,4,rūpa-peśala-mādhurya hasitālāpa-vīkṣitaiḥ dharṣitātmā dadau sāndram ubhayor anulepanam,रूप-पेशल-माधुर्य हसितालाप-वीक्षितैः धर्षितात्मा ददौ सान्द्रम् उभयोर् अनुलेपनम्
10,42,5,tatas tāv aṅga-rāgeṇa sva-varṇetara-śobhinā samprāpta-para-bhāgena śuśubhāte 'nurañjitau,ततस् ताव् अङ्ग-रागेण स्व-वर्णेतर-शोभिना सम्प्राप्त-पर-भागेन शुशुभाते ऽनुरञ्जितौ
10,42,6,prasanno bhagavān kubjāṃ trivakrāṃ rucirānanām ṛjvīṃ kartuṃ manaś cakre darśayan darśane phalam,प्रसन्नो भगवान् कुब्जां त्रिवक्रां रुचिराननाम् ऋज्वीं कर्तुं मनश् चक्रे दर्शयन् दर्शने फलम्
10,42,7,padbhyām ākramya prapade dry-aṅguly-uttāna-pāṇinā pragṛhya cibuke 'dhyātmam udanīnamad acyutaḥ,पद्भ्याम् आक्रम्य प्रपदे द्र्य्-अङ्गुल्य्-उत्तान-पाणिना प्रगृह्य चिबुके ऽध्यात्मम् उदनीनमद् अच्युतः
10,42,8,sā tadarju-samānāṅgī bṛhac-chroṇi-payodharā mukunda-sparśanāt sadyo babhūva pramadottamā,सा तदर्जु-समानाङ्गी बृहच्-छ्रोणि-पयोधरा मुकुन्द-स्पर्शनात् सद्यो बभूव प्रमदोत्तमा
10,42,9,tato rūpa-guṇaudārya- sampannā prāha keśavam uttarīyāntam akṛṣya smayantī jāta-hṛc-chayā,ततो रूप-गुणौदार्य- सम्पन्ना प्राह केशवम् उत्तरीयान्तम् अकृष्य स्मयन्ती जात-हृच्-छया
10,42,10,ehi vīra gṛhaṃ yāmo na tvāṃ tyaktum ihotsahe tvayonmathita-cittāyāḥ prasīda puruṣarṣabha,एहि वीर गृहं यामो न त्वां त्यक्तुम् इहोत्सहे त्वयोन्मथित-चित्तायाः प्रसीद पुरुषर्षभ
10,42,11,evaṃ striyā yācyamānaḥ kṛṣṇo rāmasya paśyataḥ mukhaṃ vīkṣyānu gopānāṃ prahasaṃs tām uvāca ha,एवं स्त्रिया याच्यमानः कृष्णो रामस्य पश्यतः मुखं वीक्ष्यानु गोपानां प्रहसंस् ताम् उवाच ह
10,42,12,eṣyāmi te gṛhaṃ su-bhru puṃsām ādhi-vikarśanam sādhitārtho 'gṛhāṇāṃ naḥ pānthānāṃ tvaṃ parāyaṇam,एष्यामि ते गृहं सु-भ्रु पुंसाम् आधि-विकर्शनम् साधितार्थो ऽगृहाणां नः पान्थानां त्वं परायणम्
10,42,13,visṛjya mādhvyā vāṇyā tām vrajan mārge vaṇik-pathaiḥ nānopāyana-tāmbūla- srag-gandhaiḥ sāgrajo 'rcitaḥ,विसृज्य माध्व्या वाण्या ताम् व्रजन् मार्गे वणिक्-पथैः नानोपायन-ताम्बूल- स्रग्-गन्धैः साग्रजो ऽर्चितः
10,42,14,tad-darśana-smara-kṣobhād ātmānaṃ nāvidan striyaḥ visrasta-vāsaḥ-kavara valayā lekhya-mūrtayaḥ,तद्-दर्शन-स्मर-क्षोभाद् आत्मानं नाविदन् स्त्रियः विस्रस्त-वासः-कवर वलया लेख्य-मूर्तयः
10,42,15,tataḥ paurān pṛcchamāno dhanuṣaḥ sthānam acyutaḥ tasmin praviṣṭo dadṛśe dhanur aindram ivādbhutam,ततः पौरान् पृच्छमानो धनुषः स्थानम् अच्युतः तस्मिन् प्रविष्टो ददृशे धनुर् ऐन्द्रम् इवाद्भुतम्
10,42,16,puruṣair bahubhir guptam arcitaṃ paramarddhimat vāryamāṇo nṛbhiḥ kṛṣṇaḥ prasahya dhanur ādade,पुरुषैर् बहुभिर् गुप्तम् अर्चितं परमर्द्धिमत् वार्यमाणो नृभिः कृष्णः प्रसह्य धनुर् आददे
10,42,17,kareṇa vāmena sa-līlam uddhṛtaṃ sajyaṃ ca kṛtvā nimiṣeṇa paśyatām nṛṇāṃ vikṛṣya prababhañja madhyato yathekṣu-daṇḍaṃ mada-kary urukramaḥ,करेण वामेन स-लीलम् उद्धृतं सज्यं च कृत्वा निमिषेण पश्यताम् नृणां विकृष्य प्रबभञ्ज मध्यतो यथेक्षु-दण्डं मद-कर्य् उरुक्रमः
10,42,18,dhanuṣo bhajyamānasya śabdaḥ khaṃ rodasī diśaḥ pūrayām āsa yaṃ śrutvā kaṃsas trāsam upāgamat,धनुषो भज्यमानस्य शब्दः खं रोदसी दिशः पूरयाम् आस यं श्रुत्वा कंसस् त्रासम् उपागमत्
10,42,19,tad-rakṣiṇaḥ sānucaraṃ kupitā ātatāyinaḥ gṛhītu-kāmā āvavrur gṛhyatāṃ vadhyatām iti,तद्-रक्षिणः सानुचरं कुपिता आततायिनः गृहीतु-कामा आवव्रुर् गृह्यतां वध्यताम् इति
10,42,20,atha tān durabhiprāyān vilokya bala-keśavau kruddhau dhanvana ādāya śakale tāṃś ca jaghnatuḥ,अथ तान् दुरभिप्रायान् विलोक्य बल-केशवौ क्रुद्धौ धन्वन आदाय शकले तांश् च जघ्नतुः
10,42,21,balaṃ ca kaṃsa-prahitaṃ hatvā śālā-mukhāt tataḥ niṣkramya ceratur hṛṣṭau nirīkṣya pura-sampadaḥ,बलं च कंस-प्रहितं हत्वा शाला-मुखात् ततः निष्क्रम्य चेरतुर् हृष्टौ निरीक्ष्य पुर-सम्पदः
10,42,22,tayos tad adbhutaṃ vīryaṃ niśāmya pura-vāsinaḥ tejaḥ prāgalbhyaṃ rūpaṃ ca menire vibudhottamau,तयोस् तद् अद्भुतं वीर्यं निशाम्य पुर-वासिनः तेजः प्रागल्भ्यं रूपं च मेनिरे विबुधोत्तमौ
10,42,23,tayor vicaratoḥ svairam ādityo 'stam upeyivān kṛṣṇa-rāmau vṛtau gopaiḥ purāc chakaṭam īyatuḥ,तयोर् विचरतोः स्वैरम् आदित्यो ऽस्तम् उपेयिवान् कृष्ण-रामौ वृतौ गोपैः पुराच् छकटम् ईयतुः
10,42,24,gopyo mukunda-vigame virahāturā yā āśāsatāśiṣa ṛtā madhu-pury abhūvan sampaśyatāṃ puruṣa-bhūṣaṇa-gātra-lakṣmīṃ hitvetarān nu bhajataś cakame 'yanaṃ śrīḥ,गोप्यो मुकुन्द-विगमे विरहातुरा या आशासताशिष ऋता मधु-पुर्य् अभूवन् सम्पश्यतां पुरुष-भूषण-गात्र-लक्ष्मीं हित्वेतरान् नु भजतश् चकमे ऽयनं श्रीः
10,42,25,avaniktāṅghri-yugalau bhuktvā kṣīropasecanam ūṣatus tāṃ sukhaṃ rātriṃ jñātvā kaṃsa-cikīrṣitam,अवनिक्ताङ्घ्रि-युगलौ भुक्त्वा क्षीरोपसेचनम् ऊषतुस् तां सुखं रात्रिं ज्ञात्वा कंस-चिकीर्षितम्
10,42,26,kaṃsas tu dhanuṣo bhaṅgaṃ rakṣiṇāṃ sva-balasya ca vadhaṃ niśamya govinda- rāma-vikrīḍitaṃ param,कंसस् तु धनुषो भङ्गं रक्षिणां स्व-बलस्य च वधं निशम्य गोविन्द- राम-विक्रीडितं परम्
10,42,27,dīrgha-prajāgaro bhīto durnimittāni durmatiḥ bahūny acaṣṭobhayathā mṛtyor dautya-karāṇi ca,दीर्घ-प्रजागरो भीतो दुर्निमित्तानि दुर्मतिः बहून्य् अचष्टोभयथा मृत्योर् दौत्य-कराणि च
10,42,28,adarśanaṃ sva-śirasaḥ pratirūpe ca saty api asaty api dvitīye ca dvai-rūpyaṃ jyotiṣāṃ tathā,अदर्शनं स्व-शिरसः प्रतिरूपे च सत्य् अपि असत्य् अपि द्वितीये च द्वै-रूप्यं ज्योतिषां तथा
10,42,29,chidra-pratītiś chāyāyāṃ prāṇa-ghoṣānupaśrutiḥ svarṇa-pratītir vṛkṣeṣu sva-padānām adarśanam,छिद्र-प्रतीतिश् छायायां प्राण-घोषानुपश्रुतिः स्वर्ण-प्रतीतिर् वृक्षेषु स्व-पदानाम् अदर्शनम्
10,42,30,svapne preta-pariṣvaṅgaḥ khara-yānaṃ viṣādanam yāyān nalada-māly ekas tailābhyakto dig-ambaraḥ,स्वप्ने प्रेत-परिष्वङ्गः खर-यानं विषादनम् यायान् नलद-माल्य् एकस् तैलाभ्यक्तो दिग्-अम्बरः
10,42,31,anyāni cetthaṃ-bhūtāni svapna-jāgaritāni ca paśyan maraṇa-santrasto nidrāṃ lebhe na cintayā,अन्यानि चेत्थं-भूतानि स्वप्न-जागरितानि च पश्यन् मरण-सन्त्रस्तो निद्रां लेभे न चिन्तया
10,42,32,vyuṣṭāyāṃ niśi kauravya sūrye cādbhyaḥ samutthite kārayām āsa vai kaṃso malla-krīḍā-mahotsavam,व्युष्टायां निशि कौरव्य सूर्ये चाद्भ्यः समुत्थिते कारयाम् आस वै कंसो मल्ल-क्रीडा-महोत्सवम्
10,42,33,ānarcuḥ puruṣā raṅgaṃ tūrya-bheryaś ca jaghnire mañcāś cālaṅkṛtāḥ sragbhiḥ patākā-caila-toraṇaiḥ,आनर्चुः पुरुषा रङ्गं तूर्य-भेर्यश् च जघ्निरे मञ्चाश् चालङ्कृताः स्रग्भिः पताका-चैल-तोरणैः
10,42,34,teṣu paurā jānapadā brahma-kṣatra-purogamāḥ yathopajoṣaṃ viviśū rājānaś ca kṛtāsanāḥ,तेषु पौरा जानपदा ब्रह्म-क्षत्र-पुरोगमाः यथोपजोषं विविशू राजानश् च कृतासनाः
10,42,35,kaṃsaḥ parivṛto 'mātyai rāja-mañca upāviśat maṇḍaleśvara-madhya-stho hṛdayena vidūyatā,कंसः परिवृतो ऽमात्यै राज-मञ्च उपाविशत् मण्डलेश्वर-मध्य-स्थो हृदयेन विदूयता
10,42,36,vādyamānesu tūryeṣu malla-tālottareṣu ca mallāḥ sv-alaṅkṛtāḥ dṛptāḥ sopādhyāyāḥ samāsata,वाद्यमानेसु तूर्येषु मल्ल-तालोत्तरेषु च मल्लाः स्व्-अलङ्कृताः दृप्ताः सोपाध्यायाः समासत
10,42,37,cāṇūro muṣṭikaḥ kūtaḥ śalas tośala eva ca ta āsedur upasthānaṃ valgu-vādya-praharṣitāḥ,चाणूरो मुष्टिकः कूतः शलस् तोशल एव च त आसेदुर् उपस्थानं वल्गु-वाद्य-प्रहर्षिताः
10,42,38,nanda-gopādayo gopā bhoja-rāja-samāhutāḥ niveditopāyanās ta ekasmin mañca āviśan,नन्द-गोपादयो गोपा भोज-राज-समाहुताः निवेदितोपायनास् त एकस्मिन् मञ्च आविशन्
10,43,1,bhp_10.43.001 śrī-śuka uvāca atha kṛṣṇaś ca rāmaś ca kṛta-śaucau parantapa malla-dundubhi-nirghoṣaṃ śrutvā draṣṭum upeyatuḥ,भ्प्_१०.४३.००१ श्री-शुक उवाच अथ कृष्णश् च रामश् च कृत-शौचौ परन्तप मल्ल-दुन्दुभि-निर्घोषं श्रुत्वा द्रष्टुम् उपेयतुः
10,43,2,raṅga-dvāraṃ samāsādya tasmin nāgam avasthitam apaśyat kuvalayāpīḍaṃ kṛṣṇo 'mbaṣṭha-pracoditam,रङ्ग-द्वारं समासाद्य तस्मिन् नागम् अवस्थितम् अपश्यत् कुवलयापीडं कृष्णो ऽम्बष्ठ-प्रचोदितम्
10,43,3,baddhvā parikaraṃ śauriḥ samuhya kuṭilālakān uvāca hastipaṃ vācā megha-nāda-gabhīrayā,बद्ध्वा परिकरं शौरिः समुह्य कुटिलालकान् उवाच हस्तिपं वाचा मेघ-नाद-गभीरया
10,43,4,ambaṣṭhāmbaṣṭha mārgaṃ nau dehy apakrama mā ciram no cet sa-kuñjaraṃ tvādya nayāmi yama-sādanam,अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्गं नौ देह्य् अपक्रम मा चिरम् नो चेत् स-कुञ्जरं त्वाद्य नयामि यम-सादनम्
10,43,5,evaṃ nirbhartsito 'mbaṣṭhaḥ kupitaḥ kopitaṃ gajam codayām āsa kṛṣṇāya kālāntaka-yamopamam,एवं निर्भर्त्सितो ऽम्बष्ठः कुपितः कोपितं गजम् चोदयाम् आस कृष्णाय कालान्तक-यमोपमम्
10,43,6,karīndras tam abhidrutya kareṇa tarasāgrahīt karād vigalitaḥ so 'muṃ nihatyāṅghriṣv alīyata,करीन्द्रस् तम् अभिद्रुत्य करेण तरसाग्रहीत् कराद् विगलितः सो ऽमुं निहत्याङ्घ्रिष्व् अलीयत
10,43,7,saṅkruddhas tam acakṣāṇo ghrāṇa-dṛṣṭiḥ sa keśavam parāmṛśat puṣkareṇa sa prasahya vinirgataḥ,सङ्क्रुद्धस् तम् अचक्षाणो घ्राण-दृष्टिः स केशवम् परामृशत् पुष्करेण स प्रसह्य विनिर्गतः
10,43,8,pucche pragṛhyāti-balaṃ dhanuṣaḥ pañca-viṃśatim vicakarṣa yathā nāgaṃ suparṇa iva līlayā,पुच्छे प्रगृह्याति-बलं धनुषः पञ्च-विंशतिम् विचकर्ष यथा नागं सुपर्ण इव लीलया
10,43,9,sa paryāvartamānena savya-dakṣiṇato 'cyutaḥ babhrāma bhrāmyamāṇena go-vatseneva bālakaḥ,स पर्यावर्तमानेन सव्य-दक्षिणतो ऽच्युतः बभ्राम भ्राम्यमाणेन गो-वत्सेनेव बालकः
10,43,10,tato 'bhimakham abhyetya pāṇināhatya vāraṇam prādravan pātayām āsa spṛśyamānaḥ pade pade,ततो ऽभिमखम् अभ्येत्य पाणिनाहत्य वारणम् प्राद्रवन् पातयाम् आस स्पृश्यमानः पदे पदे
10,43,11,sa dhāvan kṛīdayā bhūmau patitvā sahasotthitaḥ tam matvā patitaṃ kruddho dantābhyāṃ so 'hanat kṣitim,स धावन् कृईदया भूमौ पतित्वा सहसोत्थितः तम् मत्वा पतितं क्रुद्धो दन्ताभ्यां सो ऽहनत् क्षितिम्
10,43,12,sva-vikrame pratihate kuñjarendro 'ty-amarṣitaḥ codyamāno mahāmātraiḥ kṛṣṇam abhyadravad ruṣā,स्व-विक्रमे प्रतिहते कुञ्जरेन्द्रो ऽत्य्-अमर्षितः चोद्यमानो महामात्रैः कृष्णम् अभ्यद्रवद् रुषा
10,43,13,tam āpatantam āsādya bhagavān madhusūdanaḥ nigṛhya pāṇinā hastaṃ pātayām āsa bhū-tale,तम् आपतन्तम् आसाद्य भगवान् मधुसूदनः निगृह्य पाणिना हस्तं पातयाम् आस भू-तले
10,43,14,patitasya padākramya mṛgendra iva līlayā dantam utpāṭya tenebhaṃ hastipāṃś cāhanad dhariḥ,पतितस्य पदाक्रम्य मृगेन्द्र इव लीलया दन्तम् उत्पाट्य तेनेभं हस्तिपांश् चाहनद् धरिः
10,43,15,mṛtakaṃ dvipam utsṛjya danta-pāṇiḥ samāviśat aṃsa-nyasta-viṣāṇo 'sṛṅ- mada-bindubhir aṅkitaḥ virūḍha-sveda-kaṇikā vadanāmburuho babhau,मृतकं द्विपम् उत्सृज्य दन्त-पाणिः समाविशत् अंस-न्यस्त-विषाणो ऽसृङ्- मद-बिन्दुभिर् अङ्कितः विरूढ-स्वेद-कणिका वदनाम्बुरुहो बभौ
10,43,16,vṛtau gopaiḥ katipayair baladeva-janārdanau raṅgaṃ viviśatū rājan gaja-danta-varāyudhau,वृतौ गोपैः कतिपयैर् बलदेव-जनार्दनौ रङ्गं विविशतू राजन् गज-दन्त-वरायुधौ
10,43,17,mallānām aśanir nṛṇāṃ nara-varaḥ strīṇāṃ smaro mūrtimān gopānāṃ sva-jano 'satāṃ kṣiti-bhujāṃ śāstā sva-pitroḥ śiśuḥ amp;mṛtyur bhoja-pater virāḍ aviduṣāṃ tattvaṃ paraṃ yogināṃ vṛṣṇīnāṃ para-devateti vidito raṅgaṃ gataḥ sāgrajaḥ,मल्लानाम् अशनिर् नृणां नर-वरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् गोपानां स्व-जनो ऽसतां क्षिति-भुजां शास्ता स्व-पित्रोः शिशुः अम्प्;मृत्युर् भोज-पतेर् विराड् अविदुषां तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां पर-देवतेति विदितो रङ्गं गतः साग्रजः
10,43,18,hataṃ kuvalayāpīḍaṃ dṛṣṭvā tāv api durjayau kaṃso manasy api tadā bhṛśam udvivije nṛpa,हतं कुवलयापीडं दृष्ट्वा ताव् अपि दुर्जयौ कंसो मनस्य् अपि तदा भृशम् उद्विविजे नृप
10,43,19,tau rejatū raṅga-gatau mahā-bhujau vicitra-veṣābharaṇa-srag-ambarau yathā naṭāv uttama-veṣa-dhāriṇau manaḥ kṣipantau prabhayā nirīkṣatām,तौ रेजतू रङ्ग-गतौ महा-भुजौ विचित्र-वेषाभरण-स्रग्-अम्बरौ यथा नटाव् उत्तम-वेष-धारिणौ मनः क्षिपन्तौ प्रभया निरीक्षताम्
10,43,20,nirīkṣya tāv uttama-pūruṣau janā mañca-sthitā nāgara-rāṣṭrakā nṛpa praharṣa-vegotkalitekṣaṇānanāḥ papur na tṛptā nayanais tad-ānanam,निरीक्ष्य ताव् उत्तम-पूरुषौ जना मञ्च-स्थिता नागर-राष्ट्रका नृप प्रहर्ष-वेगोत्कलितेक्षणाननाः पपुर् न तृप्ता नयनैस् तद्-आननम्
10,43,21,pibanta iva cakṣurbhyāṃ lihanta iva jihvayā jighranta iva nāsābhyāṃ śliṣyanta iva bāhubhiḥ,पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया जिघ्रन्त इव नासाभ्यां श्लिष्यन्त इव बाहुभिः
10,43,22,ūcuḥ parasparaṃ te vai yathā-dṛṣṭaṃ yathā-śrutam tad-rūpa-guṇa-mādhurya- prāgalbhya-smāritā iva,ऊचुः परस्परं ते वै यथा-दृष्टं यथा-श्रुतम् तद्-रूप-गुण-माधुर्य- प्रागल्भ्य-स्मारिता इव
10,43,23,etau bhagavataḥ sākṣād dharer nārāyaṇasya hi avatīrṇāv ihāṃśena vasudevasya veśmani,एतौ भगवतः साक्षाद् धरेर् नारायणस्य हि अवतीर्णाव् इहांशेन वसुदेवस्य वेश्मनि
10,43,24,eṣa vai kila devakyāṃ jāto nītaś ca gokulam kālam etaṃ vasan gūḍho vavṛdhe nanda-veśmani,एष वै किल देवक्यां जातो नीतश् च गोकुलम् कालम् एतं वसन् गूढो ववृधे नन्द-वेश्मनि
10,43,25,pūtanānena nītāntaṃ cakravātaś ca dānavaḥ arjunau guhyakaḥ keśī dhenuko 'nye ca tad-vidhāḥ,पूतनानेन नीतान्तं चक्रवातश् च दानवः अर्जुनौ गुह्यकः केशी धेनुको ऽन्ये च तद्-विधाः
10,43,26,gāvaḥ sa-pālā etena dāvāgneḥ parimocitāḥ kāliyo damitaḥ sarpa indraś ca vimadaḥ kṛtaḥ,गावः स-पाला एतेन दावाग्नेः परिमोचिताः कालियो दमितः सर्प इन्द्रश् च विमदः कृतः
10,43,27,saptāham eka-hastena dhṛto 'dri-pravaro 'munā varṣa-vātāśanibhyaś ca paritrātaṃ ca gokulam,सप्ताहम् एक-हस्तेन धृतो ऽद्रि-प्रवरो ऽमुना वर्ष-वाताशनिभ्यश् च परित्रातं च गोकुलम्
10,43,28,gopyo 'sya nitya-mudita- hasita-prekṣaṇaṃ mukham paśyantyo vividhāṃs tāpāṃs taranti smāśramaṃ mudā,गोप्यो ऽस्य नित्य-मुदित- हसित-प्रेक्षणं मुखम् पश्यन्त्यो विविधांस् तापांस् तरन्ति स्माश्रमं मुदा
10,43,29,vadanty anena vaṃśo 'yaṃ yadoḥ su-bahu-viśrutaḥ śriyaṃ yaśo mahatvaṃ ca lapsyate parirakṣitaḥ,वदन्त्य् अनेन वंशो ऽयं यदोः सु-बहु-विश्रुतः श्रियं यशो महत्वं च लप्स्यते परिरक्षितः
10,43,30,ayaṃ cāsyāgrajaḥ śrīmān rāmaḥ kamala-locanaḥ pralambo nihato yena vatsako ye bakādayaḥ,अयं चास्याग्रजः श्रीमान् रामः कमल-लोचनः प्रलम्बो निहतो येन वत्सको ये बकादयः
10,43,31,janeṣv evaṃ bruvāṇeṣu tūryeṣu ninadatsu ca kṛṣṇa-rāmau samābhāṣya cāṇūro vākyam abravīt,जनेष्व् एवं ब्रुवाणेषु तूर्येषु निनदत्सु च कृष्ण-रामौ समाभाष्य चाणूरो वाक्यम् अब्रवीत्
10,43,32,he nanda-sūno he rāma bhavantau vīra-sammatau niyuddha-kuśalau śrutvā rājñāhūtau didṛkṣuṇā,हे नन्द-सूनो हे राम भवन्तौ वीर-सम्मतौ नियुद्ध-कुशलौ श्रुत्वा राज्ञाहूतौ दिदृक्षुणा
10,43,33,priyaṃ rājñaḥ prakurvatyaḥ śreyo vindanti vai prajāḥ manasā karmaṇā vācā viparītam ato 'nyathā,प्रियं राज्ञः प्रकुर्वत्यः श्रेयो विन्दन्ति वै प्रजाः मनसा कर्मणा वाचा विपरीतम् अतो ऽन्यथा
10,43,34,nityaṃ pramuditā gopā vatsa-pālā yathā-sphuṭam vaneṣu malla-yuddhena krīḍantaś cārayanti gāḥ,नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्स-पाला यथा-स्फुटम् वनेषु मल्ल-युद्धेन क्रीडन्तश् चारयन्ति गाः
10,43,35,tasmād rājñaḥ priyaṃ yūyaṃ vayaṃ ca karavāma he bhūtāni naḥ prasīdanti sarva-bhūta-mayo nṛpaḥ,तस्माद् राज्ञः प्रियं यूयं वयं च करवाम हे भूतानि नः प्रसीदन्ति सर्व-भूत-मयो नृपः
10,43,36,tan niśamyābravīt kṛṣṇo deśa-kālocitaṃ vacaḥ niyuddham ātmano 'bhīṣṭaṃ manyamāno 'bhinandya ca,तन् निशम्याब्रवीत् कृष्णो देश-कालोचितं वचः नियुद्धम् आत्मनो ऽभीष्टं मन्यमानो ऽभिनन्द्य च
10,43,37,prajā bhoja-pater asya vayaṃ cāpi vane-carāḥ karavāma priyaṃ nityaṃ tan naḥ param anugrahaḥ,प्रजा भोज-पतेर् अस्य वयं चापि वने-चराः करवाम प्रियं नित्यं तन् नः परम् अनुग्रहः
10,43,38,bālā vayaṃ tulya-balaiḥ krīḍiṣyāmo yathocitam bhaven niyuddhaṃ mādharmaḥ spṛśen malla-sabhā-sadaḥ,बाला वयं तुल्य-बलैः क्रीडिष्यामो यथोचितम् भवेन् नियुद्धं माधर्मः स्पृशेन् मल्ल-सभा-सदः
10,43,39,bhp_10.43.039 cāṇūra uvāca na bālo na kiśoras tvaṃ balaś ca balināṃ varaḥ līlayebho hato yena sahasra-dvipa-sattva-bhṛt,भ्प्_१०.४३.०३९ चाणूर उवाच न बालो न किशोरस् त्वं बलश् च बलिनां वरः लीलयेभो हतो येन सहस्र-द्विप-सत्त्व-भृत्
10,43,40,tasmād bhavadbhyāṃ balibhir yoddhavyaṃ nānayo 'tra vai mayi vikrama vārṣṇeya balena saha muṣṭikaḥ,तस्माद् भवद्भ्यां बलिभिर् योद्धव्यं नानयो ऽत्र वै मयि विक्रम वार्ष्णेय बलेन सह मुष्टिकः
10,44,1,bhp_10.44.001 śrī-śuka uvāca evaṃ carcita-saṅkalpo bhagavān madhusūdanaḥ āsasādātha caṇūraṃ muṣṭtikaṃ rohiṇī-sutaḥ,भ्प्_१०.४४.००१ श्री-शुक उवाच एवं चर्चित-सङ्कल्पो भगवान् मधुसूदनः आससादाथ चणूरं मुष्ट्तिकं रोहिणी-सुतः
10,44,2,hastābhyāṃ hastayor baddhvā padbhyām eva ca pādayoḥ vicakarṣatur anyonyaṃ prasahya vijigīṣayā,हस्ताभ्यां हस्तयोर् बद्ध्वा पद्भ्याम् एव च पादयोः विचकर्षतुर् अन्योन्यं प्रसह्य विजिगीषया
10,44,3,aratnī dve aratnibhyāṃ jānubhyāṃ caiva jānunī śiraḥ śīrṣṇorasoras tāv anyonyam abhijaghnatuḥ,अरत्नी द्वे अरत्निभ्यां जानुभ्यां चैव जानुनी शिरः शीर्ष्णोरसोरस् ताव् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः
10,44,4,paribhrāmaṇa-vikṣepa- parirambhāvapātanaiḥ utsarpaṇāpasarpaṇaiś cānyonyaṃ pratyarundhatām,परिभ्रामण-विक्षेप- परिरम्भावपातनैः उत्सर्पणापसर्पणैश् चान्योन्यं प्रत्यरुन्धताम्
10,44,5,utthāpanair unnayanaiś cālanaiḥ sthāpanair api parasparaṃ jigīṣantāv apacakratur ātmanaḥ,उत्थापनैर् उन्नयनैश् चालनैः स्थापनैर् अपि परस्परं जिगीषन्ताव् अपचक्रतुर् आत्मनः
10,44,6,tad balābalavad yuddhaṃ sametāḥ sarva-yoṣitaḥ ūcuḥ parasparaṃ rājan sānukampā varūthaśaḥ,तद् बलाबलवद् युद्धं समेताः सर्व-योषितः ऊचुः परस्परं राजन् सानुकम्पा वरूथशः
10,44,7,mahān ayaṃ batādharma eṣāṃ rāja-sabhā-sadām ye balābalavad yuddhaṃ rājño 'nvicchanti paśyataḥ,महान् अयं बताधर्म एषां राज-सभा-सदाम् ये बलाबलवद् युद्धं राज्ञो ऽन्विच्छन्ति पश्यतः
10,44,8,kva vajra-sāra-sarvāṅgau mallau śailendra-sannibhau kva cāti-sukumārāṅgau kiśorau nāpta-yauvanau,क्व वज्र-सार-सर्वाङ्गौ मल्लौ शैलेन्द्र-सन्निभौ क्व चाति-सुकुमाराङ्गौ किशोरौ नाप्त-यौवनौ
10,44,9,dharma-vyatikramo hy asya samājasya dhruvaṃ bhavet yatrādharmaḥ samuttiṣṭhen na stheyaṃ tatra karhicit,धर्म-व्यतिक्रमो ह्य् अस्य समाजस्य ध्रुवं भवेत् यत्राधर्मः समुत्तिष्ठेन् न स्थेयं तत्र कर्हिचित्
10,44,10,na sabhāṃ praviśet prājñaḥ sabhya-doṣān anusmaran abruvan vibruvann ajño naraḥ kilbiṣam aśnute,न सभां प्रविशेत् प्राज्ञः सभ्य-दोषान् अनुस्मरन् अब्रुवन् विब्रुवन्न् अज्ञो नरः किल्बिषम् अश्नुते
10,44,11,valgataḥ śatrum abhitaḥ kṛṣṇasya vadanāmbujam vīkṣyatāṃ śrama-vāry-uptaṃ padma-kośam ivāmbubhiḥ,वल्गतः शत्रुम् अभितः कृष्णस्य वदनाम्बुजम् वीक्ष्यतां श्रम-वार्य्-उप्तं पद्म-कोशम् इवाम्बुभिः
10,44,12,kiṃ na paśyata rāmasya mukham ātāmra-locanam muṣṭikaṃ prati sāmarṣaṃ hāsa-saṃrambha-śobhitam,किं न पश्यत रामस्य मुखम् आताम्र-लोचनम् मुष्टिकं प्रति सामर्षं हास-संरम्भ-शोभितम्
10,44,13,puṇyā bata vraja-bhuvo yad ayaṃ nṛ-liṅga gūḍhaḥ purāṇa-puruṣo vana-citra-mālyaḥ amp;gāḥ pālayan saha-balaḥ kvaṇayaṃś ca veṇuṃ vikrīdayāñcati giritra-ramārcitāṅghriḥ,पुण्या बत व्रज-भुवो यद् अयं नृ-लिङ्ग गूढः पुराण-पुरुषो वन-चित्र-माल्यः अम्प्;गाः पालयन् सह-बलः क्वणयंश् च वेणुं विक्रीदयाञ्चति गिरित्र-रमार्चिताङ्घ्रिः
10,44,14,gopyas tapaḥ kim acaran yad amuṣya rūpaṃ lāvaṇya-sāram asamordhvam ananya-siddham gopyas tapaḥ kim acaran yad amuṣya rūpaṃ lāvaṇya-sāram asamordhvam ananya-siddham dṛgbhiḥ pibanty anusavābhinavaṃ durāpam ekānta-dhāma yaśasaḥ śrīya aiśvarasya,गोप्यस् तपः किम् अचरन् यद् अमुष्य रूपं लावण्य-सारम् असमोर्ध्वम् अनन्य-सिद्धम् गोप्यस् तपः किम् अचरन् यद् अमुष्य रूपं लावण्य-सारम् असमोर्ध्वम् अनन्य-सिद्धम् दृग्भिः पिबन्त्य् अनुसवाभिनवं दुरापम् एकान्त-धाम यशसः श्रीय ऐश्वरस्य
10,44,15,yā dohane 'vahanane mathanopalepa preṅkheṅkhanārbha-ruditokṣaṇa-mārjanādau gāyanti cainam anurakta-dhiyo 'śru-kaṇṭhyo dhanyā vraja-striya urukrama-citta-yānāḥ,या दोहने ऽवहनने मथनोपलेप प्रेङ्खेङ्खनार्भ-रुदितोक्षण-मार्जनादौ गायन्ति चैनम् अनुरक्त-धियो ऽश्रु-कण्ठ्यो धन्या व्रज-स्त्रिय उरुक्रम-चित्त-यानाः
10,44,16,prātar vrajād vrajata āviśataś ca sāyaṃ gobhiḥ samaṃ kvaṇayato 'sya niśamya veṇum amp;nirgamya tūrṇam abalāḥ pathi bhūri-puṇyāḥ paśyanti sa-smita-mukhaṃ sa-dayāvalokam,प्रातर् व्रजाद् व्रजत आविशतश् च सायं गोभिः समं क्वणयतो ऽस्य निशम्य वेणुम् अम्प्;निर्गम्य तूर्णम् अबलाः पथि भूरि-पुण्याः पश्यन्ति स-स्मित-मुखं स-दयावलोकम्
10,44,17,evaṃ prabhāṣamāṇāsu strīṣu yogeśvaro hariḥ śatruṃ hantuṃ manaś cakre bhagavān bharatarṣabha,एवं प्रभाषमाणासु स्त्रीषु योगेश्वरो हरिः शत्रुं हन्तुं मनश् चक्रे भगवान् भरतर्षभ
10,44,18,sa-bhayāḥ strī-giraḥ śrutvā putra-sneha-śucāturau pitarāv anvatapyetāṃ putrayor abudhau balam,स-भयाः स्त्री-गिरः श्रुत्वा पुत्र-स्नेह-शुचातुरौ पितराव् अन्वतप्येतां पुत्रयोर् अबुधौ बलम्
10,44,19,tais tair niyuddha-vidhibhir vividhair acyutetarau yuyudhāte yathānyonyaṃ tathaiva bala-muṣṭikau,तैस् तैर् नियुद्ध-विधिभिर् विविधैर् अच्युतेतरौ युयुधाते यथान्योन्यं तथैव बल-मुष्टिकौ
10,44,20,bhagavad-gātra-niṣpātair vajra-nīṣpeṣa-niṣṭhuraiḥ cāṇūro bhajyamānāṅgo muhur glānim avāpa ha,भगवद्-गात्र-निष्पातैर् वज्र-नीष्पेष-निष्ठुरैः चाणूरो भज्यमानाङ्गो मुहुर् ग्लानिम् अवाप ह
10,44,21,sa śyena-vega utpatya muṣṭī-kṛtya karāv ubhau bhagavantaṃ vāsudevaṃ kruddho vakṣasy abādhata,स श्येन-वेग उत्पत्य मुष्टी-कृत्य कराव् उभौ भगवन्तं वासुदेवं क्रुद्धो वक्षस्य् अबाधत
10,44,22,nācalat tat-prahāreṇa mālāhata iva dvipaḥ bāhvor nigṛhya cāṇūraṃ bahuśo bhrāmayan hariḥ,नाचलत् तत्-प्रहारेण मालाहत इव द्विपः बाह्वोर् निगृह्य चाणूरं बहुशो भ्रामयन् हरिः
10,44,23,bhū-pṛṣṭhe pothayām āsa tarasā kṣīṇa jīvitam visrastākalpa-keśa-srag indra-dhvaja ivāpatat,भू-पृष्ठे पोथयाम् आस तरसा क्षीण जीवितम् विस्रस्ताकल्प-केश-स्रग् इन्द्र-ध्वज इवापतत्
10,44,24,tathaiva muṣṭikaḥ pūrvaṃ sva-muṣṭyābhihatena vai balabhadreṇa balinā talenābhihato bhṛśam,तथैव मुष्टिकः पूर्वं स्व-मुष्ट्याभिहतेन वै बलभद्रेण बलिना तलेनाभिहतो भृशम्
10,44,25,pravepitaḥ sa rudhiram udvaman mukhato 'rditaḥ vyasuḥ papātorvy-upasthe vātāhata ivāṅghripaḥ,प्रवेपितः स रुधिरम् उद्वमन् मुखतो ऽर्दितः व्यसुः पपातोर्व्य्-उपस्थे वाताहत इवाङ्घ्रिपः
10,44,26,tataḥ kūṭam anuprāptaṃ rāmaḥ praharatāṃ varaḥ avadhīl līlayā rājan sāvajñaṃ vāma-muṣṭinā,ततः कूटम् अनुप्राप्तं रामः प्रहरतां वरः अवधील् लीलया राजन् सावज्ञं वाम-मुष्टिना
10,44,27,tarhy eva hi śalaḥ kṛṣṇa- prapadāhata-śīrṣakaḥ dvidhā vidīrṇas tośalaka ubhāv api nipetatuḥ,तर्ह्य् एव हि शलः कृष्ण- प्रपदाहत-शीर्षकः द्विधा विदीर्णस् तोशलक उभाव् अपि निपेततुः
10,44,28,cāṇūre muṣṭike kūṭe śale tośalake hate śeṣāḥ pradudruvur mallāḥ sarve prāṇa-parīpsavaḥ,चाणूरे मुष्टिके कूटे शले तोशलके हते शेषाः प्रदुद्रुवुर् मल्लाः सर्वे प्राण-परीप्सवः
10,44,29,gopān vayasyān ākṛṣya taiḥ saṃsṛjya vijahratuḥ vādyamāneṣu tūryeṣu valgantau ruta-nūpurau,गोपान् वयस्यान् आकृष्य तैः संसृज्य विजह्रतुः वाद्यमानेषु तूर्येषु वल्गन्तौ रुत-नूपुरौ
10,44,30,janāḥ prajahṛṣuḥ sarve karmaṇā rāma-kṛṣṇayoḥ ṛte kaṃsaṃ vipra-mukhyāḥ sādhavaḥ sādhu sādhv iti,जनाः प्रजहृषुः सर्वे कर्मणा राम-कृष्णयोः ऋते कंसं विप्र-मुख्याः साधवः साधु साध्व् इति
10,44,31,hateṣu malla-varyeṣu vidruteṣu ca bhoja-rāṭ nyavārayat sva-tūryāṇi vākyaṃ cedam uvāca ha,हतेषु मल्ल-वर्येषु विद्रुतेषु च भोज-राट् न्यवारयत् स्व-तूर्याणि वाक्यं चेदम् उवाच ह
10,44,32,niḥsārayata durvṛttau vasudevātmajau purāt dhanaṃ harata gopānāṃ nandaṃ badhnīta durmatim,निःसारयत दुर्वृत्तौ वसुदेवात्मजौ पुरात् धनं हरत गोपानां नन्दं बध्नीत दुर्मतिम्
10,44,33,vasudevas tu durmedhā hanyatām āśv asattamaḥ ugrasenaḥ pitā cāpi sānugaḥ para-pakṣa-gaḥ,वसुदेवस् तु दुर्मेधा हन्यताम् आश्व् असत्तमः उग्रसेनः पिता चापि सानुगः पर-पक्ष-गः
10,44,34,evaṃ vikatthamāne vai kaṃse prakupito 'vyayaḥ laghimnotpatya tarasā mañcam uttuṅgam āruhat,एवं विकत्थमाने वै कंसे प्रकुपितो ऽव्ययः लघिम्नोत्पत्य तरसा मञ्चम् उत्तुङ्गम् आरुहत्
10,44,35,tam āviśantam ālokya mṛtyum ātmana āsanāt manasvī sahasotthāya jagṛhe so 'si-carmaṇī,तम् आविशन्तम् आलोक्य मृत्युम् आत्मन आसनात् मनस्वी सहसोत्थाय जगृहे सो ऽसि-चर्मणी
10,44,36,taṃ khaḍga-pāṇiṃ vicarantam āśu śyenaṃ yathā dakṣiṇa-savyam ambare samagrahīd durviṣahogra-tejā yathoragaṃ tārkṣya-sutaḥ prasahya,तं खड्ग-पाणिं विचरन्तम् आशु श्येनं यथा दक्षिण-सव्यम् अम्बरे समग्रहीद् दुर्विषहोग्र-तेजा यथोरगं तार्क्ष्य-सुतः प्रसह्य
10,44,37,pragṛhya keśeṣu calat-kirītaṃ nipātya raṅgopari tuṅga-mañcāt tasyopariṣṭāt svayam abja-nābhaḥ papāta viśvāśraya ātma-tantraḥ,प्रगृह्य केशेषु चलत्-किरीतं निपात्य रङ्गोपरि तुङ्ग-मञ्चात् तस्योपरिष्टात् स्वयम् अब्ज-नाभः पपात विश्वाश्रय आत्म-तन्त्रः
10,44,38,taṃ samparetaṃ vicakarṣa bhūmau harir yathebhaṃ jagato vipaśyataḥ hā heti śabdaḥ su-mahāṃs tadābhūd udīritaḥ sarva-janair narendra,तं सम्परेतं विचकर्ष भूमौ हरिर् यथेभं जगतो विपश्यतः हा हेति शब्दः सु-महांस् तदाभूद् उदीरितः सर्व-जनैर् नरेन्द्र
10,44,39,sa nityadodvigna-dhiyā tam īśvaraṃ pibann adan vā vicaran svapan śvasan dadarśa cakrāyudham agrato yatas tad eva rūpaṃ duravāpam āpa,स नित्यदोद्विग्न-धिया तम् ईश्वरं पिबन्न् अदन् वा विचरन् स्वपन् श्वसन् ददर्श चक्रायुधम् अग्रतो यतस् तद् एव रूपं दुरवापम् आप
10,44,40,tasyānujā bhrātaro 'ṣṭau kaṅka-nyagrodhakādayaḥ abhyadhāvann ati-kruddhā bhrātur nirveśa-kāriṇaḥ,तस्यानुजा भ्रातरो ऽष्टौ कङ्क-न्यग्रोधकादयः अभ्यधावन्न् अति-क्रुद्धा भ्रातुर् निर्वेश-कारिणः
10,44,41,tathāti-rabhasāṃs tāṃs tu saṃyattān rohiṇī-sutaḥ ahan parigham udyamya paśūn iva mṛgādhipaḥ,तथाति-रभसांस् तांस् तु संयत्तान् रोहिणी-सुतः अहन् परिघम् उद्यम्य पशून् इव मृगाधिपः
10,44,42,nedur dundubhayo vyomni brahmeśādyā vibhūtayaḥ puṣpaiḥ kirantas taṃ prītāḥ śaśaṃsur nanṛtuḥ striyaḥ,नेदुर् दुन्दुभयो व्योम्नि ब्रह्मेशाद्या विभूतयः पुष्पैः किरन्तस् तं प्रीताः शशंसुर् ननृतुः स्त्रियः
10,44,43,teṣāṃ striyo mahā-rāja suhṛn-maraṇa-duḥkhitāḥ tatrābhīyur vinighnantyaḥ śīrṣāṇy aśru-vilocanāḥ,तेषां स्त्रियो महा-राज सुहृन्-मरण-दुःखिताः तत्राभीयुर् विनिघ्नन्त्यः शीर्षाण्य् अश्रु-विलोचनाः
10,44,44,śayānān vīra-śayāyāṃ patīn āliṅgya śocatīḥ vilepuḥ su-svaraṃ nāryo visṛjantyo muhuḥ śucaḥ,शयानान् वीर-शयायां पतीन् आलिङ्ग्य शोचतीः विलेपुः सु-स्वरं नार्यो विसृजन्त्यो मुहुः शुचः
10,44,45,hā nātha priya dharma-jña karuṇānātha-vatsala tvayā hatena nihatā vayaṃ te sa-gṛha-prajāḥ,हा नाथ प्रिय धर्म-ज्ञ करुणानाथ-वत्सल त्वया हतेन निहता वयं ते स-गृह-प्रजाः
10,44,46,tvayā virahitā patyā purīyaṃ puruṣarṣabha na śobhate vayam iva nivṛttotsava-maṅgalā,त्वया विरहिता पत्या पुरीयं पुरुषर्षभ न शोभते वयम् इव निवृत्तोत्सव-मङ्गला
10,44,47,anāgasāṃ tvaṃ bhūtānāṃ kṛtavān droham ulbaṇam tenemāṃ bho daśāṃ nīto bhūta-dhruk ko labheta śam,अनागसां त्वं भूतानां कृतवान् द्रोहम् उल्बणम् तेनेमां भो दशां नीतो भूत-ध्रुक् को लभेत शम्
10,44,48,sarveṣām iha bhūtānām eṣa hi prabhavāpyayaḥ goptā ca tad-avadhyāyī na kvacit sukham edhate,सर्वेषाम् इह भूतानाम् एष हि प्रभवाप्ययः गोप्ता च तद्-अवध्यायी न क्वचित् सुखम् एधते
10,44,49,bhp_10.44.049 śrī-śuka uvāca rāja-yoṣita āśvāsya bhagavāṃl loka-bhāvanaḥ yām āhur laukikīṃ saṃsthāṃ hatānāṃ samakārayat,भ्प्_१०.४४.०४९ श्री-शुक उवाच राज-योषित आश्वास्य भगवांल् लोक-भावनः याम् आहुर् लौकिकीं संस्थां हतानां समकारयत्
10,44,50,mātaraṃ pitaraṃ caiva mocayitvātha bandhanāt kṛṣṇa-rāmau vavandāte śirasā spṛśya pādayoḥ,मातरं पितरं चैव मोचयित्वाथ बन्धनात् कृष्ण-रामौ ववन्दाते शिरसा स्पृश्य पादयोः
10,44,51,devakī vasudevaś ca vijñāya jagad-īśvarau kṛta-saṃvandanau putrau sasvajāte na śaṅkitau,देवकी वसुदेवश् च विज्ञाय जगद्-ईश्वरौ कृत-संवन्दनौ पुत्रौ सस्वजाते न शङ्कितौ
10,45,1,bhp_10.45.001 śrī-śuka uvāca pitarāv upalabdhārthau viditvā puruṣottamaḥ mā bhūd iti nijāṃ māyāṃ tatāna jana-mohinīm,भ्प्_१०.४५.००१ श्री-शुक उवाच पितराव् उपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तमः मा भूद् इति निजां मायां ततान जन-मोहिनीम्
10,45,2,uvāca pitarāv etya sāgrajaḥ sātvanarṣabhaḥ praśrayāvanataḥ prīṇann amba tāteti sādaram,उवाच पितराव् एत्य साग्रजः सात्वनर्षभः प्रश्रयावनतः प्रीणन्न् अम्ब तातेति सादरम्
10,45,3,nāsmatto yuvayos tāta nityotkaṇṭhitayor api bālya-paugaṇḍa-kaiśorāḥ putrābhyām abhavan kvacit,नास्मत्तो युवयोस् तात नित्योत्कण्ठितयोर् अपि बाल्य-पौगण्ड-कैशोराः पुत्राभ्याम् अभवन् क्वचित्
10,45,4,na labdho daiva-hatayor vāso nau bhavad-antike yāṃ bālāḥ pitṛ-geha-sthā vindante lālitā mudam,न लब्धो दैव-हतयोर् वासो नौ भवद्-अन्तिके यां बालाः पितृ-गेह-स्था विन्दन्ते लालिता मुदम्
10,45,5,sarvārtha-sambhavo deho janitaḥ poṣito yataḥ na tayor yāti nirveśaṃ pitror martyaḥ śatāyuṣā,सर्वार्थ-सम्भवो देहो जनितः पोषितो यतः न तयोर् याति निर्वेशं पित्रोर् मर्त्यः शतायुषा
10,45,6,yas tayor ātmajaḥ kalpa ātmanā ca dhanena ca vṛttiṃ na dadyāt taṃ pretya sva-māṃsaṃ khādayanti hi,यस् तयोर् आत्मजः कल्प आत्मना च धनेन च वृत्तिं न दद्यात् तं प्रेत्य स्व-मांसं खादयन्ति हि
10,45,7,mātaraṃ pitaraṃ vṛddhaṃ bhāryāṃ sādhvīṃ sutam śiśum guruṃ vipraṃ prapannaṃ ca kalpo 'bibhrac chvasan-mṛtaḥ,मातरं पितरं वृद्धं भार्यां साध्वीं सुतम् शिशुम् गुरुं विप्रं प्रपन्नं च कल्पो ऽबिभ्रच् छ्वसन्-मृतः
10,45,8,tan nāv akalpayoḥ kaṃsān nityam udvigna-cetasoḥ mogham ete vyatikrāntā divasā vām anarcatoḥ,तन् नाव् अकल्पयोः कंसान् नित्यम् उद्विग्न-चेतसोः मोघम् एते व्यतिक्रान्ता दिवसा वाम् अनर्चतोः
10,45,9,tat kṣantum arhathas tāta mātar nau para-tantrayoḥ akurvator vāṃ śuśrūṣāṃ kliṣṭayor durhṛdā bhṛśam,तत् क्षन्तुम् अर्हथस् तात मातर् नौ पर-तन्त्रयोः अकुर्वतोर् वां शुश्रूषां क्लिष्टयोर् दुर्हृदा भृशम्
10,45,10,bhp_10.45.010 śrī-śuka uvāca iti māyā-manuṣyasya harer viśvātmano girā mohitāv aṅkam āropya pariṣvajyāpatur mudam,भ्प्_१०.४५.०१० श्री-शुक उवाच इति माया-मनुष्यस्य हरेर् विश्वात्मनो गिरा मोहिताव् अङ्कम् आरोप्य परिष्वज्यापतुर् मुदम्
10,45,11,siñcantāv aśru-dhārābhiḥ sneha-pāśena cāvṛtau na kiñcid ūcatū rājan bāṣpa-kaṇṭhau vimohitau,सिञ्चन्ताव् अश्रु-धाराभिः स्नेह-पाशेन चावृतौ न किञ्चिद् ऊचतू राजन् बाष्प-कण्ठौ विमोहितौ
10,45,12,evam āśvāsya pitarau bhagavān devakī-sutaḥ mātāmahaṃ tūgrasenaṃ yadūnām akaron ṇṛpam,एवम् आश्वास्य पितरौ भगवान् देवकी-सुतः मातामहं तूग्रसेनं यदूनाम् अकरोन् णृपम्
10,45,13,āha cāsmān mahā-rāja prajāś cājñaptum arhasi yayāti-śāpād yadubhir nāsitavyaṃ nṛpāsane,आह चास्मान् महा-राज प्रजाश् चाज्ञप्तुम् अर्हसि ययाति-शापाद् यदुभिर् नासितव्यं नृपासने
10,45,14,mayi bhṛtya upāsīne bhavato vibudhādayaḥ baliṃ haranty avanatāḥ kim utānye narādhipāḥ,मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादयः बलिं हरन्त्य् अवनताः किम् उतान्ये नराधिपाः
10,45,15,sarvān svān jñati-sambandhān digbhyaḥ kaṃsa-bhayākulān yadu-vṛṣṇy-andhaka-madhu dāśārha-kukurādikān,सर्वान् स्वान् ज्ञति-सम्बन्धान् दिग्भ्यः कंस-भयाकुलान् यदु-वृष्ण्य्-अन्धक-मधु दाशार्ह-कुकुरादिकान्
10,45,16,sabhājitān samāśvāsya videśāvāsa-karśitān nyavāsayat sva-geheṣu vittaiḥ santarpya viśva-kṛt,सभाजितान् समाश्वास्य विदेशावास-कर्शितान् न्यवासयत् स्व-गेहेषु वित्तैः सन्तर्प्य विश्व-कृत्
10,45,17,kṛṣṇa-saṅkarṣaṇa-bhujair guptā labdha-manorathāḥ gṛheṣu remire siddhāḥ kṛṣṇa-rāma-gata-jvarāḥ,कृष्ण-सङ्कर्षण-भुजैर् गुप्ता लब्ध-मनोरथाः गृहेषु रेमिरे सिद्धाः कृष्ण-राम-गत-ज्वराः
10,45,18,vīkṣanto 'har ahaḥ prītā mukunda-vadanāmbujam nityaṃ pramuditaṃ śrīmat sa-daya-smita-vīkṣaṇam,वीक्षन्तो ऽहर् अहः प्रीता मुकुन्द-वदनाम्बुजम् नित्यं प्रमुदितं श्रीमत् स-दय-स्मित-वीक्षणम्
10,45,19,tatra pravayaso 'py āsan yuvāno 'ti-balaujasaḥ pibanto 'kṣair mukundasya mukhāmbuja-sudhāṃ muhuḥ,तत्र प्रवयसो ऽप्य् आसन् युवानो ऽति-बलौजसः पिबन्तो ऽक्षैर् मुकुन्दस्य मुखाम्बुज-सुधां मुहुः
10,45,20,atha nandaṃ samasādya bhagavān devakī-sutaḥ saṅkarṣaṇaś ca rājendra pariṣvajyedam ūcatuḥ,अथ नन्दं समसाद्य भगवान् देवकी-सुतः सङ्कर्षणश् च राजेन्द्र परिष्वज्येदम् ऊचतुः
10,45,21,pitar yuvābhyāṃ snigdhābhyāṃ poṣitau lālitau bhṛśam pitror abhyadhikā prītir ātmajeṣv ātmano 'pi hi,पितर् युवाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोषितौ लालितौ भृशम् पित्रोर् अभ्यधिका प्रीतिर् आत्मजेष्व् आत्मनो ऽपि हि
10,45,22,sa pitā sā ca jananī yau puṣṇītāṃ sva-putra-vat śiśūn bandhubhir utsṛṣṭān akalpaiḥ poṣa-rakṣaṇe,स पिता सा च जननी यौ पुष्णीतां स्व-पुत्र-वत् शिशून् बन्धुभिर् उत्सृष्टान् अकल्पैः पोष-रक्षणे
10,45,23,yāta yūyaṃ vrajaṃn tāta vayaṃ ca sneha-duḥkhitān jñātīn vo draṣṭum eṣyāmo vidhāya suhṛdāṃ sukham,यात यूयं व्रजंन् तात वयं च स्नेह-दुःखितान् ज्ञातीन् वो द्रष्टुम् एष्यामो विधाय सुहृदां सुखम्
10,45,24,evaṃ sāntvayya bhagavān nandaṃ sa-vrajam acyutaḥ vāso-'laṅkāra-kupyādyair arhayām āsa sādaram,एवं सान्त्वय्य भगवान् नन्दं स-व्रजम् अच्युतः वासो-ऽलङ्कार-कुप्याद्यैर् अर्हयाम् आस सादरम्
10,45,25,ity uktas tau pariṣvajya nandaḥ praṇaya-vihvalaḥ pūrayann aśrubhir netre saha gopair vrajaṃ yayau,इत्य् उक्तस् तौ परिष्वज्य नन्दः प्रणय-विह्वलः पूरयन्न् अश्रुभिर् नेत्रे सह गोपैर् व्रजं ययौ
10,45,26,atha śūra-suto rājan putrayoḥ samakārayat purodhasā brāhmaṇaiś ca yathāvad dvija-saṃskṛtim,अथ शूर-सुतो राजन् पुत्रयोः समकारयत् पुरोधसा ब्राह्मणैश् च यथावद् द्विज-संस्कृतिम्
10,45,27,tebhyo 'dād dakṣiṇā gāvo rukma-mālāḥ sv-alaṅkṛtāḥ sv-alaṅkṛtebhyaḥ sampūjya sa-vatsāḥ kṣauma-mālinīḥ,तेभ्यो ऽदाद् दक्षिणा गावो रुक्म-मालाः स्व्-अलङ्कृताः स्व्-अलङ्कृतेभ्यः सम्पूज्य स-वत्साः क्षौम-मालिनीः
10,45,28,yāḥ kṛṣṇa-rāma-janmarkṣe mano-dattā mahā-matiḥ tāś cādadād anusmṛtya kaṃsenādharmato hṛtāḥ,याः कृष्ण-राम-जन्मर्क्षे मनो-दत्ता महा-मतिः ताश् चाददाद् अनुस्मृत्य कंसेनाधर्मतो हृताः
10,45,29,tataś ca labdha-saṃskārau dvijatvaṃ prāpya su-vratau gargād yadu-kulācāryād gāyatraṃ vratam āsthitau,ततश् च लब्ध-संस्कारौ द्विजत्वं प्राप्य सु-व्रतौ गर्गाद् यदु-कुलाचार्याद् गायत्रं व्रतम् आस्थितौ
10,45,30,prabhavau sarva-vidyānāṃ sarva-jñau jagad-īśvarau nānya-siddhāmalaṃ jñānaṃ gūhamānau narehitaiḥ,प्रभवौ सर्व-विद्यानां सर्व-ज्ञौ जगद्-ईश्वरौ नान्य-सिद्धामलं ज्ञानं गूहमानौ नरेहितैः
10,45,31,atho guru-kule vāsam icchantāv upajagmatuḥ kāśyaṃ sāndīpaniṃ nāma hy avanti-pura-vāsinam,अथो गुरु-कुले वासम् इच्छन्ताव् उपजग्मतुः काश्यं सान्दीपनिं नाम ह्य् अवन्ति-पुर-वासिनम्
10,45,32,yathopasādya tau dāntau gurau vṛttim aninditām grāhayantāv upetau sma bhaktyā devam ivādṛtau,यथोपसाद्य तौ दान्तौ गुरौ वृत्तिम् अनिन्दिताम् ग्राहयन्ताव् उपेतौ स्म भक्त्या देवम् इवादृतौ
10,45,33,tayor dvija-varas tuṣṭaḥ śuddha-bhāvānuvṛttibhiḥ provāca vedān akhilān saṅgopaniṣado guruḥ,तयोर् द्विज-वरस् तुष्टः शुद्ध-भावानुवृत्तिभिः प्रोवाच वेदान् अखिलान् सङ्गोपनिषदो गुरुः
10,45,34,sa-rahasyaṃ dhanur-vedaṃ dharmān nyāya-pathāṃs tathā tathā cānvīkṣikīṃ vidyāṃ rāja-nītiṃ ca ṣaḍ-vidhām,स-रहस्यं धनुर्-वेदं धर्मान् न्याय-पथांस् तथा तथा चान्वीक्षिकीं विद्यां राज-नीतिं च षड्-विधाम्
10,45,35,sarvaṃ nara-vara-śreṣṭhau sarva-vidyā-pravartakau sakṛn nigada-mātreṇa tau sañjagṛhatur nṛpa,सर्वं नर-वर-श्रेष्ठौ सर्व-विद्या-प्रवर्तकौ सकृन् निगद-मात्रेण तौ सञ्जगृहतुर् नृप
10,45,36,aho-rātraiś catuḥ-ṣaṣṭyā saṃyattau tāvatīḥ kalāḥ guru-dakṣiṇayācāryaṃ chandayām āsatur nṛpa,अहो-रात्रैश् चतुः-षष्ट्या संयत्तौ तावतीः कलाः गुरु-दक्षिणयाचार्यं छन्दयाम् आसतुर् नृप
10,45,37,dvijas tayos taṃ mahimānam adbhutaṃ saṃlokṣya rājann ati-mānusīṃ matim amp;sammantrya patnyā sa mahārṇave mṛtaṃ bālaṃ prabhāse varayāṃ babhūva ha,द्विजस् तयोस् तं महिमानम् अद्भुतं संलोक्ष्य राजन्न् अति-मानुसीं मतिम् अम्प्;सम्मन्त्र्य पत्न्या स महार्णवे मृतं बालं प्रभासे वरयां बभूव ह
10,45,38,tethety athāruhya mahā-rathau rathaṃ prabhāsam āsādya duranta-vikramau tethety athāruhya mahā-rathau rathaṃ prabhāsam āsādya duranta-vikramau velām upavrajya niṣīdatuḥ kṣanaṃ sindhur viditvārhanam āharat tayoḥ,तेथेत्य् अथारुह्य महा-रथौ रथं प्रभासम् आसाद्य दुरन्त-विक्रमौ तेथेत्य् अथारुह्य महा-रथौ रथं प्रभासम् आसाद्य दुरन्त-विक्रमौ वेलाम् उपव्रज्य निषीदतुः क्षनं सिन्धुर् विदित्वार्हनम् आहरत् तयोः
10,45,39,tam āha bhagavān āśu guru-putraḥ pradīyatām yo 'sāv iha tvayā grasto bālako mahatormiṇā,तम् आह भगवान् आशु गुरु-पुत्रः प्रदीयताम् यो ऽसाव् इह त्वया ग्रस्तो बालको महतोर्मिणा
10,45,40,bhp_10.45.040 śrī-samudra uvāca na cāhārṣam ahaṃ deva daityaḥ pañcajano mahān antar-jala-caraḥ kṛṣṇa śaṅkha-rūpa-dharo 'suraḥ,भ्प्_१०.४५.०४० श्री-समुद्र उवाच न चाहार्षम् अहं देव दैत्यः पञ्चजनो महान् अन्तर्-जल-चरः कृष्ण शङ्ख-रूप-धरो ऽसुरः
10,45,41,āste tenāhṛto nūnaṃ tac chrutvā satvaraṃ prabhuḥ jalam āviśya taṃ hatvā nāpaśyad udare 'rbhakam,आस्ते तेनाहृतो नूनं तच् छ्रुत्वा सत्वरं प्रभुः जलम् आविश्य तं हत्वा नापश्यद् उदरे ऽर्भकम्
10,45,42,tad-aṅga-prabhavaṃ śaṅkham ādāya ratham āgamat tataḥ saṃyamanīṃ nāma yamasya dayitāṃ purīm,तद्-अङ्ग-प्रभवं शङ्खम् आदाय रथम् आगमत् ततः संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम्
10,45,43,gatvā janārdanaḥ śaṅkhaṃ pradadhmau sa-halāyudhaḥ śaṅkha-nirhrādam ākarṇya prajā-saṃyamano yamaḥ,गत्वा जनार्दनः शङ्खं प्रदध्मौ स-हलायुधः शङ्ख-निर्ह्रादम् आकर्ण्य प्रजा-संयमनो यमः
10,45,44,tayoḥ saparyāṃ mahatīṃ cakre bhakty-upabṛṃhitām uvācāvanataḥ kṛṣṇaṃ sarva-bhūtāśayālayam līlā-manuṣyayor viṣṇo yuvayoḥ karavāma kim,तयोः सपर्यां महतीं चक्रे भक्त्य्-उपबृंहिताम् उवाचावनतः कृष्णं सर्व-भूताशयालयम् लीला-मनुष्ययोर् विष्णो युवयोः करवाम किम्
10,45,45,bhp_10.45.045 śrī-bhagavān uvāca guru-putram ihānītaṃ nija-karma-nibandhanam ānayasva mahā-rāja mac-chāsana-puraskṛtaḥ,भ्प्_१०.४५.०४५ श्री-भगवान् उवाच गुरु-पुत्रम् इहानीतं निज-कर्म-निबन्धनम् आनयस्व महा-राज मच्-छासन-पुरस्कृतः
10,45,46,tatheti tenopānītaṃ guru-putraṃ yadūttamau dattvā sva-gurave bhūyo vṛṇīṣveti tam ūcatuḥ,तथेति तेनोपानीतं गुरु-पुत्रं यदूत्तमौ दत्त्वा स्व-गुरवे भूयो वृणीष्वेति तम् ऊचतुः
10,45,47,bhp_10.45.047 śrī-gurur uvāca samyak sampādito vatsa bhavadbhyāṃ guru-niṣkrayaḥ ko nu yuṣmad-vidha-guroḥ kāmānām avaśiṣyate,भ्प्_१०.४५.०४७ श्री-गुरुर् उवाच सम्यक् सम्पादितो वत्स भवद्भ्यां गुरु-निष्क्रयः को नु युष्मद्-विध-गुरोः कामानाम् अवशिष्यते
10,45,48,gacchataṃ sva-gṛhaṃ vīrau kīrtir vām astu pāvanī chandāṃsy ayāta-yāmāni bhavantv iha paratra ca,गच्छतं स्व-गृहं वीरौ कीर्तिर् वाम् अस्तु पावनी छन्दांस्य् अयात-यामानि भवन्त्व् इह परत्र च
10,45,49,guruṇaivam anujñātau rathenānila-raṃhasā āyātau sva-puraṃ tāta parjanya-ninadena vai,गुरुणैवम् अनुज्ञातौ रथेनानिल-रंहसा आयातौ स्व-पुरं तात पर्जन्य-निनदेन वै
10,45,50,samanandan prajāḥ sarvā dṛṣṭvā rāma-janārdanau apaśyantyo bahv ahāni naṣṭa-labdha-dhanā iva,समनन्दन् प्रजाः सर्वा दृष्ट्वा राम-जनार्दनौ अपश्यन्त्यो बह्व् अहानि नष्ट-लब्ध-धना इव
10,46,1,bhp_10.46.001 śrī-śuka uvāca vṛṣṇīnāṃ pravaro mantrī kṛṣṇasya dayitaḥ sakhā śiṣyo bṛhaspateḥ sākṣād uddhavo buddhi-sattamaḥ,भ्प्_१०.४६.००१ श्री-शुक उवाच वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दयितः सखा शिष्यो बृहस्पतेः साक्षाद् उद्धवो बुद्धि-सत्तमः
10,46,2,tam āha bhagavān preṣṭhaṃ bhaktam ekāntinaṃ kvacit gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ prapannārti-haro hariḥ,तम् आह भगवान् प्रेष्ठं भक्तम् एकान्तिनं क्वचित् गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नार्ति-हरो हरिः
10,46,3,gacchoddhava vrajaṃ saumya pitror nau prītim āvaha gopīnāṃ mad-viyogādhiṃ mat-sandeśair vimocaya,गच्छोद्धव व्रजं सौम्य पित्रोर् नौ प्रीतिम् आवह गोपीनां मद्-वियोगाधिं मत्-सन्देशैर् विमोचय
10,46,4,tā man-manaskā tṛṣṭ-prāṇā mad-arthe tyakta-daihikāḥ mām eva dayitaṃ preṣṭham ātmānaṃ manasā gatāḥ ye tyakta-loka-dharmāś ca mad-arthe tān bibharmy aham,ता मन्-मनस्का तृष्ट्-प्राणा मद्-अर्थे त्यक्त-दैहिकाः माम् एव दयितं प्रेष्ठम् आत्मानं मनसा गताः ये त्यक्त-लोक-धर्माश् च मद्-अर्थे तान् बिभर्म्य् अहम्
10,46,5,mayi tāḥ preyasāṃ preṣṭhe dūra-sthe gokula-striyaḥ smarantyo 'ṅga vimuhyanti virahautkaṇṭhya-vihvalāḥ,मयि ताः प्रेयसां प्रेष्ठे दूर-स्थे गोकुल-स्त्रियः स्मरन्त्यो ऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहौत्कण्ठ्य-विह्वलाः
10,46,6,dhārayanty ati-kṛcchreṇa prāyaḥ prāṇān kathañcana pratyāgamana-sandeśair ballavyo me mad-ātmikāḥ,धारयन्त्य् अति-कृच्छ्रेण प्रायः प्राणान् कथञ्चन प्रत्यागमन-सन्देशैर् बल्लव्यो मे मद्-आत्मिकाः
10,46,7,bhp_10.46.007 śrī-śuka uvāca ity ukta uddhavo rājan sandeśaṃ bhartur ādṛtaḥ ādāya ratham āruhya prayayau nanda-gokulam,भ्प्_१०.४६.००७ श्री-शुक उवाच इत्य् उक्त उद्धवो राजन् सन्देशं भर्तुर् आदृतः आदाय रथम् आरुह्य प्रययौ नन्द-गोकुलम्
10,46,8,prāpto nanda-vrajaṃ śrīmān nimlocati vibhāvasau channa-yānaḥ praviśatāṃ paśūnāṃ khura-reṇubhiḥ,प्राप्तो नन्द-व्रजं श्रीमान् निम्लोचति विभावसौ छन्न-यानः प्रविशतां पशूनां खुर-रेणुभिः
10,46,9,vāsitārthe 'bhiyudhyadbhir nāditaṃ śuśmibhir vṛṣaiḥ dhāvantībhiś ca vāsrābhir udho-bhāraiḥ sva-vatsakān,वासितार्थे ऽभियुध्यद्भिर् नादितं शुश्मिभिर् वृषैः धावन्तीभिश् च वास्राभिर् उधो-भारैः स्व-वत्सकान्
10,46,10,itas tato vilaṅghadbhir go-vatsair maṇḍitaṃ sitaiḥ go-doha-śabdābhiravaṃ veṇūnāṃ niḥsvanena ca,इतस् ततो विलङ्घद्भिर् गो-वत्सैर् मण्डितं सितैः गो-दोह-शब्दाभिरवं वेणूनां निःस्वनेन च
10,46,11,gāyantībhiś ca karmāṇi śubhāni bala-kṛṣṇayoḥ sv-alaṅkṛtābhir gopībhir gopaiś ca su-virājitam,गायन्तीभिश् च कर्माणि शुभानि बल-कृष्णयोः स्व्-अलङ्कृताभिर् गोपीभिर् गोपैश् च सु-विराजितम्
10,46,12,agny-arkātithi-go-vipra- pitṛ-devārcanānvitaiḥ dhūpa-dīpaiś ca mālyaiś ca gopāvāsair mano-ramam,अग्न्य्-अर्कातिथि-गो-विप्र- पितृ-देवार्चनान्वितैः धूप-दीपैश् च माल्यैश् च गोपावासैर् मनो-रमम्
10,46,13,sarvataḥ puṣpita-vanaṃ dvijāli-kula-nāditam haṃsa-kāraṇḍavākīrṇaiḥ padma-ṣaṇḍaiś ca maṇḍitam,सर्वतः पुष्पित-वनं द्विजालि-कुल-नादितम् हंस-कारण्डवाकीर्णैः पद्म-षण्डैश् च मण्डितम्
10,46,14,tam āgataṃ samāgamya kṛṣṇasyānucaraṃ priyam nandaḥ prītaḥ pariṣvajya vāsudeva-dhiyārcayat,तम् आगतं समागम्य कृष्णस्यानुचरं प्रियम् नन्दः प्रीतः परिष्वज्य वासुदेव-धियार्चयत्
10,46,15,bhojitaṃ paramānnena saṃviṣṭaṃ kaśipau sukham gata-śramaṃ paryapṛcchat pāda-saṃvāhanādibhiḥ,भोजितं परमान्नेन संविष्टं कशिपौ सुखम् गत-श्रमं पर्यपृच्छत् पाद-संवाहनादिभिः
10,46,16,kaccid aṅga mahā-bhāga sakhā naḥ śūra-nandanaḥ āste kuśaly apatyādyair yukto muktaḥ suhṛd-vrataḥ,कच्चिद् अङ्ग महा-भाग सखा नः शूर-नन्दनः आस्ते कुशल्य् अपत्याद्यैर् युक्तो मुक्तः सुहृद्-व्रतः
10,46,17,diṣṭyā kaṃso hataḥ pāpaḥ sānugaḥ svena pāpmanā sādhūnāṃ dharma-śīlānāṃ yadūnāṃ dveṣṭi yaḥ sadā,दिष्ट्या कंसो हतः पापः सानुगः स्वेन पाप्मना साधूनां धर्म-शीलानां यदूनां द्वेष्टि यः सदा
10,46,18,api smarati naḥ kṛṣṇo mātaraṃ suhṛdaḥ sakhīn gopān vrajaṃ cātma-nāthaṃ gāvo vṛndāvanaṃ girim,अपि स्मरति नः कृष्णो मातरं सुहृदः सखीन् गोपान् व्रजं चात्म-नाथं गावो वृन्दावनं गिरिम्
10,46,19,apy āyāsyati govindaḥ sva-janān sakṛd īkṣitum tarhi drakṣyāma tad-vaktraṃ su-nasaṃ su-smitekṣaṇam,अप्य् आयास्यति गोविन्दः स्व-जनान् सकृद् ईक्षितुम् तर्हि द्रक्ष्याम तद्-वक्त्रं सु-नसं सु-स्मितेक्षणम्
10,46,20,dāvāgner vāta-varṣāc ca vṛṣa-sarpāc ca rakṣitāḥ duratyayebhyo mṛtyubhyaḥ kṛṣṇena su-mahātmanā,दावाग्नेर् वात-वर्षाच् च वृष-सर्पाच् च रक्षिताः दुरत्ययेभ्यो मृत्युभ्यः कृष्णेन सु-महात्मना
10,46,21,smaratāṃ kṛṣṇa-vīryāṇi līlāpāṅga-nirīkṣitam hasitaṃ bhāṣitaṃ cāṅga sarvā naḥ śithilāḥ kriyāḥ,स्मरतां कृष्ण-वीर्याणि लीलापाङ्ग-निरीक्षितम् हसितं भाषितं चाङ्ग सर्वा नः शिथिलाः क्रियाः
10,46,22,saric-chaila-vanoddeśān mukunda-pada-bhūṣitān ākrīḍān īkṣyamāṇānāṃ mano yāti tad-ātmatām,सरिच्-छैल-वनोद्देशान् मुकुन्द-पद-भूषितान् आक्रीडान् ईक्ष्यमाणानां मनो याति तद्-आत्मताम्
10,46,23,manye kṛṣṇaṃ ca rāmaṃ ca prāptāv iha surottamau surāṇāṃ mahad-arthāya gargasya vacanaṃ yathā,मन्ये कृष्णं च रामं च प्राप्ताव् इह सुरोत्तमौ सुराणां महद्-अर्थाय गर्गस्य वचनं यथा
10,46,24,kaṃsaṃ nāgāyuta-prāṇaṃ mallau gaja-patiṃ yathā avadhiṣṭāṃ līlayaiva paśūn iva mṛgādhipaḥ,कंसं नागायुत-प्राणं मल्लौ गज-पतिं यथा अवधिष्टां लीलयैव पशून् इव मृगाधिपः
10,46,25,tāla-trayaṃ mahā-sāraṃ dhanur yaṣṭim ivebha-rāṭ babhañjaikena hastena saptāham adadhād girim,ताल-त्रयं महा-सारं धनुर् यष्टिम् इवेभ-राट् बभञ्जैकेन हस्तेन सप्ताहम् अदधाद् गिरिम्
10,46,26,pralambo dhenuko 'riṣṭas tṛṇāvarto bakādayaḥ daityāḥ surāsura-jito hatā yeneha līlayā,प्रलम्बो धेनुको ऽरिष्टस् तृणावर्तो बकादयः दैत्याः सुरासुर-जितो हता येनेह लीलया
10,46,27,bhp_10.46.027 śrī-śuka uvāca iti saṃsmṛtya saṃsmṛtya nandaḥ kṛṣṇānurakta-dhīḥ aty-utkaṇṭho 'bhavat tūṣṇīṃ prema-prasara-vihvalaḥ,भ्प्_१०.४६.०२७ श्री-शुक उवाच इति संस्मृत्य संस्मृत्य नन्दः कृष्णानुरक्त-धीः अत्य्-उत्कण्ठो ऽभवत् तूष्णीं प्रेम-प्रसर-विह्वलः
10,46,28,yaśodā varṇyamānāni putrasya caritāni ca śṛṇvanty aśrūṇy avāsrākṣīt sneha-snuta-payodharā,यशोदा वर्ण्यमानानि पुत्रस्य चरितानि च शृण्वन्त्य् अश्रूण्य् अवास्राक्षीत् स्नेह-स्नुत-पयोधरा
10,46,29,tayor itthaṃ bhagavati kṛṣṇe nanda-yaśodayoḥ vīkṣyānurāgaṃ paramaṃ nandam āhoddhavo mudā,तयोर् इत्थं भगवति कृष्णे नन्द-यशोदयोः वीक्ष्यानुरागं परमं नन्दम् आहोद्धवो मुदा
10,46,30,bhp_10.46.030 śrī-uddhava uvāca yuvāṃ ślāghyatamau nūnaṃ dehinām iha māna-da nārāyaṇe 'khila-gurau yat kṛtā matir īdṛśī,भ्प्_१०.४६.०३० श्री-उद्धव उवाच युवां श्लाघ्यतमौ नूनं देहिनाम् इह मान-द नारायणे ऽखिल-गुरौ यत् कृता मतिर् ईदृशी
10,46,31,etau hi viśvasya ca bīja-yonī rāmo mukundaḥ puruṣaḥ pradhānam anvīya bhūteṣu vilakṣaṇasya jñānasya ceśāta imau purāṇau,एतौ हि विश्वस्य च बीज-योनी रामो मुकुन्दः पुरुषः प्रधानम् अन्वीय भूतेषु विलक्षणस्य ज्ञानस्य चेशात इमौ पुराणौ
10,46,32,yasmin janaḥ prāṇa-viyoga-kāle kṣanaṃ samāveśya mano 'viśuddham nirhṛtya karmāśayam āśu yāti parāṃ gatiṃ brahma-mayo 'rka-varṇaḥ,यस्मिन् जनः प्राण-वियोग-काले क्षनं समावेश्य मनो ऽविशुद्धम् निर्हृत्य कर्माशयम् आशु याति परां गतिं ब्रह्म-मयो ऽर्क-वर्णः
10,46,33,tasmin bhavantāv akhilātma-hetau nārāyaṇe kāraṇa-martya-mūrtau bhāvaṃ vidhattāṃ nitarāṃ mahātman kiṃ vāvaśiṣṭaṃ yuvayoḥ su-kṛtyam,तस्मिन् भवन्ताव् अखिलात्म-हेतौ नारायणे कारण-मर्त्य-मूर्तौ भावं विधत्तां नितरां महात्मन् किं वावशिष्टं युवयोः सु-कृत्यम्
10,46,34,āgamiṣyaty adīrgheṇa kālena vrajam acyutaḥ priyaṃ vidhāsyate pitror bhagavān sātvatāṃ patiḥ,आगमिष्यत्य् अदीर्घेण कालेन व्रजम् अच्युतः प्रियं विधास्यते पित्रोर् भगवान् सात्वतां पतिः
10,46,35,hatvā kaṃsaṃ raṅga-madhye pratīpaṃ sarva-sātvatām yad āha vaḥ samāgatya kṛṣṇaḥ satyaṃ karoti tat,हत्वा कंसं रङ्ग-मध्ये प्रतीपं सर्व-सात्वताम् यद् आह वः समागत्य कृष्णः सत्यं करोति तत्
10,46,36,mā khidyataṃ mahā-bhāgau drakṣyathaḥ kṛṣṇam antike antar hṛdi sa bhūtānām āste jyotir ivaidhasi,मा खिद्यतं महा-भागौ द्रक्ष्यथः कृष्णम् अन्तिके अन्तर् हृदि स भूतानाम् आस्ते ज्योतिर् इवैधसि
10,46,37,na hy asyāsti priyaḥ kaścin nāpriyo vāsty amāninaḥ nottamo nādhamo vāpi sa-mānasyāsamo 'pi vā,न ह्य् अस्यास्ति प्रियः कश्चिन् नाप्रियो वास्त्य् अमानिनः नोत्तमो नाधमो वापि स-मानस्यासमो ऽपि वा
10,46,38,na mātā na pitā tasya na bhāryā na sutādayaḥ nātmīyo na paraś cāpi na deho janma eva ca,न माता न पिता तस्य न भार्या न सुतादयः नात्मीयो न परश् चापि न देहो जन्म एव च
10,46,39,na cāsya karma vā loke sad-asan-miśra-yoniṣu krīḍārthaṃ so 'pi sādhūnāṃ paritrāṇāya kalpate,न चास्य कर्म वा लोके सद्-असन्-मिश्र-योनिषु क्रीडार्थं सो ऽपि साधूनां परित्राणाय कल्पते
10,46,40,sattvaṃ rajas tama iti bhajate nirguṇo guṇān krīḍann atīto 'pi guṇaiḥ sṛjaty avan hanty ajaḥ,सत्त्वं रजस् तम इति भजते निर्गुणो गुणान् क्रीडन्न् अतीतो ऽपि गुणैः सृजत्य् अवन् हन्त्य् अजः
10,46,41,yathā bhramarikā-dṛṣṭyā bhrāmyatīva mahīyate citte kartari tatrātmā kartevāhaṃ-dhiyā smṛtaḥ,यथा भ्रमरिका-दृष्ट्या भ्राम्यतीव महीयते चित्ते कर्तरि तत्रात्मा कर्तेवाहं-धिया स्मृतः
10,46,42,yuvayor eva naivāyam ātmajo bhagavān hariḥ sarveṣām ātmajo hy ātmā pitā mātā sa īśvaraḥ,युवयोर् एव नैवायम् आत्मजो भगवान् हरिः सर्वेषाम् आत्मजो ह्य् आत्मा पिता माता स ईश्वरः
10,46,43,dṛṣṭaṃ śrutaṃ bhūta-bhavad-bhaviṣyat sthāsnuś cariṣṇur mahad alpakaṃ ca amp;vinācyutād vastu tarāṃ na vācyaṃ sa eva sarvaṃ paramātma-bhūtaḥ,दृष्टं श्रुतं भूत-भवद्-भविष्यत् स्थास्नुश् चरिष्णुर् महद् अल्पकं च अम्प्;विनाच्युताद् वस्तु तरां न वाच्यं स एव सर्वं परमात्म-भूतः
10,46,44,evaṃ niśā sā bruvator vyatītā nandasya kṛṣṇānucarasya rājan gopyaḥ samutthāya nirūpya dīpān vāstūn samabhyarcya daudhīny amanthun,एवं निशा सा ब्रुवतोर् व्यतीता नन्दस्य कृष्णानुचरस्य राजन् गोप्यः समुत्थाय निरूप्य दीपान् वास्तून् समभ्यर्च्य दौधीन्य् अमन्थुन्
10,46,45,tā dīpa-dīptair maṇibhir virejū rajjūr vikarṣad-bhuja-kaṅkaṇa-srajaḥ calan-nitamba-stana-hāra-kuṇḍala- tviṣat-kapolāruṇa-kuṅkumānanāḥ,ता दीप-दीप्तैर् मणिभिर् विरेजू रज्जूर् विकर्षद्-भुज-कङ्कण-स्रजः चलन्-नितम्ब-स्तन-हार-कुण्डल- त्विषत्-कपोलारुण-कुङ्कुमाननाः
10,46,46,udgāyatīnām aravinda-locanaṃ vrajāṅganānāṃ divam aspṛśad dhvaniḥ dadhnaś ca nirmanthana-śabda-miśrito nirasyate yena diśām amaṅgalam,उद्गायतीनाम् अरविन्द-लोचनं व्रजाङ्गनानां दिवम् अस्पृशद् ध्वनिः दध्नश् च निर्मन्थन-शब्द-मिश्रितो निरस्यते येन दिशाम् अमङ्गलम्
10,46,47,bhagavaty udite sūrye nanda-dvāri vrajaukasaḥ dṛṣṭvā rathaṃ śātakaumbhaṃ kasyāyam iti cābruvan,भगवत्य् उदिते सूर्ये नन्द-द्वारि व्रजौकसः दृष्ट्वा रथं शातकौम्भं कस्यायम् इति चाब्रुवन्
10,46,48,akrūra āgataḥ kiṃ vā yaḥ kaṃsasyārtha-sādhakaḥ yena nīto madhu-purīṃ kṛṣṇaḥ kamala-locanaḥ,अक्रूर आगतः किं वा यः कंसस्यार्थ-साधकः येन नीतो मधु-पुरीं कृष्णः कमल-लोचनः
10,46,49,kiṃ sādhayiṣyaty asmābhir bhartuḥ prītasya niṣkṛtim tataḥ strīṇāṃ vadantīnām uddhavo 'gāt kṛtāhnikaḥ,किं साधयिष्यत्य् अस्माभिर् भर्तुः प्रीतस्य निष्कृतिम् ततः स्त्रीणां वदन्तीनाम् उद्धवो ऽगात् कृताह्निकः
10,47,1,bhp_10.47.001 śrī-śuka uvāca taṃ vīkṣya kṛṣānucaraṃ vraja-striyaḥ pralamba-bāhuṃ nava-kañja-locanam taṃ vīkṣya kṛṣānucaraṃ vraja-striyaḥ pralamba-bāhuṃ nava-kañja-locanam pītāmbaraṃ puṣkara-mālinaṃ lasan- mukhāravindaṃ parimṛṣṭa-kuṇḍalam,भ्प्_१०.४७.००१ श्री-शुक उवाच तं वीक्ष्य कृषानुचरं व्रज-स्त्रियः प्रलम्ब-बाहुं नव-कञ्ज-लोचनम् तं वीक्ष्य कृषानुचरं व्रज-स्त्रियः प्रलम्ब-बाहुं नव-कञ्ज-लोचनम् पीताम्बरं पुष्कर-मालिनं लसन्- मुखारविन्दं परिमृष्ट-कुण्डलम्
10,47,2,su-vismitāḥ ko 'yam apīvya-darśanaḥ kutaś ca kasyācyuta-veṣa-bhūṣaṇaḥ su-vismitāḥ ko 'yam apīvya-darśanaḥ kutaś ca kasyācyuta-veṣa-bhūṣaṇaḥ iti sma sarvāḥ parivavrur utsukās tam uttamaḥ-śloka-padāmbujāśrayam,सु-विस्मिताः को ऽयम् अपीव्य-दर्शनः कुतश् च कस्याच्युत-वेष-भूषणः सु-विस्मिताः को ऽयम् अपीव्य-दर्शनः कुतश् च कस्याच्युत-वेष-भूषणः इति स्म सर्वाः परिवव्रुर् उत्सुकास् तम् उत्तमः-श्लोक-पदाम्बुजाश्रयम्
10,47,3,taṃ praśrayeṇāvanatāḥ su-sat-kṛtaṃ sa-vrīḍa-hāsekṣaṇa-sūnṛtādibhiḥ rahasy apṛcchann upaviṣṭam āsane vijñāya sandeśa-haraṃ ramā-pateḥ,तं प्रश्रयेणावनताः सु-सत्-कृतं स-व्रीड-हासेक्षण-सूनृतादिभिः रहस्य् अपृच्छन्न् उपविष्टम् आसने विज्ञाय सन्देश-हरं रमा-पतेः
10,47,4,jānīmas tvāṃ yadu-pateḥ pārṣadaṃ samupāgatam bhartreha preṣitaḥ pitror bhavān priya-cikīrṣayā,जानीमस् त्वां यदु-पतेः पार्षदं समुपागतम् भर्त्रेह प्रेषितः पित्रोर् भवान् प्रिय-चिकीर्षया
10,47,5,anyathā go-vraje tasya smaraṇīyaṃ na cakṣmahe snehānubandho bandhūnāṃ muner api su-dustyajaḥ,अन्यथा गो-व्रजे तस्य स्मरणीयं न चक्ष्महे स्नेहानुबन्धो बन्धूनां मुनेर् अपि सु-दुस्त्यजः
10,47,6,anyeṣv artha-kṛtā maitrī yāvad-artha-viḍambanam pumbhiḥ strīṣu kṛtā yadvat sumanaḥsv iva ṣaṭpadaiḥ,अन्येष्व् अर्थ-कृता मैत्री यावद्-अर्थ-विडम्बनम् पुम्भिः स्त्रीषु कृता यद्वत् सुमनःस्व् इव षट्पदैः
10,47,7,niḥsvaṃ tyajanti gaṇikā akalpaṃ nṛpatiṃ prajāḥ adhīta-vidyā ācāryam ṛtvijo datta-dakṣiṇam,निःस्वं त्यजन्ति गणिका अकल्पं नृपतिं प्रजाः अधीत-विद्या आचार्यम् ऋत्विजो दत्त-दक्षिणम्
10,47,8,khagā vīta-phalaṃ vṛkṣaṃ bhuktvā cātithayo gṛham dagdhaṃ mṛgās tathāraṇyaṃ jārā bhuktvā ratāṃ striyam,खगा वीत-फलं वृक्षं भुक्त्वा चातिथयो गृहम् दग्धं मृगास् तथारण्यं जारा भुक्त्वा रतां स्त्रियम्
10,47,9,iti gopyo hi govinde gata-vāk-kāya-mānasāḥ kṛṣṇa-dūte samāyāte uddhave tyakta-laukikāḥ,इति गोप्यो हि गोविन्दे गत-वाक्-काय-मानसाः कृष्ण-दूते समायाते उद्धवे त्यक्त-लौकिकाः
10,47,10,gāyantyaḥ prīya-karmāṇi rudantyaś ca gata-hriyaḥ tasya saṃsmṛtya saṃsmṛtya yāni kaiśora-bālyayoḥ,गायन्त्यः प्रीय-कर्माणि रुदन्त्यश् च गत-ह्रियः तस्य संस्मृत्य संस्मृत्य यानि कैशोर-बाल्ययोः
10,47,11,kācin madhukaraṃ dṛṣṭvā dhyāyantī kṛṣṇa-saṅgamam priya-prasthāpitaṃ dūtaṃ kalpayitvedam abravīt,काचिन् मधुकरं दृष्ट्वा ध्यायन्ती कृष्ण-सङ्गमम् प्रिय-प्रस्थापितं दूतं कल्पयित्वेदम् अब्रवीत्
10,47,12,bhp_10.47.012 gopy uvāca madhupa kitava-bandho mā spṛśaṅghriṃ sapatnyāḥ kuca-vilulita-mālā-kuṅkuma-śmaśrubhir naḥ madhupa kitava-bandho mā spṛśaṅghriṃ sapatnyāḥ kuca-vilulita-mālā-kuṅkuma-śmaśrubhir naḥ vahatu madhu-patis tan-māninīnāṃ prasādaṃ yadu-sadasi viḍambyaṃ yasya dūtas tvam īdṛk,भ्प्_१०.४७.०१२ गोप्य् उवाच मधुप कितव-बन्धो मा स्पृशङ्घ्रिं सपत्न्याः कुच-विलुलित-माला-कुङ्कुम-श्मश्रुभिर् नः मधुप कितव-बन्धो मा स्पृशङ्घ्रिं सपत्न्याः कुच-विलुलित-माला-कुङ्कुम-श्मश्रुभिर् नः वहतु मधु-पतिस् तन्-मानिनीनां प्रसादं यदु-सदसि विडम्ब्यं यस्य दूतस् त्वम् ईदृक्
10,47,13,sakṛd adhara-sudhāṃ svāṃ mohinīṃ pāyayitvā sumanasa iva sadyas tatyaje 'smān bhavādṛk sakṛd adhara-sudhāṃ svāṃ mohinīṃ pāyayitvā sumanasa iva sadyas tatyaje 'smān bhavādṛk paricarati kathaṃ tat-pāda-padmaṃ nu padmā hy api bata hṛta-cetā hy uttamaḥ-śloka-jalpaiḥ,सकृद् अधर-सुधां स्वां मोहिनीं पाययित्वा सुमनस इव सद्यस् तत्यजे ऽस्मान् भवादृक् सकृद् अधर-सुधां स्वां मोहिनीं पाययित्वा सुमनस इव सद्यस् तत्यजे ऽस्मान् भवादृक् परिचरति कथं तत्-पाद-पद्मं नु पद्मा ह्य् अपि बत हृत-चेता ह्य् उत्तमः-श्लोक-जल्पैः
10,47,14,kim iha bahu ṣaḍ-aṅghre gāyasi tvaṃ yadūnām adhipatim agṛhāṇām agrato naḥ purāṇam kim iha bahu ṣaḍ-aṅghre gāyasi tvaṃ yadūnām adhipatim agṛhāṇām agrato naḥ purāṇam vijaya-sakha-sakhīnāṃ gīyatāṃ tat-prasaṅgaḥ kṣapita-kuca-rujas te kalpayantīṣṭam iṣṭāḥ,किम् इह बहु षड्-अङ्घ्रे गायसि त्वं यदूनाम् अधिपतिम् अगृहाणाम् अग्रतो नः पुराणम् किम् इह बहु षड्-अङ्घ्रे गायसि त्वं यदूनाम् अधिपतिम् अगृहाणाम् अग्रतो नः पुराणम् विजय-सख-सखीनां गीयतां तत्-प्रसङ्गः क्षपित-कुच-रुजस् ते कल्पयन्तीष्टम् इष्टाः
10,47,15,divi bhuvi ca rasāyāṃ kāḥ striyas tad-durāpāḥ kapaṭa-rucira-hāsa-bhrū-vijṛmbhasya yāḥ syuḥ divi bhuvi ca rasāyāṃ kāḥ striyas tad-durāpāḥ kapaṭa-rucira-hāsa-bhrū-vijṛmbhasya yāḥ syuḥ caraṇa-raja upāste yasya bhūtir vayaṃ kā api ca kṛpaṇa-pakṣe hy uttamaḥ-śloka-śabdaḥ,दिवि भुवि च रसायां काः स्त्रियस् तद्-दुरापाः कपट-रुचिर-हास-भ्रू-विजृम्भस्य याः स्युः दिवि भुवि च रसायां काः स्त्रियस् तद्-दुरापाः कपट-रुचिर-हास-भ्रू-विजृम्भस्य याः स्युः चरण-रज उपास्ते यस्य भूतिर् वयं का अपि च कृपण-पक्षे ह्य् उत्तमः-श्लोक-शब्दः
10,47,16,visṛja śirasi pādaṃ vedmy ahaṃ cātu-kārair anunaya-viduṣas te 'bhyetya dautyair mukundāt visṛja śirasi pādaṃ vedmy ahaṃ cātu-kārair anunaya-viduṣas te 'bhyetya dautyair mukundāt sva-kṛta iha viṣṛṣṭāpatya-paty-anya-lokā vyasṛjad akṛta-cetāḥ kiṃ nu sandheyam asmin,विसृज शिरसि पादं वेद्म्य् अहं चातु-कारैर् अनुनय-विदुषस् ते ऽभ्येत्य दौत्यैर् मुकुन्दात् विसृज शिरसि पादं वेद्म्य् अहं चातु-कारैर् अनुनय-विदुषस् ते ऽभ्येत्य दौत्यैर् मुकुन्दात् स्व-कृत इह विषृष्टापत्य-पत्य्-अन्य-लोका व्यसृजद् अकृत-चेताः किं नु सन्धेयम् अस्मिन्
10,47,17,mṛgayur iva kapīndraṃ vivyadhe lubdha-dharmā striyam akṛta virūpāṃ strī-jitaḥ kāma-yānām mṛgayur iva kapīndraṃ vivyadhe lubdha-dharmā striyam akṛta virūpāṃ strī-jitaḥ kāma-yānām balim api balim attvāveṣṭayad dhvāṅkṣa-vad yas tad alam asita-sakhyair dustyajas tat-kathārthaḥ,मृगयुर् इव कपीन्द्रं विव्यधे लुब्ध-धर्मा स्त्रियम् अकृत विरूपां स्त्री-जितः काम-यानाम् मृगयुर् इव कपीन्द्रं विव्यधे लुब्ध-धर्मा स्त्रियम् अकृत विरूपां स्त्री-जितः काम-यानाम् बलिम् अपि बलिम् अत्त्वावेष्टयद् ध्वाङ्क्ष-वद् यस् तद् अलम् असित-सख्यैर् दुस्त्यजस् तत्-कथार्थः
10,47,18,yad-anucarita-līlā-karṇa-pīyūṣa-vipruṭ- sakṛd-adana-vidhūta-dvandva-dharmā vinaṣṭāḥ yad-anucarita-līlā-karṇa-pīyūṣa-vipruṭ- sakṛd-adana-vidhūta-dvandva-dharmā vinaṣṭāḥ sapadi gṛha-kuṭumbaṃ dīnam utsṛjya dīnā bahava iha vihaṅgā bhikṣu-caryāṃ caranti,यद्-अनुचरित-लीला-कर्ण-पीयूष-विप्रुट्- सकृद्-अदन-विधूत-द्वन्द्व-धर्मा विनष्टाः यद्-अनुचरित-लीला-कर्ण-पीयूष-विप्रुट्- सकृद्-अदन-विधूत-द्वन्द्व-धर्मा विनष्टाः सपदि गृह-कुटुम्बं दीनम् उत्सृज्य दीना बहव इह विहङ्गा भिक्षु-चर्यां चरन्ति
10,47,19,vayam ṛtam iva jihma-vyāhṛtaṃ śraddadhānāḥ kulika-rutam ivājñāḥ kṛṣṇa-vadhvo hariṇyaḥ vayam ṛtam iva jihma-vyāhṛtaṃ śraddadhānāḥ kulika-rutam ivājñāḥ kṛṣṇa-vadhvo hariṇyaḥ dadṛśur asakṛd etat tan-nakha-sparśa-tīvra smara-ruja upamantrin bhaṇyatām anya-vārtā,वयम् ऋतम् इव जिह्म-व्याहृतं श्रद्दधानाः कुलिक-रुतम् इवाज्ञाः कृष्ण-वध्वो हरिण्यः वयम् ऋतम् इव जिह्म-व्याहृतं श्रद्दधानाः कुलिक-रुतम् इवाज्ञाः कृष्ण-वध्वो हरिण्यः ददृशुर् असकृद् एतत् तन्-नख-स्पर्श-तीव्र स्मर-रुज उपमन्त्रिन् भण्यताम् अन्य-वार्ता
10,47,20,priya-sakha punar āgāḥ preyasā preṣitaḥ kiṃ varaya kim anurundhe mānanīyo 'si me 'ṅga priya-sakha punar āgāḥ preyasā preṣitaḥ kiṃ varaya kim anurundhe mānanīyo 'si me 'ṅga nayasi katham ihāsmān dustyaja-dvandva-pārśvaṃ satatam urasi saumya śrīr vadhūḥ sākam āste,प्रिय-सख पुनर् आगाः प्रेयसा प्रेषितः किं वरय किम् अनुरुन्धे माननीयो ऽसि मे ऽङ्ग प्रिय-सख पुनर् आगाः प्रेयसा प्रेषितः किं वरय किम् अनुरुन्धे माननीयो ऽसि मे ऽङ्ग नयसि कथम् इहास्मान् दुस्त्यज-द्वन्द्व-पार्श्वं सततम् उरसि सौम्य श्रीर् वधूः साकम् आस्ते
10,47,21,api bata madhu-puryām ārya-putro 'dhunāste smarati sa pitṛ-gehān saumya bandhūṃś ca gopān api bata madhu-puryām ārya-putro 'dhunāste smarati sa pitṛ-gehān saumya bandhūṃś ca gopān kvacid api sa kathā naḥ kiṅkarīṇāṃ gṛṇīte bhujam aguru-sugandhaṃ mūrdhny adhāsyat kadā nu,अपि बत मधु-पुर्याम् आर्य-पुत्रो ऽधुनास्ते स्मरति स पितृ-गेहान् सौम्य बन्धूंश् च गोपान् अपि बत मधु-पुर्याम् आर्य-पुत्रो ऽधुनास्ते स्मरति स पितृ-गेहान् सौम्य बन्धूंश् च गोपान् क्वचिद् अपि स कथा नः किङ्करीणां गृणीते भुजम् अगुरु-सुगन्धं मूर्ध्न्य् अधास्यत् कदा नु
10,47,22,bhp_10.47.022 śrī-śuka uvāca athoddhavo niśamyaivaṃ kṛṣṇa-darśana-lālasāḥ sāntvayan priya-sandeśair gopīr idam abhāṣata,भ्प्_१०.४७.०२२ श्री-शुक उवाच अथोद्धवो निशम्यैवं कृष्ण-दर्शन-लालसाः सान्त्वयन् प्रिय-सन्देशैर् गोपीर् इदम् अभाषत
10,47,23,bhp_10.47.023 śrī-uddhava uvāca aho yūyaṃ sma pūrṇārthā bhavatyo loka-pūjitāḥ vāsudeve bhagavati yāsām ity arpitaṃ manaḥ,भ्प्_१०.४७.०२३ श्री-उद्धव उवाच अहो यूयं स्म पूर्णार्था भवत्यो लोक-पूजिताः वासुदेवे भगवति यासाम् इत्य् अर्पितं मनः
10,47,24,dāna-vrata-tapo-homa japa-svādhyāya-saṃyamaiḥ śreyobhir vividhaiś cānyaiḥ kṛṣṇe bhaktir hi sādhyate,दान-व्रत-तपो-होम जप-स्वाध्याय-संयमैः श्रेयोभिर् विविधैश् चान्यैः कृष्णे भक्तिर् हि साध्यते
10,47,25,bhagavaty uttamaḥ-śloke bhavatībhir anuttamā bhaktiḥ pravartitā diṣṭyā munīnām api durlabhā,भगवत्य् उत्तमः-श्लोके भवतीभिर् अनुत्तमा भक्तिः प्रवर्तिता दिष्ट्या मुनीनाम् अपि दुर्लभा
10,47,26,diṣṭyā putrān patīn dehān sva-janān bhavanāni ca hitvāvṛnīta yūyaṃ yat kṛṣṇākhyaṃ puruṣaṃ param,दिष्ट्या पुत्रान् पतीन् देहान् स्व-जनान् भवनानि च हित्वावृनीत यूयं यत् कृष्णाख्यं पुरुषं परम्
10,47,27,sarvātma-bhāvo 'dhikṛto bhavatīnām adhokṣaje viraheṇa mahā-bhāgā mahān me 'nugrahaḥ kṛtaḥ,सर्वात्म-भावो ऽधिकृतो भवतीनाम् अधोक्षजे विरहेण महा-भागा महान् मे ऽनुग्रहः कृतः
10,47,28,śrūyatāṃ priya-sandeśo bhavatīnāṃ sukhāvahaḥ yam ādāyāgato bhadrā ahaṃ bhartū rahas-karaḥ,श्रूयतां प्रिय-सन्देशो भवतीनां सुखावहः यम् आदायागतो भद्रा अहं भर्तू रहस्-करः
10,47,29,bhp_10.47.029 śrī-bhagavān uvāca bhavatīnāṃ viyogo me na hi sarvātmanā kvacit yathā bhūtāni bhūteṣu khaṃ vāyv-agnir jalaṃ mahī tathāhaṃ ca manaḥ-prāṇa- bhūtendriya-guṇāśrayaḥ,भ्प्_१०.४७.०२९ श्री-भगवान् उवाच भवतीनां वियोगो मे न हि सर्वात्मना क्वचित् यथा भूतानि भूतेषु खं वाय्व्-अग्निर् जलं मही तथाहं च मनः-प्राण- भूतेन्द्रिय-गुणाश्रयः
10,47,30,ātmany evātmanātmānaṃ sṛje hanmy anupālaye ātma-māyānubhāvena bhūtendriya-guṇātmanā,आत्मन्य् एवात्मनात्मानं सृजे हन्म्य् अनुपालये आत्म-मायानुभावेन भूतेन्द्रिय-गुणात्मना
10,47,31,ātmā jñāna-mayaḥ śuddho vyatirikto 'guṇānvayaḥ suṣupti-svapna-jāgradbhir māyā-vṛttibhir īyate,आत्मा ज्ञान-मयः शुद्धो व्यतिरिक्तो ऽगुणान्वयः सुषुप्ति-स्वप्न-जाग्रद्भिर् माया-वृत्तिभिर् ईयते
10,47,32,yenendriyārthān dhyāyeta mṛṣā svapna-vad utthitaḥ tan nirundhyād indriyāṇi vinidraḥ pratyapadyata,येनेन्द्रियार्थान् ध्यायेत मृषा स्वप्न-वद् उत्थितः तन् निरुन्ध्याद् इन्द्रियाणि विनिद्रः प्रत्यपद्यत
10,47,33,etad-antaḥ samāmnāyo yogaḥ sāṅkhyaṃ manīṣiṇām tyāgas tapo damaḥ satyaṃ samudrāntā ivāpagāḥ,एतद्-अन्तः समाम्नायो योगः साङ्ख्यं मनीषिणाम् त्यागस् तपो दमः सत्यं समुद्रान्ता इवापगाः
10,47,34,yat tv ahaṃ bhavatīnāṃ vai dūre varte priyo dṛśām manasaḥ sannikarṣārthaṃ mad-anudhyāna-kāmyayā,यत् त्व् अहं भवतीनां वै दूरे वर्ते प्रियो दृशाम् मनसः सन्निकर्षार्थं मद्-अनुध्यान-काम्यया
10,47,35,yathā dūra-care preṣṭhe mana āviśya vartate strīṇāṃ ca na tathā cetaḥ sannikṛṣṭe 'kṣi-gocare,यथा दूर-चरे प्रेष्ठे मन आविश्य वर्तते स्त्रीणां च न तथा चेतः सन्निकृष्टे ऽक्षि-गोचरे
10,47,36,mayy āveśya manaḥ kṛtsnaṃ vimuktāśeṣa-vṛtti yat anusmarantyo māṃ nityam acirān mām upaiṣyatha,मय्य् आवेश्य मनः कृत्स्नं विमुक्ताशेष-वृत्ति यत् अनुस्मरन्त्यो मां नित्यम् अचिरान् माम् उपैष्यथ
10,47,37,yā mayā krīḍatā rātryāṃ vane 'smin vraja āsthitāḥ alabdha-rāsāḥ kalyāṇyo māpur mad-vīrya-cintayā,या मया क्रीडता रात्र्यां वने ऽस्मिन् व्रज आस्थिताः अलब्ध-रासाः कल्याण्यो मापुर् मद्-वीर्य-चिन्तया
10,47,38,bhp_10.47.038 śrī-śuka uvāca evaṃ priyatamādiṣṭam ākarṇya vraja-yoṣitaḥ tā ūcur uddhavaṃ prītās tat-sandeśāgata-smṛtīḥ,भ्प्_१०.४७.०३८ श्री-शुक उवाच एवं प्रियतमादिष्टम् आकर्ण्य व्रज-योषितः ता ऊचुर् उद्धवं प्रीतास् तत्-सन्देशागत-स्मृतीः
10,47,39,bhp_10.47.039 gopya ūcuḥ diṣṭyāhito hataḥ kaṃso yadūnāṃ sānugo 'gha-kṛt diṣṭyāptair labdha-sarvārthaiḥ kuśaly āste 'cyuto 'dhunā,भ्प्_१०.४७.०३९ गोप्य ऊचुः दिष्ट्याहितो हतः कंसो यदूनां सानुगो ऽघ-कृत् दिष्ट्याप्तैर् लब्ध-सर्वार्थैः कुशल्य् आस्ते ऽच्युतो ऽधुना
10,47,40,kaccid gadāgrajaḥ saumya karoti pura-yoṣitām prītiṃ naḥ snigdha-savrīḍa- hāsodārekṣaṇārcitaḥ,कच्चिद् गदाग्रजः सौम्य करोति पुर-योषिताम् प्रीतिं नः स्निग्ध-सव्रीड- हासोदारेक्षणार्चितः
10,47,41,kathaṃ rati-viśeṣa-jñaḥ priyaś ca pura-yoṣitām nānubadhyeta tad-vākyair vibhramaiś cānubhājitaḥ,कथं रति-विशेष-ज्ञः प्रियश् च पुर-योषिताम् नानुबध्येत तद्-वाक्यैर् विभ्रमैश् चानुभाजितः
10,47,42,api smarati naḥ sādho govindaḥ prastute kvacit goṣṭhi-madhye pura-strīṇām grāmyāḥ svaira-kathāntare,अपि स्मरति नः साधो गोविन्दः प्रस्तुते क्वचित् गोष्ठि-मध्ये पुर-स्त्रीणाम् ग्राम्याः स्वैर-कथान्तरे
10,47,43,tāḥ kiṃ niśāḥ smarati yāsu tadā priyābhir vṛndāvane kumuda-kunda-śaśāṅka-ramye amp;reme kvaṇac-caraṇa-nūpura-rāsa-goṣṭhyām asmābhir īḍita-manojña-kathaḥ kadācit,ताः किं निशाः स्मरति यासु तदा प्रियाभिर् वृन्दावने कुमुद-कुन्द-शशाङ्क-रम्ये अम्प्;रेमे क्वणच्-चरण-नूपुर-रास-गोष्ठ्याम् अस्माभिर् ईडित-मनोज्ञ-कथः कदाचित्
10,47,44,apy eṣyatīha dāśārhas taptāḥ sva-kṛtayā śucā sañjīvayan nu no gātrair yathendro vanam ambudaiḥ,अप्य् एष्यतीह दाशार्हस् तप्ताः स्व-कृतया शुचा सञ्जीवयन् नु नो गात्रैर् यथेन्द्रो वनम् अम्बुदैः
10,47,45,kasmāt kṛṣṇa ihāyāti prāpta-rājyo hatāhitaḥ narendra-kanyā udvāhya prītaḥ sarva-suhṛd-vṛtaḥ,कस्मात् कृष्ण इहायाति प्राप्त-राज्यो हताहितः नरेन्द्र-कन्या उद्वाह्य प्रीतः सर्व-सुहृद्-वृतः
10,47,46,kim asmābhir vanaukobhir anyābhir vā mahātmanaḥ śrī-pater āpta-kāmasya kriyetārthaḥ kṛtātmanaḥ,किम् अस्माभिर् वनौकोभिर् अन्याभिर् वा महात्मनः श्री-पतेर् आप्त-कामस्य क्रियेतार्थः कृतात्मनः
10,47,47,paraṃ saukhyaṃ hi nairāśyaṃ svairiṇy apy āha piṅgalā taj jānatīnāṃ naḥ kṛṣṇe tathāpy āśā duratyayā,परं सौख्यं हि नैराश्यं स्वैरिण्य् अप्य् आह पिङ्गला तज् जानतीनां नः कृष्णे तथाप्य् आशा दुरत्यया
10,47,48,ka utsaheta santyaktum uttamaḥśloka-saṃvidam anicchato 'pi yasya śrīr aṅgān na cyavate kvacit,क उत्सहेत सन्त्यक्तुम् उत्तमःश्लोक-संविदम् अनिच्छतो ऽपि यस्य श्रीर् अङ्गान् न च्यवते क्वचित्
10,47,49,saric-chaila-vanoddeśā gāvo veṇu-ravā ime saṅkarṣaṇa-sahāyena kṛṣṇenācaritāḥ prabho,सरिच्-छैल-वनोद्देशा गावो वेणु-रवा इमे सङ्कर्षण-सहायेन कृष्णेनाचरिताः प्रभो
10,47,50,punaḥ punaḥ smārayanti nanda-gopa-sutaṃ bata śrī-niketais tat-padakair vismartuṃ naiva śaknumaḥ,पुनः पुनः स्मारयन्ति नन्द-गोप-सुतं बत श्री-निकेतैस् तत्-पदकैर् विस्मर्तुं नैव शक्नुमः
10,47,51,gatyā lalitayodāra- hāsa-līlāvalokanaiḥ mādhvyā girā hṛta-dhiyaḥ kathaṃ taṃ vismarāma he,गत्या ललितयोदार- हास-लीलावलोकनैः माध्व्या गिरा हृत-धियः कथं तं विस्मराम हे
10,47,52,he nātha he ramā-nātha vraja-nāthārti-nāśana magnam uddhara govinda gokulaṃ vṛjinārṇavāt,हे नाथ हे रमा-नाथ व्रज-नाथार्ति-नाशन मग्नम् उद्धर गोविन्द गोकुलं वृजिनार्णवात्
10,47,53,bhp_10.47.053 śrī-śuka uvāca tatas tāḥ kṛṣṇa-sandeśair vyapeta-viraha-jvarāḥ uddhavaṃ pūjayāṃ cakrur jñātvātmānam adhokṣajam,भ्प्_१०.४७.०५३ श्री-शुक उवाच ततस् ताः कृष्ण-सन्देशैर् व्यपेत-विरह-ज्वराः उद्धवं पूजयां चक्रुर् ज्ञात्वात्मानम् अधोक्षजम्
10,47,54,uvāsa katicin māsān gopīnāṃ vinudan śucaḥ kṛṣṇa-līlā-kathāṃ gāyan ramayām āsa gokulam,उवास कतिचिन् मासान् गोपीनां विनुदन् शुचः कृष्ण-लीला-कथां गायन् रमयाम् आस गोकुलम्
10,47,55,yāvanty ahāni nandasya vraje 'vātsīt sa uddhavaḥ vrajaukasāṃ kṣaṇa-prāyāṇy āsan kṛṣṇasya vārtayā,यावन्त्य् अहानि नन्दस्य व्रजे ऽवात्सीत् स उद्धवः व्रजौकसां क्षण-प्रायाण्य् आसन् कृष्णस्य वार्तया
10,47,56,sarid-vana-giri-droṇīr vīkṣan kusumitān drumān kṛṣṇaṃ saṃsmārayan reme hari-dāso vrajaukasām,सरिद्-वन-गिरि-द्रोणीर् वीक्षन् कुसुमितान् द्रुमान् कृष्णं संस्मारयन् रेमे हरि-दासो व्रजौकसाम्
10,47,57,dṛṣṭvaivam-ādi gopīnāṃ kṛṣṇāveśātma-viklavam uddhavaḥ parama-prītas tā namasyann idaṃ jagau,दृष्ट्वैवम्-आदि गोपीनां कृष्णावेशात्म-विक्लवम् उद्धवः परम-प्रीतस् ता नमस्यन्न् इदं जगौ
10,47,58,etāḥ paraṃ tanu-bhṛto bhuvi gopa-vadhvo govinda eva nikhilātmani rūḍha-bhāvāḥ amp;vāñchanti yad bhava-bhiyo munayo vayaṃ ca kiṃ brahma-janmabhir ananta-kathā-rasasya,एताः परं तनु-भृतो भुवि गोप-वध्वो गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढ-भावाः अम्प्;वाञ्छन्ति यद् भव-भियो मुनयो वयं च किं ब्रह्म-जन्मभिर् अनन्त-कथा-रसस्य
10,47,59,kvemāḥ striyo vana-carīr vyabhicāra-duṣṭāḥ kṛṣṇe kva caiṣa paramātmani rūḍha-bhāvaḥ kvemāḥ striyo vana-carīr vyabhicāra-duṣṭāḥ kṛṣṇe kva caiṣa paramātmani rūḍha-bhāvaḥ nanv īśvaro 'nubhajato 'viduṣo 'pi sākṣāc chreyas tanoty agada-rāja ivopayuktaḥ,क्वेमाः स्त्रियो वन-चरीर् व्यभिचार-दुष्टाः कृष्णे क्व चैष परमात्मनि रूढ-भावः क्वेमाः स्त्रियो वन-चरीर् व्यभिचार-दुष्टाः कृष्णे क्व चैष परमात्मनि रूढ-भावः नन्व् ईश्वरो ऽनुभजतो ऽविदुषो ऽपि साक्षाच् छ्रेयस् तनोत्य् अगद-राज इवोपयुक्तः
10,47,60,nāyaṃ śriyo 'ṅga u nitānta-rateḥ prasādaḥ svar-yoṣitāṃ nalina-gandha-rucāṃ kuto 'nyāḥ nāyaṃ śriyo 'ṅga u nitānta-rateḥ prasādaḥ svar-yoṣitāṃ nalina-gandha-rucāṃ kuto 'nyāḥ rāsotsave 'sya bhuja-daṇḍa-gṛhīta-kaṇṭha- labdhāśiṣāṃ ya udagād vraja-vallabhīnām,नायं श्रियो ऽङ्ग उ नितान्त-रतेः प्रसादः स्वर्-योषितां नलिन-गन्ध-रुचां कुतो ऽन्याः नायं श्रियो ऽङ्ग उ नितान्त-रतेः प्रसादः स्वर्-योषितां नलिन-गन्ध-रुचां कुतो ऽन्याः रासोत्सवे ऽस्य भुज-दण्ड-गृहीत-कण्ठ- लब्धाशिषां य उदगाद् व्रज-वल्लभीनाम्
10,47,61,āsām aho caraṇa-reṇu-juṣām ahaṃ syāṃ vṛndāvane kim api gulma-latauṣadhīnām āsām aho caraṇa-reṇu-juṣām ahaṃ syāṃ vṛndāvane kim api gulma-latauṣadhīnām yā dustyajaṃ sva-janam ārya-pathaṃ ca hitvā bhejur mukunda-padavīṃ śrutibhir vimṛgyām,आसाम् अहो चरण-रेणु-जुषाम् अहं स्यां वृन्दावने किम् अपि गुल्म-लतौषधीनाम् आसाम् अहो चरण-रेणु-जुषाम् अहं स्यां वृन्दावने किम् अपि गुल्म-लतौषधीनाम् या दुस्त्यजं स्व-जनम् आर्य-पथं च हित्वा भेजुर् मुकुन्द-पदवीं श्रुतिभिर् विमृग्याम्
10,47,62,yā vai śriyārcitam ajādibhir āpta-kāmair yogeśvarair api yad ātmani rāsa-goṣṭhyām yā vai śriyārcitam ajādibhir āpta-kāmair yogeśvarair api yad ātmani rāsa-goṣṭhyām kṛṣṇasya tad bhagavataḥ caraṇāravindaṃ nyastaṃ staneṣu vijahuḥ parirabhya tāpam,या वै श्रियार्चितम् अजादिभिर् आप्त-कामैर् योगेश्वरैर् अपि यद् आत्मनि रास-गोष्ठ्याम् या वै श्रियार्चितम् अजादिभिर् आप्त-कामैर् योगेश्वरैर् अपि यद् आत्मनि रास-गोष्ठ्याम् कृष्णस्य तद् भगवतः चरणारविन्दं न्यस्तं स्तनेषु विजहुः परिरभ्य तापम्
10,47,63,vande nanda-vraja-strīṇāṃ pāda-reṇum abhīkṣṇaśaḥ yāsāṃ hari-kathodgītaṃ punāti bhuvana-trayam,वन्दे नन्द-व्रज-स्त्रीणां पाद-रेणुम् अभीक्ष्णशः यासां हरि-कथोद्गीतं पुनाति भुवन-त्रयम्
10,47,64,bhp_10.47.064 śrī-śuka uvāca atha gopīr anujñāpya yaśodāṃ nandam eva ca gopān āmantrya dāśārho yāsyann āruruhe ratham,भ्प्_१०.४७.०६४ श्री-शुक उवाच अथ गोपीर् अनुज्ञाप्य यशोदां नन्दम् एव च गोपान् आमन्त्र्य दाशार्हो यास्यन्न् आरुरुहे रथम्
10,47,65,taṃ nirgataṃ samāsādya nānopāyana-pāṇayaḥ nandādayo 'nurāgeṇa prāvocann aśru-locanāḥ,तं निर्गतं समासाद्य नानोपायन-पाणयः नन्दादयो ऽनुरागेण प्रावोचन्न् अश्रु-लोचनाः
10,47,66,manaso vṛttayo naḥ syuḥ kṛṣṇa pādāmbujāśrayāḥ vāco 'bhidhāyinīr nāmnāṃ kāyas tat-prahvaṇādiṣu,मनसो वृत्तयो नः स्युः कृष्ण पादाम्बुजाश्रयाः वाचो ऽभिधायिनीर् नाम्नां कायस् तत्-प्रह्वणादिषु
10,47,67,karmabhir bhrāmyamāṇānāṃ yatra kvāpīśvarecchayā maṅgalācaritair dānai ratir naḥ kṛṣṇa īśvare,कर्मभिर् भ्राम्यमाणानां यत्र क्वापीश्वरेच्छया मङ्गलाचरितैर् दानै रतिर् नः कृष्ण ईश्वरे
10,47,68,evaṃ sabhājito gopaiḥ kṛṣṇa-bhaktyā narādhipa uddhavaḥ punar āgacchan mathurāṃ kṛṣṇa-pālitām,एवं सभाजितो गोपैः कृष्ण-भक्त्या नराधिप उद्धवः पुनर् आगच्छन् मथुरां कृष्ण-पालिताम्
10,47,69,kṛṣṇāya praṇipatyāha bhakty-udrekaṃ vrajaukasām vasudevāya rāmāya rājñe copāyanāny adāt,कृष्णाय प्रणिपत्याह भक्त्य्-उद्रेकं व्रजौकसाम् वसुदेवाय रामाय राज्ञे चोपायनान्य् अदात्
10,48,1,bhp_10.48.001 śrī-śuka uvāca atha vijñāya bhagavān sarvātmā sarva-darśanaḥ sairandhryāḥ kāma-taptāyāḥ priyam icchan gṛhaṃ yayau,भ्प्_१०.४८.००१ श्री-शुक उवाच अथ विज्ञाय भगवान् सर्वात्मा सर्व-दर्शनः सैरन्ध्र्याः काम-तप्तायाः प्रियम् इच्छन् गृहं ययौ
10,48,2,mahārhopaskarair āḍhyaṃ kāmopāyopabṛṃhitam muktā-dāma-patākābhir vitāna-śayanāsanaiḥ dhūpaiḥ surabhibhir dīpaiḥ srag-gandhair api maṇḍitam,महार्होपस्करैर् आढ्यं कामोपायोपबृंहितम् मुक्ता-दाम-पताकाभिर् वितान-शयनासनैः धूपैः सुरभिभिर् दीपैः स्रग्-गन्धैर् अपि मण्डितम्
10,48,3,gṛhaṃ tam āyāntam avekṣya sāsanāt sadyaḥ samutthāya hi jāta-sambhramā yathopasaṅgamya sakhībhir acyutaṃ sabhājayām āsa sad-āsanādibhiḥ,गृहं तम् आयान्तम् अवेक्ष्य सासनात् सद्यः समुत्थाय हि जात-सम्भ्रमा यथोपसङ्गम्य सखीभिर् अच्युतं सभाजयाम् आस सद्-आसनादिभिः
10,48,4,tathoddhavaḥ sādhutayābhipūjito nyaṣīdad urvyām abhimṛśya cāsanam kṛṣṇo 'pi tūrṇaṃ śayanaṃ mahā-dhanaṃ viveśa lokācaritāny anuvrataḥ,तथोद्धवः साधुतयाभिपूजितो न्यषीदद् उर्व्याम् अभिमृश्य चासनम् कृष्णो ऽपि तूर्णं शयनं महा-धनं विवेश लोकाचरितान्य् अनुव्रतः
10,48,5,sā majjanālepa-dukūla-bhūṣaṇa srag-gandha-tāmbūla-sudhāsavādibhiḥ prasādhitātmopasasāra mādhavaṃ sa-vrīḍa-līlotsmita-vibhramekṣitaiḥ,सा मज्जनालेप-दुकूल-भूषण स्रग्-गन्ध-ताम्बूल-सुधासवादिभिः प्रसाधितात्मोपससार माधवं स-व्रीड-लीलोत्स्मित-विभ्रमेक्षितैः
10,48,6,āhūya kāntāṃ nava-saṅgama-hriyā viśaṅkitāṃ kaṅkaṇa-bhūṣite kare pragṛhya śayyām adhiveśya rāmayā reme 'nulepārpaṇa-puṇya-leśayā,आहूय कान्तां नव-सङ्गम-ह्रिया विशङ्कितां कङ्कण-भूषिते करे प्रगृह्य शय्याम् अधिवेश्य रामया रेमे ऽनुलेपार्पण-पुण्य-लेशया
10,48,7,sānaṅga-tapta-kucayor urasas tathākṣṇor jighranty ananta-caraṇena rujo mṛjantī amp;dorbhyāṃ stanāntara-gataṃ parirabhya kāntam ānanda-mūrtim ajahād ati-dīrgha-tāpam,सानङ्ग-तप्त-कुचयोर् उरसस् तथाक्ष्णोर् जिघ्रन्त्य् अनन्त-चरणेन रुजो मृजन्ती अम्प्;दोर्भ्यां स्तनान्तर-गतं परिरभ्य कान्तम् आनन्द-मूर्तिम् अजहाद् अति-दीर्घ-तापम्
10,48,8,saivaṃ kaivalya-nāthaṃ taṃ prāpya duṣprāpyam īśvaram aṅga-rāgārpaṇenāho durbhagedam ayācata,सैवं कैवल्य-नाथं तं प्राप्य दुष्प्राप्यम् ईश्वरम् अङ्ग-रागार्पणेनाहो दुर्भगेदम् अयाचत
10,48,9,sahoṣyatām iha preṣṭha dināni katicin mayā ramasva notsahe tyaktuṃ saṅgaṃ te 'mburuhekṣaṇa,सहोष्यताम् इह प्रेष्ठ दिनानि कतिचिन् मया रमस्व नोत्सहे त्यक्तुं सङ्गं ते ऽम्बुरुहेक्षण
10,48,10,tasyai kāma-varaṃ dattvā mānayitvā ca māna-daḥ sahoddhavena sarveśaḥ sva-dhāmāgamad ṛddhimat,तस्यै काम-वरं दत्त्वा मानयित्वा च मान-दः सहोद्धवेन सर्वेशः स्व-धामागमद् ऋद्धिमत्
10,48,11,durārdhyaṃ samārādhya viṣṇuṃ sarveśvareśvaram yo vṛṇīte mano-grāhyam asattvāt kumanīṣy asau,दुरार्ध्यं समाराध्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् यो वृणीते मनो-ग्राह्यम् असत्त्वात् कुमनीष्य् असौ
10,48,12,akrūra-bhavanaṃ kṛṣṇaḥ saha-rāmoddhavaḥ prabhuḥ kiñcic cikīrṣayan prāgād akrūra-prīya-kāmyayā,अक्रूर-भवनं कृष्णः सह-रामोद्धवः प्रभुः किञ्चिच् चिकीर्षयन् प्रागाद् अक्रूर-प्रीय-काम्यया
10,48,13,sa tān nara-vara-śreṣṭhān ārād vīkṣya sva-bāndhavān pratyutthāya pramuditaḥ pariṣvajyābhinandya ca,स तान् नर-वर-श्रेष्ठान् आराद् वीक्ष्य स्व-बान्धवान् प्रत्युत्थाय प्रमुदितः परिष्वज्याभिनन्द्य च
10,48,14,nanāma kṛṣṇaṃ rāmaṃ ca sa tair apy abhivāditaḥ pūjayām āsa vidhi-vat kṛtāsana-parigrahān,ननाम कृष्णं रामं च स तैर् अप्य् अभिवादितः पूजयाम् आस विधि-वत् कृतासन-परिग्रहान्
10,48,15,pādāvanejanīr āpo dhārayan śirasā nṛpa arhaṇenāmbarair divyair gandha-srag-bhūṣaṇottamaiḥ,पादावनेजनीर् आपो धारयन् शिरसा नृप अर्हणेनाम्बरैर् दिव्यैर् गन्ध-स्रग्-भूषणोत्तमैः
10,48,16,arcitvā śirasānamya pādāv aṅka-gatau mṛjan praśrayāvanato 'krūraḥ kṛṣṇa-rāmāv abhāṣata,अर्चित्वा शिरसानम्य पादाव् अङ्क-गतौ मृजन् प्रश्रयावनतो ऽक्रूरः कृष्ण-रामाव् अभाषत
10,48,17,diṣṭyā pāpo hataḥ kaṃsaḥ sānugo vām idaṃ kulam bhavadbhyām uddhṛtaṃ kṛcchrād durantāc ca samedhitam,दिष्ट्या पापो हतः कंसः सानुगो वाम् इदं कुलम् भवद्भ्याम् उद्धृतं कृच्छ्राद् दुरन्ताच् च समेधितम्
10,48,18,yuvāṃ pradhāna-puruṣau jagad-dhetū jagan-mayau bhavadbhyāṃ na vinā kiñcit param asti na cāparam,युवां प्रधान-पुरुषौ जगद्-धेतू जगन्-मयौ भवद्भ्यां न विना किञ्चित् परम् अस्ति न चापरम्
10,48,19,ātma-sṛṣṭam idaṃ viśvam anvāviśya sva-śaktibhiḥ īyate bahudhā brahman śru ta-pratyakṣa-gocaram,आत्म-सृष्टम् इदं विश्वम् अन्वाविश्य स्व-शक्तिभिः ईयते बहुधा ब्रह्मन् श्रु त-प्रत्यक्ष-गोचरम्
10,48,20,yathā hi bhūteṣu carācareṣu mahy-ādayo yoniṣu bhānti nānā evaṃ bhavān kevala ātma-yoniṣv ātmātma-tantro bahudhā vibhāti,यथा हि भूतेषु चराचरेषु मह्य्-आदयो योनिषु भान्ति नाना एवं भवान् केवल आत्म-योनिष्व् आत्मात्म-तन्त्रो बहुधा विभाति
10,48,21,sṛjasy atho lumpasi pāsi viśvaṃ rajas-tamaḥ-sattva-guṇaiḥ sva-śaktibhiḥ na badhyase tad-guṇa-karmabhir vā jñānātmanas te kva ca bandha-hetuḥ,सृजस्य् अथो लुम्पसि पासि विश्वं रजस्-तमः-सत्त्व-गुणैः स्व-शक्तिभिः न बध्यसे तद्-गुण-कर्मभिर् वा ज्ञानात्मनस् ते क्व च बन्ध-हेतुः
10,48,22,dehādy-upādher anirūpitatvād bhavo na sākṣān na bhidātmanaḥ syāt ato na bandhas tava naiva mokṣaḥ syātām nikāmas tvayi no 'vivekaḥ,देहाद्य्-उपाधेर् अनिरूपितत्वाद् भवो न साक्षान् न भिदात्मनः स्यात् अतो न बन्धस् तव नैव मोक्षः स्याताम् निकामस् त्वयि नो ऽविवेकः
10,48,23,tvayodito 'yaṃ jagato hitāya yadā yadā veda-pathaḥ purāṇaḥ bādhyeta pāṣaṇḍa-pathair asadbhis tadā bhavān sattva-guṇaṃ bibharti,त्वयोदितो ऽयं जगतो हिताय यदा यदा वेद-पथः पुराणः बाध्येत पाषण्ड-पथैर् असद्भिस् तदा भवान् सत्त्व-गुणं बिभर्ति
10,48,24,sa tvam prabho 'dya vasudeva-gṛhe 'vatīrṇaḥ svāṃśena bhāram apanetum ihāsi bhūmeḥ amp;akṣauhiṇī-śata-vadhena suretarāṃśa- rājñām amuṣya ca kulasya yaśo vitanvan,स त्वम् प्रभो ऽद्य वसुदेव-गृहे ऽवतीर्णः स्वांशेन भारम् अपनेतुम् इहासि भूमेः अम्प्;अक्षौहिणी-शत-वधेन सुरेतरांश- राज्ञाम् अमुष्य च कुलस्य यशो वितन्वन्
10,48,25,adyeśa no vasatayaḥ khalu bhūri-bhāgā yaḥ sarva-deva-pitṛ-bhūta-nṛ-deva-mūrtiḥ adyeśa no vasatayaḥ khalu bhūri-bhāgā yaḥ sarva-deva-pitṛ-bhūta-nṛ-deva-mūrtiḥ yat-pāda-śauca-salilaṃ tri-jagat punāti sa tvaṃ jagad-gurur adhokṣaja yāḥ praviṣṭaḥ,अद्येश नो वसतयः खलु भूरि-भागा यः सर्व-देव-पितृ-भूत-नृ-देव-मूर्तिः अद्येश नो वसतयः खलु भूरि-भागा यः सर्व-देव-पितृ-भूत-नृ-देव-मूर्तिः यत्-पाद-शौच-सलिलं त्रि-जगत् पुनाति स त्वं जगद्-गुरुर् अधोक्षज याः प्रविष्टः
10,48,26,kaḥ paṇḍitas tvad aparaṃ śaraṇaṃ samīyād bhakta-priyād ṛta-giraḥ suhṛdaḥ kṛta-jñāt kaḥ paṇḍitas tvad aparaṃ śaraṇaṃ samīyād bhakta-priyād ṛta-giraḥ suhṛdaḥ kṛta-jñāt sarvān dadāti suhṛdo bhajato 'bhikāmān ātmānam apy upacayāpacayau na yasya,कः पण्डितस् त्वद् अपरं शरणं समीयाद् भक्त-प्रियाद् ऋत-गिरः सुहृदः कृत-ज्ञात् कः पण्डितस् त्वद् अपरं शरणं समीयाद् भक्त-प्रियाद् ऋत-गिरः सुहृदः कृत-ज्ञात् सर्वान् ददाति सुहृदो भजतो ऽभिकामान् आत्मानम् अप्य् उपचयापचयौ न यस्य
10,48,27,diṣṭyā janārdana bhavān iha naḥ pratīto yogeśvarair api durāpa-gatiḥ sureśaiḥ diṣṭyā janārdana bhavān iha naḥ pratīto yogeśvarair api durāpa-gatiḥ sureśaiḥ chindhy āśu naḥ suta-kalatra-dhanāpta-geha- dehādi-moha-raśanāṃ bhavadīya-māyām,दिष्ट्या जनार्दन भवान् इह नः प्रतीतो योगेश्वरैर् अपि दुराप-गतिः सुरेशैः दिष्ट्या जनार्दन भवान् इह नः प्रतीतो योगेश्वरैर् अपि दुराप-गतिः सुरेशैः छिन्ध्य् आशु नः सुत-कलत्र-धनाप्त-गेह- देहादि-मोह-रशनां भवदीय-मायाम्
10,48,28,ity arcitaḥ saṃstutaś ca bhaktena bhagavān hariḥ akrūraṃ sa-smitaṃ prāha gīrbhiḥ sammohayann iva,इत्य् अर्चितः संस्तुतश् च भक्तेन भगवान् हरिः अक्रूरं स-स्मितं प्राह गीर्भिः सम्मोहयन्न् इव
10,48,29,bhp_10.48.029 śrī-bhagavān uvāca tvaṃ no guruḥ pitṛvyaś ca ślāghyo bandhuś ca nityadā vayaṃ tu rakṣyāḥ poṣyāś ca anukampyāḥ prajā hi vaḥ,भ्प्_१०.४८.०२९ श्री-भगवान् उवाच त्वं नो गुरुः पितृव्यश् च श्लाघ्यो बन्धुश् च नित्यदा वयं तु रक्ष्याः पोष्याश् च अनुकम्प्याः प्रजा हि वः
10,48,30,bhavad-vidhā mahā-bhāgā niṣevyā arha-sattamāḥ śreyas-kāmair nṛbhir nityaṃ devāḥ svārthā na sādhavaḥ,भवद्-विधा महा-भागा निषेव्या अर्ह-सत्तमाः श्रेयस्-कामैर् नृभिर् नित्यं देवाः स्वार्था न साधवः
10,48,31,na hy am-mayāni tīrthāni na devā mṛc-chilā-mayāḥ te punanty uru-kālena darśanād eva sādhavaḥ,न ह्य् अम्-मयानि तीर्थानि न देवा मृच्-छिला-मयाः ते पुनन्त्य् उरु-कालेन दर्शनाद् एव साधवः
10,48,32,sa bhavān suhṛdāṃ vai naḥ śreyān śreyaś-cikīrṣayā jijñāsārthaṃ pāṇḍavānāṃ gacchasva tvaṃ gajāhvayam,स भवान् सुहृदां वै नः श्रेयान् श्रेयश्-चिकीर्षया जिज्ञासार्थं पाण्डवानां गच्छस्व त्वं गजाह्वयम्
10,48,33,pitary uparate bālāḥ saha mātrā su-duḥkhitāḥ ānītāḥ sva-puraṃ rājñā vasanta iti śuśruma,पितर्य् उपरते बालाः सह मात्रा सु-दुःखिताः आनीताः स्व-पुरं राज्ञा वसन्त इति शुश्रुम
10,48,34,teṣu rājāmbikā-putro bhrātṛ-putreṣu dīna-dhīḥ samo na vartate nūnaṃ duṣputra-vaśa-go 'ndha-dṛk,तेषु राजाम्बिका-पुत्रो भ्रातृ-पुत्रेषु दीन-धीः समो न वर्तते नूनं दुष्पुत्र-वश-गो ऽन्ध-दृक्
10,48,35,gaccha jānīhi tad-vṛttam adhunā sādhv asādhu vā vijñāya tad vidhāsyāmo yathā śaṃ suhṛdāṃ bhavet,गच्छ जानीहि तद्-वृत्तम् अधुना साध्व् असाधु वा विज्ञाय तद् विधास्यामो यथा शं सुहृदां भवेत्
10,48,36,ity akrūraṃ samādiśya bhagavān harir īśvaraḥ saṅkarṣaṇoddhavābhyāṃ vai tataḥ sva-bhavanaṃ yayau,इत्य् अक्रूरं समादिश्य भगवान् हरिर् ईश्वरः सङ्कर्षणोद्धवाभ्यां वै ततः स्व-भवनं ययौ
10,49,1,bhp_10.49.001 śrī-śuka uvāca sa gatvā hāstinapuraṃ pauravendra-yaśo-'ṅkitam dadarśa tatrāmbikeyaṃ sa-bhīṣmaṃ viduraṃ pṛthām,भ्प्_१०.४९.००१ श्री-शुक उवाच स गत्वा हास्तिनपुरं पौरवेन्द्र-यशो-ऽङ्कितम् ददर्श तत्राम्बिकेयं स-भीष्मं विदुरं पृथाम्
10,49,2,saha-putraṃ ca bāhlīkaṃ bhāradvājaṃ sa-gautamam karnaṃ suyodhanaṃ drauṇiṃ pāṇḍavān suhṛdo 'parān,सह-पुत्रं च बाह्लीकं भारद्वाजं स-गौतमम् कर्नं सुयोधनं द्रौणिं पाण्डवान् सुहृदो ऽपरान्
10,49,3,yathāvad upasaṅgamya bandhubhir gāndinī-sutaḥ sampṛṣṭas taiḥ suhṛd-vārtāṃ svayaṃ cāpṛcchad avyayam,यथावद् उपसङ्गम्य बन्धुभिर् गान्दिनी-सुतः सम्पृष्टस् तैः सुहृद्-वार्तां स्वयं चापृच्छद् अव्ययम्
10,49,4,uvāsa katicin māsān rājño vṛtta-vivitsayā duṣprajasyālpa-sārasya khala-cchandānuvartinaḥ,उवास कतिचिन् मासान् राज्ञो वृत्त-विवित्सया दुष्प्रजस्याल्प-सारस्य खल-च्छन्दानुवर्तिनः
10,49,5,teja ojo balaṃ vīryaṃ praśrayādīṃś ca sad-guṇān prajānurāgaṃ pārtheṣu na sahadbhiś cikīṛṣitam,तेज ओजो बलं वीर्यं प्रश्रयादींश् च सद्-गुणान् प्रजानुरागं पार्थेषु न सहद्भिश् चिकीऋषितम्
10,49,6,kṛtaṃ ca dhārtarāṣṭrair yad gara-dānādy apeśalam ācakhyau sarvam evāsmai pṛthā vidura eva ca,कृतं च धार्तराष्ट्रैर् यद् गर-दानाद्य् अपेशलम् आचख्यौ सर्वम् एवास्मै पृथा विदुर एव च
10,49,7,pṛthā tu bhrātaraṃ prāptam akrūram upasṛtya tam uvāca janma-nilayaṃ smaranty aśru-kalekṣaṇā,पृथा तु भ्रातरं प्राप्तम् अक्रूरम् उपसृत्य तम् उवाच जन्म-निलयं स्मरन्त्य् अश्रु-कलेक्षणा
10,49,8,api smaranti naḥ saumya pitarau bhrātaraś ca me bhaginyau bhrātṛ-putrāś ca jāmayaḥ sakhya eva ca,अपि स्मरन्ति नः सौम्य पितरौ भ्रातरश् च मे भगिन्यौ भ्रातृ-पुत्राश् च जामयः सख्य एव च
10,49,9,bhrātreyo bhagavān kṛṣṇaḥ śaraṇyo bhakta-vatsalaḥ paitṛ-ṣvasreyān smarati rāmaś cāmburuhekṣaṇaḥ,भ्रात्रेयो भगवान् कृष्णः शरण्यो भक्त-वत्सलः पैतृ-ष्वस्रेयान् स्मरति रामश् चाम्बुरुहेक्षणः
10,49,10,sapatna-madhye śocantīṃ vṛkānāṃ hariṇīm iva sāntvayiṣyati māṃ vākyaiḥ pitṛ-hīnāṃś ca bālakān,सपत्न-मध्ये शोचन्तीं वृकानां हरिणीम् इव सान्त्वयिष्यति मां वाक्यैः पितृ-हीनांश् च बालकान्
10,49,11,kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-yogin viśvātman viśva-bhāvana prapannāṃ pāhi govinda śiśubhiś cāvasīdatīm,कृष्ण कृष्ण महा-योगिन् विश्वात्मन् विश्व-भावन प्रपन्नां पाहि गोविन्द शिशुभिश् चावसीदतीम्
10,49,12,nānyat tava padāmbhojāt paśyāmi śaraṇaṃ nṛṇām bibhyatāṃ mṛtyu-saṃsārād īsvarasyāpavargikāt,नान्यत् तव पदाम्भोजात् पश्यामि शरणं नृणाम् बिभ्यतां मृत्यु-संसाराद् ईस्वरस्यापवर्गिकात्
10,49,13,namaḥ kṛṣṇāya śuddhāya brahmaṇe paramātmane yogeśvarāya yogāya tvām ahaṃ śaraṇaṃ gatā,नमः कृष्णाय शुद्धाय ब्रह्मणे परमात्मने योगेश्वराय योगाय त्वाम् अहं शरणं गता
10,49,14,bhp_10.49.014 śrī-śuka uvāca ity anusmṛtya sva-janaṃ kṛṣṇaṃ ca jagad-īśvaram prārudad duḥkhitā rājan bhavatāṃ prapitāmahī,भ्प्_१०.४९.०१४ श्री-शुक उवाच इत्य् अनुस्मृत्य स्व-जनं कृष्णं च जगद्-ईश्वरम् प्रारुदद् दुःखिता राजन् भवतां प्रपितामही
10,49,15,sama-duḥkha-sukho 'krūro viduraś ca mahā-yaśāḥ sāntvayām āsatuḥ kuntīṃ tat-putrotpatti-hetubhiḥ,सम-दुःख-सुखो ऽक्रूरो विदुरश् च महा-यशाः सान्त्वयाम् आसतुः कुन्तीं तत्-पुत्रोत्पत्ति-हेतुभिः
10,49,16,yāsyan rājānam abhyetya viṣamaṃ putra-lālasam avadat suhṛdāṃ madhye bandhubhiḥ sauhṛdoditam,यास्यन् राजानम् अभ्येत्य विषमं पुत्र-लालसम् अवदत् सुहृदां मध्ये बन्धुभिः सौहृदोदितम्
10,49,17,bhp_10.49.017 akrūra uvāca bho bho vaicitravīrya tvaṃ kurūṇāṃ kīrti-vardhana bhrātary uparate pāṇḍāv adhunāsanam āsthitaḥ,भ्प्_१०.४९.०१७ अक्रूर उवाच भो भो वैचित्रवीर्य त्वं कुरूणां कीर्ति-वर्धन भ्रातर्य् उपरते पाण्डाव् अधुनासनम् आस्थितः
10,49,18,dharmeṇa pālayann urvīṃ prajāḥ śīlena rañjayan vartamānaḥ samaḥ sveṣu śreyaḥ kīrtim avāpsyasi,धर्मेण पालयन्न् उर्वीं प्रजाः शीलेन रञ्जयन् वर्तमानः समः स्वेषु श्रेयः कीर्तिम् अवाप्स्यसि
10,49,19,anyathā tv ācaraṃl loke garhito yāsyase tamaḥ tasmāt samatve vartasva pāṇḍaveṣv ātmajeṣu ca,अन्यथा त्व् आचरंल् लोके गर्हितो यास्यसे तमः तस्मात् समत्वे वर्तस्व पाण्डवेष्व् आत्मजेषु च
10,49,20,neha cātyanta-saṃvāsaḥ kasyacit kenacit saha rājan svenāpi dehena kim u jāyātmajādibhiḥ,नेह चात्यन्त-संवासः कस्यचित् केनचित् सह राजन् स्वेनापि देहेन किम् उ जायात्मजादिभिः
10,49,21,ekaḥ prasūyate jantur eka eva pralīyate eko 'nubhuṅkte sukṛtam eka eva ca duṣkṛtam,एकः प्रसूयते जन्तुर् एक एव प्रलीयते एको ऽनुभुङ्क्ते सुकृतम् एक एव च दुष्कृतम्
10,49,22,adharmopacitaṃ vittaṃ haranty anye 'lpa-medhasaḥ sambhojanīyāpadeśair jalānīva jalaukasaḥ,अधर्मोपचितं वित्तं हरन्त्य् अन्ये ऽल्प-मेधसः सम्भोजनीयापदेशैर् जलानीव जलौकसः
10,49,23,puṣṇāti yān adharmeṇa sva-buddhyā tam apaṇḍitam te 'kṛtārthaṃ prahiṇvanti prāṇā rāyaḥ sutādayaḥ,पुष्णाति यान् अधर्मेण स्व-बुद्ध्या तम् अपण्डितम् ते ऽकृतार्थं प्रहिण्वन्ति प्राणा रायः सुतादयः
10,49,24,svayaṃ kilbiṣam ādāya tais tyakto nārtha-kovidaḥ asiddhārtho viśaty andhaṃ sva-dharma-vimukhas tamaḥ,स्वयं किल्बिषम् आदाय तैस् त्यक्तो नार्थ-कोविदः असिद्धार्थो विशत्य् अन्धं स्व-धर्म-विमुखस् तमः
10,49,25,tasmāl lokam imaṃ rājan svapna-māyā-manoratham vīkṣyāyamyātmanātmānaṃ samaḥ śānto bhava prabho,तस्माल् लोकम् इमं राजन् स्वप्न-माया-मनोरथम् वीक्ष्यायम्यात्मनात्मानं समः शान्तो भव प्रभो
10,49,26,bhp_10.49.026 dhṛtarāṣṭra uvāca yathā vadati kalyāṇīṃ vācaṃ dāna-pate bhavān tathānayā na tṛpyāmi martyaḥ prāpya yathāmṛtam,भ्प्_१०.४९.०२६ धृतराष्ट्र उवाच यथा वदति कल्याणीं वाचं दान-पते भवान् तथानया न तृप्यामि मर्त्यः प्राप्य यथामृतम्
10,49,27,tathāpi sūnṛtā saumya hṛdi na sthīyate cale putrānurāga-viṣame vidyut saudāmanī yathā,तथापि सूनृता सौम्य हृदि न स्थीयते चले पुत्रानुराग-विषमे विद्युत् सौदामनी यथा
10,49,28,īśvarasya vidhiṃ ko nu vidhunoty anyathā pumān bhūmer bhārāvatārāya yo 'vatīrṇo yadoḥ kule,ईश्वरस्य विधिं को नु विधुनोत्य् अन्यथा पुमान् भूमेर् भारावताराय यो ऽवतीर्णो यदोः कुले
10,49,29,yo durvimarśa-pathayā nija-māyayedaṃ sṛṣṭvā guṇān vibhajate tad-anupraviṣṭaḥ amp;tasmai namo duravabodha-vihāra-tantra- saṃsāra-cakra-gataye parameśvarāya,यो दुर्विमर्श-पथया निज-माययेदं सृष्ट्वा गुणान् विभजते तद्-अनुप्रविष्टः अम्प्;तस्मै नमो दुरवबोध-विहार-तन्त्र- संसार-चक्र-गतये परमेश्वराय
10,49,30,bhp_10.49.030 śrī-śuka uvāca ity abhipretya nṛpater abhiprāyaṃ sa yādavaḥ suhṛdbhiḥ samanujñātaḥ punar yadu-purīm agāt,भ्प्_१०.४९.०३० श्री-शुक उवाच इत्य् अभिप्रेत्य नृपतेर् अभिप्रायं स यादवः सुहृद्भिः समनुज्ञातः पुनर् यदु-पुरीम् अगात्
10,49,31,śaśaṃsa rāma-kṛṣṇābhyāṃ dhṛtarāṣṭra-viceṣṭitam pāṇdavān prati kauravya yad-arthaṃ preṣitaḥ svayam,शशंस राम-कृष्णाभ्यां धृतराष्ट्र-विचेष्टितम् पाण्दवान् प्रति कौरव्य यद्-अर्थं प्रेषितः स्वयम्
10,50,1,bhp_10.50.001 śrī-śuka uvāca astiḥ prāptiś ca kaṃsasya mahiṣyau bharatarṣabha mṛte bhartari duḥkhārte īyatuḥ sma pitur gṛhān,भ्प्_१०.५०.००१ श्री-शुक उवाच अस्तिः प्राप्तिश् च कंसस्य महिष्यौ भरतर्षभ मृते भर्तरि दुःखार्ते ईयतुः स्म पितुर् गृहान्
10,50,2,pitre magadha-rājāya jarāsandhāya duḥkhite vedayāṃ cakratuḥ sarvam ātma-vaidhavya-kāraṇam,पित्रे मगध-राजाय जरासन्धाय दुःखिते वेदयां चक्रतुः सर्वम् आत्म-वैधव्य-कारणम्
10,50,3,sa tad apriyam ākarṇya śokāmarṣa-yuto nṛpa ayādavīṃ mahīṃ kartuṃ cakre paramam udyamam,स तद् अप्रियम् आकर्ण्य शोकामर्ष-युतो नृप अयादवीं महीं कर्तुं चक्रे परमम् उद्यमम्
10,50,4,akṣauhiṇībhir viṃśatyā tisṛbhiś cāpi saṃvṛtaḥ yadu-rājadhānīṃ mathurāṃ nyarudhat sarvato diśam,अक्षौहिणीभिर् विंशत्या तिसृभिश् चापि संवृतः यदु-राजधानीं मथुरां न्यरुधत् सर्वतो दिशम्
10,50,5,nirīkṣya tad-balaṃ kṛṣṇa udvelam iva sāgaram sva-puraṃ tena saṃruddhaṃ sva-janaṃ ca bhayākulam,निरीक्ष्य तद्-बलं कृष्ण उद्वेलम् इव सागरम् स्व-पुरं तेन संरुद्धं स्व-जनं च भयाकुलम्
10,50,6,cintayām āsa bhagavān hariḥ kāraṇa-mānuṣaḥ tad-deśa-kālānuguṇaṃ svāvatāra-prayojanam,चिन्तयाम् आस भगवान् हरिः कारण-मानुषः तद्-देश-कालानुगुणं स्वावतार-प्रयोजनम्
10,50,7,haniṣyāmi balaṃ hy etad bhuvi bhāraṃ samāhitam māgadhena samānītaṃ vaśyānāṃ sarva-bhūbhujām,हनिष्यामि बलं ह्य् एतद् भुवि भारं समाहितम् मागधेन समानीतं वश्यानां सर्व-भूभुजाम्
10,50,8,akṣauhiṇībhiḥ saṅkhyātaṃ bhaṭāśva-ratha-kuñjaraiḥ māgadhas tu na hantavyo bhūyaḥ kartā balodyamam,अक्षौहिणीभिः सङ्ख्यातं भटाश्व-रथ-कुञ्जरैः मागधस् तु न हन्तव्यो भूयः कर्ता बलोद्यमम्
10,50,9,etad-artho 'vatāro 'yaṃ bhū-bhāra-haraṇāya me saṃrakṣaṇāya sādhūnāṃ kṛto 'nyeṣāṃ vadhāya ca,एतद्-अर्थो ऽवतारो ऽयं भू-भार-हरणाय मे संरक्षणाय साधूनां कृतो ऽन्येषां वधाय च
10,50,10,anyo 'pi dharma-rakṣāyai dehaḥ saṃbhriyate mayā virāmāyāpy adharmasya kāle prabhavataḥ kvacit,अन्यो ऽपि धर्म-रक्षायै देहः संभ्रियते मया विरामायाप्य् अधर्मस्य काले प्रभवतः क्वचित्
10,50,11,evaṃ dhyāyati govinda ākāśāt sūrya-varcasau rathāv upasthitau sadyaḥ sa-sūtau sa-paricchadau,एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात् सूर्य-वर्चसौ रथाव् उपस्थितौ सद्यः स-सूतौ स-परिच्छदौ
10,50,12,āyudhāni ca divyāni purāṇāni yadṛcchayā dṛṣṭvā tāni hṛṣīkeśaḥ saṅkarṣaṇam athābravīt,आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया दृष्ट्वा तानि हृषीकेशः सङ्कर्षणम् अथाब्रवीत्
10,50,13,paśyārya vyasanaṃ prāptaṃ yadūnāṃ tvāvatāṃ prabho eṣa te ratha āyāto dayitāny āyudhāni ca,पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो एष ते रथ आयातो दयितान्य् आयुधानि च
10,50,14,etad-arthaṃ hi nau janma sādhūnām īśa śarma-kṛt trayo-viṃśaty-anīkākhyaṃ bhūmer bhāram apākuru,एतद्-अर्थं हि नौ जन्म साधूनाम् ईश शर्म-कृत् त्रयो-विंशत्य्-अनीकाख्यं भूमेर् भारम् अपाकुरु
10,50,15,evaṃ sammantrya dāśārhau daṃśitau rathinau purāt nirjagmatuḥ svāyudhāḍhyau balenālpīyasā vṛtau,एवं सम्मन्त्र्य दाशार्हौ दंशितौ रथिनौ पुरात् निर्जग्मतुः स्वायुधाढ्यौ बलेनाल्पीयसा वृतौ
10,50,16,śaṅkhaṃ dadhmau vinirgatya harir dāruka-sārathiḥ tato 'bhūt para-sainyānāṃ hṛdi vitrāsa-vepathuḥ,शङ्खं दध्मौ विनिर्गत्य हरिर् दारुक-सारथिः ततो ऽभूत् पर-सैन्यानां हृदि वित्रास-वेपथुः
10,50,17,tāv āha māgadho vīkṣya he kṛṣṇa puruṣādhama na tvayā yoddhum icchāmi bālenaikena lajjayā guptena hi tvayā manda na yotsye yāhi bandhu-han,ताव् आह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम न त्वया योद्धुम् इच्छामि बालेनैकेन लज्जया गुप्तेन हि त्वया मन्द न योत्स्ये याहि बन्धु-हन्
10,50,18,tava rāma yadi śraddhā yudhyasva dhairyam udvaha hitvā vā mac-charaiś chinnaṃ dehaṃ svar yāhi māṃ jahi,तव राम यदि श्रद्धा युध्यस्व धैर्यम् उद्वह हित्वा वा मच्-छरैश् छिन्नं देहं स्वर् याहि मां जहि
10,50,19,bhp_10.50.019 śrī-bhagavān uvāca na vai śūrā vikatthante darśayanty eva pauruṣam na gṛhṇīmo vaco rājann āturasya mumūrṣataḥ,भ्प्_१०.५०.०१९ श्री-भगवान् उवाच न वै शूरा विकत्थन्ते दर्शयन्त्य् एव पौरुषम् न गृह्णीमो वचो राजन्न् आतुरस्य मुमूर्षतः
10,50,20,bhp_10.50.020 śrī-śuka uvāca jarā-sutas tāv abhisṛtya mādhavau mahā-balaughena balīyasāvṛnot sa-sainya-yāna-dhvaja-vāji-sārathī sūryānalau vāyur ivābhra-reṇubhiḥ,भ्प्_१०.५०.०२० श्री-शुक उवाच जरा-सुतस् ताव् अभिसृत्य माधवौ महा-बलौघेन बलीयसावृनोत् स-सैन्य-यान-ध्वज-वाजि-सारथी सूर्यानलौ वायुर् इवाभ्र-रेणुभिः
10,50,21,suparṇa-tāla-dhvaja-cihitnau rathāv alakṣayantyo hari-rāmayor mṛdhe amp;striyaḥ purāṭṭālaka-harmya-gopuraṃ samāśritāḥ sammumuhuḥ śucārditaḥ,सुपर्ण-ताल-ध्वज-चिहित्नौ रथाव् अलक्षयन्त्यो हरि-रामयोर् मृधे अम्प्;स्त्रियः पुराट्टालक-हर्म्य-गोपुरं समाश्रिताः सम्मुमुहुः शुचार्दितः
10,50,22,hariḥ parānīka-payomucāṃ muhuḥ śilīmukhāty-ulbaṇa-varṣa-pīḍitam sva-sainyam ālokya surāsurārcitaṃ vyasphūrjayac chārṅga-śarāsanottamam,हरिः परानीक-पयोमुचां मुहुः शिलीमुखात्य्-उल्बण-वर्ष-पीडितम् स्व-सैन्यम् आलोक्य सुरासुरार्चितं व्यस्फूर्जयच् छार्ङ्ग-शरासनोत्तमम्
10,50,23,gṛhṇan niśaṅgād atha sandadhac charān vikṛṣya muñcan śita-bāṇa-pūgān amp;nighnan rathān kuñjara-vāji-pattīn nirantaraṃ yadvad alāta-cakram,गृह्णन् निशङ्गाद् अथ सन्दधच् छरान् विकृष्य मुञ्चन् शित-बाण-पूगान् अम्प्;निघ्नन् रथान् कुञ्जर-वाजि-पत्तीन् निरन्तरं यद्वद् अलात-चक्रम्
10,50,24,nirbhinna-kumbhāḥ kariṇo nipetur anekaśo 'śvāḥ śara-vṛkṇa-kandharāḥ rathā hatāśva-dhvaja-sūta-nāyakāḥ padāyataś chinna-bhujoru-kandharāḥ,निर्भिन्न-कुम्भाः करिणो निपेतुर् अनेकशो ऽश्वाः शर-वृक्ण-कन्धराः रथा हताश्व-ध्वज-सूत-नायकाः पदायतश् छिन्न-भुजोरु-कन्धराः
10,50,25,sañchidyamāna-dvipadebha-vājinām aṅga-prasūtāḥ śataśo 'sṛg-āpagāḥ bhujāhayaḥ pūruṣa-śīrṣa-kacchapā hata-dvipa-dvīpa-haya grahākulāḥ,सञ्छिद्यमान-द्विपदेभ-वाजिनाम् अङ्ग-प्रसूताः शतशो ऽसृग्-आपगाः भुजाहयः पूरुष-शीर्ष-कच्छपा हत-द्विप-द्वीप-हय ग्रहाकुलाः
10,50,26,karoru-mīnā nara-keśa-śaivalā dhanus-taraṅgāyudha-gulma-saṅkulāḥ acchūrikāvarta-bhayānakā mahā- maṇi-pravekābharaṇāśma-śarkarāḥ,करोरु-मीना नर-केश-शैवला धनुस्-तरङ्गायुध-गुल्म-सङ्कुलाः अच्छूरिकावर्त-भयानका महा- मणि-प्रवेकाभरणाश्म-शर्कराः
10,50,27,pravartitā bhīru-bhayāvahā mṛdhe manasvināṃ harṣa-karīḥ parasparam vinighnatārīn muṣalena durmadān saṅkarṣaṇenāparīmeya-tejasā,प्रवर्तिता भीरु-भयावहा मृधे मनस्विनां हर्ष-करीः परस्परम् विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरीमेय-तेजसा
10,50,28,balaṃ tad aṅgārṇava-durga-bhairavaṃ duranta-pāraṃ magadhendra-pālitam kṣayaṃ praṇītaṃ vasudeva-putrayor vikrīḍitaṃ taj jagad-īśayoḥ param,बलं तद् अङ्गार्णव-दुर्ग-भैरवं दुरन्त-पारं मगधेन्द्र-पालितम् क्षयं प्रणीतं वसुदेव-पुत्रयोर् विक्रीडितं तज् जगद्-ईशयोः परम्
10,50,29,sthity-udbhavāntaṃ bhuvana-trayasya yaḥ samīhite 'nanta-guṇaḥ sva-līlayā amp;na tasya citraṃ para-pakṣa-nigrahas tathāpi martyānuvidhasya varṇyate,स्थित्य्-उद्भवान्तं भुवन-त्रयस्य यः समीहिते ऽनन्त-गुणः स्व-लीलया अम्प्;न तस्य चित्रं पर-पक्ष-निग्रहस् तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते
10,50,30,jagrāha virathaṃ rāmo jarāsandhaṃ mahā-balam hatānīkāvaśiṣṭāsuṃ siṃhaḥ siṃham ivaujasā,जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महा-बलम् हतानीकावशिष्टासुं सिंहः सिंहम् इवौजसा
10,50,31,badhyamānaṃ hatārātiṃ pāśair vāruṇa-mānuṣaiḥ vārayām āsa govindas tena kārya-cikīrṣayā,बध्यमानं हतारातिं पाशैर् वारुण-मानुषैः वारयाम् आस गोविन्दस् तेन कार्य-चिकीर्षया
10,50,32,sā mukto loka-nāthābhyāṃ vrīḍito vīra-sammataḥ tapase kṛta-saṅkalpo vāritaḥ pathi rājabhiḥ,सा मुक्तो लोक-नाथाभ्यां व्रीडितो वीर-सम्मतः तपसे कृत-सङ्कल्पो वारितः पथि राजभिः
10,50,33,vākyaiḥ pavitrārtha-padair nayanaiḥ prākṛtair api sva-karma-bandha-prāpto 'yaṃ yadubhis te parābhavaḥ,वाक्यैः पवित्रार्थ-पदैर् नयनैः प्राकृतैर् अपि स्व-कर्म-बन्ध-प्राप्तो ऽयं यदुभिस् ते पराभवः
10,50,34,hateṣu sarvānīkeṣu nṛpo bārhadrathas tadā upekṣito bhagavatā magadhān durmanā yayau,हतेषु सर्वानीकेषु नृपो बार्हद्रथस् तदा उपेक्षितो भगवता मगधान् दुर्मना ययौ
10,50,35,mukundo 'py akṣata-balo nistīrṇāri-balārṇavaḥ vikīryamāṇaḥ kusumais trīdaśair anumoditaḥ,मुकुन्दो ऽप्य् अक्षत-बलो निस्तीर्णारि-बलार्णवः विकीर्यमाणः कुसुमैस् त्रीदशैर् अनुमोदितः
10,50,36,māthurair upasaṅgamya vijvarair muditātmabhiḥ upagīyamāna-vijayaḥ sūta-māgadha-vandibhiḥ,माथुरैर् उपसङ्गम्य विज्वरैर् मुदितात्मभिः उपगीयमान-विजयः सूत-मागध-वन्दिभिः
10,50,37,śaṅkha-dundubhayo nedur bherī-tūryāṇy anekaśaḥ vīṇā-veṇu-mṛdaṅgāni puraṃ praviśati prabhau,शङ्ख-दुन्दुभयो नेदुर् भेरी-तूर्याण्य् अनेकशः वीणा-वेणु-मृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ
10,50,38,sikta-mārgāṃ hṛṣṭa-janāṃ patākābhir abhyalaṅkṛtām nirghuṣṭāṃ brahma-ghoṣeṇa kautukābaddha-toraṇām,सिक्त-मार्गां हृष्ट-जनां पताकाभिर् अभ्यलङ्कृताम् निर्घुष्टां ब्रह्म-घोषेण कौतुकाबद्ध-तोरणाम्
10,50,39,nicīyamāno nārībhir mālya-dadhy-akṣatāṅkuraiḥ nirīkṣyamāṇaḥ sa-snehaṃ prīty-utkalita-locanaiḥ,निचीयमानो नारीभिर् माल्य-दध्य्-अक्षताङ्कुरैः निरीक्ष्यमाणः स-स्नेहं प्रीत्य्-उत्कलित-लोचनैः
10,50,40,āyodhana-gataṃ vittam anantaṃ vīra-bhūṣaṇam yadu-rājāya tat sarvam āhṛtaṃ prādiśat prabhuḥ,आयोधन-गतं वित्तम् अनन्तं वीर-भूषणम् यदु-राजाय तत् सर्वम् आहृतं प्रादिशत् प्रभुः
10,50,41,evaṃ saptadaśa-kṛtvas tāvaty akṣauhiṇī-balaḥ yuyudhe māgadho rājā yadubhiḥ kṛṣṇa-pālitaiḥ,एवं सप्तदश-कृत्वस् तावत्य् अक्षौहिणी-बलः युयुधे मागधो राजा यदुभिः कृष्ण-पालितैः
10,50,42,akṣiṇvaṃs tad-balaṃ sarvaṃ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇa-tejasā hateṣu sveṣv anīkeṣu tyakto 'gād aribhir nṛpaḥ,अक्षिण्वंस् तद्-बलं सर्वं वृष्णयः कृष्ण-तेजसा हतेषु स्वेष्व् अनीकेषु त्यक्तो ऽगाद् अरिभिर् नृपः
10,50,43,aṣṭādaśama saṅgrāma āgāmini tad-antarā nārada-preṣito vīro yavanaḥ pratyadṛśyata,अष्टादशम सङ्ग्राम आगामिनि तद्-अन्तरा नारद-प्रेषितो वीरो यवनः प्रत्यदृश्यत
10,50,44,rurodha mathurām etya tisṛbhir mleccha-koṭibhiḥ nṛ-loke cāpratidvandvo vṛṣṇīn śrutvātma-sammitān,रुरोध मथुराम् एत्य तिसृभिर् म्लेच्छ-कोटिभिः नृ-लोके चाप्रतिद्वन्द्वो वृष्णीन् श्रुत्वात्म-सम्मितान्
10,50,45,taṃ dṛṣṭvācintayat kṛṣṇaḥ saṅkarṣaṇa sahāyavān aho yadūnāṃ vṛjinaṃ prāptaṃ hy ubhayato mahat,तं दृष्ट्वाचिन्तयत् कृष्णः सङ्कर्षण सहायवान् अहो यदूनां वृजिनं प्राप्तं ह्य् उभयतो महत्
10,50,46,yavano 'yaṃ nirundhe 'smān adya tāvan mahā-balaḥ māgadho 'py adya vā śvo vā paraśvo vāgamiṣyati,यवनो ऽयं निरुन्धे ऽस्मान् अद्य तावन् महा-बलः मागधो ऽप्य् अद्य वा श्वो वा परश्वो वागमिष्यति
10,50,47,āvayoḥ yudhyator asya yady āgantā jarā-sutaḥ bandhūn haniṣyaty atha vā neṣyate sva-puraṃ balī,आवयोः युध्यतोर् अस्य यद्य् आगन्ता जरा-सुतः बन्धून् हनिष्यत्य् अथ वा नेष्यते स्व-पुरं बली
10,50,48,tasmād adya vidhāsyāmo durgaṃ dvipada-durgamam tatra jñātīn samādhāya yavanaṃ ghātayāmahe,तस्माद् अद्य विधास्यामो दुर्गं द्विपद-दुर्गमम् तत्र ज्ञातीन् समाधाय यवनं घातयामहे
10,50,49,iti sammantrya bhagavān durgaṃ dvādaśa-yojanam antaḥ-samudre nagaraṃ kṛtsnādbhutam acīkarat,इति सम्मन्त्र्य भगवान् दुर्गं द्वादश-योजनम् अन्तः-समुद्रे नगरं कृत्स्नाद्भुतम् अचीकरत्
10,50,50,dṛśyate yatra hi tvāṣṭraṃ vijñānaṃ śilpa-naipuṇam rathyā-catvara-vīthībhir yathā-vāstu vinirmitam,दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्प-नैपुणम् रथ्या-चत्वर-वीथीभिर् यथा-वास्तु विनिर्मितम्
10,50,51,sura-druma-latodyāna- vicitropavanānvitam hema-śṛṅgair divi-spṛgbhiḥ sphaṭikāṭṭāla-gopuraiḥ,सुर-द्रुम-लतोद्यान- विचित्रोपवनान्वितम् हेम-शृङ्गैर् दिवि-स्पृग्भिः स्फटिकाट्टाल-गोपुरैः
10,50,52,rājatārakuṭaiḥ koṣṭhair hema-kumbhair alaṅkṛtaiḥ ratna-kūtair gṛhair hemair mahā-mārakata-sthalaiḥ,राजतारकुटैः कोष्ठैर् हेम-कुम्भैर् अलङ्कृतैः रत्न-कूतैर् गृहैर् हेमैर् महा-मारकत-स्थलैः
10,50,53,vāstoṣpatīnāṃ ca gṛhair vallabhībhiś ca nirmitam cātur-varṇya-janākīrṇaṃ yadu-deva-gṛhollasat,वास्तोष्पतीनां च गृहैर् वल्लभीभिश् च निर्मितम् चातुर्-वर्ण्य-जनाकीर्णं यदु-देव-गृहोल्लसत्
10,50,54,sudharmāṃ pārijātaṃ ca mahendraḥ prāhiṇod dhareḥ yatra cāvasthito martyo martya-dharmair na yujyate,सुधर्मां पारिजातं च महेन्द्रः प्राहिणोद् धरेः यत्र चावस्थितो मर्त्यो मर्त्य-धर्मैर् न युज्यते
10,50,55,śyāmaika-varṇān varuṇo hayān śuklān mano-javān aṣṭau nidhi-patiḥ kośān loka-pālo nijodayān,श्यामैक-वर्णान् वरुणो हयान् शुक्लान् मनो-जवान् अष्टौ निधि-पतिः कोशान् लोक-पालो निजोदयान्
10,50,56,yad yad bhagavatā dattam ādhipatyaṃ sva-siddhaye sarvaṃ pratyarpayām āsur harau bhūmi-gate nṛpa,यद् यद् भगवता दत्तम् आधिपत्यं स्व-सिद्धये सर्वं प्रत्यर्पयाम् आसुर् हरौ भूमि-गते नृप
10,50,57,tatra yoga-prabhāvena nītvā sarva-janaṃ hariḥ prajā-pālena rāmeṇa kṛṣṇaḥ samanumantritaḥ nirjagāma pura-dvārāt padma-mālī nirāyudhaḥ,तत्र योग-प्रभावेन नीत्वा सर्व-जनं हरिः प्रजा-पालेन रामेण कृष्णः समनुमन्त्रितः निर्जगाम पुर-द्वारात् पद्म-माली निरायुधः
10,51,1,bhp_10.51.001 śrī-śuka uvāca taṃ vilokya viniṣkrāntam ujjihānam ivoḍupam darśanīyatamaṃ śyāmaṃ pīta-kauśeya-vāsasam,भ्प्_१०.५१.००१ श्री-शुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तम् उज्जिहानम् इवोडुपम् दर्शनीयतमं श्यामं पीत-कौशेय-वाससम्
10,51,2,śrīvatsa-vakṣasaṃ bhrājat kaustubhāmukta-kandharam pṛthu-dīrgha-catur-bāhuṃ nava-kañjāruṇekṣaṇam,श्रीवत्स-वक्षसं भ्राजत् कौस्तुभामुक्त-कन्धरम् पृथु-दीर्घ-चतुर्-बाहुं नव-कञ्जारुणेक्षणम्
10,51,3,nitya-pramuditaṃ śrīmat su-kapolaṃ śuci-smitam mukhāravindaṃ bibhrāṇaṃ sphuran-makara-kuṇḍalam,नित्य-प्रमुदितं श्रीमत् सु-कपोलं शुचि-स्मितम् मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्-मकर-कुण्डलम्
10,51,4,vāsudevo hy ayam iti pumān śrīvatsa-lāñchanaḥ catur-bhujo 'ravindākṣo vana-māly ati-sundaraḥ,वासुदेवो ह्य् अयम् इति पुमान् श्रीवत्स-लाञ्छनः चतुर्-भुजो ऽरविन्दाक्षो वन-माल्य् अति-सुन्दरः
10,51,5,lakṣaṇair nārada-proktair nānyo bhavitum arhati nirāyudhaś calan padbhyāṃ yotsye 'nena nirāyudhaḥ,लक्षणैर् नारद-प्रोक्तैर् नान्यो भवितुम् अर्हति निरायुधश् चलन् पद्भ्यां योत्स्ये ऽनेन निरायुधः
10,51,6,iti niścitya yavanaḥ prādravad taṃ parāṅ-mukham anvadhāvaj jighṛkṣus taṃ durāpam api yoginām,इति निश्चित्य यवनः प्राद्रवद् तं पराङ्-मुखम् अन्वधावज् जिघृक्षुस् तं दुरापम् अपि योगिनाम्
10,51,7,hasta-prāptam ivātmānaṃ harīṇā sa pade pade nīto darśayatā dūraṃ yavaneśo 'dri-kandaram,हस्त-प्राप्तम् इवात्मानं हरीणा स पदे पदे नीतो दर्शयता दूरं यवनेशो ऽद्रि-कन्दरम्
10,51,8,palāyanaṃ yadu-kule jātasya tava nocitam iti kṣipann anugato nainaṃ prāpāhatāśubhaḥ,पलायनं यदु-कुले जातस्य तव नोचितम् इति क्षिपन्न् अनुगतो नैनं प्रापाहताशुभः
10,51,9,evaṃ kṣipto 'pi bhagavān prāviśad giri-kandaram so 'pi praviṣṭas tatrānyaṃ śayānaṃ dadṛśe naram,एवं क्षिप्तो ऽपि भगवान् प्राविशद् गिरि-कन्दरम् सो ऽपि प्रविष्टस् तत्रान्यं शयानं ददृशे नरम्
10,51,10,nanv asau dūram ānīya śete mām iha sādhu-vat iti matvācyutaṃ mūḍhas taṃ padā samatāḍayat,नन्व् असौ दूरम् आनीय शेते माम् इह साधु-वत् इति मत्वाच्युतं मूढस् तं पदा समताडयत्
10,51,11,sa utthāya ciraṃ suptaḥ śanair unmīlya locane diśo vilokayan pārśve tam adrākṣīd avasthitam,स उत्थाय चिरं सुप्तः शनैर् उन्मील्य लोचने दिशो विलोकयन् पार्श्वे तम् अद्राक्षीद् अवस्थितम्
10,51,12,sa tāvat tasya ruṣṭasya dṛṣṭi-pātena bhārata deha-jenāgninā dagdho bhasma-sād abhavat kṣaṇāt,स तावत् तस्य रुष्टस्य दृष्टि-पातेन भारत देह-जेनाग्निना दग्धो भस्म-साद् अभवत् क्षणात्
10,51,13,bhp_10.51.013 śrī-rājovāca ko nāma sa pumān brahman kasya kiṃ-vīrya eva ca kasmād guhāṃ gataḥ śiṣye kiṃ-tejo yavanārdanaḥ,भ्प्_१०.५१.०१३ श्री-राजोवाच को नाम स पुमान् ब्रह्मन् कस्य किं-वीर्य एव च कस्माद् गुहां गतः शिष्ये किं-तेजो यवनार्दनः
10,51,14,bhp_10.51.014 śrī-śuka uvāca sa ikṣvāku-kule jāto māndhātṛ-tanayo mahān mucukunda iti khyāto brahmaṇyaḥ satya-saṅgaraḥ,भ्प्_१०.५१.०१४ श्री-शुक उवाच स इक्ष्वाकु-कुले जातो मान्धातृ-तनयो महान् मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्यः सत्य-सङ्गरः
10,51,15,sa yācitaḥ sura-gaṇair indrādyair ātma-rakṣaṇe asurebhyaḥ paritrastais tad-rakṣāṃ so 'karoc ciram,स याचितः सुर-गणैर् इन्द्राद्यैर् आत्म-रक्षणे असुरेभ्यः परित्रस्तैस् तद्-रक्षां सो ऽकरोच् चिरम्
10,51,16,labdhvā guhaṃ te svaḥ-pālaṃ mucukundam athābruvan rājan viramatāṃ kṛcchrād bhavān naḥ paripālanāt,लब्ध्वा गुहं ते स्वः-पालं मुचुकुन्दम् अथाब्रुवन् राजन् विरमतां कृच्छ्राद् भवान् नः परिपालनात्
10,51,17,nara-lokaṃ parityajya rājyaṃ nihata-kaṇṭakam asmān pālayato vīra kāmās te sarva ujjhitāḥ,नर-लोकं परित्यज्य राज्यं निहत-कण्टकम् अस्मान् पालयतो वीर कामास् ते सर्व उज्झिताः
10,51,18,sutā mahiṣyo bhavato jñātayo 'mātya-mantrinaḥ prajāś ca tulya-kālīnā nādhunā santi kālitāḥ,सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयो ऽमात्य-मन्त्रिनः प्रजाश् च तुल्य-कालीना नाधुना सन्ति कालिताः
10,51,19,kālo balīyān balināṃ bhagavān īśvaro 'vyayaḥ prajāḥ kālayate krīḍan paśu-pālo yathā paśūn,कालो बलीयान् बलिनां भगवान् ईश्वरो ऽव्ययः प्रजाः कालयते क्रीडन् पशु-पालो यथा पशून्
10,51,20,varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te ṛte kaivalyam adya naḥ eka eveśvaras tasya bhagavān viṣṇur avyayaḥ,वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यम् अद्य नः एक एवेश्वरस् तस्य भगवान् विष्णुर् अव्ययः
10,51,21,evam uktaḥ sa vai devān abhivandya mahā-yaśāḥ aśayiṣṭa guhā-viṣṭo nidrayā deva-dattayā,एवम् उक्तः स वै देवान् अभिवन्द्य महा-यशाः अशयिष्ट गुहा-विष्टो निद्रया देव-दत्तया
10,51,22,yavane bhasma-sān nīte bhagavān sātvatarṣabhaḥ ātmānaṃ darśayām āsa mucukundāya dhīmate,यवने भस्म-सान् नीते भगवान् सात्वतर्षभः आत्मानं दर्शयाम् आस मुचुकुन्दाय धीमते
10,51,23,tam ālokya ghana-śyāmaṃ pīta-kauśeya-vāsasam śrīvatsa-vakṣasaṃ bhrājat kaustubhena virājitam,तम् आलोक्य घन-श्यामं पीत-कौशेय-वाससम् श्रीवत्स-वक्षसं भ्राजत् कौस्तुभेन विराजितम्
10,51,24,catur-bhujaṃ rocamānaṃ vaijayantyā ca mālayā cāru-prasanna-vadanaṃ sphuran-makara-kuṇḍalam,चतुर्-भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया चारु-प्रसन्न-वदनं स्फुरन्-मकर-कुण्डलम्
10,51,25,prekṣaṇīyaṃ nṛ-lokasya sānurāga-smitekṣaṇam apīvya-vayasaṃ matta- mṛgendrodāra-vikramam,प्रेक्षणीयं नृ-लोकस्य सानुराग-स्मितेक्षणम् अपीव्य-वयसं मत्त- मृगेन्द्रोदार-विक्रमम्
10,51,26,paryapṛcchan mahā-buddhis tejasā tasya dharṣitaḥ śaṅkitaḥ śanakai rājā durdharṣam iva tejasā,पर्यपृच्छन् महा-बुद्धिस् तेजसा तस्य धर्षितः शङ्कितः शनकै राजा दुर्धर्षम् इव तेजसा
10,51,27,bhp_10.51.027 śrī-mucukunda uvāca ko bhavān iha samprāpto vipine giri-gahvare padbhyāṃ padma-palāśābhyāṃ vicarasy uru-kaṇṭake,भ्प्_१०.५१.०२७ श्री-मुचुकुन्द उवाच को भवान् इह सम्प्राप्तो विपिने गिरि-गह्वरे पद्भ्यां पद्म-पलाशाभ्यां विचरस्य् उरु-कण्टके
10,51,28,kiṃ svit tejasvināṃ tejo bhagavān vā vibhāvasuḥ sūryaḥ somo mahendro vā loka-pālo paro 'pi vā,किं स्वित् तेजस्विनां तेजो भगवान् वा विभावसुः सूर्यः सोमो महेन्द्रो वा लोक-पालो परो ऽपि वा
10,51,29,manye tvāṃ deva-devānāṃ trayāṇāṃ puruṣarṣabham yad bādhase guhā-dhvāntaṃ pradīpaḥ prabhayā yathā,मन्ये त्वां देव-देवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम् यद् बाधसे गुहा-ध्वान्तं प्रदीपः प्रभया यथा
10,51,30,śuśrūṣatām avyalīkam asmākaṃ nara-puṅgava sva-janma karma gotraṃ vā kathyatāṃ yadi rocate,शुश्रूषताम् अव्यलीकम् अस्माकं नर-पुङ्गव स्व-जन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते
10,51,31,vayaṃ tu puruṣa-vyāghra aikṣvākāḥ kṣatra-bandhavaḥ mucukunda iti prokto yauvanāśvātmajaḥ prabho,वयं तु पुरुष-व्याघ्र ऐक्ष्वाकाः क्षत्र-बन्धवः मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मजः प्रभो
10,51,32,cira-prajāgara-śrānto nidrayāpahatendriyaḥ śaye 'smin vijane kāmaṃ kenāpy utthāpito 'dhunā,चिर-प्रजागर-श्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रियः शये ऽस्मिन् विजने कामं केनाप्य् उत्थापितो ऽधुना
10,51,33,so 'pi bhasmī-kṛto nūnam ātmīyenaiva pāpmanā anantaraṃ bhavān śrīmāṃl lakṣito 'mitra-śāsanaḥ,सो ऽपि भस्मी-कृतो नूनम् आत्मीयेनैव पाप्मना अनन्तरं भवान् श्रीमांल् लक्षितो ऽमित्र-शासनः
10,51,34,tejasā te 'viṣahyeṇa bhūri draṣṭuṃ na śaknumaḥ hataujasā mahā-bhāga mānanīyo 'si dehinām,तेजसा ते ऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुमः हतौजसा महा-भाग माननीयो ऽसि देहिनाम्
10,51,35,evaṃ sambhāṣito rājñā bhagavān bhūta-bhāvanaḥ pratyāha prahasan vāṇyā megha-nāda-gabhīrayā,एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान् भूत-भावनः प्रत्याह प्रहसन् वाण्या मेघ-नाद-गभीरया
10,51,36,bhp_10.51.036 śrī-bhagavān uvāca janma-karmābhidhānāni santi me 'ṅga sahasraśaḥ na śakyante 'nusaṅkhyātum anantatvān mayāpi hi,भ्प्_१०.५१.०३६ श्री-भगवान् उवाच जन्म-कर्माभिधानानि सन्ति मे ऽङ्ग सहस्रशः न शक्यन्ते ऽनुसङ्ख्यातुम् अनन्तत्वान् मयापि हि
10,51,37,kvacid rajāṃsi vimame pārthivāny uru-janmabhiḥ guṇa-karmābhidhānāni na me janmāni karhicit,क्वचिद् रजांसि विममे पार्थिवान्य् उरु-जन्मभिः गुण-कर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित्
10,51,38,kāla-trayopapannāni janma-karmāṇi me nṛpa anukramanto naivāntaṃ gacchanti paramarṣayaḥ,काल-त्रयोपपन्नानि जन्म-कर्माणि मे नृप अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षयः
10,51,39,tathāpy adyatanāny aṅga śṛnuṣva gadato mama vijñāpito viriñcena purāhaṃ dharma-guptaye,तथाप्य् अद्यतनान्य् अङ्ग शृनुष्व गदतो मम विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्म-गुप्तये
10,51,40,bhūmer bhārāyamāṇānām asurāṇāṃ kṣayāya ca avatīrṇo yadu-kule gṛha ānakadundubheḥ vadanti vāsudeveti vasudeva-sutaṃ hi mām,भूमेर् भारायमाणानाम् असुराणां क्षयाय च अवतीर्णो यदु-कुले गृह आनकदुन्दुभेः वदन्ति वासुदेवेति वसुदेव-सुतं हि माम्
10,51,41,kālanemir hataḥ kaṃsaḥ pralambādyāś ca sad-dviṣaḥ ayaṃ ca yavano dagdho rājaṃs te tigma-cakṣuṣā,कालनेमिर् हतः कंसः प्रलम्बाद्याश् च सद्-द्विषः अयं च यवनो दग्धो राजंस् ते तिग्म-चक्षुषा
10,51,42,so 'haṃ tavānugrahārthaṃ guhām etām upāgataḥ prārthitaḥ pracuraṃ pūrvaṃ tvayāhaṃ bhakta-vatsalaḥ,सो ऽहं तवानुग्रहार्थं गुहाम् एताम् उपागतः प्रार्थितः प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्त-वत्सलः
10,51,43,varān vṛṇīṣva rājarṣe sarvān kāmān dadāmi te māṃ prasanno janaḥ kaścin na bhūyo 'rhati śocitum,वरान् वृणीष्व राजर्षे सर्वान् कामान् ददामि ते मां प्रसन्नो जनः कश्चिन् न भूयो ऽर्हति शोचितुम्
10,51,44,bhp_10.51.044 śrī-śuka uvāca ity uktas taṃ praṇamyāha mucukundo mudānvitaḥ jñātvā nārāyaṇaṃ devaṃ garga-vākyam anusmaran,भ्प्_१०.५१.०४४ श्री-शुक उवाच इत्य् उक्तस् तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वितः ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्ग-वाक्यम् अनुस्मरन्
10,51,45,bhp_10.51.045 śrī-mucukunda uvāca vimohito 'yaṃ jana īśa māyayā tvadīyayā tvāṃ na bhajaty anartha-dṛk sukhāya duḥkha-prabhaveṣu sajjate gṛheṣu yoṣit puruṣaś ca vañcitaḥ,भ्प्_१०.५१.०४५ श्री-मुचुकुन्द उवाच विमोहितो ऽयं जन ईश मायया त्वदीयया त्वां न भजत्य् अनर्थ-दृक् सुखाय दुःख-प्रभवेषु सज्जते गृहेषु योषित् पुरुषश् च वञ्चितः
10,51,46,labdhvā jano durlabham atra mānuṣaṃ kathañcid avyaṅgam ayatnato 'nagha amp;pādāravindaṃ na bhajaty asan-matir gṛhāndha-kūpe patito yathā paśuḥ,लब्ध्वा जनो दुर्लभम् अत्र मानुषं कथञ्चिद् अव्यङ्गम् अयत्नतो ऽनघ अम्प्;पादारविन्दं न भजत्य् असन्-मतिर् गृहान्ध-कूपे पतितो यथा पशुः
10,51,47,mamaiṣa kālo 'jita niṣphalo gato rājya-śriyonnaddha-madasya bhū-pateḥ martyātma-buddheḥ suta-dāra-kośa-bhūṣv āsajjamānasya duranta-cintayā,ममैष कालो ऽजित निष्फलो गतो राज्य-श्रियोन्नद्ध-मदस्य भू-पतेः मर्त्यात्म-बुद्धेः सुत-दार-कोश-भूष्व् आसज्जमानस्य दुरन्त-चिन्तया
10,51,48,kalevare 'smin ghaṭa-kuḍya-sannibhe nirūḍha-māno nara-deva ity aham amp;vṛto rathebhāśva-padāty-anīkapair gāṃ paryaṭaṃs tvāgaṇayan su-durmadaḥ,कलेवरे ऽस्मिन् घट-कुड्य-सन्निभे निरूढ-मानो नर-देव इत्य् अहम् अम्प्;वृतो रथेभाश्व-पदात्य्-अनीकपैर् गां पर्यटंस् त्वागणयन् सु-दुर्मदः
10,51,49,pramattam uccair itikṛtya-cintayā pravṛddha-lobhaṃ viṣayeṣu lālasam tvam apramattaḥ sahasābhipadyase kṣul-lelihāno 'hir ivākhum antakaḥ,प्रमत्तम् उच्चैर् इतिकृत्य-चिन्तया प्रवृद्ध-लोभं विषयेषु लालसम् त्वम् अप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे क्षुल्-लेलिहानो ऽहिर् इवाखुम् अन्तकः
10,51,50,purā rathair hema-pariṣkṛtaiś caran mataṃ-gajair vā nara-deva-saṃjñitaḥ amp;sa eva kālena duratyayena te kalevaro viṭ-kṛmi-bhasma-saṃjñitaḥ,पुरा रथैर् हेम-परिष्कृतैश् चरन् मतं-गजैर् वा नर-देव-संज्ञितः अम्प्;स एव कालेन दुरत्ययेन ते कलेवरो विट्-कृमि-भस्म-संज्ञितः
10,51,51,nirjitya dik-cakram abhūta-vigraho varāsana-sthaḥ sama-rāja-vanditaḥ gṛheṣu maithunya-sukheṣu yoṣitāṃ krīḍā-mṛgaḥ pūruṣa īśa nīyate,निर्जित्य दिक्-चक्रम् अभूत-विग्रहो वरासन-स्थः सम-राज-वन्दितः गृहेषु मैथुन्य-सुखेषु योषितां क्रीडा-मृगः पूरुष ईश नीयते
10,51,52,karoti karmāṇi tapaḥ-suniṣṭhito nivṛtta-bhogas tad-apekṣayādadat punaś ca bhūyāsam ahaṃ sva-rāḍ iti pravṛddha-tarṣo na sukhāya kalpate,करोति कर्माणि तपः-सुनिष्ठितो निवृत्त-भोगस् तद्-अपेक्षयाददत् पुनश् च भूयासम् अहं स्व-राड् इति प्रवृद्ध-तर्षो न सुखाय कल्पते
10,51,53,bhavāpavargo bhramato yadā bhavej janasya tarhy acyuta sat-samāgamaḥ sat-saṅgamo yarhi tadaiva sad-gatau parāvareśe tvayi jāyate matiḥ,भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवेज् जनस्य तर्ह्य् अच्युत सत्-समागमः सत्-सङ्गमो यर्हि तदैव सद्-गतौ परावरेशे त्वयि जायते मतिः
10,51,54,manye mamānugraha īśa te kṛto rājyānubandhāpagamo yadṛcchayā yaḥ prārthyate sādhubhir eka-caryayā vanaṃ vivikṣadbhir akhaṇḍa-bhūmi-paiḥ,मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो राज्यानुबन्धापगमो यदृच्छया यः प्रार्थ्यते साधुभिर् एक-चर्यया वनं विविक्षद्भिर् अखण्ड-भूमि-पैः
10,51,55,na kāmaye 'nyaṃ tava pāda-sevanād akiñcana-prārthyatamād varaṃ vibho ārādhya kas tvāṃ hy apavarga-daṃ hare vṛṇīta āryo varam ātma-bandhanam,न कामये ऽन्यं तव पाद-सेवनाद् अकिञ्चन-प्रार्थ्यतमाद् वरं विभो आराध्य कस् त्वां ह्य् अपवर्ग-दं हरे वृणीत आर्यो वरम् आत्म-बन्धनम्
10,51,56,tasmād visṛjyāśiṣa īśa sarvato rajas-tamaḥ-sattva-guṇānubandhanāḥ nirañjanaṃ nirguṇam advayaṃ paraṃ tvāṃ jñāpti-mātraṃ puruṣaṃ vrajāmy aham,तस्माद् विसृज्याशिष ईश सर्वतो रजस्-तमः-सत्त्व-गुणानुबन्धनाः निरञ्जनं निर्गुणम् अद्वयं परं त्वां ज्ञाप्ति-मात्रं पुरुषं व्रजाम्य् अहम्
10,51,57,ciram iha vṛjinārtas tapyamāno 'nutāpair avitṛṣa-ṣaḍ-amitro 'labdha-śāntiḥ kathañcit amp;śaraṇa-da samupetas tvat-padābjaṃ parātman abhayam ṛtam aśokaṃ pāhi māpannam īśa,चिरम् इह वृजिनार्तस् तप्यमानो ऽनुतापैर् अवितृष-षड्-अमित्रो ऽलब्ध-शान्तिः कथञ्चित् अम्प्;शरण-द समुपेतस् त्वत्-पदाब्जं परात्मन् अभयम् ऋतम् अशोकं पाहि मापन्नम् ईश
10,51,58,bhp_10.51.058 śrī-bhagavān uvāca sārvabhauma mahā-rāja matis te vimalorjitā varaiḥ pralobhitasyāpi na kāmair vihatā yataḥ,भ्प्_१०.५१.०५८ श्री-भगवान् उवाच सार्वभौम महा-राज मतिस् ते विमलोर्जिता वरैः प्रलोभितस्यापि न कामैर् विहता यतः
10,51,59,pralobhito varair yat tvam apramādāya viddhi tat na dhīr ekānta-bhaktānām āśīrbhir bhidyate kvacit,प्रलोभितो वरैर् यत् त्वम् अप्रमादाय विद्धि तत् न धीर् एकान्त-भक्तानाम् आशीर्भिर् भिद्यते क्वचित्
10,51,60,yuñjānānām abhaktānāṃ prāṇāyāmādibhir manaḥ akṣīṇa-vāsanaṃ rājan dṛśyate punar utthitam,युञ्जानानाम् अभक्तानां प्राणायामादिभिर् मनः अक्षीण-वासनं राजन् दृश्यते पुनर् उत्थितम्
10,51,61,vicarasva mahīṃ kāmaṃ mayy āveśita-mānasaḥ astv evaṃ nityadā tubhyaṃ bhaktir mayy anapāyinī,विचरस्व महीं कामं मय्य् आवेशित-मानसः अस्त्व् एवं नित्यदा तुभ्यं भक्तिर् मय्य् अनपायिनी
10,51,62,kṣātra-dharma-sthito jantūn nyavadhīr mṛgayādibhiḥ samāhitas tat tapasā jahy aghaṃ mad-upāśritaḥ,क्षात्र-धर्म-स्थितो जन्तून् न्यवधीर् मृगयादिभिः समाहितस् तत् तपसा जह्य् अघं मद्-उपाश्रितः
10,51,63,janmany anantare rājan sarva-bhūta-suhṛttamaḥ bhūtvā dvija-varas tvaṃ vai mām upaiṣyasi kevalam,जन्मन्य् अनन्तरे राजन् सर्व-भूत-सुहृत्तमः भूत्वा द्विज-वरस् त्वं वै माम् उपैष्यसि केवलम्
10,52,1,bhp_10.52.001 śrī-śuka uvāca itthaṃ so 'nagrahīto 'nga kṛṣṇenekṣvāku nandanaḥ taṃ parikramya sannamya niścakrāma guhā-mukhāt,भ्प्_१०.५२.००१ श्री-शुक उवाच इत्थं सो ऽनग्रहीतो ऽन्ग कृष्णेनेक्ष्वाकु नन्दनः तं परिक्रम्य सन्नम्य निश्चक्राम गुहा-मुखात्
10,52,2,saṃvīkṣya kṣullakān martyān paśūn vīrud-vanaspatīn matvā kali-yugaṃ prāptaṃ jagāma diśam uttarām,संवीक्ष्य क्षुल्लकान् मर्त्यान् पशून् वीरुद्-वनस्पतीन् मत्वा कलि-युगं प्राप्तं जगाम दिशम् उत्तराम्
10,52,3,tapaḥ-śraddhā-yuto dhīro niḥsaṅgo mukta-saṃśayaḥ samādhāya manaḥ kṛṣṇe prāviśad gandhamādanam,तपः-श्रद्धा-युतो धीरो निःसङ्गो मुक्त-संशयः समाधाय मनः कृष्णे प्राविशद् गन्धमादनम्
10,52,4,badary-āśramam āsādya nara-nārāyaṇālayam sarva-dvandva-sahaḥ śāntas tapasārādhayad dharim,बदर्य्-आश्रमम् आसाद्य नर-नारायणालयम् सर्व-द्वन्द्व-सहः शान्तस् तपसाराधयद् धरिम्
10,52,5,bhagavān punar āvrajya purīṃ yavana-veṣṭitām hatvā mleccha-balaṃ ninye tadīyaṃ dvārakāṃ dhanam,भगवान् पुनर् आव्रज्य पुरीं यवन-वेष्टिताम् हत्वा म्लेच्छ-बलं निन्ये तदीयं द्वारकां धनम्
10,52,6,nīyamāne dhane gobhir nṛbhiś cācyuta-coditaiḥ ājagāma jarāsandhas trayo-viṃśaty-anīka-paḥ,नीयमाने धने गोभिर् नृभिश् चाच्युत-चोदितैः आजगाम जरासन्धस् त्रयो-विंशत्य्-अनीक-पः
10,52,7,vilokya vega-rabhasaṃ ripu-sainyasya mādhavau manuṣya-ceṣṭām āpannau rājan dudruvatur drutam,विलोक्य वेग-रभसं रिपु-सैन्यस्य माधवौ मनुष्य-चेष्टाम् आपन्नौ राजन् दुद्रुवतुर् द्रुतम्
10,52,8,vihāya vittaṃ pracuram abhītau bhīru-bhīta-vat padbhyāṃ palāśābhyāṃ celatur bahu-yojanam,विहाय वित्तं प्रचुरम् अभीतौ भीरु-भीत-वत् पद्भ्यां पलाशाभ्यां चेलतुर् बहु-योजनम्
10,52,9,palāyamānau tau dṛṣṭvā māgadhaḥ prahasan balī anvadhāvad rathānīkair īśayor apramāṇa-vit,पलायमानौ तौ दृष्ट्वा मागधः प्रहसन् बली अन्वधावद् रथानीकैर् ईशयोर् अप्रमाण-वित्
10,52,10,pradrutya dūraṃ saṃśrāntau tuṅgam āruhatāṃ girim pravarṣaṇākhyaṃ bhagavān nityadā yatra varṣati,प्रद्रुत्य दूरं संश्रान्तौ तुङ्गम् आरुहतां गिरिम् प्रवर्षणाख्यं भगवान् नित्यदा यत्र वर्षति
10,52,11,girau nilīnāv ājñāya nādhigamya padaṃ nṛpa dadāha girim edhobhiḥ samantād agnim utsṛjan,गिरौ निलीनाव् आज्ञाय नाधिगम्य पदं नृप ददाह गिरिम् एधोभिः समन्ताद् अग्निम् उत्सृजन्
10,52,12,tata utpatya tarasā dahyamāna-taṭād ubhau daśaika-yojanāt tuṅgān nipetatur adho bhuvi,तत उत्पत्य तरसा दह्यमान-तटाद् उभौ दशैक-योजनात् तुङ्गान् निपेततुर् अधो भुवि
10,52,13,alakṣyamāṇau ripuṇā sānugena yadūttamau sva-puraṃ punar āyātau samudra-parikhāṃ nṛpa,अलक्ष्यमाणौ रिपुणा सानुगेन यदूत्तमौ स्व-पुरं पुनर् आयातौ समुद्र-परिखां नृप
10,52,14,so 'pi dagdhāv iti mṛṣā manvāno bala-keśavau balam ākṛṣya su-mahan magadhān māgadho yayau,सो ऽपि दग्धाव् इति मृषा मन्वानो बल-केशवौ बलम् आकृष्य सु-महन् मगधान् मागधो ययौ
10,52,15,ānartādhipatiḥ śrīmān raivato raivatīṃ sutām brahmaṇā coditaḥ prādād balāyeti puroditam,आनर्ताधिपतिः श्रीमान् रैवतो रैवतीं सुताम् ब्रह्मणा चोदितः प्रादाद् बलायेति पुरोदितम्
10,52,16,bhagavān api govinda upayeme kurūdvaha vaidarbhīṃ bhīṣmaka-sutāṃ śriyo mātrāṃ svayaṃ-vare,भगवान् अपि गोविन्द उपयेमे कुरूद्वह वैदर्भीं भीष्मक-सुतां श्रियो मात्रां स्वयं-वरे
10,52,17,pramathya tarasā rājñaḥ śālvādīṃś caidya-pakṣa-gān paśyatāṃ sarva-lokānāṃ tārkṣya-putraḥ sudhām iva,प्रमथ्य तरसा राज्ञः शाल्वादींश् चैद्य-पक्ष-गान् पश्यतां सर्व-लोकानां तार्क्ष्य-पुत्रः सुधाम् इव
10,52,18,bhp_10.52.018 śrī-rājovāca bhagavān bhīṣmaka-sutāṃ rukmiṇīṃ rucirānanām rākṣasena vidhānena upayema iti śrutam,भ्प्_१०.५२.०१८ श्री-राजोवाच भगवान् भीष्मक-सुतां रुक्मिणीं रुचिराननाम् राक्षसेन विधानेन उपयेम इति श्रुतम्
10,52,19,bhagavan śrotum icchāmi kṛṣṇasyāmita-tejasaḥ yathā māgadha-śālvādīn jitvā kanyām upāharat,भगवन् श्रोतुम् इच्छामि कृष्णस्यामित-तेजसः यथा मागध-शाल्वादीन् जित्वा कन्याम् उपाहरत्
10,52,20,brahman kṛṣṇa-kathāḥ puṇyā mādhvīr loka-malāpahāḥ ko nu tṛpyeta śṛṇvānaḥ śruta-jño nitya-nūtanāḥ,ब्रह्मन् कृष्ण-कथाः पुण्या माध्वीर् लोक-मलापहाः को नु तृप्येत शृण्वानः श्रुत-ज्ञो नित्य-नूतनाः
10,52,21,bhp_10.52.021 śrī-bādarāyaṇir uvāca rājāsīd bhīṣmako nāma vidarbhādhipatir mahān tasya pancābhavan putrāḥ kanyaikā ca varānanā,भ्प्_१०.५२.०२१ श्री-बादरायणिर् उवाच राजासीद् भीष्मको नाम विदर्भाधिपतिर् महान् तस्य पन्चाभवन् पुत्राः कन्यैका च वरानना
10,52,22,rukmy agrajo rukmaratho rukmabāhur anantaraḥ rukmakeśo rukmamālī rukmiṇy eṣā svasā satī,रुक्म्य् अग्रजो रुक्मरथो रुक्मबाहुर् अनन्तरः रुक्मकेशो रुक्ममाली रुक्मिण्य् एषा स्वसा सती
10,52,23,sopaśrutya mukundasya rūpa-vīrya-guṇa-śriyaḥ gṛhāgatair gīyamānās taṃ mene sadṛśaṃ patim,सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य रूप-वीर्य-गुण-श्रियः गृहागतैर् गीयमानास् तं मेने सदृशं पतिम्
10,52,24,tāṃ buddhi-lakṣaṇaudārya- rūpa-śīla-guṇāśrayām kṛṣṇaś ca sadṛśīṃ bhāryāṃ samudvoḍhuṃ mano dadhe,तां बुद्धि-लक्षणौदार्य- रूप-शील-गुणाश्रयाम् कृष्णश् च सदृशीं भार्यां समुद्वोढुं मनो दधे
10,52,25,bandhūnām icchatāṃ dātuṃ kṛṣṇāya bhaginīṃ nṛpa tato nivārya kṛṣṇa-dviḍ rukmī caidyam amanyata,बन्धूनाम् इच्छतां दातुं कृष्णाय भगिनीं नृप ततो निवार्य कृष्ण-द्विड् रुक्मी चैद्यम् अमन्यत
10,52,26,tad avetyāsitāpāṅgī vaidarbhī durmanā bhṛśam vicintyāptaṃ dvijaṃ kañcit kṛṣṇāya prāhiṇod drutam,तद् अवेत्यासितापाङ्गी वैदर्भी दुर्मना भृशम् विचिन्त्याप्तं द्विजं कञ्चित् कृष्णाय प्राहिणोद् द्रुतम्
10,52,27,dvārakāṃ sa samabhyetya pratīhāraiḥ praveśitaḥ apaśyad ādyaṃ puruṣam āsīnaṃ kāñcanāsane,द्वारकां स समभ्येत्य प्रतीहारैः प्रवेशितः अपश्यद् आद्यं पुरुषम् आसीनं काञ्चनासने
10,52,28,dṛṣṭvā brahmaṇya-devas tam avaruhya nijāsanāt upaveśyārhayāṃ cakre yathātmānaṃ divaukasaḥ,दृष्ट्वा ब्रह्मण्य-देवस् तम् अवरुह्य निजासनात् उपवेश्यार्हयां चक्रे यथात्मानं दिवौकसः
10,52,29,taṃ bhuktavantaṃ viśrāntam upagamya satāṃ gatiḥ pāṇinābhimṛśan pādāv avyagras tam apṛcchata,तं भुक्तवन्तं विश्रान्तम् उपगम्य सतां गतिः पाणिनाभिमृशन् पादाव् अव्यग्रस् तम् अपृच्छत
10,52,30,kaccid dvija-vara-śreṣṭha dharmas te vṛddha-sammataḥ vartate nāti-kṛcchreṇa santuṣṭa-manasaḥ sadā,कच्चिद् द्विज-वर-श्रेष्ठ धर्मस् ते वृद्ध-सम्मतः वर्तते नाति-कृच्छ्रेण सन्तुष्ट-मनसः सदा
10,52,31,santuṣṭo yarhi varteta brāhmaṇo yena kenacit ahīyamānaḥ svad dharmāt sa hy asyākhila-kāma-dhuk,सन्तुष्टो यर्हि वर्तेत ब्राह्मणो येन केनचित् अहीयमानः स्वद् धर्मात् स ह्य् अस्याखिल-काम-धुक्
10,52,32,asantuṣṭo 'sakṛl lokān āpnoty api sureśvaraḥ akiñcano 'pi santuṣṭaḥ śete sarvāṅga-vijvaraḥ,असन्तुष्टो ऽसकृल् लोकान् आप्नोत्य् अपि सुरेश्वरः अकिञ्चनो ऽपि सन्तुष्टः शेते सर्वाङ्ग-विज्वरः
10,52,33,viprān sva-lābha-santuṣṭān sādhūn bhūta-suhṛttamān nirahaṅkāriṇaḥ śāntān namasye śirasāsakṛt,विप्रान् स्व-लाभ-सन्तुष्टान् साधून् भूत-सुहृत्तमान् निरहङ्कारिणः शान्तान् नमस्ये शिरसासकृत्
10,52,34,kaccid vaḥ kuśalaṃ brahman rājato yasya hi prajāḥ sukhaṃ vasanti viṣaye pālyamānāḥ sa me priyaḥ,कच्चिद् वः कुशलं ब्रह्मन् राजतो यस्य हि प्रजाः सुखं वसन्ति विषये पाल्यमानाः स मे प्रियः
10,52,35,yatas tvam āgato durgaṃ nistīryeha yad-icchayā sarvaṃ no brūhy aguhyaṃ cet kiṃ kāryaṃ karavāma te,यतस् त्वम् आगतो दुर्गं निस्तीर्येह यद्-इच्छया सर्वं नो ब्रूह्य् अगुह्यं चेत् किं कार्यं करवाम ते
10,52,36,evaṃ sampṛṣṭa-sampraśno brāhmaṇaḥ parameṣṭhinā līlā-gṛhīta-dehena tasmai sarvam avarṇayat,एवं सम्पृष्ट-सम्प्रश्नो ब्राह्मणः परमेष्ठिना लीला-गृहीत-देहेन तस्मै सर्वम् अवर्णयत्
10,52,37,bhp_10.52.037 śrī-rukmiṇy uvāca śrutvā guṇān bhuvana-sundara śṛṇvatāṃ te nirviśya karṇa-vivarair harato 'ṅga-tāpam śrutvā guṇān bhuvana-sundara śṛṇvatāṃ te nirviśya karṇa-vivarair harato 'ṅga-tāpam rūpaṃ dṛśāṃ dṛśimatām akhilārtha-lābhaṃ tvayy acyutāviśati cittam apatrapaṃ me,भ्प्_१०.५२.०३७ श्री-रुक्मिण्य् उवाच श्रुत्वा गुणान् भुवन-सुन्दर शृण्वतां ते निर्विश्य कर्ण-विवरैर् हरतो ऽङ्ग-तापम् श्रुत्वा गुणान् भुवन-सुन्दर शृण्वतां ते निर्विश्य कर्ण-विवरैर् हरतो ऽङ्ग-तापम् रूपं दृशां दृशिमताम् अखिलार्थ-लाभं त्वय्य् अच्युताविशति चित्तम् अपत्रपं मे
10,52,38,kā tvā mukunda mahatī kula-śīla-rūpa- vidyā-vayo-draviṇa-dhāmabhir ātma-tulyam kā tvā mukunda mahatī kula-śīla-rūpa- vidyā-vayo-draviṇa-dhāmabhir ātma-tulyam dhīrā patiṃ kulavatī na vṛṇīta kanyā kāle nṛ-siṃha nara-loka-mano-'bhirāmam,का त्वा मुकुन्द महती कुल-शील-रूप- विद्या-वयो-द्रविण-धामभिर् आत्म-तुल्यम् का त्वा मुकुन्द महती कुल-शील-रूप- विद्या-वयो-द्रविण-धामभिर् आत्म-तुल्यम् धीरा पतिं कुलवती न वृणीत कन्या काले नृ-सिंह नर-लोक-मनो-ऽभिरामम्
10,52,39,tan me bhavān khalu vṛtaḥ patir aṅga jāyām ātmārpitaś ca bhavato 'tra vibho vidhehi tan me bhavān khalu vṛtaḥ patir aṅga jāyām ātmārpitaś ca bhavato 'tra vibho vidhehi mā vīra-bhāgam abhimarśatu caidya ārād gomāyu-van mṛga-pater balim ambujākṣa,तन् मे भवान् खलु वृतः पतिर् अङ्ग जायाम् आत्मार्पितश् च भवतो ऽत्र विभो विधेहि तन् मे भवान् खलु वृतः पतिर् अङ्ग जायाम् आत्मार्पितश् च भवतो ऽत्र विभो विधेहि मा वीर-भागम् अभिमर्शतु चैद्य आराद् गोमायु-वन् मृग-पतेर् बलिम् अम्बुजाक्ष
10,52,40,pūrteṣṭa-datta-niyama-vrata-deva-vipra gurv-arcanādibhir alaṃ bhagavān pareśaḥ pūrteṣṭa-datta-niyama-vrata-deva-vipra gurv-arcanādibhir alaṃ bhagavān pareśaḥ ārādhito yadi gadāgraja etya pāṇiṃ gṛhṇātu me na damaghoṣa-sutādayo 'nye,पूर्तेष्ट-दत्त-नियम-व्रत-देव-विप्र गुर्व्-अर्चनादिभिर् अलं भगवान् परेशः पूर्तेष्ट-दत्त-नियम-व्रत-देव-विप्र गुर्व्-अर्चनादिभिर् अलं भगवान् परेशः आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं गृह्णातु मे न दमघोष-सुतादयो ऽन्ये
10,52,41,śvo bhāvini tvam ajitodvahane vidarbhān guptaḥ sametya pṛtanā-patibhiḥ parītaḥ śvo bhāvini tvam ajitodvahane vidarbhān guptaḥ sametya pṛtanā-patibhiḥ parītaḥ nirmathya caidya-magadhendra-balaṃ prasahya māṃ rākṣasena vidhinodvaha vīrya-śulkām,श्वो भाविनि त्वम् अजितोद्वहने विदर्भान् गुप्तः समेत्य पृतना-पतिभिः परीतः श्वो भाविनि त्वम् अजितोद्वहने विदर्भान् गुप्तः समेत्य पृतना-पतिभिः परीतः निर्मथ्य चैद्य-मगधेन्द्र-बलं प्रसह्य मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्य-शुल्काम्
10,52,42,antaḥ-purāntara-carīm anihatya bandhūn tvām udvahe katham iti pravadāmy upāyam antaḥ-purāntara-carīm anihatya bandhūn tvām udvahe katham iti pravadāmy upāyam pūrve-dyur asti mahatī kula-deva-yātrā yasyāṃ bahir nava-vadhūr girijām upeyāt,अन्तः-पुरान्तर-चरीम् अनिहत्य बन्धून् त्वाम् उद्वहे कथम् इति प्रवदाम्य् उपायम् अन्तः-पुरान्तर-चरीम् अनिहत्य बन्धून् त्वाम् उद्वहे कथम् इति प्रवदाम्य् उपायम् पूर्वे-द्युर् अस्ति महती कुल-देव-यात्रा यस्यां बहिर् नव-वधूर् गिरिजाम् उपेयात्
10,52,43,yasyāṅghri-paṅkaja-rajaḥ-snapanaṃ mahānto vāñchanty umā-patir ivātma-tamo-'pahatyai yasyāṅghri-paṅkaja-rajaḥ-snapanaṃ mahānto vāñchanty umā-patir ivātma-tamo-'pahatyai yarhy ambujākṣa na labheya bhavat-prasādaṃ jahyām asūn vrata-kṛśān śata-janmabhiḥ syāt,यस्याङ्घ्रि-पङ्कज-रजः-स्नपनं महान्तो वाञ्छन्त्य् उमा-पतिर् इवात्म-तमो-ऽपहत्यै यस्याङ्घ्रि-पङ्कज-रजः-स्नपनं महान्तो वाञ्छन्त्य् उमा-पतिर् इवात्म-तमो-ऽपहत्यै यर्ह्य् अम्बुजाक्ष न लभेय भवत्-प्रसादं जह्याम् असून् व्रत-कृशान् शत-जन्मभिः स्यात्
10,52,44,bhp_10.52.044 brāhmaṇa uvāca ity ete guhya-sandeśā yadu-deva mayāhṛtāḥ vimṛśya kartuṃ yac cātra kriyatāṃ tad anantaram,भ्प्_१०.५२.०४४ ब्राह्मण उवाच इत्य् एते गुह्य-सन्देशा यदु-देव मयाहृताः विमृश्य कर्तुं यच् चात्र क्रियतां तद् अनन्तरम्
10,53,1,bhp_10.53.001 śrī-śuka uvāca vaidarbhyāḥ sa tu sandeśaṃ niśamya yadu-nandanaḥ pragṛhya pāṇinā pāṇiṃ prahasann idam abravīt,भ्प्_१०.५३.००१ श्री-शुक उवाच वैदर्भ्याः स तु सन्देशं निशम्य यदु-नन्दनः प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत्
10,53,2,bhp_10.53.002 śrī-bhagavān uvāca tathāham api tac-citto nidrāṃ ca na labhe niśi vedāham rukmiṇā dveṣān mamodvāho nivāritaḥ,भ्प्_१०.५३.००२ श्री-भगवान् उवाच तथाहम् अपि तच्-चित्तो निद्रां च न लभे निशि वेदाहम् रुक्मिणा द्वेषान् ममोद्वाहो निवारितः
10,53,3,tām ānayiṣya unmathya rājanyāpasadān mṛdhe mat-parām anavadyāṅgīm edhaso 'gni-śikhām iva,ताम् आनयिष्य उन्मथ्य राजन्यापसदान् मृधे मत्-पराम् अनवद्याङ्गीम् एधसो ऽग्नि-शिखाम् इव
10,53,4,bhp_10.53.004 śrī-śuka uvāca udvāharkṣaṃ ca vijñāya rukmiṇyā madhusūdanaḥ rathaḥ saṃyujyatām āśu dārukety āha sārathim,भ्प्_१०.५३.००४ श्री-शुक उवाच उद्वाहर्क्षं च विज्ञाय रुक्मिण्या मधुसूदनः रथः संयुज्यताम् आशु दारुकेत्य् आह सारथिम्
10,53,5,sa cāśvaiḥ śaibya-sugrīva- meghapuṣpa-balāhakaiḥ yuktaṃ ratham upānīya tasthau prāñjalir agrataḥ,स चाश्वैः शैब्य-सुग्रीव- मेघपुष्प-बलाहकैः युक्तं रथम् उपानीय तस्थौ प्राञ्जलिर् अग्रतः
10,53,6,āruhya syandanaṃ śaurir dvijam āropya tūrṇa-gaiḥ ānartād eka-rātreṇa vidarbhān agamad dhayaiḥ,आरुह्य स्यन्दनं शौरिर् द्विजम् आरोप्य तूर्ण-गैः आनर्ताद् एक-रात्रेण विदर्भान् अगमद् धयैः
10,53,7,rājā sa kuṇḍina-patiḥ putra-sneha-vaśānugaḥ śiśupālāya svāṃ kanyāṃ dāsyan karmāṇy akārayat,राजा स कुण्डिन-पतिः पुत्र-स्नेह-वशानुगः शिशुपालाय स्वां कन्यां दास्यन् कर्माण्य् अकारयत्
10,53,8,puraṃ sammṛṣṭa-saṃsikta- mārga-rathyā-catuṣpatham citra-dhvaja-patākābhis toraṇaiḥ samalaṅkṛtam,पुरं सम्मृष्ट-संसिक्त- मार्ग-रथ्या-चतुष्पथम् चित्र-ध्वज-पताकाभिस् तोरणैः समलङ्कृतम्
10,53,9,srag-gandha-mālyābharaṇair virajo-'mbara-bhūṣitaiḥ juṣṭaṃ strī-puruṣaiḥ śrīmad- gṛhair aguru-dhūpitaiḥ,स्रग्-गन्ध-माल्याभरणैर् विरजो-ऽम्बर-भूषितैः जुष्टं स्त्री-पुरुषैः श्रीमद्- गृहैर् अगुरु-धूपितैः
10,53,10,pitṝn devān samabhyarcya viprāṃś ca vidhi-van nṛpa bhojayitvā yathā-nyāyaṃ vācayām āsa maṅgalam,पितॄन् देवान् समभ्यर्च्य विप्रांश् च विधि-वन् नृप भोजयित्वा यथा-न्यायं वाचयाम् आस मङ्गलम्
10,53,11,su-snātāṃ su-datīṃ kanyāṃ kṛta-kautuka-maṅgalām āhatāṃśuka-yugmena bhūṣitāṃ bhūṣaṇottamaiḥ,सु-स्नातां सु-दतीं कन्यां कृत-कौतुक-मङ्गलाम् आहतांशुक-युग्मेन भूषितां भूषणोत्तमैः
10,53,12,cakruḥ sāma-rg-yajur-mantrair vadhvā rakṣāṃ dvijottamāḥ purohito 'tharva-vid vai juhāva graha-śāntaye,चक्रुः साम-र्ग्-यजुर्-मन्त्रैर् वध्वा रक्षां द्विजोत्तमाः पुरोहितो ऽथर्व-विद् वै जुहाव ग्रह-शान्तये
10,53,13,hiraṇya-rūpya vāsāṃsi tilāṃś ca guḍa-miśritān prādād dhenūś ca viprebhyo rājā vidhi-vidāṃ varaḥ,हिरण्य-रूप्य वासांसि तिलांश् च गुड-मिश्रितान् प्रादाद् धेनूश् च विप्रेभ्यो राजा विधि-विदां वरः
10,53,14,evaṃ cedi-patī rājā damaghoṣaḥ sutāya vai kārayām āsa mantra-jñaiḥ sarvam abhyudayocitam,एवं चेदि-पती राजा दमघोषः सुताय वै कारयाम् आस मन्त्र-ज्ञैः सर्वम् अभ्युदयोचितम्
10,53,15,mada-cyudbhir gajānīkaiḥ syandanair hema-mālibhiḥ patty-aśva-saṅkulaiḥ sainyaiḥ parītaḥ kuṇdīnaṃ yayau,मद-च्युद्भिर् गजानीकैः स्यन्दनैर् हेम-मालिभिः पत्त्य्-अश्व-सङ्कुलैः सैन्यैः परीतः कुण्दीनं ययौ
10,53,16,taṃ vai vidarbhādhipatiḥ samabhyetyābhipūjya ca niveśayām āsa mudā kalpitānya-niveśane,तं वै विदर्भाधिपतिः समभ्येत्याभिपूज्य च निवेशयाम् आस मुदा कल्पितान्य-निवेशने
10,53,17,tatra śālvo jarāsandho dantavakro vidūrathaḥ ājagmuś caidya-pakṣīyāḥ pauṇḍrakādyāḥ sahasraśaḥ,तत्र शाल्वो जरासन्धो दन्तवक्रो विदूरथः आजग्मुश् चैद्य-पक्षीयाः पौण्ड्रकाद्याः सहस्रशः
10,53,18,kṛṣṇa-rāma-dviṣo yattāḥ kanyāṃ caidyāya sādhitum yady āgatya haret kṛṣno rāmādyair yadubhir vṛtaḥ,कृष्ण-राम-द्विषो यत्ताः कन्यां चैद्याय साधितुम् यद्य् आगत्य हरेत् कृष्नो रामाद्यैर् यदुभिर् वृतः
10,53,19,yotsyāmaḥ saṃhatās tena iti niścita-mānasāḥ ājagmur bhū-bhujaḥ sarve samagra-bala-vāhanāḥ,योत्स्यामः संहतास् तेन इति निश्चित-मानसाः आजग्मुर् भू-भुजः सर्वे समग्र-बल-वाहनाः
10,53,20,śrutvaitad bhagavān rāmo vipakṣīya nṛpodyamam kṛṣṇaṃ caikaṃ gataṃ hartuṃ kanyāṃ kalaha-śaṅkitaḥ,श्रुत्वैतद् भगवान् रामो विपक्षीय नृपोद्यमम् कृष्णं चैकं गतं हर्तुं कन्यां कलह-शङ्कितः
10,53,21,balena mahatā sārdhaṃ bhrātṛ-sneha-pariplutaḥ tvaritaḥ kuṇḍinaṃ prāgād gajāśva-ratha-pattibhiḥ,बलेन महता सार्धं भ्रातृ-स्नेह-परिप्लुतः त्वरितः कुण्डिनं प्रागाद् गजाश्व-रथ-पत्तिभिः
10,53,22,bhīṣma-kanyā varārohā kāṅkṣanty āgamanaṃ hareḥ pratyāpattim apaśyantī dvijasyācintayat tadā,भीष्म-कन्या वरारोहा काङ्क्षन्त्य् आगमनं हरेः प्रत्यापत्तिम् अपश्यन्ती द्विजस्याचिन्तयत् तदा
10,53,23,aho tri-yāmāntarita udvāho me 'lpa-rādhasaḥ nāgacchaty aravindākṣo nāhaṃ vedmy atra kāraṇam so 'pi nāvartate 'dyāpi mat-sandeśa-haro dvijaḥ,अहो त्रि-यामान्तरित उद्वाहो मे ऽल्प-राधसः नागच्छत्य् अरविन्दाक्षो नाहं वेद्म्य् अत्र कारणम् सो ऽपि नावर्तते ऽद्यापि मत्-सन्देश-हरो द्विजः
10,53,24,api mayy anavadyātmā dṛṣṭvā kiñcij jugupsitam mat-pāṇi-grahaṇe nūnaṃ nāyāti hi kṛtodyamaḥ,अपि मय्य् अनवद्यात्मा दृष्ट्वा किञ्चिज् जुगुप्सितम् मत्-पाणि-ग्रहणे नूनं नायाति हि कृतोद्यमः
10,53,25,durbhagāyā na me dhātā nānukūlo maheśvaraḥ devī vā vimukhī gaurī rudrāṇī girijā satī,दुर्भगाया न मे धाता नानुकूलो महेश्वरः देवी वा विमुखी गौरी रुद्राणी गिरिजा सती
10,53,26,evaṃ cintayatī bālā govinda-hṛta-mānasā nyamīlayata kāla-jñā netre cāśru-kalākule,एवं चिन्तयती बाला गोविन्द-हृत-मानसा न्यमीलयत काल-ज्ञा नेत्रे चाश्रु-कलाकुले
10,53,27,evaṃ vadhvāḥ pratīkṣantyā govindāgamanaṃ nṛpa vāma ūrur bhujo netram asphuran priya-bhāṣiṇaḥ,एवं वध्वाः प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप वाम ऊरुर् भुजो नेत्रम् अस्फुरन् प्रिय-भाषिणः
10,53,28,atha kṛṣṇa-vinirdiṣṭaḥ sa eva dvija-sattamaḥ antaḥpura-carīṃ devīṃ rāja-putrīm dadarśa ha,अथ कृष्ण-विनिर्दिष्टः स एव द्विज-सत्तमः अन्तःपुर-चरीं देवीं राज-पुत्रीम् ददर्श ह
10,53,29,sā taṃ prahṛṣṭa-vadanam avyagrātma-gatiṃ satī ālakṣya lakṣaṇābhijñā samapṛcchac chuci-smitā,सा तं प्रहृष्ट-वदनम् अव्यग्रात्म-गतिं सती आलक्ष्य लक्षणाभिज्ञा समपृच्छच् छुचि-स्मिता
10,53,30,tasyā āvedayat prāptaṃ śaśaṃsa yadu-nandanam uktaṃ ca satya-vacanam ātmopanayanaṃ prati,तस्या आवेदयत् प्राप्तं शशंस यदु-नन्दनम् उक्तं च सत्य-वचनम् आत्मोपनयनं प्रति
10,53,31,tam āgataṃ samājñāya vaidarbhī hṛṣṭa-mānasā na paśyantī brāhmaṇāya priyam anyan nanāma sā,तम् आगतं समाज्ञाय वैदर्भी हृष्ट-मानसा न पश्यन्ती ब्राह्मणाय प्रियम् अन्यन् ननाम सा
10,53,32,prāptau śrutvā sva-duhitur udvāha-prekṣaṇotsukau abhyayāt tūrya-ghoṣeṇa rāma-kṛṣṇau samarhaṇaiḥ,प्राप्तौ श्रुत्वा स्व-दुहितुर् उद्वाह-प्रेक्षणोत्सुकौ अभ्ययात् तूर्य-घोषेण राम-कृष्णौ समर्हणैः
10,53,33,madhu-parkam upānīya vāsāṃsi virajāṃsi saḥ upāyanāny abhīṣṭāni vidhi-vat samapūjayat,मधु-पर्कम् उपानीय वासांसि विरजांसि सः उपायनान्य् अभीष्टानि विधि-वत् समपूजयत्
10,53,34,tayor niveśanaṃ śrīmad upākalpya mahā-matiḥ sa-sainyayoḥ sānugayor ātithyaṃ vidadhe yathā,तयोर् निवेशनं श्रीमद् उपाकल्प्य महा-मतिः स-सैन्ययोः सानुगयोर् आतिथ्यं विदधे यथा
10,53,35,evaṃ rājñāṃ sametānāṃ yathā-vīryaṃ yathā-vayaḥ yathā-balaṃ yathā-vittaṃ sarvaiḥ kāmaiḥ samarhayat,एवं राज्ञां समेतानां यथा-वीर्यं यथा-वयः यथा-बलं यथा-वित्तं सर्वैः कामैः समर्हयत्
10,53,36,kṛṣṇam āgatam ākarṇya vidarbha-pura-vāsinaḥ āgatya netrāñjalibhiḥ papus tan-mukha-paṅkajam,कृष्णम् आगतम् आकर्ण्य विदर्भ-पुर-वासिनः आगत्य नेत्राञ्जलिभिः पपुस् तन्-मुख-पङ्कजम्
10,53,37,asyaiva bhāryā bhavituṃ rukmiṇy arhati nāparā asāv apy anavadyātmā bhaiṣmyāḥ samucitaḥ patiḥ,अस्यैव भार्या भवितुं रुक्मिण्य् अर्हति नापरा असाव् अप्य् अनवद्यात्मा भैष्म्याः समुचितः पतिः
10,53,38,kiñcit su-caritaṃ yan nas tena tuṣṭas tri-loka-kṛt anugṛhṇātu gṛhṇātu vaidarbhyāḥ pāṇim acyutaḥ,किञ्चित् सु-चरितं यन् नस् तेन तुष्टस् त्रि-लोक-कृत् अनुगृह्णातु गृह्णातु वैदर्भ्याः पाणिम् अच्युतः
10,53,39,evaṃ prema-kalā-baddhā vadanti sma puraukasaḥ kanyā cāntaḥ-purāt prāgād bhaṭair guptāmbikālayam,एवं प्रेम-कला-बद्धा वदन्ति स्म पुरौकसः कन्या चान्तः-पुरात् प्रागाद् भटैर् गुप्ताम्बिकालयम्
10,53,40,padbhyāṃ viniryayau draṣṭuṃ bhavānyāḥ pāda-pallavam sā cānudhyāyatī samyaṅ mukunda-caraṇāmbujam,पद्भ्यां विनिर्ययौ द्रष्टुं भवान्याः पाद-पल्लवम् सा चानुध्यायती सम्यङ् मुकुन्द-चरणाम्बुजम्
10,53,41,yata-vāṅ mātṛbhiḥ sārdhaṃ sakhībhiḥ parivāritā guptā rāja-bhaṭaiḥ śūraiḥ sannaddhair udyatāyudhaiḥ mṛḍaṅga-śaṅkha-paṇavās tūrya-bheryaś ca jaghnire,यत-वाङ् मातृभिः सार्धं सखीभिः परिवारिता गुप्ता राज-भटैः शूरैः सन्नद्धैर् उद्यतायुधैः मृडङ्ग-शङ्ख-पणवास् तूर्य-भेर्यश् च जघ्निरे
10,53,42,nānopahāra balibhir vāramukhyāḥ sahasraśaḥ srag-gandha-vastrābharaṇair dvija-patnyaḥ sv-alaṅkṛtāḥ,नानोपहार बलिभिर् वारमुख्याः सहस्रशः स्रग्-गन्ध-वस्त्राभरणैर् द्विज-पत्न्यः स्व्-अलङ्कृताः
10,53,43,gāyantyaś ca stuvantaś ca gāyakā vādya-vādakāḥ parivārya vadhūṃ jagmuḥ sūta-māgadha-vandinaḥ,गायन्त्यश् च स्तुवन्तश् च गायका वाद्य-वादकाः परिवार्य वधूं जग्मुः सूत-मागध-वन्दिनः
10,53,44,āsādya devī-sadanaṃ dhauta-pāda-karāmbujā upaspṛśya śuciḥ śāntā praviveśāmbikāntikam,आसाद्य देवी-सदनं धौत-पाद-कराम्बुजा उपस्पृश्य शुचिः शान्ता प्रविवेशाम्बिकान्तिकम्
10,53,45,tāṃ vai pravayaso bālāṃ vidhi-jñā vipra-yoṣitaḥ bhavānīṃ vandayāṃ cakrur bhava-patnīṃ bhavānvitām,तां वै प्रवयसो बालां विधि-ज्ञा विप्र-योषितः भवानीं वन्दयां चक्रुर् भव-पत्नीं भवान्विताम्
10,53,46,namasye tvāmbike 'bhīkṣṇaṃ sva-santāna-yutāṃ śivām bhūyāt patir me bhagavān kṛṣṇas tad anumodatām,नमस्ये त्वाम्बिके ऽभीक्ष्णं स्व-सन्तान-युतां शिवाम् भूयात् पतिर् मे भगवान् कृष्णस् तद् अनुमोदताम्
10,53,47,adbhir gandhākṣatair dhūpair vāsaḥ-sraṅ-mālya bhūṣaṇaiḥ nānopahāra-balibhiḥ pradīpāvalibhiḥ pṛthak,अद्भिर् गन्धाक्षतैर् धूपैर् वासः-स्रङ्-माल्य भूषणैः नानोपहार-बलिभिः प्रदीपावलिभिः पृथक्
10,53,48,vipra-striyaḥ patimatīs tathā taiḥ samapūjayat lavaṇāpūpa-tāmbūla- kaṇṭha-sūtra-phalekṣubhiḥ,विप्र-स्त्रियः पतिमतीस् तथा तैः समपूजयत् लवणापूप-ताम्बूल- कण्ठ-सूत्र-फलेक्षुभिः
10,53,49,tasyai striyas tāḥ pradaduḥ śeṣāṃ yuyujur āśiṣaḥ tābhyo devyai namaś cakre śeṣāṃ ca jagṛhe vadhūḥ,तस्यै स्त्रियस् ताः प्रददुः शेषां युयुजुर् आशिषः ताभ्यो देव्यै नमश् चक्रे शेषां च जगृहे वधूः
10,53,50,muni-vratam atha tyaktvā niścakrāmāmbikā-gṛhāt pragṛhya pāṇinā bhṛtyāṃ ratna-mudropaśobhinā,मुनि-व्रतम् अथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्बिका-गृहात् प्रगृह्य पाणिना भृत्यां रत्न-मुद्रोपशोभिना
10,53,51,tāṃ deva-māyām iva dhīra-mohinīṃ su-madhyamāṃ kuṇḍala-maṇḍitānanām śyāmāṃ nitambārpita-ratna-mekhalāṃ vyañjat-stanīṃ kuntala-śaṅkitekṣaṇām,तां देव-मायाम् इव धीर-मोहिनीं सु-मध्यमां कुण्डल-मण्डिताननाम् श्यामां नितम्बार्पित-रत्न-मेखलां व्यञ्जत्-स्तनीं कुन्तल-शङ्कितेक्षणाम्
10,53,52,śuci-smitāṃ bimba-phalādhara-dyuti- śoṇāyamāna-dvija-kunda-kuḍmalām padā calantīṃ kala-haṃsa-gāminīṃ siñjat-kalā-nūpura-dhāma-śobhinā,शुचि-स्मितां बिम्ब-फलाधर-द्युति- शोणायमान-द्विज-कुन्द-कुड्मलाम् पदा चलन्तीं कल-हंस-गामिनीं सिञ्जत्-कला-नूपुर-धाम-शोभिना
10,53,53,vilokya vīrā mumuhuḥ samāgatā yaśasvinas tat-kṛta-hṛc-chayārditāḥ yāṃ vīkṣya te nṛpatayas tad udāra-hāsa- vrīdāvaloka-hṛta-cetasa ujjhitāstrāḥ,विलोक्य वीरा मुमुहुः समागता यशस्विनस् तत्-कृत-हृच्-छयार्दिताः यां वीक्ष्य ते नृपतयस् तद् उदार-हास- व्रीदावलोक-हृत-चेतस उज्झितास्त्राः
10,53,54,petuḥ kṣitau gaja-rathāśva-gatā vimūḍhā yātrā-cchalena haraye 'rpayatīṃ sva-śobhām saivaṃ śanaiś calayatī cala-padma-kośau prāptiṃ tadā bhagavataḥ prasamīkṣamāṇā,पेतुः क्षितौ गज-रथाश्व-गता विमूढा यात्रा-च्छलेन हरये ऽर्पयतीं स्व-शोभाम् सैवं शनैश् चलयती चल-पद्म-कोशौ प्राप्तिं तदा भगवतः प्रसमीक्षमाणा
10,53,55,utsārya vāma-karajair alakān apaṅgaiḥ prāptān hriyaikṣata nṛpān dadṛśe 'cyutaṃ ca tāṃ rāja-kanyāṃ ratham ārurakṣatīṃ jahāra kṛṣṇo dviṣatāṃ samīkṣatām,उत्सार्य वाम-करजैर् अलकान् अपङ्गैः प्राप्तान् ह्रियैक्षत नृपान् ददृशे ऽच्युतं च तां राज-कन्यां रथम् आरुरक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम्
10,53,56,rathaṃ samāropya suparṇa-lakṣaṇaṃ rājanya-cakraṃ paribhūya mādhavaḥ tato yayau rāma-purogamaḥ śanaiḥ śṛgāla-madhyād iva bhāga-hṛd dhariḥ,रथं समारोप्य सुपर्ण-लक्षणं राजन्य-चक्रं परिभूय माधवः ततो ययौ राम-पुरोगमः शनैः शृगाल-मध्याद् इव भाग-हृद् धरिः
10,53,57,taṃ māninaḥ svābhibhavaṃ yaśaḥ-kṣayaṃ pare jarāsandha-mukhā na sehire amp;aho dhig asmān yaśa ātta-dhanvanāṃ gopair hṛtaṃ keśariṇāṃ mṛgair iva,तं मानिनः स्वाभिभवं यशः-क्षयं परे जरासन्ध-मुखा न सेहिरे अम्प्;अहो धिग् अस्मान् यश आत्त-धन्वनां गोपैर् हृतं केशरिणां मृगैर् इव
10,54,1,bhp_10.54.001 śrī-śuka uvāca iti sarve su-saṃrabdhā vāhān āruhya daṃśitāḥ svaiḥ svair balaiḥ parikrāntā anvīyur dhṛta-kārmukāḥ,भ्प्_१०.५४.००१ श्री-शुक उवाच इति सर्वे सु-संरब्धा वाहान् आरुह्य दंशिताः स्वैः स्वैर् बलैः परिक्रान्ता अन्वीयुर् धृत-कार्मुकाः
10,54,2,tān āpatata ālokya yādavānīka-yūthapāḥ tasthus tat-sammukhā rājan visphūrjya sva-dhanūṃṣi te,तान् आपतत आलोक्य यादवानीक-यूथपाः तस्थुस् तत्-सम्मुखा राजन् विस्फूर्ज्य स्व-धनूंषि ते
10,54,3,aśva-pṛṣṭhe gaja-skandhe rathopasthe 'stra kovidāḥ mumucuḥ śara-varṣāṇi meghā adriṣv apo yathā,अश्व-पृष्ठे गज-स्कन्धे रथोपस्थे ऽस्त्र कोविदाः मुमुचुः शर-वर्षाणि मेघा अद्रिष्व् अपो यथा
10,54,4,patyur balaṃ śarāsāraiś channaṃ vīkṣya su-madhyamā sa-vrīḍm aikṣat tad-vaktraṃ bhaya-vihvala-locanā,पत्युर् बलं शरासारैश् छन्नं वीक्ष्य सु-मध्यमा स-व्रीड्म् ऐक्षत् तद्-वक्त्रं भय-विह्वल-लोचना
10,54,5,prahasya bhagavān āha mā sma bhair vāma-locane vinaṅkṣyaty adhunaivaitat tāvakaiḥ śātravaṃ balam,प्रहस्य भगवान् आह मा स्म भैर् वाम-लोचने विनङ्क्ष्यत्य् अधुनैवैतत् तावकैः शात्रवं बलम्
10,54,6,teṣāṃ tad-vikramaṃ vīrā gada-saṅkarṣanādayaḥ amṛṣyamāṇā nārācair jaghnur haya-gajān rathān,तेषां तद्-विक्रमं वीरा गद-सङ्कर्षनादयः अमृष्यमाणा नाराचैर् जघ्नुर् हय-गजान् रथान्
10,54,7,petuḥ śirāṃsi rathinām aśvināṃ gajināṃ bhuvi sa-kuṇḍala-kirīṭāni soṣṇīṣāṇi ca koṭiśaḥ,पेतुः शिरांसि रथिनाम् अश्विनां गजिनां भुवि स-कुण्डल-किरीटानि सोष्णीषाणि च कोटिशः
10,54,8,hastāḥ sāsi-gadeṣv-āsāḥ karabhā ūravo 'ṅghrayaḥ aśvāśvatara-nāgoṣṭra- khara-martya-śirāṃsi ca,हस्ताः सासि-गदेष्व्-आसाः करभा ऊरवो ऽङ्घ्रयः अश्वाश्वतर-नागोष्ट्र- खर-मर्त्य-शिरांसि च
10,54,9,hanyamāna-balānīkā vṛṣṇibhir jaya-kāṅkṣibhiḥ rājāno vimukhā jagmur jarāsandha-puraḥ-sarāḥ,हन्यमान-बलानीका वृष्णिभिर् जय-काङ्क्षिभिः राजानो विमुखा जग्मुर् जरासन्ध-पुरः-सराः
10,54,10,śiśupālaṃ samabhyetya hṛta-dāram ivāturam naṣṭa-tviṣaṃ gatotsāhaṃ śuṣyad-vadanam abruvan,शिशुपालं समभ्येत्य हृत-दारम् इवातुरम् नष्ट-त्विषं गतोत्साहं शुष्यद्-वदनम् अब्रुवन्
10,54,11,bho bhoḥ puruṣa-śārdūla daurmanasyam idaṃ tyaja na priyāpriyayo rājan niṣṭhā dehiṣu dṛśyate,भो भोः पुरुष-शार्दूल दौर्मनस्यम् इदं त्यज न प्रियाप्रिययो राजन् निष्ठा देहिषु दृश्यते
10,54,12,yathā dāru-mayī yoṣit nṛtyate kuhakecchayā evam īśvara-tantro 'yam īhate sukha-duḥkhayoḥ,यथा दारु-मयी योषित् नृत्यते कुहकेच्छया एवम् ईश्वर-तन्त्रो ऽयम् ईहते सुख-दुःखयोः
10,54,13,śaureḥ sapta-daśāhaṃ vai saṃyugāni parājitaḥ trayo-viṃśatibhiḥ sainyair jigye ekam ahaṃ param,शौरेः सप्त-दशाहं वै संयुगानि पराजितः त्रयो-विंशतिभिः सैन्यैर् जिग्ये एकम् अहं परम्
10,54,14,tathāpy ahaṃ na śocāmi na prahṛṣyāmi karhicit kālena daiva-yuktena jānan vidrāvitaṃ jagat,तथाप्य् अहं न शोचामि न प्रहृष्यामि कर्हिचित् कालेन दैव-युक्तेन जानन् विद्रावितं जगत्
10,54,15,adhunāpi vayaṃ sarve vīra-yūthapa-yūthapāḥ parājitāḥ phalgu-tantrair yadubhiḥ kṛṣṇa-pālitaiḥ,अधुनापि वयं सर्वे वीर-यूथप-यूथपाः पराजिताः फल्गु-तन्त्रैर् यदुभिः कृष्ण-पालितैः
10,54,16,ripavo jigyur adhunā kāla ātmānusāriṇi tadā vayaṃ vijeṣyāmo yadā kālaḥ pradakṣiṇaḥ,रिपवो जिग्युर् अधुना काल आत्मानुसारिणि तदा वयं विजेष्यामो यदा कालः प्रदक्षिणः
10,54,17,bhp_10.54.017 śrī-śuka uvāca evaṃ prabodhito mitraiś caidyo 'gāt sānugaḥ puram hata-śeṣāḥ punas te 'pi yayuḥ svaṃ svaṃ puraṃ nṛpāḥ,भ्प्_१०.५४.०१७ श्री-शुक उवाच एवं प्रबोधितो मित्रैश् चैद्यो ऽगात् सानुगः पुरम् हत-शेषाः पुनस् ते ऽपि ययुः स्वं स्वं पुरं नृपाः
10,54,18,rukmī tu rākṣasodvāhaṃ kṛṣṇa-dviḍ asahan svasuḥ pṛṣṭhato 'nvagamat kṛṣṇam akṣauhiṇyā vṛto balī,रुक्मी तु राक्षसोद्वाहं कृष्ण-द्विड् असहन् स्वसुः पृष्ठतो ऽन्वगमत् कृष्णम् अक्षौहिण्या वृतो बली
10,54,19,rukmy amarṣī su-saṃrabdhaḥ śṛṇvatāṃ sarva-bhūbhujām pratijajñe mahā-bāhur daṃśitaḥ sa-śarāsanaḥ,रुक्म्य् अमर्षी सु-संरब्धः शृण्वतां सर्व-भूभुजाम् प्रतिजज्ञे महा-बाहुर् दंशितः स-शरासनः
10,54,20,ahatvā samare kṛṣṇam apratyūhya ca rukmiṇīm kuṇḍinaṃ na pravekṣyāmi satyam etad bravīmi vaḥ,अहत्वा समरे कृष्णम् अप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम् कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यम् एतद् ब्रवीमि वः
10,54,21,ity uktvā ratham āruhya sārathiṃ prāha satvaraḥ codayāśvān yataḥ kṛṣṇaḥ tasya me saṃyugaṃ bhavet,इत्य् उक्त्वा रथम् आरुह्य सारथिं प्राह सत्वरः चोदयाश्वान् यतः कृष्णः तस्य मे संयुगं भवेत्
10,54,22,adyāhaṃ niśitair bāṇair gopālasya su-durmateḥ neṣye vīrya-madaṃ yena svasā me prasabhaṃ hṛtā,अद्याहं निशितैर् बाणैर् गोपालस्य सु-दुर्मतेः नेष्ये वीर्य-मदं येन स्वसा मे प्रसभं हृता
10,54,23,vikatthamānaḥ kumatir īśvarasyāpramāṇa-vit rathenaikena govindaṃ tiṣṭha tiṣṭhety athāhvayat,विकत्थमानः कुमतिर् ईश्वरस्याप्रमाण-वित् रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्य् अथाह्वयत्
10,54,24,dhanur vikṛṣya su-dṛḍhaṃ jaghne kṛṣṇaṃ tribhiḥ śaraiḥ āha cātra kṣaṇaṃ tiṣṭha yadūnāṃ kula-pāṃsana,धनुर् विकृष्य सु-दृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः आह चात्र क्षणं तिष्ठ यदूनां कुल-पांसन
10,54,25,yatra yāsi svasāraṃ me muṣitvā dhvāṅkṣa-vad dhaviḥ hariṣye 'dya madaṃ manda māyinaḥ kūṭa-yodhinaḥ,यत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्क्ष-वद् धविः हरिष्ये ऽद्य मदं मन्द मायिनः कूट-योधिनः
10,54,26,yāvan na me hato bāṇaiḥ śayīthā muñca dārīkām smayan kṛṣṇo dhanuś chittvā ṣaḍbhir vivyādha rukmiṇam,यावन् न मे हतो बाणैः शयीथा मुञ्च दारीकाम् स्मयन् कृष्णो धनुश् छित्त्वा षड्भिर् विव्याध रुक्मिणम्
10,54,27,aṣṭabhiś caturo vāhān dvābhyāṃ sūtaṃ dhvajaṃ tribhiḥ sa cānyad dhanur ādhāya kṛṣṇaṃ vivyādha pañcabhiḥ,अष्टभिश् चतुरो वाहान् द्वाभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभिः स चान्यद् धनुर् आधाय कृष्णं विव्याध पञ्चभिः
10,54,28,tais tāditaḥ śaraughais tu ciccheda dhanur acyutaḥ punar anyad upādatta tad apy acchinad avyayaḥ,तैस् तादितः शरौघैस् तु चिच्छेद धनुर् अच्युतः पुनर् अन्यद् उपादत्त तद् अप्य् अच्छिनद् अव्ययः
10,54,29,parighaṃ paṭṭiśaṃ śūlaṃ carmāsī śakti-tomarau yad yad āyudham ādatta tat sarvaṃ so 'cchinad dhariḥ,परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्ति-तोमरौ यद् यद् आयुधम् आदत्त तत् सर्वं सो ऽच्छिनद् धरिः
10,54,30,tato rathād avaplutya khaḍga-pāṇir jighāṃsayā kṛṣṇam abhyadravat kruddhaḥ pataṅga iva pāvakam,ततो रथाद् अवप्लुत्य खड्ग-पाणिर् जिघांसया कृष्णम् अभ्यद्रवत् क्रुद्धः पतङ्ग इव पावकम्
10,54,31,tasya cāpatataḥ khaḍgaṃ tilaśaś carma ceṣubhiḥ chittvāsim ādade tigmaṃ rukmiṇaṃ hantum udyataḥ,तस्य चापततः खड्गं तिलशश् चर्म चेषुभिः छित्त्वासिम् आददे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुम् उद्यतः
10,54,32,dṛṣṭvā bhrātṛ-vadhodyogaṃ rukmiṇī bhaya-vihvalā patitvā pādayor bhartur uvāca karuṇaṃ satī,दृष्ट्वा भ्रातृ-वधोद्योगं रुक्मिणी भय-विह्वला पतित्वा पादयोर् भर्तुर् उवाच करुणं सती
10,54,33,bhp_10.54.033 śrī-rukmiṇy uvāca yogeśvarāprameyātman deva-deva jagat-pate hantuṃ nārhasi kalyāṇa bhrātaraṃ me mahā-bhuja,भ्प्_१०.५४.०३३ श्री-रुक्मिण्य् उवाच योगेश्वराप्रमेयात्मन् देव-देव जगत्-पते हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महा-भुज
10,54,34,bhp_10.54.034 śrī-śuka uvāca tayā paritrāsa-vikampitāṅgayā śucāvaśuṣyan-mukha-ruddha-kaṇṭhayā kātarya-visraṃsita-hema-mālayā gṛhīta-pādaḥ karuṇo nyavartata,भ्प्_१०.५४.०३४ श्री-शुक उवाच तया परित्रास-विकम्पिताङ्गया शुचावशुष्यन्-मुख-रुद्ध-कण्ठया कातर्य-विस्रंसित-हेम-मालया गृहीत-पादः करुणो न्यवर्तत
10,54,35,cailena baddhvā tam asādhu-kārīṇaṃ sa-śmaśru-keśaṃ pravapan vyarūpayat tāvan mamarduḥ para-sainyam adbhutaṃ yadu-pravīrā nalinīṃ yathā gajāḥ,चैलेन बद्ध्वा तम् असाधु-कारीणं स-श्मश्रु-केशं प्रवपन् व्यरूपयत् तावन् ममर्दुः पर-सैन्यम् अद्भुतं यदु-प्रवीरा नलिनीं यथा गजाः
10,54,36,kṛṣṇāntikam upavrajya dadṛśus tatra rukmiṇam tathā-bhūtaṃ hata-prāyaṃ dṛṣṭvā saṅkarṣaṇo vibhuḥ vimucya baddhaṃ karuṇo bhagavān kṛṣṇam abravīt,कृष्णान्तिकम् उपव्रज्य ददृशुस् तत्र रुक्मिणम् तथा-भूतं हत-प्रायं दृष्ट्वा सङ्कर्षणो विभुः विमुच्य बद्धं करुणो भगवान् कृष्णम् अब्रवीत्
10,54,37,asādhv idaṃ tvayā kṛṣṇa kṛtam asmaj-jugupsitam vapanaṃ śmaśru-keśānāṃ vairūpyaṃ suhṛdo vadhaḥ,असाध्व् इदं त्वया कृष्ण कृतम् अस्मज्-जुगुप्सितम् वपनं श्मश्रु-केशानां वैरूप्यं सुहृदो वधः
10,54,38,maivāsmān sādhvy asūyethā bhrātur vairūpya-cintayā sukha-duḥkha-do na cānyo 'sti yataḥ sva-kṛta-bhuk pumān,मैवास्मान् साध्व्य् असूयेथा भ्रातुर् वैरूप्य-चिन्तया सुख-दुःख-दो न चान्यो ऽस्ति यतः स्व-कृत-भुक् पुमान्
10,54,39,bandhur vadhārha-doṣo 'pi na bandhor vadham arhati tyājyaḥ svenaiva doṣeṇa hataḥ kiṃ hanyate punaḥ,बन्धुर् वधार्ह-दोषो ऽपि न बन्धोर् वधम् अर्हति त्याज्यः स्वेनैव दोषेण हतः किं हन्यते पुनः
10,54,40,kṣatriyāṇām ayaṃ dharmaḥ prajāpati-vinirmitaḥ bhrātāpi bhrātaraṃ hanyād yena ghoratamas tataḥ,क्षत्रियाणाम् अयं धर्मः प्रजापति-विनिर्मितः भ्रातापि भ्रातरं हन्याद् येन घोरतमस् ततः
10,54,41,rājyasya bhūmer vittasya striyo mānasya tejasaḥ mānino 'nyasya vā hetoḥ śrī-madāndhāḥ kṣipanti hi,राज्यस्य भूमेर् वित्तस्य स्त्रियो मानस्य तेजसः मानिनो ऽन्यस्य वा हेतोः श्री-मदान्धाः क्षिपन्ति हि
10,54,42,taveyaṃ viṣamā buddhiḥ sarva-bhūteṣu durhṛdām yan manyase sadābhadraṃ suhṛdāṃ bhadram ajña-vat,तवेयं विषमा बुद्धिः सर्व-भूतेषु दुर्हृदाम् यन् मन्यसे सदाभद्रं सुहृदां भद्रम् अज्ञ-वत्
10,54,43,ātma-moho nṛṇām eva kalpate deva-māyayā suhṛd durhṛd udāsīna iti dehātma-māninām,आत्म-मोहो नृणाम् एव कल्पते देव-मायया सुहृद् दुर्हृद् उदासीन इति देहात्म-मानिनाम्
10,54,44,eka eva paro hy ātmā sarveṣām api dehinām nāneva gṛhyate mūḍhair yathā jyotir yathā nabhaḥ,एक एव परो ह्य् आत्मा सर्वेषाम् अपि देहिनाम् नानेव गृह्यते मूढैर् यथा ज्योतिर् यथा नभः
10,54,45,deha ādy-antavān eṣa dravya-prāṇa-guṇātmakaḥ ātmany avidyayā kḷptaḥ saṃsārayati dehinam,देह आद्य्-अन्तवान् एष द्रव्य-प्राण-गुणात्मकः आत्मन्य् अविद्यया कॢप्तः संसारयति देहिनम्
10,54,46,nātmano 'nyena saṃyogo viyogaś casataḥ sati tad-dhetutvāt tat-prasiddher dṛg-rūpābhyāṃ yathā raveḥ,नात्मनो ऽन्येन संयोगो वियोगश् चसतः सति तद्-धेतुत्वात् तत्-प्रसिद्धेर् दृग्-रूपाभ्यां यथा रवेः
10,54,47,janmādayas tu dehasya vikriyā nātmanaḥ kvacit kalānām iva naivendor mṛtir hy asya kuhūr iva,जन्मादयस् तु देहस्य विक्रिया नात्मनः क्वचित् कलानाम् इव नैवेन्दोर् मृतिर् ह्य् अस्य कुहूर् इव
10,54,48,yathā śayāna ātmānaṃ viṣayān phalam eva ca anubhuṅkte 'py asaty arthe tathāpnoty abudho bhavam,यथा शयान आत्मानं विषयान् फलम् एव च अनुभुङ्क्ते ऽप्य् असत्य् अर्थे तथाप्नोत्य् अबुधो भवम्
10,54,49,tasmād ajñāna-jaṃ śokam ātma-śoṣa-vimohanam tattva-jñānena nirhṛtya sva-sthā bhava śuci-smite,तस्माद् अज्ञान-जं शोकम् आत्म-शोष-विमोहनम् तत्त्व-ज्ञानेन निर्हृत्य स्व-स्था भव शुचि-स्मिते
10,54,50,bhp_10.54.050 śrī-śuka uvāca evaṃ bhagavatā tanvī rāmeṇa pratibodhitā vaimanasyaṃ parityajya mano buddhyā samādadhe,भ्प्_१०.५४.०५० श्री-शुक उवाच एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिता वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे
10,54,51,prāṇāvaśeṣa utsṛṣṭo dviḍbhir hata-bala-prabhaḥ smaran virūpa-karaṇaṃ vitathātma-manorathaḥ cakre bhojakaṭaṃ nāma nivāsāya mahat puram,प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विड्भिर् हत-बल-प्रभः स्मरन् विरूप-करणं वितथात्म-मनोरथः चक्रे भोजकटं नाम निवासाय महत् पुरम्
10,54,52,ahatvā durmatiṃ kṛṣṇam apratyūhya yavīyasīm kuṇḍinaṃ na pravekṣyāmīty uktvā tatrāvasad ruṣā,अहत्वा दुर्मतिं कृष्णम् अप्रत्यूह्य यवीयसीम् कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामीत्य् उक्त्वा तत्रावसद् रुषा
10,54,53,bhagavān bhīṣmaka-sutām evaṃ nirjitya bhūmi-pān puram ānīya vidhi-vad upayeme kurūdvaha,भगवान् भीष्मक-सुताम् एवं निर्जित्य भूमि-पान् पुरम् आनीय विधि-वद् उपयेमे कुरूद्वह
10,54,54,tadā mahotsavo nṝṇāṃ yadu-puryāṃ gṛhe gṛhe abhūd ananya-bhāvānāṃ kṛṣṇe yadu-patau nṛpa,तदा महोत्सवो नॄणां यदु-पुर्यां गृहे गृहे अभूद् अनन्य-भावानां कृष्णे यदु-पतौ नृप
10,54,55,narā nāryaś ca muditāḥ pramṛṣṭa-maṇi-kuṇḍalāḥ pāribarham upājahrur varayoś citra-vāsasoḥ,नरा नार्यश् च मुदिताः प्रमृष्ट-मणि-कुण्डलाः पारिबर्हम् उपाजह्रुर् वरयोश् चित्र-वाससोः
10,54,56,sā vṛṣṇi-pury uttambhitendra-ketubhir vicitra-mālyāmbara-ratna-toraṇaiḥ amp;babhau prati-dvāry upakḷpta-maṅgalair āpūrṇa-kumbhāguru-dhūpa-dīpakaiḥ,सा वृष्णि-पुर्य् उत्तम्भितेन्द्र-केतुभिर् विचित्र-माल्याम्बर-रत्न-तोरणैः अम्प्;बभौ प्रति-द्वार्य् उपकॢप्त-मङ्गलैर् आपूर्ण-कुम्भागुरु-धूप-दीपकैः
10,54,57,sikta-mārgā mada-cyudbhir āhūta-preṣṭha-bhūbhujām gajair dvāḥsu parāmṛṣṭa- rambhā-pūgopaśobhitā,सिक्त-मार्गा मद-च्युद्भिर् आहूत-प्रेष्ठ-भूभुजाम् गजैर् द्वाःसु परामृष्ट- रम्भा-पूगोपशोभिता
10,54,58,kuru-sṛñjaya-kaikeya- vidarbha-yadu-kuntayaḥ mitho mumudire tasmin sambhramāt paridhāvatām,कुरु-सृञ्जय-कैकेय- विदर्भ-यदु-कुन्तयः मिथो मुमुदिरे तस्मिन् सम्भ्रमात् परिधावताम्
10,54,59,rukmiṇyā haraṇaṃ śrutvā gīyamānaṃ tatas tataḥ rājāno rāja-kanyāś ca babhūvur bhṛśa-vismitāḥ,रुक्मिण्या हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस् ततः राजानो राज-कन्याश् च बभूवुर् भृश-विस्मिताः
10,54,60,dvārakāyām abhūd rājan mahā-modaḥ puraukasām rukmiṇyā ramayopetaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ śriyaḥ patim,द्वारकायाम् अभूद् राजन् महा-मोदः पुरौकसाम् रुक्मिण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं श्रियः पतिम्
10,55,1,bhp_10.55.001 śrī-śuka uvāca kāmas tu vāsudevāṃśo dagdhaḥ prāg rudra-manyunā dehopapattaye bhūyas tam eva pratyapadyata,भ्प्_१०.५५.००१ श्री-शुक उवाच कामस् तु वासुदेवांशो दग्धः प्राग् रुद्र-मन्युना देहोपपत्तये भूयस् तम् एव प्रत्यपद्यत
10,55,2,sa eva jāto vaidarbhyāṃ kṛṣṇa-vīrya-samudbhavaḥ pradyumna iti vikhyātaḥ sarvato 'navamaḥ pituḥ,स एव जातो वैदर्भ्यां कृष्ण-वीर्य-समुद्भवः प्रद्युम्न इति विख्यातः सर्वतो ऽनवमः पितुः
10,55,3,taṃ śambaraḥ kāma-rūpī hṛtvā tokam anirdaśam sa viditvātmanaḥ śatruṃ prāsyodanvaty agād gṛham,तं शम्बरः काम-रूपी हृत्वा तोकम् अनिर्दशम् स विदित्वात्मनः शत्रुं प्रास्योदन्वत्य् अगाद् गृहम्
10,55,4,taṃ nirjagāra balavān mīnaḥ so 'py aparaiḥ saha vṛto jālena mahatā gṛhīto matsya-jīvibhiḥ,तं निर्जगार बलवान् मीनः सो ऽप्य् अपरैः सह वृतो जालेन महता गृहीतो मत्स्य-जीविभिः
10,55,5,taṃ śambarāya kaivartā upājahrur upāyanam sūdā mahānasaṃ nītvā- vadyan sudhitinādbhutam,तं शम्बराय कैवर्ता उपाजह्रुर् उपायनम् सूदा महानसं नीत्वा- वद्यन् सुधितिनाद्भुतम्
10,55,6,dṛṣṭvā tad-udare bālam māyāvatyai nyavedayan nārado 'kathayat sarvaṃ tasyāḥ śaṅkita-cetasaḥ bālasya tattvam utpattiṃ matsyodara-niveśanam,दृष्ट्वा तद्-उदरे बालम् मायावत्यै न्यवेदयन् नारदो ऽकथयत् सर्वं तस्याः शङ्कित-चेतसः बालस्य तत्त्वम् उत्पत्तिं मत्स्योदर-निवेशनम्
10,55,7,sā ca kāmasya vai patnī ratir nāma yaśasvinī patyur nirdagdha-dehasya dehotpattim pratīkṣatī,सा च कामस्य वै पत्नी रतिर् नाम यशस्विनी पत्युर् निर्दग्ध-देहस्य देहोत्पत्तिम् प्रतीक्षती
10,55,8,nirūpitā śambareṇa sā sūdaudana-sādhane kāmadevaṃ śiśuṃ buddhvā cakre snehaṃ tadārbhake,निरूपिता शम्बरेण सा सूदौदन-साधने कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके
10,55,9,nāti-dīrgheṇa kālena sa kārṣṇi rūḍha-yauvanaḥ janayām āsa nārīṇāṃ vīkṣantīnāṃ ca vibhramam,नाति-दीर्घेण कालेन स कार्ष्णि रूढ-यौवनः जनयाम् आस नारीणां वीक्षन्तीनां च विभ्रमम्
10,55,10,sā tam patiṃ padma-dalāyatekṣaṇaṃ pralamba-bāhuṃ nara-loka-sundaram sa-vrīḍa-hāsottabhita-bhruvekṣatī prītyopatasthe ratir aṅga saurataiḥ,सा तम् पतिं पद्म-दलायतेक्षणं प्रलम्ब-बाहुं नर-लोक-सुन्दरम् स-व्रीड-हासोत्तभित-भ्रुवेक्षती प्रीत्योपतस्थे रतिर् अङ्ग सौरतैः
10,55,11,tām aha bhagavān kārṣṇir mātas te matir anyathā mātṛ-bhāvam atikramya vartase kāminī yathā,ताम् अह भगवान् कार्ष्णिर् मातस् ते मतिर् अन्यथा मातृ-भावम् अतिक्रम्य वर्तसे कामिनी यथा
10,55,12,bhp_10.55.012 ratir uvāca bhavān nārāyaṇa-sutaḥ śambareṇa hṛto gṛhāt ahaṃ te 'dhikṛtā patnī ratiḥ kāmo bhavān prabho,भ्प्_१०.५५.०१२ रतिर् उवाच भवान् नारायण-सुतः शम्बरेण हृतो गृहात् अहं ते ऽधिकृता पत्नी रतिः कामो भवान् प्रभो
10,55,13,eṣa tvānirdaśaṃ sindhāv akṣipac chambaro 'suraḥ matsyo 'grasīt tad-udarād itaḥ prāpto bhavān prabho,एष त्वानिर्दशं सिन्धाव् अक्षिपच् छम्बरो ऽसुरः मत्स्यो ऽग्रसीत् तद्-उदराद् इतः प्राप्तो भवान् प्रभो
10,55,14,tam imaṃ jahi durdharṣaṃ durjayaṃ śatrum ātmanaḥ māyā-śata-vidaṃ taṃ ca māyābhir mohanādibhiḥ,तम् इमं जहि दुर्धर्षं दुर्जयं शत्रुम् आत्मनः माया-शत-विदं तं च मायाभिर् मोहनादिभिः
10,55,15,parīśocati te mātā kurarīva gata-prajā putra-snehākulā dīnā vivatsā gaur ivāturā,परीशोचति ते माता कुररीव गत-प्रजा पुत्र-स्नेहाकुला दीना विवत्सा गौर् इवातुरा
10,55,16,prabhāṣyaivaṃ dadau vidyāṃ pradyumnāya mahātmane māyāvatī mahā-māyāṃ sarva-māyā-vināśinīm,प्रभाष्यैवं ददौ विद्यां प्रद्युम्नाय महात्मने मायावती महा-मायां सर्व-माया-विनाशिनीम्
10,55,17,sa ca śambaram abhyetya saṃyugāya samāhvayat aviṣahyais tam ākṣepaiḥ kṣipan sañjanayan kalim,स च शम्बरम् अभ्येत्य संयुगाय समाह्वयत् अविषह्यैस् तम् आक्षेपैः क्षिपन् सञ्जनयन् कलिम्
10,55,18,so 'dhikṣipto durvācobhiḥ padāhata ivoragaḥ niścakrāma gadā-pāṇir amarṣāt tāmra-locanaḥ,सो ऽधिक्षिप्तो दुर्वाचोभिः पदाहत इवोरगः निश्चक्राम गदा-पाणिर् अमर्षात् ताम्र-लोचनः
10,55,19,gadām āvidhya tarasā pradyumnāya mahātmane prakṣipya vyanadan nādaṃ vajra-niṣpeṣa-niṣṭhuram,गदाम् आविध्य तरसा प्रद्युम्नाय महात्मने प्रक्षिप्य व्यनदन् नादं वज्र-निष्पेष-निष्ठुरम्
10,55,20,tām āpatantīṃ bhagavān pradyumno gadayā gadām apāsya śatrave kruddhaḥ prāhiṇot sva-gadāṃ nṛpa,ताम् आपतन्तीं भगवान् प्रद्युम्नो गदया गदाम् अपास्य शत्रवे क्रुद्धः प्राहिणोत् स्व-गदां नृप
10,55,21,sa ca māyāṃ samāśritya daiteyīṃ maya-darśitam mumuce 'stra-mayaṃ varṣaṃ kārṣṇau vaihāyaso 'suraḥ,स च मायां समाश्रित्य दैतेयीं मय-दर्शितम् मुमुचे ऽस्त्र-मयं वर्षं कार्ष्णौ वैहायसो ऽसुरः
10,55,22,bādhyamāno 'stra-varṣeṇa raukmiṇeyo mahā-rathaḥ sattvātmikāṃ mahā-vidyāṃ sarva-māyopamardinīm,बाध्यमानो ऽस्त्र-वर्षेण रौक्मिणेयो महा-रथः सत्त्वात्मिकां महा-विद्यां सर्व-मायोपमर्दिनीम्
10,55,23,tato gauhyaka-gāndharva- paiśācoraga-rākṣasīḥ prāyuṅkta śataśo daityaḥ kārṣṇir vyadhamayat sa tāḥ,ततो गौह्यक-गान्धर्व- पैशाचोरग-राक्षसीः प्रायुङ्क्त शतशो दैत्यः कार्ष्णिर् व्यधमयत् स ताः
10,55,24,niśātam asim udyamya sa-kirīṭaṃ sa-kuṇḍalam śambarasya śiraḥ kāyāt tāmra-śmaśrv ojasāharat,निशातम् असिम् उद्यम्य स-किरीटं स-कुण्डलम् शम्बरस्य शिरः कायात् ताम्र-श्मश्र्व् ओजसाहरत्
10,55,25,ākīryamāṇo divi-jaiḥ stuvadbhiḥ kusumotkaraiḥ bhāryayāmbara-cāriṇyā puraṃ nīto vihāyasā,आकीर्यमाणो दिवि-जैः स्तुवद्भिः कुसुमोत्करैः भार्ययाम्बर-चारिण्या पुरं नीतो विहायसा
10,55,26,antaḥ-pura-varaṃ rājan lalanā-śata-saṅkulam viveśa patnyā gaganād vidyuteva balāhakaḥ,अन्तः-पुर-वरं राजन् ललना-शत-सङ्कुलम् विवेश पत्न्या गगनाद् विद्युतेव बलाहकः
10,55,27,taṃ dṛṣṭvā jalada-śyāmaṃ pīta-kauśeya-vāsasam pralamba-bāhuṃ tāmrākṣaṃ su-smitaṃ rucirānanam,तं दृष्ट्वा जलद-श्यामं पीत-कौशेय-वाससम् प्रलम्ब-बाहुं ताम्राक्षं सु-स्मितं रुचिराननम्
10,55,28,sv-alaṅkṛta-mukhāmbhojaṃ nīla-vakrālakālibhiḥ kṛṣṇaṃ matvā striyo hrītā nililyus tatra tatra ha,स्व्-अलङ्कृत-मुखाम्भोजं नील-वक्रालकालिभिः कृष्णं मत्वा स्त्रियो ह्रीता निलिल्युस् तत्र तत्र ह
10,55,29,avadhārya śanair īṣad vailakṣaṇyena yoṣitaḥ upajagmuḥ pramuditāḥ sa-strī ratnaṃ su-vismitāḥ,अवधार्य शनैर् ईषद् वैलक्षण्येन योषितः उपजग्मुः प्रमुदिताः स-स्त्री रत्नं सु-विस्मिताः
10,55,30,atha tatrāsitāpāṅgī vaidarbhī valgu-bhāṣiṇī asmarat sva-sutaṃ naṣṭaṃ sneha-snuta-payodharā,अथ तत्रासितापाङ्गी वैदर्भी वल्गु-भाषिणी अस्मरत् स्व-सुतं नष्टं स्नेह-स्नुत-पयोधरा
10,55,31,ko nv ayam nara-vaidūryaḥ kasya vā kamalekṣaṇaḥ dhṛtaḥ kayā vā jaṭhare keyaṃ labdhā tv anena vā,को न्व् अयम् नर-वैदूर्यः कस्य वा कमलेक्षणः धृतः कया वा जठरे केयं लब्धा त्व् अनेन वा
10,55,32,mama cāpy ātmajo naṣṭo nīto yaḥ sūtikā-gṛhāt etat-tulya-vayo-rūpo yadi jīvati kutracit,मम चाप्य् आत्मजो नष्टो नीतो यः सूतिका-गृहात् एतत्-तुल्य-वयो-रूपो यदि जीवति कुत्रचित्
10,55,33,kathaṃ tv anena samprāptaṃ sārūpyaṃ śārṅga-dhanvanaḥ ākṛtyāvayavair gatyā svara-hāsāvalokanaiḥ,कथं त्व् अनेन सम्प्राप्तं सारूप्यं शार्ङ्ग-धन्वनः आकृत्यावयवैर् गत्या स्वर-हासावलोकनैः
10,55,34,sa eva vā bhaven nūnaṃ yo me garbhe dhṛto 'rbhakaḥ amuṣmin prītir adhikā vāmaḥ sphurati me bhujaḥ,स एव वा भवेन् नूनं यो मे गर्भे धृतो ऽर्भकः अमुष्मिन् प्रीतिर् अधिका वामः स्फुरति मे भुजः
10,55,35,evaṃ mīmāṃsamaṇāyāṃ vaidarbhyāṃ devakī-sutaḥ devaky-ānakadundubhyām uttamaḥ-śloka āgamat,एवं मीमांसमणायां वैदर्भ्यां देवकी-सुतः देवक्य्-आनकदुन्दुभ्याम् उत्तमः-श्लोक आगमत्
10,55,36,vijñātārtho 'pi bhagavāṃs tūṣṇīm āsa janārdanaḥ nārado 'kathayat sarvaṃ śambarāharaṇādikam,विज्ञातार्थो ऽपि भगवांस् तूष्णीम् आस जनार्दनः नारदो ऽकथयत् सर्वं शम्बराहरणादिकम्
10,55,37,tac chrutvā mahad āścaryaṃ kṛṣṇāntaḥ-pura-yoṣitaḥ abhyanandan bahūn abdān naṣṭaṃ mṛtam ivāgatam,तच् छ्रुत्वा महद् आश्चर्यं कृष्णान्तः-पुर-योषितः अभ्यनन्दन् बहून् अब्दान् नष्टं मृतम् इवागतम्
10,55,38,devakī vasudevaś ca kṛṣṇa-rāmau tathā striyaḥ dampatī tau pariṣvajya rukmiṇī ca yayur mudam,देवकी वसुदेवश् च कृष्ण-रामौ तथा स्त्रियः दम्पती तौ परिष्वज्य रुक्मिणी च ययुर् मुदम्
10,55,39,naṣṭaṃ pradyumnam āyātam ākarṇya dvārakaukasaḥ aho mṛta ivāyāto bālo diṣṭyeti hābruvan,नष्टं प्रद्युम्नम् आयातम् आकर्ण्य द्वारकौकसः अहो मृत इवायातो बालो दिष्ट्येति हाब्रुवन्
10,55,40,yaṃ vai muhuḥ pitṛ-sarūpa-nijeśa-bhāvās tan-mātaro yad abhajan raha-rūḍha-bhāvāḥ amp;citraṃ na tat khalu ramāspada-bimba-bimbe kāme smare 'kṣa-viṣaye kim utānya-nāryaḥ,यं वै मुहुः पितृ-सरूप-निजेश-भावास् तन्-मातरो यद् अभजन् रह-रूढ-भावाः अम्प्;चित्रं न तत् खलु रमास्पद-बिम्ब-बिम्बे कामे स्मरे ऽक्ष-विषये किम् उतान्य-नार्यः
10,56,1,bhp_10.56.001 śrī-śuka uvāca satrājitaḥ sva-tanayāṃ kṛṣṇāya kṛta-kilbiṣaḥ syamantakena maṇinā svayam udyamya dattavān,भ्प्_१०.५६.००१ श्री-शुक उवाच सत्राजितः स्व-तनयां कृष्णाय कृत-किल्बिषः स्यमन्तकेन मणिना स्वयम् उद्यम्य दत्तवान्
10,56,2,bhp_10.56.002 śrī-rājovāca satrājitaḥ kim akarod brahman kṛṣṇasya kilbiṣaḥ syamantakaḥ kutas tasya kasmād dattā sutā hareḥ,भ्प्_१०.५६.००२ श्री-राजोवाच सत्राजितः किम् अकरोद् ब्रह्मन् कृष्णस्य किल्बिषः स्यमन्तकः कुतस् तस्य कस्माद् दत्ता सुता हरेः
10,56,3,bhp_10.56.003 śrī-śuka uvāca āsīt satrājitaḥ sūryo bhaktasya paramaḥ sakhā prītas tasmai maṇiṃ prādāt sa ca tuṣṭaḥ syamantakam,भ्प्_१०.५६.००३ श्री-शुक उवाच आसीत् सत्राजितः सूर्यो भक्तस्य परमः सखा प्रीतस् तस्मै मणिं प्रादात् स च तुष्टः स्यमन्तकम्
10,56,4,sa taṃ bibhran maṇiṃ kaṇṭhe bhrājamāno yathā raviḥ praviṣṭo dvārakāṃ rājan tejasā nopalakṣitaḥ,स तं बिभ्रन् मणिं कण्ठे भ्राजमानो यथा रविः प्रविष्टो द्वारकां राजन् तेजसा नोपलक्षितः
10,56,5,taṃ vilokya janā dūrāt tejasā muṣṭa-dṛṣṭayaḥ dīvyate 'kṣair bhagavate śaśaṃsuḥ sūrya-śaṅkitāḥ,तं विलोक्य जना दूरात् तेजसा मुष्ट-दृष्टयः दीव्यते ऽक्षैर् भगवते शशंसुः सूर्य-शङ्किताः
10,56,6,nārāyaṇa namas te 'stu śaṅkha-cakra-gadā-dhara dāmodarāravindākṣa govinda yadu-nandana,नारायण नमस् ते ऽस्तु शङ्ख-चक्र-गदा-धर दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदु-नन्दन
10,56,7,eṣa āyāti savitā tvāṃ didṛkṣur jagat-pate muṣṇan gabhasti-cakreṇa nṛṇāṃ cakṣūṃṣi tigma-guḥ,एष आयाति सविता त्वां दिदृक्षुर् जगत्-पते मुष्णन् गभस्ति-चक्रेण नृणां चक्षूंषि तिग्म-गुः
10,56,8,nanv anvicchanti te mārgaṃ trī-lokyāṃ vibudharṣabhāḥ jñātvādya gūḍhaṃ yaduṣu draṣṭuṃ tvāṃ yāty ajaḥ prabho,नन्व् अन्विच्छन्ति ते मार्गं त्री-लोक्यां विबुधर्षभाः ज्ञात्वाद्य गूढं यदुषु द्रष्टुं त्वां यात्य् अजः प्रभो
10,56,9,bhp_10.56.009 śrī-śuka uvāca niśamya bāla-vacanaṃ prahasyāmbuja-locanaḥ prāha nāsau ravir devaḥ satrājin maṇinā jvalan,भ्प्_१०.५६.००९ श्री-शुक उवाच निशम्य बाल-वचनं प्रहस्याम्बुज-लोचनः प्राह नासौ रविर् देवः सत्राजिन् मणिना ज्वलन्
10,56,10,satrājit sva-gṛhaṃ śrīmat kṛta-kautuka-maṅgalam praviśya deva-sadane maṇiṃ viprair nyaveśayat,सत्राजित् स्व-गृहं श्रीमत् कृत-कौतुक-मङ्गलम् प्रविश्य देव-सदने मणिं विप्रैर् न्यवेशयत्
10,56,11,dine dine svarṇa-bhārān aṣṭau sa sṛjati prabho durbhikṣa-māry-ariṣṭāni sarpādhi-vyādhayo 'śubhāḥ na santi māyinas tatra yatrāste 'bhyarcito maṇiḥ,दिने दिने स्वर्ण-भारान् अष्टौ स सृजति प्रभो दुर्भिक्ष-मार्य्-अरिष्टानि सर्पाधि-व्याधयो ऽशुभाः न सन्ति मायिनस् तत्र यत्रास्ते ऽभ्यर्चितो मणिः
10,56,12,sa yācito maṇiṃ kvāpi yadu-rājāya śauriṇā naivārtha-kāmukaḥ prādād yācñā-bhaṅgam atarkayan,स याचितो मणिं क्वापि यदु-राजाय शौरिणा नैवार्थ-कामुकः प्रादाद् याच्ञा-भङ्गम् अतर्कयन्
10,56,13,tam ekadā maṇiṃ kaṇṭhe pratimucya mahā-prabham praseno hayam āruhya mṛgāyāṃ vyacarad vane,तम् एकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महा-प्रभम् प्रसेनो हयम् आरुह्य मृगायां व्यचरद् वने
10,56,14,prasenaṃ sa-hayaṃ hatvā maṇim ācchidya keśarī giriṃ viśan jāmbavatā nihato maṇim icchatā,प्रसेनं स-हयं हत्वा मणिम् आच्छिद्य केशरी गिरिं विशन् जाम्बवता निहतो मणिम् इच्छता
10,56,15,so 'pi cakre kumārasya maṇiṃ krīḍanakaṃ bile apaśyan bhrātaraṃ bhrātā satrājit paryatapyata,सो ऽपि चक्रे कुमारस्य मणिं क्रीडनकं बिले अपश्यन् भ्रातरं भ्राता सत्राजित् पर्यतप्यत
10,56,16,prāyaḥ kṛṣṇena nihato maṇi-grīvo vanaṃ gataḥ bhrātā mameti tac chrutvā karṇe karṇe 'japan janāḥ,प्रायः कृष्णेन निहतो मणि-ग्रीवो वनं गतः भ्राता ममेति तच् छ्रुत्वा कर्णे कर्णे ऽजपन् जनाः
10,56,17,bhagavāṃs tad upaśrutya duryaśo liptam ātmani mārṣṭuṃ prasena-padavīm anvapadyata nāgaraiḥ,भगवांस् तद् उपश्रुत्य दुर्यशो लिप्तम् आत्मनि मार्ष्टुं प्रसेन-पदवीम् अन्वपद्यत नागरैः
10,56,18,hataṃ prasenaṃ aśvaṃ ca vīkṣya keśariṇā vane taṃ cādri-pṛṣṭhe nihatam ṛkṣeṇa dadṛśur janāḥ,हतं प्रसेनं अश्वं च वीक्ष्य केशरिणा वने तं चाद्रि-पृष्ठे निहतम् ऋक्षेण ददृशुर् जनाः
10,56,19,ṛkṣa-rāja-bilaṃ bhīmam andhena tamasāvṛtam eko viveśa bhagavān avasthāpya bahiḥ prajāḥ,ऋक्ष-राज-बिलं भीमम् अन्धेन तमसावृतम् एको विवेश भगवान् अवस्थाप्य बहिः प्रजाः
10,56,20,tatra dṛṣṭvā maṇi-preṣṭhaṃ bāla-krīḍanakaṃ kṛtam hartuṃ kṛta-matis tasminn avatasthe 'rbhakāntike,तत्र दृष्ट्वा मणि-प्रेष्ठं बाल-क्रीडनकं कृतम् हर्तुं कृत-मतिस् तस्मिन्न् अवतस्थे ऽर्भकान्तिके
10,56,21,tam apūrvaṃ naraṃ dṛṣṭvā dhātrī cukrośa bhīta-vat tac chrutvābhyadravat kruddho jāmbavān balināṃ varaḥ,तम् अपूर्वं नरं दृष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीत-वत् तच् छ्रुत्वाभ्यद्रवत् क्रुद्धो जाम्बवान् बलिनां वरः
10,56,22,sa vai bhagavatā tena yuyudhe svāmīnātmanaḥ puruṣam prākṛtaṃ matvā kupito nānubhāva-vit,स वै भगवता तेन युयुधे स्वामीनात्मनः पुरुषम् प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभाव-वित्
10,56,23,dvandva-yuddhaṃ su-tumulam ubhayor vijigīṣatoḥ āyudhāśma-drumair dorbhiḥ kravyārthe śyenayor iva,द्वन्द्व-युद्धं सु-तुमुलम् उभयोर् विजिगीषतोः आयुधाश्म-द्रुमैर् दोर्भिः क्रव्यार्थे श्येनयोर् इव
10,56,24,āsīt tad aṣṭā-vimśāham itaretara-muṣṭibhiḥ vajra-niṣpeṣa-paruṣair aviśramam ahar-niśam,आसीत् तद् अष्टा-विम्शाहम् इतरेतर-मुष्टिभिः वज्र-निष्पेष-परुषैर् अविश्रमम् अहर्-निशम्
10,56,25,kṛṣṇa-muṣṭi-viniṣpāta niṣpiṣṭāṅgoru bandhanaḥ kṣīṇa-sattvaḥ svinna-gātras tam āhātīva vismitaḥ,कृष्ण-मुष्टि-विनिष्पात निष्पिष्टाङ्गोरु बन्धनः क्षीण-सत्त्वः स्विन्न-गात्रस् तम् आहातीव विस्मितः
10,56,26,jāne tvāṃ saṛva-bhūtānāṃ prāṇa ojaḥ saho balam viṣṇuṃ purāṇa-puruṣaṃ prabhaviṣṇum adhīśvaram,जाने त्वां सऋव-भूतानां प्राण ओजः सहो बलम् विष्णुं पुराण-पुरुषं प्रभविष्णुम् अधीश्वरम्
10,56,27,tvaṃ hi viśva-sṛjām sraṣṭā sṛṣṭānām api yac ca sat kālaḥ kalayatām īśaḥ para ātmā tathātmanām,त्वं हि विश्व-सृजाम् स्रष्टा सृष्टानाम् अपि यच् च सत् कालः कलयताम् ईशः पर आत्मा तथात्मनाम्
10,56,28,yasyeṣad-utkalita-roṣa-kaṭākṣa-mokṣair vartmādiśat kṣubhita-nakra-timiṅgalo 'bdhiḥ amp;setuḥ kṛtaḥ sva-yaśa ujjvalitā ca laṅkā rakṣaḥ-śirāṃsi bhuvi petur iṣu-kṣatāni,यस्येषद्-उत्कलित-रोष-कटाक्ष-मोक्षैर् वर्त्मादिशत् क्षुभित-नक्र-तिमिङ्गलो ऽब्धिः अम्प्;सेतुः कृतः स्व-यश उज्ज्वलिता च लङ्का रक्षः-शिरांसि भुवि पेतुर् इषु-क्षतानि
10,56,29,iti vijñāta-viijñānam ṛkṣa-rājānam acyutaḥ vyājahāra mahā-rāja bhagavān devakī-sutaḥ,इति विज्ञात-विइज्ञानम् ऋक्ष-राजानम् अच्युतः व्याजहार महा-राज भगवान् देवकी-सुतः
10,56,30,abhimṛśyāravindākṣaḥ pāṇinā śaṃ-kareṇa tam kṛpayā parayā bhaktaṃ megha-gambhīrayā girā,अभिमृश्यारविन्दाक्षः पाणिना शं-करेण तम् कृपया परया भक्तं मेघ-गम्भीरया गिरा
10,56,31,maṇi-hetor iha prāptā vayam ṛkṣa-pate bilam mithyābhiśāpaṃ pramṛjann ātmano maṇināmunā,मणि-हेतोर् इह प्राप्ता वयम् ऋक्ष-पते बिलम् मिथ्याभिशापं प्रमृजन्न् आत्मनो मणिनामुना
10,56,32,ity uktaḥ svāṃ duhitaraṃ kanyāṃ jāmbavatīṃ mudā arhaṇārtham sa maṇinā kṛṣṇāyopajahāra ha,इत्य् उक्तः स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवतीं मुदा अर्हणार्थम् स मणिना कृष्णायोपजहार ह
10,56,33,adṛṣṭvā nirgamaṃ śaureḥ praviṣṭasya bilaṃ janāḥ pratīkṣya dvādaśāhāni duḥkhitāḥ sva-puraṃ yayuḥ,अदृष्ट्वा निर्गमं शौरेः प्रविष्टस्य बिलं जनाः प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दुःखिताः स्व-पुरं ययुः
10,56,34,niśamya devakī devī rakmiṇy ānakadundubhiḥ suhṛdo jñātayo 'śocan bilāt kṛṣṇam anirgatam,निशम्य देवकी देवी रक्मिण्य् आनकदुन्दुभिः सुहृदो ज्ञातयो ऽशोचन् बिलात् कृष्णम् अनिर्गतम्
10,56,35,satrājitaṃ śapantas te duḥkhitā dvārakaukasaḥ upatasthuś candrabhāgāṃ durgāṃ kṛṣṇopalabdhaye,सत्राजितं शपन्तस् ते दुःखिता द्वारकौकसः उपतस्थुश् चन्द्रभागां दुर्गां कृष्णोपलब्धये
10,56,36,teṣāṃ tu devy-upasthānāt pratyādiṣṭāśiṣā sa ca prādurbabhūva siddhārthaḥ sa-dāro harṣayan hariḥ,तेषां तु देव्य्-उपस्थानात् प्रत्यादिष्टाशिषा स च प्रादुर्बभूव सिद्धार्थः स-दारो हर्षयन् हरिः
10,56,37,upalabhya hṛṣīkeśaṃ mṛtaṃ punar ivāgatam saha patnyā maṇi-grīvaṃ sarve jāta-mahotsavāḥ,उपलभ्य हृषीकेशं मृतं पुनर् इवागतम् सह पत्न्या मणि-ग्रीवं सर्वे जात-महोत्सवाः
10,56,38,satrājitaṃ samāhūya sabhāyāṃ rāja-sannidhau prāptiṃ cākhyāya bhagavān maṇiṃ tasmai nyavedayat,सत्राजितं समाहूय सभायां राज-सन्निधौ प्राप्तिं चाख्याय भगवान् मणिं तस्मै न्यवेदयत्
10,56,39,sa cāti-vrīḍito ratnaṃ gṛhītvāvāṅ-mukhas tataḥ anutapyamāno bhavanam agamat svena pāpmanā,स चाति-व्रीडितो रत्नं गृहीत्वावाङ्-मुखस् ततः अनुतप्यमानो भवनम् अगमत् स्वेन पाप्मना
10,56,40,so 'nudhyāyaṃs tad evāghaṃ balavad-vigrahākulaḥ kathaṃ mṛjāmy ātma-rajaḥ prasīded vācyutaḥ katham,सो ऽनुध्यायंस् तद् एवाघं बलवद्-विग्रहाकुलः कथं मृजाम्य् आत्म-रजः प्रसीदेद् वाच्युतः कथम्
10,56,41,kim kṛtvā sādhu mahyaṃ syān na śaped vā jano yathā adīrgha-darśanaṃ kṣudraṃ mūḍhaṃ draviṇa-lolupam,किम् कृत्वा साधु मह्यं स्यान् न शपेद् वा जनो यथा अदीर्घ-दर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविण-लोलुपम्
10,56,42,dāsye duhitaraṃ tasmai strī-ratnaṃ ratnam eva ca upāyo 'yaṃ samīcīnas tasya śāntir na cānyathā,दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्री-रत्नं रत्नम् एव च उपायो ऽयं समीचीनस् तस्य शान्तिर् न चान्यथा
10,56,43,evaṃ vyavasito buddhyā satrājit sva-sutāṃ śubhām maṇiṃ ca svayam udyamya kṛṣṇāyopajahāra ha,एवं व्यवसितो बुद्ध्या सत्राजित् स्व-सुतां शुभाम् मणिं च स्वयम् उद्यम्य कृष्णायोपजहार ह
10,56,44,tāṃ satyabhāmāṃ bhagavān upayeme yathā-vidhi bahubhir yācitāṃ śīla- rūpaudārya-guṇānvitām,तां सत्यभामां भगवान् उपयेमे यथा-विधि बहुभिर् याचितां शील- रूपौदार्य-गुणान्विताम्
10,56,45,bhagavān āha na maṇiṃ pratīcchāmo vayaṃ nṛpa tavāstāṃ deva-bhaktasya vayaṃ ca phala-bhāginaḥ,भगवान् आह न मणिं प्रतीच्छामो वयं नृप तवास्तां देव-भक्तस्य वयं च फल-भागिनः
10,57,1,bhp_10.57.001 śrī-bādarāyaṇir uvāca vijñātārtho 'pi govindo dagdhān ākarṇya pāṇḍavān kuntīṃ ca kulya-karaṇe saha-rāmo yayau kurūn,भ्प्_१०.५७.००१ श्री-बादरायणिर् उवाच विज्ञातार्थो ऽपि गोविन्दो दग्धान् आकर्ण्य पाण्डवान् कुन्तीं च कुल्य-करणे सह-रामो ययौ कुरून्
10,57,2,bhīṣmaṃ kṛpaṃ sa viduraṃ gāndhārīṃ droṇam eva ca tulya-duḥkhau ca saṅgamya hā kaṣṭam iti hocatuḥ,भीष्मं कृपं स विदुरं गान्धारीं द्रोणम् एव च तुल्य-दुःखौ च सङ्गम्य हा कष्टम् इति होचतुः
10,57,3,labdhvaitad antaraṃ rājan śatadhanvānam ūcatuḥ akrūra-kṛtavarmāṇau maniḥ kasmān na gṛhyate,लब्ध्वैतद् अन्तरं राजन् शतधन्वानम् ऊचतुः अक्रूर-कृतवर्माणौ मनिः कस्मान् न गृह्यते
10,57,4,yo 'smabhyaṃ sampratiśrutya kanyā-ratnaṃ vigarhya naḥ kṛṣṇāyādān na satrājit kasmād bhrātaram anviyāt,यो ऽस्मभ्यं सम्प्रतिश्रुत्य कन्या-रत्नं विगर्ह्य नः कृष्णायादान् न सत्राजित् कस्माद् भ्रातरम् अन्वियात्
10,57,5,evaṃ bhinna-matis tābhyāṃ satrājitam asattamaḥ śayānam avadhīl lobhāt sa pāpaḥ kṣīṇa jīvitaḥ,एवं भिन्न-मतिस् ताभ्यां सत्राजितम् असत्तमः शयानम् अवधील् लोभात् स पापः क्षीण जीवितः
10,57,6,strīṇāṃ vikrośamānānāṃ krandantīnām anātha-vat hatvā paśūn saunika-van maṇim ādāya jagmivān,स्त्रीणां विक्रोशमानानां क्रन्दन्तीनाम् अनाथ-वत् हत्वा पशून् सौनिक-वन् मणिम् आदाय जग्मिवान्
10,57,7,satyabhāmā ca pitaraṃ hataṃ vīkṣya śucārpitā vyalapat tāta tāteti hā hatāsmīti muhyatī,सत्यभामा च पितरं हतं वीक्ष्य शुचार्पिता व्यलपत् तात तातेति हा हतास्मीति मुह्यती
10,57,8,taila-droṇyāṃ mṛtaṃ prāsya jagāma gajasāhvayam kṛṣṇāya viditārthāya taptācakhyau pitur vadham,तैल-द्रोण्यां मृतं प्रास्य जगाम गजसाह्वयम् कृष्णाय विदितार्थाय तप्ताचख्यौ पितुर् वधम्
10,57,9,tad ākarṇyeśvarau rājann anusṛtya nṛ-lokatām aho naḥ paramaṃ kaṣṭam ity asrākṣau vilepatuḥ,तद् आकर्ण्येश्वरौ राजन्न् अनुसृत्य नृ-लोकताम् अहो नः परमं कष्टम् इत्य् अस्राक्षौ विलेपतुः
10,57,10,āgatya bhagavāṃs tasmāt sa-bhāryaḥ sāgrajaḥ puram śatadhanvānam ārebhe hantuṃ hartuṃ maṇiṃ tataḥ,आगत्य भगवांस् तस्मात् स-भार्यः साग्रजः पुरम् शतधन्वानम् आरेभे हन्तुं हर्तुं मणिं ततः
10,57,11,so 'pi kṛtodyamaṃ jñātvā bhītaḥ prāṇa-parīpsayā sāhāyye kṛtavarmāṇam ayācata sa cābravīt,सो ऽपि कृतोद्यमं ज्ञात्वा भीतः प्राण-परीप्सया साहाय्ये कृतवर्माणम् अयाचत स चाब्रवीत्
10,57,12,nāham īsvarayoḥ kuryāṃ helanaṃ rāma-kṛṣṇayoḥ ko nu kṣemāya kalpeta tayor vṛjinam ācaran,नाहम् ईस्वरयोः कुर्यां हेलनं राम-कृष्णयोः को नु क्षेमाय कल्पेत तयोर् वृजिनम् आचरन्
10,57,13,kaṃsaḥ sahānugo 'pīto yad-dveṣāt tyājitaḥ śriyā jarāsandhaḥ saptadaśa- saṃyugād viratho gataḥ,कंसः सहानुगो ऽपीतो यद्-द्वेषात् त्याजितः श्रिया जरासन्धः सप्तदश- संयुगाद् विरथो गतः
10,57,14,pratyākhyātaḥ sa cākrūraṃ pārṣṇi-grāham ayācata so 'py āha ko virudhyeta vidvān īśvarayor balam,प्रत्याख्यातः स चाक्रूरं पार्ष्णि-ग्राहम् अयाचत सो ऽप्य् आह को विरुध्येत विद्वान् ईश्वरयोर् बलम्
10,57,15,ya idaṃ līlayā viśvaṃ sṛjaty avati hanti ca ceṣṭāṃ viśva-sṛjo yasya na vidur mohitājayā,य इदं लीलया विश्वं सृजत्य् अवति हन्ति च चेष्टां विश्व-सृजो यस्य न विदुर् मोहिताजया
10,57,16,yaḥ sapta-hāyanaḥ śailam utpāṭyaikena pāṇinā dadhāra līlayā bāla ucchilīndhram ivārbhakaḥ,यः सप्त-हायनः शैलम् उत्पाट्यैकेन पाणिना दधार लीलया बाल उच्छिलीन्ध्रम् इवार्भकः
10,57,17,namas tasmai bhagavate kṛṣṇāyādbhuta-karmaṇe anantāyādi-bhūtāya kūṭa-sthāyātmane namaḥ,नमस् तस्मै भगवते कृष्णायाद्भुत-कर्मणे अनन्तायादि-भूताय कूट-स्थायात्मने नमः
10,57,18,pratyākhyātaḥ sa tenāpi śatadhanvā mahā-maṇim tasmin nyasyāśvam āruhya śata-yojana-gaṃ yayau,प्रत्याख्यातः स तेनापि शतधन्वा महा-मणिम् तस्मिन् न्यस्याश्वम् आरुह्य शत-योजन-गं ययौ
10,57,19,garuḍa-dhvajam āruhya rathaṃ rāma-janārdanau anvayātāṃ mahā-vegair aśvai rājan guru-druham,गरुड-ध्वजम् आरुह्य रथं राम-जनार्दनौ अन्वयातां महा-वेगैर् अश्वै राजन् गुरु-द्रुहम्
10,57,20,mithilāyām upavane visṛjya patitaṃ hayam padbhyām adhāvat santrastaḥ kṛṣṇo 'py anvadravad ruṣā,मिथिलायाम् उपवने विसृज्य पतितं हयम् पद्भ्याम् अधावत् सन्त्रस्तः कृष्णो ऽप्य् अन्वद्रवद् रुषा
10,57,21,padāter bhagavāṃs tasya padātis tigma-neminā cakreṇa śira utkṛtya vāsasor vyacinon maṇim,पदातेर् भगवांस् तस्य पदातिस् तिग्म-नेमिना चक्रेण शिर उत्कृत्य वाससोर् व्यचिनोन् मणिम्
10,57,22,alabdha-maṇir āgatya kṛṣṇa āhāgrajāntikam vṛthā hataḥ śatadhanur maṇis tatra na vidyate,अलब्ध-मणिर् आगत्य कृष्ण आहाग्रजान्तिकम् वृथा हतः शतधनुर् मणिस् तत्र न विद्यते
10,57,23,tata āha balo nūnaṃ sa maṇiḥ śatadhanvanā kasmiṃścit puruṣe nyastas tam anveṣa puraṃ vraja,तत आह बलो नूनं स मणिः शतधन्वना कस्मिंश्चित् पुरुषे न्यस्तस् तम् अन्वेष पुरं व्रज
10,57,24,ahaṃ vaideham icchāmi draṣṭuṃ priyatamaṃ mama ity uktvā mithilāṃ rājan viveśa yada-nandanaḥ,अहं वैदेहम् इच्छामि द्रष्टुं प्रियतमं मम इत्य् उक्त्वा मिथिलां राजन् विवेश यद-नन्दनः
10,57,25,taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya maithilaḥ prīta-mānasaḥ arhayāṃ āsa vidhi-vad arhaṇīyaṃ samarhaṇaiḥ,तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय मैथिलः प्रीत-मानसः अर्हयां आस विधि-वद् अर्हणीयं समर्हणैः
10,57,26,uvāsa tasyāṃ katicin mithilāyāṃ samā vibhuḥ mānitaḥ prīti-yuktena janakena mahātmanā tato 'śikṣad gadāṃ kāle dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ,उवास तस्यां कतिचिन् मिथिलायां समा विभुः मानितः प्रीति-युक्तेन जनकेन महात्मना ततो ऽशिक्षद् गदां काले धार्तराष्ट्रः सुयोधनः
10,57,27,keśavo dvārakām etya nidhanaṃ śatadhanvanaḥ aprāptiṃ ca maṇeḥ prāha priyāyāḥ priya-kṛd vibhuḥ,केशवो द्वारकाम् एत्य निधनं शतधन्वनः अप्राप्तिं च मणेः प्राह प्रियायाः प्रिय-कृद् विभुः
10,57,28,tataḥ sa kārayām āsa kriyā bandhor hatasya vai sākaṃ suhṛdbhir bhagavān yā yāḥ syuḥ sāmparāyikīḥ,ततः स कारयाम् आस क्रिया बन्धोर् हतस्य वै साकं सुहृद्भिर् भगवान् या याः स्युः साम्परायिकीः
10,57,29,akrūraḥ kṛtavarmā ca śrutvā śatadhanor vadham vyūṣatur bhaya-vitrastau dvārakāyāḥ prayojakau,अक्रूरः कृतवर्मा च श्रुत्वा शतधनोर् वधम् व्यूषतुर् भय-वित्रस्तौ द्वारकायाः प्रयोजकौ
10,57,30,akrūre proṣite 'riṣṭāny āsan vai dvārakaukasām śārīrā mānasās tāpā muhur daivika-bhautikāḥ,अक्रूरे प्रोषिते ऽरिष्टान्य् आसन् वै द्वारकौकसाम् शारीरा मानसास् तापा मुहुर् दैविक-भौतिकाः
10,57,31,ity aṅgopadiśanty eke vismṛtya prāg udāhṛtam muni-vāsa-nivāse kiṃ ghaṭetāriṣṭa-darśanam,इत्य् अङ्गोपदिशन्त्य् एके विस्मृत्य प्राग् उदाहृतम् मुनि-वास-निवासे किं घटेतारिष्ट-दर्शनम्
10,57,32,deve 'varṣati kāśīśaḥ śvaphalkāyāgatāya vai sva-sutāṃ gāṇdinīṃ prādāt tato 'varṣat sma kāśiṣu,देवे ऽवर्षति काशीशः श्वफल्कायागताय वै स्व-सुतां गाण्दिनीं प्रादात् ततो ऽवर्षत् स्म काशिषु
10,57,33,tat-sutas tat-prabhāvo 'sāv akrūro yatra yatra ha devo 'bhivarṣate tatra nopatāpā na mārīkāḥ,तत्-सुतस् तत्-प्रभावो ऽसाव् अक्रूरो यत्र यत्र ह देवो ऽभिवर्षते तत्र नोपतापा न मारीकाः
10,57,34,iti vṛddha-vacaḥ śrutvā naitāvad iha kāraṇam iti matvā samānāyya prāhākrūraṃ janārdanaḥ,इति वृद्ध-वचः श्रुत्वा नैतावद् इह कारणम् इति मत्वा समानाय्य प्राहाक्रूरं जनार्दनः
10,57,35,pūjayitvābhibhāṣyainaṃ kathayitvā priyāḥ kathāḥ vijñatākhila-citta jñaḥ smayamāna uvāca ha,पूजयित्वाभिभाष्यैनं कथयित्वा प्रियाः कथाः विज्ञताखिल-चित्त ज्ञः स्मयमान उवाच ह
10,57,36,nanu dāna-pate nyastas tvayy āste śatadhanvanā syamantako maniḥ śrīmān viditaḥ pūrvam eva naḥ,ननु दान-पते न्यस्तस् त्वय्य् आस्ते शतधन्वना स्यमन्तको मनिः श्रीमान् विदितः पूर्वम् एव नः
10,57,37,satrājito 'napatyatvād gṛhṇīyur duhituḥ sutāḥ dāyaṃ ninīyāpaḥ piṇḍān vimucyarṇaṃ ca śeṣitam,सत्राजितो ऽनपत्यत्वाद् गृह्णीयुर् दुहितुः सुताः दायं निनीयापः पिण्डान् विमुच्यर्णं च शेषितम्
10,57,38,tathāpi durdharas tv anyais tvayy āstāṃ su-vrate maṇiḥ kintu mām agrajaḥ samyaṅ na pratyeti maṇiṃ prati,तथापि दुर्धरस् त्व् अन्यैस् त्वय्य् आस्तां सु-व्रते मणिः किन्तु माम् अग्रजः सम्यङ् न प्रत्येति मणिं प्रति
10,57,39,darśayasva mahā-bhāga bandhūnāṃ śāntim āvaha avyucchinnā makhās te 'dya vartante rukma-vedayaḥ,दर्शयस्व महा-भाग बन्धूनां शान्तिम् आवह अव्युच्छिन्ना मखास् ते ऽद्य वर्तन्ते रुक्म-वेदयः
10,57,40,evaṃ sāmabhir ālabdhaḥ śvaphalka-tanayo maṇim ādāya vāsasācchannaḥ dadau sūrya-sama-prabham,एवं सामभिर् आलब्धः श्वफल्क-तनयो मणिम् आदाय वाससाच्छन्नः ददौ सूर्य-सम-प्रभम्
10,57,41,syamantakaṃ darśayitvā jñātibhyo raja ātmanaḥ vimṛjya maṇinā bhūyas tasmai pratyarpayat prabhuḥ,स्यमन्तकं दर्शयित्वा ज्ञातिभ्यो रज आत्मनः विमृज्य मणिना भूयस् तस्मै प्रत्यर्पयत् प्रभुः
10,57,42,yas tv etad bhagavata īśvarasya viṣṇor vīryāḍhyaṃ vṛjina-haraṃ su-maṅgalaṃ ca amp;ākhyānaṃ paṭhati śṛṇoty anusmared vā duṣkīrtiṃ duritam apohya yāti śāntim,यस् त्व् एतद् भगवत ईश्वरस्य विष्णोर् वीर्याढ्यं वृजिन-हरं सु-मङ्गलं च अम्प्;आख्यानं पठति शृणोत्य् अनुस्मरेद् वा दुष्कीर्तिं दुरितम् अपोह्य याति शान्तिम्
10,58,1,bhp_10.58.001 śrī-śuka uvāca ekadā pāṇḍavān draṣṭuṃ pratītān puruṣottamaḥ indraprasthaṃ gataḥ śṛīmān yuyudhānādibhir vṛtaḥ,भ्प्_१०.५८.००१ श्री-शुक उवाच एकदा पाण्डवान् द्रष्टुं प्रतीतान् पुरुषोत्तमः इन्द्रप्रस्थं गतः शृईमान् युयुधानादिभिर् वृतः
10,58,2,dṛṣṭvā tam āgataṃ pārthā mukundam akhileśvaram uttasthur yugapad vīrāḥ prāṇā mukhyam ivāgatam,दृष्ट्वा तम् आगतं पार्था मुकुन्दम् अखिलेश्वरम् उत्तस्थुर् युगपद् वीराः प्राणा मुख्यम् इवागतम्
10,58,3,pariṣvajyācyutaṃ vīrā aṅga-saṅga-hatainasaḥ sānurāga-smitaṃ vaktraṃ vīkṣya tasya mudaṃ yayuḥ,परिष्वज्याच्युतं वीरा अङ्ग-सङ्ग-हतैनसः सानुराग-स्मितं वक्त्रं वीक्ष्य तस्य मुदं ययुः
10,58,4,yudhiṣṭhirasya bhīmasya kṛtvā pādābhivandanam phālgunaṃ parirabhyātha yamābhyāṃ cābhivanditaḥ,युधिष्ठिरस्य भीमस्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् फाल्गुनं परिरभ्याथ यमाभ्यां चाभिवन्दितः
10,58,5,paramāsana āsīnaṃ kṛṣṇā kṛṣṇam aninditā navoḍhā vrīḍitā kiñcic chanair etyābhyavandata,परमासन आसीनं कृष्णा कृष्णम् अनिन्दिता नवोढा व्रीडिता किञ्चिच् छनैर् एत्याभ्यवन्दत
10,58,6,tathaiva sātyakiḥ pārthaiḥ pūjitaś cābhivanditaḥ niṣasādāsane 'nye ca pūjitāḥ paryupāsata,तथैव सात्यकिः पार्थैः पूजितश् चाभिवन्दितः निषसादासने ऽन्ये च पूजिताः पर्युपासत
10,58,7,pṛthām samāgatya kṛtābhivādanas tayāti-hārdārdra-dṛśābhirambhitaḥ āpṛṣṭavāṃs tāṃ kuśalaṃ saha-snuṣāṃ pitṛ-ṣvasāram paripṛṣṭa-bāndhavaḥ,पृथाम् समागत्य कृताभिवादनस् तयाति-हार्दार्द्र-दृशाभिरम्भितः आपृष्टवांस् तां कुशलं सह-स्नुषां पितृ-ष्वसारम् परिपृष्ट-बान्धवः
10,58,8,tam āha prema-vaiklavya- ruddha-kaṇṭhāśru-locanā smarantī tān bahūn kleśān kleśāpāyātma-darśanam,तम् आह प्रेम-वैक्लव्य- रुद्ध-कण्ठाश्रु-लोचना स्मरन्ती तान् बहून् क्लेशान् क्लेशापायात्म-दर्शनम्
10,58,9,tadaiva kuśalaṃ no 'bhūt sa-nāthās te kṛtā vayam jñatīn naḥ smaratā kṛṣṇa bhrātā me preṣitas tvayā,तदैव कुशलं नो ऽभूत् स-नाथास् ते कृता वयम् ज्ञतीन् नः स्मरता कृष्ण भ्राता मे प्रेषितस् त्वया
10,58,10,na te 'sti sva-para-bhrāntir viśvasya suhṛd-ātmanaḥ tathāpi smaratāṃ śaśvat kleśān haṃsi hṛdi sthitaḥ,न ते ऽस्ति स्व-पर-भ्रान्तिर् विश्वस्य सुहृद्-आत्मनः तथापि स्मरतां शश्वत् क्लेशान् हंसि हृदि स्थितः
10,58,11,bhp_10.58.011 yudhiṣṭhira uvāca kiṃ na ācaritaṃ śreyo na vedāham adhīśvara yogeśvarāṇāṃ durdarśo yan no dṛṣṭaḥ ku-medhasām,भ्प्_१०.५८.०११ युधिष्ठिर उवाच किं न आचरितं श्रेयो न वेदाहम् अधीश्वर योगेश्वराणां दुर्दर्शो यन् नो दृष्टः कु-मेधसाम्
10,58,12,iti vai vārṣikān māsān rājñā so 'bhyarthitaḥ sukham janayan nayanānandam indraprasthaukasāṃ vibhuḥ,इति वै वार्षिकान् मासान् राज्ञा सो ऽभ्यर्थितः सुखम् जनयन् नयनानन्दम् इन्द्रप्रस्थौकसां विभुः
10,58,13,ekadā ratham āruhya vijayo vānara-dhvajam gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya tūṇau cākṣaya-sāyakau,एकदा रथम् आरुह्य विजयो वानर-ध्वजम् गाण्डीवं धनुर् आदाय तूणौ चाक्षय-सायकौ
10,58,14,sākaṃ kṛṣṇena sannaddho vihartuṃ vipinaṃ mahat bahu-vyāla-mṛgākīrṇaṃ prāviśat para-vīra-hā,साकं कृष्णेन सन्नद्धो विहर्तुं विपिनं महत् बहु-व्याल-मृगाकीर्णं प्राविशत् पर-वीर-हा
10,58,15,tatrāvidhyac charair vyāghrān śūkarān mahiṣān rurūn śarabhān gavayān khaḍgān hariṇān śaśa-śallakān,तत्राविध्यच् छरैर् व्याघ्रान् शूकरान् महिषान् रुरून् शरभान् गवयान् खड्गान् हरिणान् शश-शल्लकान्
10,58,16,tān ninyuḥ kiṅkarā rājñe medhyān parvaṇy upāgate tṛṭ-parītaḥ pariśrānto bibhatsur yamunām agāt,तान् निन्युः किङ्करा राज्ञे मेध्यान् पर्वण्य् उपागते तृट्-परीतः परिश्रान्तो बिभत्सुर् यमुनाम् अगात्
10,58,17,tatropaspṛśya viśadaṃ pītvā vāri mahā-rathau kṛṣṇau dadṛśatuḥ kanyāṃ carantīṃ cāru-darśanām,तत्रोपस्पृश्य विशदं पीत्वा वारि महा-रथौ कृष्णौ ददृशतुः कन्यां चरन्तीं चारु-दर्शनाम्
10,58,18,tām āsādya varārohāṃ su-dvijāṃ rucirānanām papraccha preṣitaḥ sakhyā phālgunaḥ pramadottamām,ताम् आसाद्य वरारोहां सु-द्विजां रुचिराननाम् पप्रच्छ प्रेषितः सख्या फाल्गुनः प्रमदोत्तमाम्
10,58,19,kā tvaṃ kasyāsi su-śroṇi kuto vā kiṃ cikīrṣasi manye tvāṃ patim icchantīṃ sarvaṃ kathaya śobhane,का त्वं कस्यासि सु-श्रोणि कुतो वा किं चिकीर्षसि मन्ये त्वां पतिम् इच्छन्तीं सर्वं कथय शोभने
10,58,20,bhp_10.58.020 śrī-kālindy uvāca ahaṃ devasya savitur duhitā patim icchatī viṣṇuṃ vareṇyaṃ vara-daṃ tapaḥ paramam āsthitaḥ,भ्प्_१०.५८.०२० श्री-कालिन्द्य् उवाच अहं देवस्य सवितुर् दुहिता पतिम् इच्छती विष्णुं वरेण्यं वर-दं तपः परमम् आस्थितः
10,58,21,nānyaṃ patiṃ vṛṇe vīra tam ṛte śrī-niketanam tuṣyatāṃ me sa bhagavān mukundo 'nātha-saṃśrayaḥ,नान्यं पतिं वृणे वीर तम् ऋते श्री-निकेतनम् तुष्यतां मे स भगवान् मुकुन्दो ऽनाथ-संश्रयः
10,58,22,kālindīti samākhyātā vasāmi yamunā-jale nirmite bhavane pitrā yāvad acyuta-darśanam,कालिन्दीति समाख्याता वसामि यमुना-जले निर्मिते भवने पित्रा यावद् अच्युत-दर्शनम्
10,58,23,tathāvadad guḍākeśo vāsudevāya so 'pi tām ratham āropya tad-vidvān dharma-rājam upāgamat,तथावदद् गुडाकेशो वासुदेवाय सो ऽपि ताम् रथम् आरोप्य तद्-विद्वान् धर्म-राजम् उपागमत्
10,58,24,yadaiva kṛṣṇaḥ sandiṣṭaḥ pārthānāṃ paramādbutam kārayām āsa nagaraṃ vicitraṃ viśvakarmaṇā,यदैव कृष्णः सन्दिष्टः पार्थानां परमाद्बुतम् कारयाम् आस नगरं विचित्रं विश्वकर्मणा
10,58,25,bhagavāṃs tatra nivasan svānāṃ priya-cikīrṣayā agnaye khāṇḍavaṃ dātum arjunasyāsa sārathiḥ,भगवांस् तत्र निवसन् स्वानां प्रिय-चिकीर्षया अग्नये खाण्डवं दातुम् अर्जुनस्यास सारथिः
10,58,26,so 'gnis tuṣṭo dhanur adād dhayān śvetān rathaṃ nṛpa arjunāyākṣayau tūṇau varma cābhedyam astribhiḥ,सो ऽग्निस् तुष्टो धनुर् अदाद् धयान् श्वेतान् रथं नृप अर्जुनायाक्षयौ तूणौ वर्म चाभेद्यम् अस्त्रिभिः
10,58,27,mayaś ca mocito vahneḥ sabhāṃ sakhya upāharat yasmin duryodhanasyāsīj jala-sthala-dṛśi-bhramaḥ,मयश् च मोचितो वह्नेः सभां सख्य उपाहरत् यस्मिन् दुर्योधनस्यासीज् जल-स्थल-दृशि-भ्रमः
10,58,28,sa tena samanujñātaḥ suhṛdbhiś cānumoditaḥ āyayau dvārakāṃ bhūyaḥ sātyaki-pramakhair vṛtaḥ,स तेन समनुज्ञातः सुहृद्भिश् चानुमोदितः आययौ द्वारकां भूयः सात्यकि-प्रमखैर् वृतः
10,58,29,athopayeme kālindīṃ su-puṇya-rtv-ṛkṣa ūrjite vitanvan paramānandaṃ svānāṃ parama-maṅgalaḥ,अथोपयेमे कालिन्दीं सु-पुण्य-र्त्व्-ऋक्ष ऊर्जिते वितन्वन् परमानन्दं स्वानां परम-मङ्गलः
10,58,30,vindyānuvindyāv āvantyau duryodhana-vaśānugau svayaṃ-vare sva-bhaginīṃ kṛṣṇe saktāṃ nyaṣedhatām,विन्द्यानुविन्द्याव् आवन्त्यौ दुर्योधन-वशानुगौ स्वयं-वरे स्व-भगिनीं कृष्णे सक्तां न्यषेधताम्
10,58,31,rājādhidevyās tanayāṃ mitravindāṃ pitṛ-ṣvasuḥ prasahya hṛtavān kṛṣṇo rājan rājñāṃ prapaśyatām,राजाधिदेव्यास् तनयां मित्रविन्दां पितृ-ष्वसुः प्रसह्य हृतवान् कृष्णो राजन् राज्ञां प्रपश्यताम्
10,58,32,nagnajin nāma kauśalya āsīd rājāti-dhārmikaḥ tasya satyābhavat kanyā devī nāgnajitī nṛpa,नग्नजिन् नाम कौशल्य आसीद् राजाति-धार्मिकः तस्य सत्याभवत् कन्या देवी नाग्नजिती नृप
10,58,33,na tāṃ śekur nṛpā voḍhum ajitvā sapta-go-vṛṣān tīkṣṇa-śṛṅgān su-durdharṣān vīrya-gandhāsahān khalān,न तां शेकुर् नृपा वोढुम् अजित्वा सप्त-गो-वृषान् तीक्ष्ण-शृङ्गान् सु-दुर्धर्षान् वीर्य-गन्धासहान् खलान्
10,58,34,tāṃ śrutvā vṛṣa-jil-labhyāṃ bhagavān sātvatāṃ patiḥ jagāma kauśalya-puraṃ sainyena mahatā vṛtaḥ,तां श्रुत्वा वृष-जिल्-लभ्यां भगवान् सात्वतां पतिः जगाम कौशल्य-पुरं सैन्येन महता वृतः
10,58,35,sa kośala-patiḥ prītaḥ pratyutthānāsanādibhiḥ arhaṇenāpi guruṇā pūjayan pratinanditaḥ,स कोशल-पतिः प्रीतः प्रत्युत्थानासनादिभिः अर्हणेनापि गुरुणा पूजयन् प्रतिनन्दितः
10,58,36,varaṃ vilokyābhimataṃ samāgataṃ narendra-kanyā cakame ramā-patim bhūyād ayaṃ me patir āśiṣo 'nalaḥ karotu satyā yadi me dhṛto vrataḥ,वरं विलोक्याभिमतं समागतं नरेन्द्र-कन्या चकमे रमा-पतिम् भूयाद् अयं मे पतिर् आशिषो ऽनलः करोतु सत्या यदि मे धृतो व्रतः
10,58,37,yat-pāda-paṅkaja-rajaḥ śirasā bibharti śṛīr abya-jaḥ sa-giriśaḥ saha loka-pālaiḥ amp;līlā-tanuḥ sva-kṛta-setu-parīpsayā yaḥ kāle 'dadhat sa bhagavān mama kena tuṣyet,यत्-पाद-पङ्कज-रजः शिरसा बिभर्ति शृईर् अब्य-जः स-गिरिशः सह लोक-पालैः अम्प्;लीला-तनुः स्व-कृत-सेतु-परीप्सया यः काले ऽदधत् स भगवान् मम केन तुष्येत्
10,58,38,arcitaṃ punar ity āha nārāyaṇa jagat-pate ātmānandena pūrṇasya karavāṇi kim alpakaḥ,अर्चितं पुनर् इत्य् आह नारायण जगत्-पते आत्मानन्देन पूर्णस्य करवाणि किम् अल्पकः
10,58,39,bhp_10.58.039 śrī-śuka uvāca tam āha bhagavān hṛṣṭaḥ kṛtāsana-parigrahaḥ megha-gambhīrayā vācā sa-smitaṃ kuru-nandana,भ्प्_१०.५८.०३९ श्री-शुक उवाच तम् आह भगवान् हृष्टः कृतासन-परिग्रहः मेघ-गम्भीरया वाचा स-स्मितं कुरु-नन्दन
10,58,40,bhp_10.58.040 śrī-bhagavān uvāca narendra yācñā kavibhir vigarhitā rājanya-bandhor nija-dharma-vartinaḥ tathāpi yāce tava sauhṛdecchayā kanyāṃ tvadīyāṃ na hi śulka-dā vayam,भ्प्_१०.५८.०४० श्री-भगवान् उवाच नरेन्द्र याच्ञा कविभिर् विगर्हिता राजन्य-बन्धोर् निज-धर्म-वर्तिनः तथापि याचे तव सौहृदेच्छया कन्यां त्वदीयां न हि शुल्क-दा वयम्
10,58,41,bhp_10.58.041 śrī-rājovāca ko 'nyas te 'bhyadhiko nātha kanyā-vara ihepsitaḥ guṇaika-dhāmno yasyāṅge śrīr vasaty anapāyinī,भ्प्_१०.५८.०४१ श्री-राजोवाच को ऽन्यस् ते ऽभ्यधिको नाथ कन्या-वर इहेप्सितः गुणैक-धाम्नो यस्याङ्गे श्रीर् वसत्य् अनपायिनी
10,58,42,kintv asmābhiḥ kṛtaḥ pūrvaṃ samayaḥ sātvatarṣabha puṃsāṃ vīrya-parīkṣārthaṃ kanyā-vara-parīpsayā,किन्त्व् अस्माभिः कृतः पूर्वं समयः सात्वतर्षभ पुंसां वीर्य-परीक्षार्थं कन्या-वर-परीप्सया
10,58,43,saptaite go-vṛṣā vīra durdāntā duravagrahāḥ etair bhagnāḥ su-bahavo bhinna-gātrā nṛpātmajāḥ,सप्तैते गो-वृषा वीर दुर्दान्ता दुरवग्रहाः एतैर् भग्नाः सु-बहवो भिन्न-गात्रा नृपात्मजाः
10,58,44,yad ime nigṛhītāḥ syus tvayaiva yadu-nandana varo bhavān abhimato duhitur me śriyaḥ-pate,यद् इमे निगृहीताः स्युस् त्वयैव यदु-नन्दन वरो भवान् अभिमतो दुहितुर् मे श्रियः-पते
10,58,45,evaṃ samayam ākarṇya baddhvā parikaraṃ prabhuḥ ātmānaṃ saptadhā kṛtvā nyagṛhṇāl līlayaiva tān,एवं समयम् आकर्ण्य बद्ध्वा परिकरं प्रभुः आत्मानं सप्तधा कृत्वा न्यगृह्णाल् लीलयैव तान्
10,58,46,baddhvā tān dāmabhiḥ śaurir bhagna-darpān hataujasaḥ vyakarsal līlayā baddhān bālo dāru-mayān yathā,बद्ध्वा तान् दामभिः शौरिर् भग्न-दर्पान् हतौजसः व्यकर्सल् लीलया बद्धान् बालो दारु-मयान् यथा
10,58,47,tataḥ prītaḥ sutāṃ rājā dadau kṛṣṇāya vismitaḥ tāṃ pratyagṛhṇād bhagavān vidhi-vat sadṛśīṃ prabhuḥ,ततः प्रीतः सुतां राजा ददौ कृष्णाय विस्मितः तां प्रत्यगृह्णाद् भगवान् विधि-वत् सदृशीं प्रभुः
10,58,48,rāja-patnyaś ca duhituḥ kṛṣṇaṃ labdhvā priyaṃ patim lebhire paramānandaṃ jātaś ca paramotsavaḥ,राज-पत्न्यश् च दुहितुः कृष्णं लब्ध्वा प्रियं पतिम् लेभिरे परमानन्दं जातश् च परमोत्सवः
10,58,49,śaṅkha-bhery-ānakā nedur gīta-vādya-dvijāśiṣaḥ narā nāryaḥ pramuditāḥ suvāsaḥ-srag-alaṅkṛtāḥ,शङ्ख-भेर्य्-आनका नेदुर् गीत-वाद्य-द्विजाशिषः नरा नार्यः प्रमुदिताः सुवासः-स्रग्-अलङ्कृताः
10,58,50,daśa-dhenu-sahasrāṇi pāribarham adād vibhuḥ yuvatīnāṃ tri-sāhasraṃ niṣka-grīva-suvāsasam,दश-धेनु-सहस्राणि पारिबर्हम् अदाद् विभुः युवतीनां त्रि-साहस्रं निष्क-ग्रीव-सुवाससम्
10,58,51,nava-nāga-sahasrāṇi nāgāc chata-guṇān rathān rathāc chata-guṇān aśvān aśvāc chata-guṇān narān,नव-नाग-सहस्राणि नागाच् छत-गुणान् रथान् रथाच् छत-गुणान् अश्वान् अश्वाच् छत-गुणान् नरान्
10,58,52,dampatī ratham āropya mahatyā senayā vṛtau sneha-praklinna-hṛdayo yāpayām āsa kośalaḥ,दम्पती रथम् आरोप्य महत्या सेनया वृतौ स्नेह-प्रक्लिन्न-हृदयो यापयाम् आस कोशलः
10,58,53,śrutvaitad rurudhur bhūpā nayantaṃ pathi kanyakām bhagna-vīryāḥ su-durmarṣā yadubhir go-vṛṣaiḥ purā,श्रुत्वैतद् रुरुधुर् भूपा नयन्तं पथि कन्यकाम् भग्न-वीर्याः सु-दुर्मर्षा यदुभिर् गो-वृषैः पुरा
10,58,54,tān asyataḥ śara-vrātān bandhu-priya-kṛd arjunaḥ gāṇḍīvī kālayām āsa siṃhaḥ kṣudra-mṛgān iva,तान् अस्यतः शर-व्रातान् बन्धु-प्रिय-कृद् अर्जुनः गाण्डीवी कालयाम् आस सिंहः क्षुद्र-मृगान् इव
10,58,55,pāribarham upāgṛhya dvārakām etya satyayā reme yadūnām ṛṣabho bhagavān devakī-sutaḥ,पारिबर्हम् उपागृह्य द्वारकाम् एत्य सत्यया रेमे यदूनाम् ऋषभो भगवान् देवकी-सुतः
10,58,56,śrutakīrteḥ sutāṃ bhadrāṃ upayeme pitṛ-ṣvasuḥ kaikeyīṃ bhrātṛbhir dattāṃ kṛṣṇaḥ santardanādibhiḥ,श्रुतकीर्तेः सुतां भद्रां उपयेमे पितृ-ष्वसुः कैकेयीं भ्रातृभिर् दत्तां कृष्णः सन्तर्दनादिभिः
10,58,57,sutāṃ ca madrādhipater lakṣmaṇāṃ lakṣaṇair yatām svayaṃ-vare jahāraikaḥ sa suparṇaḥ sudhām iva,सुतां च मद्राधिपतेर् लक्ष्मणां लक्षणैर् यताम् स्वयं-वरे जहारैकः स सुपर्णः सुधाम् इव
10,58,58,anyāś caivaṃ-vidhā bhāryāḥ kṛṣṇasyāsan sahasraśaḥ bhaumaṃ hatvā tan-nirodhād āhṛtāś cāru-darśanāḥ,अन्याश् चैवं-विधा भार्याः कृष्णस्यासन् सहस्रशः भौमं हत्वा तन्-निरोधाद् आहृताश् चारु-दर्शनाः
10,59,1,śrī-rājovāca yathā hato bhagavatā bhaumo yene ca tāḥ striyaḥ niruddhā etad ācakṣva vikramaṃ śārṅga-dhanvanaḥ,श्री-राजोवाच यथा हतो भगवता भौमो येने च ताः स्त्रियः निरुद्धा एतद् आचक्ष्व विक्रमं शार्ङ्ग-धन्वनः
10,59,2,bhp_10.59.002 śrī-śuka uvāca indreṇa hṛta-chatreṇa hṛta-kuṇḍala-bandhunā hṛtāmarādri-sthānena jñāpito bhauma-ceṣṭitam,भ्प्_१०.५९.००२ श्री-शुक उवाच इन्द्रेण हृत-छत्रेण हृत-कुण्डल-बन्धुना हृतामराद्रि-स्थानेन ज्ञापितो भौम-चेष्टितम्
10,59,3,sa-bhāryo garuḍārūḍhaḥ prāg-jyotiṣa-puraṃ yayau giri-durgaiḥ śastra-durgair jalāgny-anila-durgamam mura-pāśāyutair ghorair dṛḍhaiḥ sarvata āvṛtam,स-भार्यो गरुडारूढः प्राग्-ज्योतिष-पुरं ययौ गिरि-दुर्गैः शस्त्र-दुर्गैर् जलाग्न्य्-अनिल-दुर्गमम् मुर-पाशायुतैर् घोरैर् दृढैः सर्वत आवृतम्
10,59,4,gadayā nirbibhedādrīn śastra-durgāṇi sāyakaiḥ cakreṇāgniṃ jalaṃ vāyuṃ mura-pāśāṃs tathāsinā,गदया निर्बिभेदाद्रीन् शस्त्र-दुर्गाणि सायकैः चक्रेणाग्निं जलं वायुं मुर-पाशांस् तथासिना
10,59,5,śaṅkha-nādena yantrāṇi hṛdayāni manasvinām prākāraṃ gadayā gurvyā nirbibheda gadādharaḥ,शङ्ख-नादेन यन्त्राणि हृदयानि मनस्विनाम् प्राकारं गदया गुर्व्या निर्बिभेद गदाधरः
10,59,6,pāñcajanya-dhvaniṃ śrutvā yugāntaśani-bhīṣaṇam muraḥ śayāna uttasthau daityaḥ pañca-śirā jalāt,पाञ्चजन्य-ध्वनिं श्रुत्वा युगान्तशनि-भीषणम् मुरः शयान उत्तस्थौ दैत्यः पञ्च-शिरा जलात्
10,59,7,tri-śūlam udyamya su-durnirīkṣaṇo yugānta-sūryānala-rocir ulbaṇaḥ grasaṃs tri-lokīm iva pañcabhir mukhair abhyadravat tārkṣya-sutaṃ yathoragaḥ,त्रि-शूलम् उद्यम्य सु-दुर्निरीक्षणो युगान्त-सूर्यानल-रोचिर् उल्बणः ग्रसंस् त्रि-लोकीम् इव पञ्चभिर् मुखैर् अभ्यद्रवत् तार्क्ष्य-सुतं यथोरगः
10,59,8,āvidhya śūlaṃ tarasā garutmate nirasya vaktrair vyanadat sa pañcabhiḥ sa rodasī sarva-diśo 'mbaraṃ mahān āpūrayann aṇḍa-kaṭāham āvṛṇot,आविध्य शूलं तरसा गरुत्मते निरस्य वक्त्रैर् व्यनदत् स पञ्चभिः स रोदसी सर्व-दिशो ऽम्बरं महान् आपूरयन्न् अण्ड-कटाहम् आवृणोत्
10,59,9,tadāpatad vai tri-śikhaṃ garutmate hariḥ śarābhyām abhinat tridhojasā mukheṣu taṃ cāpi śarair atāḍayat tasmai gadāṃ so 'pi ruṣā vyamuñcata,तदापतद् वै त्रि-शिखं गरुत्मते हरिः शराभ्याम् अभिनत् त्रिधोजसा मुखेषु तं चापि शरैर् अताडयत् तस्मै गदां सो ऽपि रुषा व्यमुञ्चत
10,59,10,tām āpatantīṃ gadayā gadāṃ mṛdhe gadāgrajo nirbibhide sahasradhā udyamya bāhūn abhidhāvato 'jitaḥ śirāṃsi cakreṇa jahāra līlayā,ताम् आपतन्तीं गदया गदां मृधे गदाग्रजो निर्बिभिदे सहस्रधा उद्यम्य बाहून् अभिधावतो ऽजितः शिरांसि चक्रेण जहार लीलया
10,59,11,vyasuḥ papātāmbhasi kṛtta-śīrṣo nikṛtta-śṛṅgo 'drir ivendra-tejasā tasyātmajāḥ sapta pitur vadhāturāḥ pratikriyāmarṣa-juṣaḥ samudyatāḥ,व्यसुः पपाताम्भसि कृत्त-शीर्षो निकृत्त-शृङ्गो ऽद्रिर् इवेन्द्र-तेजसा तस्यात्मजाः सप्त पितुर् वधातुराः प्रतिक्रियामर्ष-जुषः समुद्यताः
10,59,12,tāmro 'ntarikṣaḥ śravaṇo vibhāvasur vasur nabhasvān aruṇaś ca saptamaḥ amp;pīṭhaṃ puraskṛtya camū-patiṃ mṛdhe bhauma-prayuktā niragan dhṛtāyudhāḥ,ताम्रो ऽन्तरिक्षः श्रवणो विभावसुर् वसुर् नभस्वान् अरुणश् च सप्तमः अम्प्;पीठं पुरस्कृत्य चमू-पतिं मृधे भौम-प्रयुक्ता निरगन् धृतायुधाः
10,59,13,prāyuñjatāsādya śarān asīn gadāḥ śakty-ṛṣṭi-śūlāny ajite ruṣolbaṇāḥ tac-chastra-kūṭaṃ bhagavān sva-mārgaṇair amogha-vīryas tilaśaś cakarta ha,प्रायुञ्जतासाद्य शरान् असीन् गदाः शक्त्य्-ऋष्टि-शूलान्य् अजिते रुषोल्बणाः तच्-छस्त्र-कूटं भगवान् स्व-मार्गणैर् अमोघ-वीर्यस् तिलशश् चकर्त ह
10,59,14,tān pīṭha-mukhyān anayad yama-kṣayaṃ nikṛtta-śīrṣoru-bhujāṅghri-varmaṇaḥ svānīka-pān acyuta-cakra-sāyakais tathā nirastān narako dharā-sutaḥ \ nirīkṣya durmarṣaṇa āsravan-madair # gajaiḥ payodhi-prabhavair nirākramāt,तान् पीठ-मुख्यान् अनयद् यम-क्षयं निकृत्त-शीर्षोरु-भुजाङ्घ्रि-वर्मणः स्वानीक-पान् अच्युत-चक्र-सायकैस् तथा निरस्तान् नरको धरा-सुतः \ निरीक्ष्य दुर्मर्षण आस्रवन्-मदैर् # गजैः पयोधि-प्रभवैर् निराक्रमात्
10,59,15,dṛṣṭvā sa-bhāryaṃ garuḍopari sthitaṃ sūryopariṣṭāt sa-taḍid ghanaṃ yathā amp;kṛṣṇaṃ sa tasmai vyasṛjac chata-ghnīṃ yodhāś ca sarve yugapac ca vivyadhuḥ,दृष्ट्वा स-भार्यं गरुडोपरि स्थितं सूर्योपरिष्टात् स-तडिद् घनं यथा अम्प्;कृष्णं स तस्मै व्यसृजच् छत-घ्नीं योधाश् च सर्वे युगपच् च विव्यधुः
10,59,16,tad bhauma-sainyaṃ bhagavān gadāgrajo vicitra-vājair niśitaiḥ śilīmukhaiḥ tad bhauma-sainyaṃ bhagavān gadāgrajo vicitra-vājair niśitaiḥ śilīmukhaiḥ nikṛtta-bāhūru-śirodhra-vigrahaṃ cakāra tarhy eva hatāśva-kuñjaram,तद् भौम-सैन्यं भगवान् गदाग्रजो विचित्र-वाजैर् निशितैः शिलीमुखैः तद् भौम-सैन्यं भगवान् गदाग्रजो विचित्र-वाजैर् निशितैः शिलीमुखैः निकृत्त-बाहूरु-शिरोध्र-विग्रहं चकार तर्ह्य् एव हताश्व-कुञ्जरम्
10,59,17,yāni yodhaiḥ prayuktāni śastrāstrāṇi kurūdvaha haris tāny acchinat tīkṣṇaiḥ śarair ekaikaśas trībhiḥ,यानि योधैः प्रयुक्तानि शस्त्रास्त्राणि कुरूद्वह हरिस् तान्य् अच्छिनत् तीक्ष्णैः शरैर् एकैकशस् त्रीभिः
10,59,18,uhyamānaḥ suparṇena pakṣābhyāṃ nighnatā gajān gurutmatā hanyamānās tuṇḍa-pakṣa-nakher gajāḥ,उह्यमानः सुपर्णेन पक्षाभ्यां निघ्नता गजान् गुरुत्मता हन्यमानास् तुण्ड-पक्ष-नखेर् गजाः
10,59,19,puram evāviśann ārtā narako yudhy ayudhyata dṛṣṭvā vidrāvitaṃ sainyaṃ garuḍenārditaṃ svakaṃ,पुरम् एवाविशन्न् आर्ता नरको युध्य् अयुध्यत दृष्ट्वा विद्रावितं सैन्यं गरुडेनार्दितं स्वकं
10,59,20,taṃ bhaumaḥ prāharac chaktyā vajraḥ pratihato yataḥ nākampata tayā viddho mālāhata iva dvipaḥ,तं भौमः प्राहरच् छक्त्या वज्रः प्रतिहतो यतः नाकम्पत तया विद्धो मालाहत इव द्विपः
10,59,21,śūlaṃ bhaumo 'cyutaṃ hantum ādade vitathodyamaḥ tad-visargāt pūrvam eva narakasya śiro hariḥ apāharad gaja-sthasya cakreṇa kṣura-neminā,शूलं भौमो ऽच्युतं हन्तुम् आददे वितथोद्यमः तद्-विसर्गात् पूर्वम् एव नरकस्य शिरो हरिः अपाहरद् गज-स्थस्य चक्रेण क्षुर-नेमिना
10,59,22,sa-kuṇḍalaṃ cāru-kirīṭa-bhūṣaṇaṃ babhau pṛthivyāṃ patitam samujjvalam ha heti sādhv ity ṛṣayaḥ sureśvarā mālyair mukundaṃ vikiranta īdire,स-कुण्डलं चारु-किरीट-भूषणं बभौ पृथिव्यां पतितम् समुज्ज्वलम् ह हेति साध्व् इत्य् ऋषयः सुरेश्वरा माल्यैर् मुकुन्दं विकिरन्त ईदिरे
10,59,23,tataś ca bhūḥ kṛṣṇam upetya kuṇḍale pratapta-jāmbūnada-ratna-bhāsvare amp;sa-vaijayantyā vana-mālayārpayat prācetasaṃ chatram atho mahā-maṇim,ततश् च भूः कृष्णम् उपेत्य कुण्डले प्रतप्त-जाम्बूनद-रत्न-भास्वरे अम्प्;स-वैजयन्त्या वन-मालयार्पयत् प्राचेतसं छत्रम् अथो महा-मणिम्
10,59,24,astauṣīd atha viśveśaṃ devī deva-varārcitam prāñjaliḥ praṇatā rājan bhakti-pravaṇayā dhiyā,अस्तौषीद् अथ विश्वेशं देवी देव-वरार्चितम् प्राञ्जलिः प्रणता राजन् भक्ति-प्रवणया धिया
10,59,25,bhp_10.59.025 bhūmir uvāca namas te deva-deveśa śaṅkha-cakra-gadā-dhara bhaktecchopātta-rūpāya paramātman namo 'stu te,भ्प्_१०.५९.०२५ भूमिर् उवाच नमस् ते देव-देवेश शङ्ख-चक्र-गदा-धर भक्तेच्छोपात्त-रूपाय परमात्मन् नमो ऽस्तु ते
10,59,26,namaḥ paṅkaja-nābhāya namaḥ paṅkaja-māline namaḥ paṅkaja-netrāya namas tepaṅkajāṅghraye,नमः पङ्कज-नाभाय नमः पङ्कज-मालिने नमः पङ्कज-नेत्राय नमस् तेपङ्कजाङ्घ्रये
10,59,27,namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya viṣṇave puruṣāyādi-bījāya pūrṇa-bodhāya te namaḥ,नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय विष्णवे पुरुषायादि-बीजाय पूर्ण-बोधाय ते नमः
10,59,28,ajāya janayitre 'sya brahmaṇe 'nanta-śaktaye parāvarātman bhūtātman paramātman namo 'stu te,अजाय जनयित्रे ऽस्य ब्रह्मणे ऽनन्त-शक्तये परावरात्मन् भूतात्मन् परमात्मन् नमो ऽस्तु ते
10,59,29,tvaṃ vai sisṛkṣur aja utkaṭaṃ prabho tamo nirodhāya bibharṣy asaṃvṛtaḥ amp;sthānāya sattvaṃ jagato jagat-pate kālaḥ pradhānaṃ puruṣo bhavān paraḥ,त्वं वै सिसृक्षुर् अज उत्कटं प्रभो तमो निरोधाय बिभर्ष्य् असंवृतः अम्प्;स्थानाय सत्त्वं जगतो जगत्-पते कालः प्रधानं पुरुषो भवान् परः
10,59,30,ahaṃ payo jyotir athānilo nabho mātrāṇi devā mana indriyāṇi kartā mahān ity akhilaṃ carācaraṃ tvayy advitīye bhagavan ayaṃ bhramaḥ,अहं पयो ज्योतिर् अथानिलो नभो मात्राणि देवा मन इन्द्रियाणि कर्ता महान् इत्य् अखिलं चराचरं त्वय्य् अद्वितीये भगवन् अयं भ्रमः
10,59,31,tasyātmajo 'yaṃ tava pāda-paṅkajaṃ bhītaḥ prapannārti-haropasāditaḥ tat pālayainaṃ kuru hasta-paṅkajaṃ śirasy amuṣyākhila-kalmaṣāpaham,तस्यात्मजो ऽयं तव पाद-पङ्कजं भीतः प्रपन्नार्ति-हरोपसादितः तत् पालयैनं कुरु हस्त-पङ्कजं शिरस्य् अमुष्याखिल-कल्मषापहम्
10,59,32,bhp_10.59.032 śrī-śuka uvāca iti bhūmy-arthito vāgbhir bhagavān bhakti-namrayā dattvābhayaṃ bhauma-gṛham prāviśat sakalarddhimat,भ्प्_१०.५९.०३२ श्री-शुक उवाच इति भूम्य्-अर्थितो वाग्भिर् भगवान् भक्ति-नम्रया दत्त्वाभयं भौम-गृहम् प्राविशत् सकलर्द्धिमत्
10,59,33,tatra rājanya-kanyānāṃ ṣaṭ-sahasrādhikāyutam bhaumāhṛtānāṃ vikramya rājabhyo dadṛśe hariḥ,तत्र राजन्य-कन्यानां षट्-सहस्राधिकायुतम् भौमाहृतानां विक्रम्य राजभ्यो ददृशे हरिः
10,59,34,tam praviṣṭaṃ striyo vīkṣya nara-varyaṃ vimohitāḥ manasā vavrire 'bhīṣṭaṃ patiṃ daivopasāditam,तम् प्रविष्टं स्त्रियो वीक्ष्य नर-वर्यं विमोहिताः मनसा वव्रिरे ऽभीष्टं पतिं दैवोपसादितम्
10,59,35,bhūyāt patir ayaṃ mahyaṃ dhātā tad anumodatām iti sarvāḥ pṛthak kṛṣṇe bhāvena hṛdayaṃ dadhuḥ,भूयात् पतिर् अयं मह्यं धाता तद् अनुमोदताम् इति सर्वाः पृथक् कृष्णे भावेन हृदयं दधुः
10,59,36,tāḥ prāhiṇod dvāravatīṃ su-mṛṣṭa-virajo-'mbarāḥ nara-yānair mahā-kośān rathāśvān draviṇaṃ mahāt,ताः प्राहिणोद् द्वारवतीं सु-मृष्ट-विरजो-ऽम्बराः नर-यानैर् महा-कोशान् रथाश्वान् द्रविणं महात्
10,59,37,airāvata-kulebhāṃś ca catur-dantāṃs tarasvinaḥ pāṇḍurāṃś ca catuḥ-ṣaṣṭiṃ prerayām āsa keśavaḥ,ऐरावत-कुलेभांश् च चतुर्-दन्तांस् तरस्विनः पाण्डुरांश् च चतुः-षष्टिं प्रेरयाम् आस केशवः
10,59,38,gatvā surendra-bhavanaṃ dattvādityai ca kuṇḍale pūjitas tridaśendreṇa mahendryāṇyā ca sa-priyaḥ,गत्वा सुरेन्द्र-भवनं दत्त्वादित्यै च कुण्डले पूजितस् त्रिदशेन्द्रेण महेन्द्र्याण्या च स-प्रियः
10,59,39,codito bhāryayotpāṭya pārījātaṃ garutmati āropya sendrān vibudhān nirjityopānayat puram,चोदितो भार्ययोत्पाट्य पारीजातं गरुत्मति आरोप्य सेन्द्रान् विबुधान् निर्जित्योपानयत् पुरम्
10,59,40,sthāpitaḥ satyabhāmāyā gṛhodyānopaśobhanaḥ anvagur bhramarāḥ svargāt tad-gandhāsava-lampaṭāḥ,स्थापितः सत्यभामाया गृहोद्यानोपशोभनः अन्वगुर् भ्रमराः स्वर्गात् तद्-गन्धासव-लम्पटाः
10,59,41,yayāca ānamya kirīṭa-koṭibhiḥ pādau spṛśann acyutam artha-sādhanam siddhārtha etena vigṛhyate mahān aho surāṇāṃ ca tamo dhig āḍhyatām,ययाच आनम्य किरीट-कोटिभिः पादौ स्पृशन्न् अच्युतम् अर्थ-साधनम् सिद्धार्थ एतेन विगृह्यते महान् अहो सुराणां च तमो धिग् आढ्यताम्
10,59,42,atho muhūrta ekasmin nānāgāreṣu tāḥ striyaḥ yathopayeme bhagavān tāvad-rūpa-dharo 'vyayaḥ,अथो मुहूर्त एकस्मिन् नानागारेषु ताः स्त्रियः यथोपयेमे भगवान् तावद्-रूप-धरो ऽव्ययः
10,59,43,gṛheṣu tāsām anapāyy atarka-kṛn nirasta-sāmyātiśayeṣv avasthitaḥ reme ramābhir nija-kāma-sampluto yathetaro gārhaka-medhikāṃś caran,गृहेषु तासाम् अनपाय्य् अतर्क-कृन् निरस्त-साम्यातिशयेष्व् अवस्थितः रेमे रमाभिर् निज-काम-सम्प्लुतो यथेतरो गार्हक-मेधिकांश् चरन्
10,59,44,itthaṃ ramā-patim avāpya patiṃ striyas tā brahmādayo 'pi na viduḥ padavīṃ yadīyām amp;bhejur mudāviratam edhitayānurāga hāsāvaloka-nava-saṅgama-jalpa-lajjāḥ,इत्थं रमा-पतिम् अवाप्य पतिं स्त्रियस् ता ब्रह्मादयो ऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् अम्प्;भेजुर् मुदाविरतम् एधितयानुराग हासावलोक-नव-सङ्गम-जल्प-लज्जाः
10,59,45,pratyudgamāsana-varārhaṇa-pada-śauca- tāmbūla-viśramaṇa-vījana-gandha-mālyaiḥ pratyudgamāsana-varārhaṇa-pada-śauca- tāmbūla-viśramaṇa-vījana-gandha-mālyaiḥ keśa-prasāra-śayana-snapanopahāryaiḥ dāsī-śatā api vibhor vidadhuḥ sma dāsyam,प्रत्युद्गमासन-वरार्हण-पद-शौच- ताम्बूल-विश्रमण-वीजन-गन्ध-माल्यैः प्रत्युद्गमासन-वरार्हण-पद-शौच- ताम्बूल-विश्रमण-वीजन-गन्ध-माल्यैः केश-प्रसार-शयन-स्नपनोपहार्यैः दासी-शता अपि विभोर् विदधुः स्म दास्यम्
10,60,1,bhp_10.60.001 śrī-bādarāyaṇir uvāca karhicit sukham āsīnaṃ sva-talpa-sthaṃ jagad-gurum patiṃ paryacarad bhaiṣmī vyajanena sakhī-janaiḥ,भ्प्_१०.६०.००१ श्री-बादरायणिर् उवाच कर्हिचित् सुखम् आसीनं स्व-तल्प-स्थं जगद्-गुरुम् पतिं पर्यचरद् भैष्मी व्यजनेन सखी-जनैः
10,60,2,yas tv etal līlayā viśvaṃ sṛjaty atty avatīśvaraḥ sa hi jātaḥ sva-setūnāṃ gopīthāya yaduṣv ajaḥ,यस् त्व् एतल् लीलया विश्वं सृजत्य् अत्त्य् अवतीश्वरः स हि जातः स्व-सेतूनां गोपीथाय यदुष्व् अजः
10,60,3,tasmin antar-gṛhe bhrājan- muktā-dāma-vilambinā virājite vitānena dīpair maṇi-mayair api,तस्मिन् अन्तर्-गृहे भ्राजन्- मुक्ता-दाम-विलम्बिना विराजिते वितानेन दीपैर् मणि-मयैर् अपि
10,60,4,mallikā-dāmabhiḥ puṣpair dvirepha-kula-nādite jāla-randhra-praviṣṭaiś ca gobhiś candramaso 'malaiḥ,मल्लिका-दामभिः पुष्पैर् द्विरेफ-कुल-नादिते जाल-रन्ध्र-प्रविष्टैश् च गोभिश् चन्द्रमसो ऽमलैः
10,60,5,pārijāta-vanāmoda- vāyunodyāna-śālinā dhūpair aguru-jai rājan jāla-randhra-vinirgataiḥ,पारिजात-वनामोद- वायुनोद्यान-शालिना धूपैर् अगुरु-जै राजन् जाल-रन्ध्र-विनिर्गतैः
10,60,6,payaḥ-phena-nibhe śubhre paryaṅke kaśipūttame upatasthe sukhāsīnaṃ jagatām īśvaraṃ patim,पयः-फेन-निभे शुभ्रे पर्यङ्के कशिपूत्तमे उपतस्थे सुखासीनं जगताम् ईश्वरं पतिम्
10,60,7,vāla-vyajanam ādāya ratna-daṇḍaṃ sakhī-karāt tena vījayatī devī upāsāṃ cakra īśvaram,वाल-व्यजनम् आदाय रत्न-दण्डं सखी-करात् तेन वीजयती देवी उपासां चक्र ईश्वरम्
10,60,8,sopācyutaṃ kvaṇayatī maṇi-nūpurābhyāṃ reje 'ṅgulīya-valaya-vyajanāgra-hastā amp;vastrānta-gūḍha-kuca-kuṅkuma-śoṇa-hāra- bhāsā nitamba-dhṛtayā ca parārdhya-kāñcyā,सोपाच्युतं क्वणयती मणि-नूपुराभ्यां रेजे ऽङ्गुलीय-वलय-व्यजनाग्र-हस्ता अम्प्;वस्त्रान्त-गूढ-कुच-कुङ्कुम-शोण-हार- भासा नितम्ब-धृतया च परार्ध्य-काञ्च्या
10,60,9,tāṃ rūpiṇīṃ śrīyam ananya-gatiṃ nirīkṣya yā līlayā dhṛta-tanor anurūpa-rūpā tāṃ rūpiṇīṃ śrīyam ananya-gatiṃ nirīkṣya yā līlayā dhṛta-tanor anurūpa-rūpā prītaḥ smayann alaka-kuṇḍala-niṣka-kaṇṭha- vaktrollasat-smita-sudhāṃ harir ābabhāṣe,तां रूपिणीं श्रीयम् अनन्य-गतिं निरीक्ष्य या लीलया धृत-तनोर् अनुरूप-रूपा तां रूपिणीं श्रीयम् अनन्य-गतिं निरीक्ष्य या लीलया धृत-तनोर् अनुरूप-रूपा प्रीतः स्मयन्न् अलक-कुण्डल-निष्क-कण्ठ- वक्त्रोल्लसत्-स्मित-सुधां हरिर् आबभाषे
10,60,10,bhp_10.60.010 śrī-bhagavān uvāca rāja-putrīpsitā bhūpair loka-pāla-vibhūtibhiḥ mahānubhāvaiḥ śrīmadbhī rūpaudārya-balorjitaiḥ,भ्प्_१०.६०.०१० श्री-भगवान् उवाच राज-पुत्रीप्सिता भूपैर् लोक-पाल-विभूतिभिः महानुभावैः श्रीमद्भी रूपौदार्य-बलोर्जितैः
10,60,11,tān prāptān arthino hitvā caidyādīn smara-durmadān dattā bhrātrā sva-pitrā ca kasmān no vavṛṣe 'samān,तान् प्राप्तान् अर्थिनो हित्वा चैद्यादीन् स्मर-दुर्मदान् दत्ता भ्रात्रा स्व-पित्रा च कस्मान् नो ववृषे ऽसमान्
10,60,12,rājabhyo bibhyataḥ su-bhru samudraṃ śaraṇaṃ gatān balavadbhiḥ kṛta-dveṣān prāyas tyakta-nṛpāsanān,राजभ्यो बिभ्यतः सु-भ्रु समुद्रं शरणं गतान् बलवद्भिः कृत-द्वेषान् प्रायस् त्यक्त-नृपासनान्
10,60,13,aspaṣṭa-vartmanām puṃsām aloka-patham īyuṣām āsthitāḥ padavīṃ su-bhru prāyaḥ sīdanti yoṣitaḥ,अस्पष्ट-वर्त्मनाम् पुंसाम् अलोक-पथम् ईयुषाम् आस्थिताः पदवीं सु-भ्रु प्रायः सीदन्ति योषितः
10,60,14,niṣkiñcanā vayaṃ śaśvan niṣkiñcana-jana-priyāḥ tasmā tprāyeṇa na hy āḍhyā māṃ bhajanti su-madhyame,निष्किञ्चना वयं शश्वन् निष्किञ्चन-जन-प्रियाः तस्मा त्प्रायेण न ह्य् आढ्या मां भजन्ति सु-मध्यमे
10,60,15,yayor ātma-samaṃ vittaṃ janmaiśvaryākṛtir bhavaḥ tayor vivāho maitrī ca nottamādhamayoḥ kvacit,ययोर् आत्म-समं वित्तं जन्मैश्वर्याकृतिर् भवः तयोर् विवाहो मैत्री च नोत्तमाधमयोः क्वचित्
10,60,16,vaidarbhy etad avijñāya tvayādīrgha-samīkṣayā vṛtā vayaṃ guṇair hīnā bhikṣubhiḥ ślāghitā mudhā,वैदर्भ्य् एतद् अविज्ञाय त्वयादीर्घ-समीक्षया वृता वयं गुणैर् हीना भिक्षुभिः श्लाघिता मुधा
10,60,17,athātmano 'nurūpaṃ vai bhajasva kṣatriyarṣabham yena tvam āśiṣaḥ satyā ihāmutra ca lapsyase,अथात्मनो ऽनुरूपं वै भजस्व क्षत्रियर्षभम् येन त्वम् आशिषः सत्या इहामुत्र च लप्स्यसे
10,60,18,caidya-śālva-jarāsandha dantavakrādayo nṛpāḥ mama dviṣanti vāmoru rukmī cāpi tavāgrajaḥ,चैद्य-शाल्व-जरासन्ध दन्तवक्रादयो नृपाः मम द्विषन्ति वामोरु रुक्मी चापि तवाग्रजः
10,60,19,teṣāṃ vīrya-madāndhānāṃ dṛptānāṃ smaya-nuttaye ānitāsi mayā bhadre tejopaharatāsatām,तेषां वीर्य-मदान्धानां दृप्तानां स्मय-नुत्तये आनितासि मया भद्रे तेजोपहरतासताम्
10,60,20,udāsīnā vayaṃ nūnaṃ na stry-apatyārtha-kāmukāḥ ātma-labdhyāsmahe pūrṇā gehayor jyotir-akriyāḥ,उदासीना वयं नूनं न स्त्र्य्-अपत्यार्थ-कामुकाः आत्म-लब्ध्यास्महे पूर्णा गेहयोर् ज्योतिर्-अक्रियाः
10,60,21,bhp_10.60.021 śrī-śuka uvāca etāvad uktvā bhagavān ātmānaṃ vallabhām iva manyamānām aviśleṣāt tad-darpa-ghna upāramat,भ्प्_१०.६०.०२१ श्री-शुक उवाच एतावद् उक्त्वा भगवान् आत्मानं वल्लभाम् इव मन्यमानाम् अविश्लेषात् तद्-दर्प-घ्न उपारमत्
10,60,22,iti trilokeśa-pates tadātmanaḥ priyasya devy aśruta-pūrvam apriyam āśrutya bhītā hṛdi jāta-vepathuś cintāṃ durantāṃ rudatī jagāma ha,इति त्रिलोकेश-पतेस् तदात्मनः प्रियस्य देव्य् अश्रुत-पूर्वम् अप्रियम् आश्रुत्य भीता हृदि जात-वेपथुश् चिन्तां दुरन्तां रुदती जगाम ह
10,60,23,padā su-jātena nakhāruṇa-śrīyā bhuvaṃ likhanty aśrubhir añjanāsitaiḥ āsiñcatī kuṅkuma-rūṣitau stanau tasthāv adho-mukhy ati-duḥkha-ruddha-vāk,पदा सु-जातेन नखारुण-श्रीया भुवं लिखन्त्य् अश्रुभिर् अञ्जनासितैः आसिञ्चती कुङ्कुम-रूषितौ स्तनौ तस्थाव् अधो-मुख्य् अति-दुःख-रुद्ध-वाक्
10,60,24,tasyāḥ su-duḥkha-bhaya-śoka-vinaṣṭa-buddher hastāc chlathad-valayato vyajanaṃ papāta amp;dehaś ca viklava-dhiyaḥ sahasaiva muhyan rambheva vāyu-vihato pravikīrya keśān,तस्याः सु-दुःख-भय-शोक-विनष्ट-बुद्धेर् हस्ताच् छ्लथद्-वलयतो व्यजनं पपात अम्प्;देहश् च विक्लव-धियः सहसैव मुह्यन् रम्भेव वायु-विहतो प्रविकीर्य केशान्
10,60,25,tad dṛṣṭvā bhagavān kṛṣṇaḥ priyāyāḥ prema-bandhanam hāsya-prauḍhim ajānantyāḥ karuṇaḥ so 'nvakampata,तद् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः प्रियायाः प्रेम-बन्धनम् हास्य-प्रौढिम् अजानन्त्याः करुणः सो ऽन्वकम्पत
10,60,26,paryaṅkād avaruhyāśu tām utthāpya catur-bhujaḥ keśān samuhya tad-vaktraṃ prāmṛjat padma-pāṇinā,पर्यङ्काद् अवरुह्याशु ताम् उत्थाप्य चतुर्-भुजः केशान् समुह्य तद्-वक्त्रं प्रामृजत् पद्म-पाणिना
10,60,27,pramṛjyāśru-kale netre stanau copahatau śucā āśliṣya bāhunā rājan ananya-viṣayāṃ satīm,प्रमृज्याश्रु-कले नेत्रे स्तनौ चोपहतौ शुचा आश्लिष्य बाहुना राजन् अनन्य-विषयां सतीम्
10,60,28,sāntvayām āsa sāntva-jñaḥ kṛpayā kṛpaṇāṃ prabhuḥ hāsya-prauḍhi-bhramac-cittām atad-arhāṃ satāṃ gatiḥ,सान्त्वयाम् आस सान्त्व-ज्ञः कृपया कृपणां प्रभुः हास्य-प्रौढि-भ्रमच्-चित्ताम् अतद्-अर्हां सतां गतिः
10,60,29,bhp_10.60.029 śrī-bhagavān uvāca mā mā vaidarbhy asūyethā jāne tvāṃ mat-parāyaṇām tvad-vacaḥ śrotu-kāmena kṣvelyācaritam aṅgane,भ्प्_१०.६०.०२९ श्री-भगवान् उवाच मा मा वैदर्भ्य् असूयेथा जाने त्वां मत्-परायणाम् त्वद्-वचः श्रोतु-कामेन क्ष्वेल्याचरितम् अङ्गने
10,60,30,mukhaṃ ca prema-saṃrambha- sphuritādharam īkṣitum kaṭā-kṣepāruṇāpāṅgaṃ sundara-bhru-kuṭī-taṭam,मुखं च प्रेम-संरम्भ- स्फुरिताधरम् ईक्षितुम् कटा-क्षेपारुणापाङ्गं सुन्दर-भ्रु-कुटी-तटम्
10,60,31,ayaṃ hi paramo lābho gṛheṣu gṛha-medhinām yan narmair īyate yāmaḥ priyayā bhīru bhāmini,अयं हि परमो लाभो गृहेषु गृह-मेधिनाम् यन् नर्मैर् ईयते यामः प्रियया भीरु भामिनि
10,60,32,bhp_10.60.032 śrī-śuka uvāca saivaṃ bhagavatā rājan vaidarbhī parisāntvitā jñātvā tat-parihāsoktiṃ priya-tyāga-bhayaṃ jahau,भ्प्_१०.६०.०३२ श्री-शुक उवाच सैवं भगवता राजन् वैदर्भी परिसान्त्विता ज्ञात्वा तत्-परिहासोक्तिं प्रिय-त्याग-भयं जहौ
10,60,33,babhāṣa ṛṣabhaṃ puṃsāṃ vīkṣantī bhagavan-mukham sa-vrīḍa-hāsa-rucira- snigdhāpāṅgena bhārata,बभाष ऋषभं पुंसां वीक्षन्ती भगवन्-मुखम् स-व्रीड-हास-रुचिर- स्निग्धापाङ्गेन भारत
10,60,34,bhp_10.60.034 śrī-rukmiṇy uvāca nanv evam etad aravinda-vilocanāha yad vai bhavān bhagavato 'sadṛśī vibhūmnaḥ kva sve mahimny abhirato bhagavāṃs try-adhīśaḥ kvāhaṃ guṇa-prakṛtir ajña-gṛhīta-pādā,भ्प्_१०.६०.०३४ श्री-रुक्मिण्य् उवाच नन्व् एवम् एतद् अरविन्द-विलोचनाह यद् वै भवान् भगवतो ऽसदृशी विभूम्नः क्व स्वे महिम्न्य् अभिरतो भगवांस् त्र्य्-अधीशः क्वाहं गुण-प्रकृतिर् अज्ञ-गृहीत-पादा
10,60,35,satyaṃ bhayād iva guṇebhya urukramāntaḥ śete samudra upalambhana-mātra ātmā amp;nityaṃ kad-indriya-gaṇaiḥ kṛta-vigrahas tvaṃ tvat-sevakair nṛpa-padaṃ vidhutaṃ tamo 'ndham,सत्यं भयाद् इव गुणेभ्य उरुक्रमान्तः शेते समुद्र उपलम्भन-मात्र आत्मा अम्प्;नित्यं कद्-इन्द्रिय-गणैः कृत-विग्रहस् त्वं त्वत्-सेवकैर् नृप-पदं विधुतं तमो ऽन्धम्
10,60,36,tvat-pāda-padma-makaranda-juṣāṃ munīnāṃ vartmāsphuṭaṃ nr-paśubhir nanu durvibhāvyam tvat-pāda-padma-makaranda-juṣāṃ munīnāṃ vartmāsphuṭaṃ nr-paśubhir nanu durvibhāvyam yasmād alaukikam ivehitam īśvarasya bhūmaṃs tavehitam atho anu ye bhavantam,त्वत्-पाद-पद्म-मकरन्द-जुषां मुनीनां वर्त्मास्फुटं न्र्-पशुभिर् ननु दुर्विभाव्यम् त्वत्-पाद-पद्म-मकरन्द-जुषां मुनीनां वर्त्मास्फुटं न्र्-पशुभिर् ननु दुर्विभाव्यम् यस्माद् अलौकिकम् इवेहितम् ईश्वरस्य भूमंस् तवेहितम् अथो अनु ये भवन्तम्
10,60,37,niṣkiñcano nanu bhavān na yato 'sti kiñcid yasmai baliṃ bali-bhujo 'pi haranty ajādyāḥ niṣkiñcano nanu bhavān na yato 'sti kiñcid yasmai baliṃ bali-bhujo 'pi haranty ajādyāḥ na tvā vidanty asu-tṛpo 'ntakam āḍhyatāndhāḥ preṣṭho bhavān bali-bhujām api te 'pi tubhyam,निष्किञ्चनो ननु भवान् न यतो ऽस्ति किञ्चिद् यस्मै बलिं बलि-भुजो ऽपि हरन्त्य् अजाद्याः निष्किञ्चनो ननु भवान् न यतो ऽस्ति किञ्चिद् यस्मै बलिं बलि-भुजो ऽपि हरन्त्य् अजाद्याः न त्वा विदन्त्य् असु-तृपो ऽन्तकम् आढ्यतान्धाः प्रेष्ठो भवान् बलि-भुजाम् अपि ते ऽपि तुभ्यम्
10,60,38,tvaṃ vai samasta-puruṣārtha-mayaḥ phalātmā yad-vāñchayā su-matayo visṛjanti kṛtsnam tvaṃ vai samasta-puruṣārtha-mayaḥ phalātmā yad-vāñchayā su-matayo visṛjanti kṛtsnam teṣāṃ vibho samucito bhavataḥ samājaḥ puṃsaḥ striyāś ca ratayoḥ sukha-duḥkhinor na,त्वं वै समस्त-पुरुषार्थ-मयः फलात्मा यद्-वाञ्छया सु-मतयो विसृजन्ति कृत्स्नम् त्वं वै समस्त-पुरुषार्थ-मयः फलात्मा यद्-वाञ्छया सु-मतयो विसृजन्ति कृत्स्नम् तेषां विभो समुचितो भवतः समाजः पुंसः स्त्रियाश् च रतयोः सुख-दुःखिनोर् न
10,60,39,tvaṃ nyasta-daṇḍa-munibhir gaditānubhāva ātmātma-daś ca jagatām iti me vṛto 'si tvaṃ nyasta-daṇḍa-munibhir gaditānubhāva ātmātma-daś ca jagatām iti me vṛto 'si hitvā bhavad-bhruva udīrita-kāla-vega- dhvastāśiṣo 'bja-bhava-nāka-patīn kuto 'nye,त्वं न्यस्त-दण्ड-मुनिभिर् गदितानुभाव आत्मात्म-दश् च जगताम् इति मे वृतो ऽसि त्वं न्यस्त-दण्ड-मुनिभिर् गदितानुभाव आत्मात्म-दश् च जगताम् इति मे वृतो ऽसि हित्वा भवद्-भ्रुव उदीरित-काल-वेग- ध्वस्ताशिषो ऽब्ज-भव-नाक-पतीन् कुतो ऽन्ये
10,60,40,jāḍyaṃ vacas tava gadāgraja yas tu bhūpān vidrāvya śārṅga-ninadena jahartha māṃ tvam jāḍyaṃ vacas tava gadāgraja yas tu bhūpān vidrāvya śārṅga-ninadena jahartha māṃ tvam siṃho yathā sva-balim īśa paśūn sva-bhāgaṃ tebhyo bhayād yad udadhiṃ śaraṇaṃ prapannaḥ,जाड्यं वचस् तव गदाग्रज यस् तु भूपान् विद्राव्य शार्ङ्ग-निनदेन जहर्थ मां त्वम् जाड्यं वचस् तव गदाग्रज यस् तु भूपान् विद्राव्य शार्ङ्ग-निनदेन जहर्थ मां त्वम् सिंहो यथा स्व-बलिम् ईश पशून् स्व-भागं तेभ्यो भयाद् यद् उदधिं शरणं प्रपन्नः
10,60,41,yad-vāñchayā nṛpa-śikhāmaṇayo 'nga-vainya- jāyanta-nāhuṣa-gayādaya aikya-patyam yad-vāñchayā nṛpa-śikhāmaṇayo 'nga-vainya- jāyanta-nāhuṣa-gayādaya aikya-patyam rājyaṃ visṛjya viviśur vanam ambujākṣa sīdanti te 'nupadavīṃ ta ihāsthitāḥ kim,यद्-वाञ्छया नृप-शिखामणयो ऽन्ग-वैन्य- जायन्त-नाहुष-गयादय ऐक्य-पत्यम् यद्-वाञ्छया नृप-शिखामणयो ऽन्ग-वैन्य- जायन्त-नाहुष-गयादय ऐक्य-पत्यम् राज्यं विसृज्य विविशुर् वनम् अम्बुजाक्ष सीदन्ति ते ऽनुपदवीं त इहास्थिताः किम्
10,60,42,kānyaṃ śrayeta tava pāda-saroja-gandham āghrāya san-mukharitaṃ janatāpavargam kānyaṃ śrayeta tava pāda-saroja-gandham āghrāya san-mukharitaṃ janatāpavargam lakṣmy-ālayaṃ tv avigaṇayya guṇālayasya martyā sadoru-bhayam artha-viviita-dṛṣṭiḥ,कान्यं श्रयेत तव पाद-सरोज-गन्धम् आघ्राय सन्-मुखरितं जनतापवर्गम् कान्यं श्रयेत तव पाद-सरोज-गन्धम् आघ्राय सन्-मुखरितं जनतापवर्गम् लक्ष्म्य्-आलयं त्व् अविगणय्य गुणालयस्य मर्त्या सदोरु-भयम् अर्थ-विविइत-दृष्टिः
10,60,43,taṃ tvānurūpam abhajaṃ jagatām adhīśam ātmānam atra ca paratra ca kāma-pūram taṃ tvānurūpam abhajaṃ jagatām adhīśam ātmānam atra ca paratra ca kāma-pūram syān me tavāṅghrir araṇaṃ sṛtibhir bhramantyā yo vai bhajantam upayāty anṛtāpavargaḥ,तं त्वानुरूपम् अभजं जगताम् अधीशम् आत्मानम् अत्र च परत्र च काम-पूरम् तं त्वानुरूपम् अभजं जगताम् अधीशम् आत्मानम् अत्र च परत्र च काम-पूरम् स्यान् मे तवाङ्घ्रिर् अरणं सृतिभिर् भ्रमन्त्या यो वै भजन्तम् उपयात्य् अनृतापवर्गः
10,60,44,tasyāḥ syur acyuta nṛpā bhavatopadiṣṭāḥ strīṇāṃ gṛheṣu khara-go-śva-viḍāla-bhṛtyāḥ tasyāḥ syur acyuta nṛpā bhavatopadiṣṭāḥ strīṇāṃ gṛheṣu khara-go-śva-viḍāla-bhṛtyāḥ yat-karṇa-mūlam an-karṣaṇa nopayāyād yuṣmat-kathā mṛḍa-viriñca-sabhāsu gītā,तस्याः स्युर् अच्युत नृपा भवतोपदिष्टाः स्त्रीणां गृहेषु खर-गो-श्व-विडाल-भृत्याः तस्याः स्युर् अच्युत नृपा भवतोपदिष्टाः स्त्रीणां गृहेषु खर-गो-श्व-विडाल-भृत्याः यत्-कर्ण-मूलम् अन्-कर्षण नोपयायाद् युष्मत्-कथा मृड-विरिञ्च-सभासु गीता
10,60,45,tvak-śmaśru-roma-nakha-keśa-pinaddham antar māṃsāsthi-rakta-kṛmi-viṭ-kapha-pitta-vātam tvak-śmaśru-roma-nakha-keśa-pinaddham antar māṃsāsthi-rakta-kṛmi-viṭ-kapha-pitta-vātam jīvac-chavaṃ bhajati kānta-matir vimūḍhā yā te padābja-makarandam ajighratī strī,त्वक्-श्मश्रु-रोम-नख-केश-पिनद्धम् अन्तर् मांसास्थि-रक्त-कृमि-विट्-कफ-पित्त-वातम् त्वक्-श्मश्रु-रोम-नख-केश-पिनद्धम् अन्तर् मांसास्थि-रक्त-कृमि-विट्-कफ-पित्त-वातम् जीवच्-छवं भजति कान्त-मतिर् विमूढा या ते पदाब्ज-मकरन्दम् अजिघ्रती स्त्री
10,60,46,astv ambujākṣa mama te caraṇānurāga ātman ratasya mayi cānatirikta-dṛṣṭeḥ astv ambujākṣa mama te caraṇānurāga ātman ratasya mayi cānatirikta-dṛṣṭeḥ yarhy asya vṛddhaya upātta-rajo-'ti-mātro mām īkṣase tad u ha naḥ paramānukampā,अस्त्व् अम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्त-दृष्टेः अस्त्व् अम्बुजाक्ष मम ते चरणानुराग आत्मन् रतस्य मयि चानतिरिक्त-दृष्टेः यर्ह्य् अस्य वृद्धय उपात्त-रजो-ऽति-मात्रो माम् ईक्षसे तद् उ ह नः परमानुकम्पा
10,60,47,naivālīkam ahaṃ manye vacas te madhusūdana ambāyā eva hi prāyaḥ kanyāyāḥ syād ratiḥ kvacit,नैवालीकम् अहं मन्ये वचस् ते मधुसूदन अम्बाया एव हि प्रायः कन्यायाः स्याद् रतिः क्वचित्
10,60,48,vyūḍhāyāś cāpi puṃścalyā mano 'bhyeti navaṃ navam budho 'satīṃ na bibhṛyāt tāṃ bibhrad ubhaya-cyutaḥ,व्यूढायाश् चापि पुंश्चल्या मनो ऽभ्येति नवं नवम् बुधो ऽसतीं न बिभृयात् तां बिभ्रद् उभय-च्युतः
10,60,49,bhp_10.60.049 śrī-bhagavān uvāca sādhvy etac-chrotu-kāmais tvaṃ rāja-putrī pralambhitā mayoditaṃ yad anvāttha sarvaṃ tat satyam eva hi,भ्प्_१०.६०.०४९ श्री-भगवान् उवाच साध्व्य् एतच्-छ्रोतु-कामैस् त्वं राज-पुत्री प्रलम्भिता मयोदितं यद् अन्वात्थ सर्वं तत् सत्यम् एव हि
10,60,50,yān yān kāmayase kāmān mayy akāmāya bhāmini santi hy ekānta-bhaktāyās tava kalyāṇi nityada,यान् यान् कामयसे कामान् मय्य् अकामाय भामिनि सन्ति ह्य् एकान्त-भक्तायास् तव कल्याणि नित्यद
10,60,51,upalabdhaṃ pati-prema pāti-vratyaṃ ca te 'naghe yad vākyaiś cālyamānāyā na dhīr mayy apakarṣitā,उपलब्धं पति-प्रेम पाति-व्रत्यं च ते ऽनघे यद् वाक्यैश् चाल्यमानाया न धीर् मय्य् अपकर्षिता
10,60,52,ye māṃ bhajanti dāmpatye tapasā vrata-caryayā kāmātmāno 'pavargeśaṃ mohitā mama māyayā,ये मां भजन्ति दाम्पत्ये तपसा व्रत-चर्यया कामात्मानो ऽपवर्गेशं मोहिता मम मायया
10,60,53,māṃ prāpya māniny apavarga-sampadaṃ vāñchanti ye sampada eva tat-patim amp;te manda-bhāgā niraye 'pi ye nṛṇāṃ mātrātmakatvāt nirayaḥ su-saṅgamaḥ,मां प्राप्य मानिन्य् अपवर्ग-सम्पदं वाञ्छन्ति ये सम्पद एव तत्-पतिम् अम्प्;ते मन्द-भागा निरये ऽपि ये नृणां मात्रात्मकत्वात् निरयः सु-सङ्गमः
10,60,54,diṣṭyā gṛheśvary asakṛn mayi tvayā kṛtānuvṛttir bhava-mocanī khalaiḥ su-duṣkarāsau sutarāṃ durāśiṣo hy asuṃ-bharāyā nikṛtiṃ juṣaḥ striyāḥ,दिष्ट्या गृहेश्वर्य् असकृन् मयि त्वया कृतानुवृत्तिर् भव-मोचनी खलैः सु-दुष्करासौ सुतरां दुराशिषो ह्य् असुं-भराया निकृतिं जुषः स्त्रियाः
10,60,55,na tvādṛśīm praṇayinīṃ gṛhiṇīṃ gṛheṣu paśyāmi mānini yayā sva-vivāha-kāle amp;prāptān nṛpān na vigaṇayya raho-haro me prasthāpito dvija upaśruta-sat-kathasya,न त्वादृशीम् प्रणयिनीं गृहिणीं गृहेषु पश्यामि मानिनि यया स्व-विवाह-काले अम्प्;प्राप्तान् नृपान् न विगणय्य रहो-हरो मे प्रस्थापितो द्विज उपश्रुत-सत्-कथस्य
10,60,56,bhrātur virūpa-karaṇaṃ yudhi nirjitasya prodvāha-parvaṇi ca tad-vadham akṣa-goṣṭhyām bhrātur virūpa-karaṇaṃ yudhi nirjitasya prodvāha-parvaṇi ca tad-vadham akṣa-goṣṭhyām duḥkhaṃ samuttham asaho 'smad-ayoga-bhītyā naivābravīḥ kim api tena vayaṃ jitās te,भ्रातुर् विरूप-करणं युधि निर्जितस्य प्रोद्वाह-पर्वणि च तद्-वधम् अक्ष-गोष्ठ्याम् भ्रातुर् विरूप-करणं युधि निर्जितस्य प्रोद्वाह-पर्वणि च तद्-वधम् अक्ष-गोष्ठ्याम् दुःखं समुत्थम् असहो ऽस्मद्-अयोग-भीत्या नैवाब्रवीः किम् अपि तेन वयं जितास् ते
10,60,57,dūtas tvayātma-labhane su-vivikta-mantraḥ prasthāpito mayi cirāyati śūnyam etat dūtas tvayātma-labhane su-vivikta-mantraḥ prasthāpito mayi cirāyati śūnyam etat matvā jihāsa idaṃ aṅgam ananya-yogyaṃ tiṣṭheta tat tvayi vayaṃ pratinandayāmaḥ,दूतस् त्वयात्म-लभने सु-विविक्त-मन्त्रः प्रस्थापितो मयि चिरायति शून्यम् एतत् दूतस् त्वयात्म-लभने सु-विविक्त-मन्त्रः प्रस्थापितो मयि चिरायति शून्यम् एतत् मत्वा जिहास इदं अङ्गम् अनन्य-योग्यं तिष्ठेत तत् त्वयि वयं प्रतिनन्दयामः
10,60,58,bhp_10.60.058 śrī-śuka uvāca evaṃ saurata-saṃlāpair bhagavān jagad-īśvaraḥ sva-rato ramayā reme nara-lokaṃ viḍambayan,भ्प्_१०.६०.०५८ श्री-शुक उवाच एवं सौरत-संलापैर् भगवान् जगद्-ईश्वरः स्व-रतो रमया रेमे नर-लोकं विडम्बयन्
10,60,59,tathānyāsām api vibhur gṛhesu gṛhavān iva āsthito gṛha-medhīyān dharmān loka-gurur hariḥ,तथान्यासाम् अपि विभुर् गृहेसु गृहवान् इव आस्थितो गृह-मेधीयान् धर्मान् लोक-गुरुर् हरिः
10,61,1,bhp_10.61.001 śrī-śuka uvāca ekaikaśas tāḥ kṛṣṇasya putrān daśa-daśābaāḥ ajījanann anavamān pituḥ sarvātma-sampadā,भ्प्_१०.६१.००१ श्री-शुक उवाच एकैकशस् ताः कृष्णस्य पुत्रान् दश-दशाबआः अजीजनन्न् अनवमान् पितुः सर्वात्म-सम्पदा
10,61,2,gṛhād anapagaṃ vīkṣya rāja-putryo 'cyutaṃ sthitam preṣṭhaṃ nyamaṃsata svaṃ svaṃ na tat-tattva-vidaḥ striyaḥ,गृहाद् अनपगं वीक्ष्य राज-पुत्र्यो ऽच्युतं स्थितम् प्रेष्ठं न्यमंसत स्वं स्वं न तत्-तत्त्व-विदः स्त्रियः
10,61,3,cārv-abja-kośa-vadanāyata-bāhu-netra- sa-prema-hāsa-rasa-vīkṣita-valgu-jalpaiḥ amp;sammohitā bhagavato na mano vijetuṃ svair vibhramaiḥ samaśakan vanitā vibhūmnaḥ,चार्व्-अब्ज-कोश-वदनायत-बाहु-नेत्र- स-प्रेम-हास-रस-वीक्षित-वल्गु-जल्पैः अम्प्;सम्मोहिता भगवतो न मनो विजेतुं स्वैर् विभ्रमैः समशकन् वनिता विभूम्नः
10,61,4,smāyāvaloka-lava-darśita-bhāva-hāri bhrū-maṇḍala-prahita-saurata-mantra-śauṇḍaiḥ smāyāvaloka-lava-darśita-bhāva-hāri bhrū-maṇḍala-prahita-saurata-mantra-śauṇḍaiḥ patnyas tu śoḍaśa-sahasram anaṅga-bāṇair yasyendriyaṃ vimathitum karaṇair na śekuḥ,स्मायावलोक-लव-दर्शित-भाव-हारि भ्रू-मण्डल-प्रहित-सौरत-मन्त्र-शौण्डैः स्मायावलोक-लव-दर्शित-भाव-हारि भ्रू-मण्डल-प्रहित-सौरत-मन्त्र-शौण्डैः पत्न्यस् तु शोडश-सहस्रम् अनङ्ग-बाणैर् यस्येन्द्रियं विमथितुम् करणैर् न शेकुः
10,61,5,itthaṃ ramā-patim avāpya patiṃ striyas tā brahmādayo 'pi na viduḥ padavīṃ yadīyām itthaṃ ramā-patim avāpya patiṃ striyas tā brahmādayo 'pi na viduḥ padavīṃ yadīyām bhejur mudāviratam edhitayānurāga- hāsāvaloka-nava-saṅgama-lālasādyam,इत्थं रमा-पतिम् अवाप्य पतिं स्त्रियस् ता ब्रह्मादयो ऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् इत्थं रमा-पतिम् अवाप्य पतिं स्त्रियस् ता ब्रह्मादयो ऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् भेजुर् मुदाविरतम् एधितयानुराग- हासावलोक-नव-सङ्गम-लालसाद्यम्
10,61,6,pratyudgamāsana-varārhaṇa-pāda-śauca- tāmbūla-viśramaṇa-vījana-gandha-mālyaiḥ pratyudgamāsana-varārhaṇa-pāda-śauca- tāmbūla-viśramaṇa-vījana-gandha-mālyaiḥ keśa-prasāra-śayana-snapanopahāryaiḥ dāsī-śatā api vibhor vidadhuḥ sma dāsyam,प्रत्युद्गमासन-वरार्हण-पाद-शौच- ताम्बूल-विश्रमण-वीजन-गन्ध-माल्यैः प्रत्युद्गमासन-वरार्हण-पाद-शौच- ताम्बूल-विश्रमण-वीजन-गन्ध-माल्यैः केश-प्रसार-शयन-स्नपनोपहार्यैः दासी-शता अपि विभोर् विदधुः स्म दास्यम्
10,61,7,tāsāṃ yā daśa-putrāṇāṃ kṛṣṇa-strīṇāṃ puroditāḥ aṣṭau mahiṣyas tat-putrān pradyumnādīn gṛṇāmi te,तासां या दश-पुत्राणां कृष्ण-स्त्रीणां पुरोदिताः अष्टौ महिष्यस् तत्-पुत्रान् प्रद्युम्नादीन् गृणामि ते
10,61,8,cārudeṣṇaḥ sudeṣṇaś ca cārudehaś ca vīryavān sucāruś cāruguptaś ca bhadracārus tathāparaḥ,चारुदेष्णः सुदेष्णश् च चारुदेहश् च वीर्यवान् सुचारुश् चारुगुप्तश् च भद्रचारुस् तथापरः
10,61,9,cārucandro vicāruś ca cāruś ca daśamo hareḥ pradyumna-pramukhā jātā rukmiṇyāṃ nāvamāḥ pituḥ,चारुचन्द्रो विचारुश् च चारुश् च दशमो हरेः प्रद्युम्न-प्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमाः पितुः
10,61,10,bhānuḥ subhānuḥ svarbhānuḥ prabhānur bhānumāṃs tathā candrabhānur bṛhadbhānur atibhānus tathāṣṭamaḥ,भानुः सुभानुः स्वर्भानुः प्रभानुर् भानुमांस् तथा चन्द्रभानुर् बृहद्भानुर् अतिभानुस् तथाष्टमः
10,61,11,śrībhānuḥ pratibhānuś ca satyabhāmātmajā daśa sāmbaḥ sumitraḥ purujic chatajic ca sahasrajit,श्रीभानुः प्रतिभानुश् च सत्यभामात्मजा दश साम्बः सुमित्रः पुरुजिच् छतजिच् च सहस्रजित्
10,61,12,viyayaś citraketuś ca vasumān draviḍaḥ kratuḥ jāmbavatyāḥ sutā hy ete sāmbādyāḥ pitṛ-sammatāḥ,विययश् चित्रकेतुश् च वसुमान् द्रविडः क्रतुः जाम्बवत्याः सुता ह्य् एते साम्बाद्याः पितृ-सम्मताः
10,61,13,vīraś candro 'śvasenaś ca citragur vegavān vṛṣaḥ āmaḥ śaṅkur vasuḥ śrīmān kuntir nāgnajiteḥ sutāḥ,वीरश् चन्द्रो ऽश्वसेनश् च चित्रगुर् वेगवान् वृषः आमः शङ्कुर् वसुः श्रीमान् कुन्तिर् नाग्नजितेः सुताः
10,61,14,śrutaḥ kavir vṛṣo vīraḥ subāhur bhadra ekalaḥ śāntir darśaḥ pūrṇamāsaḥ kālindyāḥ somako 'varaḥ,श्रुतः कविर् वृषो वीरः सुबाहुर् भद्र एकलः शान्तिर् दर्शः पूर्णमासः कालिन्द्याः सोमको ऽवरः
10,61,15,praghoṣo gātravān siṃho balaḥ prabala ūrdhagaḥ mādryāḥ putrā mahāśaktiḥ saha ojo 'parājitaḥ,प्रघोषो गात्रवान् सिंहो बलः प्रबल ऊर्धगः माद्र्याः पुत्रा महाशक्तिः सह ओजो ऽपराजितः
10,61,16,vṛko harṣo 'nilo gṛdhro vardhanonnāda eva ca mahāṃsaḥ pāvano vahnir mitravindātmajāḥ kṣudhiḥ,वृको हर्षो ऽनिलो गृध्रो वर्धनोन्नाद एव च महांसः पावनो वह्निर् मित्रविन्दात्मजाः क्षुधिः
10,61,17,saṅgrāmajid bṛhatsenaḥ śūraḥ praharaṇo 'rijit jayaḥ subhadro bhadrāyā vāma āyuś ca satyakaḥ,सङ्ग्रामजिद् बृहत्सेनः शूरः प्रहरणो ऽरिजित् जयः सुभद्रो भद्राया वाम आयुश् च सत्यकः
10,61,18,dīptimāṃs tāmrataptādyā rohiṇyās tanayā hareḥ pradyamnāc cāniruddho 'bhūd rukmavatyāṃ mahā-balaḥ putryāṃ tu rukmiṇo rājan nāmnā bhojakaṭe pure,दीप्तिमांस् ताम्रतप्ताद्या रोहिण्यास् तनया हरेः प्रद्यम्नाच् चानिरुद्धो ऽभूद् रुक्मवत्यां महा-बलः पुत्र्यां तु रुक्मिणो राजन् नाम्ना भोजकटे पुरे
10,61,19,eteṣāṃ putra-pautrāś ca babhūvuḥ koṭiśo nṛpa mātaraḥ kṛṣṇa-jātīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa,एतेषां पुत्र-पौत्राश् च बभूवुः कोटिशो नृप मातरः कृष्ण-जातीनां सहस्राणि च षोडश
10,61,20,bhp_10.61.020 śrī-rājovāca kathaṃ rukmy arī-putrāya prādād duhitaraṃ yudhi kṛṣṇena paribhūtas taṃ hantuṃ randhraṃ pratīkṣate etad ākhyāhi me vidvan dviṣor vaivāhikaṃ mithaḥ,भ्प्_१०.६१.०२० श्री-राजोवाच कथं रुक्म्य् अरी-पुत्राय प्रादाद् दुहितरं युधि कृष्णेन परिभूतस् तं हन्तुं रन्ध्रं प्रतीक्षते एतद् आख्याहि मे विद्वन् द्विषोर् वैवाहिकं मिथः
10,61,21,anāgatam atītaṃ ca vartamānam atīndriyam viprakṛṣṭaṃ vyavahitaṃ samyak paśyanti yoginaḥ,अनागतम् अतीतं च वर्तमानम् अतीन्द्रियम् विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिनः
10,61,22,bhp_10.61.022 śrī-śuka uvāca vṛtaḥ svayaṃ-vare sākṣād anaṇgo 'ṇga-yutas tayā rājñaḥ sametān nirjitya jahāraika-ratho yudhi,भ्प्_१०.६१.०२२ श्री-शुक उवाच वृतः स्वयं-वरे साक्षाद् अनण्गो ऽण्ग-युतस् तया राज्ञः समेतान् निर्जित्य जहारैक-रथो युधि
10,61,23,yady apy anusmaran vairaṃ rukmī kṛṣṇāvamānitaḥ vyatarad bhāgineyāya sutāṃ kurvan svasuḥ priyam,यद्य् अप्य् अनुस्मरन् वैरं रुक्मी कृष्णावमानितः व्यतरद् भागिनेयाय सुतां कुर्वन् स्वसुः प्रियम्
10,61,24,rukmiṇyās tanayāṃ rājan kṛtavarma-suto balī upayeme viśālākṣīṃ kanyāṃ cārumatīṃ kila,रुक्मिण्यास् तनयां राजन् कृतवर्म-सुतो बली उपयेमे विशालाक्षीं कन्यां चारुमतीं किल
10,61,25,dauhitrāyāniruddhāya pautrīṃ rukmy ādadād dhareḥ rocanāṃ baddha-vairo 'pi svasuḥ priya-cikīrṣayā jānann adharmaṃ tad yaunaṃ sneha-pāśānubandhanaḥ,दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्म्य् आददाद् धरेः रोचनां बद्ध-वैरो ऽपि स्वसुः प्रिय-चिकीर्षया जानन्न् अधर्मं तद् यौनं स्नेह-पाशानुबन्धनः
10,61,26,tasminn abhyudaye rājan rukmiṇī rāma-keśavau puraṃ bhojakaṭaṃ jagmuḥ sāmba-pradyumnakādayaḥ,तस्मिन्न् अभ्युदये राजन् रुक्मिणी राम-केशवौ पुरं भोजकटं जग्मुः साम्ब-प्रद्युम्नकादयः
10,61,27,tasmin nivṛtta udvāhe kāliṅga-pramukhā nṛpāḥ dṛptās te rukmiṇaṃ procur balam akṣair vinirjaya,तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिङ्ग-प्रमुखा नृपाः दृप्तास् ते रुक्मिणं प्रोचुर् बलम् अक्षैर् विनिर्जय
10,61,28,anakṣa-jño hy ayaṃ rājann api tad-vyasanaṃ mahat ity ukto balam āhūya tenākṣair rukmy adīvyata,अनक्ष-ज्ञो ह्य् अयं राजन्न् अपि तद्-व्यसनं महत् इत्य् उक्तो बलम् आहूय तेनाक्षैर् रुक्म्य् अदीव्यत
10,61,29,śataṃ sahasram ayutaṃ rāmas tatrādade paṇam taṃ tu rukmy ajayat tatra kāliṅgaḥ prāhasad balam dantān sandarśayann uccair nāmṛṣyat tad dhalāyudhaḥ,शतं सहस्रम् अयुतं रामस् तत्राददे पणम् तं तु रुक्म्य् अजयत् तत्र कालिङ्गः प्राहसद् बलम् दन्तान् सन्दर्शयन्न् उच्चैर् नामृष्यत् तद् धलायुधः
10,61,30,tato lakṣaṃ rukmy agṛhṇād glahaṃ tatrājayad balaḥ jitavān aham ity āha rukmī kaitavam āśritaḥ,ततो लक्षं रुक्म्य् अगृह्णाद् ग्लहं तत्राजयद् बलः जितवान् अहम् इत्य् आह रुक्मी कैतवम् आश्रितः
10,61,31,manyunā kṣubhitaḥ śrīmān samudra iva parvaṇi jātyāruṇākṣo 'ti-ruṣā nyarbudaṃ glaham ādade,मन्युना क्षुभितः श्रीमान् समुद्र इव पर्वणि जात्यारुणाक्षो ऽति-रुषा न्यर्बुदं ग्लहम् आददे
10,61,32,taṃ cāpi jitavān rāmo dharmeṇa chalam āśritaḥ rukmī jitaṃ mayātreme vadantu prāśnikā iti,तं चापि जितवान् रामो धर्मेण छलम् आश्रितः रुक्मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्राश्निका इति
10,61,33,tadābravīn nabho-vāṇī balenaiva jito glahaḥ dharmato vacanenaiva rukmī vadati vai mṛṣā,तदाब्रवीन् नभो-वाणी बलेनैव जितो ग्लहः धर्मतो वचनेनैव रुक्मी वदति वै मृषा
10,61,34,tām anādṛtya vaidarbho duṣṭa-rājanya-coditaḥ saṅkarṣaṇaṃ parihasan babhāṣe kāla-coditaḥ,ताम् अनादृत्य वैदर्भो दुष्ट-राजन्य-चोदितः सङ्कर्षणं परिहसन् बभाषे काल-चोदितः
10,61,35,naivākṣa-kovidā yūyaṃ gopālā vana-gocarāḥ akṣair dīvyanti rājāno bāṇaiś ca na bhavādṛśāḥ,नैवाक्ष-कोविदा यूयं गोपाला वन-गोचराः अक्षैर् दीव्यन्ति राजानो बाणैश् च न भवादृशाः
10,61,36,rukmiṇaivam adhikṣipto rājabhiś copahāsitaḥ kruddhaḥ parigham udyamya jaghne taṃ nṛmṇa-saṃsadi,रुक्मिणैवम् अधिक्षिप्तो राजभिश् चोपहासितः क्रुद्धः परिघम् उद्यम्य जघ्ने तं नृम्ण-संसदि
10,61,37,kaliṅga-rājaṃ tarasā gṛhītvā daśame pade dantān apātayat kruddho yo 'hasad vivṛtair dvijaiḥ,कलिङ्ग-राजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे दन्तान् अपातयत् क्रुद्धो यो ऽहसद् विवृतैर् द्विजैः
10,61,38,anye nirbhinna-bāhūru- śiraso rudhirokṣitāḥ rājāno dudravar bhītā balena paṅghārditāḥ,अन्ये निर्भिन्न-बाहूरु- शिरसो रुधिरोक्षिताः राजानो दुद्रवर् भीता बलेन पङ्घार्दिताः
10,61,39,nihate rukmiṇi śyāle nābravīt sādhv asādhu vā rakmiṇī-balayo rājan sneha-bhaṅga-bhayād dhariḥ,निहते रुक्मिणि श्याले नाब्रवीत् साध्व् असाधु वा रक्मिणी-बलयो राजन् स्नेह-भङ्ग-भयाद् धरिः
10,61,40,tato 'niruddhaṃ saha sūryayā varaṃ rathaṃ samāropya yayuḥ kuśasthalīm rāmādayo bhojakaṭād daśārhāḥ siddhākhilārthā madhusūdanāśrayāḥ,ततो ऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरं रथं समारोप्य ययुः कुशस्थलीम् रामादयो भोजकटाद् दशार्हाः सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रयाः
10,62,1,bhp_10.62.001 śrī-rājovāca bāṇasya tanayām ūṣām upayeme yadūttamaḥ tatra yuddham abhūd ghoraṃ hari-śaṅkarayor mahat etat sarvaṃ mahā-yogin samākhyātuṃ tvam arhasi,भ्प्_१०.६२.००१ श्री-राजोवाच बाणस्य तनयाम् ऊषाम् उपयेमे यदूत्तमः तत्र युद्धम् अभूद् घोरं हरि-शङ्करयोर् महत् एतत् सर्वं महा-योगिन् समाख्यातुं त्वम् अर्हसि
10,62,2,bhp_10.62.002 śrī-śuka uvāca bāṇaḥ putra-śata-jyeṣṭho baler āsīn mahātmanaḥ yena vāmana-rūpāya haraye 'dāyi medinī,भ्प्_१०.६२.००२ श्री-शुक उवाच बाणः पुत्र-शत-ज्येष्ठो बलेर् आसीन् महात्मनः येन वामन-रूपाय हरये ऽदायि मेदिनी
10,62,3,tasyaurasaḥ suto bānaḥ śiva-bhakti-rataḥ sadā mānyo vadānyo dhīmāṃś ca satya-sandho dṛḍha-vrataḥ,तस्यौरसः सुतो बानः शिव-भक्ति-रतः सदा मान्यो वदान्यो धीमांश् च सत्य-सन्धो दृढ-व्रतः
10,62,4,śoṇitākhye pure ramye sa rājyam akarot purā tasya śambhoḥ prasādena kiṅkarā iva te 'marāḥ sahasra-bāhur vādyena tāṇdave 'toṣayan mṛḍam,शोणिताख्ये पुरे रम्ये स राज्यम् अकरोत् पुरा तस्य शम्भोः प्रसादेन किङ्करा इव ते ऽमराः सहस्र-बाहुर् वाद्येन ताण्दवे ऽतोषयन् मृडम्
10,62,5,bhagavān sarva-bhūteśaḥ śaraṇyo bhakta-vatsalaḥ vareṇa chandayām āsa sa taṃ vavre purādhipam,भगवान् सर्व-भूतेशः शरण्यो भक्त-वत्सलः वरेण छन्दयाम् आस स तं वव्रे पुराधिपम्
10,62,6,sa ekadāha giriśaṃ pārśva-sthaṃ vīrya-durmadaḥ kirīṭenārka-varṇena saṃspṛśaṃs tat-padāmbujam,स एकदाह गिरिशं पार्श्व-स्थं वीर्य-दुर्मदः किरीटेनार्क-वर्णेन संस्पृशंस् तत्-पदाम्बुजम्
10,62,7,namasye tvāṃ mahā-deva lokānāṃ gurum īśvaram puṃsām apūrṇa-kāmānāṃ kāma-pūrāmarāṅghripam,नमस्ये त्वां महा-देव लोकानां गुरुम् ईश्वरम् पुंसाम् अपूर्ण-कामानां काम-पूरामराङ्घ्रिपम्
10,62,8,doḥ-sahasraṃ tvayā dattaṃ paraṃ bhārāya me 'bhavat tri-lokyāṃ pratiyoddhāraṃ na labhe tvad ṛte samam,दोः-सहस्रं त्वया दत्तं परं भाराय मे ऽभवत् त्रि-लोक्यां प्रतियोद्धारं न लभे त्वद् ऋते समम्
10,62,9,kaṇḍūtyā nibhṛtair dorbhir yuyutsur dig-gajān aham ādyāyāṃ cūrṇayann adrīn bhītās te 'pi pradudruvuḥ,कण्डूत्या निभृतैर् दोर्भिर् युयुत्सुर् दिग्-गजान् अहम् आद्यायां चूर्णयन्न् अद्रीन् भीतास् ते ऽपि प्रदुद्रुवुः
10,62,10,tac chrutvā bhagavān kruddhaḥ ketus te bhajyate yadā tvad-darpa-ghnaṃ bhaven mūḍha saṃyugaṃ mat-samena te,तच् छ्रुत्वा भगवान् क्रुद्धः केतुस् ते भज्यते यदा त्वद्-दर्प-घ्नं भवेन् मूढ संयुगं मत्-समेन ते
10,62,11,ity uktaḥ kumatir hṛṣṭaḥ sva-gṛhaṃ prāviśan nṛpa pratīkṣan giriśādeśaṃ sva-vīrya-naśanam kudhīḥ,इत्य् उक्तः कुमतिर् हृष्टः स्व-गृहं प्राविशन् नृप प्रतीक्षन् गिरिशादेशं स्व-वीर्य-नशनम् कुधीः
10,62,12,tasyoṣā nāma duhitā svapne prādyumninā ratim kanyālabhata kāntena prāg adṛṣṭa-śrutena sā,तस्योषा नाम दुहिता स्वप्ने प्राद्युम्निना रतिम् कन्यालभत कान्तेन प्राग् अदृष्ट-श्रुतेन सा
10,62,13,sā tatra tam apaśyantī kvāsi kānteti vādinī sakhīnāṃ madhya uttasthau vihvalā vrīḍitā bhṛśam,सा तत्र तम् अपश्यन्ती क्वासि कान्तेति वादिनी सखीनां मध्य उत्तस्थौ विह्वला व्रीडिता भृशम्
10,62,14,bāṇasya mantrī kumbhāṇḍaś citralekhā ca tat-sutā sakhy apṛcchat sakhīm ūṣāṃ kautūhala-samanvitā,बाणस्य मन्त्री कुम्भाण्डश् चित्रलेखा च तत्-सुता सख्य् अपृच्छत् सखीम् ऊषां कौतूहल-समन्विता
10,62,15,kaṃ tvaṃ mṛgayase su-bhru kīdṛśas te manorathaḥ hasta-grāhaṃ na te 'dyāpi rāja-putry upalakṣaye,कं त्वं मृगयसे सु-भ्रु कीदृशस् ते मनोरथः हस्त-ग्राहं न ते ऽद्यापि राज-पुत्र्य् उपलक्षये
10,62,16,dṛṣṭaḥ kaścin naraḥ svapne śyāmaḥ kamala-locanaḥ pīta-vāsā bṛhad-bāhur yoṣitāṃ hṛdayaṃ-gamaḥ,दृष्टः कश्चिन् नरः स्वप्ने श्यामः कमल-लोचनः पीत-वासा बृहद्-बाहुर् योषितां हृदयं-गमः
10,62,17,tam ahaṃ mṛgaye kāntaṃ pāyayitvādharaṃ madhu kvāpi yātaḥ spṛhayatīṃ kṣiptvā māṃ vṛjinārṇave,तम् अहं मृगये कान्तं पाययित्वाधरं मधु क्वापि यातः स्पृहयतीं क्षिप्त्वा मां वृजिनार्णवे
10,62,18,bhp_10.62.016 citralekhovāca vyasanaṃ te 'pakarṣāmi tri-lokyāṃ yadi bhāvyate tam āneṣye varaṃ yas te mano-hartā tam ādiśa,भ्प्_१०.६२.०१६ चित्रलेखोवाच व्यसनं ते ऽपकर्षामि त्रि-लोक्यां यदि भाव्यते तम् आनेष्ये वरं यस् ते मनो-हर्ता तम् आदिश
10,62,19,ity uktvā deva-gandharva siddha-cāraṇa-pannagān daitya-vidyādharān yakṣān manujāṃś ca yathālikhat,इत्य् उक्त्वा देव-गन्धर्व सिद्ध-चारण-पन्नगान् दैत्य-विद्याधरान् यक्षान् मनुजांश् च यथालिखत्
10,62,20,manujeṣu ca sā vṛṣnīn śūram ānakadundubhim vyalikhad rāma-kṛṣṇau ca pradyumnaṃ vīkṣya lajjitā,मनुजेषु च सा वृष्नीन् शूरम् आनकदुन्दुभिम् व्यलिखद् राम-कृष्णौ च प्रद्युम्नं वीक्ष्य लज्जिता
10,62,21,aniruddhaṃ vilikhitaṃ vīkṣyoṣāvāṅ-mukhī hriyā so 'sāv asāv iti prāha smayamānā mahī-pate,अनिरुद्धं विलिखितं वीक्ष्योषावाङ्-मुखी ह्रिया सो ऽसाव् असाव् इति प्राह स्मयमाना मही-पते
10,62,22,citralekhā tam ājñāya pautraṃ kṛṣṇasya yoginī yayau vihāyasā rājan dvārakāṃ kṛṣṇa-pālitām,चित्रलेखा तम् आज्ञाय पौत्रं कृष्णस्य योगिनी ययौ विहायसा राजन् द्वारकां कृष्ण-पालिताम्
10,62,23,tatra suptaṃ su-paryaṅke prādyumniṃ yogam āsthitā gṛhītvā śoṇita-puraṃ sakhyai priyam adarśayat,तत्र सुप्तं सु-पर्यङ्के प्राद्युम्निं योगम् आस्थिता गृहीत्वा शोणित-पुरं सख्यै प्रियम् अदर्शयत्
10,62,24,sā ca taṃ sundara-varaṃ vilokya muditānanā duṣprekṣye sva-gṛhe pumbhī reme prādyumninā samam,सा च तं सुन्दर-वरं विलोक्य मुदितानना दुष्प्रेक्ष्ये स्व-गृहे पुम्भी रेमे प्राद्युम्निना समम्
10,62,25,parārdhya-vāsaḥ-srag-gandha- dhūpa-dīpāsanādibhiḥ pāna-bhojana-bhakṣyaiś ca vākyaiḥ śuśrūṣaṇārcitaḥ,परार्ध्य-वासः-स्रग्-गन्ध- धूप-दीपासनादिभिः पान-भोजन-भक्ष्यैश् च वाक्यैः शुश्रूषणार्चितः
10,62,26,gūḍhaḥ kanyā-pure śaśvat- pravṛddha-snehayā tayā nāhar-gaṇān sa bubudhe ūṣayāpahṛtendriyaḥ,गूढः कन्या-पुरे शश्वत्- प्रवृद्ध-स्नेहया तया नाहर्-गणान् स बुबुधे ऊषयापहृतेन्द्रियः
10,62,27,tāṃ tathā yadu-vīreṇa bhujyamānāṃ hata-vratām hetubhir lakṣayāṃ cakrur āpṛītāṃ duravacchadaiḥ,तां तथा यदु-वीरेण भुज्यमानां हत-व्रताम् हेतुभिर् लक्षयां चक्रुर् आपृईतां दुरवच्छदैः
10,62,28,bhaṭā āvedayāṃ cakrū rājaṃs te duhitur vayam viceṣṭitaṃ lakṣayāma kanyāyāḥ kula-dūṣaṇam,भटा आवेदयां चक्रू राजंस् ते दुहितुर् वयम् विचेष्टितं लक्षयाम कन्यायाः कुल-दूषणम्
10,62,29,anapāyibhir asmābhir guptāyāś ca gṛhe prabho kanyāyā dūṣaṇaṃ pumbhir duṣprekṣyāyā na vidmahe,अनपायिभिर् अस्माभिर् गुप्तायाश् च गृहे प्रभो कन्याया दूषणं पुम्भिर् दुष्प्रेक्ष्याया न विद्महे
10,62,30,tataḥ pravyathito bāṇo duhituḥ śruta-dūṣaṇaḥ tvaritaḥ kanyakāgāraṃ prāpto 'drākṣīd yadūdvaham,ततः प्रव्यथितो बाणो दुहितुः श्रुत-दूषणः त्वरितः कन्यकागारं प्राप्तो ऽद्राक्षीद् यदूद्वहम्
10,62,31,kāmātmajaṃ taṃ bhuvanaika-sundaraṃ śyāmaṃ piśaṅgāmbaram ambujekṣaṇam bṛhad-bhujaṃ kuṇḍala-kuntala-tviṣā smitāvalokena ca maṇḍitānanam,कामात्मजं तं भुवनैक-सुन्दरं श्यामं पिशङ्गाम्बरम् अम्बुजेक्षणम् बृहद्-भुजं कुण्डल-कुन्तल-त्विषा स्मितावलोकेन च मण्डिताननम्
10,62,32,dīvyantam akṣaiḥ priyayābhinṛmṇayā tad-aṅga-saṅga-stana-kuṅkuma-srajam bāhvor dadhānaṃ madhu-mallikāśritāṃ tasyāgra āsīnam avekṣya vismitaḥ,दीव्यन्तम् अक्षैः प्रिययाभिनृम्णया तद्-अङ्ग-सङ्ग-स्तन-कुङ्कुम-स्रजम् बाह्वोर् दधानं मधु-मल्लिकाश्रितां तस्याग्र आसीनम् अवेक्ष्य विस्मितः
10,62,33,sa taṃ praviṣṭaṃ vṛtam ātatāyibhir bhaṭair anīkair avalokya mādhavaḥ udyamya maurvaṃ parighaṃ vyavasthito yathāntako daṇḍa-dharo jighāṃsayā,स तं प्रविष्टं वृतम् आततायिभिर् भटैर् अनीकैर् अवलोक्य माधवः उद्यम्य मौर्वं परिघं व्यवस्थितो यथान्तको दण्ड-धरो जिघांसया
10,62,34,jighṛkṣayā tān paritaḥ prasarpataḥ śuno yathā śūkara-yūthapo 'hanat te hanyamānā bhavanād vinirgatā nirbhinna-mūrdhoru-bhujāḥ pradudruvuḥ,जिघृक्षया तान् परितः प्रसर्पतः शुनो यथा शूकर-यूथपो ऽहनत् ते हन्यमाना भवनाद् विनिर्गता निर्भिन्न-मूर्धोरु-भुजाः प्रदुद्रुवुः
10,62,35,taṃ nāga-pāśair bali-nandano balī ghnantaṃ sva-sainyaṃ kupito babandha ha ūṣā bhṛśaṃ śoka-viṣāda-vihvalā baddhaṃ niśamyāśru-kalākṣy arautsīt,तं नाग-पाशैर् बलि-नन्दनो बली घ्नन्तं स्व-सैन्यं कुपितो बबन्ध ह ऊषा भृशं शोक-विषाद-विह्वला बद्धं निशम्याश्रु-कलाक्ष्य् अरौत्सीत्
10,63,1,bhp_10.63.001 śṛī-śuka uvāca apaśyatāṃ cāniruddhaṃ tad-bandhūnāṃ ca bhārata catvāro vārṣikā māsā vyatīyur anuśocatām,भ्प्_१०.६३.००१ शृई-शुक उवाच अपश्यतां चानिरुद्धं तद्-बन्धूनां च भारत चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुर् अनुशोचताम्
10,63,2,nāradāt tad upākarṇya vārtāṃ baddhasya karma ca prayayuḥ śoṇita-puraṃ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇa-daivatāḥ,नारदात् तद् उपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च प्रययुः शोणित-पुरं वृष्णयः कृष्ण-दैवताः
10,63,3,pradyumno yuyudhānaś ca gadaḥ sāmbo 'tha sāraṇaḥ nandopananda-bhadrādyā rāma-kṛṣṇānuvartinaḥ,प्रद्युम्नो युयुधानश् च गदः साम्बो ऽथ सारणः नन्दोपनन्द-भद्राद्या राम-कृष्णानुवर्तिनः
10,63,4,akṣauhiṇībhir dvādaśabhiḥ sametāḥ sarvato diśam rurudhur bāṇa-nagaraṃ samantāt sātvatarṣabhāḥ,अक्षौहिणीभिर् द्वादशभिः समेताः सर्वतो दिशम् रुरुधुर् बाण-नगरं समन्तात् सात्वतर्षभाः
10,63,5,bhajyamāna-purodyāna- prākārāṭṭāla-gopuram prekṣamāṇo ruṣāviṣṭas tulya-sainyo 'bhiniryayau,भज्यमान-पुरोद्यान- प्राकाराट्टाल-गोपुरम् प्रेक्षमाणो रुषाविष्टस् तुल्य-सैन्यो ऽभिनिर्ययौ
10,63,6,bāṇārthe bhagavān rudraḥ sa-sutaḥ pramathair vṛtaḥ āruhya nandi-vṛṣabhaṃ yuyudhe rāma-kṛṣṇayoḥ,बाणार्थे भगवान् रुद्रः स-सुतः प्रमथैर् वृतः आरुह्य नन्दि-वृषभं युयुधे राम-कृष्णयोः
10,63,7,āsīt su-tumulaṃ yuddham adbhutaṃ roma-harṣaṇam kṛṣṇa-śaṅkarayo rājan pradyumna-guhayor api,आसीत् सु-तुमुलं युद्धम् अद्भुतं रोम-हर्षणम् कृष्ण-शङ्करयो राजन् प्रद्युम्न-गुहयोर् अपि
10,63,8,kumbhāṇḍa-kūpakarṇābhyāṃ balena saha saṃyugaḥ sāmbasya bāṇa-putreṇa bāṇena saha sātyakeḥ,कुम्भाण्ड-कूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः साम्बस्य बाण-पुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः
10,63,9,brahmādayaḥ surādhīśā munayaḥ siddha-cāraṇāḥ gandharvāpsaraso yakṣā vimānair draṣṭum āgaman,ब्रह्मादयः सुराधीशा मुनयः सिद्ध-चारणाः गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर् द्रष्टुम् आगमन्
10,63,10,śaṅkarānucarān śaurir bhūta-pramatha-guhyakān ḍākinīr yātudhānāṃś ca vetālān sa-vināyakān,शङ्करानुचरान् शौरिर् भूत-प्रमथ-गुह्यकान् डाकिनीर् यातुधानांश् च वेतालान् स-विनायकान्
10,63,11,preta-mātṛ-piśācāṃś ca kuṣmāṇḍān brahma-rākṣasān drāvayām āsa tīkṣṇāgraiḥ śaraiḥ śārṅga-dhanuś-cyutaiḥ,प्रेत-मातृ-पिशाचांश् च कुष्माण्डान् ब्रह्म-राक्षसान् द्रावयाम् आस तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्ग-धनुश्-च्युतैः
10,63,12,pṛthag-vidhāni prāyuṅkta piṇāky astrāṇi śārṅgiṇe praty-astraiḥ śamayām āsa śārṅga-pāṇir avismitaḥ,पृथग्-विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्य् अस्त्राणि शार्ङ्गिणे प्रत्य्-अस्त्रैः शमयाम् आस शार्ङ्ग-पाणिर् अविस्मितः
10,63,13,brahmāstrasya ca brahmāstraṃ vāyavyasya ca pārvatam āgneyasya ca pārjanyaṃ naijaṃ pāśupatasya ca,ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च
10,63,14,mohayitvā tu giriśaṃ jṛmbhaṇāstreṇa jṛmbhitam bāṇasya pṛtanāṃ śaurir jaghānāsi-gadeṣubhiḥ,मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् बाणस्य पृतनां शौरिर् जघानासि-गदेषुभिः
10,63,15,skandaḥ pradyumna-bāṇaughair ardyamānaḥ samantataḥ asṛg vimuñcan gātrebhyaḥ śikhināpakramad raṇāt,स्कन्दः प्रद्युम्न-बाणौघैर् अर्द्यमानः समन्ततः असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्यः शिखिनापक्रमद् रणात्
10,63,16,kumbhāṇḍa-kūpakarṇaś ca petatur muṣalārditau dudruvus tad-anīkani hata-nāthāni sarvataḥ,कुम्भाण्ड-कूपकर्णश् च पेततुर् मुषलार्दितौ दुद्रुवुस् तद्-अनीकनि हत-नाथानि सर्वतः
10,63,17,viśīryamāṇam sva-balaṃ dṛṣṭvā bāṇo 'ty-amarṣitaḥ kṛṣṇam abhyadravat saṅkhye rathī hitvaiva sātyakim,विशीर्यमाणम् स्व-बलं दृष्ट्वा बाणो ऽत्य्-अमर्षितः कृष्णम् अभ्यद्रवत् सङ्ख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम्
10,63,18,dhanūṃṣy ākṛṣya yugapad bāṇaḥ pañca-śatāni vai ekaikasmin śarau dvau dvau sandadhe raṇa-durmadaḥ,धनूंष्य् आकृष्य युगपद् बाणः पञ्च-शतानि वै एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रण-दुर्मदः
10,63,19,tāni ciccheda bhagavān dhanūṃsi yugapad dhariḥ sārathiṃ ratham aśvāṃś ca hatvā śaṅkham apūrayat,तानि चिच्छेद भगवान् धनूंसि युगपद् धरिः सारथिं रथम् अश्वांश् च हत्वा शङ्खम् अपूरयत्
10,63,20,tan-mātā koṭarā nāma nagnā makta-śiroruhā puro 'vatasthe kṛṣṇasya putra-prāṇa-rirakṣayā,तन्-माता कोटरा नाम नग्ना मक्त-शिरोरुहा पुरो ऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्र-प्राण-रिरक्षया
10,63,21,tatas tiryaṅ-mukho nagnām anirīkṣan gadāgrajaḥ bāṇaś ca tāvad virathaś chinna-dhanvāviśat puram,ततस् तिर्यङ्-मुखो नग्नाम् अनिरीक्षन् गदाग्रजः बाणश् च तावद् विरथश् छिन्न-धन्वाविशत् पुरम्
10,63,22,vidrāvite bhūta-gaṇe jvaras tu trī-śirās trī-pāt abhyadhāvata dāśārhaṃ dahann iva diśo daśa,विद्राविते भूत-गणे ज्वरस् तु त्री-शिरास् त्री-पात् अभ्यधावत दाशार्हं दहन्न् इव दिशो दश
10,63,23,atha nārāyaṇaḥ devaḥ taṃ dṛṣṭvā vyasṛjaj jvaram māheśvaro vaiṣṇavaś ca yuyudhāte jvarāv ubhau,अथ नारायणः देवः तं दृष्ट्वा व्यसृजज् ज्वरम् माहेश्वरो वैष्णवश् च युयुधाते ज्वराव् उभौ
10,63,24,māheśvaraḥ samākrandan vaiṣṇavena balārditaḥ alabdhvābhayam anyatra bhīto māheśvaro jvaraḥ śaraṇārthī hṛṣīkeśaṃ tuṣṭāva prayatāñjaliḥ,माहेश्वरः समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दितः अलब्ध्वाभयम् अन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वरः शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलिः
10,63,25,bhp_10.63.025 jvara uvāca namāmi tvānanta-śaktiṃ pareśam sarvātmānaṃ kevalaṃ jñapti-mātram viśvotpatti-sthāna-saṃrodha-hetuṃ yat tad brahma brahma-liṅgam praśāntam,भ्प्_१०.६३.०२५ ज्वर उवाच नमामि त्वानन्त-शक्तिं परेशम् सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्ति-मात्रम् विश्वोत्पत्ति-स्थान-संरोध-हेतुं यत् तद् ब्रह्म ब्रह्म-लिङ्गम् प्रशान्तम्
10,63,26,kālo daivaṃ karma jīvaḥ svabhāvo dravyaṃ kṣetraṃ prāṇa ātmā vikāraḥ tat-saṅghāto bīja-roha-pravāhas tvan-māyaiṣā tan-niṣedhaṃ prapadye,कालो दैवं कर्म जीवः स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः तत्-सङ्घातो बीज-रोह-प्रवाहस् त्वन्-मायैषा तन्-निषेधं प्रपद्ये
10,63,27,nānā-bhāvair līlayaivopapannair devān sādhūn loka-setūn bibharṣi haṃsy unmārgān hiṃsayā vartamānān janmaitat te bhāra-hārāya bhūmeḥ,नाना-भावैर् लीलयैवोपपन्नैर् देवान् साधून् लोक-सेतून् बिभर्षि हंस्य् उन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत् ते भार-हाराय भूमेः
10,63,28,tapto 'ham te tejasā duḥsahena śāntogreṇāty-ulbaṇena jvareṇa tāvat tāpo dehināṃ te 'nghri-mūlaṃ no severan yāvad āśānubaddhāḥ,तप्तो ऽहम् ते तेजसा दुःसहेन शान्तोग्रेणात्य्-उल्बणेन ज्वरेण तावत् तापो देहिनां ते ऽन्घ्रि-मूलं नो सेवेरन् यावद् आशानुबद्धाः
10,63,29,bhp_10.63.029 śrī-bhagavān uvāca tri-śiras te prasanno 'smi vyetu te maj-jvarād bhayam yo nau smarati saṃvādaṃ tasya tvan na bhaved bhayam,भ्प्_१०.६३.०२९ श्री-भगवान् उवाच त्रि-शिरस् ते प्रसन्नो ऽस्मि व्येतु ते मज्-ज्वराद् भयम् यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन् न भवेद् भयम्
10,63,30,ity ukto 'cyutam ānamya gato māheśvaro jvaraḥ bāṇas tu ratham ārūḍhaḥ prāgād yotsyan janārdanam,इत्य् उक्तो ऽच्युतम् आनम्य गतो माहेश्वरो ज्वरः बाणस् तु रथम् आरूढः प्रागाद् योत्स्यन् जनार्दनम्
10,63,31,tato bāhu-sahasreṇa nānāyudha-dharo 'suraḥ mumoca parama-kruddho bāṇāṃś cakrāyudhe nṛpa,ततो बाहु-सहस्रेण नानायुध-धरो ऽसुरः मुमोच परम-क्रुद्धो बाणांश् चक्रायुधे नृप
10,63,32,tasyāsyato 'strāṇy asakṛc cakreṇa kṣura-neminā ciccheda bhagavān bāhūn śākhā iva vanaspateḥ,तस्यास्यतो ऽस्त्राण्य् असकृच् चक्रेण क्षुर-नेमिना चिच्छेद भगवान् बाहून् शाखा इव वनस्पतेः
10,63,33,bāhuṣu chidyamāneṣu bāṇasya bhagavān bhavaḥ bhaktānakampy upavrajya cakrāyudham abhāṣata,बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भवः भक्तानकम्प्य् उपव्रज्य चक्रायुधम् अभाषत
10,63,34,bhp_10.63.034 śrī-rudra uvāca tvaṃ hi brahma paraṃ jyotir gūḍhaṃ brahmaṇi vāṅ-maye yaṃ paśyanty amalātmāna ākāśam iva kevalam,भ्प्_१०.६३.०३४ श्री-रुद्र उवाच त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर् गूढं ब्रह्मणि वाङ्-मये यं पश्यन्त्य् अमलात्मान आकाशम् इव केवलम्
10,63,35,nābhir nabho 'gnir mukham ambu reto dyauḥ śīrṣam āśāḥ śrutir aṅghrir urvī amp;candro mano yasya dṛg arka ātmā ahaṃ samudro jaṭharaṃ bhujendraḥ,नाभिर् नभो ऽग्निर् मुखम् अम्बु रेतो द्यौः शीर्षम् आशाः श्रुतिर् अङ्घ्रिर् उर्वी अम्प्;चन्द्रो मनो यस्य दृग् अर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्रः
10,63,36,romāṇi yasyauṣadhayo 'mbu-vāhāḥ keśā viriñco dhiṣaṇā visargaḥ romāṇi yasyauṣadhayo 'mbu-vāhāḥ keśā viriñco dhiṣaṇā visargaḥ prajā-patir hṛdayaṃ yasya dharmaḥ sa vai bhavān puruṣo loka-kalpaḥ,रोमाणि यस्यौषधयो ऽम्बु-वाहाः केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्गः रोमाणि यस्यौषधयो ऽम्बु-वाहाः केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्गः प्रजा-पतिर् हृदयं यस्य धर्मः स वै भवान् पुरुषो लोक-कल्पः
10,63,37,tavāvatāro 'yam akuṇṭha-dhāman dharmasya guptyai jagato hitāya vayaṃ ca sarve bhavatānubhāvitā vibhāvayāmo bhuvanāni sapta,तवावतारो ऽयम् अकुण्ठ-धामन् धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त
10,63,38,tvam eka ādyaḥ puruṣo 'dvitīyas turyaḥ sva-dṛg dhetur ahetur īśaḥ pratīyase 'thāpi yathā-vikāraṃ sva-māyayā sarva-guṇa-prasiddhyai,त्वम् एक आद्यः पुरुषो ऽद्वितीयस् तुर्यः स्व-दृग् धेतुर् अहेतुर् ईशः प्रतीयसे ऽथापि यथा-विकारं स्व-मायया सर्व-गुण-प्रसिद्ध्यै
10,63,39,yathaiva sūryaḥ pihitaś chāyayā svayā chāyāṃ ca rūpāṇi ca sañcakāsti amp;evaṃ guṇenāpihito guṇāṃs tvam ātma-pradīpo guṇinaś ca bhūman,यथैव सूर्यः पिहितश् छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति अम्प्;एवं गुणेनापिहितो गुणांस् त्वम् आत्म-प्रदीपो गुणिनश् च भूमन्
10,63,40,yan-māyā-mohita-dhiyaḥ putra-dāra-gṛhādiṣu unmajjanti nimajjanti prasaktā vṛjinārṇave,यन्-माया-मोहित-धियः पुत्र-दार-गृहादिषु उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे
10,63,41,deva-dattam imaṃ labdhvā nṛ-lokam ajitendriyaḥ yo nādriyeta tvat-pādau sa śocyo hy ātma-vañcakaḥ,देव-दत्तम् इमं लब्ध्वा नृ-लोकम् अजितेन्द्रियः यो नाद्रियेत त्वत्-पादौ स शोच्यो ह्य् आत्म-वञ्चकः
10,63,42,yas tvāṃ visṛjate martya ātmānaṃ priyam īśvaram viparyayendriyārthārthaṃ viṣam atty amṛtaṃ tyajan,यस् त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियम् ईश्वरम् विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषम् अत्त्य् अमृतं त्यजन्
10,63,43,ahaṃ brahmātha vibudhā munayaś cāmalāśayāḥ sarvātmanā prapannās tvām ātmānaṃ preṣṭham īśvaram,अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश् चामलाशयाः सर्वात्मना प्रपन्नास् त्वाम् आत्मानं प्रेष्ठम् ईश्वरम्
10,63,44,taṃ tvā jagat-sthity-udayānta-hetuṃ samaṃ prasāntaṃ suhṛd-ātma-daivam amp;ananyam ekaṃ jagad-ātma-ketaṃ bhavāpavargāya bhajāma devam,तं त्वा जगत्-स्थित्य्-उदयान्त-हेतुं समं प्रसान्तं सुहृद्-आत्म-दैवम् अम्प्;अनन्यम् एकं जगद्-आत्म-केतं भवापवर्गाय भजाम देवम्
10,63,45,ayaṃ mameṣṭo dayito 'nuvartī mayābhayaṃ dattam amuṣya deva sampādyatāṃ tad bhavataḥ prasādo yathā hi te daitya-patau prasādaḥ,अयं ममेष्टो दयितो ऽनुवर्ती मयाभयं दत्तम् अमुष्य देव सम्पाद्यतां तद् भवतः प्रसादो यथा हि ते दैत्य-पतौ प्रसादः
10,63,46,bhp_10.63.046 śrī-bhagavān uvāca yad āttha bhagavaṃs tvaṃ naḥ karavāma priyaṃ tava bhavato yad vyavasitaṃ tan me sādhv anumoditam,भ्प्_१०.६३.०४६ श्री-भगवान् उवाच यद् आत्थ भगवंस् त्वं नः करवाम प्रियं तव भवतो यद् व्यवसितं तन् मे साध्व् अनुमोदितम्
10,63,47,avadhyo 'yaṃ mamāpy eṣa vairocani-suto 'suraḥ prahrādāya varo datto na vadhyo me tavānvayaḥ,अवध्यो ऽयं ममाप्य् एष वैरोचनि-सुतो ऽसुरः प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वयः
10,63,48,darpopaśamanāyāsya pravṛkṇā bāhavo mayā sūditaṃ ca balaṃ bhūri yac ca bhārāyitaṃ bhuvaḥ,दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया सूदितं च बलं भूरि यच् च भारायितं भुवः
10,63,49,catvāro 'sya bhujāḥ śiṣṭā bhaviṣyaty ajarāmaraḥ pārṣada-mukhyo bhavato na kutaścid-bhayo 'suraḥ,चत्वारो ऽस्य भुजाः शिष्टा भविष्यत्य् अजरामरः पार्षद-मुख्यो भवतो न कुतश्चिद्-भयो ऽसुरः
10,63,50,iti labdhvābhayaṃ kṛṣṇaṃ praṇamya śirasāsuraḥ prādyumniṃ ratham āropya sa-vadhvo samupānayat,इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुरः प्राद्युम्निं रथम् आरोप्य स-वध्वो समुपानयत्
10,63,51,akṣauhiṇyā parivṛtaṃ su-vāsaḥ-samalaṅkṛtam sa-patnīkaṃ puras-kṛtya yayau rudrānumoditaḥ,अक्षौहिण्या परिवृतं सु-वासः-समलङ्कृतम् स-पत्नीकं पुरस्-कृत्य ययौ रुद्रानुमोदितः
10,63,52,sva-rājadhānīṃ samalaṅkṛtāṃ dhvajaiḥ sa-toraṇair ukṣita-mārga-catvarām amp;viveśa śaṅkhānaka-dundubhi-svanair abhyudyataḥ paura-suhṛd-dvijātibhiḥ,स्व-राजधानीं समलङ्कृतां ध्वजैः स-तोरणैर् उक्षित-मार्ग-चत्वराम् अम्प्;विवेश शङ्खानक-दुन्दुभि-स्वनैर् अभ्युद्यतः पौर-सुहृद्-द्विजातिभिः
10,63,53,ya evaṃ kṛṣṇa-vijayaṃ śaṅkareṇa ca saṃyugam saṃsmaret prātar utthāya na tasya syāt parājayaḥ,य एवं कृष्ण-विजयं शङ्करेण च संयुगम् संस्मरेत् प्रातर् उत्थाय न तस्य स्यात् पराजयः
10,64,1,bhp_10.64.001 śrī-bādarāyaṇir uvāca ekadopavanaṃ rājan jagmur yadu-kumārakāḥ vihartuṃ sāmba-pradyumna cāru-bhānu-gadādayaḥ,भ्प्_१०.६४.००१ श्री-बादरायणिर् उवाच एकदोपवनं राजन् जग्मुर् यदु-कुमारकाः विहर्तुं साम्ब-प्रद्युम्न चारु-भानु-गदादयः
10,64,2,krīḍitvā su-ciraṃ tatra vicinvantaḥ pipāsitāḥ jalaṃ nirudake kūpe dadṛśuḥ sattvam adbhutam,क्रीडित्वा सु-चिरं तत्र विचिन्वन्तः पिपासिताः जलं निरुदके कूपे ददृशुः सत्त्वम् अद्भुतम्
10,64,3,kṛkalāsaṃ giri-nibhaṃ vīkṣya vismita-mānasāḥ tasya coddharaṇe yatnaṃ cakrus te kṛpayānvitāḥ,कृकलासं गिरि-निभं वीक्ष्य विस्मित-मानसाः तस्य चोद्धरणे यत्नं चक्रुस् ते कृपयान्विताः
10,64,4,carma-jais tāntavaiḥ pāśair baddhvā patitam arbhakāḥ nāśaknuran samuddhartuṃ kṛṣṇāyācakhyur utsukāḥ,चर्म-जैस् तान्तवैः पाशैर् बद्ध्वा पतितम् अर्भकाः नाशक्नुरन् समुद्धर्तुं कृष्णायाचख्युर् उत्सुकाः
10,64,5,tatrāgatyāravindākṣo bhagavān viśva-bhāvanaḥ vīkṣyojjahāra vāmena taṃ kareṇa sa līlayā,तत्रागत्यारविन्दाक्षो भगवान् विश्व-भावनः वीक्ष्योज्जहार वामेन तं करेण स लीलया
10,64,6,sa uttamaḥ-śloka-karābhimṛṣṭo vihāya sadyaḥ kṛkalāsa-rūpam santapta-cāmīkara-cāru-varṇaḥ svargy adbhutālaṅkaraṇāmbara-srak,स उत्तमः-श्लोक-कराभिमृष्टो विहाय सद्यः कृकलास-रूपम् सन्तप्त-चामीकर-चारु-वर्णः स्वर्ग्य् अद्भुतालङ्करणाम्बर-स्रक्
10,64,7,papraccha vidvān api tan-nidānaṃ janeṣu vikhyāpayituṃ mukundaḥ kas tvaṃ mahā-bhāga vareṇya-rūpo devottamaṃ tvāṃ gaṇayāmi nūnam,पप्रच्छ विद्वान् अपि तन्-निदानं जनेषु विख्यापयितुं मुकुन्दः कस् त्वं महा-भाग वरेण्य-रूपो देवोत्तमं त्वां गणयामि नूनम्
10,64,8,daśām imāṃ vā katamena karmaṇā samprāpito 'sy atad-arhaḥ su-bhadra ātmānam ākhyāhi vivitsatāṃ no yan manyase naḥ kṣamam atra vaktum,दशाम् इमां वा कतमेन कर्मणा सम्प्रापितो ऽस्य् अतद्-अर्हः सु-भद्र आत्मानम् आख्याहि विवित्सतां नो यन् मन्यसे नः क्षमम् अत्र वक्तुम्
10,64,9,bhp_10.64.009 śrī-śuka uvāca iti sma rājā sampṛṣṭaḥ kṛṣṇenānanta-mūrtinā mādhavaṃ praṇipatyāha kirīṭenārka-varcasā,भ्प्_१०.६४.००९ श्री-शुक उवाच इति स्म राजा सम्पृष्टः कृष्णेनानन्त-मूर्तिना माधवं प्रणिपत्याह किरीटेनार्क-वर्चसा
10,64,10,bhp_10.64.010 nṛga uvāca nṛgo nāma narendro 'ham ikṣvāku-tanayaḥ prabho dāniṣv ākhyāyamāneṣu yadi te karṇam aspṛśam,भ्प्_१०.६४.०१० नृग उवाच नृगो नाम नरेन्द्रो ऽहम् इक्ष्वाकु-तनयः प्रभो दानिष्व् आख्यायमानेषु यदि ते कर्णम् अस्पृशम्
10,64,11,kiṃ nu te 'viditaṃ nātha sarva-bhūtātma-sākṣiṇaḥ kālenāvyāhata-dṛśo vakṣye 'thāpi tavājñayā,किं नु ते ऽविदितं नाथ सर्व-भूतात्म-साक्षिणः कालेनाव्याहत-दृशो वक्ष्ये ऽथापि तवाज्ञया
10,64,12,yāvatyaḥ sikatā bhūmer yāvatyo divi tārakāḥ yāvatyo varṣa-dhārāś ca tāvatīr adadaṃ sma gāḥ,यावत्यः सिकता भूमेर् यावत्यो दिवि तारकाः यावत्यो वर्ष-धाराश् च तावतीर् अददं स्म गाः
10,64,13,payasvinīs taruṇīḥ śīla-rūpa- guṇopapannāḥ kapilā hema-sṛṅgīḥ nyāyārjitā rūpya-khurāḥ sa-vatsā dukūla-mālābharaṇā dadāv aham,पयस्विनीस् तरुणीः शील-रूप- गुणोपपन्नाः कपिला हेम-सृङ्गीः न्यायार्जिता रूप्य-खुराः स-वत्सा दुकूल-मालाभरणा ददाव् अहम्
10,64,14,sv-alaṅkṛtebhyo guṇa-śīlavadbhyaḥ sīdat-kuṭumbebhya ṛta-vratebhyaḥ tapaḥ-śruta-brahma-vadānya-sadbhyaḥ prādāṃ yuvabhyo dvija-puṅgavebhyaḥ,स्व्-अलङ्कृतेभ्यो गुण-शीलवद्भ्यः सीदत्-कुटुम्बेभ्य ऋत-व्रतेभ्यः तपः-श्रुत-ब्रह्म-वदान्य-सद्भ्यः प्रादां युवभ्यो द्विज-पुङ्गवेभ्यः
10,64,15,go-bhū-hiraṇyāyatanāśva-hastinaḥ kanyāḥ sa-dāsīs tila-rūpya-śayyāḥ vāsāṃsi ratnāni paricchadān rathān iṣṭaṃ ca yajñaiś caritaṃ ca pūrtam,गो-भू-हिरण्यायतनाश्व-हस्तिनः कन्याः स-दासीस् तिल-रूप्य-शय्याः वासांसि रत्नानि परिच्छदान् रथान् इष्टं च यज्ञैश् चरितं च पूर्तम्
10,64,16,kasyacid dvija-mukhyasya bhraṣṭā gaur mama go-dhane sampṛktāviduṣā sā ca mayā dattā dvijātaye,कस्यचिद् द्विज-मुख्यस्य भ्रष्टा गौर् मम गो-धने सम्पृक्ताविदुषा सा च मया दत्ता द्विजातये
10,64,17,tāṃ nīyamānāṃ tat-svāmī dṛṣṭrovāca mameti tam mameti parigrāhy āha nṛgo me dattavān iti,तां नीयमानां तत्-स्वामी दृष्ट्रोवाच ममेति तम् ममेति परिग्राह्य् आह नृगो मे दत्तवान् इति
10,64,18,viprau vivadamānau mām ūcatuḥ svārtha-sādhakau bhavān dātāpaharteti tac chrutvā me 'bhavad bhramaḥ,विप्रौ विवदमानौ माम् ऊचतुः स्वार्थ-साधकौ भवान् दातापहर्तेति तच् छ्रुत्वा मे ऽभवद् भ्रमः
10,64,19,anunītāv ubhau viprau dharma-kṛcchra-gatena vai gavāṃ lakṣaṃ prakṛṣṭānāṃ dāsyāmy eṣā pradīyatām,अनुनीताव् उभौ विप्रौ धर्म-कृच्छ्र-गतेन वै गवां लक्षं प्रकृष्टानां दास्याम्य् एषा प्रदीयताम्
10,64,20,bhavantāv anugṛhṇītāṃ kiṅkarasyāvijānataḥ samuddharataṃ māṃ kṛcchrāt patantaṃ niraye 'śucau,भवन्ताव् अनुगृह्णीतां किङ्करस्याविजानतः समुद्धरतं मां कृच्छ्रात् पतन्तं निरये ऽशुचौ
10,64,21,nāhaṃ pratīcche vai rājann ity uktvā svāmy apākramat nānyad gavām apy ayutam icchāmīty aparo yayau,नाहं प्रतीच्छे वै राजन्न् इत्य् उक्त्वा स्वाम्य् अपाक्रमत् नान्यद् गवाम् अप्य् अयुतम् इच्छामीत्य् अपरो ययौ
10,64,22,etasminn antare yāmair dūtair nīto yama-kṣayam yamena pṛṣṭas tatrāhaṃ deva-deva jagat-pate,एतस्मिन्न् अन्तरे यामैर् दूतैर् नीतो यम-क्षयम् यमेन पृष्टस् तत्राहं देव-देव जगत्-पते
10,64,23,pūrvaṃ tvam aśubhaṃ bhuṅkṣa utāho nṛpate śubham nāntaṃ dānasya dharmasya paśye lokasya bhāsvataḥ,पूर्वं त्वम् अशुभं भुङ्क्ष उताहो नृपते शुभम् नान्तं दानस्य धर्मस्य पश्ये लोकस्य भास्वतः
10,64,24,pūrvaṃ devāśubhaṃ bhuñja iti prāha pateti saḥ tāvad adrākṣam ātmānaṃ kṛkalāsaṃ patan prabho,पूर्वं देवाशुभं भुञ्ज इति प्राह पतेति सः तावद् अद्राक्षम् आत्मानं कृकलासं पतन् प्रभो
10,64,25,brahmaṇyasya vadānyasya tava dāsasya keśava smṛtir nādyāpi vidhvastā bhavat-sandarśanārthinaḥ,ब्रह्मण्यस्य वदान्यस्य तव दासस्य केशव स्मृतिर् नाद्यापि विध्वस्ता भवत्-सन्दर्शनार्थिनः
10,64,26,sa tvaṃ kathaṃ mama vibho 'kṣi-pathaḥ parātmā yogeśvaraḥ śruti-dṛśāmala-hṛd-vibhāvyaḥ amp;sākṣād adhokṣaja uru-vyasanāndha-buddheḥ syān me 'nudṛśya iha yasya bhavāpavargaḥ,स त्वं कथं मम विभो ऽक्षि-पथः परात्मा योगेश्वरः श्रुति-दृशामल-हृद्-विभाव्यः अम्प्;साक्षाद् अधोक्षज उरु-व्यसनान्ध-बुद्धेः स्यान् मे ऽनुदृश्य इह यस्य भवापवर्गः
10,64,27,deva-deva jagan-nātha govinda puruṣottama nārāyaṇa hṛṣīkeśa puṇya-ślokācyutāvyaya,देव-देव जगन्-नाथ गोविन्द पुरुषोत्तम नारायण हृषीकेश पुण्य-श्लोकाच्युताव्यय
10,64,28,anujānīhi māṃ kṛṣṇa yāntaṃ deva-gatiṃ prabho yatra kvāpi sataś ceto bhūyān me tvat-padāspadam,अनुजानीहि मां कृष्ण यान्तं देव-गतिं प्रभो यत्र क्वापि सतश् चेतो भूयान् मे त्वत्-पदास्पदम्
10,64,29,namas te sarva-bhāvāya brahmaṇe 'nanta-śaktaye kṛṣṇāya vāsudevāya yogānāṃ pataye namaḥ,नमस् ते सर्व-भावाय ब्रह्मणे ऽनन्त-शक्तये कृष्णाय वासुदेवाय योगानां पतये नमः
10,64,30,ity uktvā taṃ parikramya pādau spṛṣṭvā sva-maulinā anujñāto vimānāgryam āruhat paśyatāṃ nṛṇām,इत्य् उक्त्वा तं परिक्रम्य पादौ स्पृष्ट्वा स्व-मौलिना अनुज्ञातो विमानाग्र्यम् आरुहत् पश्यतां नृणाम्
10,64,31,kṛṣṇaḥ parijanaṃ prāha bhagavān devakī-sutaḥ brahmaṇya-devo dharmātmā rājanyān anuśikṣayan,कृष्णः परिजनं प्राह भगवान् देवकी-सुतः ब्रह्मण्य-देवो धर्मात्मा राजन्यान् अनुशिक्षयन्
10,64,32,durjaraṃ bata brahma-svaṃ bhuktam agner manāg api tejīyaso 'pi kim uta rājñāṃ īśvara-māninām,दुर्जरं बत ब्रह्म-स्वं भुक्तम् अग्नेर् मनाग् अपि तेजीयसो ऽपि किम् उत राज्ञां ईश्वर-मानिनाम्
10,64,33,nāhaṃ hālāhalaṃ manye viṣaṃ yasya pratikriyā brahma-svaṃ hi viṣaṃ proktaṃ nāsya pratividhir bhuvi,नाहं हालाहलं मन्ये विषं यस्य प्रतिक्रिया ब्रह्म-स्वं हि विषं प्रोक्तं नास्य प्रतिविधिर् भुवि
10,64,34,hinasti viṣam attāraṃ vahnir adbhiḥ praśāmyati kulaṃ sa-mūlaṃ dahati brahma-svāraṇi-pāvakaḥ,हिनस्ति विषम् अत्तारं वह्निर् अद्भिः प्रशाम्यति कुलं स-मूलं दहति ब्रह्म-स्वारणि-पावकः
10,64,35,brahma-svaṃ duranujñātaṃ bhuktaṃ hanti tri-pūruṣam prasahya tu balād bhuktaṃ daśa pūrvān daśāparān,ब्रह्म-स्वं दुरनुज्ञातं भुक्तं हन्ति त्रि-पूरुषम् प्रसह्य तु बलाद् भुक्तं दश पूर्वान् दशापरान्
10,64,36,rājāno rāja-lakṣmyāndhā nātma-pātaṃ vicakṣate nirayaṃ ye 'bhimanyante brahma-svaṃ sādhu bāliśāḥ,राजानो राज-लक्ष्म्यान्धा नात्म-पातं विचक्षते निरयं ये ऽभिमन्यन्ते ब्रह्म-स्वं साधु बालिशाः
10,64,37,gṛhṇanti yāvataḥ pāṃśūn krandatām aśru-bindavaḥ viprāṇāṃ hṛta-vṛttīnām vadānyānāṃ kuṭumbinām,गृह्णन्ति यावतः पांशून् क्रन्दताम् अश्रु-बिन्दवः विप्राणां हृत-वृत्तीनाम् वदान्यानां कुटुम्बिनाम्
10,64,38,rājāno rāja-kulyāś ca tāvato 'bdān niraṅkuśāḥ kumbhī-pākeṣu pacyante brahma-dāyāpahāriṇaḥ,राजानो राज-कुल्याश् च तावतो ऽब्दान् निरङ्कुशाः कुम्भी-पाकेषु पच्यन्ते ब्रह्म-दायापहारिणः
10,64,39,sva-dattāṃ para-dattāṃ vā brahma-vṛttiṃ harec ca yaḥ ṣaṣṭi-varṣa-sahasrāṇi viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ,स्व-दत्तां पर-दत्तां वा ब्रह्म-वृत्तिं हरेच् च यः षष्टि-वर्ष-सहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः
10,64,40,na me brahma-dhanaṃ bhūyād yad gṛdhvālpāyuṣo narāḥ parājitāś cyutā rājyād bhavanty udvejino 'hayaḥ,न मे ब्रह्म-धनं भूयाद् यद् गृध्वाल्पायुषो नराः पराजिताश् च्युता राज्याद् भवन्त्य् उद्वेजिनो ऽहयः
10,64,41,vipraṃ kṛtāgasam api naiva druhyata māmakāḥ ghnantaṃ bahu śapantaṃ vā namas-kuruta nityaśaḥ,विप्रं कृतागसम् अपि नैव द्रुह्यत मामकाः घ्नन्तं बहु शपन्तं वा नमस्-कुरुत नित्यशः
10,64,42,yathāhaṃ praṇame viprān anukālaṃ samāhitaḥ tathā namata yūyaṃ ca yo 'nyathā me sa daṇḍa-bhāk,यथाहं प्रणमे विप्रान् अनुकालं समाहितः तथा नमत यूयं च यो ऽन्यथा मे स दण्ड-भाक्
10,64,43,brāhmaṇārtho hy apahṛto hartāraṃ pātayaty adhaḥ ajānantam api hy enaṃ nṛgaṃ brāhmaṇa-gaur iva,ब्राह्मणार्थो ह्य् अपहृतो हर्तारं पातयत्य् अधः अजानन्तम् अपि ह्य् एनं नृगं ब्राह्मण-गौर् इव
10,64,44,evaṃ viśrāvya bhagavān mukundo dvārakaukasaḥ pāvanaḥ sarva-lokānāṃ viveśa nija-mandiram,एवं विश्राव्य भगवान् मुकुन्दो द्वारकौकसः पावनः सर्व-लोकानां विवेश निज-मन्दिरम्
10,65,1,bhp_10.65.001 śrī-śuka uvāca balabhadraḥ kuru-śreṣṭha bhagavān ratham āsthitaḥ suhṛd-didṛkṣur utkaṇṭhaḥ prayayau nanda-gokulam,भ्प्_१०.६५.००१ श्री-शुक उवाच बलभद्रः कुरु-श्रेष्ठ भगवान् रथम् आस्थितः सुहृद्-दिदृक्षुर् उत्कण्ठः प्रययौ नन्द-गोकुलम्
10,65,2,pariṣvaktaś cirotkaṇṭhair gopair gopībhir eva ca rāmo 'bhivādya pitarāv āśīrbhir abhinanditaḥ,परिष्वक्तश् चिरोत्कण्ठैर् गोपैर् गोपीभिर् एव च रामो ऽभिवाद्य पितराव् आशीर्भिर् अभिनन्दितः
10,65,3,ciraṃ naḥ pāhi dāśārha sānujo jagad-īśvaraḥ ity āropyāṅkam āliṅgya netraiḥ siṣicatur jalaiḥ,चिरं नः पाहि दाशार्ह सानुजो जगद्-ईश्वरः इत्य् आरोप्याङ्कम् आलिङ्ग्य नेत्रैः सिषिचतुर् जलैः
10,65,4,gopa-vṛddhāṃś ca vidhi-vad yaviṣṭhair abhivanditaḥ yathā-vayo yathā-sakhyaṃ yathā-sambandham ātmanaḥ,गोप-वृद्धांश् च विधि-वद् यविष्ठैर् अभिवन्दितः यथा-वयो यथा-सख्यं यथा-सम्बन्धम् आत्मनः
10,65,5,samupetyātha gopālān hāsya-hasta-grahādibhiḥ viśrāntam sukham āsīnaṃ papracchuḥ paryupāgatāḥ,समुपेत्याथ गोपालान् हास्य-हस्त-ग्रहादिभिः विश्रान्तम् सुखम् आसीनं पप्रच्छुः पर्युपागताः
10,65,6,pṛṣṭāś cānāmayaṃ sveṣu prema-gadgadayā girā kṛṣṇe kamala-patrākṣe sannyastākhila-rādhasaḥ,पृष्टाश् चानामयं स्वेषु प्रेम-गद्गदया गिरा कृष्णे कमल-पत्राक्षे सन्न्यस्ताखिल-राधसः
10,65,7,kaccin no bāndhavā rāma sarve kuśalam āsate kaccit smaratha no rāma yūyaṃ dāra-sutānvitāḥ,कच्चिन् नो बान्धवा राम सर्वे कुशलम् आसते कच्चित् स्मरथ नो राम यूयं दार-सुतान्विताः
10,65,8,diṣṭyā kaṃso hataḥ pāpo diṣṭyā muktāḥ suhṛj-janāḥ nihatya nirjitya ripūn diṣṭyā durgaṃ samāśrītāḥ,दिष्ट्या कंसो हतः पापो दिष्ट्या मुक्ताः सुहृज्-जनाः निहत्य निर्जित्य रिपून् दिष्ट्या दुर्गं समाश्रीताः
10,65,9,gopyo hasantyaḥ papracchū rāma-sandarśanādṛtāḥ kaccid āste sukhaṃ kṛṣṇaḥ pura-strī-jana-vallabhaḥ,गोप्यो हसन्त्यः पप्रच्छू राम-सन्दर्शनादृताः कच्चिद् आस्ते सुखं कृष्णः पुर-स्त्री-जन-वल्लभः
10,65,10,kaccit smarati vā bandhūn pitaraṃ mātaraṃ ca saḥ apy asau mātaraṃ draṣṭuṃ sakṛd apy āgamiṣyati api vā smarate 'smākam anusevāṃ mahā-bhujaḥ,कच्चित् स्मरति वा बन्धून् पितरं मातरं च सः अप्य् असौ मातरं द्रष्टुं सकृद् अप्य् आगमिष्यति अपि वा स्मरते ऽस्माकम् अनुसेवां महा-भुजः
10,65,11,mātaraṃ pitaraṃ bhrātṝn patīn putrān svasṝn api yad-arthe jahima dāśārha dustyajān sva-janān prabho,मातरं पितरं भ्रातॄन् पतीन् पुत्रान् स्वसॄन् अपि यद्-अर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्व-जनान् प्रभो
10,65,12,tā naḥ sadyaḥ parityajya gataḥ sañchinna-sauhṛdaḥ kathaṃ nu tādṛśaṃ strībhir na śraddhīyeta bhāṣitam,ता नः सद्यः परित्यज्य गतः सञ्छिन्न-सौहृदः कथं नु तादृशं स्त्रीभिर् न श्रद्धीयेत भाषितम्
10,65,13,kathaṃ nu gṛhṇanty anavasthitātmano vacaḥ kṛta-ghnasya budhāḥ pura-striyaḥ amp;gṛhṇanti vai citra-kathasya sundara- smitāvalokocchvasita-smarāturāḥ,कथं नु गृह्णन्त्य् अनवस्थितात्मनो वचः कृत-घ्नस्य बुधाः पुर-स्त्रियः अम्प्;गृह्णन्ति वै चित्र-कथस्य सुन्दर- स्मितावलोकोच्छ्वसित-स्मरातुराः
10,65,14,kiṃ nas tat-kathayā gopyaḥ kathāḥ kathayatāparāḥ yāty asmābhir vinā kālo yadi tasya tathaiva naḥ,किं नस् तत्-कथया गोप्यः कथाः कथयतापराः यात्य् अस्माभिर् विना कालो यदि तस्य तथैव नः
10,65,15,iti prahasitaṃ śaurer jalpitaṃ cāru-vīkṣitam gatiṃ prema-pariṣvaṅgaṃ smarantyo ruruduḥ striyaḥ,इति प्रहसितं शौरेर् जल्पितं चारु-वीक्षितम् गतिं प्रेम-परिष्वङ्गं स्मरन्त्यो रुरुदुः स्त्रियः
10,65,16,saṅkarṣaṇas tāḥ kṛṣṇasya sandeśair hṛdayaṃ-gamaiḥ sāntvayām āsa bhagavān nānānunaya-kovidaḥ,सङ्कर्षणस् ताः कृष्णस्य सन्देशैर् हृदयं-गमैः सान्त्वयाम् आस भगवान् नानानुनय-कोविदः
10,65,17,dvau māsau tatra cāvātsīn madhuṃ mādhavaṃ eva ca rāmaḥ kṣapāsu bhagavān gopīnāṃ ratim āvahan,द्वौ मासौ तत्र चावात्सीन् मधुं माधवं एव च रामः क्षपासु भगवान् गोपीनां रतिम् आवहन्
10,65,18,pūrṇa-candra-kalā-mṛṣṭe kaumudī-gandha-vāyunā yamunopavane reme sevite strī-gaṇair vṛtaḥ,पूर्ण-चन्द्र-कला-मृष्टे कौमुदी-गन्ध-वायुना यमुनोपवने रेमे सेविते स्त्री-गणैर् वृतः
10,65,19,varuṇa-preṣitā devī vāruṇī vṛkṣa-koṭarāt patantī tad vanaṃ sarvaṃ sva-gandhenādhyavāsayat,वरुण-प्रेषिता देवी वारुणी वृक्ष-कोटरात् पतन्ती तद् वनं सर्वं स्व-गन्धेनाध्यवासयत्
10,65,20,taṃ gandhaṃ madhu-dhārāyā vāyunopahṛtaṃ balaḥ āghrāyopagatas tatra lalanābhiḥ samaṃ papau,तं गन्धं मधु-धाराया वायुनोपहृतं बलः आघ्रायोपगतस् तत्र ललनाभिः समं पपौ
10,65,21,upagīyamāno gandharvair vanitā-śobhi-maṇḍale reme kareṇu-yūtheśo māhendra iva vāraṇaḥ,उपगीयमानो गन्धर्वैर् वनिता-शोभि-मण्डले रेमे करेणु-यूथेशो माहेन्द्र इव वारणः
10,65,22,nedur dundubhayo vyomni vavṛṣuḥ kusumair mudā gandharvā munayo rāmaṃ tad-vīryair īḍire tadā,नेदुर् दुन्दुभयो व्योम्नि ववृषुः कुसुमैर् मुदा गन्धर्वा मुनयो रामं तद्-वीर्यैर् ईडिरे तदा
10,65,23,upagīyamāna-carito vanitābhir halāyudha vaneṣu vyacarat kṣīvo mada-vihvala-locanaḥ,उपगीयमान-चरितो वनिताभिर् हलायुध वनेषु व्यचरत् क्षीवो मद-विह्वल-लोचनः
10,65,24,sragvy eka-kuṇḍalo matto vaijayantyā ca mālayā bibhrat smita-mukhāmbhojaṃ sveda-prāleya-bhūṣitam,स्रग्व्य् एक-कुण्डलो मत्तो वैजयन्त्या च मालया बिभ्रत् स्मित-मुखाम्भोजं स्वेद-प्रालेय-भूषितम्
10,65,25,sa ājuhāva yamunāṃ jala-krīḍārtham īśvaraḥ nijaṃ vākyam anādṛtya matta ity āpagāṃ balaḥ,स आजुहाव यमुनां जल-क्रीडार्थम् ईश्वरः निजं वाक्यम् अनादृत्य मत्त इत्य् आपगां बलः
10,65,26,anāgatāṃ halāgreṇa kupito vicakarṣa ha pāpe tvaṃ mām avajñāya yan nāyāsi mayāhutā neṣye tvāṃ lāṅgalāgreṇa śatadhā kāma-cāriṇīm,अनागतां हलाग्रेण कुपितो विचकर्ष ह पापे त्वं माम् अवज्ञाय यन् नायासि मयाहुता नेष्ये त्वां लाङ्गलाग्रेण शतधा काम-चारिणीम्
10,65,27,evaṃ nirbhartsitā bhītā yamunā yadu-nandanam uvāca cakitā vācaṃ patitā pādayor nṛpa,एवं निर्भर्त्सिता भीता यमुना यदु-नन्दनम् उवाच चकिता वाचं पतिता पादयोर् नृप
10,65,28,rāma rāma mahā-bāho na jāne tava vikramam yasyaikāṃśena vidhṛtā jagatī jagataḥ pate,राम राम महा-बाहो न जाने तव विक्रमम् यस्यैकांशेन विधृता जगती जगतः पते
10,65,29,paraṃ bhāvaṃ bhagavato bhagavan mām ajānatīm moktum arhasi viśvātman prapannāṃ bhakta-vatsala,परं भावं भगवतो भगवन् माम् अजानतीम् मोक्तुम् अर्हसि विश्वात्मन् प्रपन्नां भक्त-वत्सल
10,65,30,tato vyamuñcad yamunāṃ yācito bhagavān balaḥ vijagāha jalaṃ strībhiḥ kareṇubhir ivebha-rāṭ,ततो व्यमुञ्चद् यमुनां याचितो भगवान् बलः विजगाह जलं स्त्रीभिः करेणुभिर् इवेभ-राट्
10,65,31,kāmaṃ vihṛtya salilād uttīrṇāyāsītāmbare bhūṣaṇāni mahārhāṇi dadau kāntiḥ śubhāṃ srajam,कामं विहृत्य सलिलाद् उत्तीर्णायासीताम्बरे भूषणानि महार्हाणि ददौ कान्तिः शुभां स्रजम्
10,65,32,vasitvā vāsasī nīle mālāṃ āmucya kāñcanīm reye sv-alaṅkṛto lipto māhendra iva vāraṇaḥ,वसित्वा वाससी नीले मालां आमुच्य काञ्चनीम् रेये स्व्-अलङ्कृतो लिप्तो माहेन्द्र इव वारणः
10,65,33,adyāpi dṛśyate rājan yamunākṛṣṭa-vartmanā balasyānanta-vīryasya vīryaṃ sūcayatīva hi,अद्यापि दृश्यते राजन् यमुनाकृष्ट-वर्त्मना बलस्यानन्त-वीर्यस्य वीर्यं सूचयतीव हि
10,65,34,evaṃ sarvā niśā yātā ekeva ramato vraje rāmasyākṣipta-cittasya mādhuryair vraja-yoṣitām,एवं सर्वा निशा याता एकेव रमतो व्रजे रामस्याक्षिप्त-चित्तस्य माधुर्यैर् व्रज-योषिताम्
10,66,1,bhp_10.66.001 śrī-śuka uvāca nanda-vrajaṃ gate rāme karūṣādhipatir nṛpa vāsudevo 'ham ity ajño dūtaṃ kṛṣṇāya prāhiṇot,भ्प्_१०.६६.००१ श्री-शुक उवाच नन्द-व्रजं गते रामे करूषाधिपतिर् नृप वासुदेवो ऽहम् इत्य् अज्ञो दूतं कृष्णाय प्राहिणोत्
10,66,2,tvaṃ vāsudevo bhagavān avatīṛno jagat-patiḥ iti prastobhito bālair mena ātmānam acyutam,त्वं वासुदेवो भगवान् अवतीऋनो जगत्-पतिः इति प्रस्तोभितो बालैर् मेन आत्मानम् अच्युतम्
10,66,3,dūtaṃ ca prāhiṇon mandaḥ kṛṣṇāyāvyakta-vartmane dvārakāyāṃ yathā bālo nṛpo bāla-kṛto 'budhaḥ,दूतं च प्राहिणोन् मन्दः कृष्णायाव्यक्त-वर्त्मने द्वारकायां यथा बालो नृपो बाल-कृतो ऽबुधः
10,66,4,dūtas tu dvārakām etya sabhāyām āsthitaṃ prabhum kṛṣṇaṃ kamala-patrākṣaṃ rāja-sandeśam abravīt,दूतस् तु द्वारकाम् एत्य सभायाम् आस्थितं प्रभुम् कृष्णं कमल-पत्राक्षं राज-सन्देशम् अब्रवीत्
10,66,5,vāsudevo 'vatīrno 'ham eka eva na cāparaḥ bhūtānām anukampārthaṃ tvaṃ tu mithyābhidhāṃ tyaja,वासुदेवो ऽवतीर्नो ऽहम् एक एव न चापरः भूतानाम् अनुकम्पार्थं त्वं तु मिथ्याभिधां त्यज
10,66,6,yāni tvam asmac-cihnāni mauḍhyād bibharṣi sātvata tyaktvaihi māṃ tvaṃ śaraṇaṃ no ced dehi mamāhavam,यानि त्वम् अस्मच्-चिह्नानि मौढ्याद् बिभर्षि सात्वत त्यक्त्वैहि मां त्वं शरणं नो चेद् देहि ममाहवम्
10,66,7,bhp_10.66.007 śrī-śuka uvāca katthanaṃ tad upākarṇya pauṇḍrakasyālpa-medhasaḥ ugrasenādayaḥ sabhyā uccakair jahasus tadā,भ्प्_१०.६६.००७ श्री-शुक उवाच कत्थनं तद् उपाकर्ण्य पौण्ड्रकस्याल्प-मेधसः उग्रसेनादयः सभ्या उच्चकैर् जहसुस् तदा
10,66,8,uvāca dūtaṃ bhagavān parihāsa-kathām anu utsrakṣye mūḍha cihnāni yais tvam evaṃ vikatthase,उवाच दूतं भगवान् परिहास-कथाम् अनु उत्स्रक्ष्ये मूढ चिह्नानि यैस् त्वम् एवं विकत्थसे
10,66,9,mukhaṃ tad apidhāyājña kaṅka-gṛdhra-vaṭair vṛtaḥ śayiṣyase hatas tatra bhavitā śaraṇaṃ śunām,मुखं तद् अपिधायाज्ञ कङ्क-गृध्र-वटैर् वृतः शयिष्यसे हतस् तत्र भविता शरणं शुनाम्
10,66,10,iti dūtas tam ākṣepaṃ svāmine sarvam āharat kṛṣṇo 'pi ratham āsthāya kāśīm upajagāma ha,इति दूतस् तम् आक्षेपं स्वामिने सर्वम् आहरत् कृष्णो ऽपि रथम् आस्थाय काशीम् उपजगाम ह
10,66,11,pauṇḍrako 'pi tad-udyogam upalabhya mahā-rathaḥ akṣauhiṇībhyāṃ saṃyukto niścakrāma purād drutam,पौण्ड्रको ऽपि तद्-उद्योगम् उपलभ्य महा-रथः अक्षौहिणीभ्यां संयुक्तो निश्चक्राम पुराद् द्रुतम्
10,66,12,tasya kāśī-patir mitraṃ pārṣṇi-grāho 'nvayān nṛpa akṣauhiṇībhis tisṛbhir apaśyat pauṇḍrakaṃ hariḥ,तस्य काशी-पतिर् मित्रं पार्ष्णि-ग्राहो ऽन्वयान् नृप अक्षौहिणीभिस् तिसृभिर् अपश्यत् पौण्ड्रकं हरिः
10,66,13,śaṅkhāry-asi-gadā-śārṅga- śrīvatsādy-upalakṣitam bibhrāṇaṃ kaustubha-maṇiṃ vana-mālā-vibhūṣitam,शङ्खार्य्-असि-गदा-शार्ङ्ग- श्रीवत्साद्य्-उपलक्षितम् बिभ्राणं कौस्तुभ-मणिं वन-माला-विभूषितम्
10,66,14,kauśeya-vāsasī pīte vasānaṃ garuḍa-dhvajam amūlya-mauly-ābharaṇaṃ sphuran-makara-kuṇḍalam,कौशेय-वाससी पीते वसानं गरुड-ध्वजम् अमूल्य-मौल्य्-आभरणं स्फुरन्-मकर-कुण्डलम्
10,66,15,dṛṣṭvā tam ātmanas tulyaṃ veṣaṃ kṛtrimam āsthitam yathā naṭaṃ raṅga-gataṃ vijahāsa bhṛśaṃ harīḥ,दृष्ट्वा तम् आत्मनस् तुल्यं वेषं कृत्रिमम् आस्थितम् यथा नटं रङ्ग-गतं विजहास भृशं हरीः
10,66,16,śulair gadābhiḥ parighaiḥ śakty-ṛṣṭi-prāsa-tomaraiḥ asibhiḥ paṭṭiśair bāṇaiḥ prāharann arayo harim,शुलैर् गदाभिः परिघैः शक्त्य्-ऋष्टि-प्रास-तोमरैः असिभिः पट्टिशैर् बाणैः प्राहरन्न् अरयो हरिम्
10,66,17,kṛṣṇas tu tat pauṇḍraka-kāśirājayor balaṃ gaja-syandana-vāji-patti-mat amp;gadāsi-cakreṣubhir ārdayad bhṛśaṃ yathā yugānte huta-bhuk pṛthak prajāḥ,कृष्णस् तु तत् पौण्ड्रक-काशिराजयोर् बलं गज-स्यन्दन-वाजि-पत्ति-मत् अम्प्;गदासि-चक्रेषुभिर् आर्दयद् भृशं यथा युगान्ते हुत-भुक् पृथक् प्रजाः
10,66,18,āyodhanaṃ tad ratha-vāji-kuñjara- dvipat-kharoṣṭrair ariṇāvakhaṇḍitaiḥ babhau citaṃ moda-vahaṃ manasvinām ākrīḍanaṃ bhūta-pater ivolbaṇam,आयोधनं तद् रथ-वाजि-कुञ्जर- द्विपत्-खरोष्ट्रैर् अरिणावखण्डितैः बभौ चितं मोद-वहं मनस्विनाम् आक्रीडनं भूत-पतेर् इवोल्बणम्
10,66,19,athāha pauṇḍrakaṃ śaurir bho bho pauṇḍraka yad bhavān dūta-vākyena mām āha tāny astraṇy utsṛjāmi te,अथाह पौण्ड्रकं शौरिर् भो भो पौण्ड्रक यद् भवान् दूत-वाक्येन माम् आह तान्य् अस्त्रण्य् उत्सृजामि ते
10,66,20,tyājayiṣye 'bhidhānaṃ me yat tvayājña mṛṣā dhṛtam vrajāmi śaranaṃ te 'dya yadi necchāmi saṃyugam,त्याजयिष्ये ऽभिधानं मे यत् त्वयाज्ञ मृषा धृतम् व्रजामि शरनं ते ऽद्य यदि नेच्छामि संयुगम्
10,66,21,iti kṣiptvā śitair bāṇair virathī-kṛtya pauṇḍrakam śiro 'vṛścad rathāṅgena vajreṇendro yathā gireḥ,इति क्षिप्त्वा शितैर् बाणैर् विरथी-कृत्य पौण्ड्रकम् शिरो ऽवृश्चद् रथाङ्गेन वज्रेणेन्द्रो यथा गिरेः
10,66,22,tathā kāśī-pateḥ kāyāc chira utkṛtya patribhiḥ nyapātayat kāśī-puryāṃ padma-kośam ivānilaḥ,तथा काशी-पतेः कायाच् छिर उत्कृत्य पत्रिभिः न्यपातयत् काशी-पुर्यां पद्म-कोशम् इवानिलः
10,66,23,evaṃ matsariṇam hatvā pauṇḍrakaṃ sa-sakhaṃ hariḥ dvārakām āviśat siddhair gīyamāna-kathāmṛtaḥ,एवं मत्सरिणम् हत्वा पौण्ड्रकं स-सखं हरिः द्वारकाम् आविशत् सिद्धैर् गीयमान-कथामृतः
10,66,24,sa nityaṃ bhagavad-dhyāna- pradhvastākhila-bandhanaḥ bibhrāṇaś ca hare rājan svarūpaṃ tan-mayo 'bhavat,स नित्यं भगवद्-ध्यान- प्रध्वस्ताखिल-बन्धनः बिभ्राणश् च हरे राजन् स्वरूपं तन्-मयो ऽभवत्
10,66,25,śiraḥ patitam ālokya rāja-dvāre sa-kuṇḍalam kim idaṃ kasya vā vaktram iti saṃśiśire janāḥ,शिरः पतितम् आलोक्य राज-द्वारे स-कुण्डलम् किम् इदं कस्य वा वक्त्रम् इति संशिशिरे जनाः
10,66,26,rājñaḥ kāśī-pater jñātvā mahiṣyaḥ putra-bāndhavāḥ paurāś ca hā hatā rājan nātha nātheti prārudan,राज्ञः काशी-पतेर् ज्ञात्वा महिष्यः पुत्र-बान्धवाः पौराश् च हा हता राजन् नाथ नाथेति प्रारुदन्
10,66,27,sudakṣiṇas tasya sutaḥ kṛtvā saṃsthā-vidhiṃ pateḥ nihatya pitṛ-hantāraṃ yāsyāmy apacitiṃ pituḥ,सुदक्षिणस् तस्य सुतः कृत्वा संस्था-विधिं पतेः निहत्य पितृ-हन्तारं यास्याम्य् अपचितिं पितुः
10,66,28,ity ātmanābhisandhāya sopādhyāyo maheśvaram su-dakṣiṇo 'rcayām āsa parameṇa samādhinā,इत्य् आत्मनाभिसन्धाय सोपाध्यायो महेश्वरम् सु-दक्षिणो ऽर्चयाम् आस परमेण समाधिना
10,66,29,prīto 'vimukte bhagavāṃs tasmai varam adād vibhuḥ pitṛ-hantṛ-vadhopāyaṃ sa vavre varam īpsitam,प्रीतो ऽविमुक्ते भगवांस् तस्मै वरम् अदाद् विभुः पितृ-हन्तृ-वधोपायं स वव्रे वरम् ईप्सितम्
10,66,30,dakṣiṇāgniṃ paricara brāhmaṇaiḥ samam ṛtvijam abhicāra-vidhānena sa cāgniḥ pramathair vṛtaḥ,दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणैः समम् ऋत्विजम् अभिचार-विधानेन स चाग्निः प्रमथैर् वृतः
10,66,31,sādhayiṣyati saṅkalpam abrahmaṇye prayojitaḥ ity ādiṣṭas tathā cakre kṛṣṇāyābhicaran vratī,साधयिष्यति सङ्कल्पम् अब्रह्मण्ये प्रयोजितः इत्य् आदिष्टस् तथा चक्रे कृष्णायाभिचरन् व्रती
10,66,32,tato 'gnir utthitaḥ kuṇḍān mūrtimān ati-bhīṣaṇaḥ tapta-tāmra-śikhā-śmaśrur aṅgārodgāri-locanaḥ,ततो ऽग्निर् उत्थितः कुण्डान् मूर्तिमान् अति-भीषणः तप्त-ताम्र-शिखा-श्मश्रुर् अङ्गारोद्गारि-लोचनः
10,66,33,daṃṣṭrogra-bhru-kuṭī-daṇḍa- kaṭhorāsyaḥ sva-jihvayā ālihan sṛkvaṇī nagno vidhunvaṃs tri-śikhaṃ jvalat,दंष्ट्रोग्र-भ्रु-कुटी-दण्ड- कठोरास्यः स्व-जिह्वया आलिहन् सृक्वणी नग्नो विधुन्वंस् त्रि-शिखं ज्वलत्
10,66,34,padbhyāṃ tāla-pramāṇābhyāṃ kampayann avanī-talam so 'bhyadhāvad vṛto bhūtair dvārakāṃ pradahan diśaḥ,पद्भ्यां ताल-प्रमाणाभ्यां कम्पयन्न् अवनी-तलम् सो ऽभ्यधावद् वृतो भूतैर् द्वारकां प्रदहन् दिशः
10,66,35,tam ābhicāra-dahanam āyāntaṃ dvārakaukasaḥ vilokya tatrasuḥ sarve vana-dāhe mṛgā yathā,तम् आभिचार-दहनम् आयान्तं द्वारकौकसः विलोक्य तत्रसुः सर्वे वन-दाहे मृगा यथा
10,66,36,akṣaiḥ sabhāyāṃ krīḍantaṃ bhagavantaṃ bhayāturāḥ trāhi trāhi tri-lokeśa vahneḥ pradahataḥ puram,अक्षैः सभायां क्रीडन्तं भगवन्तं भयातुराः त्राहि त्राहि त्रि-लोकेश वह्नेः प्रदहतः पुरम्
10,66,37,śrutvā taj jana-vaiklavyaṃ dṛṣṭvā svānāṃ ca sādhvasam śaraṇyaḥ samprahasyāha mā bhaiṣṭety avitāsmy aham,श्रुत्वा तज् जन-वैक्लव्यं दृष्ट्वा स्वानां च साध्वसम् शरण्यः सम्प्रहस्याह मा भैष्टेत्य् अवितास्म्य् अहम्
10,66,38,sarvasyāntar-bahiḥ-sākṣī kṛtyāṃ māheśvarīṃ vibhuḥ vijñāya tad-vighātārthaṃ pārśva-sthaṃ cakram ādiśat,सर्वस्यान्तर्-बहिः-साक्षी कृत्यां माहेश्वरीं विभुः विज्ञाय तद्-विघातार्थं पार्श्व-स्थं चक्रम् आदिशत्
10,66,39,tat sūrya-koṭi-pratimaṃ sudarśanaṃ jājvalyamānaṃ pralayānala-prabham sva-tejasā khaṃ kakubho 'tha rodasī cakraṃ mukundāstraṃ athāgnim ārdayat,तत् सूर्य-कोटि-प्रतिमं सुदर्शनं जाज्वल्यमानं प्रलयानल-प्रभम् स्व-तेजसा खं ककुभो ऽथ रोदसी चक्रं मुकुन्दास्त्रं अथाग्निम् आर्दयत्
10,66,40,kṛtyānalaḥ pratihataḥ sa rathānga-pāṇer astraujasā sa nṛpa bhagna-mukho nivṛttaḥ amp;vārāṇasīṃ parisametya sudakṣiṇaṃ taṃ sartvig-janaṃ samadahat sva-kṛto 'bhicāraḥ,कृत्यानलः प्रतिहतः स रथान्ग-पाणेर् अस्त्रौजसा स नृप भग्न-मुखो निवृत्तः अम्प्;वाराणसीं परिसमेत्य सुदक्षिणं तं सर्त्विग्-जनं समदहत् स्व-कृतो ऽभिचारः
10,66,41,cakraṃ ca viṣṇos tad-anupraviṣṭaṃ vārānasīṃ sāṭṭa-sabhālayāpaṇām sa-gopurāṭṭālaka-koṣṭha-saṅkulāṃ sa-kośa-hasty-aśva-rathānna-śālinīm,चक्रं च विष्णोस् तद्-अनुप्रविष्टं वारानसीं साट्ट-सभालयापणाम् स-गोपुराट्टालक-कोष्ठ-सङ्कुलां स-कोश-हस्त्य्-अश्व-रथान्न-शालिनीम्
10,66,42,dagdhvā vārāṇasīṃ sarvāṃ viṣṇoś cakraṃ sudarśanam bhūyaḥ pārśvam upātiṣṭhat kṛṣṇasyākliṣṭa-karmaṇaḥ,दग्ध्वा वाराणसीं सर्वां विष्णोश् चक्रं सुदर्शनम् भूयः पार्श्वम् उपातिष्ठत् कृष्णस्याक्लिष्ट-कर्मणः
10,66,43,ya enaṃ śrāvayen martya uttamaḥ-śloka-vikramam samāhito vā śṛṇuyāt sarva-pāpaiḥ pramucyate,य एनं श्रावयेन् मर्त्य उत्तमः-श्लोक-विक्रमम् समाहितो वा शृणुयात् सर्व-पापैः प्रमुच्यते
10,67,1,bhp_10.67.001 śrī-rājovāca bhuyo 'haṃ śrotum icchāmi rāmasyādbhuta-karmaṇaḥ anantasyāprameyasya yad anyat kṛtavān prabhuḥ,भ्प्_१०.६७.००१ श्री-राजोवाच भुयो ऽहं श्रोतुम् इच्छामि रामस्याद्भुत-कर्मणः अनन्तस्याप्रमेयस्य यद् अन्यत् कृतवान् प्रभुः
10,67,2,bhp_10.67.002 śrī-śuka uvāca narakasya sakhā kaścid dvivido nāma vānaraḥ sugrīva-sacivaḥ so 'tha bhrātā maindasya vīryavān,भ्प्_१०.६७.००२ श्री-शुक उवाच नरकस्य सखा कश्चिद् द्विविदो नाम वानरः सुग्रीव-सचिवः सो ऽथ भ्राता मैन्दस्य वीर्यवान्
10,67,3,sakhyuḥ so 'pacitiṃ kurvan vānaro rāṣṭra-viplavam pura-grāmākarān ghoṣān adahad vahnim utsṛjan,सख्युः सो ऽपचितिं कुर्वन् वानरो राष्ट्र-विप्लवम् पुर-ग्रामाकरान् घोषान् अदहद् वह्निम् उत्सृजन्
10,67,4,kvacit sa śailān utpāṭya tair deśān samacūrṇayat ānartān sutarām eva yatrāste mitra-hā hariḥ,क्वचित् स शैलान् उत्पाट्य तैर् देशान् समचूर्णयत् आनर्तान् सुतराम् एव यत्रास्ते मित्र-हा हरिः
10,67,5,kvacit samudra-madhya-stho dorbhyām utkṣipya taj-jalam deśān nāgāyuta-prāṇo velā-kūle nyamajjayat,क्वचित् समुद्र-मध्य-स्थो दोर्भ्याम् उत्क्षिप्य तज्-जलम् देशान् नागायुत-प्राणो वेला-कूले न्यमज्जयत्
10,67,6,āśramān ṛṣi-mukhyānāṃ kṛtvā bhagna-vanaspatīn adūṣayac chakṛn-mūtrair agnīn vaitānikān khalaḥ,आश्रमान् ऋषि-मुख्यानां कृत्वा भग्न-वनस्पतीन् अदूषयच् छकृन्-मूत्रैर् अग्नीन् वैतानिकान् खलः
10,67,7,puruṣān yoṣito dṛptaḥ kṣmābhṛd-dronī-guhāsu saḥ nikṣipya cāpyadhāc chailaiḥ peśaṣkārīva kīṭakam,पुरुषान् योषितो दृप्तः क्ष्माभृद्-द्रोनी-गुहासु सः निक्षिप्य चाप्यधाच् छैलैः पेशष्कारीव कीटकम्
10,67,8,evaṃ deśān viprakurvan dūṣayaṃś ca kula-striyaḥ śrutvā su-lalitaṃ gītaṃ giriṃ raivatakaṃ yayau,एवं देशान् विप्रकुर्वन् दूषयंश् च कुल-स्त्रियः श्रुत्वा सु-ललितं गीतं गिरिं रैवतकं ययौ
10,67,9,tatrāpaśyad yadu-patiṃ rāmaṃ puṣkara-mālinam sudarśanīya-sarvāṅgaṃ lalanā-yūtha-madhya-gam,तत्रापश्यद् यदु-पतिं रामं पुष्कर-मालिनम् सुदर्शनीय-सर्वाङ्गं ललना-यूथ-मध्य-गम्
10,67,10,gāyantaṃ vāruṇīṃ pītvā mada-vihvala-locanam vibhrājamānaṃ vapuṣā prabhinnam iva vāraṇam,गायन्तं वारुणीं पीत्वा मद-विह्वल-लोचनम् विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नम् इव वारणम्
10,67,11,duṣṭaḥ śākhā-mṛgaḥ śākhām ārūḍhaḥ kampayan drumān cakre kilakilā-śabdam ātmānaṃ sampradarśayan,दुष्टः शाखा-मृगः शाखाम् आरूढः कम्पयन् द्रुमान् चक्रे किलकिला-शब्दम् आत्मानं सम्प्रदर्शयन्
10,67,12,tasya dhārṣṭyaṃ kaper vīkṣya taruṇyo jāti-cāpalāḥ hāsya-priyā vijahasur baladeva-parigrahāḥ,तस्य धार्ष्ट्यं कपेर् वीक्ष्य तरुण्यो जाति-चापलाः हास्य-प्रिया विजहसुर् बलदेव-परिग्रहाः
10,67,13,tā helayām āsa kapir bhrū-kṣepair sammukhādibhiḥ darśayan sva-gudaṃ tāsāṃ rāmasya ca nirīkṣitaḥ,ता हेलयाम् आस कपिर् भ्रू-क्षेपैर् सम्मुखादिभिः दर्शयन् स्व-गुदं तासां रामस्य च निरीक्षितः
10,67,14,taṃ grāvṇā prāharat kruddho balaḥ praharatāṃ varaḥ sa vañcayitvā grāvāṇaṃ madirā-kalaśaṃ kapiḥ,तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बलः प्रहरतां वरः स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिरा-कलशं कपिः
10,67,15,gṛhītvā helayām āsa dhūrtas taṃ kopayan hasan nirbhidya kalaśaṃ duṣṭo vāsāṃsy āsphālayad balam,गृहीत्वा हेलयाम् आस धूर्तस् तं कोपयन् हसन् निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्य् आस्फालयद् बलम्
10,67,16,kadarthī-kṛtya balavān vipracakre madoddhataḥ taṃ tasyāvinayaṃ dṛṣṭvā deśāṃś ca tad-upadrutān,कदर्थी-कृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धतः तं तस्याविनयं दृष्ट्वा देशांश् च तद्-उपद्रुतान्
10,67,17,kruddho muṣalam ādatta halaṃ cāri-jighāṃsayā dvivido 'pi mahā-vīryaḥ śālam udyamya pāṇinā,क्रुद्धो मुषलम् आदत्त हलं चारि-जिघांसया द्विविदो ऽपि महा-वीर्यः शालम् उद्यम्य पाणिना
10,67,18,abhyetya tarasā tena balaṃ mūrdhany atāḍayat taṃ tu saṅkarṣaṇo mūrdhni patantam acalo yathā,अभ्येत्य तरसा तेन बलं मूर्धन्य् अताडयत् तं तु सङ्कर्षणो मूर्ध्नि पतन्तम् अचलो यथा
10,67,19,pratijagrāha balavān sunandenāhanac ca tam mūṣalāhata-mastiṣko vireje rakta-dhārayā,प्रतिजग्राह बलवान् सुनन्देनाहनच् च तम् मूषलाहत-मस्तिष्को विरेजे रक्त-धारया
10,67,20,girir yathā gairikayā prahāraṃ nānucintayan punar anyaṃ samutkṣipya kṛtvā niṣpatram ojasā,गिरिर् यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् पुनर् अन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रम् ओजसा
10,67,21,tenāhanat su-saṅkruddhas taṃ balaḥ śatadhācchinat tato 'nyena ruṣā jaghne taṃ cāpi śatadhācchinat,तेनाहनत् सु-सङ्क्रुद्धस् तं बलः शतधाच्छिनत् ततो ऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत्
10,67,22,evaṃ yudhyan bhagavatā bhagne bhagne punaḥ punaḥ ākṛṣya sarvato vṛkṣān nirvṛkṣam akarod vanam,एवं युध्यन् भगवता भग्ने भग्ने पुनः पुनः आकृष्य सर्वतो वृक्षान् निर्वृक्षम् अकरोद् वनम्
10,67,23,tato 'muñcac chilā-varṣaṃ balasyopary amarṣitaḥ tat sarvaṃ cūrṇayāṃ āsa līlayā muṣalāyudhaḥ,ततो ऽमुञ्चच् छिला-वर्षं बलस्योपर्य् अमर्षितः तत् सर्वं चूर्णयां आस लीलया मुषलायुधः
10,67,24,sa bāhū tāla-saṅkāśau muṣṭī-kṛtya kapīśvaraḥ āsādya rohiṇī-putraṃ tābhyāṃ vakṣasy arūrujat,स बाहू ताल-सङ्काशौ मुष्टी-कृत्य कपीश्वरः आसाद्य रोहिणी-पुत्रं ताभ्यां वक्षस्य् अरूरुजत्
10,67,25,yādavendro 'pi taṃ dorbhyāṃ tyaktvā muṣala-lāṅgale jatrāv abhyardayat kruddhaḥ so 'patad rudhiraṃ vaman,यादवेन्द्रो ऽपि तं दोर्भ्यां त्यक्त्वा मुषल-लाङ्गले जत्राव् अभ्यर्दयत् क्रुद्धः सो ऽपतद् रुधिरं वमन्
10,67,26,cakampe tena patatā sa-ṭaṅkaḥ sa-vanaspatiḥ parvataḥ kuru-śārdūla vāyunā naur ivāmbhasi,चकम्पे तेन पतता स-टङ्कः स-वनस्पतिः पर्वतः कुरु-शार्दूल वायुना नौर् इवाम्भसि
10,67,27,jaya-śabdo namaḥ-śabdaḥ sādhu sādhv iti cāmbare sura-siddha-munīndrāṇām āsīt kusuma-varṣiṇām,जय-शब्दो नमः-शब्दः साधु साध्व् इति चाम्बरे सुर-सिद्ध-मुनीन्द्राणाम् आसीत् कुसुम-वर्षिणाम्
10,67,28,evaṃ nihatya dvividaṃ jagad-vyatikarāvaham saṃstūyamāno bhagavān janaiḥ sva-puram āviśat,एवं निहत्य द्विविदं जगद्-व्यतिकरावहम् संस्तूयमानो भगवान् जनैः स्व-पुरम् आविशत्
10,68,1,bhp_10.68.001 śrī-śuka uvāca duryodhana-sutāṃ rājan lakṣmaṇāṃ samitiṃ-jayaḥ svayaṃvara-sthām aharat sāmbo jāmbavatī-sutaḥ,भ्प्_१०.६८.००१ श्री-शुक उवाच दुर्योधन-सुतां राजन् लक्ष्मणां समितिं-जयः स्वयंवर-स्थाम् अहरत् साम्बो जाम्बवती-सुतः
10,68,2,kauravāḥ kupitā ūcur durvinīto 'yam arbhakaḥ kadarthī-kṛtya naḥ kanyām akāmām aharad balāt,कौरवाः कुपिता ऊचुर् दुर्विनीतो ऽयम् अर्भकः कदर्थी-कृत्य नः कन्याम् अकामाम् अहरद् बलात्
10,68,3,badhnītemaṃ durvinītaṃ kiṃ kariṣyanti vṛṣṇayaḥ ye 'smat-prasādopacitāṃ dattāṃ no bhuñjate mahīm,बध्नीतेमं दुर्विनीतं किं करिष्यन्ति वृष्णयः ये ऽस्मत्-प्रसादोपचितां दत्तां नो भुञ्जते महीम्
10,68,4,nigṛhītaṃ sutaṃ śrutvā yady eṣyantīha vṛṣṇayaḥ bhagna-darpāḥ śamaṃ yānti prāṇā iva su-saṃyatāḥ,निगृहीतं सुतं श्रुत्वा यद्य् एष्यन्तीह वृष्णयः भग्न-दर्पाः शमं यान्ति प्राणा इव सु-संयताः
10,68,5,iti karṇaḥ śalo bhūrir yajñaketuḥ suyodhanaḥ sāmbam ārebhire yoddhuṃ kuru-vṛddhānumoditāḥ,इति कर्णः शलो भूरिर् यज्ञकेतुः सुयोधनः साम्बम् आरेभिरे योद्धुं कुरु-वृद्धानुमोदिताः
10,68,6,dṛṣṭvānudhāvataḥ sāmbo dhārtarāṣṭrān mahā-rathaḥ pragṛhya ruciraṃ cāpaṃ tasthau siṃha ivaikalaḥ,दृष्ट्वानुधावतः साम्बो धार्तराष्ट्रान् महा-रथः प्रगृह्य रुचिरं चापं तस्थौ सिंह इवैकलः
10,68,7,taṃ te jighṛkṣavaḥ kruddhās tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣiṇaḥ āsādya dhanvino bāṇaiḥ karṇāgraṇyaḥ samākiran,तं ते जिघृक्षवः क्रुद्धास् तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणः आसाद्य धन्विनो बाणैः कर्णाग्रण्यः समाकिरन्
10,68,8,so 'paviddhaḥ kuru-śreṣṭha kurubhir yadu-nandanaḥ nāmṛṣyat tad acintyārbhaḥ siṃha kṣudra-mṛgair iva,सो ऽपविद्धः कुरु-श्रेष्ठ कुरुभिर् यदु-नन्दनः नामृष्यत् तद् अचिन्त्यार्भः सिंह क्षुद्र-मृगैर् इव
10,68,9,visphūrjya ruciraṃ cāpaṃ sarvān vivyādha sāyakaiḥ karṇādīn ṣaḍ rathān vīras tāvadbhir yugapat pṛthak,विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकैः कर्णादीन् षड् रथान् वीरस् तावद्भिर् युगपत् पृथक्
10,68,10,caturbhiś caturo vāhān ekaikena ca sārathīn rathinaś ca maheṣvāsāṃs tasya tat te 'bhyapūjayan,चतुर्भिश् चतुरो वाहान् एकैकेन च सारथीन् रथिनश् च महेष्वासांस् तस्य तत् ते ऽभ्यपूजयन्
10,68,11,taṃ tu te virathaṃ cakruś catvāraś caturo hayān ekas tu sārathiṃ jaghne cicchedaṇyaḥ śarāsanam,तं तु ते विरथं चक्रुश् चत्वारश् चतुरो हयान् एकस् तु सारथिं जघ्ने चिच्छेदण्यः शरासनम्
10,68,12,taṃ baddhvā virathī-kṛtya kṛcchreṇa kuravo yudhi kumāraṃ svasya kanyāṃ ca sva-puraṃ jayino 'viśan,तं बद्ध्वा विरथी-कृत्य कृच्छ्रेण कुरवो युधि कुमारं स्वस्य कन्यां च स्व-पुरं जयिनो ऽविशन्
10,68,13,tac chrutvā nāradoktena rājan sañjāta-manyavaḥ kurūn praty udyamaṃ cakrur ugrasena-pracoditāḥ,तच् छ्रुत्वा नारदोक्तेन राजन् सञ्जात-मन्यवः कुरून् प्रत्य् उद्यमं चक्रुर् उग्रसेन-प्रचोदिताः
10,68,14,sāntvayitvā tu tān rāmaḥ sannaddhān vṛṣṇi-puṅgavān naicchat kurūṇāṃ vṛṣṇīnāṃ kaliṃ kali-malāpahaḥ,सान्त्वयित्वा तु तान् रामः सन्नद्धान् वृष्णि-पुङ्गवान् नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलि-मलापहः
10,68,15,jagāma hāstina-puraṃ rathenāditya-varcasā brāhmaṇaiḥ kula-vṛddhaiś ca vṛtaś candra iva grahaiḥ,जगाम हास्तिन-पुरं रथेनादित्य-वर्चसा ब्राह्मणैः कुल-वृद्धैश् च वृतश् चन्द्र इव ग्रहैः
10,68,16,gatvā gajāhvayaṃ rāmo bāhyopavanam āsthitaḥ uddhavaṃ preṣayām āsa dhṛtarāṣṭraṃ bubhutsayā,गत्वा गजाह्वयं रामो बाह्योपवनम् आस्थितः उद्धवं प्रेषयाम् आस धृतराष्ट्रं बुभुत्सया
10,68,17,so 'bhivandyāmbikā-putraṃ bhīṣmaṃ droṇaṃ ca bāhlikam duryodhanaṃ ca vidhi-vad rāmam āgataṃ abravīt,सो ऽभिवन्द्याम्बिका-पुत्रं भीष्मं द्रोणं च बाह्लिकम् दुर्योधनं च विधि-वद् रामम् आगतं अब्रवीत्
10,68,18,te 'ti-prītās tam ākarṇya prāptaṃ rāmaṃ suhṛt-tamam tam arcayitvābhiyayuḥ sarve maṅgala-pāṇayaḥ,ते ऽति-प्रीतास् तम् आकर्ण्य प्राप्तं रामं सुहृत्-तमम् तम् अर्चयित्वाभिययुः सर्वे मङ्गल-पाणयः
10,68,19,taṃ saṅgamya yathā-nyāyaṃ gām arghyaṃ ca nyavedayan teṣāṃ ye tat-prabhāva-jñāḥ praṇemuḥ śirasā balam,तं सङ्गम्य यथा-न्यायं गाम् अर्घ्यं च न्यवेदयन् तेषां ये तत्-प्रभाव-ज्ञाः प्रणेमुः शिरसा बलम्
10,68,20,bandhūn kuśalinaḥ śrutvā pṛṣṭvā śivam anāmayam parasparam atho rāmo babhāṣe 'viklavaṃ vacaḥ,बन्धून् कुशलिनः श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवम् अनामयम् परस्परम् अथो रामो बभाषे ऽविक्लवं वचः
10,68,21,ugrasenaḥ kṣiteśeśo yad va ājñāpayat prabhuḥ tad avyagra-dhiyaḥ śrutvā kurudhvam avilambitam,उग्रसेनः क्षितेशेशो यद् व आज्ञापयत् प्रभुः तद् अव्यग्र-धियः श्रुत्वा कुरुध्वम् अविलम्बितम्
10,68,22,yad yūyaṃ bahavas tv ekaṃ jitvādharmeṇa dhārmikam abadhnītātha tan mṛṣye bandhūnām aikya-kāmyayā,यद् यूयं बहवस् त्व् एकं जित्वाधर्मेण धार्मिकम् अबध्नीताथ तन् मृष्ये बन्धूनाम् ऐक्य-काम्यया
10,68,23,vīrya-śaurya-balonnaddham ātma-śakti-samaṃ vacaḥ kuravo baladevasya niśamyocuḥ prakopitāḥ,वीर्य-शौर्य-बलोन्नद्धम् आत्म-शक्ति-समं वचः कुरवो बलदेवस्य निशम्योचुः प्रकोपिताः
10,68,24,aho mahac citram idaṃ kāla-gatyā duratyayā ārurukṣaty upānad vai śiro mukuṭa-sevitam,अहो महच् चित्रम् इदं काल-गत्या दुरत्यया आरुरुक्षत्य् उपानद् वै शिरो मुकुट-सेवितम्
10,68,25,ete yaunena sambaddhāḥ saha-śayyāsanāśanāḥ vṛṣṇayas tulyatāṃ nītā asmad-datta-nṛpāsanāḥ,एते यौनेन सम्बद्धाः सह-शय्यासनाशनाः वृष्णयस् तुल्यतां नीता अस्मद्-दत्त-नृपासनाः
10,68,26,cāmara-vyajane śaṅkham ātapatraṃ ca pāṇḍuram kirīṭam āsanaṃ śayyāṃ bhuñjate 'smad-upekṣayā,चामर-व्यजने शङ्खम् आतपत्रं च पाण्डुरम् किरीटम् आसनं शय्यां भुञ्जते ऽस्मद्-उपेक्षया
10,68,27,alaṃ yadūnāṃ naradeva-lāñchanair dātuḥ pratīpaiḥ phaṇinām ivāmṛtam ye 'smat-prasādopacitā hi yādavā ājñāpayanty adya gata-trapā bata,अलं यदूनां नरदेव-लाञ्छनैर् दातुः प्रतीपैः फणिनाम् इवामृतम् ये ऽस्मत्-प्रसादोपचिता हि यादवा आज्ञापयन्त्य् अद्य गत-त्रपा बत
10,68,28,katham indro 'pi kurubhir bhīṣma-droṇārjunādibhiḥ adattam avarundhīta siṃha-grastam ivoraṇaḥ,कथम् इन्द्रो ऽपि कुरुभिर् भीष्म-द्रोणार्जुनादिभिः अदत्तम् अवरुन्धीत सिंह-ग्रस्तम् इवोरणः
10,68,29,bhp_10.68.029 śrī-bādarāyaṇir uvāca janma-bandhu-śrīyonnaddha- madās te bharatarṣabha āśrāvya rāmaṃ durvācyam asabhyāḥ puram āviśan,भ्प्_१०.६८.०२९ श्री-बादरायणिर् उवाच जन्म-बन्धु-श्रीयोन्नद्ध- मदास् ते भरतर्षभ आश्राव्य रामं दुर्वाच्यम् असभ्याः पुरम् आविशन्
10,68,30,dṛṣṭvā kurūnāṃ dauḥśīlyaṃ śrutvāvācyāni cācyutaḥ avocat kopa-saṃrabdho duṣprekṣyaḥ prahasan muhuḥ,दृष्ट्वा कुरूनां दौःशील्यं श्रुत्वावाच्यानि चाच्युतः अवोचत् कोप-संरब्धो दुष्प्रेक्ष्यः प्रहसन् मुहुः
10,68,31,nūnaṃ nānā-madonnaddhāḥ śāntiṃ necchanty asādhavaḥ teṣāṃ hi praśamo daṇḍaḥ paśūnāṃ laguḍo yathā,नूनं नाना-मदोन्नद्धाः शान्तिं नेच्छन्त्य् असाधवः तेषां हि प्रशमो दण्डः पशूनां लगुडो यथा
10,68,32,aho yadūn su-saṃrabdhān kṛṣṇaṃ ca kupitaṃ śanaiḥ sāntvayitvāham eteṣāṃ śamam icchann ihāgataḥ,अहो यदून् सु-संरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनैः सान्त्वयित्वाहम् एतेषां शमम् इच्छन्न् इहागतः
10,68,33,ta ime manda-matayaḥ kalahābhiratāḥ khalāḥ taṃ mām avajñāya muhur durbhāṣān mānino 'bruvan,त इमे मन्द-मतयः कलहाभिरताः खलाः तं माम् अवज्ञाय मुहुर् दुर्भाषान् मानिनो ऽब्रुवन्
10,68,34,nograsenaḥ kila vibhur bhoja-vṛṣṇy-andhakeśvaraḥ śakrādayo loka-pālā yasyādeśānuvartinaḥ,नोग्रसेनः किल विभुर् भोज-वृष्ण्य्-अन्धकेश्वरः शक्रादयो लोक-पाला यस्यादेशानुवर्तिनः
10,68,35,sudharmākramyate yena pārijāto 'marāṅghripaḥ ānīya bhujyate so 'sau na kilādhyāsanārhaṇaḥ,सुधर्माक्रम्यते येन पारिजातो ऽमराङ्घ्रिपः आनीय भुज्यते सो ऽसौ न किलाध्यासनार्हणः
10,68,36,yasya pāda-yugaṃ sākṣāc chrīr upāste 'khileśvarī sa nārhati kila śrīśo naradeva-paricchadān,यस्य पाद-युगं साक्षाच् छ्रीर् उपास्ते ऽखिलेश्वरी स नार्हति किल श्रीशो नरदेव-परिच्छदान्
10,68,37,yasyāṅghri-paṅkaja-rajo 'khila-loka-pālair mauly-uttamair dhṛtam upāsita-tīrtha-tīrtham amp;brahmā bhavo 'ham api yasya kalāḥ kalāyāḥ śrīś codvahema ciram asya nṛpāsanaṃ kva,यस्याङ्घ्रि-पङ्कज-रजो ऽखिल-लोक-पालैर् मौल्य्-उत्तमैर् धृतम् उपासित-तीर्थ-तीर्थम् अम्प्;ब्रह्मा भवो ऽहम् अपि यस्य कलाः कलायाः श्रीश् चोद्वहेम चिरम् अस्य नृपासनं क्व
10,68,38,bhuñjate kurubhir dattaṃ bhū-khaṇḍaṃ vṛṣṇayaḥ kila upānahaḥ kila vayaṃ svayaṃ tu kuravaḥ śiraḥ,भुञ्जते कुरुभिर् दत्तं भू-खण्डं वृष्णयः किल उपानहः किल वयं स्वयं तु कुरवः शिरः
10,68,39,aho aiśvarya-mattānāṃ mattānām iva māninām asambaddhā giṛo rukṣāḥ kaḥ sahetānuśāsītā,अहो ऐश्वर्य-मत्तानां मत्तानाम् इव मानिनाम् असम्बद्धा गिऋओ रुक्षाः कः सहेतानुशासीता
10,68,40,adya niṣkauravaṃ pṛthvīṃ kariṣyāmīty amarṣitaḥ gṛhītvā halam uttasthau dahann iva jagat-trayam,अद्य निष्कौरवं पृथ्वीं करिष्यामीत्य् अमर्षितः गृहीत्वा हलम् उत्तस्थौ दहन्न् इव जगत्-त्रयम्
10,68,41,lāṅgalāgreṇa nagaram udvidārya gajāhvayam vicakarṣa sa gaṅgāyāṃ prahariṣyann amarṣitaḥ,लाङ्गलाग्रेण नगरम् उद्विदार्य गजाह्वयम् विचकर्ष स गङ्गायां प्रहरिष्यन्न् अमर्षितः
10,68,42,jala-yānam ivāghūrṇaṃ gaṅgāyāṃ nagaraṃ patat ākṛṣyamāṇam ālokya kauravāḥ jāta-sambhramāḥ,जल-यानम् इवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् आकृष्यमाणम् आलोक्य कौरवाः जात-सम्भ्रमाः
10,68,43,tam eva śaraṇaṃ jagmuḥ sa-kuṭumbā jijīviṣavaḥ sa-lakṣmaṇaṃ puras-kṛtya sāmbaṃ prāñjalayaḥ prabhum,तम् एव शरणं जग्मुः स-कुटुम्बा जिजीविषवः स-लक्ष्मणं पुरस्-कृत्य साम्बं प्राञ्जलयः प्रभुम्
10,68,44,rāma rāmākhilādhāra prabhāvaṃ na vidāma te mūḍhānāṃ naḥ ku-buddhīnāṃ kṣantum arhasy atikramam,राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते मूढानां नः कु-बुद्धीनां क्षन्तुम् अर्हस्य् अतिक्रमम्
10,68,45,sthity-utpatty-apyayānāṃ tvam eko hetur nirāśrayaḥ lokān krīḍanakān īśa krīḍatas te vadanti hi,स्थित्य्-उत्पत्त्य्-अप्ययानां त्वम् एको हेतुर् निराश्रयः लोकान् क्रीडनकान् ईश क्रीडतस् ते वदन्ति हि
10,68,46,tvam eva mūrdhnīdam ananta līlayā bhū-maṇḍalaṃ bibharṣi sahasra-mūrdhan ante ca yaḥ svātma-niruddha-viśvaḥ śeṣe 'dvitīyaḥ pariśiṣyamāṇaḥ,त्वम् एव मूर्ध्नीदम् अनन्त लीलया भू-मण्डलं बिभर्षि सहस्र-मूर्धन् अन्ते च यः स्वात्म-निरुद्ध-विश्वः शेषे ऽद्वितीयः परिशिष्यमाणः
10,68,47,kopas te 'khila-śikṣārthaṃ na dveṣān na ca matsarāt bibhrato bhagavan sattvaṃ sthiti-pālana-tatparaḥ,कोपस् ते ऽखिल-शिक्षार्थं न द्वेषान् न च मत्सरात् बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थिति-पालन-तत्परः
10,68,48,namas te sarva-bhūtātman sarva-śakti-dharāvyaya viśva-karman namas te 'stu tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ,नमस् ते सर्व-भूतात्मन् सर्व-शक्ति-धराव्यय विश्व-कर्मन् नमस् ते ऽस्तु त्वां वयं शरणं गताः
10,68,49,bhp_10.68.049 śrī-śuka uvāca evaṃ prapannaiḥ saṃvignair vepamānāyanair balaḥ prasāditaḥ su-prasanno mā bhaiṣṭety abhayaṃ dadau,भ्प्_१०.६८.०४९ श्री-शुक उवाच एवं प्रपन्नैः संविग्नैर् वेपमानायनैर् बलः प्रसादितः सु-प्रसन्नो मा भैष्टेत्य् अभयं ददौ
10,68,50,duryodhanaḥ pāribarhaṃ kuñjarān ṣaṣṭi-hāyanān dadau ca dvādaśa-śatāny ayutāni turaṅgamān,दुर्योधनः पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टि-हायनान् ददौ च द्वादश-शतान्य् अयुतानि तुरङ्गमान्
10,68,51,rathānāṃ ṣaṭ-sahasrāṇi raukmāṇāṃ sūrya-varcasām dāsīnāṃ niṣka-kaṇṭhīnāṃ sahasraṃ duhitṛ-vatsalaḥ,रथानां षट्-सहस्राणि रौक्माणां सूर्य-वर्चसाम् दासीनां निष्क-कण्ठीनां सहस्रं दुहितृ-वत्सलः
10,68,52,pratigṛhya tu tat sarvaṃ bhagavān sātvatarṣabhaḥ sa-sutaḥ sa-snuṣaḥ prāyāt suhṛdbhir abhinanditaḥ,प्रतिगृह्य तु तत् सर्वं भगवान् सात्वतर्षभः स-सुतः स-स्नुषः प्रायात् सुहृद्भिर् अभिनन्दितः
10,68,53,tataḥ praviṣṭaḥ sva-puraṃ halāyudhaḥ sametya bandhūn anurakta-cetasaḥ amp;śaśaṃsa sarvaṃ yadu-puṅgavānāṃ madhye sabhāyāṃ kuruṣu sva-ceṣṭitam,ततः प्रविष्टः स्व-पुरं हलायुधः समेत्य बन्धून् अनुरक्त-चेतसः अम्प्;शशंस सर्वं यदु-पुङ्गवानां मध्ये सभायां कुरुषु स्व-चेष्टितम्
10,68,54,adyāpi ca puraṃ hy etat sūcayad rāma-vikramam samunnataṃ dakṣiṇato gaṅgāyām anudṛśyate,अद्यापि च पुरं ह्य् एतत् सूचयद् राम-विक्रमम् समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायाम् अनुदृश्यते
10,69,1,bhp_10.69.001 śrī-śuka uvāca narakaṃ nihataṃ śrutvā tathodvāhaṃ ca yoṣitām kṛṣṇenaikena bahvīnāṃ tad-didṛkṣuḥ sma nāradaḥ,भ्प्_१०.६९.००१ श्री-शुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद्-दिदृक्षुः स्म नारदः
10,69,2,citraṃ bataitad ekena vapuṣā yugapat pṛthak gṛheṣu dvy-aṣṭa-sāhasraṃ striya eka udāvahat,चित्रं बतैतद् एकेन वपुषा युगपत् पृथक् गृहेषु द्व्य्-अष्ट-साहस्रं स्त्रिय एक उदावहत्
10,69,3,ity utsuko dvāravatīṃ devarṣir draṣṭum āgamat puṣpitopavanārāma- dvijāli-kula-nāditām,इत्य् उत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर् द्रष्टुम् आगमत् पुष्पितोपवनाराम- द्विजालि-कुल-नादिताम्
10,69,4,utphullendīvarāmbhoja- kahlāra-kumudotpalaiḥ churiteṣu saraḥsūccaiḥ kūjitāṃ haṃsa-sārasaiḥ,उत्फुल्लेन्दीवराम्भोज- कह्लार-कुमुदोत्पलैः छुरितेषु सरःसूच्चैः कूजितां हंस-सारसैः
10,69,5,prāsāda-lakṣair navabhir juṣṭāṃ sphāṭika-rājataiḥ mahā-marakata-prakhyaiḥ svarṇa-ratna-paricchadaiḥ,प्रासाद-लक्षैर् नवभिर् जुष्टां स्फाटिक-राजतैः महा-मरकत-प्रख्यैः स्वर्ण-रत्न-परिच्छदैः
10,69,6,vibhakta-rathyā-patha-catvarāpaṇaiḥ śālā-sabhābhī rucirāṃ surālayaiḥ saṃsikta-mārgāṅgana-vīthi-dehalīṃ patat-patāka-dhvaja-vāritātapām,विभक्त-रथ्या-पथ-चत्वरापणैः शाला-सभाभी रुचिरां सुरालयैः संसिक्त-मार्गाङ्गन-वीथि-देहलीं पतत्-पताक-ध्वज-वारितातपाम्
10,69,7,tasyām antaḥ-puraṃ śrīmad arcitaṃ sarva-dhiṣṇya-paiḥ hareḥ sva-kauśalaṃ yatra tvaṣṭrā kārtsnyena darśitam,तस्याम् अन्तः-पुरं श्रीमद् अर्चितं सर्व-धिष्ण्य-पैः हरेः स्व-कौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम्
10,69,8,tatra ṣoḍaśabhiḥ sadma- sahasraiḥ samalaṅkṛtam viveśaikatomaṃ śaureḥ patnīnāṃ bhavanaṃ mahat,तत्र षोडशभिः सद्म- सहस्रैः समलङ्कृतम् विवेशैकतोमं शौरेः पत्नीनां भवनं महत्
10,69,9,viṣṭabdhaṃ vidruma-stambhair vaidūrya-phalakottamaiḥ indranīla-mayaiḥ kuḍyair jagatyā cāhata-tviṣā,विष्टब्धं विद्रुम-स्तम्भैर् वैदूर्य-फलकोत्तमैः इन्द्रनील-मयैः कुड्यैर् जगत्या चाहत-त्विषा
10,69,10,vitānair nirmitais tvaṣṭrā muktā-dāma-vilambibhiḥ dāntair āsana-paryaṅkair maṇy-uttama-pariṣkṛtaiḥ,वितानैर् निर्मितैस् त्वष्ट्रा मुक्ता-दाम-विलम्बिभिः दान्तैर् आसन-पर्यङ्कैर् मण्य्-उत्तम-परिष्कृतैः
10,69,11,dāsībhir niṣka-kaṇṭhībhiḥ su-vāsobhir alaṅkṛtam pumbhiḥ sa-kañcukoṣṇīṣa su-vastra-maṇi-kuṇḍalaiḥ,दासीभिर् निष्क-कण्ठीभिः सु-वासोभिर् अलङ्कृतम् पुम्भिः स-कञ्चुकोष्णीष सु-वस्त्र-मणि-कुण्डलैः
10,69,12,ratna-pradīpa-nikara-dyutibhir nirasta- dhvāntaṃ vicitra-valabhīṣu śikhaṇḍino 'ṅga nṛtyanti yatra vihitāguru-dhūpam akṣair niryāntam īkṣya ghana-buddhaya unnadantaḥ,रत्न-प्रदीप-निकर-द्युतिभिर् निरस्त- ध्वान्तं विचित्र-वलभीषु शिखण्डिनो ऽङ्ग नृत्यन्ति यत्र विहितागुरु-धूपम् अक्षैर् निर्यान्तम् ईक्ष्य घन-बुद्धय उन्नदन्तः
10,69,13,tasmin samāna-guṇa-rūpa-vayaḥ-su-veṣa- dāsī-sahasra-yutayānusavaṃ gṛhiṇyā amp;vipro dadarśa camara-vyajanena rukma- daṇḍena sātvata-patiṃ parivījayantyā,तस्मिन् समान-गुण-रूप-वयः-सु-वेष- दासी-सहस्र-युतयानुसवं गृहिण्या अम्प्;विप्रो ददर्श चमर-व्यजनेन रुक्म- दण्डेन सात्वत-पतिं परिवीजयन्त्या
10,69,14,taṃ sannirīkṣya bhagavān sahasotthita-śrī- paryaṅkataḥ sakala-dharma-bhṛtāṃ variṣṭhaḥ taṃ sannirīkṣya bhagavān sahasotthita-śrī- paryaṅkataḥ sakala-dharma-bhṛtāṃ variṣṭhaḥ ānamya pāda-yugalaṃ śirasā kirīṭa- juṣṭena sāñjalir avīviśad āsane sve,तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थित-श्री- पर्यङ्कतः सकल-धर्म-भृतां वरिष्ठः तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थित-श्री- पर्यङ्कतः सकल-धर्म-भृतां वरिष्ठः आनम्य पाद-युगलं शिरसा किरीट- जुष्टेन साञ्जलिर् अवीविशद् आसने स्वे
10,69,15,tasyāvanijya caraṇau tad-apaḥ sva-mūrdhnā bibhraj jagad-gurutamo 'pi satāṃ patir hi tasyāvanijya caraṇau tad-apaḥ sva-mūrdhnā bibhraj jagad-gurutamo 'pi satāṃ patir hi brahmaṇya-deva iti yad guṇa-nāma yuktaṃ tasyaiva yac-caraṇa-śaucam aśeṣa-tīrtham,तस्यावनिज्य चरणौ तद्-अपः स्व-मूर्ध्ना बिभ्रज् जगद्-गुरुतमो ऽपि सतां पतिर् हि तस्यावनिज्य चरणौ तद्-अपः स्व-मूर्ध्ना बिभ्रज् जगद्-गुरुतमो ऽपि सतां पतिर् हि ब्रह्मण्य-देव इति यद् गुण-नाम युक्तं तस्यैव यच्-चरण-शौचम् अशेष-तीर्थम्
10,69,16,sampūjya deva-ṛṣi-varyam ṛṣiḥ purāṇo nārāyaṇo nara-sakho vidhinoditena sampūjya deva-ṛṣi-varyam ṛṣiḥ purāṇo nārāyaṇo nara-sakho vidhinoditena vāṇyābhibhāṣya mitayāmṛta-miṣṭayā taṃ prāha prabho bhagavate karavāma he kim,सम्पूज्य देव-ऋषि-वर्यम् ऋषिः पुराणो नारायणो नर-सखो विधिनोदितेन सम्पूज्य देव-ऋषि-वर्यम् ऋषिः पुराणो नारायणो नर-सखो विधिनोदितेन वाण्याभिभाष्य मितयामृत-मिष्टया तं प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम्
10,69,17,bhp_10.69.017 śrī-nārada uvāca naivādbhutaṃ tvayi vibho 'khila-loka-nāthe maitrī janeṣu sakaleṣu damaḥ khalānām naivādbhutaṃ tvayi vibho 'khila-loka-nāthe maitrī janeṣu sakaleṣu damaḥ khalānām niḥśreyasāya hi jagat-sthiti-rakṣaṇābhyāṃ svairāvatāra urugāya vidāma suṣṭhu,भ्प्_१०.६९.०१७ श्री-नारद उवाच नैवाद्भुतं त्वयि विभो ऽखिल-लोक-नाथे मैत्री जनेषु सकलेषु दमः खलानाम् नैवाद्भुतं त्वयि विभो ऽखिल-लोक-नाथे मैत्री जनेषु सकलेषु दमः खलानाम् निःश्रेयसाय हि जगत्-स्थिति-रक्षणाभ्यां स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु
10,69,18,dṛṣṭaṃ tavāṅghri-yugalaṃ janatāpavargaṃ brahmādibhir hṛdi vicintyam agādha-bodhaiḥ dṛṣṭaṃ tavāṅghri-yugalaṃ janatāpavargaṃ brahmādibhir hṛdi vicintyam agādha-bodhaiḥ saṃsāra-kūpa-patitottaraṇāvalambaṃ dhyāyaṃś carāmy anugṛhāṇa yathā smṛtiḥ syāt,दृष्टं तवाङ्घ्रि-युगलं जनतापवर्गं ब्रह्मादिभिर् हृदि विचिन्त्यम् अगाध-बोधैः दृष्टं तवाङ्घ्रि-युगलं जनतापवर्गं ब्रह्मादिभिर् हृदि विचिन्त्यम् अगाध-बोधैः संसार-कूप-पतितोत्तरणावलम्बं ध्यायंश् चराम्य् अनुगृहाण यथा स्मृतिः स्यात्
10,69,19,tato 'nyad āviśad gehaṃ kṛṣṇa-patnyāḥ sa nāradaḥ yogeśvareśvarasyāṅga yoga-māyā-vivitsayā,ततो ऽन्यद् आविशद् गेहं कृष्ण-पत्न्याः स नारदः योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योग-माया-विवित्सया
10,69,20,dīvyantam akṣais tatrāpi priyayā coddhavena ca pūjitaḥ parayā bhaktyā pratyutthānāsanādibhiḥ,दीव्यन्तम् अक्षैस् तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च पूजितः परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभिः
10,69,21,pṛṣṭaś cāviduṣevāsau kadāyāto bhavān iti kriyate kiṃ nu pūrṇānām apūrṇair asmad-ādibhiḥ,पृष्टश् चाविदुषेवासौ कदायातो भवान् इति क्रियते किं नु पूर्णानाम् अपूर्णैर् अस्मद्-आदिभिः
10,69,22,athāpi brūhi no brahman janmaitac chobhanaṃ kuru sa tu vismita utthāya tūṣṇīm anyad agād gṛham,अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच् छोभनं कुरु स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीम् अन्यद् अगाद् गृहम्
10,69,23,tatrāpy acaṣṭa govindaṃ lālayantaṃ sutān śiśūn tato 'nyasmin gṛhe 'paśyan majjanāya kṛtodyamam,तत्राप्य् अचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुतान् शिशून् ततो ऽन्यस्मिन् गृहे ऽपश्यन् मज्जनाय कृतोद्यमम्
10,69,24,juhvantaṃ ca vitānāgnīn yajantaṃ pañcabhir makhaiḥ bhojayantaṃ dvijān kvāpi bhuñjānam avaśeṣitam,जुह्वन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चभिर् मखैः भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानम् अवशेषितम्
10,69,25,kvāpi sandhyām upāsīnaṃ japantaṃ brahma vāg-yatam ekatra cāsi-carmābhyāṃ carantam asi-vartmasu,क्वापि सन्ध्याम् उपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्-यतम् एकत्र चासि-चर्माभ्यां चरन्तम् असि-वर्त्मसु
10,69,26,aśvair gajai rathaiḥ kvāpi vicarantaṃ gadāgrajam kvacic chayānaṃ paryaṅke stūyamānaṃ ca vandibhiḥ,अश्वैर् गजै रथैः क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् क्वचिच् छयानं पर्यङ्के स्तूयमानं च वन्दिभिः
10,69,27,mantrayantaṃ ca kasmiṃścin mantribhiś coddhavādibhiḥ jala-krīḍā-rataṃ kvāpi vāramukhyābalāvṛtam,मन्त्रयन्तं च कस्मिंश्चिन् मन्त्रिभिश् चोद्धवादिभिः जल-क्रीडा-रतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम्
10,69,28,kutracid dvija-mukhyebhyo dadataṃ gāḥ sv-alaṅkṛtāḥ itihāsa-purāṇāni śṛṇvantaṃ maṅgalāni ca,कुत्रचिद् द्विज-मुख्येभ्यो ददतं गाः स्व्-अलङ्कृताः इतिहास-पुराणानि शृण्वन्तं मङ्गलानि च
10,69,29,hasantaṃ hāsa-kathayā kadācit priyayā gṛhe kvāpi dharmaṃ sevamānam artha-kāmau ca kutracit,हसन्तं हास-कथया कदाचित् प्रियया गृहे क्वापि धर्मं सेवमानम् अर्थ-कामौ च कुत्रचित्
10,69,30,dhyāyantam ekam āsīnaṃ puruṣaṃ prakṛteḥ param śuśrūṣantaṃ gurūn kvāpi kāmair bhogaiḥ saparyayā,ध्यायन्तम् एकम् आसीनं पुरुषं प्रकृतेः परम् शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर् भोगैः सपर्यया
10,69,31,kurvantaṃ vigrahaṃ kaiścit sandhiṃ cānyatra keśavam kutrāpi saha rāmeṇa cintayantaṃ satāṃ śivam,कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित् सन्धिं चान्यत्र केशवम् कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम्
10,69,32,putrāṇāṃ duhitṝṇāṃ ca kāle vidhy-upayāpanam dārair varais tat-sadṛśaiḥ kalpayantaṃ vibhūtibhiḥ,पुत्राणां दुहितॄणां च काले विध्य्-उपयापनम् दारैर् वरैस् तत्-सदृशैः कल्पयन्तं विभूतिभिः
10,69,33,prasthāpanopanayanair apatyānāṃ mahotsavān vīkṣya yogeśvareśasya yeṣāṃ lokā visismire,प्रस्थापनोपनयनैर् अपत्यानां महोत्सवान् वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिस्मिरे
10,69,34,yajantaṃ sakalān devān kvāpi kratubhir ūrjitaiḥ pūrtayantaṃ kvacid dharmaṃ kūrpārāma-maṭhādibhiḥ,यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि क्रतुभिर् ऊर्जितैः पूर्तयन्तं क्वचिद् धर्मं कूर्पाराम-मठादिभिः
10,69,35,carantaṃ mṛgayāṃ kvāpi hayam āruhya saindhavam ghnantaṃ tatra paśūn medhyān parītaṃ yadu-puṅgavaiḥ,चरन्तं मृगयां क्वापि हयम् आरुह्य सैन्धवम् घ्नन्तं तत्र पशून् मेध्यान् परीतं यदु-पुङ्गवैः
10,69,36,avyakta-lingaṃ prakṛtiṣv antaḥ-pura-gṛhādiṣu kvacic carantaṃ yogeśaṃ tat-tad-bhāva-bubhutsayā,अव्यक्त-लिन्गं प्रकृतिष्व् अन्तः-पुर-गृहादिषु क्वचिच् चरन्तं योगेशं तत्-तद्-भाव-बुभुत्सया
10,69,37,athovāca hṛṣīkeśaṃ nāradaḥ prahasann iva yoga-māyodayaṃ vīkṣya mānuṣīm īyuṣo gatim,अथोवाच हृषीकेशं नारदः प्रहसन्न् इव योग-मायोदयं वीक्ष्य मानुषीम् ईयुषो गतिम्
10,69,38,vidāma yoga-māyās te durdarśā api māyinām yogeśvarātman nirbhātā bhavat-pāda-niṣevayā,विदाम योग-मायास् ते दुर्दर्शा अपि मायिनाम् योगेश्वरात्मन् निर्भाता भवत्-पाद-निषेवया
10,69,39,anujānīhi māṃ deva lokāṃs te yaśasāplutān paryaṭāmi tavodgāyan līlā bhuvana-pāvanīḥ,अनुजानीहि मां देव लोकांस् ते यशसाप्लुतान् पर्यटामि तवोद्गायन् लीला भुवन-पावनीः
10,69,40,bhp_10.69.040 śrī-bhagavān uvāca brahman dhannasya vaktāhaṃ kartā tad-anumoditā tac chikṣayan lokam imam āsthitaḥ putra mā khidaḥ,भ्प्_१०.६९.०४० श्री-भगवान् उवाच ब्रह्मन् धन्नस्य वक्ताहं कर्ता तद्-अनुमोदिता तच् छिक्षयन् लोकम् इमम् आस्थितः पुत्र मा खिदः
10,69,41,bhp_10.69.041 śrī-śuka uvāca ity ācarantaṃ sad-dharmān pāvanān gṛha-medhinām tam eva sarva-geheṣu santam ekaṃ dadarśa ha,भ्प्_१०.६९.०४१ श्री-शुक उवाच इत्य् आचरन्तं सद्-धर्मान् पावनान् गृह-मेधिनाम् तम् एव सर्व-गेहेषु सन्तम् एकं ददर्श ह
10,69,42,kṛṣṇasyānanta-vīryasya yoga-māyā-mahodayam muhur dṛṣṭvā ṛṣir abhūd vismito jāta-kautukaḥ,कृष्णस्यानन्त-वीर्यस्य योग-माया-महोदयम् मुहुर् दृष्ट्वा ऋषिर् अभूद् विस्मितो जात-कौतुकः
10,69,43,ity artha-kāma-dharmeṣu kṛṣṇena śraddhitātmanā samyak sabhājitaḥ prītas tam evānusmaran yayau,इत्य् अर्थ-काम-धर्मेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना सम्यक् सभाजितः प्रीतस् तम् एवानुस्मरन् ययौ
10,69,44,evaṃ manuṣya-padavīm anuvartamāno nārāyaṇo 'khila-bhavāya gṛhīta-śaktiḥ reme 'ṇga ṣoḍaśa-sahasra-varāṅganānāṃ sa-vrīḍa-sauhṛda-nirīkṣaṇa-hāsa-juṣṭaḥ,एवं मनुष्य-पदवीम् अनुवर्तमानो नारायणो ऽखिल-भवाय गृहीत-शक्तिः रेमे ऽण्ग षोडश-सहस्र-वराङ्गनानां स-व्रीड-सौहृद-निरीक्षण-हास-जुष्टः
10,69,45,yānīha viśva-vilayodbhava-vṛtti-hetuḥ karmāṇy ananya-viṣayāṇi harīś cakāra amp;yas tv aṅga gāyati śṛṇoty anumodate vā bhaktir bhaved bhagavati hy apavarga-mārge,यानीह विश्व-विलयोद्भव-वृत्ति-हेतुः कर्माण्य् अनन्य-विषयाणि हरीश् चकार अम्प्;यस् त्व् अङ्ग गायति शृणोत्य् अनुमोदते वा भक्तिर् भवेद् भगवति ह्य् अपवर्ग-मार्गे
10,70,1,bhp_10.70.001 śrī-śuka uvāca athoṣasy upavṛttāyāṃ kukkuṭān kūjato 'śapan gṛhīta-kaṇṭhyaḥ patibhir mādhavyo virahāturāḥ,भ्प्_१०.७०.००१ श्री-शुक उवाच अथोषस्य् उपवृत्तायां कुक्कुटान् कूजतो ऽशपन् गृहीत-कण्ठ्यः पतिभिर् माधव्यो विरहातुराः
10,70,2,vayāṃsy aroruvan kṛṣṇaṃ bodhayantīva vandinaḥ gāyatsv aliṣv anidrāṇi mandāra-vana-vāyubhiḥ,वयांस्य् अरोरुवन् कृष्णं बोधयन्तीव वन्दिनः गायत्स्व् अलिष्व् अनिद्राणि मन्दार-वन-वायुभिः
10,70,3,muhūrtaṃ taṃ tu vaidarbhī nāmṛṣyad ati-śobhanam parirambhaṇa-viśleṣāt priya-bāhv-antaraṃ gatā,मुहूर्तं तं तु वैदर्भी नामृष्यद् अति-शोभनम् परिरम्भण-विश्लेषात् प्रिय-बाह्व्-अन्तरं गता
10,70,4,brāhme muhūrta utthāya vāry upaspṛśya mādhavaḥ dadhyau prasanna-karaṇa ātmānaṃ tamasaḥ param,ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय वार्य् उपस्पृश्य माधवः दध्यौ प्रसन्न-करण आत्मानं तमसः परम्
10,70,5,ekaṃ svayaṃ-jyotir ananyam avyayaṃ sva-saṃsthayā nitya-nirasta-kalmaṣam brahmākhyam asyodbhava-nāśa-hetubhiḥ sva-śaktibhir lakṣita-bhāva-nirvṛtim,एकं स्वयं-ज्योतिर् अनन्यम् अव्ययं स्व-संस्थया नित्य-निरस्त-कल्मषम् ब्रह्माख्यम् अस्योद्भव-नाश-हेतुभिः स्व-शक्तिभिर् लक्षित-भाव-निर्वृतिम्
10,70,6,athāpluto 'mbhasy amale yathā-vidhi kriyā-kalāpaṃ paridhāya vāsasī amp;cakāra sandhyopagamādi sattamo hutānalo brahma jajāpa vāg-yataḥ,अथाप्लुतो ऽम्भस्य् अमले यथा-विधि क्रिया-कलापं परिधाय वाससी अम्प्;चकार सन्ध्योपगमादि सत्तमो हुतानलो ब्रह्म जजाप वाग्-यतः
10,70,7,upasthāyārkam udyantaṃ tarpayitvātmanaḥ kalāḥ devān ṛṣīn pitṝn vṛddhān viprān abhyarcya cātmavān,उपस्थायार्कम् उद्यन्तं तर्पयित्वात्मनः कलाः देवान् ऋषीन् पितॄन् वृद्धान् विप्रान् अभ्यर्च्य चात्मवान्
10,70,8,dhenūnāṃ rukma-śṛṅgīnāṃ sādhvīnāṃ mauktika-srajām payasvinīnāṃ gṛṣṭīnāṃ sa-vatsānāṃ su-vāsasām,धेनूनां रुक्म-शृङ्गीनां साध्वीनां मौक्तिक-स्रजाम् पयस्विनीनां गृष्टीनां स-वत्सानां सु-वाससाम्
10,70,9,dadau rūpya-khurāgrāṇāṃ kṣaumājina-tilaiḥ saha alaṅkṛtebhyo viprebhyo badvaṃ badvaṃ dine dine,ददौ रूप्य-खुराग्राणां क्षौमाजिन-तिलैः सह अलङ्कृतेभ्यो विप्रेभ्यो बद्वं बद्वं दिने दिने
10,70,10,go-vipra-devatā-vṛddha- gurūn bhūtāni sarvaśaḥ namaskṛtyātma-sambhūtīr maṅgalāni samaspṛśat,गो-विप्र-देवता-वृद्ध- गुरून् भूतानि सर्वशः नमस्कृत्यात्म-सम्भूतीर् मङ्गलानि समस्पृशत्
10,70,11,ātmānaṃ bhūṣayām āsa nara-loka-vibhūṣaṇam vāsobhir bhūṣaṇaiḥ svīyair divya-srag-anulepanaiḥ,आत्मानं भूषयाम् आस नर-लोक-विभूषणम् वासोभिर् भूषणैः स्वीयैर् दिव्य-स्रग्-अनुलेपनैः
10,70,12,avekṣyājyaṃ tathādarśaṃ go-vṛṣa-dvija-devatāḥ kāmāṃś ca sarva-varṇānāṃ paurāntaḥ-pura-cāriṇām pradāpya prakṛtīḥ kāmaiḥ pratoṣya pratyanandata,अवेक्ष्याज्यं तथादर्शं गो-वृष-द्विज-देवताः कामांश् च सर्व-वर्णानां पौरान्तः-पुर-चारिणाम् प्रदाप्य प्रकृतीः कामैः प्रतोष्य प्रत्यनन्दत
10,70,13,saṃvibhajyāgrato viprān srak-tāmbūlānulepanaiḥ suhṛdaḥ prakṛtīr dārān upāyuṅkta tataḥ svayam,संविभज्याग्रतो विप्रान् स्रक्-ताम्बूलानुलेपनैः सुहृदः प्रकृतीर् दारान् उपायुङ्क्त ततः स्वयम्
10,70,14,tāvat sūta upānīya syandanaṃ paramādbhutam sugrīvādyair hayair yuktaṃ praṇamyāvasthito 'grataḥ,तावत् सूत उपानीय स्यन्दनं परमाद्भुतम् सुग्रीवाद्यैर् हयैर् युक्तं प्रणम्यावस्थितो ऽग्रतः
10,70,15,gṛhītvā pāṇinā pāṇī sārathes tam athāruhat sātyaky-uddhava-saṃyuktaḥ pūrvādrim iva bhāskaraḥ,गृहीत्वा पाणिना पाणी सारथेस् तम् अथारुहत् सात्यक्य्-उद्धव-संयुक्तः पूर्वाद्रिम् इव भास्करः
10,70,16,īkṣito 'ntaḥ-pura-strīṇāṃ sa-vrīḍa-prema-vīkṣitaiḥ kṛcchrād visṛṣṭo niragāj jāta-hāso haran manaḥ,ईक्षितो ऽन्तः-पुर-स्त्रीणां स-व्रीड-प्रेम-वीक्षितैः कृच्छ्राद् विसृष्टो निरगाज् जात-हासो हरन् मनः
10,70,17,sudharmākhyāṃ sabhāṃ sarvair vṛṣṇibhiḥ parivāritaḥ prāviśad yan-niviṣṭānāṃ na santy aṅga ṣaḍ ūrmayaḥ,सुधर्माख्यां सभां सर्वैर् वृष्णिभिः परिवारितः प्राविशद् यन्-निविष्टानां न सन्त्य् अङ्ग षड् ऊर्मयः
10,70,18,tatropavistaḥ paramāsane vibhur babhau sva-bhāsā kakubho 'vabhāsayan vṛto nṛ-siṃhair yadubhir yadūttamo yathoḍu-rājo divi tārakā-gaṇaiḥ,तत्रोपविस्तः परमासने विभुर् बभौ स्व-भासा ककुभो ऽवभासयन् वृतो नृ-सिंहैर् यदुभिर् यदूत्तमो यथोडु-राजो दिवि तारका-गणैः
10,70,19,tatropamantriṇo rājan nānā-hāsya-rasair vibhum upatasthur naṭācāryā nartakyas tāṇḍavaiḥ pṛthak,तत्रोपमन्त्रिणो राजन् नाना-हास्य-रसैर् विभुम् उपतस्थुर् नटाचार्या नर्तक्यस् ताण्डवैः पृथक्
10,70,20,mṛdaṅga-vīṇā-muraja- veṇu-tāla-dara-svanaiḥ nanṛtur jagus tuṣṭuvuś ca sūta-māgadha-vandinaḥ,मृदङ्ग-वीणा-मुरज- वेणु-ताल-दर-स्वनैः ननृतुर् जगुस् तुष्टुवुश् च सूत-मागध-वन्दिनः
10,70,21,tatrāhur brāhmaṇāḥ kecid āsīnā brahma-vādinaḥ pūrveṣāṃ puṇya-yaśasāṃ rājñāṃ cākathayan kathāḥ,तत्राहुर् ब्राह्मणाः केचिद् आसीना ब्रह्म-वादिनः पूर्वेषां पुण्य-यशसां राज्ञां चाकथयन् कथाः
10,70,22,tatraikaḥ puruṣo rājann āgato 'pūrva-darśanaḥ vijñāpito bhagavate pratīhāraiḥ praveśitaḥ,तत्रैकः पुरुषो राजन्न् आगतो ऽपूर्व-दर्शनः विज्ञापितो भगवते प्रतीहारैः प्रवेशितः
10,70,23,sa namaskṛtya kṛṣṇāya pareśāya kṛtāñjaliḥ rājñām āvedayad duḥkhaṃ jarāsandha-nirodha-jam,स नमस्कृत्य कृष्णाय परेशाय कृताञ्जलिः राज्ञाम् आवेदयद् दुःखं जरासन्ध-निरोध-जम्
10,70,24,ye ca dig-vijaye tasya sannatiṃ na yayur nṛpāḥ prasahya ruddhās tenāsann ayute dve girivraje,ये च दिग्-विजये तस्य सन्नतिं न ययुर् नृपाः प्रसह्य रुद्धास् तेनासन्न् अयुते द्वे गिरिव्रजे
10,70,25,bhp_10.70.025 rājāna ūcuḥ kṛṣṇa kṛṣṇāprameyātman prapanna-bhaya-bhañjana vayaṃ tvāṃ śaraṇaṃ yāmo bhava-bhītāḥ pṛthag-dhiyaḥ,भ्प्_१०.७०.०२५ राजान ऊचुः कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् प्रपन्न-भय-भञ्जन वयं त्वां शरणं यामो भव-भीताः पृथग्-धियः
10,70,26,loko vikarma-nirataḥ kuśale pramattaḥ karmaṇy ayaṃ tvad-udite bhavad-arcane sve amp;yas tāvad asya balavān iha jīvitāśāṃ sadyaś chinatty animiṣāya namo 'stu tasmai,लोको विकर्म-निरतः कुशले प्रमत्तः कर्मण्य् अयं त्वद्-उदिते भवद्-अर्चने स्वे अम्प्;यस् तावद् अस्य बलवान् इह जीविताशां सद्यश् छिनत्त्य् अनिमिषाय नमो ऽस्तु तस्मै
10,70,27,loke bhavāñ jagad-inaḥ kalayāvatīrṇaḥ sad-rakṣaṇāya khala-nigrahaṇāya cānyaḥ loke bhavāñ jagad-inaḥ kalayāvatīrṇaḥ sad-rakṣaṇāya khala-nigrahaṇāya cānyaḥ kaścit tvadīyam atiyāti nideśam īśa kiṃ vā janaḥ sva-kṛtam ṛcchati tan na vidmaḥ,लोके भवाञ् जगद्-इनः कलयावतीर्णः सद्-रक्षणाय खल-निग्रहणाय चान्यः लोके भवाञ् जगद्-इनः कलयावतीर्णः सद्-रक्षणाय खल-निग्रहणाय चान्यः कश्चित् त्वदीयम् अतियाति निदेशम् ईश किं वा जनः स्व-कृतम् ऋच्छति तन् न विद्मः
10,70,28,svapnāyitaṃ nṛpa-sukhaṃ para-tantram īśa śaśvad-bhayena mṛtakena dhuraṃ vahāmaḥ svapnāyitaṃ nṛpa-sukhaṃ para-tantram īśa śaśvad-bhayena mṛtakena dhuraṃ vahāmaḥ hitvā tad ātmani sukhaṃ tvad-anīha-labhyaṃ kliśyāmahe 'ti-kṛpaṇās tava māyayeha,स्वप्नायितं नृप-सुखं पर-तन्त्रम् ईश शश्वद्-भयेन मृतकेन धुरं वहामः स्वप्नायितं नृप-सुखं पर-तन्त्रम् ईश शश्वद्-भयेन मृतकेन धुरं वहामः हित्वा तद् आत्मनि सुखं त्वद्-अनीह-लभ्यं क्लिश्यामहे ऽति-कृपणास् तव माययेह
10,70,29,tan no bhavān praṇata-śoka-harāṅghri-yugmo baddhān viyuṅkṣva magadhāhvaya-karma-pāśāt tan no bhavān praṇata-śoka-harāṅghri-yugmo baddhān viyuṅkṣva magadhāhvaya-karma-pāśāt yo bhū-bhujo 'yuta-mataṅgaja-vīryam eko bibhrad rurodha bhavane mṛga-rāḍ ivāvīḥ,तन् नो भवान् प्रणत-शोक-हराङ्घ्रि-युग्मो बद्धान् वियुङ्क्ष्व मगधाह्वय-कर्म-पाशात् तन् नो भवान् प्रणत-शोक-हराङ्घ्रि-युग्मो बद्धान् वियुङ्क्ष्व मगधाह्वय-कर्म-पाशात् यो भू-भुजो ऽयुत-मतङ्गज-वीर्यम् एको बिभ्रद् रुरोध भवने मृग-राड् इवावीः
10,70,30,yo vai tvayā dvi-nava-kṛtva udātta-cakra bhagno mṛdhe khalu bhavantam ananta-vīryam yo vai tvayā dvi-nava-kṛtva udātta-cakra bhagno mṛdhe khalu bhavantam ananta-vīryam jitvā nṛ-loka-nirataṃ sakṛd ūḍha-darpo yuṣmat-prajā rujati no 'jita tad vidhehi,यो वै त्वया द्वि-नव-कृत्व उदात्त-चक्र भग्नो मृधे खलु भवन्तम् अनन्त-वीर्यम् यो वै त्वया द्वि-नव-कृत्व उदात्त-चक्र भग्नो मृधे खलु भवन्तम् अनन्त-वीर्यम् जित्वा नृ-लोक-निरतं सकृद् ऊढ-दर्पो युष्मत्-प्रजा रुजति नो ऽजित तद् विधेहि
10,70,31,bhp_10.70.031 dūta uvāca iti māgadha-saṃruddhā bhavad-darśana-kaṅkṣiṇaḥ prapannāḥ pāda-mūlaṃ te dīnānāṃ śaṃ vidhīyatām,भ्प्_१०.७०.०३१ दूत उवाच इति मागध-संरुद्धा भवद्-दर्शन-कङ्क्षिणः प्रपन्नाः पाद-मूलं ते दीनानां शं विधीयताम्
10,70,32,bhp_10.70.032 śrī-śuka uvāca rāja-dūte bruvaty evaṃ devarṣiḥ parama-dyutiḥ bibhrat piṅga-jaṭā-bhāraṃ prādurāsīd yathā raviḥ,भ्प्_१०.७०.०३२ श्री-शुक उवाच राज-दूते ब्रुवत्य् एवं देवर्षिः परम-द्युतिः बिभ्रत् पिङ्ग-जटा-भारं प्रादुरासीद् यथा रविः
10,70,33,taṃ dṛṣṭvā bhagavān kṛṣṇaḥ sarva-lokeśvareśvaraḥ vavanda utthitaḥ śīrṣṇā sa-sabhyaḥ sānugo mudā,तं दृष्ट्वा भगवान् कृष्णः सर्व-लोकेश्वरेश्वरः ववन्द उत्थितः शीर्ष्णा स-सभ्यः सानुगो मुदा
10,70,34,sabhājayitvā vidhi-vat kṛtāsana-parigraham babhāṣe sunṛtair vākyaiḥ śraddhayā tarpayan munim,सभाजयित्वा विधि-वत् कृतासन-परिग्रहम् बभाषे सुनृतैर् वाक्यैः श्रद्धया तर्पयन् मुनिम्
10,70,35,api svid adya lokānāṃ trayāṇām akuto-bhayam nanu bhūyān bhagavato lokān paryaṭato guṇaḥ,अपि स्विद् अद्य लोकानां त्रयाणाम् अकुतो-भयम् ननु भूयान् भगवतो लोकान् पर्यटतो गुणः
10,70,36,na hi te 'viditaṃ kiñcil lokeṣv īśvara-kartṛṣu atha pṛcchāmahe yuṣmān pāṇḍavānāṃ cikīrṣitam,न हि ते ऽविदितं किञ्चिल् लोकेष्व् ईश्वर-कर्तृषु अथ पृच्छामहे युष्मान् पाण्डवानां चिकीर्षितम्
10,70,37,bhp_10.70.037 śrī-nārada uvāca dṛṣṭā māyā te bahuśo duratyayā māyā vibho viśva-sṛjaś ca māyinaḥ bhūteṣu bhūmaṃś carataḥ sva-śaktibhir vahner iva cchanna-ruco na me 'dbhutam,भ्प्_१०.७०.०३७ श्री-नारद उवाच दृष्टा माया ते बहुशो दुरत्यया माया विभो विश्व-सृजश् च मायिनः भूतेषु भूमंश् चरतः स्व-शक्तिभिर् वह्नेर् इव च्छन्न-रुचो न मे ऽद्भुतम्
10,70,38,tavehitaṃ ko 'rhati sādhu vedituṃ sva-māyayedaṃ sṛjato niyacchataḥ yad vidyamānātmatayāvabhāsate tasmai namas te sva-vilakṣaṇātmane,तवेहितं को ऽर्हति साधु वेदितुं स्व-माययेदं सृजतो नियच्छतः यद् विद्यमानात्मतयावभासते तस्मै नमस् ते स्व-विलक्षणात्मने
10,70,39,jīvasya yaḥ saṃsarato vimokṣaṇaṃ na jānato 'nartha-vahāc charīrataḥ līlāvatāraiḥ sva-yaśaḥ pradīpakaṃ prājvālayat tvā tam ahaṃ prapadye,जीवस्य यः संसरतो विमोक्षणं न जानतो ऽनर्थ-वहाच् छरीरतः लीलावतारैः स्व-यशः प्रदीपकं प्राज्वालयत् त्वा तम् अहं प्रपद्ये
10,70,40,athāpy āśrāvaye brahma nara-loka-viḍambanam rājñaḥ paitṛ-ṣvasreyasya bhaktasya ca cikīrṣitam,अथाप्य् आश्रावये ब्रह्म नर-लोक-विडम्बनम् राज्ञः पैतृ-ष्वस्रेयस्य भक्तस्य च चिकीर्षितम्
10,70,41,yakṣyati tvāṃ makhendreṇa rājasūyena pāṇḍavaḥ pārameṣṭhya-kāmo nṛpatis tad bhavān anumodatām,यक्ष्यति त्वां मखेन्द्रेण राजसूयेन पाण्डवः पारमेष्ठ्य-कामो नृपतिस् तद् भवान् अनुमोदताम्
10,70,42,tasmin deva kratu-vare bhavantaṃ vai surādayaḥ didṛkṣavaḥ sameṣyanti rājānaś ca yaśasvinaḥ,तस्मिन् देव क्रतु-वरे भवन्तं वै सुरादयः दिदृक्षवः समेष्यन्ति राजानश् च यशस्विनः
10,70,43,śravaṇāt kīrtanād dhyānāt pūyante 'nte-vasāyinaḥ tava brahma-mayasyeśa kim utekṣābhimarśinaḥ,श्रवणात् कीर्तनाद् ध्यानात् पूयन्ते ऽन्ते-वसायिनः तव ब्रह्म-मयस्येश किम् उतेक्षाभिमर्शिनः
10,70,44,yasyāmalaṃ divi yaśaḥ prathitaṃ rasāyāṃ bhūmau ca te bhuvana-maṅgala dig-vitānam amp;mandākinīti divi bhogavatīti cādho gaṅgeti ceha caraṇāmbu punāti viśvam,यस्यामलं दिवि यशः प्रथितं रसायां भूमौ च ते भुवन-मङ्गल दिग्-वितानम् अम्प्;मन्दाकिनीति दिवि भोगवतीति चाधो गङ्गेति चेह चरणाम्बु पुनाति विश्वम्
10,70,45,bhp_10.70.045 śrī-śuka uvāca tatra teṣv ātma-pakṣeṣv a- gṛṇatsu vijigīṣayā vācaḥ peśaiḥ smayan bhṛtyam uddhavaṃ prāha keśavaḥ,भ्प्_१०.७०.०४५ श्री-शुक उवाच तत्र तेष्व् आत्म-पक्षेष्व् अ- गृणत्सु विजिगीषया वाचः पेशैः स्मयन् भृत्यम् उद्धवं प्राह केशवः
10,70,46,bhp_10.70.046 śrī-bhagavān uvāca tvaṃ hi naḥ paramaṃ cakṣuḥ suhṛn mantrārtha-tattva-vit athātra brūhy anuṣṭheyaṃ śraddadhmaḥ karavāma tat,भ्प्_१०.७०.०४६ श्री-भगवान् उवाच त्वं हि नः परमं चक्षुः सुहृन् मन्त्रार्थ-तत्त्व-वित् अथात्र ब्रूह्य् अनुष्ठेयं श्रद्दध्मः करवाम तत्
10,70,47,ity upāmantrito bhartrā sarva-jñenāpi mugdha-vat nideśaṃ śirasādhāya uddhavaḥ pratyabhāṣata,इत्य् उपामन्त्रितो भर्त्रा सर्व-ज्ञेनापि मुग्ध-वत् निदेशं शिरसाधाय उद्धवः प्रत्यभाषत
10,71,1,bhp_10.71.001 śrī-śuka uvāca ity udīritam ākarṇya devaṛṣer uddhavo 'bravīt sabhyānāṃ matam ājñāya kṛṣṇasya ca mahā-matiḥ,भ्प्_१०.७१.००१ श्री-शुक उवाच इत्य् उदीरितम् आकर्ण्य देवऋषेर् उद्धवो ऽब्रवीत् सभ्यानां मतम् आज्ञाय कृष्णस्य च महा-मतिः
10,71,2,bhp_10.71.002 śrī-uddhava uvāca yad uktam ṛṣinā deva sācivyaṃ yakṣyatas tvayā kāryaṃ paitṛ-ṣvasreyasya rakṣā ca śaraṇaiṣiṇām,भ्प्_१०.७१.००२ श्री-उद्धव उवाच यद् उक्तम् ऋषिना देव साचिव्यं यक्ष्यतस् त्वया कार्यं पैतृ-ष्वस्रेयस्य रक्षा च शरणैषिणाम्
10,71,3,yaṣṭavyam rājasūyena dik-cakra-jayinā vibho ato jarā-suta-jaya ubhayārtho mato mama,यष्टव्यम् राजसूयेन दिक्-चक्र-जयिना विभो अतो जरा-सुत-जय उभयार्थो मतो मम
10,71,4,asmākaṃ ca mahān artho hy etenaiva bhaviṣyati yaśaś ca tava govinda rājño baddhān vimuñcataḥ,अस्माकं च महान् अर्थो ह्य् एतेनैव भविष्यति यशश् च तव गोविन्द राज्ञो बद्धान् विमुञ्चतः
10,71,5,sa vai durviṣaho rājā nāgāyuta-samo bale balinām api cānyeṣāṃ bhīmaṃ sama-balaṃ vinā,स वै दुर्विषहो राजा नागायुत-समो बले बलिनाम् अपि चान्येषां भीमं सम-बलं विना
10,71,6,dvai-rathe sa tu jetavyo mā śatākṣauhiṇī-yutaḥ brāhmaṇyo 'bhyarthito viprair na pratyākhyāti karhicit,द्वै-रथे स तु जेतव्यो मा शताक्षौहिणी-युतः ब्राह्मण्यो ऽभ्यर्थितो विप्रैर् न प्रत्याख्याति कर्हिचित्
10,71,7,brahma-veṣa-dharo gatvā taṃ bhikṣeta vṛkodaraḥ haniṣyati na sandeho dvai-rathe tava sannidhau,ब्रह्म-वेष-धरो गत्वा तं भिक्षेत वृकोदरः हनिष्यति न सन्देहो द्वै-रथे तव सन्निधौ
10,71,8,nimittaṃ param īśasya viśva-sarga-nirodhayoḥ hiraṇyagarbhaḥ śarvaś ca kālasyārūpiṇas tava,निमित्तं परम् ईशस्य विश्व-सर्ग-निरोधयोः हिरण्यगर्भः शर्वश् च कालस्यारूपिणस् तव
10,71,9,gāyanti te viśada-karma gṛheṣu devyo rājñāṃ sva-śatru-vadham ātma-vimokṣaṇaṃ ca amp;gopyaś ca kuñjara-pater janakātmajāyāḥ pitroś ca labdha-śaraṇā munayo vayaṃ ca,गायन्ति ते विशद-कर्म गृहेषु देव्यो राज्ञां स्व-शत्रु-वधम् आत्म-विमोक्षणं च अम्प्;गोप्यश् च कुञ्जर-पतेर् जनकात्मजायाः पित्रोश् च लब्ध-शरणा मुनयो वयं च
10,71,10,jarāsandha-vadhaḥ kṛṣṇa bhūry-arthāyopakalpate prāyaḥ pāka-vipākena tava cābhimataḥ kratuḥ,जरासन्ध-वधः कृष्ण भूर्य्-अर्थायोपकल्पते प्रायः पाक-विपाकेन तव चाभिमतः क्रतुः
10,71,11,bhp_10.71.011 śrī-śuka uvāca ity uddhava-vaco rājan sarvato-bhadram acyutam devarṣir yadu-vṛddhāś ca kṛṣṇaś ca pratyapūjayan,भ्प्_१०.७१.०११ श्री-शुक उवाच इत्य् उद्धव-वचो राजन् सर्वतो-भद्रम् अच्युतम् देवर्षिर् यदु-वृद्धाश् च कृष्णश् च प्रत्यपूजयन्
10,71,12,athādiśat prayāṇāya bhagavān devakī-sutaḥ bhṛtyān dāruka-jaitrādīn anujñāpya gurūn vibhuḥ,अथादिशत् प्रयाणाय भगवान् देवकी-सुतः भृत्यान् दारुक-जैत्रादीन् अनुज्ञाप्य गुरून् विभुः
10,71,13,nirgamayyāvarodhān svān sa-sutān sa-paricchadān saṅkarṣaṇam anujñāpya yadu-rājaṃ ca śatru-han sūtopanītaṃ sva-ratham āruhad garuḍa-dhvajam,निर्गमय्यावरोधान् स्वान् स-सुतान् स-परिच्छदान् सङ्कर्षणम् अनुज्ञाप्य यदु-राजं च शत्रु-हन् सूतोपनीतं स्व-रथम् आरुहद् गरुड-ध्वजम्
10,71,14,tato ratha-dvipa-bhaṭa-sādi-nāyakaiḥ karālayā parivṛta ātma-senayā amp;mṛdaṅga-bhery-ānaka-śaṅkha-gomukhaiḥ praghoṣa-ghoṣita-kakubho nirakramat,ततो रथ-द्विप-भट-सादि-नायकैः करालया परिवृत आत्म-सेनया अम्प्;मृदङ्ग-भेर्य्-आनक-शङ्ख-गोमुखैः प्रघोष-घोषित-ककुभो निरक्रमत्
10,71,15,nṛ-vāji-kāñcana-śibikābhir acyutaṃ sahātmajāḥ patim anu su-vratā yayuḥ varāmbarābharaṇa-vilepana-srajaḥ su-saṃvṛtā nṛbhir asi-carma-pāṇibhiḥ,नृ-वाजि-काञ्चन-शिबिकाभिर् अच्युतं सहात्मजाः पतिम् अनु सु-व्रता ययुः वराम्बराभरण-विलेपन-स्रजः सु-संवृता नृभिर् असि-चर्म-पाणिभिः
10,71,16,naroṣṭra-go-mahiṣa-kharāśvatary-anaḥ kareṇubhiḥ parijana-vāra-yoṣitaḥ amp;sv-alaṅkṛtāḥ kaṭa-kuṭi-kambalāmbarādy- upaskarā yayur adhiyujya sarvataḥ,नरोष्ट्र-गो-महिष-खराश्वतर्य्-अनः करेणुभिः परिजन-वार-योषितः अम्प्;स्व्-अलङ्कृताः कट-कुटि-कम्बलाम्बराद्य्- उपस्करा ययुर् अधियुज्य सर्वतः
10,71,17,balaṃ bṛhad-dhvaja-paṭa-chatra-cāmarair varāyudhābharaṇa-kirīṭa-varmabhiḥ balaṃ bṛhad-dhvaja-paṭa-chatra-cāmarair varāyudhābharaṇa-kirīṭa-varmabhiḥ divāṃśubhis tumula-ravaṃ babhau raver yathārṇavaḥ kṣubhita-timiṅgilormibhiḥ,बलं बृहद्-ध्वज-पट-छत्र-चामरैर् वरायुधाभरण-किरीट-वर्मभिः बलं बृहद्-ध्वज-पट-छत्र-चामरैर् वरायुधाभरण-किरीट-वर्मभिः दिवांशुभिस् तुमुल-रवं बभौ रवेर् यथार्णवः क्षुभित-तिमिङ्गिलोर्मिभिः
10,71,18,atho munir yadu-patinā sabhājitaḥ praṇamya taṃ hṛdi vidadhad vihāyasā niśamya tad-vyavasitam āhṛtārhaṇo mukunda-sandaraśana-nirvṛtendriyaḥ,अथो मुनिर् यदु-पतिना सभाजितः प्रणम्य तं हृदि विदधद् विहायसा निशम्य तद्-व्यवसितम् आहृतार्हणो मुकुन्द-सन्दरशन-निर्वृतेन्द्रियः
10,71,19,rāja-dūtam uvācedaṃ bhagavān prīṇayan girā mā bhaiṣṭa dūta bhadraṃ vo ghātayiṣyāmi māgadham,राज-दूतम् उवाचेदं भगवान् प्रीणयन् गिरा मा भैष्ट दूत भद्रं वो घातयिष्यामि मागधम्
10,71,20,ity uktaḥ prasthito dūto yathā-vad avadan nṛpān te 'pi sandarśanaṃ śaureḥ pratyaikṣan yan mumukṣavaḥ,इत्य् उक्तः प्रस्थितो दूतो यथा-वद् अवदन् नृपान् ते ऽपि सन्दर्शनं शौरेः प्रत्यैक्षन् यन् मुमुक्षवः
10,71,21,ānarta-sauvīra-marūṃs tīrtvā vinaśanaṃ hariḥ girīn nadīr atīyāya pura-grāma-vrajākarān,आनर्त-सौवीर-मरूंस् तीर्त्वा विनशनं हरिः गिरीन् नदीर् अतीयाय पुर-ग्राम-व्रजाकरान्
10,71,22,tato dṛṣadvatīṃ tīrtvā mukundo 'tha sarasvatīm pañcālān atha matsyāṃś ca śakra-prastham athāgamat,ततो दृषद्वतीं तीर्त्वा मुकुन्दो ऽथ सरस्वतीम् पञ्चालान् अथ मत्स्यांश् च शक्र-प्रस्थम् अथागमत्
10,71,23,tam upāgatam ākarṇya prīto durdarśanaṃ nṛnām ajāta-śatrur niragāt sopadhyāyaḥ suhṛd-vṛtaḥ,तम् उपागतम् आकर्ण्य प्रीतो दुर्दर्शनं नृनाम् अजात-शत्रुर् निरगात् सोपध्यायः सुहृद्-वृतः
10,71,24,gīta-vāditra-ghoṣeṇa brahma-ghoṣeṇa bhūyasā abhyayāt sa hṛṣīkeśaṃ prāṇāḥ prāṇam ivādṛtaḥ,गीत-वादित्र-घोषेण ब्रह्म-घोषेण भूयसा अभ्ययात् स हृषीकेशं प्राणाः प्राणम् इवादृतः
10,71,25,dṛṣṭvā viklinna-hṛdayaḥ kṛṣṇaṃ snehena pāṇḍavaḥ cirād dṛṣṭaṃ priyatamaṃ sasvaje 'tha punaḥ punaḥ,दृष्ट्वा विक्लिन्न-हृदयः कृष्णं स्नेहेन पाण्डवः चिराद् दृष्टं प्रियतमं सस्वजे ऽथ पुनः पुनः
10,71,26,dorbhyāṃ pariṣvajya ramāmalālayaṃ mukunda-gātraṃ nṛ-patir hatāśubhaḥ lebhe parāṃ nirvṛtim aśru-locano hṛṣyat-tanur vismṛta-loka-vibhramaḥ,दोर्भ्यां परिष्वज्य रमामलालयं मुकुन्द-गात्रं नृ-पतिर् हताशुभः लेभे परां निर्वृतिम् अश्रु-लोचनो हृष्यत्-तनुर् विस्मृत-लोक-विभ्रमः
10,71,27,taṃ mātuleyaṃ parirabhya nirvṛto bhīmaḥ smayan prema-jalākulendriyaḥ yamau kirīṭī ca suhṛttamaṃ mudā pravṛddha-bāṣpāḥ parirebhire 'cyutam,तं मातुलेयं परिरभ्य निर्वृतो भीमः स्मयन् प्रेम-जलाकुलेन्द्रियः यमौ किरीटी च सुहृत्तमं मुदा प्रवृद्ध-बाष्पाः परिरेभिरे ऽच्युतम्
10,71,28,arjunena pariṣvakto yamābhyām abhivāditaḥ brāhmaṇebhyo namaskṛtya vṛddhebhyaś ca yathārhataḥ mānino mānayām āsa kuru-sṛñjaya-kaikayān,अर्जुनेन परिष्वक्तो यमाभ्याम् अभिवादितः ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृद्धेभ्यश् च यथार्हतः मानिनो मानयाम् आस कुरु-सृञ्जय-कैकयान्
10,71,29,sūta-māgadha-gandharvā vandinaś copamantriṇaḥ mṛdaṅga-śaṅkha-paṭaha vīṇā-paṇava-gomukhaiḥ brāhmaṇāś cāravindākṣaṃ tuṣṭuvur nanṛtur jaguḥ,सूत-मागध-गन्धर्वा वन्दिनश् चोपमन्त्रिणः मृदङ्ग-शङ्ख-पटह वीणा-पणव-गोमुखैः ब्राह्मणाश् चारविन्दाक्षं तुष्टुवुर् ननृतुर् जगुः
10,71,30,evaṃ suhṛdbhiḥ paryastaḥ puṇya-śloka-śikhāmaṇiḥ saṃstūyamāno bhagavān viveśālaṅkṛtaṃ puram,एवं सुहृद्भिः पर्यस्तः पुण्य-श्लोक-शिखामणिः संस्तूयमानो भगवान् विवेशालङ्कृतं पुरम्
10,71,31,saṃsikta-vartma kariṇāṃ mada-gandha-toyaiś citra-dhvajaiḥ kanaka-toraṇa-pūrṇa-kumbhaiḥ amp;mṛṣṭātmabhir nava-dukūla-vibhūṣaṇa-srag- gandhair nṛbhir yuvatibhiś ca virājamānam,संसिक्त-वर्त्म करिणां मद-गन्ध-तोयैश् चित्र-ध्वजैः कनक-तोरण-पूर्ण-कुम्भैः अम्प्;मृष्टात्मभिर् नव-दुकूल-विभूषण-स्रग्- गन्धैर् नृभिर् युवतिभिश् च विराजमानम्
10,71,32,uddīpta-dīpa-balibhiḥ prati-sadma jāla niryāta-dhūpa-ruciraṃ vilasat-patākam uddīpta-dīpa-balibhiḥ prati-sadma jāla niryāta-dhūpa-ruciraṃ vilasat-patākam mūrdhanya-hema-kalaśai rajatoru-śṛṅgair juṣṭaṃ dadarśa bhavanaiḥ kuru-rāja-dhāma,उद्दीप्त-दीप-बलिभिः प्रति-सद्म जाल निर्यात-धूप-रुचिरं विलसत्-पताकम् उद्दीप्त-दीप-बलिभिः प्रति-सद्म जाल निर्यात-धूप-रुचिरं विलसत्-पताकम् मूर्धन्य-हेम-कलशै रजतोरु-शृङ्गैर् जुष्टं ददर्श भवनैः कुरु-राज-धाम
10,71,33,prāptaṃ niśamya nara-locana-pāna-pātram autsukya-viślathita-keśa-dukūla-bandhāḥ prāptaṃ niśamya nara-locana-pāna-pātram autsukya-viślathita-keśa-dukūla-bandhāḥ sadyo visṛjya gṛha-karma patīṃś ca talpe draṣṭuṃ yayur yuvatayaḥ sma narendra-mārge,प्राप्तं निशम्य नर-लोचन-पान-पात्रम् औत्सुक्य-विश्लथित-केश-दुकूल-बन्धाः प्राप्तं निशम्य नर-लोचन-पान-पात्रम् औत्सुक्य-विश्लथित-केश-दुकूल-बन्धाः सद्यो विसृज्य गृह-कर्म पतींश् च तल्पे द्रष्टुं ययुर् युवतयः स्म नरेन्द्र-मार्गे
10,71,34,tasmin su-saṅkula ibhāśva-ratha-dvipadbhiḥ kṛṣṇam sa-bhāryam upalabhya gṛhādhirūḍhāḥ tasmin su-saṅkula ibhāśva-ratha-dvipadbhiḥ kṛṣṇam sa-bhāryam upalabhya gṛhādhirūḍhāḥ nāryo vikīrya kusumair manasopaguhya su-svāgataṃ vidadhur utsmaya-vīkṣitena,तस्मिन् सु-सङ्कुल इभाश्व-रथ-द्विपद्भिः कृष्णम् स-भार्यम् उपलभ्य गृहाधिरूढाः तस्मिन् सु-सङ्कुल इभाश्व-रथ-द्विपद्भिः कृष्णम् स-भार्यम् उपलभ्य गृहाधिरूढाः नार्यो विकीर्य कुसुमैर् मनसोपगुह्य सु-स्वागतं विदधुर् उत्स्मय-वीक्षितेन
10,71,35,ūcuḥ striyaḥ pathi nirīkṣya mukunda-patnīs tārā yathoḍupa-sahāḥ kim akāry amūbhiḥ ūcuḥ striyaḥ pathi nirīkṣya mukunda-patnīs tārā yathoḍupa-sahāḥ kim akāry amūbhiḥ yac cakṣuṣāṃ puruṣa-maulir udāra-hāsa līlāvaloka-kalayotsavam ātanoti,ऊचुः स्त्रियः पथि निरीक्ष्य मुकुन्द-पत्नीस् तारा यथोडुप-सहाः किम् अकार्य् अमूभिः ऊचुः स्त्रियः पथि निरीक्ष्य मुकुन्द-पत्नीस् तारा यथोडुप-सहाः किम् अकार्य् अमूभिः यच् चक्षुषां पुरुष-मौलिर् उदार-हास लीलावलोक-कलयोत्सवम् आतनोति
10,71,36,tatra tatropasaṅgamya paurā maṅgala-pāṇayaḥ cakruḥ saparyāṃ kṛṣṇāya śreṇī-mukhyā hatainasaḥ,तत्र तत्रोपसङ्गम्य पौरा मङ्गल-पाणयः चक्रुः सपर्यां कृष्णाय श्रेणी-मुख्या हतैनसः
10,71,37,antaḥ-pura-janaiḥ prītyā mukundaḥ phulla-locanaiḥ sa-sambhramair abhyupetaḥ prāviśad rāja-mandiram,अन्तः-पुर-जनैः प्रीत्या मुकुन्दः फुल्ल-लोचनैः स-सम्भ्रमैर् अभ्युपेतः प्राविशद् राज-मन्दिरम्
10,71,38,pṛthā vilokya bhrātreyaṃ kṛṣṇaṃ tri-bhuvaneśvaram prītātmotthāya paryaṅkāt sa-snuṣā pariṣasvaje,पृथा विलोक्य भ्रात्रेयं कृष्णं त्रि-भुवनेश्वरम् प्रीतात्मोत्थाय पर्यङ्कात् स-स्नुषा परिषस्वजे
10,71,39,govindaṃ gṛham ānīya deva-deveśam ādṛtaḥ pūjāyāṃ nāvidat kṛtyaṃ pramodopahato nṛpaḥ,गोविन्दं गृहम् आनीय देव-देवेशम् आदृतः पूजायां नाविदत् कृत्यं प्रमोदोपहतो नृपः
10,71,40,pitṛ-svasur guru-strīṇāṃ kṛṣṇaś cakre 'bhivādanam svayaṃ ca kṛṣṇayā rājan bhaginyā cābhivanditaḥ,पितृ-स्वसुर् गुरु-स्त्रीणां कृष्णश् चक्रे ऽभिवादनम् स्वयं च कृष्णया राजन् भगिन्या चाभिवन्दितः
10,71,41,śvaśṛvā sañcoditā kṛṣṇā kṛṣṇa-patnīś ca sarvaśaḥ ānarca rukmiṇīṃ satyāṃ bhadrāṃ jāmbavatīṃ tathā,श्वशृवा सञ्चोदिता कृष्णा कृष्ण-पत्नीश् च सर्वशः आनर्च रुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं तथा
10,71,42,kālindīṃ mitravindāṃ ca śaibyāṃ nāgnajitīṃ satīm anyāś cābhyāgatā yās tu vāsaḥ-sraṅ-maṇḍanādibhiḥ,कालिन्दीं मित्रविन्दां च शैब्यां नाग्नजितीं सतीम् अन्याश् चाभ्यागता यास् तु वासः-स्रङ्-मण्डनादिभिः
10,71,43,sukhaṃ nivāsayām āsa dharma-rājo janārdanam sa-sainyaṃ sānugāmatyaṃ sa-bhāryaṃ ca navaṃ navam,सुखं निवासयाम् आस धर्म-राजो जनार्दनम् स-सैन्यं सानुगामत्यं स-भार्यं च नवं नवम्
10,71,44,tarpayitvā khāṇḍavena vahniṃ phālguna-saṃyutaḥ mocayitvā mayaṃ yena rājñe divyā sabhā kṛtā,तर्पयित्वा खाण्डवेन वह्निं फाल्गुन-संयुतः मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता
10,71,45,uvāsa katicin māsān rājñaḥ priya-cikīrṣayā viharan ratham āruhya phālgunena bhaṭair vṛtaḥ,उवास कतिचिन् मासान् राज्ञः प्रिय-चिकीर्षया विहरन् रथम् आरुह्य फाल्गुनेन भटैर् वृतः
10,72,1,bhp_10.72.001 śrī-śuka uvāca ekadā tu sabhā-madhya āsthito munibhir vṛtaḥ brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyair bhrātṛbhiś ca yudhiṣṭhiraḥ,भ्प्_१०.७२.००१ श्री-शुक उवाच एकदा तु सभा-मध्य आस्थितो मुनिभिर् वृतः ब्राह्मणैः क्षत्रियैर् वैश्यैर् भ्रातृभिश् च युधिष्ठिरः
10,72,2,ācāryaiḥ kula-vṛddhaiś ca jñāti-sambandhi-bāndhavaiḥ śṛṇvatām eva caiteṣām ābhāṣyedam uvāca ha,आचार्यैः कुल-वृद्धैश् च ज्ञाति-सम्बन्धि-बान्धवैः शृण्वताम् एव चैतेषाम् आभाष्येदम् उवाच ह
10,72,3,bhp_10.72.003 śrī-yudhiṣṭhira uvāca kratu-rājena govinda rājasūyena pāvanīḥ yakṣye vibhūtīr bhavatas tat sampādaya naḥ prabho,भ्प्_१०.७२.००३ श्री-युधिष्ठिर उवाच क्रतु-राजेन गोविन्द राजसूयेन पावनीः यक्ष्ये विभूतीर् भवतस् तत् सम्पादय नः प्रभो
10,72,4,tvat-pāduke avirataṃ pari ye caranti dhyāyanty abhadra-naśane śucayo gṛṇanti amp;vindanti te kamala-nābha bhavāpavargam āśāsate yadi ta āśiṣa īśa nānye,त्वत्-पादुके अविरतं परि ये चरन्ति ध्यायन्त्य् अभद्र-नशने शुचयो गृणन्ति अम्प्;विन्दन्ति ते कमल-नाभ भवापवर्गम् आशासते यदि त आशिष ईश नान्ये
10,72,5,tad deva-deva bhavataś caraṇāravinda- sevānubhāvam iha paśyatu loka eṣaḥ tad deva-deva bhavataś caraṇāravinda- sevānubhāvam iha paśyatu loka eṣaḥ ye tvāṃ bhajanti na bhajanty uta vobhayeṣāṃ niṣṭhāṃ pradarśaya vibho kuru-sṛñjayānām,तद् देव-देव भवतश् चरणारविन्द- सेवानुभावम् इह पश्यतु लोक एषः तद् देव-देव भवतश् चरणारविन्द- सेवानुभावम् इह पश्यतु लोक एषः ये त्वां भजन्ति न भजन्त्य् उत वोभयेषां निष्ठां प्रदर्शय विभो कुरु-सृञ्जयानाम्
10,72,6,na brahmaṇaḥ sva-para-bheda-matis tava syāt sarvātmanaḥ sama-dṛśaḥ sva-sukhānubhūteḥ na brahmaṇaḥ sva-para-bheda-matis tava syāt sarvātmanaḥ sama-dṛśaḥ sva-sukhānubhūteḥ saṃsevatāṃ sura-taror iva te prasādaḥ sevānurūpam udayo na viparyayo 'tra,न ब्रह्मणः स्व-पर-भेद-मतिस् तव स्यात् सर्वात्मनः सम-दृशः स्व-सुखानुभूतेः न ब्रह्मणः स्व-पर-भेद-मतिस् तव स्यात् सर्वात्मनः सम-दृशः स्व-सुखानुभूतेः संसेवतां सुर-तरोर् इव ते प्रसादः सेवानुरूपम् उदयो न विपर्ययो ऽत्र
10,72,7,bhp_10.72.007 śrī-bhagavān uvāca samyag vyavasitaṃ rājan bhavatā śatru-karśana kalyāṇī yena te kīrtir lokān anubhaviṣyati,भ्प्_१०.७२.००७ श्री-भगवान् उवाच सम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रु-कर्शन कल्याणी येन ते कीर्तिर् लोकान् अनुभविष्यति
10,72,8,ṛṣīṇāṃ pitṛ-devānāṃ suhṛdām api naḥ prabho sarveṣām api bhūtānām īpsitaḥ kratu-rāḍ ayam,ऋषीणां पितृ-देवानां सुहृदाम् अपि नः प्रभो सर्वेषाम् अपि भूतानाम् ईप्सितः क्रतु-राड् अयम्
10,72,9,vijitya nṛpatīn sarvān kṛtvā ca jagatīṃ vaśe sambhṛtya sarva-sambhārān āharasva mahā-kratum,विजित्य नृपतीन् सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे सम्भृत्य सर्व-सम्भारान् आहरस्व महा-क्रतुम्
10,72,10,ete te bhrātaro rājaṃl loka-pālāṃśa-sambhavāḥ jito 'smy ātmavatā te 'haṃ durjayo yo 'kṛtātmabhiḥ,एते ते भ्रातरो राजंल् लोक-पालांश-सम्भवाः जितो ऽस्म्य् आत्मवता ते ऽहं दुर्जयो यो ऽकृतात्मभिः
10,72,11,na kaścin mat-paraṃ loke tejasā yaśasā śriyā vibhūtibhir vābhibhaved devo 'pi kim u pārthivaḥ,न कश्चिन् मत्-परं लोके तेजसा यशसा श्रिया विभूतिभिर् वाभिभवेद् देवो ऽपि किम् उ पार्थिवः
10,72,12,bhp_10.72.012 śrī-śuka uvāca niśamya bhagavad-gītaṃ prītaḥ phulla-mukhāmbujaḥ bhrātṝn dig-vijaye 'yuṅkta viṣṇu-tejopabṛṃhitān,भ्प्_१०.७२.०१२ श्री-शुक उवाच निशम्य भगवद्-गीतं प्रीतः फुल्ल-मुखाम्बुजः भ्रातॄन् दिग्-विजये ऽयुङ्क्त विष्णु-तेजोपबृंहितान्
10,72,13,sahadevaṃ dakṣiṇasyām ādiśat saha sṛñjayaiḥ diśi pratīcyāṃ nakulam udīcyāṃ savyasācinam prācyāṃ vṛkodaraṃ matsyaiḥ kekayaiḥ saha madrakaiḥ,सहदेवं दक्षिणस्याम् आदिशत् सह सृञ्जयैः दिशि प्रतीच्यां नकुलम् उदीच्यां सव्यसाचिनम् प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यैः केकयैः सह मद्रकैः
10,72,14,te vijitya nṛpān vīrā ājahrur digbhya ojasā ajāta-śatrave bhūri draviṇaṃ nṛpa yakṣyate,ते विजित्य नृपान् वीरा आजह्रुर् दिग्भ्य ओजसा अजात-शत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते
10,72,15,śrutvājitaṃ jarāsandhaṃ nṛpater dhyāyato hariḥ āhopāyaṃ tam evādya uddhavo yam uvāca ha,श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेर् ध्यायतो हरिः आहोपायं तम् एवाद्य उद्धवो यम् उवाच ह
10,72,16,bhīmaseno 'rjunaḥ kṛṣṇo brahma-linga-dharās trayaḥ jagmur girivrajaṃ tāta bṛhadratha-suto yataḥ,भीमसेनो ऽर्जुनः कृष्णो ब्रह्म-लिन्ग-धरास् त्रयः जग्मुर् गिरिव्रजं तात बृहद्रथ-सुतो यतः
10,72,17,te gatvātithya-velāyāṃ gṛheṣu gṛha-medhinam brahmaṇyaṃ samayāceran rājanyā brahma-liṅginaḥ,ते गत्वातिथ्य-वेलायां गृहेषु गृह-मेधिनम् ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्म-लिङ्गिनः
10,72,18,rājan viddhy atithīn prāptān arthino dūram āgatān tan naḥ prayaccha bhadraṃ te yad vayaṃ kāmayāmahe,राजन् विद्ध्य् अतिथीन् प्राप्तान् अर्थिनो दूरम् आगतान् तन् नः प्रयच्छ भद्रं ते यद् वयं कामयामहे
10,72,19,kiṃ durmarṣaṃ titikṣūṇāṃ kim akāryam asādhubhiḥ kiṃ na deyaṃ vadānyānāṃ kaḥ paraḥ sama-darśinām,किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किम् अकार्यम् असाधुभिः किं न देयं वदान्यानां कः परः सम-दर्शिनाम्
10,72,20,yo 'nityena śarīreṇa satāṃ geyaṃ yaśo dhruvam nācinoti svayaṃ kalpaḥ sa vācyaḥ śocya eva saḥ,यो ऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् नाचिनोति स्वयं कल्पः स वाच्यः शोच्य एव सः
10,72,21,hariścandro rantideva uñchavṛttiḥ śibir baliḥ vyādhaḥ kapoto bahavo hy adhruveṇa dhruvaṃ gatāḥ,हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्तिः शिबिर् बलिः व्याधः कपोतो बहवो ह्य् अध्रुवेण ध्रुवं गताः
10,72,22,bhp_10.72.022 śrī-śuka uvāca svarair ākṛtibhis tāṃs tu prakoṣṭhair jyā-hatair api rājanya-bandhūn vijñāya dṛṣṭa-pūrvān acintayat,भ्प्_१०.७२.०२२ श्री-शुक उवाच स्वरैर् आकृतिभिस् तांस् तु प्रकोष्ठैर् ज्या-हतैर् अपि राजन्य-बन्धून् विज्ञाय दृष्ट-पूर्वान् अचिन्तयत्
10,72,23,rājanya-bandhavo hy ete brahma-liṅgāni bibhrati dadāni bhikṣitaṃ tebhya ātmānam api dustyajam,राजन्य-बन्धवो ह्य् एते ब्रह्म-लिङ्गानि बिभ्रति ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानम् अपि दुस्त्यजम्
10,72,24,baler nu śrūyate kīrtir vitatā dikṣv akalmaṣā aiśvaryād bhraṃśitasyāpi vipra-vyājena viṣṇunā,बलेर् नु श्रूयते कीर्तिर् वितता दिक्ष्व् अकल्मषा ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्र-व्याजेन विष्णुना
10,72,25,śriyaṃ jihīrṣatendrasya viṣṇave dvija-rūpiṇe jānann api mahīm prādād vāryamāṇo 'pi daitya-rāṭ,श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विज-रूपिणे जानन्न् अपि महीम् प्रादाद् वार्यमाणो ऽपि दैत्य-राट्
10,72,26,jīvatā brāhmaṇārthāya ko nv arthaḥ kṣatra-bandhunā dehena patamānena nehatā vipulaṃ yaśaḥ,जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्व् अर्थः क्षत्र-बन्धुना देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यशः
10,72,27,ity udāra-matiḥ prāha kṛṣṇārjuna-vṛkodarān he viprā vriyatāṃ kāmo dadāmy ātma-śiro 'pi vaḥ,इत्य् उदार-मतिः प्राह कृष्णार्जुन-वृकोदरान् हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्य् आत्म-शिरो ऽपि वः
10,72,28,bhp_10.72.028 śrī-bhagavān uvāca yuddhaṃ no dehi rājendra dvandvaśo yadi manyase yuddhārthino vayaṃ prāptā rājanyā nānya-kāṅkṣiṇaḥ,भ्प्_१०.७२.०२८ श्री-भगवान् उवाच युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशो यदि मन्यसे युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्य-काङ्क्षिणः
10,72,29,asau vṛkodaraḥ pārthas tasya bhrātārjuno hy ayam anayor mātuleyaṃ māṃ kṛṣṇaṃ jānīhi te ripum,असौ वृकोदरः पार्थस् तस्य भ्रातार्जुनो ह्य् अयम् अनयोर् मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम्
10,72,30,evam āvedito rājā jahāsoccaiḥ sma māgadhaḥ āha cāmarṣito mandā yuddhaṃ tarhi dadāmi vaḥ,एवम् आवेदितो राजा जहासोच्चैः स्म मागधः आह चामर्षितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि वः
10,72,31,na tvayā bhīruṇā yotsye yudhi viklava-tejasā mathurāṃ sva-purīṃ tyaktvā samudraṃ śaraṇaṃ gataḥ,न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लव-तेजसा मथुरां स्व-पुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गतः
10,72,32,ayaṃ tu vayasātulyo nāti-sattvo na me samaḥ arjuno na bhaved yoddhā bhīmas tulya-balo mama,अयं तु वयसातुल्यो नाति-सत्त्वो न मे समः अर्जुनो न भवेद् योद्धा भीमस् तुल्य-बलो मम
10,72,33,ity uktvā bhīmasenāya prādāya mahatīṃ gadām dvitīyāṃ svayam ādāya nirjagāma purād bahiḥ,इत्य् उक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् द्वितीयां स्वयम् आदाय निर्जगाम पुराद् बहिः
10,72,34,tataḥ samekhale vīrau saṃyuktāv itaretaram jaghnatur vajra-kalpābhyāṃ gadābhyāṃ raṇa-durmadau,ततः समेखले वीरौ संयुक्ताव् इतरेतरम् जघ्नतुर् वज्र-कल्पाभ्यां गदाभ्यां रण-दुर्मदौ
10,72,35,maṇḍalāni vicitrāṇi savyaṃ dakṣiṇam eva ca caratoḥ śuśubhe yuddhaṃ naṭayor iva raṅgiṇoḥ,मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणम् एव च चरतोः शुशुभे युद्धं नटयोर् इव रङ्गिणोः
10,72,36,tataś caṭa-caṭā-śabdo vajra-niṣpesa-sannibhaḥ gadayoḥ kṣiptayo rājan dantayor iva dantinoḥ,ततश् चट-चटा-शब्दो वज्र-निष्पेस-सन्निभः गदयोः क्षिप्तयो राजन् दन्तयोर् इव दन्तिनोः
10,72,37,te vai gade bhuja-javena nipātyamāne anyonyato 'ṃsa-kaṭi-pāda-karoru-jatrum amp;cūrṇī-babhūvatur upetya yathārka-śākhe saṃyudhyator dviradayor iva dīpta-manvyoḥ,ते वै गदे भुज-जवेन निपात्यमाने अन्योन्यतो ऽंस-कटि-पाद-करोरु-जत्रुम् अम्प्;चूर्णी-बभूवतुर् उपेत्य यथार्क-शाखे संयुध्यतोर् द्विरदयोर् इव दीप्त-मन्व्योः
10,72,38,itthaṃ tayoḥ prahatayor gadayor nṛ-vīrau kruddhau sva-muṣṭibhir ayaḥ-sparaśair apiṣṭām itthaṃ tayoḥ prahatayor gadayor nṛ-vīrau kruddhau sva-muṣṭibhir ayaḥ-sparaśair apiṣṭām śabdas tayoḥ praharator ibhayor ivāsīn nirghāta-vajra-paruṣas tala-tāḍanotthaḥ,इत्थं तयोः प्रहतयोर् गदयोर् नृ-वीरौ क्रुद्धौ स्व-मुष्टिभिर् अयः-स्परशैर् अपिष्टाम् इत्थं तयोः प्रहतयोर् गदयोर् नृ-वीरौ क्रुद्धौ स्व-मुष्टिभिर् अयः-स्परशैर् अपिष्टाम् शब्दस् तयोः प्रहरतोर् इभयोर् इवासीन् निर्घात-वज्र-परुषस् तल-ताडनोत्थः
10,72,39,tayor evaṃ praharatoḥ sama-śikṣā-balaujasoḥ nirviśeṣam abhūd yuddham akṣīṇa-javayor nṛpa,तयोर् एवं प्रहरतोः सम-शिक्षा-बलौजसोः निर्विशेषम् अभूद् युद्धम् अक्षीण-जवयोर् नृप
10,72,40,śatror janma-mṛtī vidvāñ jīvitaṃ ca jarā-kṛtam pārtham āpyāyayan svena tejasācintayad dhariḥ,शत्रोर् जन्म-मृती विद्वाञ् जीवितं च जरा-कृतम् पार्थम् आप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद् धरिः
10,72,41,sañcintyārī-vadhopāyaṃ bhīmasyāmogha-darśanaḥ darśayām āsa viṭapaṃ pāṭayann iva saṃjñayā,सञ्चिन्त्यारी-वधोपायं भीमस्यामोघ-दर्शनः दर्शयाम् आस विटपं पाटयन्न् इव संज्ञया
10,72,42,tad vijñāya mahā-sattvo bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ gṛhītvā pādayoḥ śatruṃ pātayām āsa bhū-tale,तद् विज्ञाय महा-सत्त्वो भीमः प्रहरतां वरः गृहीत्वा पादयोः शत्रुं पातयाम् आस भू-तले
10,72,43,ekam pādaṃ padākramya dorbhyām anyaṃ pragṛhya saḥ gudataḥ pāṭayām āsa śākham iva mahā-gajaḥ,एकम् पादं पदाक्रम्य दोर्भ्याम् अन्यं प्रगृह्य सः गुदतः पाटयाम् आस शाखम् इव महा-गजः
10,72,44,eka-pādoru-vṛṣaṇa- kaṭi-pṛṣṭha-stanāṃsake eka-bāhv-akṣi-bhrū-karṇe śakale dadṛśuḥ prajāḥ,एक-पादोरु-वृषण- कटि-पृष्ठ-स्तनांसके एक-बाह्व्-अक्षि-भ्रू-कर्णे शकले ददृशुः प्रजाः
10,72,45,hāhā-kāro mahān āsīn nihate magadheśvare pūjayām āsatur bhīmaṃ parirabhya jayācyatau,हाहा-कारो महान् आसीन् निहते मगधेश्वरे पूजयाम् आसतुर् भीमं परिरभ्य जयाच्यतौ
10,72,46,sahadevaṃ tat-tanayaṃ bhagavān bhūta-bhāvanaḥ abhyaṣiñcad ameyātmā magadhānāṃ patiṃ prabhuḥ mocayām āsa rājanyān saṃruddhā māgadhena ye,सहदेवं तत्-तनयं भगवान् भूत-भावनः अभ्यषिञ्चद् अमेयात्मा मगधानां पतिं प्रभुः मोचयाम् आस राजन्यान् संरुद्धा मागधेन ये
10,73,1,bhp_10.73.001 śrī-śuka uvāca ayute dve śatāny aṣṭau niruddhā yudhi nirjitāḥ te nirgatā giridroṇyāṃ malinā mala-vāsasaḥ,भ्प्_१०.७३.००१ श्री-शुक उवाच अयुते द्वे शतान्य् अष्टौ निरुद्धा युधि निर्जिताः ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मल-वाससः
10,73,2,kṣut-kṣāmāḥ śuṣka-vadanāḥ saṃrodha-parikarśitāḥ dadṛśus te ghana-śyāmaṃ pīta-kauśeya-vāsasam,क्षुत्-क्षामाः शुष्क-वदनाः संरोध-परिकर्शिताः ददृशुस् ते घन-श्यामं पीत-कौशेय-वाससम्
10,73,3,śrīvatsāṅkaṃ catur-bāhuṃ padma-garbhāruṇekṣaṇam cāru-prasanna-vadanaṃ sphuran-makara-kuṇḍalam,श्रीवत्साङ्कं चतुर्-बाहुं पद्म-गर्भारुणेक्षणम् चारु-प्रसन्न-वदनं स्फुरन्-मकर-कुण्डलम्
10,73,4,padma-hastaṃ gadā-śaṅkha rathāṅgair upalakṣitam kirīṭa-hāra-kaṭaka- kaṭi-sūtrāṅgadāñcitam,पद्म-हस्तं गदा-शङ्ख रथाङ्गैर् उपलक्षितम् किरीट-हार-कटक- कटि-सूत्राङ्गदाञ्चितम्
10,73,5,bhrājad-vara-maṇi-grīvaṃ nivītaṃ vana-mālayā pibanta iva cakṣurbhyāṃ lihanta iva jihvayā,भ्राजद्-वर-मणि-ग्रीवं निवीतं वन-मालया पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया
10,73,6,jighranta iva nāsābhyāṃ rambhanta iva bāhubhiḥ praṇemur hata-pāpmāno mūrdhabhiḥ pādayor hareḥ,जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभिः प्रणेमुर् हत-पाप्मानो मूर्धभिः पादयोर् हरेः
10,73,7,kṛṣṇa-sandarśanāhlāda dhvasta-saṃrodhana-klamāḥ praśaśaṃsur hṛṣīkeśaṃ gīrbhiḥ prāñjalayo nṛpāḥ,कृष्ण-सन्दर्शनाह्लाद ध्वस्त-संरोधन-क्लमाः प्रशशंसुर् हृषीकेशं गीर्भिः प्राञ्जलयो नृपाः
10,73,8,bhp_10.73.008 rājāna ūcuḥ namas te deva-deveśa prapannārti-harāvyaya prapannān pāhi naḥ kṛṣṇa nirviṇṇān ghora-saṃsṛteḥ,भ्प्_१०.७३.००८ राजान ऊचुः नमस् ते देव-देवेश प्रपन्नार्ति-हराव्यय प्रपन्नान् पाहि नः कृष्ण निर्विण्णान् घोर-संसृतेः
10,73,9,nainaṃ nāthānusūyāmo māgadhaṃ madhusūdana anugraho yad bhavato rājñāṃ rājya-cyutir vibho,नैनं नाथानुसूयामो मागधं मधुसूदन अनुग्रहो यद् भवतो राज्ञां राज्य-च्युतिर् विभो
10,73,10,rājyaiśvarya-madonnaddho na śreyo vindate nṛpaḥ tvan-māyā-mohito 'nityā manyate sampado 'calāḥ,राज्यैश्वर्य-मदोन्नद्धो न श्रेयो विन्दते नृपः त्वन्-माया-मोहितो ऽनित्या मन्यते सम्पदो ऽचलाः
10,73,11,mṛga-tṛṣṇāṃ yathā bālā manyanta udakāśayam evaṃ vaikārikīṃ māyām ayuktā vastu cakṣate,मृग-तृष्णां यथा बाला मन्यन्त उदकाशयम् एवं वैकारिकीं मायाम् अयुक्ता वस्तु चक्षते
10,73,12,vayaṃ purā śrī-mada-naṣṭa-dṛṣṭayo jigīṣayāsyā itaretara-spṛdhaḥ ghnantaḥ prajāḥ svā ati-nirghṛṇāḥ prabho mṛtyuṃ puras tvāvigaṇayya durmadāḥ,वयं पुरा श्री-मद-नष्ट-दृष्टयो जिगीषयास्या इतरेतर-स्पृधः घ्नन्तः प्रजाः स्वा अति-निर्घृणाः प्रभो मृत्युं पुरस् त्वाविगणय्य दुर्मदाः
10,73,13,ta eva kṛṣṇādya gabhīra-raṃhasā durante-vīryeṇa vicālitāḥ śriyaḥ kālena tanvā bhavato 'nukampayā vinaṣṭa-darpāś caraṇau smarāma te,त एव कृष्णाद्य गभीर-रंहसा दुरन्ते-वीर्येण विचालिताः श्रियः कालेन तन्वा भवतो ऽनुकम्पया विनष्ट-दर्पाश् चरणौ स्मराम ते
10,73,14,atho na rājyam mṛga-tṛṣṇi-rūpitaṃ dehena śaśvat patatā rujāṃ bhuvā upāsitavyaṃ spṛhayāmahe vibho kriyā-phalaṃ pretya ca karṇa-rocanam,अथो न राज्यम् मृग-तृष्णि-रूपितं देहेन शश्वत् पतता रुजां भुवा उपासितव्यं स्पृहयामहे विभो क्रिया-फलं प्रेत्य च कर्ण-रोचनम्
10,73,15,taṃ naḥ samādiśopāyaṃ yena te caraṇābjayoḥ smṛtir yathā na viramed api saṃsaratām iha,तं नः समादिशोपायं येन ते चरणाब्जयोः स्मृतिर् यथा न विरमेद् अपि संसरताम् इह
10,73,16,kṛṣṇāya vāsudevāya haraye paramātmane praṇata-kleśa-nāśāya govindāya namo namaḥ,कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने प्रणत-क्लेश-नाशाय गोविन्दाय नमो नमः
10,73,17,bhp_10.73.017 śrī-śuka uvāca saṃstūyamāno bhagavān rājabhir mukta-bandhanaiḥ tān āha karuṇas tāta śaraṇyaḥ ślakṣṇayā girā,भ्प्_१०.७३.०१७ श्री-शुक उवाच संस्तूयमानो भगवान् राजभिर् मुक्त-बन्धनैः तान् आह करुणस् तात शरण्यः श्लक्ष्णया गिरा
10,73,18,bhp_10.73.018 śrī-bhagavān uvāca adya prabhṛti vo bhūpā mayy ātmany akhileśvare su-dṛḍhā jāyate bhaktir bāḍham āśaṃsitaṃ tathā,भ्प्_१०.७३.०१८ श्री-भगवान् उवाच अद्य प्रभृति वो भूपा मय्य् आत्मन्य् अखिलेश्वरे सु-दृढा जायते भक्तिर् बाढम् आशंसितं तथा
10,73,19,diṣṭyā vyavasitaṃ bhūpā bhavanta ṛta-bhāṣiṇaḥ śrīy-aiśvarya-madonnāhaṃ paśya unmādakaṃ nṛṇām,दिष्ट्या व्यवसितं भूपा भवन्त ऋत-भाषिणः श्रीय्-ऐश्वर्य-मदोन्नाहं पश्य उन्मादकं नृणाम्
10,73,20,haihayo nahuṣo veṇo rāvaṇo narako 'pare śrī-madād bhraṃśitāḥ sthānād deva-daitya-nareśvarāḥ,हैहयो नहुषो वेणो रावणो नरको ऽपरे श्री-मदाद् भ्रंशिताः स्थानाद् देव-दैत्य-नरेश्वराः
10,73,21,bhavanta etad vijñāya dehādy utpādyam anta-vat māṃ yajanto 'dhvarair yuktāḥ prajā dharmeṇa rakṣyatha,भवन्त एतद् विज्ञाय देहाद्य् उत्पाद्यम् अन्त-वत् मां यजन्तो ऽध्वरैर् युक्ताः प्रजा धर्मेण रक्ष्यथ
10,73,22,santanvantaḥ prajā-tantūn sukhaṃ duḥkhaṃ bhavābhavau prāptaṃ prāptaṃ ca sevanto mac-cittā vicariṣyatha,सन्तन्वन्तः प्रजा-तन्तून् सुखं दुःखं भवाभवौ प्राप्तं प्राप्तं च सेवन्तो मच्-चित्ता विचरिष्यथ
10,73,23,udāsīnāś ca dehādāv ātmārāmā dhṛta-vratāḥ mayy āveśya manaḥ samyaṅ mām ante brahma yāsyatha,उदासीनाश् च देहादाव् आत्मारामा धृत-व्रताः मय्य् आवेश्य मनः सम्यङ् माम् अन्ते ब्रह्म यास्यथ
10,73,24,bhp_10.73.024 śrī-śuka uvāca ity ādiśya nṛpān kṛṣṇo bhagavān bhuvaneśvaraḥ teṣāṃ nyayuṅkta puruṣān striyo majjana-karmaṇi,भ्प्_१०.७३.०२४ श्री-शुक उवाच इत्य् आदिश्य नृपान् कृष्णो भगवान् भुवनेश्वरः तेषां न्ययुङ्क्त पुरुषान् स्त्रियो मज्जन-कर्मणि
10,73,25,saparyāṃ kārayām āsa sahadevena bhārata naradevocitair vastrair bhūṣaṇaiḥ srag-vilepanaiḥ,सपर्यां कारयाम् आस सहदेवेन भारत नरदेवोचितैर् वस्त्रैर् भूषणैः स्रग्-विलेपनैः
10,73,26,bhojayitvā varānnena su-snātān samalaṅkṛtān bhogaiś ca vividhair yuktāṃs tāmbūlādyair nṛpocitaiḥ,भोजयित्वा वरान्नेन सु-स्नातान् समलङ्कृतान् भोगैश् च विविधैर् युक्तांस् ताम्बूलाद्यैर् नृपोचितैः
10,73,27,te pūjitā mukundena rājāno mṛṣṭa-kuṇḍalāḥ virejur mocitāḥ kleśāt prāvṛḍ-ante yathā grahāḥ,ते पूजिता मुकुन्देन राजानो मृष्ट-कुण्डलाः विरेजुर् मोचिताः क्लेशात् प्रावृड्-अन्ते यथा ग्रहाः
10,73,28,rathān sad-aśvān āropya maṇi-kāñcana-bhūṣitān prīṇayya sunṛtair vākyaiḥ sva-deśān pratyayāpayat,रथान् सद्-अश्वान् आरोप्य मणि-काञ्चन-भूषितान् प्रीणय्य सुनृतैर् वाक्यैः स्व-देशान् प्रत्ययापयत्
10,73,29,ta evaṃ mocitāḥ kṛcchrāt kṛṣṇena su-mahātmanā yayus tam eva dhyāyantaḥ kṛtāni ca jagat-pateḥ,त एवं मोचिताः कृच्छ्रात् कृष्णेन सु-महात्मना ययुस् तम् एव ध्यायन्तः कृतानि च जगत्-पतेः
10,73,30,jagaduḥ prakṛtibhyas te mahā-puruṣa-ceṣṭitam yathānvaśāsad bhagavāṃs tathā cakrur atandritāḥ,जगदुः प्रकृतिभ्यस् ते महा-पुरुष-चेष्टितम् यथान्वशासद् भगवांस् तथा चक्रुर् अतन्द्रिताः
10,73,31,jarāsandhaṃ ghātayitvā bhīmasenena keśavaḥ pārthābhyāṃ saṃyutaḥ prāyāt sahadevena pūjitaḥ,जरासन्धं घातयित्वा भीमसेनेन केशवः पार्थाभ्यां संयुतः प्रायात् सहदेवेन पूजितः
10,73,32,gatvā te khāṇḍava-prasthaṃ śaṅkhān dadhmur jitārayaḥ harṣayantaḥ sva-suhṛdo durhṛdāṃ cāsukhāvahāḥ,गत्वा ते खाण्डव-प्रस्थं शङ्खान् दध्मुर् जितारयः हर्षयन्तः स्व-सुहृदो दुर्हृदां चासुखावहाः
10,73,33,tac chrutvā prīta-manasa indraprastha-nivāsinaḥ menire māgadhaṃ śāntaṃ rājā cāpta-manorathaḥ,तच् छ्रुत्वा प्रीत-मनस इन्द्रप्रस्थ-निवासिनः मेनिरे मागधं शान्तं राजा चाप्त-मनोरथः
10,73,34,abhivandyātha rājānaṃ bhīmārjuna-janārdanāḥ sarvam āśrāvayāṃ cakrur ātmanā yad anuṣṭhitam,अभिवन्द्याथ राजानं भीमार्जुन-जनार्दनाः सर्वम् आश्रावयां चक्रुर् आत्मना यद् अनुष्ठितम्
10,73,35,niśamya dharma-rājas tat keśavenānukampitam ānandāśru-kalāṃ muñcan premṇā novāca kiñcana,निशम्य धर्म-राजस् तत् केशवेनानुकम्पितम् आनन्दाश्रु-कलां मुञ्चन् प्रेम्णा नोवाच किञ्चन
10,74,1,bhp_10.74.001 śrī-śuka uvāca evaṃ yudhiṣṭhiro rājā jarāsandha-vadhaṃ vibhoḥ kṛṣṇasya cānubhāvaṃ taṃ śrutvā prītas tam abravīt,भ्प्_१०.७४.००१ श्री-शुक उवाच एवं युधिष्ठिरो राजा जरासन्ध-वधं विभोः कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस् तम् अब्रवीत्
10,74,2,bhp_10.74.002 śrī-yudhiṣṭhira uvāca ye syus trai-lokya-guravaḥ sarve lokā maheśvarāḥ vahanti durlabhaṃ labdvā śirasaivānuśāsanam,भ्प्_१०.७४.००२ श्री-युधिष्ठिर उवाच ये स्युस् त्रै-लोक्य-गुरवः सर्वे लोका महेश्वराः वहन्ति दुर्लभं लब्द्वा शिरसैवानुशासनम्
10,74,3,sa bhavān aravindākṣo dīnānām īśa-māninām dhatte 'nuśāsanaṃ bhūmaṃs tad atyanta-viḍambanam,स भवान् अरविन्दाक्षो दीनानाम् ईश-मानिनाम् धत्ते ऽनुशासनं भूमंस् तद् अत्यन्त-विडम्बनम्
10,74,4,na hy ekasyādvitīyasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ karmabhir vardhate tejo hrasate ca yathā raveḥ,न ह्य् एकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मणः परमात्मनः कर्मभिर् वर्धते तेजो ह्रसते च यथा रवेः
10,74,5,na vai te 'jita bhaktānāṃ mamāham iti mādhava tvaṃ taveti ca nānā-dhīḥ paśūnām iva vaikṛtī,न वै ते ऽजित भक्तानां ममाहम् इति माधव त्वं तवेति च नाना-धीः पशूनाम् इव वैकृती
10,74,6,bhp_10.74.006 śrī-śuka uvāca ity uktvā yajñiye kāle vavre yuktān sa ṛtvijaḥ kṛṣṇānumoditaḥ pārtho brāhmaṇān brahma-vādinaḥ,भ्प्_१०.७४.००६ श्री-शुक उवाच इत्य् उक्त्वा यज्ञिये काले वव्रे युक्तान् स ऋत्विजः कृष्णानुमोदितः पार्थो ब्राह्मणान् ब्रह्म-वादिनः
10,74,7,dvaipāyano bharadvājaḥ sumantur gotamo 'sitaḥ vasiṣṭhaś cyavanaḥ kaṇvo maitreyaḥ kavaṣas tritaḥ,द्वैपायनो भरद्वाजः सुमन्तुर् गोतमो ऽसितः वसिष्ठश् च्यवनः कण्वो मैत्रेयः कवषस् त्रितः
10,74,8,viśvāmitro vāmadevaḥ sumatir jaiminiḥ kratuḥ pailaḥ parāśaro gargo vaiśampāyana eva ca,विश्वामित्रो वामदेवः सुमतिर् जैमिनिः क्रतुः पैलः पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च
10,74,9,atharvā kaśyapo dhaumyo rāmo bhārgava āsuriḥ vītihotro madhucchandā vīraseno 'kṛtavraṇaḥ,अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरिः वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनो ऽकृतव्रणः
10,74,10,upahūtās tathā cānye droṇa-bhīṣma-kṛpādayaḥ dhṛtarāṣṭraḥ saha-suto viduraś ca mahā-matiḥ,उपहूतास् तथा चान्ये द्रोण-भीष्म-कृपादयः धृतराष्ट्रः सह-सुतो विदुरश् च महा-मतिः
10,74,11,brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā yajña-didṛkṣavaḥ tatreyuḥ sarva-rājāno rājñāṃ prakṛtayo nṛpa,ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा यज्ञ-दिदृक्षवः तत्रेयुः सर्व-राजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप
10,74,12,tatas te deva-yajanaṃ brāhmaṇāḥ svarṇa-lāṅgalaiḥ kṛṣṭvā tatra yathāmnāyaṃ dīkṣayāṃ cakrire nṛpam,ततस् ते देव-यजनं ब्राह्मणाः स्वर्ण-लाङ्गलैः कृष्ट्वा तत्र यथाम्नायं दीक्षयां चक्रिरे नृपम्
10,74,13,haimāḥ kilopakaraṇā varuṇasya yathā purā indrādayo loka-pālā viriñci-bhava-saṃyutāḥ,हैमाः किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा इन्द्रादयो लोक-पाला विरिञ्चि-भव-संयुताः
10,74,14,sa-gaṇāḥ siddha-gandharvā vidyādhara-mahoragāḥ munayo yakṣa-rakṣāṃsi khaga-kinnara-cāraṇāḥ,स-गणाः सिद्ध-गन्धर्वा विद्याधर-महोरगाः मुनयो यक्ष-रक्षांसि खग-किन्नर-चारणाः
10,74,15,rājānaś ca samāhūtā rāja-patnyaś ca sarvaśaḥ rājasūyaṃ samīyuḥ sma rājñaḥ pāṇḍu-sutasya vai menire kṛṣṇa-bhaktasya sūpapannam avismitāḥ,राजानश् च समाहूता राज-पत्न्यश् च सर्वशः राजसूयं समीयुः स्म राज्ञः पाण्डु-सुतस्य वै मेनिरे कृष्ण-भक्तस्य सूपपन्नम् अविस्मिताः
10,74,16,ayājayan mahā-rājaṃ yājakā deva-varcasaḥ rājasūyena vidhi-vat pracetasam ivāmarāḥ,अयाजयन् महा-राजं याजका देव-वर्चसः राजसूयेन विधि-वत् प्रचेतसम् इवामराः
10,74,17,sūtye 'hany avanī-pālo yājakān sadasas-patīn apūjayan mahā-bhāgān yathā-vat su-samāhitaḥ,सूत्ये ऽहन्य् अवनी-पालो याजकान् सदसस्-पतीन् अपूजयन् महा-भागान् यथा-वत् सु-समाहितः
10,74,18,sadasyāgryārhaṇārhaṃ vai vimṛśantaḥ sabhā-sadaḥ nādhyagacchann anaikāntyāt sahadevas tadābravīt,सदस्याग्र्यार्हणार्हं वै विमृशन्तः सभा-सदः नाध्यगच्छन्न् अनैकान्त्यात् सहदेवस् तदाब्रवीत्
10,74,19,arhati hy acyutaḥ śraiṣṭhyaṃ bhagavān sātvatāṃ patiḥ eṣa vai devatāḥ sarvā deśa-kāla-dhanādayaḥ,अर्हति ह्य् अच्युतः श्रैष्ठ्यं भगवान् सात्वतां पतिः एष वै देवताः सर्वा देश-काल-धनादयः
10,74,20,yad-ātmakam idaṃ viśvaṃ kratavaś ca yad-ātmakāḥ agnir āhutayo mantrā sāṅkhyaṃ yogaś ca yat-paraḥ,यद्-आत्मकम् इदं विश्वं क्रतवश् च यद्-आत्मकाः अग्निर् आहुतयो मन्त्रा साङ्ख्यं योगश् च यत्-परः
10,74,21,eka evādvitīyo 'sāv aitad-ātmyam idaṃ jagat ātmanātmāśrayaḥ sabhyāḥ sṛjaty avati hanty ajaḥ,एक एवाद्वितीयो ऽसाव् ऐतद्-आत्म्यम् इदं जगत् आत्मनात्माश्रयः सभ्याः सृजत्य् अवति हन्त्य् अजः
10,74,22,vividhānīha karmāṇi janayan yad-avekṣayā īhate yad ayaṃ sarvaḥ śreyo dharmādi-lakṣaṇam,विविधानीह कर्माणि जनयन् यद्-अवेक्षया ईहते यद् अयं सर्वः श्रेयो धर्मादि-लक्षणम्
10,74,23,tasmāt kṛṣṇāya mahate dīyatāṃ paramārhaṇam evaṃ cet sarva-bhūtānām ātmanaś cārhaṇaṃ bhavet,तस्मात् कृष्णाय महते दीयतां परमार्हणम् एवं चेत् सर्व-भूतानाम् आत्मनश् चार्हणं भवेत्
10,74,24,sarva-bhūtātma-bhūtāya kṛṣṇāyānanya-darśine deyaṃ śāntāya pūrṇāya dattasyānantyam icchatā,सर्व-भूतात्म-भूताय कृष्णायानन्य-दर्शिने देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यम् इच्छता
10,74,25,ity uktvā sahadevo 'bhūt tūṣṇīṃ kṛṣṇānubhāva-vit tac chrutvā tuṣṭuvuḥ sarve sādhu sādhv iti sattamāḥ,इत्य् उक्त्वा सहदेवो ऽभूत् तूष्णीं कृष्णानुभाव-वित् तच् छ्रुत्वा तुष्टुवुः सर्वे साधु साध्व् इति सत्तमाः
10,74,26,śrutvā dvijeritaṃ rājā jñātvā hārdaṃ sabhā-sadām samarhayad dhṛṣīkeśaṃ prītaḥ praṇaya-vihvalaḥ,श्रुत्वा द्विजेरितं राजा ज्ञात्वा हार्दं सभा-सदाम् समर्हयद् धृषीकेशं प्रीतः प्रणय-विह्वलः
10,74,27,tat-pādāv avanijyāpaḥ śirasā loka-pāvanīḥ sa-bhāryaḥ sānujāmātyaḥ sa-kuṭumbo vahan mudā,तत्-पादाव् अवनिज्यापः शिरसा लोक-पावनीः स-भार्यः सानुजामात्यः स-कुटुम्बो वहन् मुदा
10,74,28,vāsobhiḥ pīta-kauṣeyair bhūṣaṇaiś ca mahā-dhanaiḥ arhayitvāśru-pūrṇākṣo nāśakat samavekṣitum,वासोभिः पीत-कौषेयैर् भूषणैश् च महा-धनैः अर्हयित्वाश्रु-पूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम्
10,74,29,itthaṃ sabhājitaṃ vīkṣya sarve prāñjalayo janāḥ namo jayeti nemus taṃ nipetuḥ puṣpa-vṛṣṭayaḥ,इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जनाः नमो जयेति नेमुस् तं निपेतुः पुष्प-वृष्टयः
10,74,30,itthaṃ niśamya damaghoṣa-sutaḥ sva-pīṭhād utthāya kṛṣṇa-guṇa-varṇana-jāta-manyuḥ amp;utkṣipya bāhum idam āha sadasy amarṣī saṃśrāvayan bhagavate paruṣāṇy abhītaḥ,इत्थं निशम्य दमघोष-सुतः स्व-पीठाद् उत्थाय कृष्ण-गुण-वर्णन-जात-मन्युः अम्प्;उत्क्षिप्य बाहुम् इदम् आह सदस्य् अमर्षी संश्रावयन् भगवते परुषाण्य् अभीतः
10,74,31,īśo duratyayaḥ kāla iti satyavatī srutiḥ vṛddhānām api yad buddhir bāla-vākyair vibhidyate,ईशो दुरत्ययः काल इति सत्यवती स्रुतिः वृद्धानाम् अपि यद् बुद्धिर् बाल-वाक्यैर् विभिद्यते
10,74,32,yūyaṃ pātra-vidāṃ śreṣṭhā mā mandhvaṃ bāla-bhāṣītam sadasas-patayaḥ sarve kṛṣṇo yat sammato 'rhaṇe,यूयं पात्र-विदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बाल-भाषीतम् सदसस्-पतयः सर्वे कृष्णो यत् सम्मतो ऽर्हणे
10,74,33,tapo-vidyā-vrata-dharān jñāna-vidhvasta-kalmaṣān paramaṛṣīn brahma-niṣṭhāṃl loka-pālaiś ca pūjitān,तपो-विद्या-व्रत-धरान् ज्ञान-विध्वस्त-कल्मषान् परमऋषीन् ब्रह्म-निष्ठांल् लोक-पालैश् च पूजितान्
10,74,34,sadas-patīn atikramya gopālaḥ kula-pāṃsanaḥ yathā kākaḥ puroḍāśaṃ saparyāṃ katham arhati,सदस्-पतीन् अतिक्रम्य गोपालः कुल-पांसनः यथा काकः पुरोडाशं सपर्यां कथम् अर्हति
10,74,35,varṇāśrama-kulāpetaḥ sarva-dharma-bahiṣ-kṛtaḥ svaira-vartī guṇair hīnaḥ saparyāṃ katham arhati,वर्णाश्रम-कुलापेतः सर्व-धर्म-बहिष्-कृतः स्वैर-वर्ती गुणैर् हीनः सपर्यां कथम् अर्हति
10,74,36,yayātinaiṣāṃ hi kulaṃ śaptaṃ sadbhir bahiṣ-kṛtam vṛthā-pāna-rataṃ śaśvat saparyāṃ katham arhati,ययातिनैषां हि कुलं शप्तं सद्भिर् बहिष्-कृतम् वृथा-पान-रतं शश्वत् सपर्यां कथम् अर्हति
10,74,37,brahmarṣi-sevitān deśān hitvaite 'brahma-varcasam samudraṃ durgam āśritya bādhante dasyavaḥ prajāḥ,ब्रह्मर्षि-सेवितान् देशान् हित्वैते ऽब्रह्म-वर्चसम् समुद्रं दुर्गम् आश्रित्य बाधन्ते दस्यवः प्रजाः
10,74,38,evam-ādīny abhadrāṇi babhāṣe naṣṭa-maṅgalaḥ novāca kiñcid bhagavān yathā siṃhaḥ śivā-rutam,एवम्-आदीन्य् अभद्राणि बभाषे नष्ट-मङ्गलः नोवाच किञ्चिद् भगवान् यथा सिंहः शिवा-रुतम्
10,74,39,bhagavan-nindanaṃ śrutvā duḥsahaṃ tat sabhā-sadaḥ karṇau pidhāya nirjagmuḥ śapantaś cedi-paṃ ruṣā,भगवन्-निन्दनं श्रुत्वा दुःसहं तत् सभा-सदः कर्णौ पिधाय निर्जग्मुः शपन्तश् चेदि-पं रुषा
10,74,40,nindāṃ bhagavataḥ śṛṇvaṃs tat-parasya janasya vā tato nāpaiti yaḥ so 'pi yāty adhaḥ sukṛtāc cyutaḥ,निन्दां भगवतः शृण्वंस् तत्-परस्य जनस्य वा ततो नापैति यः सो ऽपि यात्य् अधः सुकृताच् च्युतः
10,74,41,tataḥ pāṇḍu-sutāḥ kruddhā matsya-kaikaya-sṛñjayāḥ udāyudhāḥ samuttasthuḥ śiśupāla-jighāṃsavaḥ,ततः पाण्डु-सुताः क्रुद्धा मत्स्य-कैकय-सृञ्जयाः उदायुधाः समुत्तस्थुः शिशुपाल-जिघांसवः
10,74,42,tataś caidyas tv asambhrānto jagṛhe khaḍga-carmaṇī bhartsayan kṛṣṇa-pakṣīyān rājñaḥ sadasi bhārata,ततश् चैद्यस् त्व् असम्भ्रान्तो जगृहे खड्ग-चर्मणी भर्त्सयन् कृष्ण-पक्षीयान् राज्ञः सदसि भारत
10,74,43,tāvad utthāya bhagavān svān nivārya svayaṃ ruṣā śiraḥ kṣurānta-cakreṇa jahāra patato ripoḥ,तावद् उत्थाय भगवान् स्वान् निवार्य स्वयं रुषा शिरः क्षुरान्त-चक्रेण जहार पततो रिपोः
10,74,44,śabdaḥ kolāhalo 'thāsīc chiśupāle hate mahān tasyānuyāyino bhūpā dudruvur jīvitaiṣiṇaḥ,शब्दः कोलाहलो ऽथासीच् छिशुपाले हते महान् तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर् जीवितैषिणः
10,74,45,caidya-dehotthitaṃ jyotir vāsudevam upāviśat paśyatāṃ sarva-bhūtānām ulkeva bhuvi khāc cyutā,चैद्य-देहोत्थितं ज्योतिर् वासुदेवम् उपाविशत् पश्यतां सर्व-भूतानाम् उल्केव भुवि खाच् च्युता
10,74,46,janma-trayānuguṇita- vaira-saṃrabdhayā dhiyā dhyāyaṃs tan-mayatāṃ yāto bhāvo hi bhava-kāraṇam,जन्म-त्रयानुगुणित- वैर-संरब्धया धिया ध्यायंस् तन्-मयतां यातो भावो हि भव-कारणम्
10,74,47,ṛtvigbhyaḥ sa-sadasyebhyo dakṣināṃ vipulām adāt sarvān sampūjya vidhi-vac cakre 'vabhṛtham eka-rāṭ,ऋत्विग्भ्यः स-सदस्येभ्यो दक्षिनां विपुलाम् अदात् सर्वान् सम्पूज्य विधि-वच् चक्रे ऽवभृथम् एक-राट्
10,74,48,sādhayitvā kratuḥ rājñaḥ kṛṣṇo yogeśvareśvaraḥ uvāsa katicin māsān suhṛdbhir abhiyācitaḥ,साधयित्वा क्रतुः राज्ञः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः उवास कतिचिन् मासान् सुहृद्भिर् अभियाचितः
10,74,49,tato 'nujñāpya rājānam anicchantam apīśvaraḥ yayau sa-bhāryaḥ sāmātyaḥ sva-puraṃ devakī-sutaḥ,ततो ऽनुज्ञाप्य राजानम् अनिच्छन्तम् अपीश्वरः ययौ स-भार्यः सामात्यः स्व-पुरं देवकी-सुतः
10,74,50,varṇitaṃ tad upākhyānaṃ mayā te bahu-vistaram vaikuṇṭha-vāsinor janma vipra-śāpāt punaḥ punaḥ,वर्णितं तद् उपाख्यानं मया ते बहु-विस्तरम् वैकुण्ठ-वासिनोर् जन्म विप्र-शापात् पुनः पुनः
10,74,51,rājasūyāvabhṛthyena snāto rājā yudhiṣṭhiraḥ brahma-kṣatra-sabhā-madhye śuśubhe sura-rāḍ iva,राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्ठिरः ब्रह्म-क्षत्र-सभा-मध्ये शुशुभे सुर-राड् इव
10,74,52,rājñā sabhājitāḥ sarve sura-mānava-khecarāḥ kṛṣṇaṃ kratuṃ ca śaṃsantaḥ sva-dhāmāni yayur mudā,राज्ञा सभाजिताः सर्वे सुर-मानव-खेचराः कृष्णं क्रतुं च शंसन्तः स्व-धामानि ययुर् मुदा
10,74,53,duryodhanam ṛte pāpaṃ kaliṃ kuru-kulāmayam yo na sehe śrīyaṃ sphītāṃ dṛṣṭvā pāṇḍu-sutasya tām,दुर्योधनम् ऋते पापं कलिं कुरु-कुलामयम् यो न सेहे श्रीयं स्फीतां दृष्ट्वा पाण्डु-सुतस्य ताम्
10,74,54,ya idaṃ kīrtayed viṣṇoḥ karma caidya-vadhādikam rāja-mokṣaṃ vitānaṃ ca sarva-pāpaiḥ pramucyate,य इदं कीर्तयेद् विष्णोः कर्म चैद्य-वधादिकम् राज-मोक्षं वितानं च सर्व-पापैः प्रमुच्यते
10,75,1,bhp_10.75.001 śrī-rājovāca ajāta-śatros tam dṛṣṭvā rājasūya-mahodayam sarve mumudire brahman nṛ-devā ye samāgatāḥ,भ्प्_१०.७५.००१ श्री-राजोवाच अजात-शत्रोस् तम् दृष्ट्वा राजसूय-महोदयम् सर्वे मुमुदिरे ब्रह्मन् नृ-देवा ये समागताः
10,75,2,duryodhanaṃ varjayitvā rājānaḥ sarṣayaḥ surāḥ iti śrutaṃ no bhagavaṃs tatra kāraṇam ucyatām,दुर्योधनं वर्जयित्वा राजानः सर्षयः सुराः इति श्रुतं नो भगवंस् तत्र कारणम् उच्यताम्
10,75,3,bhp_10.75.003 śrī-bādarāyaṇir uvāca pitāmahasya te yajñe rājasūye mahātmanaḥ bāndhavāḥ paricaryāyāṃ tasyāsan prema-bandhanāḥ,भ्प्_१०.७५.००३ श्री-बादरायणिर् उवाच पितामहस्य ते यज्ञे राजसूये महात्मनः बान्धवाः परिचर्यायां तस्यासन् प्रेम-बन्धनाः
10,75,4,bhīmo mahānasādhyakṣo dhanādhyakṣaḥ suyodhanaḥ sahadevas tu pūjāyāṃ nakulo dravya-sādhane,भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्षः सुयोधनः सहदेवस् तु पूजायां नकुलो द्रव्य-साधने
10,75,5,guru-śuśrūṣaṇe jiṣṇuḥ kṛṣṇaḥ pādāvanejane pariveṣaṇe drupada-jā karṇo dāne mahā-manāḥ,गुरु-शुश्रूषणे जिष्णुः कृष्णः पादावनेजने परिवेषणे द्रुपद-जा कर्णो दाने महा-मनाः
10,75,6,yuyudhāno vikarṇaś ca hārdikyo vidurādayaḥ bāhlīka-putrā bhūry-ādyā ye ca santardanādayaḥ,युयुधानो विकर्णश् च हार्दिक्यो विदुरादयः बाह्लीक-पुत्रा भूर्य्-आद्या ये च सन्तर्दनादयः
10,75,7,nirūpitā mahā-yajñe nānā-karmasu te tadā pravartante sma rājendra rājñaḥ priya-cikīrṣavaḥ,निरूपिता महा-यज्ञे नाना-कर्मसु ते तदा प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञः प्रिय-चिकीर्षवः
10,75,8,ṛtvik-sadasya-bahu-vitsu suhṛttameṣu sv-iṣṭeṣu sūnṛta-samarhaṇa-dakṣiṇābhiḥ amp;caidye ca sātvata-pateś caraṇaṃ praviṣṭe cakrus tatas tv avabhṛtha-snapanaṃ dyu-nadyām,ऋत्विक्-सदस्य-बहु-वित्सु सुहृत्तमेषु स्व्-इष्टेषु सूनृत-समर्हण-दक्षिणाभिः अम्प्;चैद्ये च सात्वत-पतेश् चरणं प्रविष्टे चक्रुस् ततस् त्व् अवभृथ-स्नपनं द्यु-नद्याम्
10,75,9,mṛdaṅga-śaṅkha-paṇava- dhundhury-ānaka-gomukhāḥ vāditrāṇi vicitrāṇi nedur āvabhṛthotsave,मृदङ्ग-शङ्ख-पणव- धुन्धुर्य्-आनक-गोमुखाः वादित्राणि विचित्राणि नेदुर् आवभृथोत्सवे
10,75,10,nārtakyo nanṛtur hṛṣṭā gāyakā yūthaśo jaguḥ vīṇā-veṇu-talonnādas teṣāṃ sa divam aspṛśat,नार्तक्यो ननृतुर् हृष्टा गायका यूथशो जगुः वीणा-वेणु-तलोन्नादस् तेषां स दिवम् अस्पृशत्
10,75,11,citra-dhvaja-patākāgrair ibhendra-syandanārvabhiḥ sv-alaṅkṛtair bhaṭair bhūpā niryayū rukma-mālinaḥ,चित्र-ध्वज-पताकाग्रैर् इभेन्द्र-स्यन्दनार्वभिः स्व्-अलङ्कृतैर् भटैर् भूपा निर्ययू रुक्म-मालिनः
10,75,12,yadu-sṛñjaya-kāmboja- kuru-kekaya-kośalāḥ kampayanto bhuvaṃ sainyair yayamāna-puraḥ-sarāḥ,यदु-सृञ्जय-काम्बोज- कुरु-केकय-कोशलाः कम्पयन्तो भुवं सैन्यैर् ययमान-पुरः-सराः
10,75,13,sadasyartvig-dvija-śreṣṭhā brahma-ghoṣeṇa bhūyasā devarṣi-pitṛ-gandharvās tuṣṭuvuḥ puṣpa-varṣiṇaḥ,सदस्यर्त्विग्-द्विज-श्रेष्ठा ब्रह्म-घोषेण भूयसा देवर्षि-पितृ-गन्धर्वास् तुष्टुवुः पुष्प-वर्षिणः
10,75,14,sv-alaṇkṛtā narā nāryo gandha-srag-bhūṣaṇāmbaraiḥ vilimpantyo 'bhisiñcantyo vijahrur vividhai rasaiḥ,स्व्-अलण्कृता नरा नार्यो गन्ध-स्रग्-भूषणाम्बरैः विलिम्पन्त्यो ऽभिसिञ्चन्त्यो विजह्रुर् विविधै रसैः
10,75,15,taila-gorasa-gandhoda- haridrā-sāndra-kuṅkumaiḥ pumbhir liptāḥ pralimpantyo vijahrur vāra-yoṣitaḥ,तैल-गोरस-गन्धोद- हरिद्रा-सान्द्र-कुङ्कुमैः पुम्भिर् लिप्ताः प्रलिम्पन्त्यो विजह्रुर् वार-योषितः
10,75,16,guptā nṛbhir niragamann upalabdhum etad devyo yathā divi vimāna-varair nṛ-devyo amp;tā mātuleya-sakhibhiḥ pariṣicyamānāḥ sa-vrīḍa-hāsa-vikasad-vadanā virejuḥ,गुप्ता नृभिर् निरगमन्न् उपलब्धुम् एतद् देव्यो यथा दिवि विमान-वरैर् नृ-देव्यो अम्प्;ता मातुलेय-सखिभिः परिषिच्यमानाः स-व्रीड-हास-विकसद्-वदना विरेजुः
10,75,17,tā devarān uta sakhīn siṣicur dṛtībhiḥ klinnāmbarā vivṛta-gātra-kucoru-madhyāḥ tā devarān uta sakhīn siṣicur dṛtībhiḥ klinnāmbarā vivṛta-gātra-kucoru-madhyāḥ autsukya-mukta-kavarāc cyavamāna-mālyāḥ kṣobhaṃ dadhur mala-dhiyāṃ rucirair vihāraiḥ,ता देवरान् उत सखीन् सिषिचुर् दृतीभिः क्लिन्नाम्बरा विवृत-गात्र-कुचोरु-मध्याः ता देवरान् उत सखीन् सिषिचुर् दृतीभिः क्लिन्नाम्बरा विवृत-गात्र-कुचोरु-मध्याः औत्सुक्य-मुक्त-कवराच् च्यवमान-माल्याः क्षोभं दधुर् मल-धियां रुचिरैर् विहारैः
10,75,18,sa samrāḍ ratham āruḍhaḥ sad-aśvaṃ rukma-mālinam vyarocata sva-patnībhiḥ kriyābhiḥ kratu-rāḍ iva,स सम्राड् रथम् आरुढः सद्-अश्वं रुक्म-मालिनम् व्यरोचत स्व-पत्नीभिः क्रियाभिः क्रतु-राड् इव
10,75,19,patnī-samyājāvabhṛthyaiś caritvā te tam ṛtvijaḥ ācāntaṃ snāpayāṃ cakrur gaṅgāyāṃ saha kṛṣṇayā,पत्नी-सम्याजावभृथ्यैश् चरित्वा ते तम् ऋत्विजः आचान्तं स्नापयां चक्रुर् गङ्गायां सह कृष्णया
10,75,20,deva-dundubhayo nedur nara-dundubhibhiḥ samam mumucuḥ puṣpa-varṣāṇi devarṣi-pitṛ-mānavāḥ,देव-दुन्दुभयो नेदुर् नर-दुन्दुभिभिः समम् मुमुचुः पुष्प-वर्षाणि देवर्षि-पितृ-मानवाः
10,75,21,sasnus tatra tataḥ sarve varṇāśrama-yutā narāḥ mahā-pātaky api yataḥ sadyo mucyeta kilbiṣāt,सस्नुस् तत्र ततः सर्वे वर्णाश्रम-युता नराः महा-पातक्य् अपि यतः सद्यो मुच्येत किल्बिषात्
10,75,22,atha rājāhate kṣaume paridhāya sv-alaṅkṛtaḥ ṛtvik-sadasya-viprādīn ānarcābharaṇāmbaraiḥ,अथ राजाहते क्षौमे परिधाय स्व्-अलङ्कृतः ऋत्विक्-सदस्य-विप्रादीन् आनर्चाभरणाम्बरैः
10,75,23,bandhūñ jñātīn nṛpān mitra- suhṛdo 'nyāṃś ca sarvaśaḥ abhīkṣnaṃ pūjayām āsa nārāyaṇa-paro nṛpaḥ,बन्धूञ् ज्ञातीन् नृपान् मित्र- सुहृदो ऽन्यांश् च सर्वशः अभीक्ष्नं पूजयाम् आस नारायण-परो नृपः
10,75,24,sarve janāḥ sura-ruco maṇi-kuṇḍala-srag- uṣṇīṣa-kañcuka-dukūla-mahārghya-hārāḥ amp;nāryaś ca kuṇḍala-yugālaka-vṛnda-juṣṭa- vaktra-śriyaḥ kanaka-mekhalayā virejuḥ,सर्वे जनाः सुर-रुचो मणि-कुण्डल-स्रग्- उष्णीष-कञ्चुक-दुकूल-महार्घ्य-हाराः अम्प्;नार्यश् च कुण्डल-युगालक-वृन्द-जुष्ट- वक्त्र-श्रियः कनक-मेखलया विरेजुः
10,75,25,athartvijo mahā-śīlāḥ sadasyā brahma-vādinaḥ brahma-kṣatriya-viṭ-śudrā- rājāno ye samāgatāḥ,अथर्त्विजो महा-शीलाः सदस्या ब्रह्म-वादिनः ब्रह्म-क्षत्रिय-विट्-शुद्रा- राजानो ये समागताः
10,75,26,devarṣi-pitṛ-bhūtāni loka-pālāḥ sahānugāḥ pūjitās tam anujñāpya sva-dhāmāni yayur nṛpa,देवर्षि-पितृ-भूतानि लोक-पालाः सहानुगाः पूजितास् तम् अनुज्ञाप्य स्व-धामानि ययुर् नृप
10,75,27,hari-dāsasya rājarṣe rājasūya-mahodayam naivātṛpyan praśaṃsantaḥ piban martyo 'mṛtaṃ yathā,हरि-दासस्य राजर्षे राजसूय-महोदयम् नैवातृप्यन् प्रशंसन्तः पिबन् मर्त्यो ऽमृतं यथा
10,75,28,tato yudhiṣṭhiro rājā suhṛt-sambandhi-bāndhavān premṇā nivārayām āsa kṛṣṇaṃ ca tyāga-kātaraḥ,ततो युधिष्ठिरो राजा सुहृत्-सम्बन्धि-बान्धवान् प्रेम्णा निवारयाम् आस कृष्णं च त्याग-कातरः
10,75,29,bhagavān api tatrāṅga nyāvātsīt tat-priyaṃ-karaḥ prasthāpya yadu-vīrāṃś ca sāmbādīṃś ca kuśasthalīm,भगवान् अपि तत्राङ्ग न्यावात्सीत् तत्-प्रियं-करः प्रस्थाप्य यदु-वीरांश् च साम्बादींश् च कुशस्थलीम्
10,75,30,itthaṃ rājā dharma-suto manoratha-mahārṇavam su-dustaraṃ samuttīrya kṛṣṇenāsīd gata-jvaraḥ,इत्थं राजा धर्म-सुतो मनोरथ-महार्णवम् सु-दुस्तरं समुत्तीर्य कृष्णेनासीद् गत-ज्वरः
10,75,31,ekadāntaḥ-pure tasya vīkṣya duryodhanaḥ śriyam atapyad rājasūyasya mahitvaṃ cācyutātmanaḥ,एकदान्तः-पुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधनः श्रियम् अतप्यद् राजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मनः
10,75,32,yasmiṃs narendra-ditijendra-surendra-lakṣmīr nānā vibhānti kila viśva-sṛjopakḷptāḥ amp;tābhiḥ patīn drupada-rāja-sutopatasthe yasyāṃ viṣakta-hṛdayaḥ kuru-rāḍ atapyat,यस्मिंस् नरेन्द्र-दितिजेन्द्र-सुरेन्द्र-लक्ष्मीर् नाना विभान्ति किल विश्व-सृजोपकॢप्ताः अम्प्;ताभिः पतीन् द्रुपद-राज-सुतोपतस्थे यस्यां विषक्त-हृदयः कुरु-राड् अतप्यत्
10,75,33,yasmin tadā madhu-pater mahiṣī-sahasraṃ śroṇī-bhareṇa śanakaiḥ kvaṇad-aṅghri-śobham yasmin tadā madhu-pater mahiṣī-sahasraṃ śroṇī-bhareṇa śanakaiḥ kvaṇad-aṅghri-śobham madhye su-cāru kuca-kuṅkuma-śoṇa-hāraṃ śrīman-mukhaṃ pracala-kuṇḍala-kuntalāḍhyam,यस्मिन् तदा मधु-पतेर् महिषी-सहस्रं श्रोणी-भरेण शनकैः क्वणद्-अङ्घ्रि-शोभम् यस्मिन् तदा मधु-पतेर् महिषी-सहस्रं श्रोणी-भरेण शनकैः क्वणद्-अङ्घ्रि-शोभम् मध्ये सु-चारु कुच-कुङ्कुम-शोण-हारं श्रीमन्-मुखं प्रचल-कुण्डल-कुन्तलाढ्यम्
10,75,34,sabhāyāṃ maya-kḷptāyāṃ kvāpi dharma-suto 'dhirāṭ vṛto 'nugair bandhubhiś ca kṛṣṇenāpi sva-cakṣuṣā,सभायां मय-कॢप्तायां क्वापि धर्म-सुतो ऽधिराट् वृतो ऽनुगैर् बन्धुभिश् च कृष्णेनापि स्व-चक्षुषा
10,75,35,āsīnaḥ kāñcane sākṣād āsane maghavān iva pārameṣṭhya-śrīyā juṣṭaḥ stūyamānaś ca vandibhiḥ,आसीनः काञ्चने साक्षाद् आसने मघवान् इव पारमेष्ठ्य-श्रीया जुष्टः स्तूयमानश् च वन्दिभिः
10,75,36,tatra duryodhano mānī parīto bhrātṛbhir nṛpa kirīṭa-mālī nyaviśad asi-hastaḥ kṣipan ruṣā,तत्र दुर्योधनो मानी परीतो भ्रातृभिर् नृप किरीट-माली न्यविशद् असि-हस्तः क्षिपन् रुषा
10,75,37,sthale 'bhyagṛhṇād vastrāntaṃ jalaṃ matvā sthale 'patat jale ca sthala-vad bhrāntyā maya-māyā-vimohitaḥ,स्थले ऽभ्यगृह्णाद् वस्त्रान्तं जलं मत्वा स्थले ऽपतत् जले च स्थल-वद् भ्रान्त्या मय-माया-विमोहितः
10,75,38,jahāsa bhīmas taṃ dṛṣṭvā striyo nṛpatayo pare nivāryamāṇā apy aṅga rājñā kṛṣṇānumoditāḥ,जहास भीमस् तं दृष्ट्वा स्त्रियो नृपतयो परे निवार्यमाणा अप्य् अङ्ग राज्ञा कृष्णानुमोदिताः
10,75,39,sa vrīḍito 'vag-vadano ruṣā jvalan niṣkramya tūṣṇīṃ prayayau gajāhvayam hā-heti śabdaḥ su-mahān abhūt satām ajāta-śatrur vimanā ivābhavat babhūva tūṣṇīṃ bhagavān bhuvo bharaṃ samujjihīrṣur bhramati sma yad-dṛśā,स व्रीडितो ऽवग्-वदनो रुषा ज्वलन् निष्क्रम्य तूष्णीं प्रययौ गजाह्वयम् हा-हेति शब्दः सु-महान् अभूत् सताम् अजात-शत्रुर् विमना इवाभवत् बभूव तूष्णीं भगवान् भुवो भरं समुज्जिहीर्षुर् भ्रमति स्म यद्-दृशा
10,75,40,etat te 'bhihitaṃ rājan yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā suyodhanasya daurātmyaṃ rājasūye mahā-kratau,एतत् ते ऽभिहितं राजन् यत् पृष्टो ऽहम् इह त्वया सुयोधनस्य दौरात्म्यं राजसूये महा-क्रतौ
10,76,1,bhp_10.76.001 śrī-śuka uvāca athānyad api kṛṣṇasya śṛṇu karmādbhutaṃ nṛpa krīḍā-nara-śarīrasya yathā saubha-patir hataḥ,भ्प्_१०.७६.००१ श्री-शुक उवाच अथान्यद् अपि कृष्णस्य शृणु कर्माद्भुतं नृप क्रीडा-नर-शरीरस्य यथा सौभ-पतिर् हतः
10,76,2,śiśupāla-sakhaḥ śālvo rukmiṇy-udvāha āgataḥ yadubhir nirjitaḥ saṅkhye jarāsandhādayas tathā,शिशुपाल-सखः शाल्वो रुक्मिण्य्-उद्वाह आगतः यदुभिर् निर्जितः सङ्ख्ये जरासन्धादयस् तथा
10,76,3,śālvaḥ pratijñām akaroc chṛṇvatāṃ sarva-bhūbhujām ayādavāṃ kṣmāṃ kariṣye pauruṣaṃ mama paśyata,शाल्वः प्रतिज्ञाम् अकरोच् छृण्वतां सर्व-भूभुजाम् अयादवां क्ष्मां करिष्ये पौरुषं मम पश्यत
10,76,4,iti mūḍhaḥ pratijñāya devaṃ paśu-patiṃ prabhum ārādhayām āsa nṛpaḥ pāṃśu-muṣṭiṃ sakṛd grasan,इति मूढः प्रतिज्ञाय देवं पशु-पतिं प्रभुम् आराधयाम् आस नृपः पांशु-मुष्टिं सकृद् ग्रसन्
10,76,5,saṃvatsarānte bhagavān āśu-toṣa umā-patiḥ vareṇa cchandayām āsa śālvaṃ śaraṇam āgatam,संवत्सरान्ते भगवान् आशु-तोष उमा-पतिः वरेण च्छन्दयाम् आस शाल्वं शरणम् आगतम्
10,76,6,devāsura-manuṣyāṇāṃ gandharvoraga-rakṣasām abhedyaṃ kāma-gaṃ vavre sa yānaṃ vṛṣṇi-bhīṣaṇam,देवासुर-मनुष्याणां गन्धर्वोरग-रक्षसाम् अभेद्यं काम-गं वव्रे स यानं वृष्णि-भीषणम्
10,76,7,tatheti giriśādiṣṭo mayaḥ para-puraṃ-jayaḥ puraṃ nirmāya śālvāya prādāt saubham ayas-mayam,तथेति गिरिशादिष्टो मयः पर-पुरं-जयः पुरं निर्माय शाल्वाय प्रादात् सौभम् अयस्-मयम्
10,76,8,sa labdhvā kāma-gaṃ yānaṃ tamo-dhāma durāsadam yayas dvāravatīṃ śālvo vairaṃ vṛṣṇi-kṛtaṃ smaran,स लब्ध्वा काम-गं यानं तमो-धाम दुरासदम् ययस् द्वारवतीं शाल्वो वैरं वृष्णि-कृतं स्मरन्
10,76,9,nirudhya senayā śālvo mahatyā bharatarṣabha purīṃ babhañjopavanān udyānāni ca sarvaśaḥ,निरुध्य सेनया शाल्वो महत्या भरतर्षभ पुरीं बभञ्जोपवनान् उद्यानानि च सर्वशः
10,76,10,sa-gopurāṇi dvārāṇi prāsādāṭṭāla-tolikāḥ vihārān sa vimānāgryān nipetuḥ śastra-vṛṣṭayaḥ,स-गोपुराणि द्वाराणि प्रासादाट्टाल-तोलिकाः विहारान् स विमानाग्र्यान् निपेतुः शस्त्र-वृष्टयः
10,76,11,śilā-drumāś cāśanayaḥ sarpā āsāra-śarkarāḥ pracaṇḍaś cakravāto 'bhūd rajasācchāditā diśaḥ,शिला-द्रुमाश् चाशनयः सर्पा आसार-शर्कराः प्रचण्डश् चक्रवातो ऽभूद् रजसाच्छादिता दिशः
10,76,12,ity ardyamānā saubhena kṛṣṇasya nagarī bhṛśam nābhyapadyata śaṃ rājaṃs tri-pureṇa yathā mahī,इत्य् अर्द्यमाना सौभेन कृष्णस्य नगरी भृशम् नाभ्यपद्यत शं राजंस् त्रि-पुरेण यथा मही
10,76,13,pradyumno bhagavān vīkṣya bādhyamānā nijāḥ prajāḥ ma bhaiṣṭety abhyadhād vīro rathārūḍho mahā-yaśāḥ,प्रद्युम्नो भगवान् वीक्ष्य बाध्यमाना निजाः प्रजाः म भैष्टेत्य् अभ्यधाद् वीरो रथारूढो महा-यशाः
10,76,14,sātyakiś cārudeṣṇaś ca sāmbo 'krūraḥ sahānujaḥ hārdikyo bhānuvindaś ca gadaś ca śuka-sāraṇau,सात्यकिश् चारुदेष्णश् च साम्बो ऽक्रूरः सहानुजः हार्दिक्यो भानुविन्दश् च गदश् च शुक-सारणौ
10,76,15,apare ca maheṣv-āsā ratha-yūthapa-yūthapāḥ niryayur daṃśitā guptā rathebhāśva-padātibhiḥ,अपरे च महेष्व्-आसा रथ-यूथप-यूथपाः निर्ययुर् दंशिता गुप्ता रथेभाश्व-पदातिभिः
10,76,16,tataḥ pravavṛte yuddhaṃ śālvānāṃ yadubhiḥ saha yathāsurāṇāṃ vibudhais tumulaṃ loma-harṣaṇam,ततः प्रववृते युद्धं शाल्वानां यदुभिः सह यथासुराणां विबुधैस् तुमुलं लोम-हर्षणम्
10,76,17,tāś ca saubha-pater māyā divyāstrai rukmiṇī-sutaḥ kṣaṇena nāśayām āsa naiśaṃ tama ivoṣṇa-guḥ,ताश् च सौभ-पतेर् माया दिव्यास्त्रै रुक्मिणी-सुतः क्षणेन नाशयाम् आस नैशं तम इवोष्ण-गुः
10,76,18,vivyādha pañca-viṃśatyā svarṇa-puṅkhair ayo-mukhaiḥ śālvasya dhvajinī-pālaṃ śaraiḥ sannata-parvabhiḥ,विव्याध पञ्च-विंशत्या स्वर्ण-पुङ्खैर् अयो-मुखैः शाल्वस्य ध्वजिनी-पालं शरैः सन्नत-पर्वभिः
10,76,19,śatenātāḍayac chālvam ekaikenāsya sainikān daśabhir daśabhir netṝn vāhanāni tribhis tribhiḥ,शतेनाताडयच् छाल्वम् एकैकेनास्य सैनिकान् दशभिर् दशभिर् नेतॄन् वाहनानि त्रिभिस् त्रिभिः
10,76,20,tad adbhutaṃ mahat karma pradyumnasya mahātmanaḥ dṛṣṭvā taṃ pūjayām āsuḥ sarve sva-para-sainikāḥ,तद् अद्भुतं महत् कर्म प्रद्युम्नस्य महात्मनः दृष्ट्वा तं पूजयाम् आसुः सर्वे स्व-पर-सैनिकाः
10,76,21,bahu-rūpaika-rūpaṃ tad dṛśyate na ca dṛśyate māyā-mayaṃ maya-kṛtaṃ durvibhāvyaṃ parair abhūt,बहु-रूपैक-रूपं तद् दृश्यते न च दृश्यते माया-मयं मय-कृतं दुर्विभाव्यं परैर् अभूत्
10,76,22,kvacid bhūmau kvacid vyomni giri-mūrdhni jale kvacit alāta-cakra-vad bhrāmyat saubhaṃ tad duravasthitam,क्वचिद् भूमौ क्वचिद् व्योम्नि गिरि-मूर्ध्नि जले क्वचित् अलात-चक्र-वद् भ्राम्यत् सौभं तद् दुरवस्थितम्
10,76,23,yatra yatropalakṣyeta sa-saubhaḥ saha-sainikaḥ śālvas tatas tato 'muñcañ charān sātvata-yūthapāḥ,यत्र यत्रोपलक्ष्येत स-सौभः सह-सैनिकः शाल्वस् ततस् ततो ऽमुञ्चञ् छरान् सात्वत-यूथपाः
10,76,24,śarair agny-arka-saṃsparśair āśī-viṣa-durāsadaiḥ pīḍyamāna-purānīkaḥ śālvo 'muhyat pareritaiḥ,शरैर् अग्न्य्-अर्क-संस्पर्शैर् आशी-विष-दुरासदैः पीड्यमान-पुरानीकः शाल्वो ऽमुह्यत् परेरितैः
10,76,25,śālvānīkapa-śastraughair vṛṣṇi-vīrā bhṛśārditāḥ na tatyajū raṇaṃ svaṃ svaṃ loka-dvaya-jigīṣavaḥ,शाल्वानीकप-शस्त्रौघैर् वृष्णि-वीरा भृशार्दिताः न तत्यजू रणं स्वं स्वं लोक-द्वय-जिगीषवः
10,76,26,śālvāmātyo dyumān nāma pradyumnaṃ prak prapīḍitaḥ āsādya gadayā maurvyā vyāhatya vyanadad balī,शाल्वामात्यो द्युमान् नाम प्रद्युम्नं प्रक् प्रपीडितः आसाद्य गदया मौर्व्या व्याहत्य व्यनदद् बली
10,76,27,pradyumnaṃ gadayā sīrṇa- vakṣaḥ-sthalam ariṃ-damam apovāha raṇāt sūto dharma-vid dārukātmajaḥ,प्रद्युम्नं गदया सीर्ण- वक्षः-स्थलम् अरिं-दमम् अपोवाह रणात् सूतो धर्म-विद् दारुकात्मजः
10,76,28,labdha-samjño muhūrtena kārṣṇiḥ sārathim abravīt aho asādhv idaṃ sūta yad raṇān me 'pasarpaṇam,लब्ध-सम्ज्ञो मुहूर्तेन कार्ष्णिः सारथिम् अब्रवीत् अहो असाध्व् इदं सूत यद् रणान् मे ऽपसर्पणम्
10,76,29,na yadūnāṃ kule jātaḥ śrūyate raṇa-vicyutaḥ vinā mat klība-cittena sūtena prāpta-kilbiṣāt,न यदूनां कुले जातः श्रूयते रण-विच्युतः विना मत् क्लीब-चित्तेन सूतेन प्राप्त-किल्बिषात्
10,76,30,kiṃ nu vakṣye 'bhisaṅgamya pitarau rāma-keśavau yuddhāt samyag apakrāntaḥ pṛṣṭas tatrātmanaḥ kṣamam,किं नु वक्ष्ये ऽभिसङ्गम्य पितरौ राम-केशवौ युद्धात् सम्यग् अपक्रान्तः पृष्टस् तत्रात्मनः क्षमम्
10,76,31,vyaktaṃ me kathayiṣyanti hasantyo bhrātṛ-jāmayaḥ klaibyaṃ kathaṃ kathaṃ vīra tavānyaiḥ kathyatāṃ mṛdhe,व्यक्तं मे कथयिष्यन्ति हसन्त्यो भ्रातृ-जामयः क्लैब्यं कथं कथं वीर तवान्यैः कथ्यतां मृधे
10,76,32,bhp_10.76.032 sārathir uvāca dharmaṃ vijānatāyuṣman kṛtam etan mayā vibho sūtaḥ kṛcchra-gataṃ rakṣed rathinaṃ sārathiṃ rathī,भ्प्_१०.७६.०३२ सारथिर् उवाच धर्मं विजानतायुष्मन् कृतम् एतन् मया विभो सूतः कृच्छ्र-गतं रक्षेद् रथिनं सारथिं रथी
10,76,33,etad viditvā tu bhavān mayāpovāhito raṇāt upasṛṣṭaḥ pareṇeti mūrcchito gadayā hataḥ,एतद् विदित्वा तु भवान् मयापोवाहितो रणात् उपसृष्टः परेणेति मूर्च्छितो गदया हतः
10,77,1,bhp_10.77.001 śrī-śuka uvāca sa upaspṛśya salilaṃ daṃśito dhṛta-kārmukaḥ naya māṃ dyumataḥ pārśvaṃ vīrasyety āha sārathim,भ्प्_१०.७७.००१ श्री-शुक उवाच स उपस्पृश्य सलिलं दंशितो धृत-कार्मुकः नय मां द्युमतः पार्श्वं वीरस्येत्य् आह सारथिम्
10,77,2,vidhamantaṃ sva-sainyāni dyumantaṃ rukmiṇī-sutaḥ pratihatya pratyavidhyān nārācair aṣṭabhiḥ smayan,विधमन्तं स्व-सैन्यानि द्युमन्तं रुक्मिणी-सुतः प्रतिहत्य प्रत्यविध्यान् नाराचैर् अष्टभिः स्मयन्
10,77,3,caturbhiś caturo vāhān sūtam ekena cāhanat dvābhyaṃ dhanuś ca ketuṃ ca śareṇānyena vai śiraḥ,चतुर्भिश् चतुरो वाहान् सूतम् एकेन चाहनत् द्वाभ्यं धनुश् च केतुं च शरेणान्येन वै शिरः
10,77,4,gada-sātyaki-sāmbādyā jaghnuḥ saubha-pater balam petuḥ samudre saubheyāḥ sarve sañchinna-kandharāḥ,गद-सात्यकि-साम्बाद्या जघ्नुः सौभ-पतेर् बलम् पेतुः समुद्रे सौभेयाः सर्वे सञ्छिन्न-कन्धराः
10,77,5,evaṃ yadūnāṃ śālvānāṃ nighnatām itaretaram yuddhaṃ tri-nava-rātraṃ tad abhūt tumulam ulbaṇam,एवं यदूनां शाल्वानां निघ्नताम् इतरेतरम् युद्धं त्रि-नव-रात्रं तद् अभूत् तुमुलम् उल्बणम्
10,77,6,indraprasthaṃ gataḥ kṛṣṇa āhūto dharma-sūnunā rājasūye 'tha nivṛtte śiśupāle ca saṃsthite,इन्द्रप्रस्थं गतः कृष्ण आहूतो धर्म-सूनुना राजसूये ऽथ निवृत्ते शिशुपाले च संस्थिते
10,77,7,kuru-vṛddhān anujñāpya munīṃś ca sa-sutāṃ pṛthām nimittāny ati-ghorāṇi paśyan dvāravatīṃ yayau,कुरु-वृद्धान् अनुज्ञाप्य मुनींश् च स-सुतां पृथाम् निमित्तान्य् अति-घोराणि पश्यन् द्वारवतीं ययौ
10,77,8,āha cāham ihāyāta ārya-miśrābhisaṅgataḥ rājanyāś caidya-pakṣīyā nūnaṃ hanyuḥ purīṃ mama,आह चाहम् इहायात आर्य-मिश्राभिसङ्गतः राजन्याश् चैद्य-पक्षीया नूनं हन्युः पुरीं मम
10,77,9,vīkṣya tat kadanaṃ svānāṃ nirūpya pura-rakṣaṇam saubhaṃ ca śālva-rājaṃ ca dārukaṃ prāha keśavaḥ,वीक्ष्य तत् कदनं स्वानां निरूप्य पुर-रक्षणम् सौभं च शाल्व-राजं च दारुकं प्राह केशवः
10,77,10,rathaṃ prāpaya me sūta śālvasyāntikam āśu vai sambhramas te na kartavyo māyāvī saubha-rāḍ ayam,रथं प्रापय मे सूत शाल्वस्यान्तिकम् आशु वै सम्भ्रमस् ते न कर्तव्यो मायावी सौभ-राड् अयम्
10,77,11,ity uktaś codayām āsa ratham āsthāya dārukaḥ viśantaṃ dadṛśuḥ sarve sve pare cāruṇānujam,इत्य् उक्तश् चोदयाम् आस रथम् आस्थाय दारुकः विशन्तं ददृशुः सर्वे स्वे परे चारुणानुजम्
10,77,12,śālvaś ca kṛṣṇam ālokya hata-prāya-baleśvaraḥ prāharat kṛṣṇa-sūtaya śaktiṃ bhīma-ravāṃ mṛdhe,शाल्वश् च कृष्णम् आलोक्य हत-प्राय-बलेश्वरः प्राहरत् कृष्ण-सूतय शक्तिं भीम-रवां मृधे
10,77,13,tām āpatantīṃ nabhasi maholkām iva raṃhasā bhāsayantīṃ diśaḥ śauriḥ sāyakaiḥ śatadhācchinat,ताम् आपतन्तीं नभसि महोल्काम् इव रंहसा भासयन्तीं दिशः शौरिः सायकैः शतधाच्छिनत्
10,77,14,taṃ ca ṣoḍaśabhir viddhvā bānaiḥ saubhaṃ ca khe bhramat avidhyac chara-sandohaiḥ khaṃ sūrya iva raśmibhiḥ,तं च षोडशभिर् विद्ध्वा बानैः सौभं च खे भ्रमत् अविध्यच् छर-सन्दोहैः खं सूर्य इव रश्मिभिः
10,77,15,śālvaḥ śaures tu doḥ savyaṃ sa-śārṅgaṃ śārṅga-dhanvanaḥ bibheda nyapatad dhastāc chārṅgam āsīt tad adbhutam,शाल्वः शौरेस् तु दोः सव्यं स-शार्ङ्गं शार्ङ्ग-धन्वनः बिभेद न्यपतद् धस्ताच् छार्ङ्गम् आसीत् तद् अद्भुतम्
10,77,16,hāhā-kāro mahān āsīd bhūtānāṃ tatra paśyatām ninadya saubha-rāḍ uccair idam āha janārdanam,हाहा-कारो महान् आसीद् भूतानां तत्र पश्यताम् निनद्य सौभ-राड् उच्चैर् इदम् आह जनार्दनम्
10,77,17,yat tvayā mūḍha naḥ sakhyur bhrātur bhāryā hṛtekṣatām pramattaḥ sa sabhā-madhye tvayā vyāpāditaḥ sakhā,यत् त्वया मूढ नः सख्युर् भ्रातुर् भार्या हृतेक्षताम् प्रमत्तः स सभा-मध्ये त्वया व्यापादितः सखा
10,77,18,taṃ tvādya niśitair bāṇair aparājita-māninam nayāmy apunar-āvṛttiṃ yadi tiṣṭher mamāgrataḥ,तं त्वाद्य निशितैर् बाणैर् अपराजित-मानिनम् नयाम्य् अपुनर्-आवृत्तिं यदि तिष्ठेर् ममाग्रतः
10,77,19,bhp_10.77.019 śrī-bhagavān uvāca vṛthā tvaṃ katthase manda na paśyasy antike 'ntakam paurusaṃ darśayanti sma śūrā na bahu-bhāṣiṇaḥ,भ्प्_१०.७७.०१९ श्री-भगवान् उवाच वृथा त्वं कत्थसे मन्द न पश्यस्य् अन्तिके ऽन्तकम् पौरुसं दर्शयन्ति स्म शूरा न बहु-भाषिणः
10,77,20,ity uktvā bhagavāñ chālvaṃ gadayā bhīma-vegayā tatāḍa jatrau saṃrabdhaḥ sa cakampe vamann asṛk,इत्य् उक्त्वा भगवाञ् छाल्वं गदया भीम-वेगया तताड जत्रौ संरब्धः स चकम्पे वमन्न् असृक्
10,77,21,gadāyāṃ sannivṛttāyāṃ śālvas tv antaradhīyata tato muhūrta āgatya puruṣaḥ śirasācyutam devakyā prahito 'smīti natvā prāha vaco rudan,गदायां सन्निवृत्तायां शाल्वस् त्व् अन्तरधीयत ततो मुहूर्त आगत्य पुरुषः शिरसाच्युतम् देवक्या प्रहितो ऽस्मीति नत्वा प्राह वचो रुदन्
10,77,22,kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-bāho pitā te pitṛ-vatsala baddhvāpanītaḥ śālvena saunikena yathā paśuḥ,कृष्ण कृष्ण महा-बाहो पिता ते पितृ-वत्सल बद्ध्वापनीतः शाल्वेन सौनिकेन यथा पशुः
10,77,23,niśamya vipriyaṃ kṛṣṇo mānusīṃ prakṛtiṃ gataḥ vimanasko ghṛṇī snehād babhāṣe prākṛto yathā,निशम्य विप्रियं कृष्णो मानुसीं प्रकृतिं गतः विमनस्को घृणी स्नेहाद् बभाषे प्राकृतो यथा
10,77,24,kathaṃ rāmam asambhrāntaṃ jitvājeyaṃ surāsuraiḥ śālvenālpīyasā nītaḥ pitā me balavān vidhiḥ,कथं रामम् असम्भ्रान्तं जित्वाजेयं सुरासुरैः शाल्वेनाल्पीयसा नीतः पिता मे बलवान् विधिः
10,77,25,iti bruvāṇe govinde saubha-rāṭ pratyupasthitaḥ vasudevam ivānīya kṛṣṇaṃ cedam uvāca saḥ,इति ब्रुवाणे गोविन्दे सौभ-राट् प्रत्युपस्थितः वसुदेवम् इवानीय कृष्णं चेदम् उवाच सः
10,77,26,eṣa te janitā tāto yad-artham iha jīvasi vadhiṣye vīkṣatas te 'mum īśaś cet pāhi bāliśa,एष ते जनिता तातो यद्-अर्थम् इह जीवसि वधिष्ये वीक्षतस् ते ऽमुम् ईशश् चेत् पाहि बालिश
10,77,27,evaṃ nirbhartsya māyāvī khaḍgenānakadundubheḥ utkṛtya śira ādāya kha-sthaṃ saubhaṃ samāviśat,एवं निर्भर्त्स्य मायावी खड्गेनानकदुन्दुभेः उत्कृत्य शिर आदाय ख-स्थं सौभं समाविशत्
10,77,28,tato muhūrtaṃ prakṛtāv upaplutaḥ sva-bodha āste sva-janānuṣaṅgataḥ mahānubhāvas tad abudhyad āsurīṃ māyāṃ sa śālva-prasṛtāṃ mayoditām,ततो मुहूर्तं प्रकृताव् उपप्लुतः स्व-बोध आस्ते स्व-जनानुषङ्गतः महानुभावस् तद् अबुध्यद् आसुरीं मायां स शाल्व-प्रसृतां मयोदिताम्
10,77,29,na tatra dūtaṃ na pituḥ kalevaraṃ prabuddha ājau samapaśyad acyutaḥ svāpnaṃ yathā cāmbara-cāriṇaṃ ripuṃ saubha-stham ālokya nihantum udyataḥ,न तत्र दूतं न पितुः कलेवरं प्रबुद्ध आजौ समपश्यद् अच्युतः स्वाप्नं यथा चाम्बर-चारिणं रिपुं सौभ-स्थम् आलोक्य निहन्तुम् उद्यतः
10,77,30,evaṃ vadanti rājarṣe ṛṣayaḥ ke ca nānvitāḥ yat sva-vāco virudhyeta nūnaṃ te na smaranty uta,एवं वदन्ति राजर्षे ऋषयः के च नान्विताः यत् स्व-वाचो विरुध्येत नूनं ते न स्मरन्त्य् उत
10,77,31,kva śoka-mohau sneho vā bhayaṃ vā ye 'jña-sambhavāḥ kva cākhaṇḍita-vijñāna- jñānaiśvaryas tv akhaṇḍitaḥ,क्व शोक-मोहौ स्नेहो वा भयं वा ये ऽज्ञ-सम्भवाः क्व चाखण्डित-विज्ञान- ज्ञानैश्वर्यस् त्व् अखण्डितः
10,77,32,yat-pāda-sevorjitayātma-vidyayā hinvanty anādyātma-viparyaya-graham labhanta ātmīyam anantam aiśvaraṃ kuto nu mohaḥ paramasya sad-gateḥ,यत्-पाद-सेवोर्जितयात्म-विद्यया हिन्वन्त्य् अनाद्यात्म-विपर्यय-ग्रहम् लभन्त आत्मीयम् अनन्तम् ऐश्वरं कुतो नु मोहः परमस्य सद्-गतेः
10,77,33,taṃ śastra-pūgaiḥ praharantam ojasā śālvaṃ śaraiḥ śaurir amogha-vikramaḥ amp;viddhvācchinad varma dhanuḥ śiro-maṇiṃ saubhaṃ ca śatror gadayā ruroja ha,तं शस्त्र-पूगैः प्रहरन्तम् ओजसा शाल्वं शरैः शौरिर् अमोघ-विक्रमः अम्प्;विद्ध्वाच्छिनद् वर्म धनुः शिरो-मणिं सौभं च शत्रोर् गदया रुरोज ह
10,77,34,tat kṛṣṇa-hasteritayā vicūrṇitaṃ papāta toye gadayā sahasradhā visṛjya tad bhū-talam āsthito gadām udyamya śālvo 'cyutam abhyagād drutam,तत् कृष्ण-हस्तेरितया विचूर्णितं पपात तोये गदया सहस्रधा विसृज्य तद् भू-तलम् आस्थितो गदाम् उद्यम्य शाल्वो ऽच्युतम् अभ्यगाद् द्रुतम्
10,77,35,ādhāvataḥ sa-gadaṃ tasya bāhuṃ bhallena chittvātha rathāṅgam adbhutam vadhāya śālvasya layārka-sannibhaṃ bibhrad babhau sārka ivodayācalaḥ,आधावतः स-गदं तस्य बाहुं भल्लेन छित्त्वाथ रथाङ्गम् अद्भुतम् वधाय शाल्वस्य लयार्क-सन्निभं बिभ्रद् बभौ सार्क इवोदयाचलः
10,77,36,jahāra tenaiva śiraḥ sa-kuṇḍalaṃ kirīṭa-yuktaṃ puru-māyino hariḥ vajreṇa vṛtrasya yathā purandaro babhūva hāheti vacas tadā nṛṇām,जहार तेनैव शिरः स-कुण्डलं किरीट-युक्तं पुरु-मायिनो हरिः वज्रेण वृत्रस्य यथा पुरन्दरो बभूव हाहेति वचस् तदा नृणाम्
10,77,37,tasmin nipatite pāpe saubhe ca gadayā hate nedur dundubhayo rājan divi deva-gaṇeritāḥ sakhīnām apacitiṃ kurvan dantavakro ruṣābhyagāt,तस्मिन् निपतिते पापे सौभे च गदया हते नेदुर् दुन्दुभयो राजन् दिवि देव-गणेरिताः सखीनाम् अपचितिं कुर्वन् दन्तवक्रो रुषाभ्यगात्
10,78,1,bhp_10.78.001 śrī-śuka uvāca śiśupālasya śālvasya pauṇḍrakasyāpi durmatiḥ para-loka-gatānāṃ ca kurvan pārokṣya-sauhṛdam,भ्प्_१०.७८.००१ श्री-शुक उवाच शिशुपालस्य शाल्वस्य पौण्ड्रकस्यापि दुर्मतिः पर-लोक-गतानां च कुर्वन् पारोक्ष्य-सौहृदम्
10,78,2,ekaḥ padātiḥ saṅkruddho gadā-pāṇiḥ prakampayan padbhyām imāṃ mahā-rāja mahā-sattvo vyadṛśyata,एकः पदातिः सङ्क्रुद्धो गदा-पाणिः प्रकम्पयन् पद्भ्याम् इमां महा-राज महा-सत्त्वो व्यदृश्यत
10,78,3,taṃ tathāyāntam ālokya gadām ādāya satvaraḥ avaplutya rathāt kṛṣṇaḥ sindhuṃ veleva pratyadhāt,तं तथायान्तम् आलोक्य गदाम् आदाय सत्वरः अवप्लुत्य रथात् कृष्णः सिन्धुं वेलेव प्रत्यधात्
10,78,4,gadām udyamya kārūṣo mukundaṃ prāha durmadaḥ diṣṭyā diṣṭyā bhavān adya mama dṛṣṭi-pathaṃ gataḥ,गदाम् उद्यम्य कारूषो मुकुन्दं प्राह दुर्मदः दिष्ट्या दिष्ट्या भवान् अद्य मम दृष्टि-पथं गतः
10,78,5,tvaṃ mātuleyo naḥ kṛṣṇa mitra-dhruṅ māṃ jighāṃsasi atas tvāṃ gadayā manda haniṣye vajra-kalpayā,त्वं मातुलेयो नः कृष्ण मित्र-ध्रुङ् मां जिघांससि अतस् त्वां गदया मन्द हनिष्ये वज्र-कल्पया
10,78,6,tarhy ānṛṇyam upaimy ajña mitrāṇāṃ mitra-vatsalaḥ bandhu-rūpam ariṃ hatvā vyādhiṃ deha-caraṃ yathā,तर्ह्य् आनृण्यम् उपैम्य् अज्ञ मित्राणां मित्र-वत्सलः बन्धु-रूपम् अरिं हत्वा व्याधिं देह-चरं यथा
10,78,7,evaṃ rūkṣais tudan vākyaiḥ kṛṣṇaṃ totrair iva dvipam gadayātāḍayan mūrdhni siṃha-vad vyanadac ca saḥ,एवं रूक्षैस् तुदन् वाक्यैः कृष्णं तोत्रैर् इव द्विपम् गदयाताडयन् मूर्ध्नि सिंह-वद् व्यनदच् च सः
10,78,8,gadayābhihato 'py ājau na cacāla yadūdvahaḥ kṛṣṇo 'pi tam ahan gurvyā kaumodakyā stanāntare,गदयाभिहतो ऽप्य् आजौ न चचाल यदूद्वहः कृष्णो ऽपि तम् अहन् गुर्व्या कौमोदक्या स्तनान्तरे
10,78,9,gadā-nirbhinna-hṛdaya udvaman rudhiraṃ mukhāt prasārya keśa-bāhv-aṅghrīn dharaṇyāṃ nyapatad vyasuḥ,गदा-निर्भिन्न-हृदय उद्वमन् रुधिरं मुखात् प्रसार्य केश-बाह्व्-अङ्घ्रीन् धरण्यां न्यपतद् व्यसुः
10,78,10,tataḥ sūkṣmataraṃ jyotiḥ kṛṣṇam āviśad adbhutam paśyatāṃ sarva-bhūtānāṃ yathā caidya-vadhe nṛpa,ततः सूक्ष्मतरं ज्योतिः कृष्णम् आविशद् अद्भुतम् पश्यतां सर्व-भूतानां यथा चैद्य-वधे नृप
10,78,11,vidūrathas tu tad-bhrātā bhrātṛ-śoka-pariplutaḥ āgacchad asi-carmābhyām ucchvasaṃs taj-jighāṃsayā,विदूरथस् तु तद्-भ्राता भ्रातृ-शोक-परिप्लुतः आगच्छद् असि-चर्माभ्याम् उच्छ्वसंस् तज्-जिघांसया
10,78,12,tasya cāpatataḥ kṛṣṇaś cakreṇa kṣura-neminā śiro jahāra rājendra sa-kirīṭaṃ sa-kuṇḍalam,तस्य चापततः कृष्णश् चक्रेण क्षुर-नेमिना शिरो जहार राजेन्द्र स-किरीटं स-कुण्डलम्
10,78,13,evaṃ saubhaṃ ca śālvaṃ ca dantavakraṃ sahānujam hatvā durviṣahān anyair īḍitaḥ sura-mānavaiḥ,एवं सौभं च शाल्वं च दन्तवक्रं सहानुजम् हत्वा दुर्विषहान् अन्यैर् ईडितः सुर-मानवैः
10,78,14,munibhiḥ siddha-gandharvair vidyādhara-mahoragaiḥ apsarobhiḥ pitṛ-gaṇair yakṣaiḥ kinnara-cāraṇaiḥ,मुनिभिः सिद्ध-गन्धर्वैर् विद्याधर-महोरगैः अप्सरोभिः पितृ-गणैर् यक्षैः किन्नर-चारणैः
10,78,15,upagīyamāna-vijayaḥ kusumair abhivarṣitaḥ vṛtaś ca vṛṣṇi-pravarair viveśālaṅkṛtāṃ purīm,उपगीयमान-विजयः कुसुमैर् अभिवर्षितः वृतश् च वृष्णि-प्रवरैर् विवेशालङ्कृतां पुरीम्
10,78,16,evaṃ yogeśvaraḥ kṛṣṇo bhagavān jagad-īśvaraḥ īyate paśu-dṛṣṭīnāṃ nirjito jayatīti saḥ,एवं योगेश्वरः कृष्णो भगवान् जगद्-ईश्वरः ईयते पशु-दृष्टीनां निर्जितो जयतीति सः
10,78,17,śrutvā yuddhodyamaṃ rāmaḥ kurūṇāṃ saha pāṇḍavaiḥ tīrthābhiṣeka-vyājena madhya-sthaḥ prayayau kila,श्रुत्वा युद्धोद्यमं रामः कुरूणां सह पाण्डवैः तीर्थाभिषेक-व्याजेन मध्य-स्थः प्रययौ किल
10,78,18,snātvā prabhāse santarpya devarṣi-pitṛ-mānavān sarasvatīṃ prati-srotaṃ yayau brāhmaṇa-saṃvṛtaḥ,स्नात्वा प्रभासे सन्तर्प्य देवर्षि-पितृ-मानवान् सरस्वतीं प्रति-स्रोतं ययौ ब्राह्मण-संवृतः
10,78,19,pṛthūdakaṃ bindu-saras tritakūpaṃ sudarśanam viśālaṃ brahma-tīrthaṃ ca cakraṃ prācīṃ sarasvatīm,पृथूदकं बिन्दु-सरस् त्रितकूपं सुदर्शनम् विशालं ब्रह्म-तीर्थं च चक्रं प्राचीं सरस्वतीम्
10,78,20,yamunām anu yāny eva gaṅgām anu ca bhārata jagāma naimiṣaṃ yatra ṛṣayaḥ satram āsate,यमुनाम् अनु यान्य् एव गङ्गाम् अनु च भारत जगाम नैमिषं यत्र ऋषयः सत्रम् आसते
10,78,21,tam āgatam abhipretya munayo dīrgha-satriṇaḥ abhinandya yathā-nyāyaṃ praṇamyotthāya cārcayan,तम् आगतम् अभिप्रेत्य मुनयो दीर्घ-सत्रिणः अभिनन्द्य यथा-न्यायं प्रणम्योत्थाय चार्चयन्
10,78,22,so 'rcitaḥ sa-parīvāraḥ kṛtāsana-parigrahaḥ romaharṣaṇam āsīnaṃ maharṣeḥ śiṣyam aikṣata,सो ऽर्चितः स-परीवारः कृतासन-परिग्रहः रोमहर्षणम् आसीनं महर्षेः शिष्यम् ऐक्षत
10,78,23,apratyutthāyinaṃ sūtam akṛta-prahvaṇāñjalim adhyāsīnaṃ ca tān viprāṃś cukopodvīkṣya mādhavaḥ,अप्रत्युत्थायिनं सूतम् अकृत-प्रह्वणाञ्जलिम् अध्यासीनं च तान् विप्रांश् चुकोपोद्वीक्ष्य माधवः
10,78,24,yasmād asāv imān viprān adhyāste pratiloma-jaḥ dharma-pālāṃs tathaivāsmān vadham arhati durmatiḥ,यस्माद् असाव् इमान् विप्रान् अध्यास्ते प्रतिलोम-जः धर्म-पालांस् तथैवास्मान् वधम् अर्हति दुर्मतिः
10,78,25,ṛṣer bhagavato bhūtvā śiṣyo 'dhītya bahūni ca setihāsa-purāṇāni dharma-śāstrāṇi sarvaśaḥ,ऋषेर् भगवतो भूत्वा शिष्यो ऽधीत्य बहूनि च सेतिहास-पुराणानि धर्म-शास्त्राणि सर्वशः
10,78,26,adāntasyāvinītasya vṛthā paṇḍita-māninaḥ na guṇāya bhavanti sma naṭasyevājitātmanaḥ,अदान्तस्याविनीतस्य वृथा पण्डित-मानिनः न गुणाय भवन्ति स्म नटस्येवाजितात्मनः
10,78,27,etad-artho hi loke 'sminn avatāro mayā kṛtaḥ vadhyā me dharma-dhvajinas te hi pātakino 'dhikāḥ,एतद्-अर्थो हि लोके ऽस्मिन्न् अवतारो मया कृतः वध्या मे धर्म-ध्वजिनस् ते हि पातकिनो ऽधिकाः
10,78,28,etāvad uktvā bhagavān nivṛtto 'sad-vadhād api bhāvitvāt taṃ kuśāgreṇa kara-sthenāhanat prabhuḥ,एतावद् उक्त्वा भगवान् निवृत्तो ऽसद्-वधाद् अपि भावित्वात् तं कुशाग्रेण कर-स्थेनाहनत् प्रभुः
10,78,29,hāheti-vādinaḥ sarve munayaḥ khinna-mānasāḥ ūcuḥ saṅkarṣaṇaṃ devam adharmas te kṛtaḥ prabho,हाहेति-वादिनः सर्वे मुनयः खिन्न-मानसाः ऊचुः सङ्कर्षणं देवम् अधर्मस् ते कृतः प्रभो
10,78,30,asya brahmāsanaṃ dattam asmābhir yadu-nandana āyuś cātmāklamaṃ tāvad yāvat satraṃ samāpyate,अस्य ब्रह्मासनं दत्तम् अस्माभिर् यदु-नन्दन आयुश् चात्माक्लमं तावद् यावत् सत्रं समाप्यते
10,78,31,ajānataivācaritas tvayā brahma-vadho yathā yogeśvarasya bhavato nāmnāyo 'pi niyāmakaḥ,अजानतैवाचरितस् त्वया ब्रह्म-वधो यथा योगेश्वरस्य भवतो नाम्नायो ऽपि नियामकः
10,78,32,yady etad-brahma-hatyāyāḥ pāvanaṃ loka-pāvana cariṣyati bhavāṃl loka- saṅgraho 'nanya-coditaḥ,यद्य् एतद्-ब्रह्म-हत्यायाः पावनं लोक-पावन चरिष्यति भवांल् लोक- सङ्ग्रहो ऽनन्य-चोदितः
10,78,33,bhp_10.78.033 śrī-bhagavān uvāca cariṣye vadha-nirveśaṃ lokānugraha-kāmyayā niyamaḥ prathame kalpe yāvān sa tu vidhīyatām,भ्प्_१०.७८.०३३ श्री-भगवान् उवाच चरिष्ये वध-निर्वेशं लोकानुग्रह-काम्यया नियमः प्रथमे कल्पे यावान् स तु विधीयताम्
10,78,34,dīrgham āyur bataitasya sattvam indriyam eva ca āśāsitaṃ yat tad brūte sādhaye yoga-māyayā,दीर्घम् आयुर् बतैतस्य सत्त्वम् इन्द्रियम् एव च आशासितं यत् तद् ब्रूते साधये योग-मायया
10,78,35,bhp_10.78.035 ṛṣaya ūcuḥ astrasya tava vīryasya mṛtyor asmākam eva ca yathā bhaved vacaḥ satyaṃ tathā rāma vidhīyatām,भ्प्_१०.७८.०३५ ऋषय ऊचुः अस्त्रस्य तव वीर्यस्य मृत्योर् अस्माकम् एव च यथा भवेद् वचः सत्यं तथा राम विधीयताम्
10,78,36,bhp_10.78.036 śrī-bhagavān uvāca ātmā vai putra utpanna iti vedānuśāsanam tasmād asya bhaved vaktā āyur-indriya-sattva-vān,भ्प्_१०.७८.०३६ श्री-भगवान् उवाच आत्मा वै पुत्र उत्पन्न इति वेदानुशासनम् तस्माद् अस्य भवेद् वक्ता आयुर्-इन्द्रिय-सत्त्व-वान्
10,78,37,kiṃ vaḥ kāmo muni-śreṣṭhā brūtāhaṃ karavāṇy atha ajānatas tv apacitiṃ yathā me cintyatāṃ budhāḥ,किं वः कामो मुनि-श्रेष्ठा ब्रूताहं करवाण्य् अथ अजानतस् त्व् अपचितिं यथा मे चिन्त्यतां बुधाः
10,78,38,bhp_10.78.038 ṛṣaya ūcuḥ ilvalasya suto ghoro balvalo nāma dānavaḥ sa dūṣayati naḥ satram etya parvaṇi parvaṇi,भ्प्_१०.७८.०३८ ऋषय ऊचुः इल्वलस्य सुतो घोरो बल्वलो नाम दानवः स दूषयति नः सत्रम् एत्य पर्वणि पर्वणि
10,78,39,taṃ pāpaṃ jahi dāśārha tan naḥ śuśrūṣaṇaṃ param pūya-śoṇita-vin-mūtra- surā-māṃsābhivarṣiṇam,तं पापं जहि दाशार्ह तन् नः शुश्रूषणं परम् पूय-शोणित-विन्-मूत्र- सुरा-मांसाभिवर्षिणम्
10,78,40,tataś ca bhārataṃ varṣaṃ parītya su-samāhitaḥ caritvā dvādaśa-māsāṃs tīrtha-snāyī viśudhyasi,ततश् च भारतं वर्षं परीत्य सु-समाहितः चरित्वा द्वादश-मासांस् तीर्थ-स्नायी विशुध्यसि
10,79,1,bhp_10.79.001 śrī-śuka uvāca tataḥ parvaṇy upāvṛtte pracaṇḍaḥ pāṃśu-varṣaṇaḥ bhīmo vāyur abhūd rājan pūya-gandhas tu sarvaśaḥ,भ्प्_१०.७९.००१ श्री-शुक उवाच ततः पर्वण्य् उपावृत्ते प्रचण्डः पांशु-वर्षणः भीमो वायुर् अभूद् राजन् पूय-गन्धस् तु सर्वशः
10,79,2,tato 'medhya-mayaṃ varṣaṃ balvalena vinirmitam abhavad yajña-śālāyāṃ so 'nvadṛśyata śūla-dhṛk,ततो ऽमेध्य-मयं वर्षं बल्वलेन विनिर्मितम् अभवद् यज्ञ-शालायां सो ऽन्वदृश्यत शूल-धृक्
10,79,3,taṃ vilokya bṛhat-kāyaṃ bhinnāñjana-cayopamam tapta-tāmra-śikhā-śmaśruṃ daṃṣṭrogra-bhru-kuṭī-mukham,तं विलोक्य बृहत्-कायं भिन्नाञ्जन-चयोपमम् तप्त-ताम्र-शिखा-श्मश्रुं दंष्ट्रोग्र-भ्रु-कुटी-मुखम्
10,79,4,sasmāra mūṣalaṃ rāmaḥ para-sainya-vidāraṇam halaṃ ca daitya-damanaṃ te tūrṇam upatasthatuḥ,सस्मार मूषलं रामः पर-सैन्य-विदारणम् हलं च दैत्य-दमनं ते तूर्णम् उपतस्थतुः
10,79,5,tam ākṛṣya halāgreṇa balvalaṃ gagane-caram mūṣalenāhanat kruddho mūrdhni brahma-druhaṃ balaḥ,तम् आकृष्य हलाग्रेण बल्वलं गगने-चरम् मूषलेनाहनत् क्रुद्धो मूर्ध्नि ब्रह्म-द्रुहं बलः
10,79,6,so 'patad bhuvi nirbhinna- lalāṭo 'sṛk samutsṛjan muñcann ārta-svaraṃ śailo yathā vajra-hato 'ruṇaḥ,सो ऽपतद् भुवि निर्भिन्न- ललाटो ऽसृक् समुत्सृजन् मुञ्चन्न् आर्त-स्वरं शैलो यथा वज्र-हतो ऽरुणः
10,79,7,saṃstutya munayo rāmaṃ prayujyāvitathāśiṣaḥ abhyaṣiñcan mahā-bhāgā vṛtra-ghnaṃ vibudhā yathā,संस्तुत्य मुनयो रामं प्रयुज्यावितथाशिषः अभ्यषिञ्चन् महा-भागा वृत्र-घ्नं विबुधा यथा
10,79,8,vaijayantīṃ dadur mālāṃ śrī-dhāmāmlāna-paṅkajāṃ rāmāya vāsasī divye divyāny ābharaṇāni ca,वैजयन्तीं ददुर् मालां श्री-धामाम्लान-पङ्कजां रामाय वाससी दिव्ये दिव्यान्य् आभरणानि च
10,79,9,atha tair abhyanujñātaḥ kauśikīm etya brāhmaṇaiḥ snātvā sarovaram agād yataḥ sarayūr āsravat,अथ तैर् अभ्यनुज्ञातः कौशिकीम् एत्य ब्राह्मणैः स्नात्वा सरोवरम् अगाद् यतः सरयूर् आस्रवत्
10,79,10,anu-srotena sarayūṃ prayāgam upagamya saḥ snātvā santarpya devādīn jagāma pulahāśramam,अनु-स्रोतेन सरयूं प्रयागम् उपगम्य सः स्नात्वा सन्तर्प्य देवादीन् जगाम पुलहाश्रमम्
10,79,11,gomatīṃ gaṇḍakīṃ snātvā vipāśāṃ śoṇa āplutaḥ gayāṃ gatvā pitṝn iṣṭvā gaṅgā-sāgara-saṅgame,गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुतः गयां गत्वा पितॄन् इष्ट्वा गङ्गा-सागर-सङ्गमे
10,79,12,upaspṛśya mahendrādrau rāmaṃ dṛṣṭvābhivādya ca sapta-godāvarīṃ veṇāṃ pampāṃ bhīmarathīṃ tataḥ,उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाभिवाद्य च सप्त-गोदावरीं वेणां पम्पां भीमरथीं ततः
10,79,13,skandaṃ dṛṣṭvā yayau rāmaḥ śrī-śailaṃ giriśālayam draviḍeṣu mahā-puṇyaṃ dṛṣṭvādriṃ veṅkaṭaṃ prabhuḥ,स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ रामः श्री-शैलं गिरिशालयम् द्रविडेषु महा-पुण्यं दृष्ट्वाद्रिं वेङ्कटं प्रभुः
10,79,14,kāma-koṣṇīṃ purīṃ kāñcīṃ kāverīṃ ca sarid-varām śrī-rangākhyaṃ mahā-puṇyaṃ yatra sannihito hariḥ,काम-कोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्-वराम् श्री-रन्गाख्यं महा-पुण्यं यत्र सन्निहितो हरिः
10,79,15,ṛṣabhādriṃ hareḥ kṣetraṃ dakṣiṇāṃ mathurāṃ tathā sāmudraṃ setum agamat mahā-pātaka-nāśanam,ऋषभाद्रिं हरेः क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा सामुद्रं सेतुम् अगमत् महा-पातक-नाशनम्
10,79,16,tatrāyutam adād dhenūr brāhmaṇebhyo halāyudhaḥ kṛtamālāṃ tāmraparṇīṃ malayaṃ ca kulācalam,तत्रायुतम् अदाद् धेनूर् ब्राह्मणेभ्यो हलायुधः कृतमालां ताम्रपर्णीं मलयं च कुलाचलम्
10,79,17,tatrāgastyaṃ samāsīnaṃ namaskṛtyābhivādya ca yojitas tena cāśīrbhir anujñāto gato 'rṇavam dakṣiṇaṃ tatra kanyākhyāṃ durgāṃ devīṃ dadarśa saḥ,तत्रागस्त्यं समासीनं नमस्कृत्याभिवाद्य च योजितस् तेन चाशीर्भिर् अनुज्ञातो गतो ऽर्णवम् दक्षिणं तत्र कन्याख्यां दुर्गां देवीं ददर्श सः
10,79,18,tataḥ phālgunam āsādya pañcāpsarasam uttamam viṣṇuḥ sannihito yatra snātvāsparśad gavāyutam,ततः फाल्गुनम् आसाद्य पञ्चाप्सरसम् उत्तमम् विष्णुः सन्निहितो यत्र स्नात्वास्पर्शद् गवायुतम्
10,79,19,tato 'bhivrajya bhagavān keralāṃs tu trigartakān gokarṇākhyaṃ śiva-kṣetraṃ sānnidhyaṃ yatra dhūrjaṭeḥ,ततो ऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस् तु त्रिगर्तकान् गोकर्णाख्यं शिव-क्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटेः
10,79,20,āryāṃ dvaipāyanīṃ dṛṣṭvā śūrpārakam agād balaḥ tāpīṃ payoṣṇīṃ nirvindhyām upaspṛśyātha daṇḍakam,आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकम् अगाद् बलः तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्याम् उपस्पृश्याथ दण्डकम्
10,79,21,praviśya revām agamad yatra māhiṣmatī purī manu-tīrtham upaspṛśya prabhāsaṃ punar āgamat,प्रविश्य रेवाम् अगमद् यत्र माहिष्मती पुरी मनु-तीर्थम् उपस्पृश्य प्रभासं पुनर् आगमत्
10,79,22,śrutvā dvijaiḥ kathyamānaṃ kuru-pāṇḍava-saṃyuge sarva-rājanya-nidhanaṃ bhāraṃ mene hṛtaṃ bhuvaḥ,श्रुत्वा द्विजैः कथ्यमानं कुरु-पाण्डव-संयुगे सर्व-राजन्य-निधनं भारं मेने हृतं भुवः
10,79,23,sa bhīma-duryodhanayor gadābhyāṃ yudhyator mṛdhe vārayiṣyan vinaśanaṃ jagāma yadu-nandanaḥ,स भीम-दुर्योधनयोर् गदाभ्यां युध्यतोर् मृधे वारयिष्यन् विनशनं जगाम यदु-नन्दनः
10,79,24,yudhiṣṭhiras tu taṃ dṛṣṭvā yamau kṛṣṇārjunāv api abhivādyābhavaṃs tuṣṇīṃ kiṃ vivakṣur ihāgataḥ,युधिष्ठिरस् तु तं दृष्ट्वा यमौ कृष्णार्जुनाव् अपि अभिवाद्याभवंस् तुष्णीं किं विवक्षुर् इहागतः
10,79,25,gadā-pāṇī ubhau dṛṣṭvā saṃrabdhau vijayaiṣiṇau maṇḍalāni vicitrāṇi carantāv idam abravīt,गदा-पाणी उभौ दृष्ट्वा संरब्धौ विजयैषिणौ मण्डलानि विचित्राणि चरन्ताव् इदम् अब्रवीत्
10,79,26,yuvāṃ tulya-balau vīrau he rājan he vṛkodara ekaṃ prāṇādhikaṃ manye utaikaṃ śikṣayādhikam,युवां तुल्य-बलौ वीरौ हे राजन् हे वृकोदर एकं प्राणाधिकं मन्ये उतैकं शिक्षयाधिकम्
10,79,27,tasmād ekatarasyeha yuvayoḥ sama-vīryayoḥ na lakṣyate jayo 'nyo vā viramatv aphalo raṇaḥ,तस्माद् एकतरस्येह युवयोः सम-वीर्ययोः न लक्ष्यते जयो ऽन्यो वा विरमत्व् अफलो रणः
10,79,28,na tad-vākyaṃ jagṛhatur baddha-vairau nṛpārthavat anusmarantāv anyonyaṃ duruktaṃ duṣkṛtāni ca,न तद्-वाक्यं जगृहतुर् बद्ध-वैरौ नृपार्थवत् अनुस्मरन्ताव् अन्योन्यं दुरुक्तं दुष्कृतानि च
10,79,29,diṣṭaṃ tad anumanvāno rāmo dvāravatīṃ yayau ugrasenādibhiḥ prītair jñātibhiḥ samupāgataḥ,दिष्टं तद् अनुमन्वानो रामो द्वारवतीं ययौ उग्रसेनादिभिः प्रीतैर् ज्ञातिभिः समुपागतः
10,79,30,taṃ punar naimiṣaṃ prāptam ṛṣayo 'yājayan mudā kratv-aṅgaṃ kratubhiḥ sarvair nivṛttākhila-vigraham,तं पुनर् नैमिषं प्राप्तम् ऋषयो ऽयाजयन् मुदा क्रत्व्-अङ्गं क्रतुभिः सर्वैर् निवृत्ताखिल-विग्रहम्
10,79,31,tebhyo viśuddhaṃ vijñānaṃ bhagavān vyatarad vibhuḥ yenaivātmany ado viśvam ātmānaṃ viśva-gaṃ viduḥ,तेभ्यो विशुद्धं विज्ञानं भगवान् व्यतरद् विभुः येनैवात्मन्य् अदो विश्वम् आत्मानं विश्व-गं विदुः
10,79,32,sva-patyāvabhṛtha-snāto jñāti-bandhu-suhṛd-vṛtaḥ reje sva-jyotsnayevenduḥ su-vāsāḥ suṣṭhv alaṅkṛtaḥ,स्व-पत्यावभृथ-स्नातो ज्ञाति-बन्धु-सुहृद्-वृतः रेजे स्व-ज्योत्स्नयेवेन्दुः सु-वासाः सुष्ठ्व् अलङ्कृतः
10,79,33,īdṛg-vidhāny asaṅkhyāni balasya bala-śālinaḥ anantasyāprameyasya māyā-martyasya santi hi,ईदृग्-विधान्य् असङ्ख्यानि बलस्य बल-शालिनः अनन्तस्याप्रमेयस्य माया-मर्त्यस्य सन्ति हि
10,79,34,yo 'nusmareta rāmasya karmāṇy adbhuta-karmaṇaḥ sāyaṃ prātar anantasya viṣṇoḥ sa dayito bhavet,यो ऽनुस्मरेत रामस्य कर्माण्य् अद्भुत-कर्मणः सायं प्रातर् अनन्तस्य विष्णोः स दयितो भवेत्
10,80,1,bhp_10.80.001 śrī-rājovāca bhagavan yāni cānyāni mukundasya mahātmanaḥ vīryāṇy ananta-vīryasya śrotum icchāmi he prabho,भ्प्_१०.८०.००१ श्री-राजोवाच भगवन् यानि चान्यानि मुकुन्दस्य महात्मनः वीर्याण्य् अनन्त-वीर्यस्य श्रोतुम् इच्छामि हे प्रभो
10,80,2,ko nu śrutvāsakṛd brahmann uttamaḥśloka-sat-kathāḥ virameta viśeṣa-jño viṣaṇṇaḥ kāma-mārgaṇaiḥ,को नु श्रुत्वासकृद् ब्रह्मन्न् उत्तमःश्लोक-सत्-कथाः विरमेत विशेष-ज्ञो विषण्णः काम-मार्गणैः
10,80,3,sā vāg yayā tasya guṇān gṛṇīte karau ca tat-karma-karau manaś ca smared vasantaṃ sthira-jaṅgameṣu śṛṇoti tat-puṇya-kathāḥ sa karṇaḥ,सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते करौ च तत्-कर्म-करौ मनश् च स्मरेद् वसन्तं स्थिर-जङ्गमेषु शृणोति तत्-पुण्य-कथाः स कर्णः
10,80,4,śiras tu tasyobhaya-liṅgam ānamet tad eva yat paśyati tad dhi cakṣuḥ aṅgāni viṣṇor atha taj-janānāṃ pādodakaṃ yāni bhajanti nityam,शिरस् तु तस्योभय-लिङ्गम् आनमेत् तद् एव यत् पश्यति तद् धि चक्षुः अङ्गानि विष्णोर् अथ तज्-जनानां पादोदकं यानि भजन्ति नित्यम्
10,80,5,bhp_10.80.005 sūta uvāca viṣṇu-rātena sampṛṣṭo bhagavān bādarāyaṇiḥ vāsudeve bhagavati nimagna-hṛdayo 'bravīt,भ्प्_१०.८०.००५ सूत उवाच विष्णु-रातेन सम्पृष्टो भगवान् बादरायणिः वासुदेवे भगवति निमग्न-हृदयो ऽब्रवीत्
10,80,6,bhp_10.80.006 śrī-śuka uvāca kṛṣṇasyāsīt sakhā kaścid brāhmaṇo brahma-vittamaḥ virakta indriyārtheṣu praśāntātmā jitendriyaḥ,भ्प्_१०.८०.००६ श्री-शुक उवाच कृष्णस्यासीत् सखा कश्चिद् ब्राह्मणो ब्रह्म-वित्तमः विरक्त इन्द्रियार्थेषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः
10,80,7,yadṛcchayopapannena vartamāno gṛhāśramī tasya bhāryā ku-cailasya kṣut-kṣāmā ca tathā-vidhā,यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो गृहाश्रमी तस्य भार्या कु-चैलस्य क्षुत्-क्षामा च तथा-विधा
10,80,8,pati-vratā patiṃ prāha mlāyatā vadanena sā daridraṃ sīdamānā vai vepamānābhigamya ca,पति-व्रता पतिं प्राह म्लायता वदनेन सा दरिद्रं सीदमाना वै वेपमानाभिगम्य च
10,80,9,nanu brahman bhagavataḥ sakhā sākṣāc chriyaḥ patiḥ brahmaṇyaś ca śaraṇyaś ca bhagavān sātvatarṣabhaḥ,ननु ब्रह्मन् भगवतः सखा साक्षाच् छ्रियः पतिः ब्रह्मण्यश् च शरण्यश् च भगवान् सात्वतर्षभः
10,80,10,tam upaihi mahā-bhāga sādhūnāṃ ca parāyaṇam dāsyati draviṇaṃ bhūri sīdate te kuṭumbine,तम् उपैहि महा-भाग साधूनां च परायणम् दास्यति द्रविणं भूरि सीदते ते कुटुम्बिने
10,80,11,āste 'dhunā dvāravatyāṃ bhoja-vṛṣṇy-andhakeśvaraḥ smarataḥ pāda-kamalam ātmānam api yacchati kiṃ nv artha-kāmān bhajato nāty-abhīṣṭān jagad-guruḥ,आस्ते ऽधुना द्वारवत्यां भोज-वृष्ण्य्-अन्धकेश्वरः स्मरतः पाद-कमलम् आत्मानम् अपि यच्छति किं न्व् अर्थ-कामान् भजतो नात्य्-अभीष्टान् जगद्-गुरुः
10,80,12,sa evaṃ bhāryayā vipro bahuśaḥ prārthito muhuḥ ayaṃ hi paramo lābha uttamaḥśloka-darśanam,स एवं भार्यया विप्रो बहुशः प्रार्थितो मुहुः अयं हि परमो लाभ उत्तमःश्लोक-दर्शनम्
10,80,13,iti sañcintya manasā gamanāya matiṃ dadhe apy asty upāyanaṃ kiñcid gṛhe kalyāṇi dīyatām,इति सञ्चिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे अप्य् अस्त्य् उपायनं किञ्चिद् गृहे कल्याणि दीयताम्
10,80,14,yācitvā caturo muṣṭīn viprān pṛthuka-taṇḍulān caila-khaṇḍena tān baddhvā bhartre prādād upāyanam,याचित्वा चतुरो मुष्टीन् विप्रान् पृथुक-तण्डुलान् चैल-खण्डेन तान् बद्ध्वा भर्त्रे प्रादाद् उपायनम्
10,80,15,sa tān ādāya viprāgryaḥ prayayau dvārakāṃ kila kṛṣṇa-sandarśanaṃ mahyaṃ kathaṃ syād iti cintayan,स तान् आदाय विप्राग्र्यः प्रययौ द्वारकां किल कृष्ण-सन्दर्शनं मह्यं कथं स्याद् इति चिन्तयन्
10,80,16,trīṇi gulmāny atīyāya tisraḥ kakṣāś ca sa-dvijaḥ vipro 'gamyāndhaka-vṛṣṇīnāṃ gṛheṣv acyuta-dharmiṇām,त्रीणि गुल्मान्य् अतीयाय तिस्रः कक्षाश् च स-द्विजः विप्रो ऽगम्यान्धक-वृष्णीनां गृहेष्व् अच्युत-धर्मिणाम्
10,80,17,gṛhaṃ dvy-aṣṭa-sahasrāṇāṃ mahiṣīṇāṃ harer dvijaḥ viveśaikatamaṃ śrīmad brahmānandaṃ gato yathā,गृहं द्व्य्-अष्ट-सहस्राणां महिषीणां हरेर् द्विजः विवेशैकतमं श्रीमद् ब्रह्मानन्दं गतो यथा
10,80,18,taṃ vilokyācyuto dūrāt priyā-paryaṅkam āsthitaḥ sahasotthāya cābhyetya dorbhyāṃ paryagrahīn mudā,तं विलोक्याच्युतो दूरात् प्रिया-पर्यङ्कम् आस्थितः सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोर्भ्यां पर्यग्रहीन् मुदा
10,80,19,sakhyuḥ priyasya viprarṣer aṅga-saṅgāti-nirvṛtaḥ prīto vyamuñcad ab-bindūn netrābhyāṃ puṣkarekṣaṇaḥ,सख्युः प्रियस्य विप्रर्षेर् अङ्ग-सङ्गाति-निर्वृतः प्रीतो व्यमुञ्चद् अब्-बिन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षणः
10,80,20,athopaveśya paryaṅke svayam sakhyuḥ samarhaṇam upahṛtyāvanijyāsya pādau pādāvanejanīḥ,अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयम् सख्युः समर्हणम् उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनीः
10,80,21,agrahīc chirasā rājan bhagavāṃl loka-pāvanaḥ vyalimpad divya-gandhena candanāguru-kuṅkamaiḥ,अग्रहीच् छिरसा राजन् भगवांल् लोक-पावनः व्यलिम्पद् दिव्य-गन्धेन चन्दनागुरु-कुङ्कमैः
10,80,22,dhūpaiḥ surabhibhir mitraṃ pradīpāvalibhir mudā arcitvāvedya tāmbūlaṃ gāṃ ca svāgatam abravīt,धूपैः सुरभिभिर् मित्रं प्रदीपावलिभिर् मुदा अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतम् अब्रवीत्
10,80,23,ku-cailaṃ malinaṃ kṣāmaṃ dvijaṃ dhamani-santatam devī paryacarat sākṣāc cāmara-vyajanena vai,कु-चैलं मलिनं क्षामं द्विजं धमनि-सन्ततम् देवी पर्यचरत् साक्षाच् चामर-व्यजनेन वै
10,80,24,antaḥ-pura-jano dṛṣṭvā kṛṣṇenāmala-kīrtinā vismito 'bhūd ati-prītyā avadhūtaṃ sabhājitam,अन्तः-पुर-जनो दृष्ट्वा कृष्णेनामल-कीर्तिना विस्मितो ऽभूद् अति-प्रीत्या अवधूतं सभाजितम्
10,80,25,kim anena kṛtaṃ puṇyam avadhūtena bhikṣuṇā śriyā hīnena loke 'smin garhitenādhamena ca,किम् अनेन कृतं पुण्यम् अवधूतेन भिक्षुणा श्रिया हीनेन लोके ऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च
10,80,26,yo 'sau tri-loka-guruṇā śrī-nivāsena sambhṛtaḥ paryaṅka-sthāṃ śriyaṃ hitvā pariṣvakto 'gra-jo yathā,यो ऽसौ त्रि-लोक-गुरुणा श्री-निवासेन सम्भृतः पर्यङ्क-स्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तो ऽग्र-जो यथा
10,80,27,kathayāṃ cakratur gāthāḥ pūrvā guru-kule satoḥ ātmanor lalitā rājan karau gṛhya parasparam,कथयां चक्रतुर् गाथाः पूर्वा गुरु-कुले सतोः आत्मनोर् ललिता राजन् करौ गृह्य परस्परम्
10,80,28,bhp_10.80.028 śrī-bhagavān uvāca api brahman guru-kulād bhavatā labdha-dakṣiṇāt samāvṛttena dharma-jña bhāryoḍhā sadṛśī na vā,भ्प्_१०.८०.०२८ श्री-भगवान् उवाच अपि ब्रह्मन् गुरु-कुलाद् भवता लब्ध-दक्षिणात् समावृत्तेन धर्म-ज्ञ भार्योढा सदृशी न वा
10,80,29,prāyo gṛheṣu te cittam akāma-vihitaṃ tathā naivāti-prīyase vidvan dhaneṣu viditaṃ hi me,प्रायो गृहेषु ते चित्तम् अकाम-विहितं तथा नैवाति-प्रीयसे विद्वन् धनेषु विदितं हि मे
10,80,30,kecit kurvanti karmāṇi kāmair ahata-cetasaḥ tyajantaḥ prakṛtīr daivīr yathāhaṃ loka-saṅgraham,केचित् कुर्वन्ति कर्माणि कामैर् अहत-चेतसः त्यजन्तः प्रकृतीर् दैवीर् यथाहं लोक-सङ्ग्रहम्
10,80,31,kaccid guru-kule vāsaṃ brahman smarasi nau yataḥ dvijo vijñāya vijñeyaṃ tamasaḥ pāram aśnute,कच्चिद् गुरु-कुले वासं ब्रह्मन् स्मरसि नौ यतः द्विजो विज्ञाय विज्ञेयं तमसः पारम् अश्नुते
10,80,32,sa vai sat-karmaṇāṃ sākṣād dvijāter iha sambhavaḥ ādyo 'ṅga yatrāśramiṇāṃ yathāhaṃ jñāna-do guruḥ,स वै सत्-कर्मणां साक्षाद् द्विजातेर् इह सम्भवः आद्यो ऽङ्ग यत्राश्रमिणां यथाहं ज्ञान-दो गुरुः
10,80,33,nanv artha-kovidā brahman varṇāśrama-vatām iha ye mayā guruṇā vācā taranty añjo bhavārṇavam,नन्व् अर्थ-कोविदा ब्रह्मन् वर्णाश्रम-वताम् इह ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्य् अञ्जो भवार्णवम्
10,80,34,nāham ijyā-prajātibhyāṃ tapasopaśamena vā tuṣyeyaṃ sarva-bhūtātmā guru-śuśrūṣayā yathā,नाहम् इज्या-प्रजातिभ्यां तपसोपशमेन वा तुष्येयं सर्व-भूतात्मा गुरु-शुश्रूषया यथा
10,80,35,api naḥ smaryate brahman vṛttaṃ nivasatāṃ gurau guru-dāraiś coditānām indhanānayane kvacit,अपि नः स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ गुरु-दारैश् चोदितानाम् इन्धनानयने क्वचित्
10,80,36,praviṣṭānāṃ mahāraṇyam apartau su-mahad dvija vāta-varṣam abhūt tīvraṃ niṣṭhurāḥ stanayitnavaḥ,प्रविष्टानां महारण्यम् अपर्तौ सु-महद् द्विज वात-वर्षम् अभूत् तीव्रं निष्ठुराः स्तनयित्नवः
10,80,37,sūryaś cāstaṃ gatas tāvat tamasā cāvṛtā diśaḥ nimnaṃ kūlaṃ jala-mayaṃ na prājñāyata kiñcana,सूर्यश् चास्तं गतस् तावत् तमसा चावृता दिशः निम्नं कूलं जल-मयं न प्राज्ञायत किञ्चन
10,80,38,vayaṃ bhṛśam tatra mahānilāmbubhir nihanyamānā mahur ambu-samplave diśo 'vidanto 'tha parasparaṃ vane gṛhīta-hastāḥ paribabhrimāturāḥ,वयं भृशम् तत्र महानिलाम्बुभिर् निहन्यमाना महुर् अम्बु-सम्प्लवे दिशो ऽविदन्तो ऽथ परस्परं वने गृहीत-हस्ताः परिबभ्रिमातुराः
10,80,39,etad viditvā udite ravau sāndīpanir guruḥ anveṣamāṇo naḥ śiṣyān ācāryo 'paśyad āturān,एतद् विदित्वा उदिते रवौ सान्दीपनिर् गुरुः अन्वेषमाणो नः शिष्यान् आचार्यो ऽपश्यद् आतुरान्
10,80,40,aho he putrakā yūyam asmad-arthe 'ti-duḥkhitāḥ ātmā vai prāṇinām preṣṭhas tam anādṛtya mat-parāḥ,अहो हे पुत्रका यूयम् अस्मद्-अर्थे ऽति-दुःखिताः आत्मा वै प्राणिनाम् प्रेष्ठस् तम् अनादृत्य मत्-पराः
10,80,41,etad eva hi sac-chiṣyaiḥ kartavyaṃ guru-niṣkṛtam yad vai viśuddha-bhāvena sarvārthātmārpaṇaṃ gurau,एतद् एव हि सच्-छिष्यैः कर्तव्यं गुरु-निष्कृतम् यद् वै विशुद्ध-भावेन सर्वार्थात्मार्पणं गुरौ
10,80,42,tuṣṭo 'haṃ bho dvija-śreṣṭhāḥ satyāḥ santu manorathāḥ chandāṃsy ayāta-yāmāni bhavantv iha paratra ca,तुष्टो ऽहं भो द्विज-श्रेष्ठाः सत्याः सन्तु मनोरथाः छन्दांस्य् अयात-यामानि भवन्त्व् इह परत्र च
10,80,43,itthaṃ-vidhāny anekāni vasatāṃ guru-veśmani guror anugraheṇaiva pumān pūrṇaḥ praśāntaye,इत्थं-विधान्य् अनेकानि वसतां गुरु-वेश्मनि गुरोर् अनुग्रहेणैव पुमान् पूर्णः प्रशान्तये
10,80,44,bhp_10.80.044 śrī-brāhmaṇa uvāca kim asmābhir anirvṛttaṃ deva-deva jagad-guro bhavatā satya-kāmena yeṣāṃ vāso guror abhūt,भ्प्_१०.८०.०४४ श्री-ब्राह्मण उवाच किम् अस्माभिर् अनिर्वृत्तं देव-देव जगद्-गुरो भवता सत्य-कामेन येषां वासो गुरोर् अभूत्
10,80,45,yasya cchando-mayaṃ brahma deha āvapanaṃ vibho śreyasāṃ tasya guruṣu vāso 'tyanta-viḍambanam,यस्य च्छन्दो-मयं ब्रह्म देह आवपनं विभो श्रेयसां तस्य गुरुषु वासो ऽत्यन्त-विडम्बनम्
10,81,1,bhp_10.81.001 śrī-śuka uvāca sa itthaṃ dvija-mukhyena saha saṅkathayan hariḥ sarva-bhūta-mano-'bhijñaḥ smayamāna uvāca tam,भ्प्_१०.८१.००१ श्री-शुक उवाच स इत्थं द्विज-मुख्येन सह सङ्कथयन् हरिः सर्व-भूत-मनो-ऽभिज्ञः स्मयमान उवाच तम्
10,81,2,brahmaṇyo brāhmaṇaṃ kṛṣṇo bhagavān prahasan priyam premṇā nirīkṣaṇenaiva prekṣan khalu satāṃ gatiḥ,ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गतिः
10,81,3,bhp_10.81.003 śrī-bhagavān uvāca kim upāyanam ānītaṃ brahman me bhavatā gṛhāt aṇv apy upāhṛtaṃ bhaktaiḥ premṇā bhury eva me bhavet bhūry apy abhaktopahṛtaṃ na me toṣāya kalpate,भ्प्_१०.८१.००३ श्री-भगवान् उवाच किम् उपायनम् आनीतं ब्रह्मन् मे भवता गृहात् अण्व् अप्य् उपाहृतं भक्तैः प्रेम्णा भुर्य् एव मे भवेत् भूर्य् अप्य् अभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते
10,81,4,patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati tad ahaṃ bhakty-upahṛtam aśnāmi prayatātmanaḥ,पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति तद् अहं भक्त्य्-उपहृतम् अश्नामि प्रयतात्मनः
10,81,5,ity ukto 'pi dviyas tasmai vrīḍitaḥ pataye śriyaḥ pṛthuka-prasṛtiṃ rājan na prāyacchad avāṅ-mukhaḥ,इत्य् उक्तो ऽपि द्वियस् तस्मै व्रीडितः पतये श्रियः पृथुक-प्रसृतिं राजन् न प्रायच्छद् अवाङ्-मुखः
10,81,6,sarva-bhūtātma-dṛk sākṣāt tasyāgamana-kāraṇam vijṅāyācintayan nāyaṃ śrī-kāmo mābhajat purā,सर्व-भूतात्म-दृक् साक्षात् तस्यागमन-कारणम् विज्ङायाचिन्तयन् नायं श्री-कामो माभजत् पुरा
10,81,7,patnyāḥ pati-vratāyās tu sakhā priya-cikīrṣayā prāpto mām asya dāsyāmi sampado 'martya-durlabhāḥ,पत्न्याः पति-व्रतायास् तु सखा प्रिय-चिकीर्षया प्राप्तो माम् अस्य दास्यामि सम्पदो ऽमर्त्य-दुर्लभाः
10,81,8,itthaṃ vicintya vasanāc cīra-baddhān dvi-janmanaḥ svayaṃ jahāra kim idam iti pṛthuka-taṇḍulān,इत्थं विचिन्त्य वसनाच् चीर-बद्धान् द्वि-जन्मनः स्वयं जहार किम् इदम् इति पृथुक-तण्डुलान्
10,81,9,nanv etad upanītaṃ me parama-prīṇanaṃ sakhe tarpayanty aṅga māṃ viśvam ete pṛthuka-taṇḍulāḥ,नन्व् एतद् उपनीतं मे परम-प्रीणनं सखे तर्पयन्त्य् अङ्ग मां विश्वम् एते पृथुक-तण्डुलाः
10,81,10,iti muṣṭiṃ sakṛj jagdhvā dvitīyāṃ jagdhum ādade tāvac chrīr jagṛhe hastaṃ tat-parā parameṣṭhinaḥ,इति मुष्टिं सकृज् जग्ध्वा द्वितीयां जग्धुम् आददे तावच् छ्रीर् जगृहे हस्तं तत्-परा परमेष्ठिनः
10,81,11,etāvatālaṃ viśvātman sarva-sampat-samṛddhaye asmin loke 'tha vāmuṣmin puṃsas tvat-toṣa-kāraṇam,एतावतालं विश्वात्मन् सर्व-सम्पत्-समृद्धये अस्मिन् लोके ऽथ वामुष्मिन् पुंसस् त्वत्-तोष-कारणम्
10,81,12,brāhmaṇas tāṃ tu rajanīm uṣitvācyuta-mandire bhuktvā pītvā sukhaṃ mene ātmānaṃ svar-gataṃ yathā,ब्राह्मणस् तां तु रजनीम् उषित्वाच्युत-मन्दिरे भुक्त्वा पीत्वा सुखं मेने आत्मानं स्वर्-गतं यथा
10,81,13,śvo-bhūte viśva-bhāvena sva-sukhenābhivanditaḥ jagāma svālayaṃ tāta pathy anavrajya nanditaḥ,श्वो-भूते विश्व-भावेन स्व-सुखेनाभिवन्दितः जगाम स्वालयं तात पथ्य् अनव्रज्य नन्दितः
10,81,14,sa cālabdhvā dhanaṃ kṛṣṇān na tu yācitavān svayam sva-gṛhān vrīḍito 'gacchan mahad-darśana-nirvṛtaḥ,स चालब्ध्वा धनं कृष्णान् न तु याचितवान् स्वयम् स्व-गृहान् व्रीडितो ऽगच्छन् महद्-दर्शन-निर्वृतः
10,81,15,aho brahmaṇya-devasya dṛṣṭā brahmaṇyatā mayā yad daridratamo lakṣmīm āśliṣṭo bibhratorasi,अहो ब्रह्मण्य-देवस्य दृष्टा ब्रह्मण्यता मया यद् दरिद्रतमो लक्ष्मीम् आश्लिष्टो बिभ्रतोरसि
10,81,16,kvāhaṃ daridraḥ pāpīyān kva kṛṣṇaḥ śrī-niketanaḥ brahma-bandhur iti smāhaṃ bāhubhyāṃ parirambhitaḥ,क्वाहं दरिद्रः पापीयान् क्व कृष्णः श्री-निकेतनः ब्रह्म-बन्धुर् इति स्माहं बाहुभ्यां परिरम्भितः
10,81,17,nivāsitaḥ priyā-juṣṭe paryaṅke bhrātaro yathā mahiṣyā vījitaḥ śrānto bāla-vyajana-hastayā,निवासितः प्रिया-जुष्टे पर्यङ्के भ्रातरो यथा महिष्या वीजितः श्रान्तो बाल-व्यजन-हस्तया
10,81,18,śuśrūṣayā paramayā pāda-saṃvāhanādibhiḥ pūjito deva-devena vipra-devena deva-vat,शुश्रूषया परमया पाद-संवाहनादिभिः पूजितो देव-देवेन विप्र-देवेन देव-वत्
10,81,19,svargāpavargayoḥ puṃsāṃ rasāyāṃ bhuvi sampadām sarvāsām api siddhīnāṃ mūlaṃ tac-caraṇārcanam,स्वर्गापवर्गयोः पुंसां रसायां भुवि सम्पदाम् सर्वासाम् अपि सिद्धीनां मूलं तच्-चरणार्चनम्
10,81,20,adhano 'yaṃ dhanaṃ prāpya mādyann uccair na māṃ smaret iti kāruṇiko nūnaṃ dhanaṃ me 'bhūri nādadāt,अधनो ऽयं धनं प्राप्य माद्यन्न् उच्चैर् न मां स्मरेत् इति कारुणिको नूनं धनं मे ऽभूरि नाददात्
10,81,21,iti tac cintayann antaḥ prāpto niya-gṛhāntikam sūryānalendu-saṅkāśair vimānaiḥ sarvato vṛtam,इति तच् चिन्तयन्न् अन्तः प्राप्तो निय-गृहान्तिकम् सूर्यानलेन्दु-सङ्काशैर् विमानैः सर्वतो वृतम्
10,81,22,vicitropavanodyānaiḥ kūjad-dvija-kulākulaiḥ protphulla-kamudāmbhoja- kahlārotpala-vāribhiḥ,विचित्रोपवनोद्यानैः कूजद्-द्विज-कुलाकुलैः प्रोत्फुल्ल-कमुदाम्भोज- कह्लारोत्पल-वारिभिः
10,81,23,juṣṭaṃ sv-alaṅkṛtaiḥ pumbhiḥ strībhiś ca hariṇākṣibhiḥ kim idaṃ kasya vā sthānaṃ kathaṃ tad idam ity abhūt,जुष्टं स्व्-अलङ्कृतैः पुम्भिः स्त्रीभिश् च हरिणाक्षिभिः किम् इदं कस्य वा स्थानं कथं तद् इदम् इत्य् अभूत्
10,81,24,evaṃ mīmāṃsamānaṃ taṃ narā nāryo 'mara-prabhāḥ pratyagṛhṇan mahā-bhāgaṃ gīta-vādyena bhūyasā,एवं मीमांसमानं तं नरा नार्यो ऽमर-प्रभाः प्रत्यगृह्णन् महा-भागं गीत-वाद्येन भूयसा
10,81,25,patim āgatam ākarṇya patny uddharṣāti-sambhramā niścakrāma gṛhāt tūrṇaṃ rūpiṇī śrīr ivālayāt,पतिम् आगतम् आकर्ण्य पत्न्य् उद्धर्षाति-सम्भ्रमा निश्चक्राम गृहात् तूर्णं रूपिणी श्रीर् इवालयात्
10,81,26,pati-vratā patiṃ dṛṣṭvā premotkaṇṭhāśru-locanā mīlitākṣy anamad buddhyā manasā pariṣasvaje,पति-व्रता पतिं दृष्ट्वा प्रेमोत्कण्ठाश्रु-लोचना मीलिताक्ष्य् अनमद् बुद्ध्या मनसा परिषस्वजे
10,81,27,patnīṃ vīkṣya visphurantīṃ devīṃ vaimānikīm iva dāsīnāṃ niṣka-kaṇṭhīnāṃ madhye bhāntīṃ sa vismitaḥ,पत्नीं वीक्ष्य विस्फुरन्तीं देवीं वैमानिकीम् इव दासीनां निष्क-कण्ठीनां मध्ये भान्तीं स विस्मितः
10,81,28,prītaḥ svayaṃ tayā yuktaḥ praviṣṭo nija-mandiram maṇi-stambha-śatopetaṃ mahendra-bhavanaṃ yathā,प्रीतः स्वयं तया युक्तः प्रविष्टो निज-मन्दिरम् मणि-स्तम्भ-शतोपेतं महेन्द्र-भवनं यथा
10,81,29,payaḥ-phena-nibhāḥ śayyā dāntā rukma-paricchadāḥ paryaṅkā hema-daṇḍāni cāmara-vyajanāni ca,पयः-फेन-निभाः शय्या दान्ता रुक्म-परिच्छदाः पर्यङ्का हेम-दण्डानि चामर-व्यजनानि च
10,81,30,āsanāni ca haimāni mṛdūpastaraṇāni ca muktādāma-vilambīni vitānāni dyumanti ca,आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च मुक्तादाम-विलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च
10,81,31,svaccha-sphaṭika-kuḍyeṣu mahā-mārakateṣu ca ratna-dīpān bhrājamānān lalanā ratna-saṃyutāḥ,स्वच्छ-स्फटिक-कुड्येषु महा-मारकतेषु च रत्न-दीपान् भ्राजमानान् ललना रत्न-संयुताः
10,81,32,vilokya brāhmaṇas tatra samṛddhīḥ sarva-sampadām tarkayām āsa nirvyagraḥ sva-samṛddhim ahaitukīm,विलोक्य ब्राह्मणस् तत्र समृद्धीः सर्व-सम्पदाम् तर्कयाम् आस निर्व्यग्रः स्व-समृद्धिम् अहैतुकीम्
10,81,33,nūnaṃ bataitan mama durbhagasya śaśvad daridrasya samṛddhi-hetuḥ mahā-vibhūter avalokato 'nyo naivopapadyeta yadūttamasya,नूनं बतैतन् मम दुर्भगस्य शश्वद् दरिद्रस्य समृद्धि-हेतुः महा-विभूतेर् अवलोकतो ऽन्यो नैवोपपद्येत यदूत्तमस्य
10,81,34,nanv abruvāṇo diśate samakṣaṃ yāciṣṇave bhūry api bhūri-bhojaḥ parjanya-vat tat svayam īkṣamāṇo dāśārhakāṇām ṛṣabhaḥ sakhā me,नन्व् अब्रुवाणो दिशते समक्षं याचिष्णवे भूर्य् अपि भूरि-भोजः पर्जन्य-वत् तत् स्वयम् ईक्षमाणो दाशार्हकाणाम् ऋषभः सखा मे
10,81,35,kiñcit karoty urv api yat sva-dattaṃ suhṛt-kṛtaṃ phalgv api bhūri-kārī amp;mayopaṇītaṃ pṛthukaika-muṣṭiṃ pratyagrahīt prīti-yuto mahātmā,किञ्चित् करोत्य् उर्व् अपि यत् स्व-दत्तं सुहृत्-कृतं फल्ग्व् अपि भूरि-कारी अम्प्;मयोपणीतं पृथुकैक-मुष्टिं प्रत्यग्रहीत् प्रीति-युतो महात्मा
10,81,36,tasyaiva me sauhṛda-sakhya-maitrī- dāsyaṃ punar janmani janmani syāt mahānubhāvena guṇālayena viṣajjatas tat-puruṣa-prasaṅgaḥ,तस्यैव मे सौहृद-सख्य-मैत्री- दास्यं पुनर् जन्मनि जन्मनि स्यात् महानुभावेन गुणालयेन विषज्जतस् तत्-पुरुष-प्रसङ्गः
10,81,37,bhaktāya citrā bhagavān hi sampado rājyaṃ vibhūtīr na samarthayaty ajaḥ adīrgha-bodhāya vicakṣaṇaḥ svayaṃ paśyan nipātaṃ dhanināṃ madodbhavam,भक्ताय चित्रा भगवान् हि सम्पदो राज्यं विभूतीर् न समर्थयत्य् अजः अदीर्घ-बोधाय विचक्षणः स्वयं पश्यन् निपातं धनिनां मदोद्भवम्
10,81,38,itthaṃ vyavasito buddhyā bhakto 'tīva janārdane viṣayān jāyayā tyakṣyan bubhuje nāti-lampaṭaḥ,इत्थं व्यवसितो बुद्ध्या भक्तो ऽतीव जनार्दने विषयान् जायया त्यक्ष्यन् बुभुजे नाति-लम्पटः
10,81,39,tasya vai deva-devasya harer yajña-pateḥ prabhoḥ brāhmaṇāḥ prabhavo daivaṃ na tebhyo vidyate param,तस्य वै देव-देवस्य हरेर् यज्ञ-पतेः प्रभोः ब्राह्मणाः प्रभवो दैवं न तेभ्यो विद्यते परम्
10,81,40,evaṃ sa vipro bhagavat-suhṛt tadā dṛṣṭvā sva-bhṛtyair ajitaṃ parājitam tad-dhyāna-vegodgrathitātma-bandhanas tad-dhāma lebhe 'cirataḥ satāṃ gatim,एवं स विप्रो भगवत्-सुहृत् तदा दृष्ट्वा स्व-भृत्यैर् अजितं पराजितम् तद्-ध्यान-वेगोद्ग्रथितात्म-बन्धनस् तद्-धाम लेभे ऽचिरतः सतां गतिम्
10,81,41,etad brahmaṇya-devasya śrutvā brahmaṇyatāṃ naraḥ labdha-bhāvo bhagavati karma-bandhād vimucyate,एतद् ब्रह्मण्य-देवस्य श्रुत्वा ब्रह्मण्यतां नरः लब्ध-भावो भगवति कर्म-बन्धाद् विमुच्यते
10,82,1,bhp_10.82.001 śrī-śuka uvāca athaikadā dvāravatyāṃ vasato rāma-kṛṣṇayoḥ sūryoparāgaḥ su-mahān āsīt kalpa-kṣaye yathā,भ्प्_१०.८२.००१ श्री-शुक उवाच अथैकदा द्वारवत्यां वसतो राम-कृष्णयोः सूर्योपरागः सु-महान् आसीत् कल्प-क्षये यथा
10,82,2,taṃ jñātvā manujā rājan purastād eva sarvataḥ samanta-pañcakaṃ kṣetraṃ yayuḥ śreyo-vidhitsayā,तं ज्ञात्वा मनुजा राजन् पुरस्ताद् एव सर्वतः समन्त-पञ्चकं क्षेत्रं ययुः श्रेयो-विधित्सया
10,82,3,niḥkṣatriyāṃ mahīṃ kurvan rāmaḥ śastra-bhṛtāṃ varaḥ nṛpāṇāṃ rudhiraugheṇa yatra cakre mahā-hradān,निःक्षत्रियां महीं कुर्वन् रामः शस्त्र-भृतां वरः नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महा-ह्रदान्
10,82,4,īje ca bhagavān rāmo yatrāspṛṣṭo 'pi karmaṇā lokaṃ saṅgrāhayann īśo yathānyo 'ghāpanuttaye,ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टो ऽपि कर्मणा लोकं सङ्ग्राहयन्न् ईशो यथान्यो ऽघापनुत्तये
10,82,5,mahatyāṃ tīrtha-yātrāyāṃ tatrāgan bhāratīḥ prajāḥ vṛṣṇayaś ca tathākrūra- vasudevāhukādayaḥ,महत्यां तीर्थ-यात्रायां तत्रागन् भारतीः प्रजाः वृष्णयश् च तथाक्रूर- वसुदेवाहुकादयः
10,82,6,yayur bhārata tat kṣetraṃ svam aghaṃ kṣapayiṣṇavaḥ gada-pradyumna-sāmbādyāḥ sucandra-śuka-sāraṇaiḥ āste 'niruddho rakṣāyāṃ kṛtavarmā ca yūtha-paḥ,ययुर् भारत तत् क्षेत्रं स्वम् अघं क्षपयिष्णवः गद-प्रद्युम्न-साम्बाद्याः सुचन्द्र-शुक-सारणैः आस्ते ऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथ-पः
10,82,7,te rathair deva-dhiṣṇyābhair hayaiś ca tarala-plavaiḥ gajair nadadbhir abhrābhair nṛbhir vidyādhara-dyubhiḥ,ते रथैर् देव-धिष्ण्याभैर् हयैश् च तरल-प्लवैः गजैर् नदद्भिर् अभ्राभैर् नृभिर् विद्याधर-द्युभिः
10,82,8,vyarocanta mahā-tejāḥ pathi kāñcana-mālinaḥ divya-srag-vastra-sannāhāḥ kalatraiḥ khe-carā iva,व्यरोचन्त महा-तेजाः पथि काञ्चन-मालिनः दिव्य-स्रग्-वस्त्र-सन्नाहाः कलत्रैः खे-चरा इव
10,82,9,tatra snātvā mahā-bhāgā upoṣya su-samāhitāḥ brāhmaṇebhyo dadur dhenūr vāsaḥ-srag-rukma-mālinīḥ,तत्र स्नात्वा महा-भागा उपोष्य सु-समाहिताः ब्राह्मणेभ्यो ददुर् धेनूर् वासः-स्रग्-रुक्म-मालिनीः
10,82,10,rāma-hradeṣu vidhi-vat punar āplutya vṛṣṇayaḥ dadaḥ sv-annaṃ dvijāgryebhyaḥ kṛṣṇe no bhaktir astv iti,राम-ह्रदेषु विधि-वत् पुनर् आप्लुत्य वृष्णयः ददः स्व्-अन्नं द्विजाग्र्येभ्यः कृष्णे नो भक्तिर् अस्त्व् इति
10,82,11,svayaṃ ca tad-anujñātā vṛṣṇayaḥ kṛṣṇa-devatāḥ bhuktvopaviviśuḥ kāmaṃ snigdha-cchāyāṅghripāṅghriṣu,स्वयं च तद्-अनुज्ञाता वृष्णयः कृष्ण-देवताः भुक्त्वोपविविशुः कामं स्निग्ध-च्छायाङ्घ्रिपाङ्घ्रिषु
10,82,12,tatrāgatāṃs te dadṛśuḥ suhṛt-sambandhino nṛpān matsyośīnara-kauśalya- vidarbha-kuru-sṛñjayān,तत्रागतांस् ते ददृशुः सुहृत्-सम्बन्धिनो नृपान् मत्स्योशीनर-कौशल्य- विदर्भ-कुरु-सृञ्जयान्
10,82,13,kāmboja-kaikayān madrān kuntīn ānarta-keralān anyāṃś caivātma-pakṣīyān parāṃś ca śataśo nṛpa nandādīn suhṛdo gopān gopīś cotkaṇṭhitāś ciram,काम्बोज-कैकयान् मद्रान् कुन्तीन् आनर्त-केरलान् अन्यांश् चैवात्म-पक्षीयान् परांश् च शतशो नृप नन्दादीन् सुहृदो गोपान् गोपीश् चोत्कण्ठिताश् चिरम्
10,82,14,anyonya-sandarśana-harṣa-raṃhasā protphulla-hṛd-vaktra-saroruha-śriyaḥ āśliṣya gāḍhaṃ nayanaiḥ sravaj-jalā hṛṣyat-tvaco ruddha-giro yayur mudam,अन्योन्य-सन्दर्शन-हर्ष-रंहसा प्रोत्फुल्ल-हृद्-वक्त्र-सरोरुह-श्रियः आश्लिष्य गाढं नयनैः स्रवज्-जला हृष्यत्-त्वचो रुद्ध-गिरो ययुर् मुदम्
10,82,15,striyaś ca saṃvīkṣya mitho 'ti-sauhṛda- smitāmalāpāṅga-dṛśo 'bhirebhire amp;stanaiḥ stanān kuṅkuma-paṅka-rūṣitān nihatya dorbhiḥ praṇayāśru-locanāḥ,स्त्रियश् च संवीक्ष्य मिथो ऽति-सौहृद- स्मितामलापाङ्ग-दृशो ऽभिरेभिरे अम्प्;स्तनैः स्तनान् कुङ्कुम-पङ्क-रूषितान् निहत्य दोर्भिः प्रणयाश्रु-लोचनाः
10,82,16,tato 'bhivādya te vṛddhān yaviṣṭhair abhivāditāḥ sv-āgataṃ kuśalaṃ pṛṣṭvā cakruḥ kṛṣṇa-kathā mithaḥ,ततो ऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्ठैर् अभिवादिताः स्व्-आगतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रुः कृष्ण-कथा मिथः
10,82,17,pṛthā bhrātṝn svasṝr vīkṣya tat-putrān pitarāv api bhrātṛ-patnīr mukundaṃ ca jahau saṅkathayā śucaḥ,पृथा भ्रातॄन् स्वसॄर् वीक्ष्य तत्-पुत्रान् पितराव् अपि भ्रातृ-पत्नीर् मुकुन्दं च जहौ सङ्कथया शुचः
10,82,18,bhp_10.82.018 kunty uvāca ārya bhrātar ahaṃ manye ātmānam akṛtāśiṣam yad vā āpatsu mad-vārtāṃ nānusmaratha sattamāḥ,भ्प्_१०.८२.०१८ कुन्त्य् उवाच आर्य भ्रातर् अहं मन्ये आत्मानम् अकृताशिषम् यद् वा आपत्सु मद्-वार्तां नानुस्मरथ सत्तमाः
10,82,19,suhṛdo jñātayaḥ putrā bhrātaraḥ pitarāv api nānusmaranti sva-janaṃ yasya daivam adakṣiṇam,सुहृदो ज्ञातयः पुत्रा भ्रातरः पितराव् अपि नानुस्मरन्ति स्व-जनं यस्य दैवम् अदक्षिणम्
10,82,20,bhp_10.82.020 śrī-vasudeva uvāca amba māsmān asūyethā daiva-krīḍanakān narān īśasya hi vaśe lokaḥ kurute kāryate 'tha vā,भ्प्_१०.८२.०२० श्री-वसुदेव उवाच अम्ब मास्मान् असूयेथा दैव-क्रीडनकान् नरान् ईशस्य हि वशे लोकः कुरुते कार्यते ऽथ वा
10,82,21,kaṃsa-pratāpitāḥ sarve vayaṃ yātā diśaṃ diśam etarhy eva punaḥ sthānaṃ daivenāsāditāḥ svasaḥ,कंस-प्रतापिताः सर्वे वयं याता दिशं दिशम् एतर्ह्य् एव पुनः स्थानं दैवेनासादिताः स्वसः
10,82,22,bhp_10.82.022 śrī-śuka uvāca vasudevograsenādyair yadubhis te 'rcitā nṛpāḥ āsann acyuta-sandarśa- paramānanda-nirvṛtāḥ,भ्प्_१०.८२.०२२ श्री-शुक उवाच वसुदेवोग्रसेनाद्यैर् यदुभिस् ते ऽर्चिता नृपाः आसन्न् अच्युत-सन्दर्श- परमानन्द-निर्वृताः
10,82,23,bhīṣmo droṇo 'mbikā-putro gāndhārī sa-sutā tathā sa-dārāḥ pāṇḍavāḥ kuntī sañjayo viduraḥ kṛpaḥ,भीष्मो द्रोणो ऽम्बिका-पुत्रो गान्धारी स-सुता तथा स-दाराः पाण्डवाः कुन्ती सञ्जयो विदुरः कृपः
10,82,24,kuntībhojo virāṭaś ca bhīṣmako nagnajin mahān purujid drupadaḥ śalyo dhṛṣṭaketuḥ sa kāśi-rāṭ,कुन्तीभोजो विराटश् च भीष्मको नग्नजिन् महान् पुरुजिद् द्रुपदः शल्यो धृष्टकेतुः स काशि-राट्
10,82,25,damaghoṣo viśālākṣo maithilo madra-kekayau yudhāmanyuḥ suśarmā ca sa-sutā bāhlikādayaḥ,दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्र-केकयौ युधामन्युः सुशर्मा च स-सुता बाह्लिकादयः
10,82,26,rājāno ye ca rājendra yudhiṣṭhiram anuvratāḥ śrī-niketaṃ vapuḥ śaureḥ sa-strīkaṃ vīkṣya vismitāḥ,राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरम् अनुव्रताः श्री-निकेतं वपुः शौरेः स-स्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिताः
10,82,27,atha te rāma-kṛṣṇābhyāṃ samyak prāpta-samarhaṇāḥ praśaśaṃsur mudā yuktā vṛṣṇīn kṛṣṇa-parigrahān,अथ ते राम-कृष्णाभ्यां सम्यक् प्राप्त-समर्हणाः प्रशशंसुर् मुदा युक्ता वृष्णीन् कृष्ण-परिग्रहान्
10,82,28,aho bhoja-pate yūyaṃ janma-bhājo nṛṇām iha yat paśyathāsakṛt kṛṣṇaṃ durdarśam api yoginām,अहो भोज-पते यूयं जन्म-भाजो नृणाम् इह यत् पश्यथासकृत् कृष्णं दुर्दर्शम् अपि योगिनाम्
10,82,29,yad-viśrutiḥ śruti-nutedam alaṃ punāti pādāvanejana-payaś ca vacaś ca śāstram amp;bhūḥ kāla-bharjita-bhagāpi yad-aṅghri-padma- sparśottha-śaktir abhivarṣati no 'khilārthān,यद्-विश्रुतिः श्रुति-नुतेदम् अलं पुनाति पादावनेजन-पयश् च वचश् च शास्त्रम् अम्प्;भूः काल-भर्जित-भगापि यद्-अङ्घ्रि-पद्म- स्पर्शोत्थ-शक्तिर् अभिवर्षति नो ऽखिलार्थान्
10,82,30,tad-darśana-sparśanānupatha-prajalpa- śayyāsanāśana-sayauna-sapiṇḍa-bandhaḥ tad-darśana-sparśanānupatha-prajalpa- śayyāsanāśana-sayauna-sapiṇḍa-bandhaḥ yeṣāṃ gṛhe niraya-vartmani vartatāṃ vaḥ svargāpavarga-viramaḥ svayam āsa viṣṇuḥ,तद्-दर्शन-स्पर्शनानुपथ-प्रजल्प- शय्यासनाशन-सयौन-सपिण्ड-बन्धः तद्-दर्शन-स्पर्शनानुपथ-प्रजल्प- शय्यासनाशन-सयौन-सपिण्ड-बन्धः येषां गृहे निरय-वर्त्मनि वर्ततां वः स्वर्गापवर्ग-विरमः स्वयम् आस विष्णुः
10,82,31,bhp_10.82.031 śrī-śuka uvāca nandas tatra yadūn prāptān jñātvā kṛṣṇa-purogamān tatrāgamad vṛto gopair anaḥ-sthārthair didṛkṣayā,भ्प्_१०.८२.०३१ श्री-शुक उवाच नन्दस् तत्र यदून् प्राप्तान् ज्ञात्वा कृष्ण-पुरोगमान् तत्रागमद् वृतो गोपैर् अनः-स्थार्थैर् दिदृक्षया
10,82,32,taṃ dṛṣṭvā vṛṣṇayo hṛṣṭās tanvaḥ prāṇam ivotthitāḥ pariṣasvajire gāḍhaṃ cira-darśana-kātarāḥ,तं दृष्ट्वा वृष्णयो हृष्टास् तन्वः प्राणम् इवोत्थिताः परिषस्वजिरे गाढं चिर-दर्शन-कातराः
10,82,33,vasudevaḥ pariṣvajya samprītaḥ prema-vihvalaḥ smaran kaṃsa-kṛtān kleśān putra-nyāsaṃ ca gokule,वसुदेवः परिष्वज्य सम्प्रीतः प्रेम-विह्वलः स्मरन् कंस-कृतान् क्लेशान् पुत्र-न्यासं च गोकुले
10,82,34,kṛṣṇa-rāmau pariṣvajya pitarāv abhivādya ca na kiñcanocatuḥ premṇā sāśru-kaṇṭhau kurūdvaha,कृष्ण-रामौ परिष्वज्य पितराव् अभिवाद्य च न किञ्चनोचतुः प्रेम्णा साश्रु-कण्ठौ कुरूद्वह
10,82,35,tāv ātmāsanam āropya bāhubhyāṃ parirabhya ca yaśodā ca mahā-bhāgā sutau vijahatuḥ śucaḥ,ताव् आत्मासनम् आरोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च यशोदा च महा-भागा सुतौ विजहतुः शुचः
10,82,36,rohiṇī devakī cātha pariṣvajya vrajeśvarīm smarantyau tat-kṛtāṃ maitrīṃ bāṣpa-kaṇṭhyau samūcatuḥ,रोहिणी देवकी चाथ परिष्वज्य व्रजेश्वरीम् स्मरन्त्यौ तत्-कृतां मैत्रीं बाष्प-कण्ठ्यौ समूचतुः
10,82,37,kā vismareta vāṃ maitrīm anivṛttāṃ vrajeśvari avāpyāpy aindram aiśvaryaṃ yasyā neha pratikriyā,का विस्मरेत वां मैत्रीम् अनिवृत्तां व्रजेश्वरि अवाप्याप्य् ऐन्द्रम् ऐश्वर्यं यस्या नेह प्रतिक्रिया
10,82,38,etāv adṛṣṭa-pitarau yuvayoḥ sma pitroḥ samprīṇanābhyudaya-poṣaṇa-pālanāni amp;prāpyoṣatur bhavati pakṣma ha yadvad akṣṇor nyastāv akutra ca bhayau na satāṃ paraḥ svaḥ,एताव् अदृष्ट-पितरौ युवयोः स्म पित्रोः सम्प्रीणनाभ्युदय-पोषण-पालनानि अम्प्;प्राप्योषतुर् भवति पक्ष्म ह यद्वद् अक्ष्णोर् न्यस्ताव् अकुत्र च भयौ न सतां परः स्वः
10,82,39,bhp_10.82.039 śrī-śuka uvāca gopyaś ca kṛṣṇam upalabhya cirād abhīṣṭaṃ yat-prekṣaṇe dṛśiṣu pakṣma-kṛtaṃ śapanti gopyaś ca kṛṣṇam upalabhya cirād abhīṣṭaṃ yat-prekṣaṇe dṛśiṣu pakṣma-kṛtaṃ śapanti dṛgbhir hṛdī-kṛtam alaṃ parirabhya sarvās tad-bhāvam āpur api nitya-yujāṃ durāpam,भ्प्_१०.८२.०३९ श्री-शुक उवाच गोप्यश् च कृष्णम् उपलभ्य चिराद् अभीष्टं यत्-प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्म-कृतं शपन्ति गोप्यश् च कृष्णम् उपलभ्य चिराद् अभीष्टं यत्-प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्म-कृतं शपन्ति दृग्भिर् हृदी-कृतम् अलं परिरभ्य सर्वास् तद्-भावम् आपुर् अपि नित्य-युजां दुरापम्
10,82,40,bhagavāṃs tās tathā-bhūtā vivikta upasaṅgataḥ āśliṣyānāmayaṃ pṛṣṭvā prahasann idam abravīt,भगवांस् तास् तथा-भूता विविक्त उपसङ्गतः आश्लिष्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन्न् इदम् अब्रवीत्
10,82,41,api smaratha naḥ sakhyaḥ svānām artha-cikīrṣayā gatāṃś cirāyitāñ chatru- pakṣa-kṣapaṇa-cetasaḥ,अपि स्मरथ नः सख्यः स्वानाम् अर्थ-चिकीर्षया गतांश् चिरायिताञ् छत्रु- पक्ष-क्षपण-चेतसः
10,82,42,apy avadhyāyathāsmān svid akṛta-jñāviśaṅkayā nūnaṃ bhūtāni bhagavān yunakti viyunakti ca,अप्य् अवध्यायथास्मान् स्विद् अकृत-ज्ञाविशङ्कया नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च
10,82,43,vāyur yathā ghanānīkaṃ tṛṇaṃ tūlaṃ rajāṃsi ca saṃyojyākṣipate bhūyas tathā bhūtāni bhūta-kṛt,वायुर् यथा घनानीकं तृणं तूलं रजांसि च संयोज्याक्षिपते भूयस् तथा भूतानि भूत-कृत्
10,82,44,mayi bhaktir hi bhūtānām amṛtatvāya kalpate diṣṭyā yad āsīn mat-sneho bhavatīnāṃ mad-āpanaḥ,मयि भक्तिर् हि भूतानाम् अमृतत्वाय कल्पते दिष्ट्या यद् आसीन् मत्-स्नेहो भवतीनां मद्-आपनः
10,82,45,ahaṃ hi sarva-bhūtānām ādir anto 'ntaraṃ bahiḥ bhautikānāṃ yathā khaṃ vār bhūr vāyur jyotir aṅganāḥ,अहं हि सर्व-भूतानाम् आदिर् अन्तो ऽन्तरं बहिः भौतिकानां यथा खं वार् भूर् वायुर् ज्योतिर् अङ्गनाः
10,82,46,evaṃ hy etāni bhūtāni bhūteṣv ātmātmanā tataḥ ubhayaṃ mayy atha pare paśyatābhātam akṣare,एवं ह्य् एतानि भूतानि भूतेष्व् आत्मात्मना ततः उभयं मय्य् अथ परे पश्यताभातम् अक्षरे
10,82,47,bhp_10.82.047 śrī-śuka uvāca adhyātma-śikṣayā gopya evaṃ kṛṣṇena śikṣitāḥ tad-anusmaraṇa-dhvasta- jīva-kośās tam adhyagan,भ्प्_१०.८२.०४७ श्री-शुक उवाच अध्यात्म-शिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिताः तद्-अनुस्मरण-ध्वस्त- जीव-कोशास् तम् अध्यगन्
10,82,48,āhuś ca te nalina-nābha padāravindaṃ yogeśvarair hṛdi vicintyam agādha-bodhaiḥ amp;saṃsāra-kūpa-patitottaraṇāvalambaṃ gehaṃ juṣām api manasy udiyāt sadā naḥ,आहुश् च ते नलिन-नाभ पदारविन्दं योगेश्वरैर् हृदि विचिन्त्यम् अगाध-बोधैः अम्प्;संसार-कूप-पतितोत्तरणावलम्बं गेहं जुषाम् अपि मनस्य् उदियात् सदा नः
10,83,1,bhp_10.83.001 śrī-śuka uvāca tathānugṛhya bhagavān gopīnāṃ sa gurur gatiḥ yudhiṣṭhiram athāpṛcchat sarvāṃś ca suhṛdo 'vyayam,भ्प्_१०.८३.००१ श्री-शुक उवाच तथानुगृह्य भगवान् गोपीनां स गुरुर् गतिः युधिष्ठिरम् अथापृच्छत् सर्वांश् च सुहृदो ऽव्ययम्
10,83,2,ta evaṃ loka-nāthena paripṛṣṭāḥ su-sat-kṛtāḥ pratyūcur hṛṣṭa-manasas tat-pādekṣā-hatāṃhasaḥ,त एवं लोक-नाथेन परिपृष्टाः सु-सत्-कृताः प्रत्यूचुर् हृष्ट-मनसस् तत्-पादेक्षा-हतांहसः
10,83,3,kuto 'śivaṃ tvac-caraṇāmbujāsavaṃ mahan-manasto mukha-niḥsṛtaṃ kvacit pibanti ye karṇa-puṭair alaṃ prabho dehaṃ-bhṛtāṃ deha-kṛd-asmṛti-cchidam,कुतो ऽशिवं त्वच्-चरणाम्बुजासवं महन्-मनस्तो मुख-निःसृतं क्वचित् पिबन्ति ये कर्ण-पुटैर् अलं प्रभो देहं-भृतां देह-कृद्-अस्मृति-च्छिदम्
10,83,4,hi tvātma dhāma-vidhutātma-kṛta-try-avasthām ānanda-samplavam akhaṇḍam akuṇṭha-bodham amp;kālopasṛṣṭa-nigamāvana ātta-yoga- māyākṛtiṃ paramahaṃsa-gatiṃ natāḥ sma,हि त्वात्म धाम-विधुतात्म-कृत-त्र्य्-अवस्थाम् आनन्द-सम्प्लवम् अखण्डम् अकुण्ठ-बोधम् अम्प्;कालोपसृष्ट-निगमावन आत्त-योग- मायाकृतिं परमहंस-गतिं नताः स्म
10,83,5,bhp_10.83.005 śrī-ṛṣir uvāca ity uttamaḥ-śloka-śikhā-maṇiṃ janeṣv abhiṣṭuvatsv andhaka-kaurava-striyaḥ ity uttamaḥ-śloka-śikhā-maṇiṃ janeṣv abhiṣṭuvatsv andhaka-kaurava-striyaḥ sametya govinda-kathā mitho 'gṛnaṃs tri-loka-gītāḥ śṛṇu varṇayāmi te,भ्प्_१०.८३.००५ श्री-ऋषिर् उवाच इत्य् उत्तमः-श्लोक-शिखा-मणिं जनेष्व् अभिष्टुवत्स्व् अन्धक-कौरव-स्त्रियः इत्य् उत्तमः-श्लोक-शिखा-मणिं जनेष्व् अभिष्टुवत्स्व् अन्धक-कौरव-स्त्रियः समेत्य गोविन्द-कथा मिथो ऽगृनंस् त्रि-लोक-गीताः शृणु वर्णयामि ते
10,83,6,bhp_10.83.006 śrī-draupady uvāca he vaidarbhy acyuto bhadre he jāmbavati kauśale he satyabhāme kālindi śaibye rohiṇi lakṣmaṇe,भ्प्_१०.८३.००६ श्री-द्रौपद्य् उवाच हे वैदर्भ्य् अच्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौशले हे सत्यभामे कालिन्दि शैब्ये रोहिणि लक्ष्मणे
10,83,7,he kṛṣṇa-patnya etan no brūte vo bhagavān svayam upayeme yathā lokam anukurvan sva-māyayā,हे कृष्ण-पत्न्य एतन् नो ब्रूते वो भगवान् स्वयम् उपयेमे यथा लोकम् अनुकुर्वन् स्व-मायया
10,83,8,bhp_10.83.008 śrī-rukmiṇy uvāca caidyāya mārpayitum udyata-kārmukeṣu rājasv ajeya-bhaṭa-śekharitāṅghri-reṇuḥ caidyāya mārpayitum udyata-kārmukeṣu rājasv ajeya-bhaṭa-śekharitāṅghri-reṇuḥ ninye mṛgendra iva bhāgam ajāvi-yūthāt tac-chrī-niketa-caraṇo 'stu mamārcanāya,भ्प्_१०.८३.००८ श्री-रुक्मिण्य् उवाच चैद्याय मार्पयितुम् उद्यत-कार्मुकेषु राजस्व् अजेय-भट-शेखरिताङ्घ्रि-रेणुः चैद्याय मार्पयितुम् उद्यत-कार्मुकेषु राजस्व् अजेय-भट-शेखरिताङ्घ्रि-रेणुः निन्ये मृगेन्द्र इव भागम् अजावि-यूथात् तच्-छ्री-निकेत-चरणो ऽस्तु ममार्चनाय
10,83,9,bhp_10.83.009 śrī-satyabhāmovāca yo me sanābhi-vadha-tapta-hṛdā tatena liptābhiśāpam apamārṣṭum upājahāra yo me sanābhi-vadha-tapta-hṛdā tatena liptābhiśāpam apamārṣṭum upājahāra jitvarkṣa-rājam atha ratnam adāt sa tena bhītaḥ pitādiśata māṃ prabhave 'pi dattām,भ्प्_१०.८३.००९ श्री-सत्यभामोवाच यो मे सनाभि-वध-तप्त-हृदा ततेन लिप्ताभिशापम् अपमार्ष्टुम् उपाजहार यो मे सनाभि-वध-तप्त-हृदा ततेन लिप्ताभिशापम् अपमार्ष्टुम् उपाजहार जित्वर्क्ष-राजम् अथ रत्नम् अदात् स तेन भीतः पितादिशत मां प्रभवे ऽपि दत्ताम्
10,83,10,bhp_10.83.010 śrī-jāmbavaty uvāca prājñāya deha-kṛd amuṃ nija-nātha-daivaṃ sītā-patiṃ tri-navahāny amunābhyayudhyat prājñāya deha-kṛd amuṃ nija-nātha-daivaṃ sītā-patiṃ tri-navahāny amunābhyayudhyat jñātvā parīkṣita upāharad arhaṇaṃ māṃ pādau pragṛhya maṇināham amuṣya dāsī,भ्प्_१०.८३.०१० श्री-जाम्बवत्य् उवाच प्राज्ञाय देह-कृद् अमुं निज-नाथ-दैवं सीता-पतिं त्रि-नवहान्य् अमुनाभ्ययुध्यत् प्राज्ञाय देह-कृद् अमुं निज-नाथ-दैवं सीता-पतिं त्रि-नवहान्य् अमुनाभ्ययुध्यत् ज्ञात्वा परीक्षित उपाहरद् अर्हणं मां पादौ प्रगृह्य मणिनाहम् अमुष्य दासी
10,83,11,bhp_10.83.011 śrī-kālindy uvāca tapaś carantīm ājñāya sva-pāda-sparśanāśayā sakhyopetyāgrahīt pāṇiṃ yo 'haṃ tad-gṛha-mārjanī,भ्प्_१०.८३.०११ श्री-कालिन्द्य् उवाच तपश् चरन्तीम् आज्ञाय स्व-पाद-स्पर्शनाशया सख्योपेत्याग्रहीत् पाणिं यो ऽहं तद्-गृह-मार्जनी
10,83,12,bhp_10.83.012 śrī-mitravindovāca yo māṃ svayaṃ-vara upetya vijitya bhū-pān ninye śva-yūtha-gaṃ ivātma-baliṃ dvipāriḥ yo māṃ svayaṃ-vara upetya vijitya bhū-pān ninye śva-yūtha-gaṃ ivātma-baliṃ dvipāriḥ bhrātṝṃś ca me 'pakurutaḥ sva-puraṃ śriyaukas tasyāstu me 'nu-bhavam aṅghry-avanejanatvam,भ्प्_१०.८३.०१२ श्री-मित्रविन्दोवाच यो मां स्वयं-वर उपेत्य विजित्य भू-पान् निन्ये श्व-यूथ-गं इवात्म-बलिं द्विपारिः यो मां स्वयं-वर उपेत्य विजित्य भू-पान् निन्ये श्व-यूथ-गं इवात्म-बलिं द्विपारिः भ्रातॄंश् च मे ऽपकुरुतः स्व-पुरं श्रियौकस् तस्यास्तु मे ऽनु-भवम् अङ्घ्र्य्-अवनेजनत्वम्
10,83,13,bhp_10.83.013 śrī-satyovāca saptokṣaṇo 'ti-bala-vīrya-su-tīkṣṇa-śṛṅgān pitrā kṛtān kṣitipa-vīrya-parīkṣaṇāya saptokṣaṇo 'ti-bala-vīrya-su-tīkṣṇa-śṛṅgān pitrā kṛtān kṣitipa-vīrya-parīkṣaṇāya tān vīra-durmada-hanas tarasā nigṛhya krīḍan babandha ha yathā śiśavo 'ja-tokān,भ्प्_१०.८३.०१३ श्री-सत्योवाच सप्तोक्षणो ऽति-बल-वीर्य-सु-तीक्ष्ण-शृङ्गान् पित्रा कृतान् क्षितिप-वीर्य-परीक्षणाय सप्तोक्षणो ऽति-बल-वीर्य-सु-तीक्ष्ण-शृङ्गान् पित्रा कृतान् क्षितिप-वीर्य-परीक्षणाय तान् वीर-दुर्मद-हनस् तरसा निगृह्य क्रीडन् बबन्ध ह यथा शिशवो ऽज-तोकान्
10,83,14,ya itthaṃ vīrya-śulkāṃ māṃ dāsībhiś catur-angiṇīm ya itthaṃ vīrya-śulkāṃ māṃ dāsībhiś catur-angiṇīm pathi nirjitya rājanyān ninye tad-dāsyam astu me,य इत्थं वीर्य-शुल्कां मां दासीभिश् चतुर्-अन्गिणीम् य इत्थं वीर्य-शुल्कां मां दासीभिश् चतुर्-अन्गिणीम् पथि निर्जित्य राजन्यान् निन्ये तद्-दास्यम् अस्तु मे
10,83,15,bhp_10.83.015 śrī-bhadrovāca pitā me mātuleyāya svayam āhūya dattavān kṛṣṇe kṛṣṇāya tac-cittām akṣauhiṇyā sakhī-janaiḥ,भ्प्_१०.८३.०१५ श्री-भद्रोवाच पिता मे मातुलेयाय स्वयम् आहूय दत्तवान् कृष्णे कृष्णाय तच्-चित्ताम् अक्षौहिण्या सखी-जनैः
10,83,16,asya me pāda-saṃsparśo bhavej janmani janmani karmabhir bhrāmyamāṇāyā yena tac chreya ātmanaḥ,अस्य मे पाद-संस्पर्शो भवेज् जन्मनि जन्मनि कर्मभिर् भ्राम्यमाणाया येन तच् छ्रेय आत्मनः
10,83,17,bhp_10.83.017 śrī-lakṣmaṇovāca mamāpi rājñy acyuta-janma-karma śrutvā muhur nārada-gītam āsa ha cittaṃ mukunde kila padma-hastayā vṛtaḥ su-sammṛśya vihāya loka-pān,भ्प्_१०.८३.०१७ श्री-लक्ष्मणोवाच ममापि राज्ञ्य् अच्युत-जन्म-कर्म श्रुत्वा मुहुर् नारद-गीतम् आस ह चित्तं मुकुन्दे किल पद्म-हस्तया वृतः सु-सम्मृश्य विहाय लोक-पान्
10,83,18,jñātvā mama mataṃ sādhvi pitā duhitṛ-vatsalaḥ bṛhatsena iti khyātas tatropāyam acīkarat,ज्ञात्वा मम मतं साध्वि पिता दुहितृ-वत्सलः बृहत्सेन इति ख्यातस् तत्रोपायम् अचीकरत्
10,83,19,yathā svayaṃ-vare rājñi matsyaḥ pārthepsayā kṛtaḥ ayaṃ tu bahir ācchanno dṛśyate sa jale param,यथा स्वयं-वरे राज्ञि मत्स्यः पार्थेप्सया कृतः अयं तु बहिर् आच्छन्नो दृश्यते स जले परम्
10,83,20,śrutvaitat sarvato bhū-pā āyayur mat-pituḥ puram sarvāstra-śastra-tattva-jñāḥ sopādhyāyāḥ sahasraśaḥ,श्रुत्वैतत् सर्वतो भू-पा आययुर् मत्-पितुः पुरम् सर्वास्त्र-शस्त्र-तत्त्व-ज्ञाः सोपाध्यायाः सहस्रशः
10,83,21,pitrā sampūjitāḥ sarve yathā-vīryaṃ yathā-vayaḥ ādaduḥ sa-śaraṃ cāpaṃ veddhuṃ parṣadi mad-dhiyaḥ,पित्रा सम्पूजिताः सर्वे यथा-वीर्यं यथा-वयः आददुः स-शरं चापं वेद्धुं पर्षदि मद्-धियः
10,83,22,ādāya vyasṛjan kecit sajyaṃ kartum anīśvarāḥ ā-koṣṭhaṃ jyāṃ samutkṛṣya petur eke 'munāhatāḥ,आदाय व्यसृजन् केचित् सज्यं कर्तुम् अनीश्वराः आ-कोष्ठं ज्यां समुत्कृष्य पेतुर् एके ऽमुनाहताः
10,83,23,sajyaṃ kṛtvāpare vīrā māgadhāmbaṣṭha-cedipāḥ bhīmo duryodhanaḥ karṇo nāvidaṃs tad-avasthitim,सज्यं कृत्वापरे वीरा मागधाम्बष्ठ-चेदिपाः भीमो दुर्योधनः कर्णो नाविदंस् तद्-अवस्थितिम्
10,83,24,matsyābhāsaṃ jale vīkṣya jñātvā ca tad-avasthitim pārtho yatto 'sṛjad bāṇaṃ nācchinat paspṛśe param,मत्स्याभासं जले वीक्ष्य ज्ञात्वा च तद्-अवस्थितिम् पार्थो यत्तो ऽसृजद् बाणं नाच्छिनत् पस्पृशे परम्
10,83,25,rājanyeṣu nivṛtteṣu bhagna-māneṣu māniṣu bhagavān dhanur ādāya sajyaṃ kṛtvātha līlayā,राजन्येषु निवृत्तेषु भग्न-मानेषु मानिषु भगवान् धनुर् आदाय सज्यं कृत्वाथ लीलया
10,83,26,tasmin sandhāya viśikhaṃ matsyaṃ vīkṣya sakṛj jale chittveṣuṇāpātayat taṃ sūrye cābhijiti sthite,तस्मिन् सन्धाय विशिखं मत्स्यं वीक्ष्य सकृज् जले छित्त्वेषुणापातयत् तं सूर्ये चाभिजिति स्थिते
10,83,27,divi dundubhayo nedur jaya-śabda-yutā bhuvi devāś ca kusumāsārān mumucur harṣa-vihvalāḥ,दिवि दुन्दुभयो नेदुर् जय-शब्द-युता भुवि देवाश् च कुसुमासारान् मुमुचुर् हर्ष-विह्वलाः
10,83,28,tad raṅgam āviśam ahaṃ kala-nūpurābhyāṃ padbhyāṃ pragṛhya kanakoijvala-ratna-mālām amp;nūtne nivīya paridhāya ca kauśikāgrye sa-vrīḍa-hāsa-vadanā kavarī-dhṛta-srak,तद् रङ्गम् आविशम् अहं कल-नूपुराभ्यां पद्भ्यां प्रगृह्य कनकोइज्वल-रत्न-मालाम् अम्प्;नूत्ने निवीय परिधाय च कौशिकाग्र्ये स-व्रीड-हास-वदना कवरी-धृत-स्रक्
10,83,29,unnīya vaktram uru-kuntala-kuṇḍala-tviḍ- gaṇḍa-sthalaṃ śiśira-hāsa-kaṭākṣa-mokṣaiḥ unnīya vaktram uru-kuntala-kuṇḍala-tviḍ- gaṇḍa-sthalaṃ śiśira-hāsa-kaṭākṣa-mokṣaiḥ rājño nirīkṣya paritaḥ śanakair murārer aṃse 'nurakta-hṛdayā nidadhe sva-mālām,उन्नीय वक्त्रम् उरु-कुन्तल-कुण्डल-त्विड्- गण्ड-स्थलं शिशिर-हास-कटाक्ष-मोक्षैः उन्नीय वक्त्रम् उरु-कुन्तल-कुण्डल-त्विड्- गण्ड-स्थलं शिशिर-हास-कटाक्ष-मोक्षैः राज्ञो निरीक्ष्य परितः शनकैर् मुरारेर् अंसे ऽनुरक्त-हृदया निदधे स्व-मालाम्
10,83,30,tāvan mṛdaṅga-paṭahāḥ śaṅkha-bhery-ānakādayaḥ ninedur naṭa-nartakyo nanṛtur gāyakā jaguḥ,तावन् मृदङ्ग-पटहाः शङ्ख-भेर्य्-आनकादयः निनेदुर् नट-नर्तक्यो ननृतुर् गायका जगुः
10,83,31,evaṃ vṛte bhagavati mayeśe nṛpa-yūthapāḥ na sehire yājñaseni spardhanto hṛc-chayāturāḥ,एवं वृते भगवति मयेशे नृप-यूथपाः न सेहिरे याज्ञसेनि स्पर्धन्तो हृच्-छयातुराः
10,83,32,māṃ tāvad ratham āropya haya-ratna-catuṣṭayam śārṅgam udyamya sannaddhas tasthāv ājau catur-bhujaḥ,मां तावद् रथम् आरोप्य हय-रत्न-चतुष्टयम् शार्ङ्गम् उद्यम्य सन्नद्धस् तस्थाव् आजौ चतुर्-भुजः
10,83,33,dārukaś codayām āsa kāñcanopaskaraṃ ratham miṣatāṃ bhū-bhujāṃ rājñi mṛgāṇāṃ mṛga-rāḍ iva,दारुकश् चोदयाम् आस काञ्चनोपस्करं रथम् मिषतां भू-भुजां राज्ञि मृगाणां मृग-राड् इव
10,83,34,te 'nvasajjanta rājanyā niṣeddhuṃ pathi kecana saṃyattā uddhṛteṣv-āsā grāma-siṃhā yathā harim,ते ऽन्वसज्जन्त राजन्या निषेद्धुं पथि केचन संयत्ता उद्धृतेष्व्-आसा ग्राम-सिंहा यथा हरिम्
10,83,35,te śārṅga-cyuta-bāṇaughaiḥ kṛtta-bāhv-aṅghri-kandharāḥ nipetuḥ pradhane kecid eke santyajya dudruvuḥ,ते शार्ङ्ग-च्युत-बाणौघैः कृत्त-बाह्व्-अङ्घ्रि-कन्धराः निपेतुः प्रधने केचिद् एके सन्त्यज्य दुद्रुवुः
10,83,36,tataḥ purīṃ yadu-patir aty-alaṅkṛtāṃ ravi-cchada-dhvaja-paṭa-citra-toraṇām amp;kuśasthalīṃ divi bhuvi cābhisaṃstutāṃ samāviśat taraṇir iva sva-ketanam,ततः पुरीं यदु-पतिर् अत्य्-अलङ्कृतां रवि-च्छद-ध्वज-पट-चित्र-तोरणाम् अम्प्;कुशस्थलीं दिवि भुवि चाभिसंस्तुतां समाविशत् तरणिर् इव स्व-केतनम्
10,83,37,pitā me pūjayām āsa suhṛt-sambandhi-bāndhavān mahārha-vāso-'laṅkāraiḥ śayyāsana-paricchadaiḥ,पिता मे पूजयाम् आस सुहृत्-सम्बन्धि-बान्धवान् महार्ह-वासो-ऽलङ्कारैः शय्यासन-परिच्छदैः
10,83,38,dāsībhiḥ sarva-sampadbhir bhaṭebha-ratha-vājibhiḥ āyudhāni mahārhāṇi dadau pūrṇasya bhaktitaḥ,दासीभिः सर्व-सम्पद्भिर् भटेभ-रथ-वाजिभिः आयुधानि महार्हाणि ददौ पूर्णस्य भक्तितः
10,83,39,ātmārāmasya tasyemā vayaṃ vai gṛha-dāsikāḥ sarva-saṅga-nivṛttyāddhā tapasā ca babhūvima,आत्मारामस्य तस्येमा वयं वै गृह-दासिकाः सर्व-सङ्ग-निवृत्त्याद्धा तपसा च बभूविम
10,83,40,bhp_10.83.040 mahiṣya ūcuḥ bhaumaṃ nihatya sa-gaṇaṃ yudhi tena ruddhā jñātvātha naḥ kṣiti-jaye jita-rāja-kanyāḥ bhaumaṃ nihatya sa-gaṇaṃ yudhi tena ruddhā jñātvātha naḥ kṣiti-jaye jita-rāja-kanyāḥ nirmucya saṃsṛti-vimokṣam anusmarantīḥ pādāmbujaṃ pariṇināya ya āpta-kāmaḥ,भ्प्_१०.८३.०४० महिष्य ऊचुः भौमं निहत्य स-गणं युधि तेन रुद्धा ज्ञात्वाथ नः क्षिति-जये जित-राज-कन्याः भौमं निहत्य स-गणं युधि तेन रुद्धा ज्ञात्वाथ नः क्षिति-जये जित-राज-कन्याः निर्मुच्य संसृति-विमोक्षम् अनुस्मरन्तीः पादाम्बुजं परिणिनाय य आप्त-कामः
10,83,41,na vayaṃ sādhvi sāmrājyaṃ svārājyaṃ bhaujyam apy uta vairājyaṃ pārameṣṭhyaṃ ca ānantyaṃ vā hareḥ padam,न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भौज्यम् अप्य् उत वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरेः पदम्
10,83,42,kāmayāmaha etasya śrīmat-pāda-rajaḥ śriyaḥ kuca-kuṅkuma-gandhāḍhyaṃ mūrdhnā voḍhuṃ gadā-bhṛtaḥ,कामयामह एतस्य श्रीमत्-पाद-रजः श्रियः कुच-कुङ्कुम-गन्धाढ्यं मूर्ध्ना वोढुं गदा-भृतः
10,83,43,vraja-striyo yad vāñchanti pulindyas tṛṇa-vīrudhaḥ gāvaś cārayato gopāḥ pada-sparśaṃ mahātmanaḥ,व्रज-स्त्रियो यद् वाञ्छन्ति पुलिन्द्यस् तृण-वीरुधः गावश् चारयतो गोपाः पद-स्पर्शं महात्मनः
10,84,1,bhp_10.84.001 śrī-śuka uvāca śrutvā pṛthā subala-putry atha yājñasenī mādhavy atha kṣitipa-patnya uta sva-gopyaḥ śrutvā pṛthā subala-putry atha yājñasenī mādhavy atha kṣitipa-patnya uta sva-gopyaḥ kṛṣṇe 'khilātmani harau praṇayānubandhaṃ sarvā visismyur alam aśru-kalākulākṣyaḥ,भ्प्_१०.८४.००१ श्री-शुक उवाच श्रुत्वा पृथा सुबल-पुत्र्य् अथ याज्ञसेनी माधव्य् अथ क्षितिप-पत्न्य उत स्व-गोप्यः श्रुत्वा पृथा सुबल-पुत्र्य् अथ याज्ञसेनी माधव्य् अथ क्षितिप-पत्न्य उत स्व-गोप्यः कृष्णे ऽखिलात्मनि हरौ प्रणयानुबन्धं सर्वा विसिस्म्युर् अलम् अश्रु-कलाकुलाक्ष्यः
10,84,2,iti sambhāṣamāṇāsu strībhiḥ strīṣu nṛbhir nṛṣu āyayur munayas tatra kṛṣṇa-rāma-didṛkṣayā,इति सम्भाषमाणासु स्त्रीभिः स्त्रीषु नृभिर् नृषु आययुर् मुनयस् तत्र कृष्ण-राम-दिदृक्षया
10,84,3,dvaipāyano nāradaś ca cyavano devalo 'sitaḥ viśvāmitraḥ śatānando bharadvājo 'tha gautamaḥ,द्वैपायनो नारदश् च च्यवनो देवलो ऽसितः विश्वामित्रः शतानन्दो भरद्वाजो ऽथ गौतमः
10,84,4,rāmaḥ sa-śiṣyo bhagavān vasiṣṭho gālavo bhṛguḥ pulastyaḥ kaśyapo 'triś ca mārkaṇḍeyo bṛhaspatiḥ,रामः स-शिष्यो भगवान् वसिष्ठो गालवो भृगुः पुलस्त्यः कश्यपो ऽत्रिश् च मार्कण्डेयो बृहस्पतिः
10,84,5,dvitas tritaś caikataś ca brahma-putrās tathāṅgirāḥ agastyo yājñavalkyaś ca vāmadevādayo 'pare,द्वितस् त्रितश् चैकतश् च ब्रह्म-पुत्रास् तथाङ्गिराः अगस्त्यो याज्ञवल्क्यश् च वामदेवादयो ऽपरे
10,84,6,tān dṛṣṭvā sahasotthāya prāg āsīnā nṛpādayaḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa-rāmau ca praṇemur viśva-vanditān,तान् दृष्ट्वा सहसोत्थाय प्राग् आसीना नृपादयः पाण्डवाः कृष्ण-रामौ च प्रणेमुर् विश्व-वन्दितान्
10,84,7,tān ānarcur yathā sarve saha-rāmo 'cyuto 'rcayat svāgatāsana-pādyārghya- mālya-dhūpānulepanaiḥ,तान् आनर्चुर् यथा सर्वे सह-रामो ऽच्युतो ऽर्चयत् स्वागतासन-पाद्यार्घ्य- माल्य-धूपानुलेपनैः
10,84,8,uvāca sukham āsīnān bhagavān dharma-gup-tanuḥ sadasas tasya mahato yata-vāco 'nuśṛṇvataḥ,उवाच सुखम् आसीनान् भगवान् धर्म-गुप्-तनुः सदसस् तस्य महतो यत-वाचो ऽनुशृण्वतः
10,84,9,bhp_10.84.009 śrī-bhagavān uvāca aho vayaṃ janma-bhṛto labdhaṃ kārtsnyena tat-phalam devānām api duṣprāpaṃ yad yogeśvara-darśanam,भ्प्_१०.८४.००९ श्री-भगवान् उवाच अहो वयं जन्म-भृतो लब्धं कार्त्स्न्येन तत्-फलम् देवानाम् अपि दुष्प्रापं यद् योगेश्वर-दर्शनम्
10,84,10,kiṃ svalpa-tapasāṃ nṝṇām arcāyāṃ deva-cakṣuṣām darśana-sparśana-praśna- prahva-pādārcanādikam,किं स्वल्प-तपसां नॄणाम् अर्चायां देव-चक्षुषाम् दर्शन-स्पर्शन-प्रश्न- प्रह्व-पादार्चनादिकम्
10,84,11,na hy am-mayāni tīrthāni na devā mṛc-chilā-mayāḥ te punanty uru-kālena darśanād eva sādhavaḥ,न ह्य् अम्-मयानि तीर्थानि न देवा मृच्-छिला-मयाः ते पुनन्त्य् उरु-कालेन दर्शनाद् एव साधवः
10,84,12,nāgnir na sūryo na ca candra-tārakā na bhūr jalaṃ khaṃ śvasano 'tha vāṅ manaḥ amp;upāsitā bheda-kṛto haranty aghaṃ vipaścito ghnanti muhūrta-sevayā,नाग्निर् न सूर्यो न च चन्द्र-तारका न भूर् जलं खं श्वसनो ऽथ वाङ् मनः अम्प्;उपासिता भेद-कृतो हरन्त्य् अघं विपश्चितो घ्नन्ति मुहूर्त-सेवया
10,84,13,yasyātma-buddhiḥ kuṇape tri-dhātuke sva-dhīḥ kalatrādiṣu bhauma ijya-dhīḥ yasyātma-buddhiḥ kuṇape tri-dhātuke sva-dhīḥ kalatrādiṣu bhauma ijya-dhīḥ yat-tīrtha-buddhiḥ salile na karhicij janeṣv abhijñeṣu sa eva go-kharaḥ,यस्यात्म-बुद्धिः कुणपे त्रि-धातुके स्व-धीः कलत्रादिषु भौम इज्य-धीः यस्यात्म-बुद्धिः कुणपे त्रि-धातुके स्व-धीः कलत्रादिषु भौम इज्य-धीः यत्-तीर्थ-बुद्धिः सलिले न कर्हिचिज् जनेष्व् अभिज्ञेषु स एव गो-खरः
10,84,14,bhp_10.84.014 śrī-śuka uvāca niśamyetthaṃ bhagavataḥ kṛṣṇasyākuṇtha-medhasaḥ vaco duranvayaṃ viprās tūṣṇīm āsan bhramad-dhiyaḥ,भ्प्_१०.८४.०१४ श्री-शुक उवाच निशम्येत्थं भगवतः कृष्णस्याकुण्थ-मेधसः वचो दुरन्वयं विप्रास् तूष्णीम् आसन् भ्रमद्-धियः
10,84,15,ciraṃ vimṛśya munaya īśvarasyeśitavyatām jana-saṅgraha ity ūcuḥ smayantas taṃ jagad-gurum,चिरं विमृश्य मुनय ईश्वरस्येशितव्यताम् जन-सङ्ग्रह इत्य् ऊचुः स्मयन्तस् तं जगद्-गुरुम्
10,84,16,bhp_10.84.016 śrī-munaya ūcuḥ yan-māyayā tattva-vid-uttamā vayaṃ vimohitā viśva-sṛjām adhīśvarāḥ yad īśitavyāyati gūḍha īhayā aho vicitram bhagavad-viceṣṭitam,भ्प्_१०.८४.०१६ श्री-मुनय ऊचुः यन्-मायया तत्त्व-विद्-उत्तमा वयं विमोहिता विश्व-सृजाम् अधीश्वराः यद् ईशितव्यायति गूढ ईहया अहो विचित्रम् भगवद्-विचेष्टितम्
10,84,17,anīha etad bahudhaika ātmanā sṛjaty avaty atti na badhyate yathā bhaumair hi bhūmir bahu-nāma-rūpiṇī aho vibhūmnaś caritaṃ viḍambanam,अनीह एतद् बहुधैक आत्मना सृजत्य् अवत्य् अत्ति न बध्यते यथा भौमैर् हि भूमिर् बहु-नाम-रूपिणी अहो विभूम्नश् चरितं विडम्बनम्
10,84,18,athāpi kāle sva-janābhiguptaye bibharṣi sattvaṃ khala-nigrahāya ca sva-līlayā veda-pathaṃ sanātanaṃ varṇāśramātmā puruṣaḥ paro bhavān,अथापि काले स्व-जनाभिगुप्तये बिभर्षि सत्त्वं खल-निग्रहाय च स्व-लीलया वेद-पथं सनातनं वर्णाश्रमात्मा पुरुषः परो भवान्
10,84,19,brahma te hṛdayaṃ śuklaṃ tapaḥ-svādhyāya-saṃyamaiḥ yatropalabdhaṃ sad vyaktam avyaktaṃ ca tataḥ param,ब्रह्म ते हृदयं शुक्लं तपः-स्वाध्याय-संयमैः यत्रोपलब्धं सद् व्यक्तम् अव्यक्तं च ततः परम्
10,84,20,tasmād brahma-kulaṃ brahman śāstra-yones tvam ātmanaḥ sabhājayasi sad dhāma tad brahmaṇyāgraṇīr bhavān,तस्माद् ब्रह्म-कुलं ब्रह्मन् शास्त्र-योनेस् त्वम् आत्मनः सभाजयसि सद् धाम तद् ब्रह्मण्याग्रणीर् भवान्
10,84,21,adya no janma-sāphalyaṃ vidyāyās tapaso dṛśaḥ tvayā saṅgamya sad-gatyā yad antaḥ śreyasāṃ paraḥ,अद्य नो जन्म-साफल्यं विद्यायास् तपसो दृशः त्वया सङ्गम्य सद्-गत्या यद् अन्तः श्रेयसां परः
10,84,22,namas tasmai bhagavate kṛṣṇāyākuṇṭha-medhase sva-yogamāyayācchanna- mahimne paramātmane,नमस् तस्मै भगवते कृष्णायाकुण्ठ-मेधसे स्व-योगमाययाच्छन्न- महिम्ने परमात्मने
10,84,23,na yaṃ vidanty amī bhū-pā ekārāmāś ca vṛṣṇayaḥ māyā-javanikācchannam ātmānaṃ kālam īśvaram,न यं विदन्त्य् अमी भू-पा एकारामाश् च वृष्णयः माया-जवनिकाच्छन्नम् आत्मानं कालम् ईश्वरम्
10,84,24,yathā śayānaḥ puruṣa ātmānaṃ guṇa-tattva-dṛk nāma-mātrendriyābhātaṃ na veda rahitaṃ param,यथा शयानः पुरुष आत्मानं गुण-तत्त्व-दृक् नाम-मात्रेन्द्रियाभातं न वेद रहितं परम्
10,84,25,evaṃ tvā nāma-mātreṣu viṣayeṣv indriyehayā māyayā vibhramac-citto na veda smṛty-upaplavāt,एवं त्वा नाम-मात्रेषु विषयेष्व् इन्द्रियेहया मायया विभ्रमच्-चित्तो न वेद स्मृत्य्-उपप्लवात्
10,84,26,tasyādya te dadṛśimāṅghrim aghaugha-marṣa- tīrthāspadaṃ hṛdi kṛtaṃ su-vipakva-yogaiḥ amp;utsikta-bhakty-upahatāśaya jīva-kośā āpur bhavad-gatim athānugṛhāna bhaktān,तस्याद्य ते ददृशिमाङ्घ्रिम् अघौघ-मर्ष- तीर्थास्पदं हृदि कृतं सु-विपक्व-योगैः अम्प्;उत्सिक्त-भक्त्य्-उपहताशय जीव-कोशा आपुर् भवद्-गतिम् अथानुगृहान भक्तान्
10,84,27,bhp_10.84.027 śrī-śuka uvāca ity anujñāpya dāśārhaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiram rājarṣe svāśramān gantuṃ munayo dadhire manaḥ,भ्प्_१०.८४.०२७ श्री-शुक उवाच इत्य् अनुज्ञाप्य दाशार्हं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरम् राजर्षे स्वाश्रमान् गन्तुं मुनयो दधिरे मनः
10,84,28,tad vīkṣya tān upavrajya vasudevo mahā-yaśāḥ praṇamya copasaṅgṛhya babhāṣedaṃ su-yantritaḥ,तद् वीक्ष्य तान् उपव्रज्य वसुदेवो महा-यशाः प्रणम्य चोपसङ्गृह्य बभाषेदं सु-यन्त्रितः
10,84,29,bhp_10.84.029 śrī-vasudeva uvāca namo vaḥ sarva-devebhya ṛṣayaḥ śrotum arhatha karmaṇā karma-nirhāro yathā syān nas tad ucyatām,भ्प्_१०.८४.०२९ श्री-वसुदेव उवाच नमो वः सर्व-देवेभ्य ऋषयः श्रोतुम् अर्हथ कर्मणा कर्म-निर्हारो यथा स्यान् नस् तद् उच्यताम्
10,84,30,bhp_10.84.030 śrī-nārada uvāca nāti-citram idaṃ viprā vasudevo bubhutsayā kṛṣṇam matvārbhakaṃ yan naḥ pṛcchati śreya ātmanaḥ,भ्प्_१०.८४.०३० श्री-नारद उवाच नाति-चित्रम् इदं विप्रा वसुदेवो बुभुत्सया कृष्णम् मत्वार्भकं यन् नः पृच्छति श्रेय आत्मनः
10,84,31,sannikarṣo 'tra martyānām anādaraṇa-kāraṇam gāṅgaṃ hitvā yathānyāmbhas tatratyo yāti śuddhaye,सन्निकर्षो ऽत्र मर्त्यानाम् अनादरण-कारणम् गाङ्गं हित्वा यथान्याम्भस् तत्रत्यो याति शुद्धये
10,84,32,yasyānubhūtiḥ kālena layotpatty-ādināsya vai svato 'nyasmāc ca guṇato na kutaścana riṣyati,यस्यानुभूतिः कालेन लयोत्पत्त्य्-आदिनास्य वै स्वतो ऽन्यस्माच् च गुणतो न कुतश्चन रिष्यति
10,84,33,taṃ kleśa-karma-paripāka-guṇa-pravāhair avyāhatānubhavam īśvaram advitīyam prāṇādibhiḥ sva-vibhavair upagūḍham anyo manyeta sūryam iva megha-himoparāgaiḥ,तं क्लेश-कर्म-परिपाक-गुण-प्रवाहैर् अव्याहतानुभवम् ईश्वरम् अद्वितीयम् प्राणादिभिः स्व-विभवैर् उपगूढम् अन्यो मन्येत सूर्यम् इव मेघ-हिमोपरागैः
10,84,34,athocur munayo rājann ābhāṣyānalsadundabhim sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ rājñāṃ tathaivācyuta-rāmayoḥ,अथोचुर् मुनयो राजन्न् आभाष्यानल्सदुन्दभिम् सर्वेषां शृण्वतां राज्ञां तथैवाच्युत-रामयोः
10,84,35,karmaṇā karma-nirhāra eṣa sādhu-nirūpitaḥ yac chraddhayā yajed viṣṇuṃ sarva-yajñeśvaraṃ makhaiḥ,कर्मणा कर्म-निर्हार एष साधु-निरूपितः यच् छ्रद्धया यजेद् विष्णुं सर्व-यज्ञेश्वरं मखैः
10,84,36,cittasyopaśamo 'yaṃ vai kavibhiḥ śāstra-cakṣusā darśitaḥ su-gamo yogo dharmaś cātma-mud-āvahaḥ,चित्तस्योपशमो ऽयं वै कविभिः शास्त्र-चक्षुसा दर्शितः सु-गमो योगो धर्मश् चात्म-मुद्-आवहः
10,84,37,ayaṃ svasty-ayanaḥ panthā dvi-jāter gṛha-medhinaḥ yac chraddhayāpta-vittena śuklenejyeta pūruṣaḥ,अयं स्वस्त्य्-अयनः पन्था द्वि-जातेर् गृह-मेधिनः यच् छ्रद्धयाप्त-वित्तेन शुक्लेनेज्येत पूरुषः
10,84,38,vittaiṣaṇāṃ yajña-dānair gṛhair dāra-sutaiṣaṇām ātma-lokaiṣaṇāṃ deva kālena visṛjed budhaḥ grāme tyaktaiṣaṇāḥ sarve yayur dhīrās tapo-vanam,वित्तैषणां यज्ञ-दानैर् गृहैर् दार-सुतैषणाम् आत्म-लोकैषणां देव कालेन विसृजेद् बुधः ग्रामे त्यक्तैषणाः सर्वे ययुर् धीरास् तपो-वनम्
10,84,39,ṛṇais tribhir dvijo jāto devarṣi-pitṝṇāṃ prabho yajñādhyayana-putrais tāny anistīrya tyajan patet,ऋणैस् त्रिभिर् द्विजो जातो देवर्षि-पितॄणां प्रभो यज्ञाध्ययन-पुत्रैस् तान्य् अनिस्तीर्य त्यजन् पतेत्
10,84,40,tvaṃ tv adya mukto dvābhyāṃ vai ṛṣi-pitror mahā-mate yajñair devarṇam unmucya nirṛṇo 'śaraṇo bhava,त्वं त्व् अद्य मुक्तो द्वाभ्यां वै ऋषि-पित्रोर् महा-मते यज्ञैर् देवर्णम् उन्मुच्य निरृणो ऽशरणो भव
10,84,41,vasudeva bhavān nūnaṃ bhaktyā paramayā harim jagatām īśvaraṃ prārcaḥ sa yad vāṃ putratāṃ gataḥ,वसुदेव भवान् नूनं भक्त्या परमया हरिम् जगताम् ईश्वरं प्रार्चः स यद् वां पुत्रतां गतः
10,84,42,bhp_10.84.042 śrī-śuka uvāca iti tad-vacanaṃ śrutvā vasudevo mahā-manāḥ tān ṛṣīn ṛtvijo vavre mūrdhnānamya prasādya ca,भ्प्_१०.८४.०४२ श्री-शुक उवाच इति तद्-वचनं श्रुत्वा वसुदेवो महा-मनाः तान् ऋषीन् ऋत्विजो वव्रे मूर्ध्नानम्य प्रसाद्य च
10,84,43,ta enam ṛṣayo rājan vṛtā dharmeṇa dhārmikam tasminn ayājayan kṣetre makhair uttama-kalpakaiḥ,त एनम् ऋषयो राजन् वृता धर्मेण धार्मिकम् तस्मिन्न् अयाजयन् क्षेत्रे मखैर् उत्तम-कल्पकैः
10,84,44,tad-dīkṣāyāṃ pravṛttāyāṃ vṛṣṇayaḥ puṣkara-srajaḥ snātāḥ su-vāsaso rājan rājānaḥ suṣṭhv-alaṅkṛtāḥ,तद्-दीक्षायां प्रवृत्तायां वृष्णयः पुष्कर-स्रजः स्नाताः सु-वाससो राजन् राजानः सुष्ठ्व्-अलङ्कृताः
10,84,45,tan-mahiṣyaś ca muditā niṣka-kaṇṭhyaḥ su-vāsasaḥ dīkṣā-śālām upājagmur āliptā vastu-pāṇayaḥ,तन्-महिष्यश् च मुदिता निष्क-कण्ठ्यः सु-वाससः दीक्षा-शालाम् उपाजग्मुर् आलिप्ता वस्तु-पाणयः
10,84,46,nedur mṛdaṅga-paṭaha- śaṅkha-bhery-ānakādayaḥ nanṛtur naṭa-nartakyas tuṣṭuvuḥ sūta-māgadhāḥ jaguḥ su-kaṇṭhyo gandharvyaḥ saṅgītaṃ saha-bhartṛkāḥ,नेदुर् मृदङ्ग-पटह- शङ्ख-भेर्य्-आनकादयः ननृतुर् नट-नर्तक्यस् तुष्टुवुः सूत-मागधाः जगुः सु-कण्ठ्यो गन्धर्व्यः सङ्गीतं सह-भर्तृकाः
10,84,47,tam abhyaṣiñcan vidhi-vad aktam abhyaktam ṛtvijaḥ patnībhir aṣṭā-daśabhiḥ soma-rājam ivoḍubhiḥ,तम् अभ्यषिञ्चन् विधि-वद् अक्तम् अभ्यक्तम् ऋत्विजः पत्नीभिर् अष्टा-दशभिः सोम-राजम् इवोडुभिः
10,84,48,tābhir dukūla-valayair hāra-nūpura-kuṇḍalaiḥ sv-alaṅkṛtābhir vibabhau dīkṣito 'jina-saṃvṛtaḥ,ताभिर् दुकूल-वलयैर् हार-नूपुर-कुण्डलैः स्व्-अलङ्कृताभिर् विबभौ दीक्षितो ऽजिन-संवृतः
10,84,49,tasyartvijo mahā-rāja ratna-kauśeya-vāsasaḥ sa-sadasyā virejus te yathā vṛtra-haṇo 'dhvare,तस्यर्त्विजो महा-राज रत्न-कौशेय-वाससः स-सदस्या विरेजुस् ते यथा वृत्र-हणो ऽध्वरे
10,84,50,tadā rāmaś ca kṛṣṇaś ca svaiḥ svair bandhubhir anvitau rejatuḥ sva-sutair dārair jīveśau sva-vibhūtibhiḥ,तदा रामश् च कृष्णश् च स्वैः स्वैर् बन्धुभिर् अन्वितौ रेजतुः स्व-सुतैर् दारैर् जीवेशौ स्व-विभूतिभिः
10,84,51,īje 'nu-yajñaṃ vidhinā agni-hotrādi-lakṣaṇaiḥ prākṛtair vaikṛtair yajñair dravya-jñāna-kriyeśvaram,ईजे ऽनु-यज्ञं विधिना अग्नि-होत्रादि-लक्षणैः प्राकृतैर् वैकृतैर् यज्ञैर् द्रव्य-ज्ञान-क्रियेश्वरम्
10,84,52,athartvigbhyo 'dadāt kāle yathāmnātaṃ sa dakṣiṇāḥ sv-alaṅkṛtebhyo 'laṅkṛtya go-bhū-kanyā mahā-dhanāḥ,अथर्त्विग्भ्यो ऽददात् काले यथाम्नातं स दक्षिणाः स्व्-अलङ्कृतेभ्यो ऽलङ्कृत्य गो-भू-कन्या महा-धनाः
10,84,53,patnī-saṃyājāvabhṛthyaiś caritvā te maharṣayaḥ sasnū rāma-hrade viprā yajamāna-puraḥ-sarāḥ,पत्नी-संयाजावभृथ्यैश् चरित्वा ते महर्षयः सस्नू राम-ह्रदे विप्रा यजमान-पुरः-सराः
10,84,54,snāto 'laṅkāra-vāsāṃsi vandibhyo 'dāt tathā striyaḥ tataḥ sv-alaṅkṛto varṇān ā-śvabhyo 'nnena pūjayat,स्नातो ऽलङ्कार-वासांसि वन्दिभ्यो ऽदात् तथा स्त्रियः ततः स्व्-अलङ्कृतो वर्णान् आ-श्वभ्यो ऽन्नेन पूजयत्
10,84,55,bandhūn sa-dārān sa-sutān pāribarheṇa bhūyasā vidarbha-kośala-kurūn kāśi-kekaya-sṛñjayān,बन्धून् स-दारान् स-सुतान् पारिबर्हेण भूयसा विदर्भ-कोशल-कुरून् काशि-केकय-सृञ्जयान्
10,84,56,sadasyartvik-sura-gaṇān nṛ-bhūta-pitṛ-cāraṇān śrī-niketam anujñāpya śaṃsantaḥ prayayuḥ kratum,सदस्यर्त्विक्-सुर-गणान् नृ-भूत-पितृ-चारणान् श्री-निकेतम् अनुज्ञाप्य शंसन्तः प्रययुः क्रतुम्
10,84,57,dhṛtarāṣṭro 'nujaḥ pārthā bhīṣmo droṇaḥ pṛthā yamau nārado bhagavān vyāsaḥ suhṛt-sambandhi-bāndhavāḥ,धृतराष्ट्रो ऽनुजः पार्था भीष्मो द्रोणः पृथा यमौ नारदो भगवान् व्यासः सुहृत्-सम्बन्धि-बान्धवाः
10,84,58,bandhūn pariṣvajya yadūn sauhṛdāklinna-cetasaḥ yayur viraha-kṛcchreṇa sva-deśāṃś cāpare janāḥ,बन्धून् परिष्वज्य यदून् सौहृदाक्लिन्न-चेतसः ययुर् विरह-कृच्छ्रेण स्व-देशांश् चापरे जनाः
10,84,59,nandas tu saha gopālair bṛhatyā pūjayārcitaḥ kṛṣṇa-rāmograsenādyair nyavātsīd bandhu-vatsalaḥ,नन्दस् तु सह गोपालैर् बृहत्या पूजयार्चितः कृष्ण-रामोग्रसेनाद्यैर् न्यवात्सीद् बन्धु-वत्सलः
10,84,60,vasudevo 'ñjasottīrya manoratha-mahārṇavam suhṛd-vṛtaḥ prīta-manā nandam āha kare spṛśan,वसुदेवो ऽञ्जसोत्तीर्य मनोरथ-महार्णवम् सुहृद्-वृतः प्रीत-मना नन्दम् आह करे स्पृशन्
10,84,61,bhp_10.84.061 śrī-vasudeva uvāca bhrātar īśa-kṛtaḥ pāśo nṛnāṃ yaḥ sneha-saṃjñitaḥ taṃ dustyajam ahaṃ manye śūrāṇām api yoginām,भ्प्_१०.८४.०६१ श्री-वसुदेव उवाच भ्रातर् ईश-कृतः पाशो नृनां यः स्नेह-संज्ञितः तं दुस्त्यजम् अहं मन्ये शूराणाम् अपि योगिनाम्
10,84,62,asmāsv apratikalpeyaṃ yat kṛtājñeṣu sattamaiḥ maitry arpitāphalā cāpi na nivarteta karhicit,अस्मास्व् अप्रतिकल्पेयं यत् कृताज्ञेषु सत्तमैः मैत्र्य् अर्पिताफला चापि न निवर्तेत कर्हिचित्
10,84,63,prāg akalpāc ca kuśalaṃ bhrātar vo nācarāma hi adhunā śrī-madāndhākṣā na paśyāmaḥ puraḥ sataḥ,प्राग् अकल्पाच् च कुशलं भ्रातर् वो नाचराम हि अधुना श्री-मदान्धाक्षा न पश्यामः पुरः सतः
10,84,64,mā rājya-śrīr abhūt puṃsaḥ śreyas-kāmasya māna-da sva-janān uta bandhūn vā na paśyati yayāndha-dṛk,मा राज्य-श्रीर् अभूत् पुंसः श्रेयस्-कामस्य मान-द स्व-जनान् उत बन्धून् वा न पश्यति ययान्ध-दृक्
10,84,65,bhp_10.84.065 śrī-śuka uvāca evaṃ sauhṛda-śaithilya- citta ānakadundubhiḥ ruroda tat-kṛtāṃ maitrīṃ smarann aśru-vilocanaḥ,भ्प्_१०.८४.०६५ श्री-शुक उवाच एवं सौहृद-शैथिल्य- चित्त आनकदुन्दुभिः रुरोद तत्-कृतां मैत्रीं स्मरन्न् अश्रु-विलोचनः
10,84,66,nandas tu sakhyuḥ priya-kṛt premṇā govinda-rāmayoḥ adya śva iti māsāṃs trīn yadubhir mānito 'vasat,नन्दस् तु सख्युः प्रिय-कृत् प्रेम्णा गोविन्द-रामयोः अद्य श्व इति मासांस् त्रीन् यदुभिर् मानितो ऽवसत्
10,84,67,tataḥ kāmaiḥ pūryamāṇaḥ sa-vrajaḥ saha-bāndhavaḥ parārdhyābharaṇa-kṣauma- nānānarghya-paricchadaiḥ,ततः कामैः पूर्यमाणः स-व्रजः सह-बान्धवः परार्ध्याभरण-क्षौम- नानानर्घ्य-परिच्छदैः
10,84,68,vasudevograsenābhyāṃ kṛṣṇoddhava-balādibhiḥ dattam ādāya pāribarhaṃ yāpito yadubhir yayau,वसुदेवोग्रसेनाभ्यां कृष्णोद्धव-बलादिभिः दत्तम् आदाय पारिबर्हं यापितो यदुभिर् ययौ
10,84,69,nando gopāś ca gopyaś ca govinda-caraṇāmbuje manaḥ kṣiptaṃ punar hartum anīśā mathurāṃ yayuḥ,नन्दो गोपाश् च गोप्यश् च गोविन्द-चरणाम्बुजे मनः क्षिप्तं पुनर् हर्तुम् अनीशा मथुरां ययुः
10,84,70,bandhuṣu pratiyāteṣu vṛṣṇayaḥ kṛṣṇa-devatāḥ vīkṣya prāvṛṣam āsannād yayur dvāravatīṃ punaḥ,बन्धुषु प्रतियातेषु वृष्णयः कृष्ण-देवताः वीक्ष्य प्रावृषम् आसन्नाद् ययुर् द्वारवतीं पुनः
10,84,71,janebhyaḥ kathayāṃ cakrur yadu-deva-mahotsavam yad āsīt tīrtha-yātrāyāṃ suhṛt-sandarśanādikam,जनेभ्यः कथयां चक्रुर् यदु-देव-महोत्सवम् यद् आसीत् तीर्थ-यात्रायां सुहृत्-सन्दर्शनादिकम्
10,85,1,bhp_10.85.001 śrī-bādarāyaṇir uvāca athaikadātmajau prāptau kṛta-pādābhivandanau vasudevo 'bhinandyāha prītyā saṅkarṣaṇācyutau,भ्प्_१०.८५.००१ श्री-बादरायणिर् उवाच अथैकदात्मजौ प्राप्तौ कृत-पादाभिवन्दनौ वसुदेवो ऽभिनन्द्याह प्रीत्या सङ्कर्षणाच्युतौ
10,85,2,munīnāṃ sa vacaḥ śrutvā putrayor dhāma-sūcakam tad-vīryair jāta-viśrambhaḥ paribhāṣyābhyabhāṣata,मुनीनां स वचः श्रुत्वा पुत्रयोर् धाम-सूचकम् तद्-वीर्यैर् जात-विश्रम्भः परिभाष्याभ्यभाषत
10,85,3,kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-yogin saṅkarṣaṇa sanātana jāne vām asya yat sākṣāt pradhāna-puruṣau parau,कृष्ण कृष्ण महा-योगिन् सङ्कर्षण सनातन जाने वाम् अस्य यत् साक्षात् प्रधान-पुरुषौ परौ
10,85,4,yatra yena yato yasya yasmai yad yad yathā yadā syād idaṃ bhagavān sākṣāt pradhāna-puruṣeśvaraḥ,यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद् यद् यथा यदा स्याद् इदं भगवान् साक्षात् प्रधान-पुरुषेश्वरः
10,85,5,etan nānā-vidhaṃ viśvam ātma-sṛṣṭam adhokṣaja ātmanānupraviśyātman prāṇo jīvo bibharṣy aja,एतन् नाना-विधं विश्वम् आत्म-सृष्टम् अधोक्षज आत्मनानुप्रविश्यात्मन् प्राणो जीवो बिभर्ष्य् अज
10,85,6,prāṇādīnāṃ viśva-sṛjāṃ śaktayo yāḥ parasya tāḥ pāratantryād vaisādṛṣyād dvayoś ceṣṭaiva ceṣṭatām,प्राणादीनां विश्व-सृजां शक्तयो याः परस्य ताः पारतन्त्र्याद् वैसादृष्याद् द्वयोश् चेष्टैव चेष्टताम्
10,85,7,kāntis tejaḥ prabhā sattā candrāgny-arkarkṣa-vidyutām yat sthairyaṃ bhū-bhṛtāṃ bhūmer vṛttir gandho 'rthato bhavān,कान्तिस् तेजः प्रभा सत्ता चन्द्राग्न्य्-अर्कर्क्ष-विद्युताम् यत् स्थैर्यं भू-भृतां भूमेर् वृत्तिर् गन्धो ऽर्थतो भवान्
10,85,8,tarpaṇaṃ prāṇanam apāṃ deva tvaṃ tāś ca tad-rasaḥ ojaḥ saho balaṃ ceṣṭā gatir vāyos taveśvara,तर्पणं प्राणनम् अपां देव त्वं ताश् च तद्-रसः ओजः सहो बलं चेष्टा गतिर् वायोस् तवेश्वर
10,85,9,diśāṃ tvam avakāśo 'si diśaḥ khaṃ sphoṭa āśrayaḥ nādo varṇas tvam oṃ-kāra ākṛtīnāṃ pṛthak-kṛtiḥ,दिशां त्वम् अवकाशो ऽसि दिशः खं स्फोट आश्रयः नादो वर्णस् त्वम् ॐ-कार आकृतीनां पृथक्-कृतिः
10,85,10,indriyaṃ tv indriyāṇāṃ tvaṃ devāś ca tad-anugrahaḥ avabodho bhavān buddher jīvasyānusmṛtiḥ satī,इन्द्रियं त्व् इन्द्रियाणां त्वं देवाश् च तद्-अनुग्रहः अवबोधो भवान् बुद्धेर् जीवस्यानुस्मृतिः सती
10,85,11,bhūtānām asi bhūtādir indriyāṇāṃ ca taijasaḥ vaikāriko vikalpānāṃ pradhānam anuśāyinam,भूतानाम् असि भूतादिर् इन्द्रियाणां च तैजसः वैकारिको विकल्पानां प्रधानम् अनुशायिनम्
10,85,12,naśvareṣv iha bhāveṣu tad asi tvam anaśvaram yathā dravya-vikāreṣu dravya-mātraṃ nirūpitam,नश्वरेष्व् इह भावेषु तद् असि त्वम् अनश्वरम् यथा द्रव्य-विकारेषु द्रव्य-मात्रं निरूपितम्
10,85,13,sattvam rajas tama iti guṇās tad-vṛttayaś ca yāḥ tvayy addhā brahmaṇi pare kalpitā yoga-māyayā,सत्त्वम् रजस् तम इति गुणास् तद्-वृत्तयश् च याः त्वय्य् अद्धा ब्रह्मणि परे कल्पिता योग-मायया
10,85,14,tasmān na santy amī bhāvā yarhi tvayi vikalpitāḥ tvaṃ cāmīṣu vikāreṣu hy anyadāvyāvahārikaḥ,तस्मान् न सन्त्य् अमी भावा यर्हि त्वयि विकल्पिताः त्वं चामीषु विकारेषु ह्य् अन्यदाव्यावहारिकः
10,85,15,guṇa-pravāha etasminn abudhās tv akhilātmanaḥ gatiṃ sūkṣmām abodhena saṃsarantīha karmabhiḥ,गुण-प्रवाह एतस्मिन्न् अबुधास् त्व् अखिलात्मनः गतिं सूक्ष्माम् अबोधेन संसरन्तीह कर्मभिः
10,85,16,yadṛcchayā nṛtāṃ prāpya su-kalpām iha durlabhām svārthe pramattasya vayo gataṃ tvan-māyayeśvara,यदृच्छया नृतां प्राप्य सु-कल्पाम् इह दुर्लभाम् स्वार्थे प्रमत्तस्य वयो गतं त्वन्-माययेश्वर
10,85,17,asāv aham mamaivaite dehe cāsyānvayādiṣu sneha-pāśair nibadhnāti bhavān sarvam idaṃ jagat,असाव् अहम् ममैवैते देहे चास्यान्वयादिषु स्नेह-पाशैर् निबध्नाति भवान् सर्वम् इदं जगत्
10,85,18,yuvāṃ na naḥ sutau sākṣāt pradhāna-puruṣeśvarau bhū-bhāra-kṣatra-kṣapaṇa avatīrṇau tathāttha ha,युवां न नः सुतौ साक्षात् प्रधान-पुरुषेश्वरौ भू-भार-क्षत्र-क्षपण अवतीर्णौ तथात्थ ह
10,85,19,tat te gato 'smy araṇam adya padāravindam āpanna-saṃsṛti-bhayāpaham ārta-bandho amp;etāvatālam alam indriya-lālasena martyātma-dṛk tvayi pare yad apatya-buddhiḥ,तत् ते गतो ऽस्म्य् अरणम् अद्य पदारविन्दम् आपन्न-संसृति-भयापहम् आर्त-बन्धो अम्प्;एतावतालम् अलम् इन्द्रिय-लालसेन मर्त्यात्म-दृक् त्वयि परे यद् अपत्य-बुद्धिः
10,85,20,sūtī-gṛhe nanu jagāda bhavān ajo nau sañjajña ity anu-yugaṃ nija-dharma-guptyai sūtī-gṛhe nanu jagāda bhavān ajo nau sañjajña ity anu-yugaṃ nija-dharma-guptyai nānā-tanūr gagana-vad vidadhaj jahāsi ko veda bhūmna uru-gāya vibhūti-māyām,सूती-गृहे ननु जगाद भवान् अजो नौ सञ्जज्ञ इत्य् अनु-युगं निज-धर्म-गुप्त्यै सूती-गृहे ननु जगाद भवान् अजो नौ सञ्जज्ञ इत्य् अनु-युगं निज-धर्म-गुप्त्यै नाना-तनूर् गगन-वद् विदधज् जहासि को वेद भूम्न उरु-गाय विभूति-मायाम्
10,85,21,bhp_10.85.021 śrī-śuka uvāca ākarṇyetthaṃ pitur vākyaṃ bhagavān sātvatarṣabhaḥ pratyāha praśrayānamraḥ prahasan ślakṣṇayā girā,भ्प्_१०.८५.०२१ श्री-शुक उवाच आकर्ण्येत्थं पितुर् वाक्यं भगवान् सात्वतर्षभः प्रत्याह प्रश्रयानम्रः प्रहसन् श्लक्ष्णया गिरा
10,85,22,bhp_10.85.022 śrī-bhagavān uvāca vaco vaḥ samavetārthaṃ tātaitad upamanmahe yan naḥ putrān samuddiśya tattva-grāma udāhṛtaḥ,भ्प्_१०.८५.०२२ श्री-भगवान् उवाच वचो वः समवेतार्थं तातैतद् उपमन्महे यन् नः पुत्रान् समुद्दिश्य तत्त्व-ग्राम उदाहृतः
10,85,23,ahaṃ yūyam asāv ārya ime ca dvārakāukasaḥ sarve 'py evaṃ yadu-śreṣṭha vimṛgyāḥ sa-carācaram,अहं यूयम् असाव् आर्य इमे च द्वारकाउकसः सर्वे ऽप्य् एवं यदु-श्रेष्ठ विमृग्याः स-चराचरम्
10,85,24,ātmā hy ekaḥ svayaṃ-jyotir nityo 'nyo nirguṇo guṇaiḥ ātma-sṛṣṭais tat-kṛteṣu bhūteṣu bahudheyate,आत्मा ह्य् एकः स्वयं-ज्योतिर् नित्यो ऽन्यो निर्गुणो गुणैः आत्म-सृष्टैस् तत्-कृतेषु भूतेषु बहुधेयते
10,85,25,khaṃ vāyur jyotir āpo bhūs tat-kṛteṣu yathāśayam āvis-tiro-'lpa-bhūry eko nānātvaṃ yāty asāv api,खं वायुर् ज्योतिर् आपो भूस् तत्-कृतेषु यथाशयम् आविस्-तिरो-ऽल्प-भूर्य् एको नानात्वं यात्य् असाव् अपि
10,85,26,bhp_10.85.026 śrī-śuka uvāca evaṃ bhagavatā rājan vasudeva udāhṛtaḥ śrutvā vinaṣṭa-nānā-dhīs tūṣṇīṃ prīta-manā abhūt,भ्प्_१०.८५.०२६ श्री-शुक उवाच एवं भगवता राजन् वसुदेव उदाहृतः श्रुत्वा विनष्ट-नाना-धीस् तूष्णीं प्रीत-मना अभूत्
10,85,27,atha tatra kuru-śreṣṭha devakī sarva-devatā śrutvānītaṃ guroḥ putram ātmajābhyāṃ su-vismitā,अथ तत्र कुरु-श्रेष्ठ देवकी सर्व-देवता श्रुत्वानीतं गुरोः पुत्रम् आत्मजाभ्यां सु-विस्मिता
10,85,28,kṛṣṇa-rāmau samāśrāvya putrān kaṃsa-vihiṃsitān smarantī kṛpaṇaṃ prāha vaiklavyād aśru-locanā,कृष्ण-रामौ समाश्राव्य पुत्रान् कंस-विहिंसितान् स्मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्याद् अश्रु-लोचना
10,85,29,bhp_10.85.029 śrī-devaky uvāca rāma rāmāprameyātman kṛṣṇa yogeśvareśvara vedāhaṃ vāṃ viśva-sṛjām īśvarāv ādi-pūruṣau,भ्प्_१०.८५.०२९ श्री-देवक्य् उवाच राम रामाप्रमेयात्मन् कृष्ण योगेश्वरेश्वर वेदाहं वां विश्व-सृजाम् ईश्वराव् आदि-पूरुषौ
10,85,30,kala-vidhvasta-sattvānāṃ rājñām ucchāstra-vartinām bhūmer bhārāyamāṇānām avatīrṇau kilādya me,कल-विध्वस्त-सत्त्वानां राज्ञाम् उच्छास्त्र-वर्तिनाम् भूमेर् भारायमाणानाम् अवतीर्णौ किलाद्य मे
10,85,31,yasyāṃśāṃśāṃśa-bhāgena viśvotpatti-layodayāḥ bhavanti kila viśvātmaṃs taṃ tvādyāhaṃ gatiṃ gatā,यस्यांशांशांश-भागेन विश्वोत्पत्ति-लयोदयाः भवन्ति किल विश्वात्मंस् तं त्वाद्याहं गतिं गता
10,85,32,cirān mṛta-sutādāne guruṇā kila coditau āninyathuḥ pitṛ-sthānād gurave guru-dakṣiṇām,चिरान् मृत-सुतादाने गुरुणा किल चोदितौ आनिन्यथुः पितृ-स्थानाद् गुरवे गुरु-दक्षिणाम्
10,85,33,tathā me kurutaṃ kāmaṃ yuvāṃ yogeśvareśvarau bhoja-rāja-hatān putrān kāmaye draṣṭum āhṛtān,तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ भोज-राज-हतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुम् आहृतान्
10,85,34,bhp_10.85.034 ṛṣir uvāca evaṃ sañcoditau mātrā rāmaḥ kṛṣṇaś ca bhārata sutalaṃ saṃviviśatur yoga-māyām upāśritau,भ्प्_१०.८५.०३४ ऋषिर् उवाच एवं सञ्चोदितौ मात्रा रामः कृष्णश् च भारत सुतलं संविविशतुर् योग-मायाम् उपाश्रितौ
10,85,35,tasmin praviṣṭāv upalabhya daitya-rāḍ viśvātma-daivaṃ sutarāṃ tathātmanaḥ amp;tad-darśanāhlāda-pariplutāśayaḥ sadyaḥ samutthāya nanāma sānvayaḥ,तस्मिन् प्रविष्टाव् उपलभ्य दैत्य-राड् विश्वात्म-दैवं सुतरां तथात्मनः अम्प्;तद्-दर्शनाह्लाद-परिप्लुताशयः सद्यः समुत्थाय ननाम सान्वयः
10,85,36,tayoḥ samānīya varāsanaṃ mudā niviṣṭayos tatra mahātmanos tayoḥ dadhāra pādāv avanijya taj jalaṃ sa-vṛnda ā-brahma punad yad ambu ha,तयोः समानीय वरासनं मुदा निविष्टयोस् तत्र महात्मनोस् तयोः दधार पादाव् अवनिज्य तज् जलं स-वृन्द आ-ब्रह्म पुनद् यद् अम्बु ह
10,85,37,samarhayām āsa sa tau vibhūtibhir mahārha-vastrābharaṇānulepanaiḥ tāmbūla-dīpāmṛta-bhakṣaṇādibhiḥ sva-gotra-vittātma-samarpaṇena ca,समर्हयाम् आस स तौ विभूतिभिर् महार्ह-वस्त्राभरणानुलेपनैः ताम्बूल-दीपामृत-भक्षणादिभिः स्व-गोत्र-वित्तात्म-समर्पणेन च
10,85,38,sa indraseno bhagavat-padāmbujaṃ bibhran muhuḥ prema-vibhinnayā dhiyā uvāca hānanda-jalākulekṣaṇaḥ prahṛṣṭa-romā nṛpa gadgadākṣaram,स इन्द्रसेनो भगवत्-पदाम्बुजं बिभ्रन् मुहुः प्रेम-विभिन्नया धिया उवाच हानन्द-जलाकुलेक्षणः प्रहृष्ट-रोमा नृप गद्गदाक्षरम्
10,85,39,bhp_10.85.039 balir uvāca namo 'nantāya bṛhate namaḥ kṛṣṇāya vedhase sāṅkhya-yoga-vitānāya brahmaṇe paramātmane,भ्प्_१०.८५.०३९ बलिर् उवाच नमो ऽनन्ताय बृहते नमः कृष्णाय वेधसे साङ्ख्य-योग-वितानाय ब्रह्मणे परमात्मने
10,85,40,darśanaṃ vāṃ hi bhūtānāṃ duṣprāpaṃ cāpy adurlabham rajas-tamaḥ-svabhāvānāṃ yan naḥ prāptau yadṛcchayā,दर्शनं वां हि भूतानां दुष्प्रापं चाप्य् अदुर्लभम् रजस्-तमः-स्वभावानां यन् नः प्राप्तौ यदृच्छया
10,85,41,daitya-dānava-gandharvāḥ siddha-vidyādhra-cāraṇāḥ yakṣa-rakṣaḥ-piśācāś ca bhūta-pramatha-nāyakāḥ,दैत्य-दानव-गन्धर्वाः सिद्ध-विद्याध्र-चारणाः यक्ष-रक्षः-पिशाचाश् च भूत-प्रमथ-नायकाः
10,85,42,viśuddha-sattva-dhāmny addhā tvayi śāstra-śarīriṇi nityaṃ nibaddha-vairās te vayaṃ cānye ca tādṛśāḥ,विशुद्ध-सत्त्व-धाम्न्य् अद्धा त्वयि शास्त्र-शरीरिणि नित्यं निबद्ध-वैरास् ते वयं चान्ये च तादृशाः
10,85,43,kecanodbaddha-vaireṇa bhaktyā kecana kāmataḥ na tathā sattva-saṃrabdhāḥ sannikṛṣṭāḥ surādayaḥ,केचनोद्बद्ध-वैरेण भक्त्या केचन कामतः न तथा सत्त्व-संरब्धाः सन्निकृष्टाः सुरादयः
10,85,44,idam ittham iti prāyas tava yogeśvareśvara na vidanty api yogeśā yoga-māyāṃ kuto vayam,इदम् इत्थम् इति प्रायस् तव योगेश्वरेश्वर न विदन्त्य् अपि योगेशा योग-मायां कुतो वयम्
10,85,45,tan naḥ prasīda nirapekṣa-vimṛgya-yuṣmat pādāravinda-dhiṣaṇānya-gṛhāndha-kūpāt amp;niṣkramya viśva-śaraṇāṅghry-upalabdha-vṛttiḥ śānto yathaika uta sarva-sakhaiś carāmi,तन् नः प्रसीद निरपेक्ष-विमृग्य-युष्मत् पादारविन्द-धिषणान्य-गृहान्ध-कूपात् अम्प्;निष्क्रम्य विश्व-शरणाङ्घ्र्य्-उपलब्ध-वृत्तिः शान्तो यथैक उत सर्व-सखैश् चरामि
10,85,46,śādhy asmān īśitavyeśa niṣpāpān kuru naḥ prabho pumān yac chraddhayātiṣṭhaṃś codanāyā vimucyate,शाध्य् अस्मान् ईशितव्येश निष्पापान् कुरु नः प्रभो पुमान् यच् छ्रद्धयातिष्ठंश् चोदनाया विमुच्यते
10,85,47,bhp_10.85.047 śrī-bhagavān uvāca āsan marīceḥ ṣaṭ putrā ūrṇāyāṃ prathame 'ntare devāḥ kaṃ jahasur vīkṣya sutaṃ yabhitum udyatam,भ्प्_१०.८५.०४७ श्री-भगवान् उवाच आसन् मरीचेः षट् पुत्रा ऊर्णायां प्रथमे ऽन्तरे देवाः कं जहसुर् वीक्ष्य सुतं यभितुम् उद्यतम्
10,85,48,tenāsurīm agan yonim adhunāvadya-karmaṇā hiraṇyakaśipor jātā nītās te yoga-māyayā,तेनासुरीम् अगन् योनिम् अधुनावद्य-कर्मणा हिरण्यकशिपोर् जाता नीतास् ते योग-मायया
10,85,49,devakyā udare jātā rājan kaṃsa-vihiṃsitāḥ sā tān śocaty ātmajān svāṃs ta ime 'dhyāsate 'ntike,देवक्या उदरे जाता राजन् कंस-विहिंसिताः सा तान् शोचत्य् आत्मजान् स्वांस् त इमे ऽध्यासते ऽन्तिके
10,85,50,ita etān praṇeṣyāmo mātṛ-śokāpanuttaye tataḥ śāpād vinirmaktā lokaṃ yāsyanti vijvarāḥ,इत एतान् प्रणेष्यामो मातृ-शोकापनुत्तये ततः शापाद् विनिर्मक्ता लोकं यास्यन्ति विज्वराः
10,85,51,smarodgīthaḥ pariṣvaṅgaḥ pataṅgaḥ kṣudrabhṛd ghṛṇī ṣaḍ ime mat-prasādena punar yāsyanti sad-gatim,स्मरोद्गीथः परिष्वङ्गः पतङ्गः क्षुद्रभृद् घृणी षड् इमे मत्-प्रसादेन पुनर् यास्यन्ति सद्-गतिम्
10,85,52,ity uktvā tān samādāya indrasenena pūjitau punar dvāravatīm etya mātuḥ putrān ayacchatām,इत्य् उक्त्वा तान् समादाय इन्द्रसेनेन पूजितौ पुनर् द्वारवतीम् एत्य मातुः पुत्रान् अयच्छताम्
10,85,53,tān dṛṣṭvā bālakān devī putra-sneha-snuta-stanī pariṣvajyāṅkam āropya mūrdhny ajighrad abhīkṣṇaśaḥ,तान् दृष्ट्वा बालकान् देवी पुत्र-स्नेह-स्नुत-स्तनी परिष्वज्याङ्कम् आरोप्य मूर्ध्न्य् अजिघ्रद् अभीक्ष्णशः
10,85,54,apāyayat stanaṃ prītā suta-sparśa-parisnutam mohitā māyayā viṣṇor yayā sṛṣṭiḥ pravartate,अपाययत् स्तनं प्रीता सुत-स्पर्श-परिस्नुतम् मोहिता मायया विष्णोर् यया सृष्टिः प्रवर्तते
10,85,55,pītvāmṛtaṃ payas tasyāḥ pīta-śeṣaṃ gadā-bhṛtaḥ nārāyaṇāṅga-saṃsparśa- pratilabdhātma-darśanāḥ,पीत्वामृतं पयस् तस्याः पीत-शेषं गदा-भृतः नारायणाङ्ग-संस्पर्श- प्रतिलब्धात्म-दर्शनाः
10,85,56,te namaskṛtya govindaṃ devakīṃ pitaraṃ balam miṣatāṃ sarva-bhūtānāṃ yayur dhāma divaukasām,ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकीं पितरं बलम् मिषतां सर्व-भूतानां ययुर् धाम दिवौकसाम्
10,85,57,taṃ dṛṣṭvā devakī devī mṛtāgamana-nirgamam mene su-vismitā māyāṃ kṛṣṇasya racitāṃ nṛpa,तं दृष्ट्वा देवकी देवी मृतागमन-निर्गमम् मेने सु-विस्मिता मायां कृष्णस्य रचितां नृप
10,85,58,evaṃ-vidhāny adbhutāni kṛṣṇasya paramātmanaḥ vīryāṇy ananta-vīryasya santy anantāni bhārata,एवं-विधान्य् अद्भुतानि कृष्णस्य परमात्मनः वीर्याण्य् अनन्त-वीर्यस्य सन्त्य् अनन्तानि भारत
10,85,59,bhp_10.85.059 śrī-sūta uvāca ya idam anuśṛṇoti śrāvayed vā murāreś caritam amṛta-kīrter varṇitaṃ vyāsa-putraiḥ ya idam anuśṛṇoti śrāvayed vā murāreś caritam amṛta-kīrter varṇitaṃ vyāsa-putraiḥ jagad-agha-bhid alaṃ tad-bhakta-sat-karṇa-pūraṃ bhagavati kṛta-citto yāti tat-kṣema-dhāma,भ्प्_१०.८५.०५९ श्री-सूत उवाच य इदम् अनुशृणोति श्रावयेद् वा मुरारेश् चरितम् अमृत-कीर्तेर् वर्णितं व्यास-पुत्रैः य इदम् अनुशृणोति श्रावयेद् वा मुरारेश् चरितम् अमृत-कीर्तेर् वर्णितं व्यास-पुत्रैः जगद्-अघ-भिद् अलं तद्-भक्त-सत्-कर्ण-पूरं भगवति कृत-चित्तो याति तत्-क्षेम-धाम
10,86,1,bhp_10.86.001 śrī-rājovāca brahman veditum icchāmaḥ svasārāṃ rāma-kṛṣṇayoḥ yathopayeme vijayo yā mamāsīt pitāmahī,भ्प्_१०.८६.००१ श्री-राजोवाच ब्रह्मन् वेदितुम् इच्छामः स्वसारां राम-कृष्णयोः यथोपयेमे विजयो या ममासीत् पितामही
10,86,2,bhp_10.86.002 śrī-śuka uvāca arjunas tīrtha-yātrāyāṃ paryaṭann avanīṃ prabhuḥ gataḥ prabhāsam aśṛṇon mātuleyīṃ sa ātmanaḥ,भ्प्_१०.८६.००२ श्री-शुक उवाच अर्जुनस् तीर्थ-यात्रायां पर्यटन्न् अवनीं प्रभुः गतः प्रभासम् अशृणोन् मातुलेयीं स आत्मनः
10,86,3,duryodhanāya rāmas tāṃ dāsyatīti na cāpare tal-lipsuḥ sa yatir bhūtvā tri-daṇḍī dvārakām agāt,दुर्योधनाय रामस् तां दास्यतीति न चापरे तल्-लिप्सुः स यतिर् भूत्वा त्रि-दण्डी द्वारकाम् अगात्
10,86,4,tatra vai vārṣitān māsān avātsīt svārtha-sādhakaḥ pauraiḥ sabhājito 'bhīkṣṇaṃ rāmeṇājānatā ca saḥ,तत्र वै वार्षितान् मासान् अवात्सीत् स्वार्थ-साधकः पौरैः सभाजितो ऽभीक्ष्णं रामेणाजानता च सः
10,86,5,ekadā gṛham ānīya ātithyena nimantrya tam śraddhayopahṛtaṃ bhaikṣyaṃ balena bubhuje kila,एकदा गृहम् आनीय आतिथ्येन निमन्त्र्य तम् श्रद्धयोपहृतं भैक्ष्यं बलेन बुभुजे किल
10,86,6,so 'paśyat tatra mahatīṃ kanyāṃ vīra-mano-harām prīty-utphullekṣaṇas tasyāṃ bhāva-kṣubdhaṃ mano dadhe,सो ऽपश्यत् तत्र महतीं कन्यां वीर-मनो-हराम् प्रीत्य्-उत्फुल्लेक्षणस् तस्यां भाव-क्षुब्धं मनो दधे
10,86,7,sāpi taṃ cakame vīkṣya nārīṇāṃ hṛdayaṃ-gamam hasantī vrīḍitāpaṅgī tan-nyasta-hṛdayekṣaṇā,सापि तं चकमे वीक्ष्य नारीणां हृदयं-गमम् हसन्ती व्रीडितापङ्गी तन्-न्यस्त-हृदयेक्षणा
10,86,8,tāṃ paraṃ samanudhyāyann antaraṃ prepsur arjunaḥ na lebhe śaṃ bhramac-cittaḥ kāmenāti-balīyasā,तां परं समनुध्यायन्न् अन्तरं प्रेप्सुर् अर्जुनः न लेभे शं भ्रमच्-चित्तः कामेनाति-बलीयसा
10,86,9,mahatyāṃ deva-yātrāyāṃ ratha-sthāṃ durga-nirgatāṃ jahārānumataḥ pitroḥ kṛṣṇasya ca mahā-rathaḥ,महत्यां देव-यात्रायां रथ-स्थां दुर्ग-निर्गतां जहारानुमतः पित्रोः कृष्णस्य च महा-रथः
10,86,10,ratha-stho dhanur ādāya śūrāṃś cārundhato bhaṭān vidrāvya krośatāṃ svānāṃ sva-bhāgaṃ mṛga-rāḍ iva,रथ-स्थो धनुर् आदाय शूरांश् चारुन्धतो भटान् विद्राव्य क्रोशतां स्वानां स्व-भागं मृग-राड् इव
10,86,11,tac chrutvā kṣubhito rāmaḥ parvaṇīva mahārṇavaḥ gṛhīta-pādaḥ kṛṣṇena suhṛdbhiś cānusāntvitaḥ,तच् छ्रुत्वा क्षुभितो रामः पर्वणीव महार्णवः गृहीत-पादः कृष्णेन सुहृद्भिश् चानुसान्त्वितः
10,86,12,prāhiṇot pāribarhāṇi vara-vadhvor mudā balaḥ mahā-dhanopaskarebha- rathāśva-nara-yoṣitaḥ,प्राहिणोत् पारिबर्हाणि वर-वध्वोर् मुदा बलः महा-धनोपस्करेभ- रथाश्व-नर-योषितः
10,86,13,bhp_10.86.013 śrī-śuka uvāca kṛṣṇasyāsīd dvija-śreṣṭhaḥ śrutadeva iti śrutaḥ kṛṣṇaika-bhaktyā pūrṇārthaḥ śāntaḥ kavir alampataḥ,भ्प्_१०.८६.०१३ श्री-शुक उवाच कृष्णस्यासीद् द्विज-श्रेष्ठः श्रुतदेव इति श्रुतः कृष्णैक-भक्त्या पूर्णार्थः शान्तः कविर् अलम्पतः
10,86,14,sa uvāsa videheṣu mithilāyāṃ gṛhāśramī anīhayāgatāhārya- nirvartita-nija-kriyaḥ,स उवास विदेहेषु मिथिलायां गृहाश्रमी अनीहयागताहार्य- निर्वर्तित-निज-क्रियः
10,86,15,yātrā-mātraṃ tv ahar ahar daivād upanamaty uta nādhikaṃ tāvatā tuṣṭaḥ kriyā cakre yathocitāḥ,यात्रा-मात्रं त्व् अहर् अहर् दैवाद् उपनमत्य् उत नाधिकं तावता तुष्टः क्रिया चक्रे यथोचिताः
10,86,16,tathā tad-rāṣṭra-pālo 'ṅga bahulāśva iti śrutaḥ maithilo niraham-māna ubhāv apy acyuta-priyau,तथा तद्-राष्ट्र-पालो ऽङ्ग बहुलाश्व इति श्रुतः मैथिलो निरहम्-मान उभाव् अप्य् अच्युत-प्रियौ
10,86,17,tayoḥ prasanno bhagavān dārukeṇāhṛtaṃ ratham āruhya sākaṃ munibhir videhān prayayau prabhuḥ,तयोः प्रसन्नो भगवान् दारुकेणाहृतं रथम् आरुह्य साकं मुनिभिर् विदेहान् प्रययौ प्रभुः
10,86,18,nārado vāmadevo 'triḥ kṛṣṇo rāmo 'sito 'ruṇiḥ ahaṃ bṛhaspatiḥ kaṇvo maitreyaś cyavanādayaḥ,नारदो वामदेवो ऽत्रिः कृष्णो रामो ऽसितो ऽरुणिः अहं बृहस्पतिः कण्वो मैत्रेयश् च्यवनादयः
10,86,19,tatra tatra tam āyāntaṃ paurā jānapadā nṛpa upatasthuḥ sārghya-hastā grahaiḥ sūryam ivoditam,तत्र तत्र तम् आयान्तं पौरा जानपदा नृप उपतस्थुः सार्घ्य-हस्ता ग्रहैः सूर्यम् इवोदितम्
10,86,20,ānarta-dhanva-kuru-jāṅgala-kaṅka-matsya- pāñcāla-kunti-madhu-kekaya-kośalārṇāḥ amp;anye ca tan-mukha-sarojam udāra-hāsa- snigdhekṣaṇaṃ nṛpa papur dṛśibhir nr-nāryaḥ,आनर्त-धन्व-कुरु-जाङ्गल-कङ्क-मत्स्य- पाञ्चाल-कुन्ति-मधु-केकय-कोशलार्णाः अम्प्;अन्ये च तन्-मुख-सरोजम् उदार-हास- स्निग्धेक्षणं नृप पपुर् दृशिभिर् न्र्-नार्यः
10,86,21,tebhyaḥ sva-vīkṣaṇa-vinaṣṭa-tamisra-dṛgbhyaḥ kṣemaṃ tri-loka-gurur artha-dṛśaṃ ca yacchan tebhyaḥ sva-vīkṣaṇa-vinaṣṭa-tamisra-dṛgbhyaḥ kṣemaṃ tri-loka-gurur artha-dṛśaṃ ca yacchan śṛṇvan dig-anta-dhavalaṃ sva-yaśo 'śubha-ghnaṃ gītaṃ surair nṛbhir agāc chanakair videhān,तेभ्यः स्व-वीक्षण-विनष्ट-तमिस्र-दृग्भ्यः क्षेमं त्रि-लोक-गुरुर् अर्थ-दृशं च यच्छन् तेभ्यः स्व-वीक्षण-विनष्ट-तमिस्र-दृग्भ्यः क्षेमं त्रि-लोक-गुरुर् अर्थ-दृशं च यच्छन् शृण्वन् दिग्-अन्त-धवलं स्व-यशो ऽशुभ-घ्नं गीतं सुरैर् नृभिर् अगाच् छनकैर् विदेहान्
10,86,22,te 'cyutaṃ prāptam ākarṇya paurā jānapadā nṛpa abhīyur muditās tasmai gṛhītārhaṇa-pāṇayaḥ,ते ऽच्युतं प्राप्तम् आकर्ण्य पौरा जानपदा नृप अभीयुर् मुदितास् तस्मै गृहीतार्हण-पाणयः
10,86,23,dṛṣṭvā ta uttamaḥ-ślokaṃ prīty-utphulānanāśayāḥ kair dhṛtāñjalibhir nemuḥ śruta-pūrvāṃs tathā munīn,दृष्ट्वा त उत्तमः-श्लोकं प्रीत्य्-उत्फुलाननाशयाः कैर् धृताञ्जलिभिर् नेमुः श्रुत-पूर्वांस् तथा मुनीन्
10,86,24,svānugrahāya samprāptaṃ manvānau taṃ jagad-gurum maithilaḥ śrutadevaś ca pādayoḥ petatuḥ prabhoḥ,स्वानुग्रहाय सम्प्राप्तं मन्वानौ तं जगद्-गुरुम् मैथिलः श्रुतदेवश् च पादयोः पेततुः प्रभोः
10,86,25,nyamantrayetāṃ dāśārham ātithyena saha dvijaiḥ maithilaḥ śrutadevaś ca yugapat saṃhatāñjalī,न्यमन्त्रयेतां दाशार्हम् आतिथ्येन सह द्विजैः मैथिलः श्रुतदेवश् च युगपत् संहताञ्जली
10,86,26,bhagavāṃs tad abhipretya dvayoḥ priya-cikīrṣayā ubhayor āviśad geham ubhābhyāṃ tad-alakṣitaḥ,भगवांस् तद् अभिप्रेत्य द्वयोः प्रिय-चिकीर्षया उभयोर् आविशद् गेहम् उभाभ्यां तद्-अलक्षितः
10,86,27,śrāntān apy atha tān dūrāj janakaḥ sva-gṛhāgatān ānīteṣv āsanāgryeṣu sukhāsīnān mahā-manāḥ,श्रान्तान् अप्य् अथ तान् दूराज् जनकः स्व-गृहागतान् आनीतेष्व् आसनाग्र्येषु सुखासीनान् महा-मनाः
10,86,28,pravṛddha-bhaktyā uddharṣa- hṛdayāsrāvilekṣaṇaḥ natvā tad-aṅghrīn prakṣālya tad-apo loka-pāvanīḥ,प्रवृद्ध-भक्त्या उद्धर्ष- हृदयास्राविलेक्षणः नत्वा तद्-अङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तद्-अपो लोक-पावनीः
10,86,29,sa-kuṭumbo vahan mūrdhnā pūjayāṃ cakra īśvarān gandha-mālyāmbarākalpa- dhūpa-dīpārghya-go-vṛṣaiḥ,स-कुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् गन्ध-माल्याम्बराकल्प- धूप-दीपार्घ्य-गो-वृषैः
10,86,30,vācā madhurayā prīṇann idam āhānna-tarpitān pādāv aṅka-gatau viṣṇoḥ saṃspṛśañ chanakair mudā,वाचा मधुरया प्रीणन्न् इदम् आहान्न-तर्पितान् पादाव् अङ्क-गतौ विष्णोः संस्पृशञ् छनकैर् मुदा
10,86,31,bhp_10.86.031 śrī-bahulāśva uvāca bhavān hi sarva-bhūtānām ātmā sākṣī sva-dṛg vibho atha nas tvat-padāmbhojaṃ smaratāṃ darśanaṃ gataḥ,भ्प्_१०.८६.०३१ श्री-बहुलाश्व उवाच भवान् हि सर्व-भूतानाम् आत्मा साक्षी स्व-दृग् विभो अथ नस् त्वत्-पदाम्भोजं स्मरतां दर्शनं गतः
10,86,32,sva-vacas tad ṛtaṃ kartum asmad-dṛg-gocaro bhavān yad ātthaikānta-bhaktān me nānantaḥ śrīr ajaḥ priyaḥ,स्व-वचस् तद् ऋतं कर्तुम् अस्मद्-दृग्-गोचरो भवान् यद् आत्थैकान्त-भक्तान् मे नानन्तः श्रीर् अजः प्रियः
10,86,33,ko nu tvac-caraṇāmbhojam evaṃ-vid visṛjet pumān niṣkiñcanānāṃ śāntānāṃ munīnāṃ yas tvam ātma-daḥ,को नु त्वच्-चरणाम्भोजम् एवं-विद् विसृजेत् पुमान् निष्किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां यस् त्वम् आत्म-दः
10,86,34,yo 'vatīrya yador vaṃśe nṛṇāṃ saṃsaratām iha yaśo vitene tac-chāntyai trai-lokya-vṛjināpaham,यो ऽवतीर्य यदोर् वंशे नृणां संसरताम् इह यशो वितेने तच्-छान्त्यै त्रै-लोक्य-वृजिनापहम्
10,86,35,namas tubhyaṃ bhagavate kṛṣṇāyākuṇṭha-medhase nārāyaṇāya ṛṣaye su-śāntaṃ tapa īyuṣe,नमस् तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठ-मेधसे नारायणाय ऋषये सु-शान्तं तप ईयुषे
10,86,36,dināni katicid bhūman gṛhān no nivasa dvijaiḥ sametaḥ pāda-rajasā punīhīdaṃ nimeḥ kulam,दिनानि कतिचिद् भूमन् गृहान् नो निवस द्विजैः समेतः पाद-रजसा पुनीहीदं निमेः कुलम्
10,86,37,ity upāmantrito rājñā bhagavāṃl loka-bhāvanaḥ uvāsa kurvan kalyāṇaṃ mithilā-nara-yoṣitām,इत्य् उपामन्त्रितो राज्ञा भगवांल् लोक-भावनः उवास कुर्वन् कल्याणं मिथिला-नर-योषिताम्
10,86,38,śrutadevo 'cyutaṃ prāptaṃ sva-gṛhāñ janako yathā natvā munīn su-saṃhṛṣṭo dhunvan vāso nanarta ha,श्रुतदेवो ऽच्युतं प्राप्तं स्व-गृहाञ् जनको यथा नत्वा मुनीन् सु-संहृष्टो धुन्वन् वासो ननर्त ह
10,86,39,tṛṇa-pīṭha-bṛṣīṣv etān ānīteṣūpaveśya saḥ svāgatenābhinandyāṅghrīn sa-bhāryo 'vanije mudā,तृण-पीठ-बृषीष्व् एतान् आनीतेषूपवेश्य सः स्वागतेनाभिनन्द्याङ्घ्रीन् स-भार्यो ऽवनिजे मुदा
10,86,40,tad-ambhasā mahā-bhāga ātmānaṃ sa-gṛhānvayam snāpayāṃ cakra uddharṣo labdha-sarva-manorathaḥ,तद्-अम्भसा महा-भाग आत्मानं स-गृहान्वयम् स्नापयां चक्र उद्धर्षो लब्ध-सर्व-मनोरथः
10,86,41,phalārhaṇośīra-śivāmṛtāmbubhir mṛdā surabhyā tulasī-kuśāmbuyaiḥ ārādhayām āsa yathopapannayā saparyayā sattva-vivardhanāndhasā,फलार्हणोशीर-शिवामृताम्बुभिर् मृदा सुरभ्या तुलसी-कुशाम्बुयैः आराधयाम् आस यथोपपन्नया सपर्यया सत्त्व-विवर्धनान्धसा
10,86,42,sa tarkayām āsa kuto mamānv abhūt gṛhāndha-kupe patitasya saṅgamaḥ yaḥ sarva-tīrthāspada-pāda-reṇubhiḥ kṛṣṇena cāsyātma-niketa-bhūsuraiḥ,स तर्कयाम् आस कुतो ममान्व् अभूत् गृहान्ध-कुपे पतितस्य सङ्गमः यः सर्व-तीर्थास्पद-पाद-रेणुभिः कृष्णेन चास्यात्म-निकेत-भूसुरैः
10,86,43,sūpaviṣṭān kṛtātithyān śrutadeva upasthitaḥ sa-bhārya-svajanāpatya uvācāṅghry-abhimarśanaḥ,सूपविष्टान् कृतातिथ्यान् श्रुतदेव उपस्थितः स-भार्य-स्वजनापत्य उवाचाङ्घ्र्य्-अभिमर्शनः
10,86,44,bhp_10.86.044 śrutadeva uvāca nādya no darśanaṃ prāptaḥ paraṃ parama-pūruṣaḥ yarhīdaṃ śaktibhiḥ sṛṣṭvā praviṣṭo hy ātma-sattayā,भ्प्_१०.८६.०४४ श्रुतदेव उवाच नाद्य नो दर्शनं प्राप्तः परं परम-पूरुषः यर्हीदं शक्तिभिः सृष्ट्वा प्रविष्टो ह्य् आत्म-सत्तया
10,86,45,yathā śayānaḥ puruṣo manasaivātma-māyayā sṛṣṭvā lokaṃ paraṃ svāpnam anuviśyāvabhāsate,यथा शयानः पुरुषो मनसैवात्म-मायया सृष्ट्वा लोकं परं स्वाप्नम् अनुविश्यावभासते
10,86,46,śṛṇvatāṃ gadatāṃ śaśvad arcatāṃ tvābhivandatām ṇṛṇāṃ saṃvadatām antar hṛdi bhāsy amalātmanām,शृण्वतां गदतां शश्वद् अर्चतां त्वाभिवन्दताम् णृणां संवदताम् अन्तर् हृदि भास्य् अमलात्मनाम्
10,86,47,hṛdi-stho 'py ati-dūra-sthaḥ karma-vikṣipta-cetasām ātma-śaktibhir agrāhyo 'py anty upeta-guṇātmanām,हृदि-स्थो ऽप्य् अति-दूर-स्थः कर्म-विक्षिप्त-चेतसाम् आत्म-शक्तिभिर् अग्राह्यो ऽप्य् अन्त्य् उपेत-गुणात्मनाम्
10,86,48,namo 'stu te 'dhyātma-vidāṃ parātmane anātmane svātma-vibhakta-mṛtyave amp;sa-kāraṇākāraṇa-liṅgam īyuṣe sva-māyayāsaṃvṛta-ruddha-dṛṣṭaye,नमो ऽस्तु ते ऽध्यात्म-विदां परात्मने अनात्मने स्वात्म-विभक्त-मृत्यवे अम्प्;स-कारणाकारण-लिङ्गम् ईयुषे स्व-माययासंवृत-रुद्ध-दृष्टये
10,86,49,sa tvaṃ śādhi sva-bhṛtyān naḥ kiṃ deva karavāma he etad-anto nṛṇāṃ kleśo yad bhavān akṣi-gocaraḥ,स त्वं शाधि स्व-भृत्यान् नः किं देव करवाम हे एतद्-अन्तो नृणां क्लेशो यद् भवान् अक्षि-गोचरः
10,86,50,bhp_10.86.050 śrī-śuka uvāca tad-uktam ity upākarṇya bhagavān praṇatārti-hā gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ prahasaṃs tam uvāca ha,भ्प्_१०.८६.०५० श्री-शुक उवाच तद्-उक्तम् इत्य् उपाकर्ण्य भगवान् प्रणतार्ति-हा गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रहसंस् तम् उवाच ह
10,86,51,bhp_10.86.051 śrī-bhagavān uvāca brahmaṃs te 'nugrahārthāya samprāptān viddhy amūn munīn sañcaranti mayā lokān punantaḥ pāda-reṇubhiḥ,भ्प्_१०.८६.०५१ श्री-भगवान् उवाच ब्रह्मंस् ते ऽनुग्रहार्थाय सम्प्राप्तान् विद्ध्य् अमून् मुनीन् सञ्चरन्ति मया लोकान् पुनन्तः पाद-रेणुभिः
10,86,52,devāḥ kṣetrāṇi tīrthāni darśana-sparśanārcanaiḥ śanaiḥ punanti kālena tad apy arhattamekṣayā,देवाः क्षेत्राणि तीर्थानि दर्शन-स्पर्शनार्चनैः शनैः पुनन्ति कालेन तद् अप्य् अर्हत्तमेक्षया
10,86,53,brāhmaṇo janmanā śreyān sarveṣām prāṇinām iha tapasā vidyayā tuṣṭyā kim u mat-kalayā yutaḥ,ब्राह्मणो जन्मना श्रेयान् सर्वेषाम् प्राणिनाम् इह तपसा विद्यया तुष्ट्या किम् उ मत्-कलया युतः
10,86,54,na brāhmaṇān me dayitaṃ rūpam etac catur-bhujam sarva-veda-mayo vipraḥ sarva-deva-mayo hy aham,न ब्राह्मणान् मे दयितं रूपम् एतच् चतुर्-भुजम् सर्व-वेद-मयो विप्रः सर्व-देव-मयो ह्य् अहम्
10,86,55,duṣprajñā aviditvaivam avajānanty asūyavaḥ guruṃ māṃ vipram ātmānam arcādāv ijya-dṛṣṭayaḥ,दुष्प्रज्ञा अविदित्वैवम् अवजानन्त्य् असूयवः गुरुं मां विप्रम् आत्मानम् अर्चादाव् इज्य-दृष्टयः
10,86,56,carācaram idaṃ viśvaṃ bhāvā ye cāsya hetavaḥ mad-rūpāṇīti cetasy ādhatte vipro mad-īkṣayā,चराचरम् इदं विश्वं भावा ये चास्य हेतवः मद्-रूपाणीति चेतस्य् आधत्ते विप्रो मद्-ईक्षया
10,86,57,tasmād brahma-ṛṣīn etān brahman mac-chraddhayārcaya evaṃ ced arcito 'smy addhā nānyathā bhūri-bhūtibhiḥ,तस्माद् ब्रह्म-ऋषीन् एतान् ब्रह्मन् मच्-छ्रद्धयार्चय एवं चेद् अर्चितो ऽस्म्य् अद्धा नान्यथा भूरि-भूतिभिः
10,86,58,bhp_10.86.058 śrī-śuka uvāca sa itthaṃ prabhunādiṣṭaḥ saha-kṛṣṇān dvijottamān ārādhyaikātma-bhāvena maithilaś cāpa sad-gatim,भ्प्_१०.८६.०५८ श्री-शुक उवाच स इत्थं प्रभुनादिष्टः सह-कृष्णान् द्विजोत्तमान् आराध्यैकात्म-भावेन मैथिलश् चाप सद्-गतिम्
10,86,59,evaṃ sva-bhaktayo rājan bhagavān bhakta-bhaktimān uṣitvādiśya san-mārgaṃ punar dvāravatīm agāt,एवं स्व-भक्तयो राजन् भगवान् भक्त-भक्तिमान् उषित्वादिश्य सन्-मार्गं पुनर् द्वारवतीम् अगात्
10,87,1,bhp_10.87.001 śrī-parīkṣid uvāca brahman brahmaṇy anirdeśye nirguṇe guṇa-vṛttayaḥ kathaṃ caranti śrutayaḥ sākṣāt sad-asataḥ pare,भ्प्_१०.८७.००१ श्री-परीक्षिद् उवाच ब्रह्मन् ब्रह्मण्य् अनिर्देश्ये निर्गुणे गुण-वृत्तयः कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात् सद्-असतः परे
10,87,2,bhp_10.87.002 śrī-śuka uvāca buddhīndriya-manaḥ-prāṇān janānām asṛjat prabhuḥ mātrārthaṃ ca bhavārthaṃ ca ātmane 'kalpanāya ca,भ्प्_१०.८७.००२ श्री-शुक उवाच बुद्धीन्द्रिय-मनः-प्राणान् जनानाम् असृजत् प्रभुः मात्रार्थं च भवार्थं च आत्मने ऽकल्पनाय च
10,87,3,saiṣā hy upaniṣad brāhmī pūrveśāṃ pūrva-jair dhṛtā śrraddhayā dhārayed yas tāṃ kṣemaṃ gacched akiñcanaḥ,सैषा ह्य् उपनिषद् ब्राह्मी पूर्वेशां पूर्व-जैर् धृता श्र्रद्धया धारयेद् यस् तां क्षेमं गच्छेद् अकिञ्चनः
10,87,4,atra te varṇayiṣyāmi gāthāṃ nārāyaṇānvitām nāradasya ca saṃvādam ṛṣer nārāyaṇasya ca,अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम् नारदस्य च संवादम् ऋषेर् नारायणस्य च
10,87,5,ekadā nārado lokān paryaṭan bhagavat-priyaḥ sanātanam ṛṣiṃ draṣṭuṃ yayau nārāyaṇāśramam,एकदा नारदो लोकान् पर्यटन् भगवत्-प्रियः सनातनम् ऋषिं द्रष्टुं ययौ नारायणाश्रमम्
10,87,6,yo vai bhārata-varṣe 'smin kṣemāya svastaye nṛṇām dharma-jñāna-śamopetam ā-kalpād āsthitas tapaḥ,यो वै भारत-वर्षे ऽस्मिन् क्षेमाय स्वस्तये नृणाम् धर्म-ज्ञान-शमोपेतम् आ-कल्पाद् आस्थितस् तपः
10,87,7,tatropaviṣṭam ṛṣibhiḥ kalāpa-grāma-vāsibhiḥ parītaṃ praṇato 'pṛcchad idam eva kurūdvaha,तत्रोपविष्टम् ऋषिभिः कलाप-ग्राम-वासिभिः परीतं प्रणतो ऽपृच्छद् इदम् एव कुरूद्वह
10,87,8,tasmai hy avocad bhagavān ṛṣīṇāṃ śṛṇvatām idam yo brahma-vādaḥ pūrveṣāṃ jana-loka-nivāsinām,तस्मै ह्य् अवोचद् भगवान् ऋषीणां शृण्वताम् इदम् यो ब्रह्म-वादः पूर्वेषां जन-लोक-निवासिनाम्
10,87,9,bhp_10.87.009 śrī-bhagavān uvāca svāyambhuva brahma-satraṃ jana-loke 'bhavat purā tatra-sthānāṃ mānasānāṃ munīnām ūrdhva-retasām,भ्प्_१०.८७.००९ श्री-भगवान् उवाच स्वायम्भुव ब्रह्म-सत्रं जन-लोके ऽभवत् पुरा तत्र-स्थानां मानसानां मुनीनाम् ऊर्ध्व-रेतसाम्
10,87,10,śvetadvīpaṃ gatavati tvayi draṣṭuṃ tad-īśvaram brahma-vādaḥ su-saṃvṛttaḥ śrutayo yatra śerate tatra hāyam abhūt praśnas tvaṃ māṃ yam anupṛcchasi,श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तद्-ईश्वरम् ब्रह्म-वादः सु-संवृत्तः श्रुतयो यत्र शेरते तत्र हायम् अभूत् प्रश्नस् त्वं मां यम् अनुपृच्छसि
10,87,11,tulya-śruta-tapaḥ-śīlās tulya-svīyāri-madhyamāḥ api cakruḥ pravacanam ekaṃ śuśrūṣavo 'pare,तुल्य-श्रुत-तपः-शीलास् तुल्य-स्वीयारि-मध्यमाः अपि चक्रुः प्रवचनम् एकं शुश्रूषवो ऽपरे
10,87,12,bhp_10.87.012 śrī-sanandana uvāca sva-sṛṣṭam idam āpīya śayānaṃ saha śaktibhiḥ tad-ante bodhayāṃ cakrus tal-liṅgaiḥ śrutayaḥ param,भ्प्_१०.८७.०१२ श्री-सनन्दन उवाच स्व-सृष्टम् इदम् आपीय शयानं सह शक्तिभिः तद्-अन्ते बोधयां चक्रुस् तल्-लिङ्गैः श्रुतयः परम्
10,87,13,yathā śayānaṃ saṃrājaṃ vandinas tat-parākramaiḥ pratyūṣe 'bhetya su-ślokair bodhayanty anujīvinaḥ,यथा शयानं संराजं वन्दिनस् तत्-पराक्रमैः प्रत्यूषे ऽभेत्य सु-श्लोकैर् बोधयन्त्य् अनुजीविनः
10,87,14,bhp_10.87.014 śrī-śrutaya ūcuḥ jaya jaya jahy ajām ajita doṣa-gṛbhīta-guṇāṃ tvam asi yad ātmanā samavaruddha-samasta-bhagaḥ jaya jaya jahy ajām ajita doṣa-gṛbhīta-guṇāṃ tvam asi yad ātmanā samavaruddha-samasta-bhagaḥ aga-jagad-okasām akhila-śakty-avabodhaka te kvacid ajayātmanā ca carato 'nucaren nigamaḥ,भ्प्_१०.८७.०१४ श्री-श्रुतय ऊचुः जय जय जह्य् अजाम् अजित दोष-गृभीत-गुणां त्वम् असि यद् आत्मना समवरुद्ध-समस्त-भगः जय जय जह्य् अजाम् अजित दोष-गृभीत-गुणां त्वम् असि यद् आत्मना समवरुद्ध-समस्त-भगः अग-जगद्-ओकसाम् अखिल-शक्त्य्-अवबोधक ते क्वचिद् अजयात्मना च चरतो ऽनुचरेन् निगमः
10,87,15,bṛhad upalabdham etad avayanty avaśeṣatayā yata udayāstam-ayau vikṛter mṛdi vāvikṛtāt bṛhad upalabdham etad avayanty avaśeṣatayā yata udayāstam-ayau vikṛter mṛdi vāvikṛtāt ata ṛṣayo dadhus tvayi mano-vacanācaritaṃ katham ayathā bhavanti bhuvi datta-padāni nṛṇām,बृहद् उपलब्धम् एतद् अवयन्त्य् अवशेषतया यत उदयास्तम्-अयौ विकृतेर् मृदि वाविकृतात् बृहद् उपलब्धम् एतद् अवयन्त्य् अवशेषतया यत उदयास्तम्-अयौ विकृतेर् मृदि वाविकृतात् अत ऋषयो दधुस् त्वयि मनो-वचनाचरितं कथम् अयथा भवन्ति भुवि दत्त-पदानि नृणाम्
10,87,16,iti tava sūrayas try-adhipate 'khila-loka-mala- kṣapaṇa-kathāmṛtābdhim avagāhya tapāṃsi jahuḥ iti tava sūrayas try-adhipate 'khila-loka-mala- kṣapaṇa-kathāmṛtābdhim avagāhya tapāṃsi jahuḥ kim uta punaḥ sva-dhāma-vidhutāśaya-kāla-guṇāḥ parama bhajanti ye padam ajasra-sukhānubhavam,इति तव सूरयस् त्र्य्-अधिपते ऽखिल-लोक-मल- क्षपण-कथामृताब्धिम् अवगाह्य तपांसि जहुः इति तव सूरयस् त्र्य्-अधिपते ऽखिल-लोक-मल- क्षपण-कथामृताब्धिम् अवगाह्य तपांसि जहुः किम् उत पुनः स्व-धाम-विधुताशय-काल-गुणाः परम भजन्ति ये पदम् अजस्र-सुखानुभवम्
10,87,17,dṛtaya iva śvasanty asu-bhṛto yadi te 'nuvidhā mahad-aham-ādayo 'ṇḍam asṛjan yad-anugrahataḥ dṛtaya iva śvasanty asu-bhṛto yadi te 'nuvidhā mahad-aham-ādayo 'ṇḍam asṛjan yad-anugrahataḥ puruṣa-vidho 'nvayo 'tra caramo 'nna-mayādiṣu yaḥ sad-asataḥ paraṃ tvam atha yad eṣv avaśeṣam ṛtam,दृतय इव श्वसन्त्य् असु-भृतो यदि ते ऽनुविधा महद्-अहम्-आदयो ऽण्डम् असृजन् यद्-अनुग्रहतः दृतय इव श्वसन्त्य् असु-भृतो यदि ते ऽनुविधा महद्-अहम्-आदयो ऽण्डम् असृजन् यद्-अनुग्रहतः पुरुष-विधो ऽन्वयो ऽत्र चरमो ऽन्न-मयादिषु यः सद्-असतः परं त्वम् अथ यद् एष्व् अवशेषम् ऋतम्
10,87,18,udaram upāsate ya ṛṣi-vartmasu kūrpa-dṛśaḥ parisara-paddhatiṃ hṛdayam āruṇayo daharam udaram upāsate ya ṛṣi-vartmasu kūrpa-dṛśaḥ parisara-paddhatiṃ hṛdayam āruṇayo daharam tata udagād ananta tava dhāma śiraḥ paramaṃ punar iha yat sametya na patanti kṛtānta-mukhe,उदरम् उपासते य ऋषि-वर्त्मसु कूर्प-दृशः परिसर-पद्धतिं हृदयम् आरुणयो दहरम् उदरम् उपासते य ऋषि-वर्त्मसु कूर्प-दृशः परिसर-पद्धतिं हृदयम् आरुणयो दहरम् तत उदगाद् अनन्त तव धाम शिरः परमं पुनर् इह यत् समेत्य न पतन्ति कृतान्त-मुखे
10,87,19,sva-kṛta-vicitra-yoniṣu viśann iva hetutayā taratamataś cakāssy anala-vat sva-kṛtānukṛtiḥ sva-kṛta-vicitra-yoniṣu viśann iva hetutayā taratamataś cakāssy anala-vat sva-kṛtānukṛtiḥ atha vitathāsv amūṣv avitathāṃ tava dhāma samaṃ viraja-dhiyo 'nuyanty abhivipaṇyava eka-rasam,स्व-कृत-विचित्र-योनिषु विशन्न् इव हेतुतया तरतमतश् चकास्स्य् अनल-वत् स्व-कृतानुकृतिः स्व-कृत-विचित्र-योनिषु विशन्न् इव हेतुतया तरतमतश् चकास्स्य् अनल-वत् स्व-कृतानुकृतिः अथ वितथास्व् अमूष्व् अवितथां तव धाम समं विरज-धियो ऽनुयन्त्य् अभिविपण्यव एक-रसम्
10,87,20,sva-kṛta-pureṣv amīṣv abahir-antara-saṃvaraṇaṃ tava puruṣaṃ vadanty akhila-śakti-dhṛto 'ṃśa-kṛtam sva-kṛta-pureṣv amīṣv abahir-antara-saṃvaraṇaṃ tava puruṣaṃ vadanty akhila-śakti-dhṛto 'ṃśa-kṛtam iti nṛ-gatiṃ vivicya kavayo nigamāvapanaṃ bhavata upāsate 'ṅghrim abhavam bhuvi viśvasitāḥ,स्व-कृत-पुरेष्व् अमीष्व् अबहिर्-अन्तर-संवरणं तव पुरुषं वदन्त्य् अखिल-शक्ति-धृतो ऽंश-कृतम् स्व-कृत-पुरेष्व् अमीष्व् अबहिर्-अन्तर-संवरणं तव पुरुषं वदन्त्य् अखिल-शक्ति-धृतो ऽंश-कृतम् इति नृ-गतिं विविच्य कवयो निगमावपनं भवत उपासते ऽङ्घ्रिम् अभवम् भुवि विश्वसिताः
10,87,21,duravagamātma-tattva-nigamāya tavātta-tanoś carita-mahāmṛtābdhi-parivarta-pariśramaṇāḥ duravagamātma-tattva-nigamāya tavātta-tanoś carita-mahāmṛtābdhi-parivarta-pariśramaṇāḥ na parilaṣanti kecid apavargam apīśvara te caraṇa-saroja-haṃsa-kula-saṅga-visṛṣṭa-gṛhāḥ,दुरवगमात्म-तत्त्व-निगमाय तवात्त-तनोश् चरित-महामृताब्धि-परिवर्त-परिश्रमणाः दुरवगमात्म-तत्त्व-निगमाय तवात्त-तनोश् चरित-महामृताब्धि-परिवर्त-परिश्रमणाः न परिलषन्ति केचिद् अपवर्गम् अपीश्वर ते चरण-सरोज-हंस-कुल-सङ्ग-विसृष्ट-गृहाः
10,87,22,tvad-anupathaṃ kulāyam idam ātma-suhṛt-priya-vac carati tathonmukhe tvayi hite priya ātmani ca tvad-anupathaṃ kulāyam idam ātma-suhṛt-priya-vac carati tathonmukhe tvayi hite priya ātmani ca na bata ramanty aho asad-upāsanayātma-hano yad-anuśayā bhramanty uru-bhaye ku-śarīra-bhṛtaḥ,त्वद्-अनुपथं कुलायम् इदम् आत्म-सुहृत्-प्रिय-वच् चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च त्वद्-अनुपथं कुलायम् इदम् आत्म-सुहृत्-प्रिय-वच् चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च न बत रमन्त्य् अहो असद्-उपासनयात्म-हनो यद्-अनुशया भ्रमन्त्य् उरु-भये कु-शरीर-भृतः
10,87,23,nibhṛta-marun-mano-'kṣa-dṛḍha-yoga-yujo hṛdi yan munaya upāsate tad arayo 'pi yayuḥ smaraṇāt nibhṛta-marun-mano-'kṣa-dṛḍha-yoga-yujo hṛdi yan munaya upāsate tad arayo 'pi yayuḥ smaraṇāt striya uragendra-bhoga-bhuja-daṇḍa-viṣakta-dhiyo vayam api te samāḥ sama-dṛśo 'ṅghri-saroja-sudhāḥ,निभृत-मरुन्-मनो-ऽक्ष-दृढ-योग-युजो हृदि यन् मुनय उपासते तद् अरयो ऽपि ययुः स्मरणात् निभृत-मरुन्-मनो-ऽक्ष-दृढ-योग-युजो हृदि यन् मुनय उपासते तद् अरयो ऽपि ययुः स्मरणात् स्त्रिय उरगेन्द्र-भोग-भुज-दण्ड-विषक्त-धियो वयम् अपि ते समाः सम-दृशो ऽङ्घ्रि-सरोज-सुधाः
10,87,24,ka iha nu veda batāvara-janma-layo 'gra-saraṃ yata udagād ṛṣir yam anu deva-gaṇā ubhaye ka iha nu veda batāvara-janma-layo 'gra-saraṃ yata udagād ṛṣir yam anu deva-gaṇā ubhaye tarhi na san na cāsad ubhayaṃ na ca kāla-javaḥ kim api na tatra śāstram avakṛṣya śayīta yadā,क इह नु वेद बतावर-जन्म-लयो ऽग्र-सरं यत उदगाद् ऋषिर् यम् अनु देव-गणा उभये क इह नु वेद बतावर-जन्म-लयो ऽग्र-सरं यत उदगाद् ऋषिर् यम् अनु देव-गणा उभये तर्हि न सन् न चासद् उभयं न च काल-जवः किम् अपि न तत्र शास्त्रम् अवकृष्य शयीत यदा
10,87,25,janim asataḥ sato mṛtim utātmani ye ca bhidāṃ vipaṇam ṛtaṃ smaranty upadiśanti ta ārupitaiḥ janim asataḥ sato mṛtim utātmani ye ca bhidāṃ vipaṇam ṛtaṃ smaranty upadiśanti ta ārupitaiḥ tri-guṇa-mayaḥ pumān iti bhidā yad abodha-kṛtā tvayi na tataḥ paratra sa bhaved avabodha-rase,जनिम् असतः सतो मृतिम् उतात्मनि ये च भिदां विपणम् ऋतं स्मरन्त्य् उपदिशन्ति त आरुपितैः जनिम् असतः सतो मृतिम् उतात्मनि ये च भिदां विपणम् ऋतं स्मरन्त्य् उपदिशन्ति त आरुपितैः त्रि-गुण-मयः पुमान् इति भिदा यद् अबोध-कृता त्वयि न ततः परत्र स भवेद् अवबोध-रसे
10,87,26,sad iva manas tri-vṛt tvayi vibhāty asad ā-manujāt sad abhimṛśanty aśeṣam idam ātmatayātma-vidaḥ sad iva manas tri-vṛt tvayi vibhāty asad ā-manujāt sad abhimṛśanty aśeṣam idam ātmatayātma-vidaḥ na hi vikṛtiṃ tyajanti kanakasya tad-ātmatayā sva-kṛtam anupraviṣṭam idam ātmatayāvasitam,सद् इव मनस् त्रि-वृत् त्वयि विभात्य् असद् आ-मनुजात् सद् अभिमृशन्त्य् अशेषम् इदम् आत्मतयात्म-विदः सद् इव मनस् त्रि-वृत् त्वयि विभात्य् असद् आ-मनुजात् सद् अभिमृशन्त्य् अशेषम् इदम् आत्मतयात्म-विदः न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तद्-आत्मतया स्व-कृतम् अनुप्रविष्टम् इदम् आत्मतयावसितम्
10,87,27,tava pari ye caranty akhila-sattva-niketatayā ta uta padākramanty avigaṇayya śiro nirṛteḥ tava pari ye caranty akhila-sattva-niketatayā ta uta padākramanty avigaṇayya śiro nirṛteḥ parivayase paśūn iva girā vibudhān api tāṃs tvayi kṛta-sauhṛdāḥ khalu punanti na ye vimukhāḥ,तव परि ये चरन्त्य् अखिल-सत्त्व-निकेततया त उत पदाक्रमन्त्य् अविगणय्य शिरो निरृतेः तव परि ये चरन्त्य् अखिल-सत्त्व-निकेततया त उत पदाक्रमन्त्य् अविगणय्य शिरो निरृतेः परिवयसे पशून् इव गिरा विबुधान् अपि तांस् त्वयि कृत-सौहृदाः खलु पुनन्ति न ये विमुखाः
10,87,28,tvam akaraṇaḥ sva-rāḍ akhila-kāraka-śakti-dharas tava balim udvahanti samadanty ajayānimiṣāḥ tvam akaraṇaḥ sva-rāḍ akhila-kāraka-śakti-dharas tava balim udvahanti samadanty ajayānimiṣāḥ varṣa-bhujo 'khila-kṣiti-pater iva viśva-sṛjo vidadhati yatra ye tv adhikṛtā bhavataś cakitāḥ,त्वम् अकरणः स्व-राड् अखिल-कारक-शक्ति-धरस् तव बलिम् उद्वहन्ति समदन्त्य् अजयानिमिषाः त्वम् अकरणः स्व-राड् अखिल-कारक-शक्ति-धरस् तव बलिम् उद्वहन्ति समदन्त्य् अजयानिमिषाः वर्ष-भुजो ऽखिल-क्षिति-पतेर् इव विश्व-सृजो विदधति यत्र ये त्व् अधिकृता भवतश् चकिताः
10,87,29,sthira-cara-jātayaḥ syur ajayottha-nimitta-yujo vihara udīkṣayā yadi parasya vimukta tataḥ sthira-cara-jātayaḥ syur ajayottha-nimitta-yujo vihara udīkṣayā yadi parasya vimukta tataḥ na hi paramasya kaścid aparo na paraś ca bhaved viyata ivāpadasya tava śūnya-tulāṃ dadhataḥ,स्थिर-चर-जातयः स्युर् अजयोत्थ-निमित्त-युजो विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त ततः स्थिर-चर-जातयः स्युर् अजयोत्थ-निमित्त-युजो विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त ततः न हि परमस्य कश्चिद् अपरो न परश् च भवेद् वियत इवापदस्य तव शून्य-तुलां दधतः
10,87,30,aparimitā dhruvās tanu-bhṛto yadi sarva-gatās tarhi na śāsyateti niyamo dhrava netarathā aparimitā dhruvās tanu-bhṛto yadi sarva-gatās tarhi na śāsyateti niyamo dhrava netarathā ajani ca yan-mayaṃ tad avimucya niyantṛ bhavet samam anujānatāṃ yad amataṃ mata-duṣṭatayā,अपरिमिता ध्रुवास् तनु-भृतो यदि सर्व-गतास् तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रव नेतरथा अपरिमिता ध्रुवास् तनु-भृतो यदि सर्व-गतास् तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रव नेतरथा अजनि च यन्-मयं तद् अविमुच्य नियन्तृ भवेत् समम् अनुजानतां यद् अमतं मत-दुष्टतया
10,87,31,na ghaṭata udbhavaḥ prakṛti-pūruṣayor ajayor ubhaya-yujā bhavanty asu-bhṛto jala-budbuda-vat na ghaṭata udbhavaḥ prakṛti-pūruṣayor ajayor ubhaya-yujā bhavanty asu-bhṛto jala-budbuda-vat tvayi ta ime tato vividha-nāma-guṇaiḥ parame sarita ivārṇave madhuni lilyur aśeṣa-rasāḥ,न घटत उद्भवः प्रकृति-पूरुषयोर् अजयोर् उभय-युजा भवन्त्य् असु-भृतो जल-बुद्बुद-वत् न घटत उद्भवः प्रकृति-पूरुषयोर् अजयोर् उभय-युजा भवन्त्य् असु-भृतो जल-बुद्बुद-वत् त्वयि त इमे ततो विविध-नाम-गुणैः परमे सरित इवार्णवे मधुनि लिल्युर् अशेष-रसाः
10,87,32,nṛṣu tava mayayā bhramam amīṣv avagatya bhṛśaṃ tvayi su-dhiyo 'bhave dadhati bhāvam anuprabhavam nṛṣu tava mayayā bhramam amīṣv avagatya bhṛśaṃ tvayi su-dhiyo 'bhave dadhati bhāvam anuprabhavam katham anuvartatāṃ bhava-bhayaṃ tava yad bhru-kuṭiḥ sṛjati muhus tri-nemir abhavac-charaṇeṣu bhayam,नृषु तव मयया भ्रमम् अमीष्व् अवगत्य भृशं त्वयि सु-धियो ऽभवे दधति भावम् अनुप्रभवम् नृषु तव मयया भ्रमम् अमीष्व् अवगत्य भृशं त्वयि सु-धियो ऽभवे दधति भावम् अनुप्रभवम् कथम् अनुवर्ततां भव-भयं तव यद् भ्रु-कुटिः सृजति मुहुस् त्रि-नेमिर् अभवच्-छरणेषु भयम्
10,87,33,vijita-hṛṣīka-vāyubhir adānta-manas tura-gaṃ ya iha yatanti yantum ati-lolam upāya-khidaḥ vijita-hṛṣīka-vāyubhir adānta-manas tura-gaṃ ya iha yatanti yantum ati-lolam upāya-khidaḥ vyasana-śatānvitāḥ samavahāya guroś caraṇaṃ vaṇija ivāja santy akṛta-karṇa-dharā jaladhau,विजित-हृषीक-वायुभिर् अदान्त-मनस् तुर-गं य इह यतन्ति यन्तुम् अति-लोलम् उपाय-खिदः विजित-हृषीक-वायुभिर् अदान्त-मनस् तुर-गं य इह यतन्ति यन्तुम् अति-लोलम् उपाय-खिदः व्यसन-शतान्विताः समवहाय गुरोश् चरणं वणिज इवाज सन्त्य् अकृत-कर्ण-धरा जलधौ
10,87,34,svajana-sutātma-dāra-dhana-dhāma-dharāsu-rathais tvayi sati kiṃ nṛṇām śrayata ātmani sarva-rase svajana-sutātma-dāra-dhana-dhāma-dharāsu-rathais tvayi sati kiṃ nṛṇām śrayata ātmani sarva-rase iti sad ajānatāṃ mithunato rataye caratāṃ sukhayati ko nv iha sva-vihate sva-nirasta-bhage,स्वजन-सुतात्म-दार-धन-धाम-धरासु-रथैस् त्वयि सति किं नृणाम् श्रयत आत्मनि सर्व-रसे स्वजन-सुतात्म-दार-धन-धाम-धरासु-रथैस् त्वयि सति किं नृणाम् श्रयत आत्मनि सर्व-रसे इति सद् अजानतां मिथुनतो रतये चरतां सुखयति को न्व् इह स्व-विहते स्व-निरस्त-भगे
10,87,35,bhuvi puru-puṇya-tīrtha-sadanāny ṛṣayo vimadās ta uta bhavat-padāmbuja-hṛdo 'gha-bhid-aṅghri-jalāḥ bhuvi puru-puṇya-tīrtha-sadanāny ṛṣayo vimadās ta uta bhavat-padāmbuja-hṛdo 'gha-bhid-aṅghri-jalāḥ dadhati sakṛn manas tvayi ya ātmani nitya-sukhe na punar upāsate puruṣa-sāra-harāvasathān,भुवि पुरु-पुण्य-तीर्थ-सदनान्य् ऋषयो विमदास् त उत भवत्-पदाम्बुज-हृदो ऽघ-भिद्-अङ्घ्रि-जलाः भुवि पुरु-पुण्य-तीर्थ-सदनान्य् ऋषयो विमदास् त उत भवत्-पदाम्बुज-हृदो ऽघ-भिद्-अङ्घ्रि-जलाः दधति सकृन् मनस् त्वयि य आत्मनि नित्य-सुखे न पुनर् उपासते पुरुष-सार-हरावसथान्
10,87,36,sata idaṃ utthitaṃ sad iti cen nanu tarka-hataṃ vyabhicarati kva ca kva ca mṛṣā na tathobhaya-yuk sata idaṃ utthitaṃ sad iti cen nanu tarka-hataṃ vyabhicarati kva ca kva ca mṛṣā na tathobhaya-yuk vyavahṛtaye vikalpa iṣito 'ndha-paramparayā bhramayati bhāratī ta uru-vṛttibhir uktha-jaḍān,सत इदं उत्थितं सद् इति चेन् ननु तर्क-हतं व्यभिचरति क्व च क्व च मृषा न तथोभय-युक् सत इदं उत्थितं सद् इति चेन् ननु तर्क-हतं व्यभिचरति क्व च क्व च मृषा न तथोभय-युक् व्यवहृतये विकल्प इषितो ऽन्ध-परम्परया भ्रमयति भारती त उरु-वृत्तिभिर् उक्थ-जडान्
10,87,37,na yad idam agra āsa na bhaviṣyad ato nidhanād anu mitam antarā tvayi vibhāti mṛṣaika-rase na yad idam agra āsa na bhaviṣyad ato nidhanād anu mitam antarā tvayi vibhāti mṛṣaika-rase ata upamīyate draviṇa-jāti-vikalpa-pathair vitatha-mano-vilāsam ṛtam ity avayanty abudhāḥ,न यद् इदम् अग्र आस न भविष्यद् अतो निधनाद् अनु मितम् अन्तरा त्वयि विभाति मृषैक-रसे न यद् इदम् अग्र आस न भविष्यद् अतो निधनाद् अनु मितम् अन्तरा त्वयि विभाति मृषैक-रसे अत उपमीयते द्रविण-जाति-विकल्प-पथैर् वितथ-मनो-विलासम् ऋतम् इत्य् अवयन्त्य् अबुधाः
10,87,38,sa yad ajayā tv ajām anuśayīta guṇāṃś ca juṣan bhajati sarūpatāṃ tad anu mṛtyum apeta-bhagaḥ sa yad ajayā tv ajām anuśayīta guṇāṃś ca juṣan bhajati sarūpatāṃ tad anu mṛtyum apeta-bhagaḥ tvam uta jahāsi tām ahir iva tvacam ātta-bhago mahasi mahīyase 'ṣṭa-guṇite 'parimeya-bhagaḥ,स यद् अजया त्व् अजाम् अनुशयीत गुणांश् च जुषन् भजति सरूपतां तद् अनु मृत्युम् अपेत-भगः स यद् अजया त्व् अजाम् अनुशयीत गुणांश् च जुषन् भजति सरूपतां तद् अनु मृत्युम् अपेत-भगः त्वम् उत जहासि ताम् अहिर् इव त्वचम् आत्त-भगो महसि महीयसे ऽष्ट-गुणिते ऽपरिमेय-भगः
10,87,39,yadi na samuddharanti yatayo hṛdi kāma-jaṭā duradhigamo 'satāṃ hṛdi gato 'smṛta-kaṇṭha-maṇiḥ yadi na samuddharanti yatayo hṛdi kāma-jaṭā duradhigamo 'satāṃ hṛdi gato 'smṛta-kaṇṭha-maṇiḥ asu-tṛpa-yoginām ubhayato 'py asukhaṃ bhagavann anapagatāntakād anadhirūḍha-padād bhavataḥ,यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि काम-जटा दुरधिगमो ऽसतां हृदि गतो ऽस्मृत-कण्ठ-मणिः यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि काम-जटा दुरधिगमो ऽसतां हृदि गतो ऽस्मृत-कण्ठ-मणिः असु-तृप-योगिनाम् उभयतो ऽप्य् असुखं भगवन्न् अनपगतान्तकाद् अनधिरूढ-पदाद् भवतः
10,87,40,tvad avagamī na vetti bhavad-uttha-śubhāśubhayor guṇa-viguṇānvayāṃs tarhi deha-bhṛtāṃ ca giraḥ tvad avagamī na vetti bhavad-uttha-śubhāśubhayor guṇa-viguṇānvayāṃs tarhi deha-bhṛtāṃ ca giraḥ anu-yugam anv-ahaṃ sa-guṇa gīta-paramparayā śravaṇa-bhṛto yatas tvam apavarga-gatir manu-jaiḥ,त्वद् अवगमी न वेत्ति भवद्-उत्थ-शुभाशुभयोर् गुण-विगुणान्वयांस् तर्हि देह-भृतां च गिरः त्वद् अवगमी न वेत्ति भवद्-उत्थ-शुभाशुभयोर् गुण-विगुणान्वयांस् तर्हि देह-भृतां च गिरः अनु-युगम् अन्व्-अहं स-गुण गीत-परम्परया श्रवण-भृतो यतस् त्वम् अपवर्ग-गतिर् मनु-जैः
10,87,41,dyu-pataya eva te na yayur antam anantatayā tvam api yad-antarāṇḍa-nicayā nanu sāvaraṇāḥ dyu-pataya eva te na yayur antam anantatayā tvam api yad-antarāṇḍa-nicayā nanu sāvaraṇāḥ kha iva rajāṃsi vānti vayasā saha yac chrutayas tvayi hi phalanty atan-nirasanena bhavan-nidhanāḥ,द्यु-पतय एव ते न ययुर् अन्तम् अनन्ततया त्वम् अपि यद्-अन्तराण्ड-निचया ननु सावरणाः द्यु-पतय एव ते न ययुर् अन्तम् अनन्ततया त्वम् अपि यद्-अन्तराण्ड-निचया ननु सावरणाः ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यच् छ्रुतयस् त्वयि हि फलन्त्य् अतन्-निरसनेन भवन्-निधनाः
10,87,42,bhp_10.87.042 śrī-bhagavān uvāca ity etad brahmaṇaḥ putrā āśrutyātmānuśāsanam sanandanam athānarcuḥ siddhā jñātvātmano gatim,भ्प्_१०.८७.०४२ श्री-भगवान् उवाच इत्य् एतद् ब्रह्मणः पुत्रा आश्रुत्यात्मानुशासनम् सनन्दनम् अथानर्चुः सिद्धा ज्ञात्वात्मनो गतिम्
10,87,43,ity aśeṣa-samāmnāya- purāṇopaniṣad-rasaḥ samuddhṛtaḥ pūrva-jātair vyoma-yānair mahātmabhiḥ,इत्य् अशेष-समाम्नाय- पुराणोपनिषद्-रसः समुद्धृतः पूर्व-जातैर् व्योम-यानैर् महात्मभिः
10,87,44,tvaṃ caitad brahma-dāyāda śraddhayātmānuśāsanam dhārayaṃś cara gāṃ kāmaṃ kāmānāṃ bharjanaṃ nṛṇām,त्वं चैतद् ब्रह्म-दायाद श्रद्धयात्मानुशासनम् धारयंश् चर गां कामं कामानां भर्जनं नृणाम्
10,87,45,bhp_10.87.045 śrī-śuka uvāca evaṃ sa ṛṣiṇādiṣṭaṃ gṛhītvā śraddhayātmavān pūrṇaḥ śruta-dharo rājann āha vīra-vrato muniḥ,भ्प्_१०.८७.०४५ श्री-शुक उवाच एवं स ऋषिणादिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयात्मवान् पूर्णः श्रुत-धरो राजन्न् आह वीर-व्रतो मुनिः
10,87,46,bhp_10.87.046 śrī-nārada uvāca namas tasmai bhagavate kṛṣṇāyāmala-kīrtaye yo dhatte sarva-bhūtānām abhavāyośatīḥ kalāḥ,भ्प्_१०.८७.०४६ श्री-नारद उवाच नमस् तस्मै भगवते कृष्णायामल-कीर्तये यो धत्ते सर्व-भूतानाम् अभवायोशतीः कलाः
10,87,47,ity ādyam ṛṣim ānamya tac-chiṣyāṃś ca mahātmanaḥ tato 'gād āśramaṃ sākṣāt pitur dvaipāyanasya me,इत्य् आद्यम् ऋषिम् आनम्य तच्-छिष्यांश् च महात्मनः ततो ऽगाद् आश्रमं साक्षात् पितुर् द्वैपायनस्य मे
10,87,48,sabhājito bhagavatā kṛtāsana-parigrahaḥ tasmai tad varṇayām āsa nārāyaṇa-mukhāc chrutam,सभाजितो भगवता कृतासन-परिग्रहः तस्मै तद् वर्णयाम् आस नारायण-मुखाच् छ्रुतम्
10,87,49,ity etad varṇitaṃ rājan yan naḥ praśnaḥ kṛtas tvayā yathā brahmaṇy anirdeśye nīṛguṇe 'pi manaś caret,इत्य् एतद् वर्णितं राजन् यन् नः प्रश्नः कृतस् त्वया यथा ब्रह्मण्य् अनिर्देश्ये नीऋगुणे ऽपि मनश् चरेत्
10,87,50,yo 'syotprekṣaka ādi-madhya-nidhane yo 'vyakta-jīveśvaro yaḥ sṛṣṭvedam anupraviśya ṛṣiṇā cakre puraḥ śāsti tāḥ amp;yaṃ sampadya jahāty ajām anuśayī suptaḥ kulāyaṃ yathā taṃ kaivalya-nirasta-yonim abhayaṃ dhyāyed ajasraṃ harim,यो ऽस्योत्प्रेक्षक आदि-मध्य-निधने यो ऽव्यक्त-जीवेश्वरो यः सृष्ट्वेदम् अनुप्रविश्य ऋषिणा चक्रे पुरः शास्ति ताः अम्प्;यं सम्पद्य जहात्य् अजाम् अनुशयी सुप्तः कुलायं यथा तं कैवल्य-निरस्त-योनिम् अभयं ध्यायेद् अजस्रं हरिम्
10,88,1,bhp_10.88.001 śrī-rājovāca devāsura-manuṣyesu ye bhajanty aśivaṃ śivam prāyas te dhanino bhojā na tu lakṣmyāḥ patiṃ harim,भ्प्_१०.८८.००१ श्री-राजोवाच देवासुर-मनुष्येसु ये भजन्त्य् अशिवं शिवम् प्रायस् ते धनिनो भोजा न तु लक्ष्म्याः पतिं हरिम्
10,88,2,etad veditum icchāmaḥ sandeho 'tra mahān hi naḥ viruddha-śīlayoḥ prabhvor viruddhā bhajatāṃ gatiḥ,एतद् वेदितुम् इच्छामः सन्देहो ऽत्र महान् हि नः विरुद्ध-शीलयोः प्रभ्वोर् विरुद्धा भजतां गतिः
10,88,3,bhp_10.88.003 śrī-śuka uvāca śivaḥ śakti-yutaḥ śaśvat tri-liṅgo guṇa-saṃvṛtaḥ vaikārikas taijasaś ca tāmasaś cety ahaṃ tridhā,भ्प्_१०.८८.००३ श्री-शुक उवाच शिवः शक्ति-युतः शश्वत् त्रि-लिङ्गो गुण-संवृतः वैकारिकस् तैजसश् च तामसश् चेत्य् अहं त्रिधा
10,88,4,tato vikārā abhavan ṣoḍaśāmīṣu kañcana upadhāvan vibhūtīnāṃ sarvāsām aśnute gatim,ततो विकारा अभवन् षोडशामीषु कञ्चन उपधावन् विभूतीनां सर्वासाम् अश्नुते गतिम्
10,88,5,harir hi nirguṇaḥ sākṣāt puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ sa sarva-dṛg upadraṣṭā taṃ bhajan nirguṇo bhavet,हरिर् हि निर्गुणः साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः स सर्व-दृग् उपद्रष्टा तं भजन् निर्गुणो भवेत्
10,88,6,nivṛtteṣv aśva-medheṣu rājā yuṣmat-pitāmahaḥ śṛṇvan bhagavato dharmān apṛcchad idam acyutam,निवृत्तेष्व् अश्व-मेधेषु राजा युष्मत्-पितामहः शृण्वन् भगवतो धर्मान् अपृच्छद् इदम् अच्युतम्
10,88,7,sa āha bhagavāṃs tasmai prītaḥ śuśrūṣave prabhuḥ nṛṇāṃ niḥśreyasārthāya yo 'vatīrṇo yadoḥ kule,स आह भगवांस् तस्मै प्रीतः शुश्रूषवे प्रभुः नृणां निःश्रेयसार्थाय यो ऽवतीर्णो यदोः कुले
10,88,8,bhp_10.88.008 śrī-bhagavān uvāca yasyāham anugṛhṇāmi hariṣye tad-dhanaṃ śanaiḥ tato 'dhanaṃ tyajanty asya svajanā duḥkha-duḥkhitam,भ्प्_१०.८८.००८ श्री-भगवान् उवाच यस्याहम् अनुगृह्णामि हरिष्ये तद्-धनं शनैः ततो ऽधनं त्यजन्त्य् अस्य स्वजना दुःख-दुःखितम्
10,88,9,sa yadā vitathodyogo nirviṇṇaḥ syād dhanehayā mat-paraiḥ kṛta-maitrasya kariṣye mad-anugraham,स यदा वितथोद्योगो निर्विण्णः स्याद् धनेहया मत्-परैः कृत-मैत्रस्य करिष्ये मद्-अनुग्रहम्
10,88,10,tad brahma paramaṃ sūkṣmaṃ cin-mātraṃ sad anantakam vijñāyātmatayā dhīraḥ saṃsārāt parimucyate,तद् ब्रह्म परमं सूक्ष्मं चिन्-मात्रं सद् अनन्तकम् विज्ञायात्मतया धीरः संसारात् परिमुच्यते
10,88,11,ato māṃ su-durārādhyaṃ hitvānyān bhajate janaḥ tatas ta āśu-toṣebhyo labdha-rājya-śriyoddhatāḥ mattāḥ pramattā vara-dān vismayanty avajānate,अतो मां सु-दुराराध्यं हित्वान्यान् भजते जनः ततस् त आशु-तोषेभ्यो लब्ध-राज्य-श्रियोद्धताः मत्ताः प्रमत्ता वर-दान् विस्मयन्त्य् अवजानते
10,88,12,bhp_10.88.012 śrī-śuka uvāca śāpa-prasādayor īśā brahma-viṣṇu-śivādayaḥ sadyaḥ śāpa-prasādo 'ṅga śivo brahmā na cācyutaḥ,भ्प्_१०.८८.०१२ श्री-शुक उवाच शाप-प्रसादयोर् ईशा ब्रह्म-विष्णु-शिवादयः सद्यः शाप-प्रसादो ऽङ्ग शिवो ब्रह्मा न चाच्युतः
10,88,13,atra codāharantīmam itihāsaṃ purātanam vṛkāsurāya giriśo varaṃ dattvāpa saṅkaṭam,अत्र चोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् वृकासुराय गिरिशो वरं दत्त्वाप सङ्कटम्
10,88,14,vṛko nāmāsuraḥ putraḥ śakuneḥ pathi nāradam dṛṣṭvāśu-toṣaṃ papraccha deveṣu triṣu durmatiḥ,वृको नामासुरः पुत्रः शकुनेः पथि नारदम् दृष्ट्वाशु-तोषं पप्रच्छ देवेषु त्रिषु दुर्मतिः
10,88,15,sa āha devaṃ giriśam upādhāvāśu siddhyasi yo 'lpābhyāṃ guṇa-doṣābhyām āśu tuṣyati kupyati,स आह देवं गिरिशम् उपाधावाशु सिद्ध्यसि यो ऽल्पाभ्यां गुण-दोषाभ्याम् आशु तुष्यति कुप्यति
10,88,16,daśāsya-bāṇayos tuṣṭaḥ stuvator vandinor iva aiśvaryam atulaṃ dattvā tata āpa su-saṅkaṭam,दशास्य-बाणयोस् तुष्टः स्तुवतोर् वन्दिनोर् इव ऐश्वर्यम् अतुलं दत्त्वा तत आप सु-सङ्कटम्
10,88,17,ity ādiṣṭas tam asura upādhāvat sva-gātrataḥ kedāra ātma-kravyeṇa juhvāno gni-mukhaṃ haram,इत्य् आदिष्टस् तम् असुर उपाधावत् स्व-गात्रतः केदार आत्म-क्रव्येण जुह्वानो ग्नि-मुखं हरम्
10,88,18,devopalabdhim aprāpya nirvedāt saptame 'hani śiro 'vṛścat sudhitinā tat-tīrtha-klinna-mūrdhajam,देवोपलब्धिम् अप्राप्य निर्वेदात् सप्तमे ऽहनि शिरो ऽवृश्चत् सुधितिना तत्-तीर्थ-क्लिन्न-मूर्धजम्
10,88,19,tadā mahā-kāruṇiko sa dhūrjaṭir yathā vayaṃ cāgnir ivotthito 'nalāt nigṛhya dorbhyāṃ bhujayor nyavārayat tat-sparśanād bhūya upaskṛtākṛtiḥ,तदा महा-कारुणिको स धूर्जटिर् यथा वयं चाग्निर् इवोत्थितो ऽनलात् निगृह्य दोर्भ्यां भुजयोर् न्यवारयत् तत्-स्पर्शनाद् भूय उपस्कृताकृतिः
10,88,20,tam āha cāṅgālam alaṃ vṛṇīṣva me yathābhikāmaṃ vitarāmi te varam prīyeya toyena nṛṇāṃ prapadyatām aho tvayātmā bhṛśam ardyate vṛthā,तम् आह चाङ्गालम् अलं वृणीष्व मे यथाभिकामं वितरामि ते वरम् प्रीयेय तोयेन नृणां प्रपद्यताम् अहो त्वयात्मा भृशम् अर्द्यते वृथा
10,88,21,devaṃ sa vavre pāpīyān varaṃ bhūta-bhayāvaham yasya yasya karaṃ śīrṣṇi dhāsye sa mriyatām iti,देवं स वव्रे पापीयान् वरं भूत-भयावहम् यस्य यस्य करं शीर्ष्णि धास्ये स म्रियताम् इति
10,88,22,tac chrutvā bhagavān rudro durmanā iva bhārata oṃ iti prahasaṃs tasmai dade 'her amṛtaṃ yathā,तच् छ्रुत्वा भगवान् रुद्रो दुर्मना इव भारत ॐ इति प्रहसंस् तस्मै ददे ऽहेर् अमृतं यथा
10,88,23,sa tad-vara-parīkṣārthaṃ śambhor mūrdhni kilāsuraḥ sva-hastaṃ dhātum ārebhe so 'bibhyat sva-kṛtāc chivaḥ,स तद्-वर-परीक्षार्थं शम्भोर् मूर्ध्नि किलासुरः स्व-हस्तं धातुम् आरेभे सो ऽबिभ्यत् स्व-कृताच् छिवः
10,88,24,tenopasṛṣṭaḥ santrastaḥ parādhāvan sa-vepathuḥ yāvad antaṃ divo bhūmeḥ kaṣṭhānām udagād udak,तेनोपसृष्टः सन्त्रस्तः पराधावन् स-वेपथुः यावद् अन्तं दिवो भूमेः कष्ठानाम् उदगाद् उदक्
10,88,25,ajānantaḥ prati-vidhiṃ tūṣṇīm āsan sureśvarāḥ tato vaikuṇṭham agamad bhāsvaraṃ tamasaḥ param,अजानन्तः प्रति-विधिं तूष्णीम् आसन् सुरेश्वराः ततो वैकुण्ठम् अगमद् भास्वरं तमसः परम्
10,88,26,yatra nārāyaṇaḥ sākṣān nyāsināṃ paramo gatiḥ śāntānāṃ nyasta-daṇḍānāṃ yato nāvartate gataḥ,यत्र नारायणः साक्षान् न्यासिनां परमो गतिः शान्तानां न्यस्त-दण्डानां यतो नावर्तते गतः
10,88,27,taṃ tathā vyasanaṃ dṛṣṭvā bhagavān vṛjinārdanaḥ dūrāt pratyudiyād bhūtvā baṭuko yoga-māyayā,तं तथा व्यसनं दृष्ट्वा भगवान् वृजिनार्दनः दूरात् प्रत्युदियाद् भूत्वा बटुको योग-मायया
10,88,28,mekhalājina-daṇḍākṣais tejasāgnir iva jvalan abhivādayām āsa ca taṃ kuśa-pāṇir vinīta-vat,मेखलाजिन-दण्डाक्षैस् तेजसाग्निर् इव ज्वलन् अभिवादयाम् आस च तं कुश-पाणिर् विनीत-वत्
10,88,29,bhp_10.88.029 śrī-bhagavān uvāca śākuneya bhavān vyaktaṃ śrāntaḥ kiṃ dūram āgataḥ kṣaṇaṃ viśramyatāṃ puṃsa ātmāyaṃ sarva-kāma-dhuk,भ्प्_१०.८८.०२९ श्री-भगवान् उवाच शाकुनेय भवान् व्यक्तं श्रान्तः किं दूरम् आगतः क्षणं विश्रम्यतां पुंस आत्मायं सर्व-काम-धुक्
10,88,30,yadi naḥ śravaṇāyālaṃ yuṣmad-vyavasitaṃ vibho bhaṇyatāṃ prāyaśaḥ pumbhir dhṛtaiḥ svārthān samīhate,यदि नः श्रवणायालं युष्मद्-व्यवसितं विभो भण्यतां प्रायशः पुम्भिर् धृतैः स्वार्थान् समीहते
10,88,31,bhp_10.88.031 śrī-śuka uvāca evaṃ bhagavatā pṛṣṭo vacasāmṛta-varṣiṇā gata-klamo 'bravīt tasmai yathā-pūrvam anuṣṭhitam,भ्प्_१०.८८.०३१ श्री-शुक उवाच एवं भगवता पृष्टो वचसामृत-वर्षिणा गत-क्लमो ऽब्रवीत् तस्मै यथा-पूर्वम् अनुष्ठितम्
10,88,32,bhp_10.88.032 śrī-bhagavān uvāca evaṃ cet tarhi tad-vākyaṃ na vayaṃ śraddadhīmahi yo dakṣa-śāpāt paiśācyaṃ prāptaḥ preta-piśāca-rāṭ,भ्प्_१०.८८.०३२ श्री-भगवान् उवाच एवं चेत् तर्हि तद्-वाक्यं न वयं श्रद्दधीमहि यो दक्ष-शापात् पैशाच्यं प्राप्तः प्रेत-पिशाच-राट्
10,88,33,yadi vas tatra viśrambho dānavendra jagad-gurau tarhy aṅgāśu sva-śirasi hastaṃ nyasya pratīyatām,यदि वस् तत्र विश्रम्भो दानवेन्द्र जगद्-गुरौ तर्ह्य् अङ्गाशु स्व-शिरसि हस्तं न्यस्य प्रतीयताम्
10,88,34,yady asatyaṃ vacaḥ śambhoḥ kathañcid dānavarṣabha tadainaṃ jahy asad-vācaṃ na yad vaktānṛtaṃ punaḥ,यद्य् असत्यं वचः शम्भोः कथञ्चिद् दानवर्षभ तदैनं जह्य् असद्-वाचं न यद् वक्तानृतं पुनः
10,88,35,itthaṃ bhagavataś citrair vacobhiḥ sa su-peśalaiḥ bhinna-dhīr vismṛtaḥ śīrṣṇi sva-hastaṃ kumatir nyadhāt,इत्थं भगवतश् चित्रैर् वचोभिः स सु-पेशलैः भिन्न-धीर् विस्मृतः शीर्ष्णि स्व-हस्तं कुमतिर् न्यधात्
10,88,36,athāpatad bhinna-śirāḥ vrajāhata iva kṣaṇāt jaya-śabdo namaḥ-śabdaḥ sādhu-śabdo 'bhavad divi,अथापतद् भिन्न-शिराः व्रजाहत इव क्षणात् जय-शब्दो नमः-शब्दः साधु-शब्दो ऽभवद् दिवि
10,88,37,mumucuḥ puṣpa-varṣāṇi hate pāpe vṛkāsure devarṣi-pitṛ-gandharvā mocitaḥ saṅkaṭāc chivaḥ,मुमुचुः पुष्प-वर्षाणि हते पापे वृकासुरे देवर्षि-पितृ-गन्धर्वा मोचितः सङ्कटाच् छिवः
10,88,38,muktaṃ giriśam abhyāha bhagavān puruṣottamaḥ aho deva mahā-deva pāpo 'yaṃ svena pāpmanā,मुक्तं गिरिशम् अभ्याह भगवान् पुरुषोत्तमः अहो देव महा-देव पापो ऽयं स्वेन पाप्मना
10,88,39,hataḥ ko nu mahatsv īśa jantur vai kṛta-kilbiṣaḥ kṣemī syāt kim u viśveśe kṛtāgasko jagad-gurau,हतः को नु महत्स्व् ईश जन्तुर् वै कृत-किल्बिषः क्षेमी स्यात् किम् उ विश्वेशे कृतागस्को जगद्-गुरौ
10,88,40,ya evam avyākṛta-śakty-udanvataḥ parasya sākṣāt paramātmano hareḥ giritra-mokṣaṃ kathayec chṛṇoti vā vimucyate saṃsṛtibhis tathāribhiḥ,य एवम् अव्याकृत-शक्त्य्-उदन्वतः परस्य साक्षात् परमात्मनो हरेः गिरित्र-मोक्षं कथयेच् छृणोति वा विमुच्यते संसृतिभिस् तथारिभिः
10,89,1,bhp_10.89.001 śrī-śuka uvāca sarasvatyās taṭe rājann ṛṣayaḥ satram āsata vitarkaḥ samabhūt teṣāṃ triṣv adhīśeṣu ko mahān,भ्प्_१०.८९.००१ श्री-शुक उवाच सरस्वत्यास् तटे राजन्न् ऋषयः सत्रम् आसत वितर्कः समभूत् तेषां त्रिष्व् अधीशेषु को महान्
10,89,2,tasya jijñāsayā te vai bhṛguṃ brahma-sutaṃ nṛpa taj-jñaptyai preṣayām āsuḥ so 'bhjagād brahmaṇaḥ sabhām,तस्य जिज्ञासया ते वै भृगुं ब्रह्म-सुतं नृप तज्-ज्ञप्त्यै प्रेषयाम् आसुः सो ऽभ्जगाद् ब्रह्मणः सभाम्
10,89,3,na tasmai prahvaṇaṃ stotraṃ cakre sattva-parīkṣayā tasmai cukrodha bhagavān prajvalan svena tejasā,न तस्मै प्रह्वणं स्तोत्रं चक्रे सत्त्व-परीक्षया तस्मै चुक्रोध भगवान् प्रज्वलन् स्वेन तेजसा
10,89,4,sa ātmany utthitam manyum ātmajāyātmanā prabhuḥ aśīśamad yathā vahniṃ sva-yonyā vāriṇātma-bhūḥ,स आत्मन्य् उत्थितम् मन्युम् आत्मजायात्मना प्रभुः अशीशमद् यथा वह्निं स्व-योन्या वारिणात्म-भूः
10,89,5,tataḥ kailāsam agamat sa taṃ devo maheśvaraḥ parirabdhuṃ samārebha utthāya bhrātaraṃ mudā,ततः कैलासम् अगमत् स तं देवो महेश्वरः परिरब्धुं समारेभ उत्थाय भ्रातरं मुदा
10,89,6,naicchat tvam asy utpatha-ga iti devaś cukopa ha śūlam udyamya taṃ hantum ārebhe tigma-locanaḥ,नैच्छत् त्वम् अस्य् उत्पथ-ग इति देवश् चुकोप ह शूलम् उद्यम्य तं हन्तुम् आरेभे तिग्म-लोचनः
10,89,7,patitvā pādayor devī sāntvayām āsa taṃ girā atho jagāma vaikuṇṭhaṃ yatra devo janārdanaḥ,पतित्वा पादयोर् देवी सान्त्वयाम् आस तं गिरा अथो जगाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दनः
10,89,8,śayānaṃ śriya utsaṅge padā vakṣasy atāḍayat tata utthāya bhagavān saha lakṣmyā satāṃ gatiḥ,शयानं श्रिय उत्सङ्गे पदा वक्षस्य् अताडयत् तत उत्थाय भगवान् सह लक्ष्म्या सतां गतिः
10,89,9,sva-talpād avaruhyātha nanāma śirasā munim āha te svāgataṃ brahman niṣīdātrāsane kṣaṇam ajānatām āgatān vaḥ kṣantum arhatha naḥ prabho,स्व-तल्पाद् अवरुह्याथ ननाम शिरसा मुनिम् आह ते स्वागतं ब्रह्मन् निषीदात्रासने क्षणम् अजानताम् आगतान् वः क्षन्तुम् अर्हथ नः प्रभो
10,89,10,punīhi saha-lokaṃ māṃ loka-pālāṃś ca mad-gatān pādodakena bhavatas tīrthānāṃ tīrtha-kāriṇā,पुनीहि सह-लोकं मां लोक-पालांश् च मद्-गतान् पादोदकेन भवतस् तीर्थानां तीर्थ-कारिणा
10,89,11,adyāhaṃ bhagavaṃl lakṣmyā āsam ekānta-bhājanam vatsyaty urasi me bhūtir bhavat-pāda-hatāṃhasaḥ,अद्याहं भगवंल् लक्ष्म्या आसम् एकान्त-भाजनम् वत्स्यत्य् उरसि मे भूतिर् भवत्-पाद-हतांहसः
10,89,12,bhp_10.89.012 śrī-śuka uvāca evaṃ bruvāṇe vaikuṇṭhe bhṛgus tan-mandrayā girā nirvṛtas tarpitas tūṣṇīṃ bhakty-utkaṇṭho 'śru-locanaḥ,भ्प्_१०.८९.०१२ श्री-शुक उवाच एवं ब्रुवाणे वैकुण्ठे भृगुस् तन्-मन्द्रया गिरा निर्वृतस् तर्पितस् तूष्णीं भक्त्य्-उत्कण्ठो ऽश्रु-लोचनः
10,89,13,punaś ca satram āvrajya munīnāṃ brahma-vādinām svānubhūtam aśeṣeṇa rājan bhṛgur avarṇayat,पुनश् च सत्रम् आव्रज्य मुनीनां ब्रह्म-वादिनाम् स्वानुभूतम् अशेषेण राजन् भृगुर् अवर्णयत्
10,89,14,tan niśamyātha munayo vismitā mukta-saṃśayāḥ bhūyāṃsaṃ śraddadhur viṣṇuṃ yataḥ śāntir yato 'bhayam,तन् निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्त-संशयाः भूयांसं श्रद्दधुर् विष्णुं यतः शान्तिर् यतो ऽभयम्
10,89,15,dharmaḥ sākṣād yato jñānaṃ vairāgyaṃ ca tad-anvitam aiśvaryaṃ cāṣṭadhā yasmād yaśaś cātma-malāpaham,धर्मः साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तद्-अन्वितम् ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश् चात्म-मलापहम्
10,89,16,munīnāṃ nyasta-daṇḍānāṃ śāntānāṃ sama-cetasām akiñcanānāṃ sādhūnāṃ yam āhuḥ paramāṃ gatim,मुनीनां न्यस्त-दण्डानां शान्तानां सम-चेतसाम् अकिञ्चनानां साधूनां यम् आहुः परमां गतिम्
10,89,17,sattvaṃ yasya priyā mūrtir brāhmaṇās tv iṣṭa-devatāḥ bhajanty anāśiṣaḥ śāntā yaṃ vā nipuṇa-buddhayaḥ,सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर् ब्राह्मणास् त्व् इष्ट-देवताः भजन्त्य् अनाशिषः शान्ता यं वा निपुण-बुद्धयः
10,89,18,tri-vidhākṛtayas tasya rākṣasā asurāḥ surāḥ guṇinyā māyayā sṛṣṭāḥ sattvaṃ tat tīrtha-sādhanam,त्रि-विधाकृतयस् तस्य राक्षसा असुराः सुराः गुणिन्या मायया सृष्टाः सत्त्वं तत् तीर्थ-साधनम्
10,89,19,bhp_10.89.019 śrī-śuka uvāca itthaṃ sārasvatā viprā nṛṇām saṃśaya-nuttaye puruṣasya padāmbhoja- sevayā tad-gatiṃ gatāḥ,भ्प्_१०.८९.०१९ श्री-शुक उवाच इत्थं सारस्वता विप्रा नृणाम् संशय-नुत्तये पुरुषस्य पदाम्भोज- सेवया तद्-गतिं गताः
10,89,20,bhp_10.89.020 śrī-sūta uvāca ity etan muni-tanayāsya-padma-gandha pīyūṣaṃ bhava-bhaya-bhit parasya puṃsaḥ ity etan muni-tanayāsya-padma-gandha pīyūṣaṃ bhava-bhaya-bhit parasya puṃsaḥ su-ślokaṃ śravaṇa-puṭaiḥ pibaty abhīkṣṇam pāntho 'dhva-bhramaṇa-pariśramaṃ jahāti,भ्प्_१०.८९.०२० श्री-सूत उवाच इत्य् एतन् मुनि-तनयास्य-पद्म-गन्ध पीयूषं भव-भय-भित् परस्य पुंसः इत्य् एतन् मुनि-तनयास्य-पद्म-गन्ध पीयूषं भव-भय-भित् परस्य पुंसः सु-श्लोकं श्रवण-पुटैः पिबत्य् अभीक्ष्णम् पान्थो ऽध्व-भ्रमण-परिश्रमं जहाति
10,89,21,bhp_10.89.021 śrī-śuka uvāca ekadā dvāravatyāṃ tu vipra-patnyāḥ kumārakaḥ jāta-mātro bhuvaṃ spṛṣṭvā mamāra kila bhārata,भ्प्_१०.८९.०२१ श्री-शुक उवाच एकदा द्वारवत्यां तु विप्र-पत्न्याः कुमारकः जात-मात्रो भुवं स्पृष्ट्वा ममार किल भारत
10,89,22,vipro gṛhītvā mṛtakaṃ rāja-dvāry upadhāya saḥ idaṃ provāca vilapann āturo dīna-mānasaḥ,विप्रो गृहीत्वा मृतकं राज-द्वार्य् उपधाय सः इदं प्रोवाच विलपन्न् आतुरो दीन-मानसः
10,89,23,brahma-dviṣaḥ śaṭha-dhiyo lubdhasya viṣayātmanaḥ kṣatra-bandhoḥ karma-doṣāt pañcatvaṃ me gato 'rbhakaḥ,ब्रह्म-द्विषः शठ-धियो लुब्धस्य विषयात्मनः क्षत्र-बन्धोः कर्म-दोषात् पञ्चत्वं मे गतो ऽर्भकः
10,89,24,hiṃsā-vihāraṃ nṛpatiṃ duḥśīlam ajitendriyam prajā bhajantyaḥ sīdanti daridrā nitya-duḥkhitāḥ,हिंसा-विहारं नृपतिं दुःशीलम् अजितेन्द्रियम् प्रजा भजन्त्यः सीदन्ति दरिद्रा नित्य-दुःखिताः
10,89,25,evaṃ dvitīyaṃ viprarṣis tṛtīyaṃ tv evam eva ca visṛjya sa nṛpa-dvāri tāṃ gāthāṃ samagāyata,एवं द्वितीयं विप्रर्षिस् तृतीयं त्व् एवम् एव च विसृज्य स नृप-द्वारि तां गाथां समगायत
10,89,26,tām arjuna upaśrutya karhicit keśavāntike parete navame bāle brāhmaṇaṃ samabhāṣata,ताम् अर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित् केशवान्तिके परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत
10,89,27,kiṃ svid brahmaṃs tvan-nivāse iha nāsti dhanur-dharaḥ rājanya-bandhur ete vai brāhmaṇāḥ satram āsate,किं स्विद् ब्रह्मंस् त्वन्-निवासे इह नास्ति धनुर्-धरः राजन्य-बन्धुर् एते वै ब्राह्मणाः सत्रम् आसते
10,89,28,dhana-dārātmajāpṛktā yatra śocanti brāhmaṇāḥ te vai rājanya-veṣeṇa naṭā jīvanty asum-bharāḥ,धन-दारात्मजापृक्ता यत्र शोचन्ति ब्राह्मणाः ते वै राजन्य-वेषेण नटा जीवन्त्य् असुम्-भराः
10,89,29,ahaṃ prajāḥ vāṃ bhagavan rakṣiṣye dīnayor iha anistīrṇa-pratijño 'gniṃ pravekṣye hata-kalmaṣaḥ,अहं प्रजाः वां भगवन् रक्षिष्ये दीनयोर् इह अनिस्तीर्ण-प्रतिज्ञो ऽग्निं प्रवेक्ष्ये हत-कल्मषः
10,89,30,bhp_10.89.030 śrī-brāhmaṇa uvāca saṅkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumno dhanvināṃ varaḥ aniruddho 'prati-ratho na trātuṃ śaknuvanti yat,भ्प्_१०.८९.०३० श्री-ब्राह्मण उवाच सङ्कर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नो धन्विनां वरः अनिरुद्धो ऽप्रति-रथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत्
10,89,31,tat kathaṃ nu bhavān karma duṣkaraṃ jagad-īśvaraiḥ tvaṃ cikīrṣasi bāliśyāt tan na śraddadhmahe vayam,तत् कथं नु भवान् कर्म दुष्करं जगद्-ईश्वरैः त्वं चिकीर्षसि बालिश्यात् तन् न श्रद्दध्महे वयम्
10,89,32,bhp_10.89.032 śrī-arjuna uvāca nāhaṃ saṅkarṣaṇo brahman na kṛṣṇaḥ kārṣṇir eva ca ahaṃ vā arjuno nāma gāṇḍīvaṃ yasya vai dhanuḥ,भ्प्_१०.८९.०३२ श्री-अर्जुन उवाच नाहं सङ्कर्षणो ब्रह्मन् न कृष्णः कार्ष्णिर् एव च अहं वा अर्जुनो नाम गाण्डीवं यस्य वै धनुः
10,89,33,māvamaṃsthā mama brahman vīryaṃ tryambaka-toṣaṇam mṛtyuṃ vijitya pradhane āneṣye te prajāḥ prabho,मावमंस्था मम ब्रह्मन् वीर्यं त्र्यम्बक-तोषणम् मृत्युं विजित्य प्रधने आनेष्ये ते प्रजाः प्रभो
10,89,34,evaṃ viśrambhito vipraḥ phālgunena parantapa jagāma sva-gṛhaṃ prītaḥ pārtha-vīryaṃ niśāmayan,एवं विश्रम्भितो विप्रः फाल्गुनेन परन्तप जगाम स्व-गृहं प्रीतः पार्थ-वीर्यं निशामयन्
10,89,35,prasūti-kāla āsanne bhāryāyā dvija-sattamaḥ pāhi pāhi prajāṃ mṛtyor ity āhārjunam āturaḥ,प्रसूति-काल आसन्ने भार्याया द्विज-सत्तमः पाहि पाहि प्रजां मृत्योर् इत्य् आहार्जुनम् आतुरः
10,89,36,sa upaspṛśya śucy ambho namaskṛtya maheśvaram divyāny astrāṇi saṃsmṛtya sajyaṃ gāṇḍīvam ādade,स उपस्पृश्य शुच्य् अम्भो नमस्कृत्य महेश्वरम् दिव्यान्य् अस्त्राणि संस्मृत्य सज्यं गाण्डीवम् आददे
10,89,37,nyaruṇat sūtikāgāraṃ śarair nānāstra-yojitaiḥ tiryag ūrdhvam adhaḥ pārthaś cakāra śara-pañjaram,न्यरुणत् सूतिकागारं शरैर् नानास्त्र-योजितैः तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधः पार्थश् चकार शर-पञ्जरम्
10,89,38,tataḥ kumāraḥ sañjāto vipra-patnyā rudan muhuḥ sadyo 'darśanam āpede sa-śarīro vihāyasā,ततः कुमारः सञ्जातो विप्र-पत्न्या रुदन् मुहुः सद्यो ऽदर्शनम् आपेदे स-शरीरो विहायसा
10,89,39,tadāha vipro vijayaṃ vinindan kṛṣṇa-sannidhau mauḍhyaṃ paśyata me yo 'haṃ śraddadhe klība-katthanam,तदाह विप्रो विजयं विनिन्दन् कृष्ण-सन्निधौ मौढ्यं पश्यत मे यो ऽहं श्रद्दधे क्लीब-कत्थनम्
10,89,40,na pradyumno nāniruddho na rāmo na ca keśavaḥ yasya śekuḥ paritrātuṃ ko 'nyas tad-aviteśvaraḥ,न प्रद्युम्नो नानिरुद्धो न रामो न च केशवः यस्य शेकुः परित्रातुं को ऽन्यस् तद्-अवितेश्वरः
10,89,41,dhig arjunaṃ mṛṣā-vādaṃ dhig ātma-ślāghino dhanuḥ daivopasṛṣṭaṃ yo mauḍhyād āninīṣati durmatiḥ,धिग् अर्जुनं मृषा-वादं धिग् आत्म-श्लाघिनो धनुः दैवोपसृष्टं यो मौढ्याद् आनिनीषति दुर्मतिः
10,89,42,evaṃ śapati viprarṣau vidyām āsthāya phālgunaḥ yayau saṃyamanīm āśu yatrāste bhagavān yamaḥ,एवं शपति विप्रर्षौ विद्याम् आस्थाय फाल्गुनः ययौ संयमनीम् आशु यत्रास्ते भगवान् यमः
10,89,43,viprāpatyam acakṣāṇas tata aindrīm agāt purīm āgneyīṃ nairṛtīṃ saumyāṃ vāyavyāṃ vāruṇīm atha,विप्रापत्यम् अचक्षाणस् तत ऐन्द्रीम् अगात् पुरीम् आग्नेयीं नैरृतीं सौम्यां वायव्यां वारुणीम् अथ
10,89,44,rasātalaṃ nāka-pṛṣṭhaṃ dhiṣṇyāny anyāny udāyudhaḥ tato 'labdha-dvija-suto hy anistīrṇa-pratiśrutaḥ agniṃ vivikṣuḥ kṛṣṇena pratyuktaḥ pratiṣedhatā,रसातलं नाक-पृष्ठं धिष्ण्यान्य् अन्यान्य् उदायुधः ततो ऽलब्ध-द्विज-सुतो ह्य् अनिस्तीर्ण-प्रतिश्रुतः अग्निं विविक्षुः कृष्णेन प्रत्युक्तः प्रतिषेधता
10,89,45,darśaye dvija-sūnūṃs te māvajñātmānam ātmanā ye te naḥ kīrtiṃ vimalāṃ manuṣyāḥ sthāpayiṣyanti,दर्शये द्विज-सूनूंस् ते मावज्ञात्मानम् आत्मना ये ते नः कीर्तिं विमलां मनुष्याः स्थापयिष्यन्ति
10,89,46,iti sambhāṣya bhagavān arjunena saheśvaraḥ divyaṃ sva-ratham āsthāya pratīcīṃ diśam āviśat,इति सम्भाष्य भगवान् अर्जुनेन सहेश्वरः दिव्यं स्व-रथम् आस्थाय प्रतीचीं दिशम् आविशत्
10,89,47,sapta dvīpān sa-sindhūṃś ca sapta sapta girīn atha lokālokaṃ tathātītya viveśa su-mahat tamaḥ,सप्त द्वीपान् स-सिन्धूंश् च सप्त सप्त गिरीन् अथ लोकालोकं तथातीत्य विवेश सु-महत् तमः
10,89,48,tatrāśvāḥ śaibya-sugrīva- meghapuṣpa-balāhakāḥ tamasi bhraṣṭa-gatayo babhūvur bharatarṣabha,तत्राश्वाः शैब्य-सुग्रीव- मेघपुष्प-बलाहकाः तमसि भ्रष्ट-गतयो बभूवुर् भरतर्षभ
10,89,49,tān dṛṣṭvā bhagavān kṛṣṇo mahā-yogeśvareśvaraḥ sahasrāditya-saṅkāśaṃ sva-cakraṃ prāhiṇot puraḥ,तान् दृष्ट्वा भगवान् कृष्णो महा-योगेश्वरेश्वरः सहस्रादित्य-सङ्काशं स्व-चक्रं प्राहिणोत् पुरः
10,89,50,tamaḥ su-ghoraṃ gahanaṃ kṛtaṃ mahad vidārayad bhūri-tareṇa rociṣā amp;mano-javaṃ nirviviśe sudarśanaṃ guṇa-cyuto rāma-śaro yathā camūḥ,तमः सु-घोरं गहनं कृतं महद् विदारयद् भूरि-तरेण रोचिषा अम्प्;मनो-जवं निर्विविशे सुदर्शनं गुण-च्युतो राम-शरो यथा चमूः
10,89,51,dvāreṇa cakrānupathena tat tamaḥ paraṃ paraṃ jyotir ananta-pāram samaśnuvānaṃ prasamīkṣya phālgunaḥ pratāḍitākṣo pidadhe 'kṣiṇī ubhe,द्वारेण चक्रानुपथेन तत् तमः परं परं ज्योतिर् अनन्त-पारम् समश्नुवानं प्रसमीक्ष्य फाल्गुनः प्रताडिताक्षो पिदधे ऽक्षिणी उभे
10,89,52,tataḥ praviṣṭaḥ salilaṃ nabhasvatā balīyasaijad-bṛhad-ūrmi-bhūṣaṇam tatrādbhutaṃ vai bhavanaṃ dyumat-tamaṃ bhrājan-maṇi-stambha-sahasra-śobhitam,ततः प्रविष्टः सलिलं नभस्वता बलीयसैजद्-बृहद्-ऊर्मि-भूषणम् तत्राद्भुतं वै भवनं द्युमत्-तमं भ्राजन्-मणि-स्तम्भ-सहस्र-शोभितम्
10,89,53,tasmin mahā-bhogam anantam adbhutaṃ sahasra-mūrdhanya-phaṇā-maṇi-dyubhiḥ amp;vibhrājamānaṃ dvi-guṇekṣaṇolbaṇaṃ sitācalābhaṃ śiti-kaṇṭha-jihvam,तस्मिन् महा-भोगम् अनन्तम् अद्भुतं सहस्र-मूर्धन्य-फणा-मणि-द्युभिः अम्प्;विभ्राजमानं द्वि-गुणेक्षणोल्बणं सिताचलाभं शिति-कण्ठ-जिह्वम्
10,89,54,dadarśa tad-bhoga-sukhāsanaṃ vibhuṃ mahānubhāvaṃ puruṣottamottamam dadarśa tad-bhoga-sukhāsanaṃ vibhuṃ mahānubhāvaṃ puruṣottamottamam sāndrāmbudābhaṃ su-piśaṅga-vāsasaṃ prasanna-vaktraṃ rucirāyatekṣaṇam,ददर्श तद्-भोग-सुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् ददर्श तद्-भोग-सुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् सान्द्राम्बुदाभं सु-पिशङ्ग-वाससं प्रसन्न-वक्त्रं रुचिरायतेक्षणम्
10,89,55,mahā-maṇi-vrāta-kirīṭa-kuṇḍala prabhā-parikṣipta-sahasra-kuntalam mahā-maṇi-vrāta-kirīṭa-kuṇḍala prabhā-parikṣipta-sahasra-kuntalam pralamba-cārv-aṣṭa-bhujaṃ sa-kaustubhaṃ śrīvatsa-lakṣmaṃ vana-mālayāvṛtam,महा-मणि-व्रात-किरीट-कुण्डल प्रभा-परिक्षिप्त-सहस्र-कुन्तलम् महा-मणि-व्रात-किरीट-कुण्डल प्रभा-परिक्षिप्त-सहस्र-कुन्तलम् प्रलम्ब-चार्व्-अष्ट-भुजं स-कौस्तुभं श्रीवत्स-लक्ष्मं वन-मालयावृतम्
10,89,56,mahā-maṇi-vrāta-kirīṭa-kuṇḍala prabhā-parikṣipta-sahasra-kuntalam mahā-maṇi-vrāta-kirīṭa-kuṇḍala prabhā-parikṣipta-sahasra-kuntalam pralamba-cārv-aṣṭa-bhujaṃ sa-kaustubhaṃ śrīvatsa-lakṣmaṃ vana-mālayāvṛtam,महा-मणि-व्रात-किरीट-कुण्डल प्रभा-परिक्षिप्त-सहस्र-कुन्तलम् महा-मणि-व्रात-किरीट-कुण्डल प्रभा-परिक्षिप्त-सहस्र-कुन्तलम् प्रलम्ब-चार्व्-अष्ट-भुजं स-कौस्तुभं श्रीवत्स-लक्ष्मं वन-मालयावृतम्
10,89,57,vavanda ātmānam anantam acyuto jiṣṇuś ca tad-darśana-jāta-sādhvasaḥ tāv āha bhūmā parameṣṭhināṃ prabhur beddhāñjalī sa-smitam ūrjayā girā,ववन्द आत्मानम् अनन्तम् अच्युतो जिष्णुश् च तद्-दर्शन-जात-साध्वसः ताव् आह भूमा परमेष्ठिनां प्रभुर् बेद्धाञ्जली स-स्मितम् ऊर्जया गिरा
10,89,58,dvijātmajā me yuvayor didṛkṣuṇā mayopanītā bhuvi dharma-guptaye kalāvatīrṇāv avaner bharāsurān hatveha bhūyas tvarayetam anti me,द्विजात्मजा मे युवयोर् दिदृक्षुणा मयोपनीता भुवि धर्म-गुप्तये कलावतीर्णाव् अवनेर् भरासुरान् हत्वेह भूयस् त्वरयेतम् अन्ति मे
10,89,59,pūrṇa-kāmāv api yuvāṃ nara-nārāyaṇāv ṛṣī dharmam ācaratāṃ sthityai ṛṣabhau loka-saṅgraham,पूर्ण-कामाव् अपि युवां नर-नारायणाव् ऋषी धर्मम् आचरतां स्थित्यै ऋषभौ लोक-सङ्ग्रहम्
10,89,60,ity ādiṣṭau bhagavatā tau kṛṣṇau parame-ṣṭhinā oṃ ity ānamya bhūmānam ādāya dvija-dārakān,इत्य् आदिष्टौ भगवता तौ कृष्णौ परमे-ष्ठिना ॐ इत्य् आनम्य भूमानम् आदाय द्विज-दारकान्
10,89,61,nyavartetāṃ svakaṃ dhāma samprahṛṣṭau yathā-gatam viprāya dadatuḥ putrān yathā-rūpaṃ yathā-vayaḥ,न्यवर्तेतां स्वकं धाम सम्प्रहृष्टौ यथा-गतम् विप्राय ददतुः पुत्रान् यथा-रूपं यथा-वयः
10,89,62,niśāmya vaiṣṇavaṃ dhāma pārthaḥ parama-vismitaḥ yat kiñcit pauruṣaṃ puṃsāṃ mene kṛṣṇānukampitam,निशाम्य वैष्णवं धाम पार्थः परम-विस्मितः यत् किञ्चित् पौरुषं पुंसां मेने कृष्णानुकम्पितम्
10,89,63,itīdṛśāny anekāni vīryāṇīha pradarśayan bubhuje viṣayān grāmyān īje cāty-urjitair makhaiḥ,इतीदृशान्य् अनेकानि वीर्याणीह प्रदर्शयन् बुभुजे विषयान् ग्राम्यान् ईजे चात्य्-उर्जितैर् मखैः
10,89,64,pravavarṣākhilān kāmān prajāsu brāhmaṇādiṣu yathā-kālaṃ yathaivendro bhagavān śraiṣṭhyam āsthitaḥ,प्रववर्षाखिलान् कामान् प्रजासु ब्राह्मणादिषु यथा-कालं यथैवेन्द्रो भगवान् श्रैष्ठ्यम् आस्थितः
10,89,65,hatvā nṛpān adharmiṣṭhān ghāṭayitvārjunādibhiḥ añjasā vartayām āsa dharmaṃ dharma-sutādibhiḥ,हत्वा नृपान् अधर्मिष्ठान् घाटयित्वार्जुनादिभिः अञ्जसा वर्तयाम् आस धर्मं धर्म-सुतादिभिः
10,90,1,bhp_10.90.001 śrī-śuka uvāca sukhaṃ sva-puryāṃ nivasan dvārakāyāṃ śriyaḥ patiḥ sarva-sampat-samṛddhāyāṃ juṣṭāyāṃ vṛṣṇi-puṅgavaiḥ,भ्प्_१०.९०.००१ श्री-शुक उवाच सुखं स्व-पुर्यां निवसन् द्वारकायां श्रियः पतिः सर्व-सम्पत्-समृद्धायां जुष्टायां वृष्णि-पुङ्गवैः
10,90,2,strībhiś cottama-veṣābhir nava-yauvana-kāntibhiḥ kandukādibhir harmyeṣu krīḍantībhis taḍid-dyubhiḥ,स्त्रीभिश् चोत्तम-वेषाभिर् नव-यौवन-कान्तिभिः कन्दुकादिभिर् हर्म्येषु क्रीडन्तीभिस् तडिद्-द्युभिः
10,90,3,nityaṃ saṅkula-mārgāyāṃ mada-cyudbhir mataṅ-gajaiḥ sv-alaṅkṛtair bhaṭair aśvai rathaiś ca kanakojjvalaiḥ,नित्यं सङ्कुल-मार्गायां मद-च्युद्भिर् मतङ्-गजैः स्व्-अलङ्कृतैर् भटैर् अश्वै रथैश् च कनकोज्ज्वलैः
10,90,4,udyānopavanāḍhyāyāṃ puṣpita-druma-rājiṣu nirviśad-bhṛṅga-vihagair nāditāyāṃ samantataḥ,उद्यानोपवनाढ्यायां पुष्पित-द्रुम-राजिषु निर्विशद्-भृङ्ग-विहगैर् नादितायां समन्ततः
10,90,5,reme ṣoḍaśa-sāhasra- patnīnāṃ eka-vallabhaḥ tāvad vicitra-rūpo 'sau tad-geheṣu maharddhiṣu,रेमे षोडश-साहस्र- पत्नीनां एक-वल्लभः तावद् विचित्र-रूपो ऽसौ तद्-गेहेषु महर्द्धिषु
10,90,6,protphullotpala-kahlāra- kumudāmbhoja-reṇubhiḥ vāsitāmala-toyeṣu kūjad-dvija-kuleṣu ca,प्रोत्फुल्लोत्पल-कह्लार- कुमुदाम्भोज-रेणुभिः वासितामल-तोयेषु कूजद्-द्विज-कुलेषु च
10,90,7,vijahāra vigāhyāmbho hradinīṣu mahodayaḥ kuca-kuṅkuma-liptāṅgaḥ parirabdhaś ca yoṣitām,विजहार विगाह्याम्भो ह्रदिनीषु महोदयः कुच-कुङ्कुम-लिप्ताङ्गः परिरब्धश् च योषिताम्
10,90,8,upagīyamāno gandharvair mṛdaṅga-paṇavānakān vādayadbhir mudā vīṇāṃ sūta-māgadha-vandibhiḥ,उपगीयमानो गन्धर्वैर् मृदङ्ग-पणवानकान् वादयद्भिर् मुदा वीणां सूत-मागध-वन्दिभिः
10,90,9,sicyamāno 'cyutas tābhir hasantībhiḥ sma recakaiḥ pratiṣiñcan vicikrīḍe yakṣībhir yakṣa-rāḍ iva,सिच्यमानो ऽच्युतस् ताभिर् हसन्तीभिः स्म रेचकैः प्रतिषिञ्चन् विचिक्रीडे यक्षीभिर् यक्ष-राड् इव
10,90,10,tāḥ klinna-vastra-vivṛtoru-kuca-pradeśāḥ siñcantya uddhṛta-bṛhat-kavara-prasūnāḥ amp;kāntaṃ sma recaka-jihīrṣayayopaguhya jāta-smarotsmaya-lasad-vadanā virejuḥ,ताः क्लिन्न-वस्त्र-विवृतोरु-कुच-प्रदेशाः सिञ्चन्त्य उद्धृत-बृहत्-कवर-प्रसूनाः अम्प्;कान्तं स्म रेचक-जिहीर्षययोपगुह्य जात-स्मरोत्स्मय-लसद्-वदना विरेजुः
10,90,11,kṛṣṇas tu tat-stana-viṣajjita-kuṅkuma-srak krīḍābhiṣaṅga-dhuta-kuntala-vṛnda-bandhaḥ kṛṣṇas tu tat-stana-viṣajjita-kuṅkuma-srak krīḍābhiṣaṅga-dhuta-kuntala-vṛnda-bandhaḥ siñcan muhur yuvatibhiḥ pratiṣicyamāno reme kareṇubhir ivebha-patiḥ parītaḥ,कृष्णस् तु तत्-स्तन-विषज्जित-कुङ्कुम-स्रक् क्रीडाभिषङ्ग-धुत-कुन्तल-वृन्द-बन्धः कृष्णस् तु तत्-स्तन-विषज्जित-कुङ्कुम-स्रक् क्रीडाभिषङ्ग-धुत-कुन्तल-वृन्द-बन्धः सिञ्चन् मुहुर् युवतिभिः प्रतिषिच्यमानो रेमे करेणुभिर् इवेभ-पतिः परीतः
10,90,12,naṭānāṃ nartakīnāṃ ca gīta-vādyopajīvinām krīḍālaṅkāra-vāsāṃsi kṛṣṇo 'dāt tasya ca striyaḥ,नटानां नर्तकीनां च गीत-वाद्योपजीविनाम् क्रीडालङ्कार-वासांसि कृष्णो ऽदात् तस्य च स्त्रियः
10,90,13,kṛṣṇasyaivaṃ viharato gaty-ālāpekṣita-smitaiḥ narma-kṣveli-pariṣvaṅgaiḥ strīṇāṃ kila hṛtā dhiyaḥ,कृष्णस्यैवं विहरतो गत्य्-आलापेक्षित-स्मितैः नर्म-क्ष्वेलि-परिष्वङ्गैः स्त्रीणां किल हृता धियः
10,90,14,ūcur mukundaika-dhiyo gira unmatta-vaj jaḍam cintayantyo 'ravindākṣaṃ tāni me gadataḥ śṛṇu,ऊचुर् मुकुन्दैक-धियो गिर उन्मत्त-वज् जडम् चिन्तयन्त्यो ऽरविन्दाक्षं तानि मे गदतः शृणु
10,90,15,bhp_10.90.015 mahiṣya ūcuḥ kurari vilapasi tvaṃ vīta-nidrā na śeṣe svapiti jagati rātryām īśvaro gupta-bodhaḥ kurari vilapasi tvaṃ vīta-nidrā na śeṣe svapiti jagati rātryām īśvaro gupta-bodhaḥ vayam iva sakhi kaccid gāḍha-nirviddha-cetā nalina-nayana-hāsodāra-līlekṣitena,भ्प्_१०.९०.०१५ महिष्य ऊचुः कुररि विलपसि त्वं वीत-निद्रा न शेषे स्वपिति जगति रात्र्याम् ईश्वरो गुप्त-बोधः कुररि विलपसि त्वं वीत-निद्रा न शेषे स्वपिति जगति रात्र्याम् ईश्वरो गुप्त-बोधः वयम् इव सखि कच्चिद् गाढ-निर्विद्ध-चेता नलिन-नयन-हासोदार-लीलेक्षितेन
10,90,16,netre nimīlayasi naktam adṛṣṭa-bandhus tvaṃ roravīṣi karuṇaṃ bata cakravāki netre nimīlayasi naktam adṛṣṭa-bandhus tvaṃ roravīṣi karuṇaṃ bata cakravāki dāsyaṃ gata vayam ivācyuta-pāda-juṣṭāṃ kiṃ vā srajaṃ spṛhayase kavareṇa voḍhum,नेत्रे निमीलयसि नक्तम् अदृष्ट-बन्धुस् त्वं रोरवीषि करुणं बत चक्रवाकि नेत्रे निमीलयसि नक्तम् अदृष्ट-बन्धुस् त्वं रोरवीषि करुणं बत चक्रवाकि दास्यं गत वयम् इवाच्युत-पाद-जुष्टां किं वा स्रजं स्पृहयसे कवरेण वोढुम्
10,90,17,bho bhoḥ sadā niṣṭanase udanvann alabdha-nidro 'dhigata-prajāgaraḥ kim vā mukundāpahṛtātma-lāñchanaḥ prāptāṃ daśāṃ tvaṃ ca gato duratyayām,भो भोः सदा निष्टनसे उदन्वन्न् अलब्ध-निद्रो ऽधिगत-प्रजागरः किम् वा मुकुन्दापहृतात्म-लाञ्छनः प्राप्तां दशां त्वं च गतो दुरत्ययाम्
10,90,18,tvaṃ yakṣmaṇā balavatāsi gṛhīta indo kṣīṇas tamo na nija-dīdhitibhiḥ kṣiṇoṣi amp;kaccin mukunda-gaditāni yathā vayaṃ tvaṃ vismṛtya bhoḥ sthagita-gīr upalakṣyase naḥ,त्वं यक्ष्मणा बलवतासि गृहीत इन्दो क्षीणस् तमो न निज-दीधितिभिः क्षिणोषि अम्प्;कच्चिन् मुकुन्द-गदितानि यथा वयं त्वं विस्मृत्य भोः स्थगित-गीर् उपलक्ष्यसे नः
10,90,19,kiṃ nv ācaritam asmābhir malayānila te 'priyam govindāpāṅga-nirbhinne hṛdīrayasi naḥ smaram,किं न्व् आचरितम् अस्माभिर् मलयानिल ते ऽप्रियम् गोविन्दापाङ्ग-निर्भिन्ने हृदीरयसि नः स्मरम्
10,90,20,megha śrīmaṃs tvam asi dayito yādavendrasya nūnaṃ śrīvatsāṅkaṃ vayam iva bhavān dhyāyati prema-baddhaḥ amp;aty-utkaṇṭhaḥ śavala-hṛdayo 'smad-vidho bāṣpa-dhārāḥ smṛtvā smṛtvā visṛjasi muhur duḥkha-das tat-prasaṅgaḥ,मेघ श्रीमंस् त्वम् असि दयितो यादवेन्द्रस्य नूनं श्रीवत्साङ्कं वयम् इव भवान् ध्यायति प्रेम-बद्धः अम्प्;अत्य्-उत्कण्ठः शवल-हृदयो ऽस्मद्-विधो बाष्प-धाराः स्मृत्वा स्मृत्वा विसृजसि मुहुर् दुःख-दस् तत्-प्रसङ्गः
10,90,21,priya-rāva-padāni bhāṣase mṛta-sañjīvikayānayā girā karavāṇi kim adya te priyaṃ vada me valgita-kaṇṭha kokila,प्रिय-राव-पदानि भाषसे मृत-सञ्जीविकयानया गिरा करवाणि किम् अद्य ते प्रियं वद मे वल्गित-कण्ठ कोकिल
10,90,22,na calasi na vadasy udāra-buddhe kṣiti-dhara cintayase mahāntam artham api bata vasudeva-nandanāṅghriṃ vayam iva kāmayase stanair vidhartum,न चलसि न वदस्य् उदार-बुद्धे क्षिति-धर चिन्तयसे महान्तम् अर्थम् अपि बत वसुदेव-नन्दनाङ्घ्रिं वयम् इव कामयसे स्तनैर् विधर्तुम्
10,90,23,śuṣyad-dhradāḥ karaśitā bata sindhu-patnyaḥ sampraty apāsta-kamala-śriya iṣṭa-bhartuḥ amp;yadvad vayaṃ madhu-pateḥ praṇayāvalokam aprāpya muṣṭa-hṛdayāḥ puru-karśitāḥ sma,शुष्यद्-ध्रदाः करशिता बत सिन्धु-पत्न्यः सम्प्रत्य् अपास्त-कमल-श्रिय इष्ट-भर्तुः अम्प्;यद्वद् वयं मधु-पतेः प्रणयावलोकम् अप्राप्य मुष्ट-हृदयाः पुरु-कर्शिताः स्म
10,90,24,haṃsa svāgatam āsyatāṃ piba payo brūhy aṅga śaureḥ kathāṃ dūtaṃ tvāṃ nu vidāma kaccid ajitaḥ svasty āsta uktaṃ purā haṃsa svāgatam āsyatāṃ piba payo brūhy aṅga śaureḥ kathāṃ dūtaṃ tvāṃ nu vidāma kaccid ajitaḥ svasty āsta uktaṃ purā kiṃ vā naś cala-sauhṛdaḥ smarati taṃ kasmād bhajāmo vayaṃ kṣaudrālāpaya kāma-daṃ śriyam ṛte saivaika-niṣṭhā striyām,हंस स्वागतम् आस्यतां पिब पयो ब्रूह्य् अङ्ग शौरेः कथां दूतं त्वां नु विदाम कच्चिद् अजितः स्वस्त्य् आस्त उक्तं पुरा हंस स्वागतम् आस्यतां पिब पयो ब्रूह्य् अङ्ग शौरेः कथां दूतं त्वां नु विदाम कच्चिद् अजितः स्वस्त्य् आस्त उक्तं पुरा किं वा नश् चल-सौहृदः स्मरति तं कस्माद् भजामो वयं क्षौद्रालापय काम-दं श्रियम् ऋते सैवैक-निष्ठा स्त्रियाम्
10,90,25,bhp_10.90.025 śrī-śuka uvāca itīdṛśena bhāvena kṛṣṇe yogeśvareśvare kriyamāṇena mādhavyo lebhire paramāṃ gatim,भ्प्_१०.९०.०२५ श्री-शुक उवाच इतीदृशेन भावेन कृष्णे योगेश्वरेश्वरे क्रियमाणेन माधव्यो लेभिरे परमां गतिम्
10,90,26,śruta-mātro 'pi yaḥ strīṇāṃ prasahyākarṣate manaḥ uru-gāyoru-gīto vā paśyantīnāṃ ca kiṃ punaḥ,श्रुत-मात्रो ऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्षते मनः उरु-गायोरु-गीतो वा पश्यन्तीनां च किं पुनः
10,90,27,yāḥ samparyacaran premṇā pāda-saṃvāhanādibhiḥ jagad-guruṃ bhartṛ-buddhyā tāsāṃ kim varṇyate tapaḥ,याः सम्पर्यचरन् प्रेम्णा पाद-संवाहनादिभिः जगद्-गुरुं भर्तृ-बुद्ध्या तासां किम् वर्ण्यते तपः
10,90,28,evaṃ vedoditaṃ dharmam anutiṣṭhan satāṃ gatiḥ gṛhaṃ dharmārtha-kāmānāṃ muhuś cādarśayat padam,एवं वेदोदितं धर्मम् अनुतिष्ठन् सतां गतिः गृहं धर्मार्थ-कामानां मुहुश् चादर्शयत् पदम्
10,90,29,āsthitasya paraṃ dharmaṃ kṛṣṇasya gṛha-medhinām āsan ṣoḍaśa-sāhasraṃ mahiṣyaś ca śatādhikam,आस्थितस्य परं धर्मं कृष्णस्य गृह-मेधिनाम् आसन् षोडश-साहस्रं महिष्यश् च शताधिकम्
10,90,30,tāsāṃ strī-ratna-bhūtānām aṣṭau yāḥ prāg udāhṛtāḥ rukmiṇī-pramukhā rājaṃs tat-putrāś cānupūrvaśaḥ,तासां स्त्री-रत्न-भूतानाम् अष्टौ याः प्राग् उदाहृताः रुक्मिणी-प्रमुखा राजंस् तत्-पुत्राश् चानुपूर्वशः
10,90,31,ekaikasyāṃ daśa daśa kṛṣṇo 'jījanad ātmajān yāvatya ātmano bhāryā amogha-gatir īśvaraḥ,एकैकस्यां दश दश कृष्णो ऽजीजनद् आत्मजान् यावत्य आत्मनो भार्या अमोघ-गतिर् ईश्वरः
10,90,32,teṣām uddāma-vīryāṇām aṣṭā-daśa mahā-rathāḥ āsann udāra-yaśasas teṣāṃ nāmāni me śṛṇu,तेषाम् उद्दाम-वीर्याणाम् अष्टा-दश महा-रथाः आसन्न् उदार-यशसस् तेषां नामानि मे शृणु
10,90,33,pradyumnaś cāniruddhaś ca dīptimān bhānur eva ca sāmbo madhur bṛhadbhānuś citrabhānur vṛko 'ruṇaḥ,प्रद्युम्नश् चानिरुद्धश् च दीप्तिमान् भानुर् एव च साम्बो मधुर् बृहद्भानुश् चित्रभानुर् वृको ऽरुणः
10,90,34,puṣkaro vedabāhuś ca śrutadevaḥ sunandanaḥ citrabāhur virūpaś ca kavir nyagrodha eva ca,पुष्करो वेदबाहुश् च श्रुतदेवः सुनन्दनः चित्रबाहुर् विरूपश् च कविर् न्यग्रोध एव च
10,90,35,eteṣām api rājendra tanu-jānāṃ madhu-dviṣaḥ pradyumna āsīt prathamaḥ pitṛ-vad rukmiṇī-sutaḥ,एतेषाम् अपि राजेन्द्र तनु-जानां मधु-द्विषः प्रद्युम्न आसीत् प्रथमः पितृ-वद् रुक्मिणी-सुतः
10,90,36,sa rukmiṇo duhitaram upayeme mahā-rathaḥ tasyāṃ tato 'niruddho 'bhūt nāgāyata-balānvitaḥ,स रुक्मिणो दुहितरम् उपयेमे महा-रथः तस्यां ततो ऽनिरुद्धो ऽभूत् नागायत-बलान्वितः
10,90,37,sa cāpi rukmiṇaḥ pautrīṃ dauhitro jagṛhe tataḥ vajras tasyābhavad yas tu mauṣalād avaśeṣitaḥ,स चापि रुक्मिणः पौत्रीं दौहित्रो जगृहे ततः वज्रस् तस्याभवद् यस् तु मौषलाद् अवशेषितः
10,90,38,pratibāhur abhūt tasmāt subāhus tasya cātmajaḥ subāhoḥ śāntaseno 'bhūc chatasenas tu tat-sutaḥ,प्रतिबाहुर् अभूत् तस्मात् सुबाहुस् तस्य चात्मजः सुबाहोः शान्तसेनो ऽभूच् छतसेनस् तु तत्-सुतः
10,90,39,na hy etasmin kule jātā adhanā abahu-prajāḥ alpāyuṣo 'lpa-vīryāś ca abrahmaṇyāś ca jajñire,न ह्य् एतस्मिन् कुले जाता अधना अबहु-प्रजाः अल्पायुषो ऽल्प-वीर्याश् च अब्रह्मण्याश् च जज्ञिरे
10,90,40,yadu-vaṃśa-prasūtānāṃ puṃsāṃ vikhyāta-karmaṇām saṅkhyā na śakyate kartum api varṣāyutair nṛpa,यदु-वंश-प्रसूतानां पुंसां विख्यात-कर्मणाम् सङ्ख्या न शक्यते कर्तुम् अपि वर्षायुतैर् नृप
10,90,41,tisraḥ koṭyaḥ sahasrāṇām aṣṭāśīti-śatāni ca āsan yadu-kulācāryāḥ kumārāṇām iti śrutam,तिस्रः कोट्यः सहस्राणाम् अष्टाशीति-शतानि च आसन् यदु-कुलाचार्याः कुमाराणाम् इति श्रुतम्
10,90,42,saṅkhyānaṃ yādavānāṃ kaḥ kariṣyati mahātmanām yatrāyutānām ayuta- lakṣeṇāste sa āhukaḥ,सङ्ख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् यत्रायुतानाम् अयुत- लक्षेणास्ते स आहुकः
10,90,43,devāsurāhava-hatā daiteyā ye su-dāruṇāḥ te cotpannā manuṣyeṣu prajā dṛptā babādhire,देवासुराहव-हता दैतेया ये सु-दारुणाः ते चोत्पन्ना मनुष्येषु प्रजा दृप्ता बबाधिरे
10,90,44,tan-nigrahāya hariṇā proktā devā yadoḥ kule avatīrṇāḥ kula-śataṃ teṣām ekādhikaṃ nṛpa,तन्-निग्रहाय हरिणा प्रोक्ता देवा यदोः कुले अवतीर्णाः कुल-शतं तेषाम् एकाधिकं नृप
10,90,45,teṣāṃ pramāṇaṃ bhagavān prabhutvenābhavad dhariḥ ye cānuvartinas tasya vavṛdhuḥ sarva-yādavāḥ,तेषां प्रमाणं भगवान् प्रभुत्वेनाभवद् धरिः ये चानुवर्तिनस् तस्य ववृधुः सर्व-यादवाः
10,90,46,śayyāsanāṭanālāpa- krīḍā-snānādi-karmasu na viduḥ santam ātmānaṃ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇa-cetasaḥ,शय्यासनाटनालाप- क्रीडा-स्नानादि-कर्मसु न विदुः सन्तम् आत्मानं वृष्णयः कृष्ण-चेतसः
10,90,47,tīrthaṃ cakre nṛponaṃ yad ajani yaduṣu svaḥ-sarit pāda-śaucaṃ vidviṭ-snigdhāḥ svarūpaṃ yayur ajita-para śrīr yad-arthe 'nya-yatnaḥ amp;yan-nāmāmaṅgala-ghnaṃ śrutam atha gaditaṃ yat-kṛto gotra-dharmaḥ kṛṣṇasyaitan na citraṃ kṣiti-bhara-haraṇaṃ kāla-cakrāyudhasya,तीर्थं चक्रे नृपोनं यद् अजनि यदुषु स्वः-सरित् पाद-शौचं विद्विट्-स्निग्धाः स्वरूपं ययुर् अजित-पर श्रीर् यद्-अर्थे ऽन्य-यत्नः अम्प्;यन्-नामामङ्गल-घ्नं श्रुतम् अथ गदितं यत्-कृतो गोत्र-धर्मः कृष्णस्यैतन् न चित्रं क्षिति-भर-हरणं काल-चक्रायुधस्य
10,90,48,jayati jana-nivāso devakī-janma-vādo yadu-vara-pariṣat svair dorbhir asyann adharmam jayati jana-nivāso devakī-janma-vādo yadu-vara-pariṣat svair dorbhir asyann adharmam sthira-cara-vṛjina-ghnaḥ su-smita-śrī-mukhena vraja-pura-vanitānāṃ vardhayan kāma-devam,जयति जन-निवासो देवकी-जन्म-वादो यदु-वर-परिषत् स्वैर् दोर्भिर् अस्यन्न् अधर्मम् जयति जन-निवासो देवकी-जन्म-वादो यदु-वर-परिषत् स्वैर् दोर्भिर् अस्यन्न् अधर्मम् स्थिर-चर-वृजिन-घ्नः सु-स्मित-श्री-मुखेन व्रज-पुर-वनितानां वर्धयन् काम-देवम्
10,90,49,itthaṃ parasya nija-vartma-rirakṣayātta- līlā-tanos tad-anurūpa-viḍambanāni itthaṃ parasya nija-vartma-rirakṣayātta- līlā-tanos tad-anurūpa-viḍambanāni karmāṇi karma-kaṣaṇāni yadūttamasya śrūyād amuṣya padayor anuvṛttim icchan,इत्थं परस्य निज-वर्त्म-रिरक्षयात्त- लीला-तनोस् तद्-अनुरूप-विडम्बनानि इत्थं परस्य निज-वर्त्म-रिरक्षयात्त- लीला-तनोस् तद्-अनुरूप-विडम्बनानि कर्माणि कर्म-कषणानि यदूत्तमस्य श्रूयाद् अमुष्य पदयोर् अनुवृत्तिम् इच्छन्
10,90,50,martyas tayānusavam edhitayā mukunda śrīmat-kathā-śravaṇa-kīrtana-cintayaiti martyas tayānusavam edhitayā mukunda śrīmat-kathā-śravaṇa-kīrtana-cintayaiti tad dhāma dustara-kṛtānta-javāpavargaṃ grāmād vanaṃ kṣiti-bhujo 'pi yayur yad-arthāḥ,मर्त्यस् तयानुसवम् एधितया मुकुन्द श्रीमत्-कथा-श्रवण-कीर्तन-चिन्तयैति मर्त्यस् तयानुसवम् एधितया मुकुन्द श्रीमत्-कथा-श्रवण-कीर्तन-चिन्तयैति तद् धाम दुस्तर-कृतान्त-जवापवर्गं ग्रामाद् वनं क्षिति-भुजो ऽपि ययुर् यद्-अर्थाः
11,1,1,bhp_11.01.001 śrī-śuka uvāca kṛtvā daitya-vadhaṃ kṛṣṇaḥ sa-rāmo yadubhir vṛtaḥ bhuvo 'vatārayad bhāraṃ javiṣṭhaṃ janayan kalim,भ्प्_११.०१.००१ श्री-शुक उवाच कृत्वा दैत्य-वधं कृष्णः स-रामो यदुभिर् वृतः भुवो ऽवतारयद् भारं जविष्ठं जनयन् कलिम्
11,1,2,ye kopitāḥ su-bahu pāṇḍu-sutāḥ sapatnair durdyūta-helana-kaca-grahaṇādibhis tān amp;kṛtvā nimittam itaretarataḥ sametān hatvā nṛpān niraharat kṣiti-bhāram īśaḥ,ये कोपिताः सु-बहु पाण्डु-सुताः सपत्नैर् दुर्द्यूत-हेलन-कच-ग्रहणादिभिस् तान् अम्प्;कृत्वा निमित्तम् इतरेतरतः समेतान् हत्वा नृपान् निरहरत् क्षिति-भारम् ईशः
11,1,3,bhū-bhāra-rāja-pṛtanā yadubhir nirasya guptaiḥ sva-bāhubhir acintayad aprameyaḥ bhū-bhāra-rāja-pṛtanā yadubhir nirasya guptaiḥ sva-bāhubhir acintayad aprameyaḥ manye 'vaner nanu gato 'py agataṃ hi bhāraṃ yad yādavaṃ kulam aho aviṣahyam āste,भू-भार-राज-पृतना यदुभिर् निरस्य गुप्तैः स्व-बाहुभिर् अचिन्तयद् अप्रमेयः भू-भार-राज-पृतना यदुभिर् निरस्य गुप्तैः स्व-बाहुभिर् अचिन्तयद् अप्रमेयः मन्ये ऽवनेर् ननु गतो ऽप्य् अगतं हि भारं यद् यादवं कुलम् अहो अविषह्यम् आस्ते
11,1,4,naivānyataḥ paribhavo 'sya bhavet kathañcin mat-saṃśrayasya vibhavonnahanasya nityam naivānyataḥ paribhavo 'sya bhavet kathañcin mat-saṃśrayasya vibhavonnahanasya nityam antaḥ kaliṃ yadu-kulasya vidhāya veṇu- stambasya vahnim iva śāntim upaimi dhāma,नैवान्यतः परिभवो ऽस्य भवेत् कथञ्चिन् मत्-संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् नैवान्यतः परिभवो ऽस्य भवेत् कथञ्चिन् मत्-संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् अन्तः कलिं यदु-कुलस्य विधाय वेणु- स्तम्बस्य वह्निम् इव शान्तिम् उपैमि धाम
11,1,5,evaṃ vyavasito rājan satya-saṅkalpa īśvaraḥ śāpa-vyājena viprāṇāṃ sañjahre sva-kulaṃ vibhuḥ,एवं व्यवसितो राजन् सत्य-सङ्कल्प ईश्वरः शाप-व्याजेन विप्राणां सञ्जह्रे स्व-कुलं विभुः
11,1,6,sva-mūrtyā loka-lāvaṇya- nirmuktyā locanaṃ nṛṇām gīrbhis tāḥ smaratāṃ cittaṃ padais tān īkṣatāṃ kriyāḥ,स्व-मूर्त्या लोक-लावण्य- निर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् गीर्भिस् ताः स्मरतां चित्तं पदैस् तान् ईक्षतां क्रियाः
11,1,7,ācchidya kīrtiṃ su-ślokāṃ vitatya hy añjasā nu kau tamo 'nayā tariṣyantīty agāt svaṃ padam īśvaraḥ,आच्छिद्य कीर्तिं सु-श्लोकां वितत्य ह्य् अञ्जसा नु कौ तमो ऽनया तरिष्यन्तीत्य् अगात् स्वं पदम् ईश्वरः
11,1,8,bhp_11.01.008 śrī-rājovāca brahmaṇyānāṃ vadānyānāṃ nityaṃ vṛddhopasevinām vipra-śāpaḥ katham abhūd vṛṣṇīnāṃ kṛṣṇa-cetasām,भ्प्_११.०१.००८ श्री-राजोवाच ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम् विप्र-शापः कथम् अभूद् वृष्णीनां कृष्ण-चेतसाम्
11,1,9,yan-nimittaḥ sa vai śāpo yādṛśo dvija-sattama katham ekātmanāṃ bheda etat sarvaṃ vadasva me,यन्-निमित्तः स वै शापो यादृशो द्विज-सत्तम कथम् एकात्मनां भेद एतत् सर्वं वदस्व मे
11,1,10,bhp_11.01.010 śrī-bādarāyaṇir uvāca bibhrad vapuḥ sakala-sundara-sanniveśaṃ karmācaran bhuvi su-maṅgalam āpta-kāmaḥ bibhrad vapuḥ sakala-sundara-sanniveśaṃ karmācaran bhuvi su-maṅgalam āpta-kāmaḥ āsthāya dhāma ramamāṇa udāra-kīṛtiḥ saṃhartum aicchata kulaṃ sthita-kṛtya-śeṣaḥ,भ्प्_११.०१.०१० श्री-बादरायणिर् उवाच बिभ्रद् वपुः सकल-सुन्दर-सन्निवेशं कर्माचरन् भुवि सु-मङ्गलम् आप्त-कामः बिभ्रद् वपुः सकल-सुन्दर-सन्निवेशं कर्माचरन् भुवि सु-मङ्गलम् आप्त-कामः आस्थाय धाम रममाण उदार-कीऋतिः संहर्तुम् ऐच्छत कुलं स्थित-कृत्य-शेषः
11,1,11,karmāni puṇya-nivahāni su-maṅgalāni gāyaj-jagat-kali-malāpaharāṇi kṛtvā karmāni puṇya-nivahāni su-maṅgalāni gāyaj-jagat-kali-malāpaharāṇi kṛtvā kālātmanā nivasatā yadu-deva-gehe piṇḍārakaṃ samagaman munayo nisṛṣṭāḥ,कर्मानि पुण्य-निवहानि सु-मङ्गलानि गायज्-जगत्-कलि-मलापहराणि कृत्वा कर्मानि पुण्य-निवहानि सु-मङ्गलानि गायज्-जगत्-कलि-मलापहराणि कृत्वा कालात्मना निवसता यदु-देव-गेहे पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टाः
11,1,12,viśvāmitro 'sitaḥ kaṇvo durvāsā bhṛgur aṅgirāḥ viśvāmitro 'sitaḥ kaṇvo durvāsā bhṛgur aṅgirāḥ kaśyapo vāmadevo 'trir vasiṣṭho nāradādayaḥ,विश्वामित्रो ऽसितः कण्वो दुर्वासा भृगुर् अङ्गिराः विश्वामित्रो ऽसितः कण्वो दुर्वासा भृगुर् अङ्गिराः कश्यपो वामदेवो ऽत्रिर् वसिष्ठो नारदादयः
11,1,13,krīḍantas tān upavrajya kumārā yadu-nandanāḥ upasaṅgṛhya papracchur avinītā vinīta-vat,क्रीडन्तस् तान् उपव्रज्य कुमारा यदु-नन्दनाः उपसङ्गृह्य पप्रच्छुर् अविनीता विनीत-वत्
11,1,14,te veṣayitvā strī-veṣaiḥ sāmbaṃ jāmbavatī-sutam eṣā pṛcchati vo viprā antarvatny asitekṣaṇā,ते वेषयित्वा स्त्री-वेषैः साम्बं जाम्बवती-सुतम् एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्य् असितेक्षणा
11,1,15,praṣṭuṃ vilajjatī sākṣāt prabrūtāmogha-darśanāḥ prasoṣyantī putra-kāmā kiṃ svit sañjanayiṣyati,प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघ-दर्शनाः प्रसोष्यन्ती पुत्र-कामा किं स्वित् सञ्जनयिष्यति
11,1,16,evaṃ pralabdhā munayas tān ūcuḥ kupitā nṛpa janayiṣyati vo mandā muṣalaṃ kula-nāśanam,एवं प्रलब्धा मुनयस् तान् ऊचुः कुपिता नृप जनयिष्यति वो मन्दा मुषलं कुल-नाशनम्
11,1,17,tac chrutvā te 'ti-santrastā vimucya sahasodaram sāmbasya dadṛśus tasmin muṣalaṃ khalv ayasmayam,तच् छ्रुत्वा ते ऽति-सन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम् साम्बस्य ददृशुस् तस्मिन् मुषलं खल्व् अयस्मयम्
11,1,18,kiṃ kṛtaṃ manda-bhāgyair naḥ kiṃ vadiṣyanti no janāḥ iti vihvalitā gehān ādāya muṣalaṃ yayuḥ,किं कृतं मन्द-भाग्यैर् नः किं वदिष्यन्ति नो जनाः इति विह्वलिता गेहान् आदाय मुषलं ययुः
11,1,19,tac copanīya sadasi parimlāna-mukha-śriyaḥ rājña āvedayāṃ cakruḥ sarva-yādava-sannidhau,तच् चोपनीय सदसि परिम्लान-मुख-श्रियः राज्ञ आवेदयां चक्रुः सर्व-यादव-सन्निधौ
11,1,20,śrutvāmoghaṃ vipra-śāpaṃ dṛṣṭvā ca muṣalaṃ nṛpa vismitā bhaya-santrastā babhūvur dvārakaukasaḥ,श्रुत्वामोघं विप्र-शापं दृष्ट्वा च मुषलं नृप विस्मिता भय-सन्त्रस्ता बभूवुर् द्वारकौकसः
11,1,21,tac cūrṇayitvā muṣalaṃ yadu-rājaḥ sa āhukaḥ samudra-salile prāsyal lohaṃ cāsyāvaśeṣitam,तच् चूर्णयित्वा मुषलं यदु-राजः स आहुकः समुद्र-सलिले प्रास्यल् लोहं चास्यावशेषितम्
11,1,22,kaścin matsyo 'grasīl lohaṃ cūrṇāni taralais tataḥ uhyamānāni velāyāṃ lagnāny āsan kilairakāḥ,कश्चिन् मत्स्यो ऽग्रसील् लोहं चूर्णानि तरलैस् ततः उह्यमानानि वेलायां लग्नान्य् आसन् किलैरकाः
11,1,23,matsyo gṛhīto matsya-ghnair jālenānyaiḥ sahārṇave tasyodara-gataṃ lohaṃ sa śalye lubdhako 'karot,मत्स्यो गृहीतो मत्स्य-घ्नैर् जालेनान्यैः सहार्णवे तस्योदर-गतं लोहं स शल्ये लुब्धको ऽकरोत्
11,1,24,bhagavān jñāta-sarvārtha īśvaro 'pi tad-anyathā kartuṃ naicchad vipra-śāpaṃ kāla-rūpy anvamodata,भगवान् ज्ञात-सर्वार्थ ईश्वरो ऽपि तद्-अन्यथा कर्तुं नैच्छद् विप्र-शापं काल-रूप्य् अन्वमोदत
11,2,1,bhp_11.02.001 śrī-śuka uvāca govinda-bhuja-guptāyāṃ dvāravatyāṃ kurūdvaha avātsīn nārado 'bhīkṣṇaṃ kṛṣṇopāsana-lālasaḥ,भ्प्_११.०२.००१ श्री-शुक उवाच गोविन्द-भुज-गुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह अवात्सीन् नारदो ऽभीक्ष्णं कृष्णोपासन-लालसः
11,2,2,ko nu rājann indriyavān mukunda-caraṇāmbujam na bhajet sarvato-mṛtyur upāsyam amarottamaiḥ,को नु राजन्न् इन्द्रियवान् मुकुन्द-चरणाम्बुजम् न भजेत् सर्वतो-मृत्युर् उपास्यम् अमरोत्तमैः
11,2,3,tam ekadā tu devarṣiṃ vasudevo gṛhāgatam arcitaṃ sukham āsīnam abhivādyedam abravīt,तम् एकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् अर्चितं सुखम् आसीनम् अभिवाद्येदम् अब्रवीत्
11,2,4,bhp_11.02.004 śrī-vasudeva uvāca bhagavan bhavato yātrā svastaye sarva-dehinām kṛpaṇānāṃ yathā pitror uttama-śloka-vartmanām,भ्प्_११.०२.००४ श्री-वसुदेव उवाच भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्व-देहिनाम् कृपणानां यथा पित्रोर् उत्तम-श्लोक-वर्त्मनाम्
11,2,5,bhūtānāṃ deva-caritaṃ duḥkhāya ca sukhāya ca sukhāyaiva hi sādhūnāṃ tvādṛśām acyutātmanām,भूतानां देव-चरितं दुःखाय च सुखाय च सुखायैव हि साधूनां त्वादृशाम् अच्युतात्मनाम्
11,2,6,bhajanti ye yathā devān devā api tathaiva tān chāyeva karma-sacivāḥ sādhavo dīna-vatsalāḥ,भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् छायेव कर्म-सचिवाः साधवो दीन-वत्सलाः
11,2,7,brahmaṃs tathāpi pṛcchāmo dharmān bhāgavatāṃs tava yān śrutvā śraddhayā martyo mucyate sarvato bhayāt,ब्रह्मंस् तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस् तव यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतो भयात्
11,2,8,ahaṃ kila purānantaṃ prajārtho bhuvi mukti-dam apūjayaṃ na mokṣāya mohito deva-māyayā,अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्ति-दम् अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देव-मायया
11,2,9,yathā vicitra-vyasanād bhavadbhir viśvato-bhayāt mucyema hy añjasaivāddhā tathā naḥ śādhi su-vrata,यथा विचित्र-व्यसनाद् भवद्भिर् विश्वतो-भयात् मुच्येम ह्य् अञ्जसैवाद्धा तथा नः शाधि सु-व्रत
11,2,10,bhp_11.02.010 śrī-śuka uvāca rājann evaṃ kṛta-praśno vasudevena dhīmatā prītas tam āha devarṣir hareḥ saṃsmārito guṇaiḥ,भ्प्_११.०२.०१० श्री-शुक उवाच राजन्न् एवं कृत-प्रश्नो वसुदेवेन धीमता प्रीतस् तम् आह देवर्षिर् हरेः संस्मारितो गुणैः
11,2,11,bhp_11.02.011 śrī-nārada uvāca samyag etad vyavasitaṃ bhavatā sātvatarṣabha yat pṛcchase bhāgavatān dharmāṃs tvaṃ viśva-bhāvanān,भ्प्_११.०२.०११ श्री-नारद उवाच सम्यग् एतद् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मांस् त्वं विश्व-भावनान्
11,2,12,śruto 'nupaṭhito dhyāta ādṛto vānumoditaḥ sadyaḥ punāti sad-dharmo deva-viśva-druho 'pi hi,श्रुतो ऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदितः सद्यः पुनाति सद्-धर्मो देव-विश्व-द्रुहो ऽपि हि
11,2,13,tvayā parama-kalyāṇaḥ puṇya-śravaṇa-kīrtanaḥ smārito bhagavān adya devo nārāyaṇo mama,त्वया परम-कल्याणः पुण्य-श्रवण-कीर्तनः स्मारितो भगवान् अद्य देवो नारायणो मम
11,2,14,atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ārṣabhāṇāṃ ca saṃvādaṃ videhasya mahātmanaḥ,अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मनः
11,2,15,priyavrato nāma suto manoḥ svāyambhuvasya yaḥ tasyāgnīdhras tato nābhir ṛṣabhas tat-sutaḥ smṛtaḥ,प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वायम्भुवस्य यः तस्याग्नीध्रस् ततो नाभिर् ऋषभस् तत्-सुतः स्मृतः
11,2,16,tam āhur vāsudevāṃśaṃ mokṣa-dharma-vivakṣayā avatīrṇaṃ suta-śataṃ tasyāsīd brahma-pāragam,तम् आहुर् वासुदेवांशं मोक्ष-धर्म-विवक्षया अवतीर्णं सुत-शतं तस्यासीद् ब्रह्म-पारगम्
11,2,17,teṣāṃ vai bharato jyeṣṭho nārāyaṇa-parāyaṇaḥ vikhyātaṃ varṣam etad yan- nāmnā bhāratam adbhutam,तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायण-परायणः विख्यातं वर्षम् एतद् यन्- नाम्ना भारतम् अद्भुतम्
11,2,18,sa bhukta-bhogāṃ tyaktvemāṃ nirgatas tapasā harim upāsīnas tat-padavīṃ lebhe vai janṛnabhis tribhiḥ,स भुक्त-भोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस् तपसा हरिम् उपासीनस् तत्-पदवीं लेभे वै जनृनभिस् त्रिभिः
11,2,19,teṣāṃ nava nava-dvīpa- patayo 'sya samantataḥ karma-tantra-praṇetāra ekāśītir dvijātayaḥ,तेषां नव नव-द्वीप- पतयो ऽस्य समन्ततः कर्म-तन्त्र-प्रणेतार एकाशीतिर् द्विजातयः
11,2,20,navābhavan mahā-bhāgā munayo hy artha-śaṃsinaḥ śramaṇā vāta-rasanā ātma-vidyā-viśāradāḥ,नवाभवन् महा-भागा मुनयो ह्य् अर्थ-शंसिनः श्रमणा वात-रसना आत्म-विद्या-विशारदाः
11,2,21,kavir havir antarīkṣaḥ prabuddhaḥ pippalāyanaḥ āvirhotro 'tha drumilaś camasaḥ karabhājanaḥ,कविर् हविर् अन्तरीक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः आविर्होत्रो ऽथ द्रुमिलश् चमसः करभाजनः
11,2,22,ta ete bhagavad-rūpaṃ viśvaṃ sad-asad-ātmakam ātmano 'vyatirekeṇa paśyanto vyacaran mahīm,त एते भगवद्-रूपं विश्वं सद्-असद्-आत्मकम् आत्मनो ऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम्
11,2,23,avyāhateṣṭa-gatayaḥ sura-siddha-sādhya- gandharva-yakṣa-nara-kinnara-nāga-lokān amp;muktāś caranti muni-cāraṇa-bhūtanātha- vidyādhara-dvija-gavāṃ bhuvanāni kāmam,अव्याहतेष्ट-गतयः सुर-सिद्ध-साध्य- गन्धर्व-यक्ष-नर-किन्नर-नाग-लोकान् अम्प्;मुक्ताश् चरन्ति मुनि-चारण-भूतनाथ- विद्याधर-द्विज-गवां भुवनानि कामम्
11,2,24,ta ekadā nimeḥ satram upajagmur yadṛcchayā vitāyamānam ṛṣibhir ajanābhe mahātmanaḥ,त एकदा निमेः सत्रम् उपजग्मुर् यदृच्छया वितायमानम् ऋषिभिर् अजनाभे महात्मनः
11,2,25,tān dṛṣṭvā sūrya-saṅkāśān mahā-bhāgavatān nṛpa yajamāno 'gnayo viprāḥ sarva evopatasthire,तान् दृष्ट्वा सूर्य-सङ्काशान् महा-भागवतान् नृप यजमानो ऽग्नयो विप्राः सर्व एवोपतस्थिरे
11,2,26,videhas tān abhipretya nārāyaṇa-parāyaṇān prītaḥ sampūjayāṃ cakre āsana-sthān yathārhataḥ,विदेहस् तान् अभिप्रेत्य नारायण-परायणान् प्रीतः सम्पूजयां चक्रे आसन-स्थान् यथार्हतः
11,2,27,tān rocamānān sva-rucā brahma-putropamān nava papraccha parama-prītaḥ praśrayāvanato nṛpaḥ,तान् रोचमानान् स्व-रुचा ब्रह्म-पुत्रोपमान् नव पप्रच्छ परम-प्रीतः प्रश्रयावनतो नृपः
11,2,28,bhp_11.02.028 śrī-videha uvāca manye bhagavataḥ sākṣāt pārṣadān vo madhu-dvisaḥ viṣṇor bhūtāni lokānāṃ pāvanāya caranti hi,भ्प्_११.०२.०२८ श्री-विदेह उवाच मन्ये भगवतः साक्षात् पार्षदान् वो मधु-द्विसः विष्णोर् भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि
11,2,29,durlabho mānuṣo deho dehināṃ kṣaṇa-bhaṅguraḥ tatrāpi durlabhaṃ manye vaikuṇṭha-priya-darśanam,दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षण-भङ्गुरः तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठ-प्रिय-दर्शनम्
11,2,30,ata ātyantikaṃ kṣemaṃ pṛcchāmo bhavato 'naghāḥ saṃsāre 'smin kṣaṇārdho 'pi sat-saṅgaḥ śevadhir nṛṇām,अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतो ऽनघाः संसारे ऽस्मिन् क्षणार्धो ऽपि सत्-सङ्गः शेवधिर् नृणाम्
11,2,31,dharmān bhāgavatān brūta yadi naḥ śrutaye kṣamam yaiḥ prasannaḥ prapannāya dāsyaty ātmānam apy ajaḥ,धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि नः श्रुतये क्षमम् यैः प्रसन्नः प्रपन्नाय दास्यत्य् आत्मानम् अप्य् अजः
11,2,32,bhp_11.02.032 śrī-nārada uvāca evaṃ te niminā pṛṣṭā vasudeva mahattamāḥ pratipūjyābruvan prītyā sa-sadasyartvijaṃ nṛpam,भ्प्_११.०२.०३२ श्री-नारद उवाच एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमाः प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या स-सदस्यर्त्विजं नृपम्
11,2,33,bhp_11.02.033 śrī-kavir uvāca manye 'kutaścid-bhayam acyutasya pādāmbujopāsanam atra nityam udvigna-buddher asad-ātma-bhāvād viśvātmanā yatra nivartate bhīḥ,भ्प्_११.०२.०३३ श्री-कविर् उवाच मन्ये ऽकुतश्चिद्-भयम् अच्युतस्य पादाम्बुजोपासनम् अत्र नित्यम् उद्विग्न-बुद्धेर् असद्-आत्म-भावाद् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः
11,2,34,ye vai bhagavatā proktā upāyā hy ātma-labdhaye añjaḥ puṃsām aviduṣāṃ viddhi bhāgavatān hi tān,ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्य् आत्म-लब्धये अञ्जः पुंसाम् अविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान्
11,2,35,yān āsthāya naro rājan na pramādyeta karhicit dhāvan nimīlya vā netre na skhalen na pated iha,यान् आस्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन् न पतेद् इह
11,2,36,kāyena vācā manasendriyair vā buddhyātmanā vānusṛta-svabhāvāt karoti yad yat sakalaṃ parasmai nārāyaṇāyeti samarpayet tat,कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर् वा बुद्ध्यात्मना वानुसृत-स्वभावात् करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत् तत्
11,2,37,bhayaṃ dvitīyābhiniveśataḥ syād īśād apetasya viparyayo 'smṛtiḥ tan-māyayāto budha ābhajet taṃ bhaktyaikayeśaṃ guru-devatātmā,भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्याद् ईशाद् अपेतस्य विपर्ययो ऽस्मृतिः तन्-माययातो बुध आभजेत् तं भक्त्यैकयेशं गुरु-देवतात्मा
11,2,38,avidyamāno 'py avabhāti hi dvayo dhyātur dhiyā svapna-manorathau yathā tat karma-saṅkalpa-vikalpakaṃ mano budho nirundhyād abhayaṃ tataḥ syāt,अविद्यमानो ऽप्य् अवभाति हि द्वयो ध्यातुर् धिया स्वप्न-मनोरथौ यथा तत् कर्म-सङ्कल्प-विकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्याद् अभयं ततः स्यात्
11,2,39,śṛṇvan su-bhadrāṇi rathāṅga-pāṇer janmāni karmāṇi ca yāni loke gītāni nāmāni tad-arthakāni gāyan vilajjo vicared asaṅgaḥ,शृण्वन् सु-भद्राणि रथाङ्ग-पाणेर् जन्मानि कर्माणि च यानि लोके गीतानि नामानि तद्-अर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेद् असङ्गः
11,2,40,evaṃ-vrataḥ sva-priya-nāma-kīrtyā jātānurāgo druta-citta uccaiḥ hasaty atho roditi rauti gāyaty unmāda-van nṛtyati loka-bāhyaḥ,एवं-व्रतः स्व-प्रिय-नाम-कीर्त्या जातानुरागो द्रुत-चित्त उच्चैः हसत्य् अथो रोदिति रौति गायत्य् उन्माद-वन् नृत्यति लोक-बाह्यः
11,2,41,khaṃ vāyum agniṃ salilaṃ mahīṃ ca jyotīṃṣi sattvāni diśo drumādīn sarit-samudrāṃś ca hareḥ śarīraṃ yat kiṃ ca bhūtaṃ praṇamed ananyaḥ,खं वायुम् अग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् सरित्-समुद्रांश् च हरेः शरीरं यत् किं च भूतं प्रणमेद् अनन्यः
11,2,42,bhaktiḥ pareśānubhavo viraktir anyatra caiṣa trika eka-kālaḥ prapadyamānasya yathāśnataḥ syus tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣud-apāyo 'nu-ghāsam,भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिर् अन्यत्र चैष त्रिक एक-कालः प्रपद्यमानस्य यथाश्नतः स्युस् तुष्टिः पुष्टिः क्षुद्-अपायो ऽनु-घासम्
11,2,43,ity acyutāṅghriṃ bhajato 'nuvṛttyā bhaktir viraktir bhagavat-prabodhaḥ bhavanti vai bhāgavatasya rājaṃs tataḥ parāṃ śāntim upaiti sākṣāt,इत्य् अच्युताङ्घ्रिं भजतो ऽनुवृत्त्या भक्तिर् विरक्तिर् भगवत्-प्रबोधः भवन्ति वै भागवतस्य राजंस् ततः परां शान्तिम् उपैति साक्षात्
11,2,44,bhp_11.02.044 śrī-rājovāca atha bhāgavataṃ brūta yad-dharmo yādṛśo nṛṇām yathācarati yad brūte yair liṅgair bhagavat-priyaḥ,भ्प्_११.०२.०४४ श्री-राजोवाच अथ भागवतं ब्रूत यद्-धर्मो यादृशो नृणाम् यथाचरति यद् ब्रूते यैर् लिङ्गैर् भगवत्-प्रियः
11,2,45,bhp_11.02.045 śrī-havir uvāca sarva-bhūteṣu yaḥ paśyed bhagavad-bhāvam ātmanaḥ bhūtāni bhagavaty ātmany eṣa bhāgavatottamaḥ,भ्प्_११.०२.०४५ श्री-हविर् उवाच सर्व-भूतेषु यः पश्येद् भगवद्-भावम् आत्मनः भूतानि भगवत्य् आत्मन्य् एष भागवतोत्तमः
11,2,46,īsvare tad-adhīneṣu bāliśeṣu dviṣatsu ca prema-maitrī-kṛpopekṣā yaḥ karoti sa madhyamaḥ,ईस्वरे तद्-अधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च प्रेम-मैत्री-कृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः
11,2,47,arcāyām eva haraye pūjāṃ yaḥ śraddhayehate na tad-bhakteṣu cānyeṣu sa bhaktaḥ prākṛtaḥ smṛtaḥ,अर्चायाम् एव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते न तद्-भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः
11,2,48,gṛhītvāpīndriyair arthān yo na dveṣṭi na hṛṣyati viṣṇor māyām idaṃ paśyan sa vai bhāgavatottamaḥ,गृहीत्वापीन्द्रियैर् अर्थान् यो न द्वेष्टि न हृष्यति विष्णोर् मायाम् इदं पश्यन् स वै भागवतोत्तमः
11,2,49,dehendriya-prāṇa-mano-dhiyāṃ yo janmāpyaya-kṣud-bhaya-tarṣa-kṛcchraiḥ saṃsāra-dharmair avimuhyamānaḥ smṛtyā harer bhāgavata-pradhānaḥ,देहेन्द्रिय-प्राण-मनो-धियां यो जन्माप्यय-क्षुद्-भय-तर्ष-कृच्छ्रैः संसार-धर्मैर् अविमुह्यमानः स्मृत्या हरेर् भागवत-प्रधानः
11,2,50,na kāma-karma-bījānāṃ yasya cetasi sambhavaḥ vāsudevaika-nilayaḥ sa vai bhāgavatottamaḥ,न काम-कर्म-बीजानां यस्य चेतसि सम्भवः वासुदेवैक-निलयः स वै भागवतोत्तमः
11,2,51,na yasya janma-karmabhyāṃ na varṇāśrama-jātibhiḥ sajjate 'sminn ahaṃ-bhāvo dehe vai sa hareḥ priyaḥ,न यस्य जन्म-कर्मभ्यां न वर्णाश्रम-जातिभिः सज्जते ऽस्मिन्न् अहं-भावो देहे वै स हरेः प्रियः
11,2,52,na yasya svaḥ para iti vitteṣv ātmani vā bhidā sarva-bhūta-samaḥ śāntaḥ sa vai bhāgavatottamaḥ,न यस्य स्वः पर इति वित्तेष्व् आत्मनि वा भिदा सर्व-भूत-समः शान्तः स वै भागवतोत्तमः
11,2,53,tri-bhuvana-vibhava-hetave 'py akuṇṭha- smṛtir ajitātma-surādibhir vimṛgyāt amp;na calati bhagavat-padāravindāl lava-nimiṣārdham api yaḥ sa vaiṣṇavāgryaḥ,त्रि-भुवन-विभव-हेतवे ऽप्य् अकुण्ठ- स्मृतिर् अजितात्म-सुरादिभिर् विमृग्यात् अम्प्;न चलति भगवत्-पदारविन्दाल् लव-निमिषार्धम् अपि यः स वैष्णवाग्र्यः
11,2,54,bhagavata uru-vikramāṅghri-śākhā- nakha-maṇi-candrikayā nirasta-tāpe hṛdi katham upasīdatāṃ punaḥ sa prabhavati candra ivodite 'rka-tāpaḥ,भगवत उरु-विक्रमाङ्घ्रि-शाखा- नख-मणि-चन्द्रिकया निरस्त-तापे हृदि कथम् उपसीदतां पुनः स प्रभवति चन्द्र इवोदिते ऽर्क-तापः
11,2,55,visṛjati hṛdayaṃ na yasya sākṣād dharir avaśābhihito 'py aghaugha-nāśaḥ praṇaya-rasanayā dhṛtāṅghri-padmaḥ sa bhavati bhāgavata-pradhāna uktaḥ,विसृजति हृदयं न यस्य साक्षाद् धरिर् अवशाभिहितो ऽप्य् अघौघ-नाशः प्रणय-रसनया धृताङ्घ्रि-पद्मः स भवति भागवत-प्रधान उक्तः
11,3,1,bhp_11.03.001 śrī-rājovāca parasya viṣṇor īśasya māyinām api mohinīm māyāṃ veditum icchāmo bhagavanto bruvantu naḥ,भ्प्_११.०३.००१ श्री-राजोवाच परस्य विष्णोर् ईशस्य मायिनाम् अपि मोहिनीम् मायां वेदितुम् इच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु नः
11,3,2,nānutṛpye juṣan yuṣmad- vaco hari-kathāmṛtam saṃsāra-tāpa-nistapto martyas tat-tāpa-bheṣajam,नानुतृप्ये जुषन् युष्मद्- वचो हरि-कथामृतम् संसार-ताप-निस्तप्तो मर्त्यस् तत्-ताप-भेषजम्
11,3,3,bhp_11.03.003 śrī-antarīkṣa uvāca ebhir bhūtāni bhūtātmā mahā-bhūtair mahā-bhuja sasarjoccāvacāny ādyaḥ sva-mātrātma-prasiddhaye,भ्प्_११.०३.००३ श्री-अन्तरीक्ष उवाच एभिर् भूतानि भूतात्मा महा-भूतैर् महा-भुज ससर्जोच्चावचान्य् आद्यः स्व-मात्रात्म-प्रसिद्धये
11,3,4,evaṃ sṛṣṭāni bhūtāni praviṣṭaḥ pañca-dhātubhiḥ ekadhā daśadhātmānaṃ vibhajan juṣate guṇān,एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्टः पञ्च-धातुभिः एकधा दशधात्मानं विभजन् जुषते गुणान्
11,3,5,guṇair guṇān sa bhuñjāna ātma-pradyotitaiḥ prabhuḥ manyamāna idaṃ sṛṣṭam ātmānam iha sajjate,गुणैर् गुणान् स भुञ्जान आत्म-प्रद्योतितैः प्रभुः मन्यमान इदं सृष्टम् आत्मानम् इह सज्जते
11,3,6,karmāṇi karmabhiḥ kurvan sa-nimittāni deha-bhṛt tat tat karma-phalaṃ gṛhṇan bhramatīha sukhetaram,कर्माणि कर्मभिः कुर्वन् स-निमित्तानि देह-भृत् तत् तत् कर्म-फलं गृह्णन् भ्रमतीह सुखेतरम्
11,3,7,itthaṃ karma-gatīr gacchan bahv-abhadra-vahāḥ pumān ābhūta-samplavāt sarga- pralayāv aśnute 'vaśaḥ,इत्थं कर्म-गतीर् गच्छन् बह्व्-अभद्र-वहाः पुमान् आभूत-सम्प्लवात् सर्ग- प्रलयाव् अश्नुते ऽवशः
11,3,8,dhātūpaplava āsanne vyaktaṃ dravya-guṇātmakam anādi-nidhanaḥ kālo hy avyaktāyāpakarṣati,धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्य-गुणात्मकम् अनादि-निधनः कालो ह्य् अव्यक्तायापकर्षति
11,3,9,śata-varṣā hy anāvṛṣṭir bhaviṣyaty ulbaṇā bhuvi tat-kālopacitoṣṇārko lokāṃs trīn pratapiṣyati,शत-वर्षा ह्य् अनावृष्टिर् भविष्यत्य् उल्बणा भुवि तत्-कालोपचितोष्णार्को लोकांस् त्रीन् प्रतपिष्यति
11,3,10,pātāla-talam ārabhya saṅkarṣaṇa-mukhānalaḥ dahann ūrdhva-śikho viṣvag vardhate vāyuneritaḥ,पाताल-तलम् आरभ्य सङ्कर्षण-मुखानलः दहन्न् ऊर्ध्व-शिखो विष्वग् वर्धते वायुनेरितः
11,3,11,saṃvartako megha-gaṇo varṣati sma śataṃ samāḥ dhārābhir hasti-hastābhir līyate salile virāṭ,संवर्तको मेघ-गणो वर्षति स्म शतं समाः धाराभिर् हस्ति-हस्ताभिर् लीयते सलिले विराट्
11,3,12,tato virājam utsṛjy vairājaḥ puruṣo nṛpa avyaktaṃ viśate sūkṣmaṃ nirindhana ivānalaḥ,ततो विराजम् उत्सृज्य् वैराजः पुरुषो नृप अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानलः
11,3,13,vāyunā hṛta-gandhā bhūḥ salilatvāya kalpate salilaṃ tad-dhṛta-rasaṃ jyotiṣṭvāyopakalpate,वायुना हृत-गन्धा भूः सलिलत्वाय कल्पते सलिलं तद्-धृत-रसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते
11,3,14,hṛta-rūpaṃ tu tamasā vāyau jyotiḥ pralīyate hṛta-sparśo 'vakāśena vāyur nabhasi līyate kālātmanā hṛta-guṇaṃ nabha ātmani līyate,हृत-रूपं तु तमसा वायौ ज्योतिः प्रलीयते हृत-स्पर्शो ऽवकाशेन वायुर् नभसि लीयते कालात्मना हृत-गुणं नभ आत्मनि लीयते
11,3,15,indriyāṇi mano buddhiḥ saha vaikārikair nṛpa praviśanti hy ahaṅkāraṃ sva-guṇair aham ātmani,इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सह वैकारिकैर् नृप प्रविशन्ति ह्य् अहङ्कारं स्व-गुणैर् अहम् आत्मनि
11,3,16,eṣā māyā bhagavataḥ sarga-sthity-anta-kāriṇī tri-varṇā varṇitāsmābhiḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi,एषा माया भगवतः सर्ग-स्थित्य्-अन्त-कारिणी त्रि-वर्णा वर्णितास्माभिः किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि
11,3,17,bhp_11.03.017 śrī-rājovāca yathaitām aiśvarīṃ māyāṃ dustarām akṛtātmabhiḥ taranty añjaḥ sthūla-dhiyo maharṣa idam ucyatām,भ्प्_११.०३.०१७ श्री-राजोवाच यथैताम् ऐश्वरीं मायां दुस्तराम् अकृतात्मभिः तरन्त्य् अञ्जः स्थूल-धियो महर्ष इदम् उच्यताम्
11,3,18,bhp_11.03.018 śrī-prabuddha uvāca karmāṇy ārabhamāṇānāṃ duḥkha-hatyai sukhāya ca paśyet pāka-viparyāsaṃ mithunī-cāriṇāṃ nṛṇām,भ्प्_११.०३.०१८ श्री-प्रबुद्ध उवाच कर्माण्य् आरभमाणानां दुःख-हत्यै सुखाय च पश्येत् पाक-विपर्यासं मिथुनी-चारिणां नृणाम्
11,3,19,nityārtidena vittena durlabhenātma-mṛtyunā gṛhāpatyāpta-paśubhiḥ kā prītiḥ sādhitaiś calaiḥ,नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्म-मृत्युना गृहापत्याप्त-पशुभिः का प्रीतिः साधितैश् चलैः
11,3,20,evaṃ lokaṃ param vidyān naśvaraṃ karma-nirmitam sa-tulyātiśaya-dhvaṃsaṃ yathā maṇḍala-vartinām,एवं लोकं परम् विद्यान् नश्वरं कर्म-निर्मितम् स-तुल्यातिशय-ध्वंसं यथा मण्डल-वर्तिनाम्
11,3,21,tasmād guruṃ prapadyeta jijñāsuḥ śreya uttamam śābde pare ca niṣṇātaṃ brahmaṇy upaśamāśrayam,तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्य् उपशमाश्रयम्
11,3,22,tatra bhāgavatān dharmān śikṣed gurv-ātma-daivataḥ amāyayānuvṛttyā yais tuṣyed ātmātma-do hariḥ,तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्व्-आत्म-दैवतः अमाययानुवृत्त्या यैस् तुष्येद् आत्मात्म-दो हरिः
11,3,23,sarvato manaso 'saṅgam ādau saṅgaṃ ca sādhuṣu dayāṃ maitrīṃ praśrayaṃ ca bhūteṣv addhā yathocitam,सर्वतो मनसो ऽसङ्गम् आदौ सङ्गं च साधुषु दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्व् अद्धा यथोचितम्
11,3,24,śaucaṃ tapas titikṣāṃ ca maunaṃ svādhyāyam ārjavam brahmacaryam ahiṃsāṃ ca samatvaṃ dvandva-saṃjñayoḥ,शौचं तपस् तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायम् आर्जवम् ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च समत्वं द्वन्द्व-संज्ञयोः
11,3,25,sarvatrātmeśvarānvīkṣāṃ kaivalyam aniketatām vivikta-cīra-vasanaṃ santoṣaṃ yena kenacit,सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यम् अनिकेतताम् विविक्त-चीर-वसनं सन्तोषं येन केनचित्
11,3,26,śraddhāṃ bhāgavate śāstre 'nindām anyatra cāpi hi mano-vāk-karma-daṇḍaṃ ca satyaṃ śama-damāv api,श्रद्धां भागवते शास्त्रे ऽनिन्दाम् अन्यत्र चापि हि मनो-वाक्-कर्म-दण्डं च सत्यं शम-दमाव् अपि
11,3,27,śravaṇaṃ kīrtanaṃ dhyānaṃ harer adbhuta-karmaṇaḥ janma-karma-guṇānāṃ ca tad-arthe 'khila-ceṣṭitam,श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेर् अद्भुत-कर्मणः जन्म-कर्म-गुणानां च तद्-अर्थे ऽखिल-चेष्टितम्
11,3,28,iṣṭaṃ dattaṃ tapo japtaṃ vṛttaṃ yac cātmanaḥ priyam dārān sutān gṛhān prāṇān yat parasmai nivedanam,इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच् चात्मनः प्रियम् दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत् परस्मै निवेदनम्
11,3,29,evaṃ kṛṣṇātma-nātheṣu manuṣyeṣu ca sauhṛdam paricaryāṃ cobhayatra mahatsu nṛṣu sādhuṣu,एवं कृष्णात्म-नाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु
11,3,30,parasparānukathanaṃ pāvanaṃ bhagavad-yaśaḥ mitho ratir mithas tuṣṭir nivṛttir mitha ātmanaḥ,परस्परानुकथनं पावनं भगवद्-यशः मिथो रतिर् मिथस् तुष्टिर् निवृत्तिर् मिथ आत्मनः
11,3,31,smarantaḥ smārayantaś ca mitho 'ghaugha-haraṃ harim bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhraty utpulakāṃ tanum,स्मरन्तः स्मारयन्तश् च मिथो ऽघौघ-हरं हरिम् भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्य् उत्पुलकां तनुम्
11,3,32,kvacid rudanty acyuta-cintayā kvacid dhasanti nandanti vadanty alaukikāḥ amp;nṛtyanti gāyanty anuśīlayanty ajaṃ bhavanti tūṣṇīṃ param etya nirvṛtāḥ,क्वचिद् रुदन्त्य् अच्युत-चिन्तया क्वचिद् धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्य् अलौकिकाः अम्प्;नृत्यन्ति गायन्त्य् अनुशीलयन्त्य् अजं भवन्ति तूष्णीं परम् एत्य निर्वृताः
11,3,33,iti bhāgavatān dharmān śikṣan bhaktyā tad-utthayā nārāyaṇa-paro māyām añjas tarati dustarām,इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तद्-उत्थया नारायण-परो मायाम् अञ्जस् तरति दुस्तराम्
11,3,34,bhp_11.03.034 śrī-rājovāca nārāyaṇābhidhānasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ niṣṭhām arhatha no vaktuṃ yūyaṃ hi brahma-vittamāḥ,भ्प्_११.०३.०३४ श्री-राजोवाच नारायणाभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः निष्ठाम् अर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्म-वित्तमाः
11,3,35,bhp_11.03.035 śrī-pippalāyana uvāca sthity-udbhava-pralaya-hetur ahetur asya yat svapna-jāgara-suṣuptiṣu sad bahiś ca sthity-udbhava-pralaya-hetur ahetur asya yat svapna-jāgara-suṣuptiṣu sad bahiś ca dehendriyāsu-hṛdayāni caranti yena sañjīvitāni tad avehi paraṃ narendra,भ्प्_११.०३.०३५ श्री-पिप्पलायन उवाच स्थित्य्-उद्भव-प्रलय-हेतुर् अहेतुर् अस्य यत् स्वप्न-जागर-सुषुप्तिषु सद् बहिश् च स्थित्य्-उद्भव-प्रलय-हेतुर् अहेतुर् अस्य यत् स्वप्न-जागर-सुषुप्तिषु सद् बहिश् च देहेन्द्रियासु-हृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तद् अवेहि परं नरेन्द्र
11,3,36,naitan mano viśati vāg uta cakṣur ātmā prāṇendriyāṇi ca yathānalam arciṣaḥ svāḥ naitan mano viśati vāg uta cakṣur ātmā prāṇendriyāṇi ca yathānalam arciṣaḥ svāḥ śabdo 'pi bodhaka-niṣedhatayātma-mūlam arthoktam āha yad-ṛte na niṣedha-siddhiḥ,नैतन् मनो विशति वाग् उत चक्षुर् आत्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानलम् अर्चिषः स्वाः नैतन् मनो विशति वाग् उत चक्षुर् आत्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानलम् अर्चिषः स्वाः शब्दो ऽपि बोधक-निषेधतयात्म-मूलम् अर्थोक्तम् आह यद्-ऋते न निषेध-सिद्धिः
11,3,37,sattvaṃ rajas tama iti tri-vṛd ekam ādau sūtraṃ mahān aham iti pravadanti jīvam sattvaṃ rajas tama iti tri-vṛd ekam ādau sūtraṃ mahān aham iti pravadanti jīvam jñāna-kriyārtha-phala-rūpatayoru-śakti brahmaiva bhāti sad asac ca tayoḥ paraṃ yat,सत्त्वं रजस् तम इति त्रि-वृद् एकम् आदौ सूत्रं महान् अहम् इति प्रवदन्ति जीवम् सत्त्वं रजस् तम इति त्रि-वृद् एकम् आदौ सूत्रं महान् अहम् इति प्रवदन्ति जीवम् ज्ञान-क्रियार्थ-फल-रूपतयोरु-शक्ति ब्रह्मैव भाति सद् असच् च तयोः परं यत्
11,3,38,nātmā jajāna na mariṣyati naidhate 'sau na kṣīyate savana-vid vyabhicāriṇāṃ hi nātmā jajāna na mariṣyati naidhate 'sau na kṣīyate savana-vid vyabhicāriṇāṃ hi sarvatra śaśvad anapāyy upalabdhi-mātraṃ prāṇo yathendriya-balena vikalpitaṃ sat,नात्मा जजान न मरिष्यति नैधते ऽसौ न क्षीयते सवन-विद् व्यभिचारिणां हि नात्मा जजान न मरिष्यति नैधते ऽसौ न क्षीयते सवन-विद् व्यभिचारिणां हि सर्वत्र शश्वद् अनपाय्य् उपलब्धि-मात्रं प्राणो यथेन्द्रिय-बलेन विकल्पितं सत्
11,3,39,aṇḍeṣu peśiṣu taruṣv aviniściteṣu prāṇo hi jīvam upadhāvati tatra tatra sanne yad indriya-gaṇe 'hami ca prasupte kūṭa-stha āśayam ṛte tad-anusmṛtir naḥ,अण्डेषु पेशिषु तरुष्व् अविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवम् उपधावति तत्र तत्र सन्ने यद् इन्द्रिय-गणे ऽहमि च प्रसुप्ते कूट-स्थ आशयम् ऋते तद्-अनुस्मृतिर् नः
11,3,40,yarhy abja-nābha-caraṇaiṣaṇayoru-bhaktyā ceto-malāni vidhamed guṇa-karma-jāni amp;tasmin viśuddha upalabhyata ātma-tattvaṃ śākṣād yathāmala-dṛśoḥ savitṛ-prakāśaḥ,यर्ह्य् अब्ज-नाभ-चरणैषणयोरु-भक्त्या चेतो-मलानि विधमेद् गुण-कर्म-जानि अम्प्;तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्म-तत्त्वं शाक्षाद् यथामल-दृशोः सवितृ-प्रकाशः
11,3,41,bhp_11.03.041 śrī-rājovāca karma-yogaṃ vadata naḥ puruṣo yena saṃskṛtaḥ vidhūyehāśu karmāṇi naiṣkarmyaṃ vindate param,भ्प्_११.०३.०४१ श्री-राजोवाच कर्म-योगं वदत नः पुरुषो येन संस्कृतः विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम्
11,3,42,evaṃ praśnam ṛṣīn pūrvam apṛcchaṃ pitur antike nābruvan brahmaṇaḥ putrās tatra kāraṇam ucyatām,एवं प्रश्नम् ऋषीन् पूर्वम् अपृच्छं पितुर् अन्तिके नाब्रुवन् ब्रह्मणः पुत्रास् तत्र कारणम् उच्यताम्
11,3,43,bhp_11.03.043 śrī-āvirhotra uvāca karmākarma vikarmeti veda-vādo na laukikaḥ vedasya ceśvarātmatvāt tatra muhyanti sūrayaḥ,भ्प्_११.०३.०४३ श्री-आविर्होत्र उवाच कर्माकर्म विकर्मेति वेद-वादो न लौकिकः वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरयः
11,3,44,parokṣa-vādo vedo 'yaṃ bālānām anuśāsanam karma-mokṣāya karmāṇi vidhatte hy agadaṃ yathā,परोक्ष-वादो वेदो ऽयं बालानाम् अनुशासनम् कर्म-मोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्य् अगदं यथा
11,3,45,nācared yas tu vedoktaṃ svayam ajño 'jitendriyaḥ vikarmaṇā hy adharmeṇa mṛtyor mṛtyum upaiti saḥ,नाचरेद् यस् तु वेदोक्तं स्वयम् अज्ञो ऽजितेन्द्रियः विकर्मणा ह्य् अधर्मेण मृत्योर् मृत्युम् उपैति सः
11,3,46,vedoktam eva kurvāṇo niḥsaṅgo 'rpitam īśvare naiṣkarmyaṃ labhate siddhiṃ rocanārthā phala-śrutiḥ,वेदोक्तम् एव कुर्वाणो निःसङ्गो ऽर्पितम् ईश्वरे नैष्कर्म्यं लभते सिद्धिं रोचनार्था फल-श्रुतिः
11,3,47,ya āśu hṛdaya-granthiṃ nirjihīṛṣuḥ parātmanaḥ vidhinopacared devaṃ tantroktena ca keśavam,य आशु हृदय-ग्रन्थिं निर्जिहीऋषुः परात्मनः विधिनोपचरेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम्
11,3,48,labdhvānugraha ācāryāt tena sandarśitāgamaḥ mahā-puruṣam abhyarcen mūrtyābhimatayātmanaḥ,लब्ध्वानुग्रह आचार्यात् तेन सन्दर्शितागमः महा-पुरुषम् अभ्यर्चेन् मूर्त्याभिमतयात्मनः
11,3,49,śuciḥ sammukham āsīnaḥ prāṇa-saṃyamanādibhiḥ piṇḍaṃ viśodhya sannyāsa- kṛta-rakṣo 'rcayed dharim,शुचिः सम्मुखम् आसीनः प्राण-संयमनादिभिः पिण्डं विशोध्य सन्न्यास- कृत-रक्षो ऽर्चयेद् धरिम्
11,3,50,arcādau hṛdaye cāpi yathā-labdhopacārakaiḥ dravya-kṣity-ātma-liṇgāni niṣpādya prokṣya cāsanam,अर्चादौ हृदये चापि यथा-लब्धोपचारकैः द्रव्य-क्षित्य्-आत्म-लिण्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम्
11,3,51,pādyādīn upakalpyātha sannidhāpya samāhitaḥ hṛd-ādibhiḥ kṛta-nyāso mūla-mantreṇa cārcayet,पाद्यादीन् उपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहितः हृद्-आदिभिः कृत-न्यासो मूल-मन्त्रेण चार्चयेत्
11,3,52,sāṅgopāṅgāṃ sa-pārṣadāṃ tāṃ tāṃ mūrtiṃ sva-mantrataḥ pādyārghyācamanīyādyaiḥ snāna-vāso-vibhūṣaṇaiḥ,साङ्गोपाङ्गां स-पार्षदां तां तां मूर्तिं स्व-मन्त्रतः पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः स्नान-वासो-विभूषणैः
11,3,53,gandha-mālyākṣata-sragbhir dhūpa-dīpopahārakaiḥ sāṅgam sampūjya vidhivat stavaiḥ stutvā named dharim,गन्ध-माल्याक्षत-स्रग्भिर् धूप-दीपोपहारकैः साङ्गम् सम्पूज्य विधिवत् स्तवैः स्तुत्वा नमेद् धरिम्
11,3,54,ātmānam tan-mayam dhyāyan mūrtiṃ sampūjayed dhareḥ śeṣām ādhāya śirasā sva-dhāmny udvāsya sat-kṛtam,आत्मानम् तन्-मयम् ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद् धरेः शेषाम् आधाय शिरसा स्व-धाम्न्य् उद्वास्य सत्-कृतम्
11,3,55,evam agny-arka-toyādāv atithau hṛdaye ca yaḥ yajatīśvaram ātmānam acirān mucyate hi saḥ,एवम् अग्न्य्-अर्क-तोयादाव् अतिथौ हृदये च यः यजतीश्वरम् आत्मानम् अचिरान् मुच्यते हि सः
11,4,1,bhp_11.04.001 śrī-rājovāca yāni yānīha karmāṇi yair yaiḥ svacchanda-janmabhiḥ cakre karoti kartā vā haris tāni bruvantu naḥ,भ्प्_११.०४.००१ श्री-राजोवाच यानि यानीह कर्माणि यैर् यैः स्वच्छन्द-जन्मभिः चक्रे करोति कर्ता वा हरिस् तानि ब्रुवन्तु नः
11,4,2,bhp_11.04.002 śrī-drumila uvāca yo vā anantasya gunān anantān anukramiṣyan sa tu bāla-buddhiḥ rajāṃsi bhūmer gaṇayet kathañcit kālena naivākhila-śakti-dhāmnaḥ,भ्प्_११.०४.००२ श्री-द्रुमिल उवाच यो वा अनन्तस्य गुनान् अनन्तान् अनुक्रमिष्यन् स तु बाल-बुद्धिः रजांसि भूमेर् गणयेत् कथञ्चित् कालेन नैवाखिल-शक्ति-धाम्नः
11,4,3,bhūtair yadā pañcabhir ātma-sṛṣṭaiḥ puraṃ virājaṃ viracayya tasmin amp;svāṃśena viṣṭaḥ puruṣābhidhānam avāpa nārāyaṇa ādi-devaḥ,भूतैर् यदा पञ्चभिर् आत्म-सृष्टैः पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् अम्प्;स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधानम् अवाप नारायण आदि-देवः
11,4,4,yat-kāya eṣa bhuvana-traya-sanniveśo yasyendriyais tanu-bhṛtām ubhayendriyāṇi yat-kāya eṣa bhuvana-traya-sanniveśo yasyendriyais tanu-bhṛtām ubhayendriyāṇi jñānaṃ svataḥ śvasanato balam oja īhā sattvādibhiḥ sthiti-layodbhava ādi-kartā,यत्-काय एष भुवन-त्रय-सन्निवेशो यस्येन्द्रियैस् तनु-भृताम् उभयेन्द्रियाणि यत्-काय एष भुवन-त्रय-सन्निवेशो यस्येन्द्रियैस् तनु-भृताम् उभयेन्द्रियाणि ज्ञानं स्वतः श्वसनतो बलम् ओज ईहा सत्त्वादिभिः स्थिति-लयोद्भव आदि-कर्ता
11,4,5,ādāv abhūc chata-dhṛtī rajasāsya sarge viṣṇuḥ sthitau kratu-patir dvija-dharma-setuḥ ādāv abhūc chata-dhṛtī rajasāsya sarge viṣṇuḥ sthitau kratu-patir dvija-dharma-setuḥ rudro 'pyayāya tamasā puruṣaḥ sa ādya ity udbhava-sthiti-layāḥ satataṃ prajāsu,आदाव् अभूच् छत-धृती रजसास्य सर्गे विष्णुः स्थितौ क्रतु-पतिर् द्विज-धर्म-सेतुः आदाव् अभूच् छत-धृती रजसास्य सर्गे विष्णुः स्थितौ क्रतु-पतिर् द्विज-धर्म-सेतुः रुद्रो ऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य इत्य् उद्भव-स्थिति-लयाः सततं प्रजासु
11,4,6,dharmasya dakṣa-duhitary ajaniṣṭa mūrtyāṃ nārāyaṇo nara ṛṣi-pravaraḥ praśāntaḥ dharmasya dakṣa-duhitary ajaniṣṭa mūrtyāṃ nārāyaṇo nara ṛṣi-pravaraḥ praśāntaḥ naiṣkarmya-lakṣaṇam uvāca cacāra karma yo 'dyāpi cāsta ṛṣi-varya-niṣevitāṅghriḥ,धर्मस्य दक्ष-दुहितर्य् अजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर ऋषि-प्रवरः प्रशान्तः धर्मस्य दक्ष-दुहितर्य् अजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर ऋषि-प्रवरः प्रशान्तः नैष्कर्म्य-लक्षणम् उवाच चचार कर्म यो ऽद्यापि चास्त ऋषि-वर्य-निषेविताङ्घ्रिः
11,4,7,indro viśaṅkya mama dhāma jighṛkṣatīti kāmaṃ nyayuṅkta sa-gaṇaṃ sa badary-upākhyam indro viśaṅkya mama dhāma jighṛkṣatīti kāmaṃ nyayuṅkta sa-gaṇaṃ sa badary-upākhyam gatvāpsaro-gaṇa-vasanta-sumanda-vātaiḥ strī-prekṣaṇeṣubhir avidhyad atan-mahi-jñaḥ,इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति कामं न्ययुङ्क्त स-गणं स बदर्य्-उपाख्यम् इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति कामं न्ययुङ्क्त स-गणं स बदर्य्-उपाख्यम् गत्वाप्सरो-गण-वसन्त-सुमन्द-वातैः स्त्री-प्रेक्षणेषुभिर् अविध्यद् अतन्-महि-ज्ञः
11,4,8,vijñāya śakra-kṛtam akramam ādi-devaḥ prāha prahasya gata-vismaya ejamānān vijñāya śakra-kṛtam akramam ādi-devaḥ prāha prahasya gata-vismaya ejamānān mā bhair vibho madana māruta deva-vadhvo gṛhṇīta no balim aśūnyam imaṃ kurudhvam,विज्ञाय शक्र-कृतम् अक्रमम् आदि-देवः प्राह प्रहस्य गत-विस्मय एजमानान् विज्ञाय शक्र-कृतम् अक्रमम् आदि-देवः प्राह प्रहस्य गत-विस्मय एजमानान् मा भैर् विभो मदन मारुत देव-वध्वो गृह्णीत नो बलिम् अशून्यम् इमं कुरुध्वम्
11,4,9,itthaṃ bruvaty abhaya-de nara-deva devāḥ sa-vrīḍa-namra-śirasaḥ sa-ghṛṇaṃ tam ūcuḥ itthaṃ bruvaty abhaya-de nara-deva devāḥ sa-vrīḍa-namra-śirasaḥ sa-ghṛṇaṃ tam ūcuḥ naitad vibho tvayi pare 'vikṛte vicitraṃ svārāma-dhīra-nikarānata-pāda-padme,इत्थं ब्रुवत्य् अभय-दे नर-देव देवाः स-व्रीड-नम्र-शिरसः स-घृणं तम् ऊचुः इत्थं ब्रुवत्य् अभय-दे नर-देव देवाः स-व्रीड-नम्र-शिरसः स-घृणं तम् ऊचुः नैतद् विभो त्वयि परे ऽविकृते विचित्रं स्वाराम-धीर-निकरानत-पाद-पद्मे
11,4,10,tvāṃ sevatāṃ sura-kṛtā bahavo 'ntarāyāḥ svauko vilaṅghya paramaṃ vrajatāṃ padaṃ te tvāṃ sevatāṃ sura-kṛtā bahavo 'ntarāyāḥ svauko vilaṅghya paramaṃ vrajatāṃ padaṃ te nānyasya barhiṣi balīn dadataḥ sva-bhāgān dhatte padaṃ tvam avitā yadi vighna-mūrdhni,त्वां सेवतां सुर-कृता बहवो ऽन्तरायाः स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते त्वां सेवतां सुर-कृता बहवो ऽन्तरायाः स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददतः स्व-भागान् धत्ते पदं त्वम् अविता यदि विघ्न-मूर्ध्नि
11,4,11,kṣut-tṛṭ-tri-kāla-guṇa-māruta-jaihva-śaiṣṇān asmān apāra-jaladhīn atitīrya kecit kṣut-tṛṭ-tri-kāla-guṇa-māruta-jaihva-śaiṣṇān asmān apāra-jaladhīn atitīrya kecit krodhasya yānti viphalasya vaśaṃ pade gor majjanti duścara-tapaś ca vṛthotsṛjanti,क्षुत्-तृट्-त्रि-काल-गुण-मारुत-जैह्व-शैष्णान् अस्मान् अपार-जलधीन् अतितीर्य केचित् क्षुत्-तृट्-त्रि-काल-गुण-मारुत-जैह्व-शैष्णान् अस्मान् अपार-जलधीन् अतितीर्य केचित् क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गोर् मज्जन्ति दुश्चर-तपश् च वृथोत्सृजन्ति
11,4,12,iti pragṛṇatāṃ teṣāṃ striyo 'ty-adbhuta-darśanāḥ darśayām āsa śuśrūṣāṃ sv-arcitāḥ kurvatīr vibhuḥ,इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियो ऽत्य्-अद्भुत-दर्शनाः दर्शयाम् आस शुश्रूषां स्व्-अर्चिताः कुर्वतीर् विभुः
11,4,13,te devānucarā dṛṣṭvā striyaḥ śrīr iva rūpiṇīḥ gandhena mumuhus tāsāṃ rūpaudārya-hata-śriyaḥ,ते देवानुचरा दृष्ट्वा स्त्रियः श्रीर् इव रूपिणीः गन्धेन मुमुहुस् तासां रूपौदार्य-हत-श्रियः
11,4,14,tān āha deva-deveśaḥ praṇatān prahasann iva āsām ekatamāṃ vṛṅdhvaṃ sa-varṇāṃ svarga-bhūṣaṇām,तान् आह देव-देवेशः प्रणतान् प्रहसन्न् इव आसाम् एकतमां वृङ्ध्वं स-वर्णां स्वर्ग-भूषणाम्
11,4,15,om ity ādeśam ādāya natvā taṃ sura-vandinaḥ urvaśīm apsaraḥ-śreṣṭhāṃ puraskṛtya divaṃ yayuḥ,ॐ इत्य् आदेशम् आदाय नत्वा तं सुर-वन्दिनः उर्वशीम् अप्सरः-श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययुः
11,4,16,indrāyānamya sadasi śṛṇvatāṃ tri-divaukasām ūcur nārāyaṇa-balaṃ śakras tatrāsa vismitaḥ,इन्द्रायानम्य सदसि शृण्वतां त्रि-दिवौकसाम् ऊचुर् नारायण-बलं शक्रस् तत्रास विस्मितः
11,4,17,haṃsa-svarūpy avadad acyuta ātma-yogaṃ dattaḥ kumāra ṛṣabho bhagavān pitā naḥ amp;viṣṇuḥ śivāya jagatāṃ kalayāvatirṇas tenāhṛtā madhu-bhidā śrutayo hayāsye,हंस-स्वरूप्य् अवदद् अच्युत आत्म-योगं दत्तः कुमार ऋषभो भगवान् पिता नः अम्प्;विष्णुः शिवाय जगतां कलयावतिर्णस् तेनाहृता मधु-भिदा श्रुतयो हयास्ये
11,4,18,gupto 'pyaye manur ilauṣadhayaś ca mātsye krauḍe hato diti-ja uddharatāmbhasaḥ kṣmām gupto 'pyaye manur ilauṣadhayaś ca mātsye krauḍe hato diti-ja uddharatāmbhasaḥ kṣmām kaurme dhṛto 'drir amṛtonmathane sva-pṛṣṭhe grāhāt prapannam ibha-rājam amuñcad ārtam,गुप्तो ऽप्यये मनुर् इलौषधयश् च मात्स्ये क्रौडे हतो दिति-ज उद्धरताम्भसः क्ष्माम् गुप्तो ऽप्यये मनुर् इलौषधयश् च मात्स्ये क्रौडे हतो दिति-ज उद्धरताम्भसः क्ष्माम् कौर्मे धृतो ऽद्रिर् अमृतोन्मथने स्व-पृष्ठे ग्राहात् प्रपन्नम् इभ-राजम् अमुञ्चद् आर्तम्
11,4,19,saṃstunvato nipatitān śramaṇān ṛṣīṃś ca śakraṃ ca vṛtra-vadhatas tamasi praviṣṭam saṃstunvato nipatitān śramaṇān ṛṣīṃś ca śakraṃ ca vṛtra-vadhatas tamasi praviṣṭam deva-striyo 'sura-gṛhe pihitā anāthā jaghne 'surendram abhayāya satāṃ nṛsiṃhe,संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणान् ऋषींश् च शक्रं च वृत्र-वधतस् तमसि प्रविष्टम् संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणान् ऋषींश् च शक्रं च वृत्र-वधतस् तमसि प्रविष्टम् देव-स्त्रियो ऽसुर-गृहे पिहिता अनाथा जघ्ने ऽसुरेन्द्रम् अभयाय सतां नृसिंहे
11,4,20,devāsure yudhi ca daitya-patīn surārthe hatvāntareṣu bhuvanāny adadhāt kalābhiḥ devāsure yudhi ca daitya-patīn surārthe hatvāntareṣu bhuvanāny adadhāt kalābhiḥ bhūtvātha vāmana imām aharad baleḥ kṣmāṃ yācñā-cchalena samadād aditeḥ sutebhyaḥ,देवासुरे युधि च दैत्य-पतीन् सुरार्थे हत्वान्तरेषु भुवनान्य् अदधात् कलाभिः देवासुरे युधि च दैत्य-पतीन् सुरार्थे हत्वान्तरेषु भुवनान्य् अदधात् कलाभिः भूत्वाथ वामन इमाम् अहरद् बलेः क्ष्मां याच्ञा-च्छलेन समदाद् अदितेः सुतेभ्यः
11,4,21,niḥkṣatriyām akṛta gāṃ ca triḥ-sapta-kṛtvo rāmas tu haihaya-kulāpyaya-bhārgavāgniḥ niḥkṣatriyām akṛta gāṃ ca triḥ-sapta-kṛtvo rāmas tu haihaya-kulāpyaya-bhārgavāgniḥ so 'bdhiṃ babandha daśa-vaktram ahan sa-laṅkaṃ sītā-patir jayati loka-mala-ghna-kīṛtiḥ,निःक्षत्रियाम् अकृत गां च त्रिः-सप्त-कृत्वो रामस् तु हैहय-कुलाप्यय-भार्गवाग्निः निःक्षत्रियाम् अकृत गां च त्रिः-सप्त-कृत्वो रामस् तु हैहय-कुलाप्यय-भार्गवाग्निः सो ऽब्धिं बबन्ध दश-वक्त्रम् अहन् स-लङ्कं सीता-पतिर् जयति लोक-मल-घ्न-कीऋतिः
11,4,22,bhūmer bharāvataraṇāya yaduṣv ajanmā jātaḥ kariṣyati surair api duṣkarāṇi bhūmer bharāvataraṇāya yaduṣv ajanmā jātaḥ kariṣyati surair api duṣkarāṇi vādair vimohayati yajña-kṛto 'tad-arhān śūdrān kalau kṣiti-bhujo nyahaniṣyad ante,भूमेर् भरावतरणाय यदुष्व् अजन्मा जातः करिष्यति सुरैर् अपि दुष्कराणि भूमेर् भरावतरणाय यदुष्व् अजन्मा जातः करिष्यति सुरैर् अपि दुष्कराणि वादैर् विमोहयति यज्ञ-कृतो ऽतद्-अर्हान् शूद्रान् कलौ क्षिति-भुजो न्यहनिष्यद् अन्ते
11,4,23,evaṃ-vidhāni janmāni karmāṇi ca jagat-pateḥ bhūrīṇi bhūri-yaśaso varṇitāni mahā-bhuja,एवं-विधानि जन्मानि कर्माणि च जगत्-पतेः भूरीणि भूरि-यशसो वर्णितानि महा-भुज
11,5,1,bhp_11.05.001 śrī-rājovāca bhagavantaṃ hariṃ prāyo na bhajanty ātma-vittamāḥ teṣām aśānta-kāmānāṃ ka niṣṭhāvijitātmanām,भ्प्_११.०५.००१ श्री-राजोवाच भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्य् आत्म-वित्तमाः तेषाम् अशान्त-कामानां क निष्ठाविजितात्मनाम्
11,5,2,bhp_11.05.002 śrī-camasa uvāca mukha-bāhūru-pādebhyaḥ puruṣasyāśramaiḥ saha catvāro jajñire varṇā guṇair viprādayaḥ pṛthak,भ्प्_११.०५.००२ श्री-चमस उवाच मुख-बाहूरु-पादेभ्यः पुरुषस्याश्रमैः सह चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर् विप्रादयः पृथक्
11,5,3,ya eṣāṃ puruṣaṃ sākṣād ātma-prabhavam īśvaram na bhajanty avajānanti sthānād bhraṣṭāḥ patanty adhaḥ,य एषां पुरुषं साक्षाद् आत्म-प्रभवम् ईश्वरम् न भजन्त्य् अवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टाः पतन्त्य् अधः
11,5,4,dūre hari-kathāḥ kecid dūre cācyuta-kīrtanāḥ striyaḥ śūdrādayaś caiva te 'nukampyā bhavādṛśām,दूरे हरि-कथाः केचिद् दूरे चाच्युत-कीर्तनाः स्त्रियः शूद्रादयश् चैव ते ऽनुकम्प्या भवादृशाम्
11,5,5,vipro rājanya-vaiśyau vā hareḥ prāptāḥ padāntikam śrautena janmanāthāpi muhyanty āmnāya-vādinaḥ,विप्रो राजन्य-वैश्यौ वा हरेः प्राप्ताः पदान्तिकम् श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्य् आम्नाय-वादिनः
11,5,6,karmaṇy akovidāḥ stabdhā mūrkhāḥ paṇḍita-māninaḥ vadanti cāṭukān mūḍhā yayā mādhvyā girotsukāḥ,कर्मण्य् अकोविदाः स्तब्धा मूर्खाः पण्डित-मानिनः वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुकाः
11,5,7,rajasā ghora-saṅkalpāḥ kāmukā ahi-manyavaḥ dāmbhikā māninaḥ pāpā vihasanty acyuta-priyān,रजसा घोर-सङ्कल्पाः कामुका अहि-मन्यवः दाम्भिका मानिनः पापा विहसन्त्य् अच्युत-प्रियान्
11,5,8,vadanti te 'nyonyam upāsita-striyo gṛheṣu maithunya-pareṣu cāśiṣaḥ yajanty asṛṣṭānna-vidhāna-dakṣiṇaṃ vṛttyai paraṃ ghnanti paśūn atad-vidaḥ,वदन्ति ते ऽन्योन्यम् उपासित-स्त्रियो गृहेषु मैथुन्य-परेषु चाशिषः यजन्त्य् असृष्टान्न-विधान-दक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशून् अतद्-विदः
11,5,9,śriyā vibhūtyābhijanena vidyayā tyāgena rūpeṇa balena karmaṇā jāta-smayenāndha-dhiyaḥ saheśvarān sato 'vamanyanti hari-priyān khalāḥ,श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा जात-स्मयेनान्ध-धियः सहेश्वरान् सतो ऽवमन्यन्ति हरि-प्रियान् खलाः
11,5,10,sarveṣu śaśvat tanu-bhṛtsv avasthitaṃ yathā kham ātmānam abhīṣṭam īśvaram amp;vedopagītaṃ ca na śṛṇvate 'budhā mano-rathānāṃ pravadanti vārtayā,सर्वेषु शश्वत् तनु-भृत्स्व् अवस्थितं यथा खम् आत्मानम् अभीष्टम् ईश्वरम् अम्प्;वेदोपगीतं च न शृण्वते ऽबुधा मनो-रथानां प्रवदन्ति वार्तया
11,5,11,loke vyavāyāmiṣa-madya-sevā nityā hi jantor na hi tatra codanā vyavasthitis teṣu vivāha-yajña surā-grahair āsu nivṛttir iṣṭā,लोके व्यवायामिष-मद्य-सेवा नित्या हि जन्तोर् न हि तत्र चोदना व्यवस्थितिस् तेषु विवाह-यज्ञ सुरा-ग्रहैर् आसु निवृत्तिर् इष्टा
11,5,12,dhanaṃ ca dharmaika-phalaṃ yato vai jñānaṃ sa-vijñānam anupraśānti amp;gṛheṣu yuñjanti kalevarasya mṛtyuṃ na paśyanti duranta-vīryam,धनं च धर्मैक-फलं यतो वै ज्ञानं स-विज्ञानम् अनुप्रशान्ति अम्प्;गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्त-वीर्यम्
11,5,13,yad ghrāṇa-bhakṣo vihitaḥ surāyās tathā paśor ālabhanaṃ na hiṃsā evaṃ vyavāyaḥ prajayā na ratyā imaṃ viśuddhaṃ na viduḥ sva-dharmam,यद् घ्राण-भक्षो विहितः सुरायास् तथा पशोर् आलभनं न हिंसा एवं व्यवायः प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदुः स्व-धर्मम्
11,5,14,ye tv anevaṃ-vido 'santaḥ stabdhāḥ sad-abhimāninaḥ paśūn druhyanti viśrabdhāḥ pretya khādanti te ca tān,ये त्व् अनेवं-विदो ऽसन्तः स्तब्धाः सद्-अभिमानिनः पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धाः प्रेत्य खादन्ति ते च तान्
11,5,15,dviṣantaḥ para-kāyeṣu svātmānaṃ harim īśvaram mṛtake sānubandhe 'smin baddha-snehāḥ patanty adhaḥ,द्विषन्तः पर-कायेषु स्वात्मानं हरिम् ईश्वरम् मृतके सानुबन्धे ऽस्मिन् बद्ध-स्नेहाः पतन्त्य् अधः
11,5,16,ye kaivalyam asamprāptā ye cātītāś ca mūḍhatām trai-vargikā hy akṣaṇikā ātmānaṃ ghātayanti te,ये कैवल्यम् असम्प्राप्ता ये चातीताश् च मूढताम् त्रै-वर्गिका ह्य् अक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते
11,5,17,eta ātma-hano 'śāntā ajñāne jñāna-māninaḥ sīdanty akṛta-kṛtyā vai kāla-dhvasta-manorathāḥ,एत आत्म-हनो ऽशान्ता अज्ञाने ज्ञान-मानिनः सीदन्त्य् अकृत-कृत्या वै काल-ध्वस्त-मनोरथाः
11,5,18,hitvātma-māyā-racitā gṛhāpatya-suhṛt-striyaḥ tamo viśanty anicchanto vāsudeva-parāṅ-mukhāḥ,हित्वात्म-माया-रचिता गृहापत्य-सुहृत्-स्त्रियः तमो विशन्त्य् अनिच्छन्तो वासुदेव-पराङ्-मुखाः
11,5,19,bhp_11.05.019 śrī rājovāca kasmin kāle sa bhagavān kiṃ varṇaḥ kīdṛśo nṛbhiḥ nāmnā vā kena vidhinā pūjyate tad ihocyatām,भ्प्_११.०५.०१९ श्री राजोवाच कस्मिन् काले स भगवान् किं वर्णः कीदृशो नृभिः नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तद् इहोच्यताम्
11,5,20,bhp_11.05.020 śrī-karabhājana uvāca kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kalir ity eṣu keśavaḥ nānā-varṇābhidhākāro nānaiva vidhinejyate,भ्प्_११.०५.०२० श्री-करभाजन उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिर् इत्य् एषु केशवः नाना-वर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते
11,5,21,kṛte śuklaś catur-bāhur jaṭilo valkalāmbaraḥ kṛṣṇājinopavītākṣān bibhrad daṇḍa-kamaṇḍalū,कृते शुक्लश् चतुर्-बाहुर् जटिलो वल्कलाम्बरः कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद् दण्ड-कमण्डलू
11,5,22,manuṣyās tu tadā śāntā nirvairāḥ suhṛdaḥ samāḥ yajanti tapasā devaṃ śamena ca damena ca,मनुष्यास् तु तदा शान्ता निर्वैराः सुहृदः समाः यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च
11,5,23,haṃsaḥ suparṇo vaikuṇṭho dharmo yogeśvaro 'malaḥ īśvaraḥ puruṣo 'vyaktaḥ paramātmeti gīyate,हंसः सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरो ऽमलः ईश्वरः पुरुषो ऽव्यक्तः परमात्मेति गीयते
11,5,24,tretāyāṃ rakta-varṇo 'sau catur-bāhus tri-mekhalaḥ hiraṇya-keśas trayy-ātmā sruk-sruvādy-upalakṣaṇaḥ,त्रेतायां रक्त-वर्णो ऽसौ चतुर्-बाहुस् त्रि-मेखलः हिरण्य-केशस् त्रय्य्-आत्मा स्रुक्-स्रुवाद्य्-उपलक्षणः
11,5,25,taṃ tadā manujā devaṃ sarva-deva-mayaṃ harim yajanti vidyayā trayyā dharmiṣṭhā brahma-vādinaḥ,तं तदा मनुजा देवं सर्व-देव-मयं हरिम् यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्म-वादिनः
11,5,26,viṣṇur yajñaḥ pṛśnigarbhaḥ sarvadeva urukramaḥ vṛṣākapir jayantaś ca urugāya itīryate,विष्णुर् यज्ञः पृश्निगर्भः सर्वदेव उरुक्रमः वृषाकपिर् जयन्तश् च उरुगाय इतीर्यते
11,5,27,dvāpare bhagavāñ śyāmaḥ pīta-vāsā nijāyudhaḥ śrīvatsādibhir aṅkaiś ca lakṣaṇair upalakṣitaḥ,द्वापरे भगवाञ् श्यामः पीत-वासा निजायुधः श्रीवत्सादिभिर् अङ्कैश् च लक्षणैर् उपलक्षितः
11,5,28,taṃ tadā puruṣaṃ martyā mahā-rājopalakṣaṇam yajanti veda-tantrābhyāṃ paraṃ jijñāsavo nṛpa,तं तदा पुरुषं मर्त्या महा-राजोपलक्षणम् यजन्ति वेद-तन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप
11,5,29,namas te vāsudevāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca pradyumnāyāniruddhāya tubhyaṃ bhagavate namaḥ,नमस् ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नमः
11,5,30,nārāyaṇāya ṛṣaye puruṣāya mahātmane viśveśvarāya viśvāya sarva-bhūtātmane namaḥ,नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने विश्वेश्वराय विश्वाय सर्व-भूतात्मने नमः
11,5,31,iti dvāpara urv-īśa stuvanti jagad-īśvaram nānā-tantra-vidhānena kalāv api tathā śṛṇu,इति द्वापर उर्व्-ईश स्तुवन्ति जगद्-ईश्वरम् नाना-तन्त्र-विधानेन कलाव् अपि तथा शृणु
11,5,32,kṛṣṇa-varṇaṃ tviṣākṛṣṇaṃ sāṅgopāṅgāstra-pārṣadam yajñaiḥ saṅkīrtana-prāyair yajanti hi su-medhasaḥ,कृष्ण-वर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्र-पार्षदम् यज्ञैः सङ्कीर्तन-प्रायैर् यजन्ति हि सु-मेधसः
11,5,33,dhyeyaṃ sadā paribhava-ghnam abhīṣṭa-dohaṃ tīrthāspadaṃ śiva-viriñci-nutaṃ śaraṇyam amp;bhṛtyārti-haṃ praṇata-pāla bhavābdhi-potaṃ vande mahā-puruṣa te caraṇāravindam,ध्येयं सदा परिभव-घ्नम् अभीष्ट-दोहं तीर्थास्पदं शिव-विरिञ्चि-नुतं शरण्यम् अम्प्;भृत्यार्ति-हं प्रणत-पाल भवाब्धि-पोतं वन्दे महा-पुरुष ते चरणारविन्दम्
11,5,34,tyaktvā su-dustyaja-surepsita-rājya-lakṣmīṃ dharmiṣṭha ārya-vacasā yad agād araṇyam tyaktvā su-dustyaja-surepsita-rājya-lakṣmīṃ dharmiṣṭha ārya-vacasā yad agād araṇyam māyā-mṛgaṃ dayitayepsitam anvadhāvad vande mahā-puruṣa te caraṇāravindam,त्यक्त्वा सु-दुस्त्यज-सुरेप्सित-राज्य-लक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्य-वचसा यद् अगाद् अरण्यम् त्यक्त्वा सु-दुस्त्यज-सुरेप्सित-राज्य-लक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्य-वचसा यद् अगाद् अरण्यम् माया-मृगं दयितयेप्सितम् अन्वधावद् वन्दे महा-पुरुष ते चरणारविन्दम्
11,5,35,evaṃ yugānurūpābhyāṃ bhagavān yuga-vartibhiḥ manujair ijyate rājan śreyasām īśvaro hariḥ,एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युग-वर्तिभिः मनुजैर् इज्यते राजन् श्रेयसाम् ईश्वरो हरिः
11,5,36,kaliṃ sabhājayanty āryā guṇa jñāḥ sāra-bhāginaḥ yatra saṅkīrtanenaiva sarva-svārtho 'bhilabhyate,कलिं सभाजयन्त्य् आर्या गुण ज्ञाः सार-भागिनः यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्व-स्वार्थो ऽभिलभ्यते
11,5,37,na hy ataḥ paramo lābho dehināṃ bhrāmyatām iha yato vindeta paramāṃ śāntiṃ naśyati saṃsṛtiḥ,न ह्य् अतः परमो लाभो देहिनां भ्राम्यताम् इह यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृतिः
11,5,38,kṛtādiṣu prajā rājan kalāv icchanti sambhavam kalau khalu bhaviṣyanti nārāyaṇa-parāyaṇāḥ,कृतादिषु प्रजा राजन् कलाव् इच्छन्ति सम्भवम् कलौ खलु भविष्यन्ति नारायण-परायणाः
11,5,39,kvacit kvacin mahā-rāja draviḍeṣu ca bhūriśaḥ tāmraparṇī nadī yatra kṛtamālā payasvinī,क्वचित् क्वचिन् महा-राज द्रविडेषु च भूरिशः ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी
11,5,40,kāverī ca mahā-puṇyā pratīcī ca mahā-nadī ye pibanti jalaṃ tāsāṃ manujā manujeśvara prāyo bhaktā bhagavati vāsudeve 'malāśayāḥ,कावेरी च महा-पुण्या प्रतीची च महा-नदी ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवे ऽमलाशयाः
11,5,41,devarṣi-bhūtāpta-nṛṇāṃ pitṝṇāṃ na kiṅkaro nāyam ṛṇī ca rājan sarvātmanā yaḥ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ gato mukundaṃ parihṛtya kartam,देवर्षि-भूताप्त-नृणां पितॄणां न किङ्करो नायम् ऋणी च राजन् सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम्
11,5,42,sva-pāda-mūlam bhajataḥ priyasya tyaktānya-bhāvasya hariḥ pareśaḥ vikarma yac cotpatitaṃ kathañcid dhunoti sarvaṃ hṛdi sanniviṣṭaḥ,स्व-पाद-मूलम् भजतः प्रियस्य त्यक्तान्य-भावस्य हरिः परेशः विकर्म यच् चोत्पतितं कथञ्चिद् धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः
11,5,43,bhp_11.05.043 śrī-nārada uvāca dharmān bhāgavatān itthaṃ śrutvātha mithileśvaraḥ jāyanteyān munīn prītaḥ sopādhyāyo hy apūjayat,भ्प्_११.०५.०४३ श्री-नारद उवाच धर्मान् भागवतान् इत्थं श्रुत्वाथ मिथिलेश्वरः जायन्तेयान् मुनीन् प्रीतः सोपाध्यायो ह्य् अपूजयत्
11,5,44,tato 'ntardadhire siddhāḥ sarva-lokasya paśyataḥ rājā dharmān upātiṣṭhann avāpa paramāṃ gatim,ततो ऽन्तर्दधिरे सिद्धाः सर्व-लोकस्य पश्यतः राजा धर्मान् उपातिष्ठन्न् अवाप परमां गतिम्
11,5,45,tvam apy etān mahā-bhāga dharmān bhāgavatān śrutān āsthitaḥ śraddhayā yukto niḥsaṅgo yāsyase param,त्वम् अप्य् एतान् महा-भाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान् आस्थितः श्रद्धया युक्तो निःसङ्गो यास्यसे परम्
11,5,46,yuvayoḥ khalu dampatyor yaśasā pūritaṃ jagat putratām agamad yad vāṃ bhagavān īśvaro hariḥ,युवयोः खलु दम्पत्योर् यशसा पूरितं जगत् पुत्रताम् अगमद् यद् वां भगवान् ईश्वरो हरिः
11,5,47,darśanāliṅganālāpaiḥ śayanāsana-bhojanaiḥ ātmā vāṃ pāvitaḥ kṛṣṇe putra-snehaṃ prakurvatoḥ,दर्शनालिङ्गनालापैः शयनासन-भोजनैः आत्मा वां पावितः कृष्णे पुत्र-स्नेहं प्रकुर्वतोः
11,5,48,vaireṇa yaṃ nṛpatayaḥ śiśupāla-pauṇḍra- śālvādayo gati-vilāsa-vilokanādyaiḥ amp;dhyāyanta ākṛta-dhiyaḥ śayanāsanādau tat-sāmyam āpur anurakta-dhiyāṃ punaḥ kim,वैरेण यं नृपतयः शिशुपाल-पौण्ड्र- शाल्वादयो गति-विलास-विलोकनाद्यैः अम्प्;ध्यायन्त आकृत-धियः शयनासनादौ तत्-साम्यम् आपुर् अनुरक्त-धियां पुनः किम्
11,5,49,māpatya-buddhim akṛthāḥ kṛṣṇe sarvātmanīśvare māyā-manuṣya-bhāvena gūḍhaiśvarye pare 'vyaye,मापत्य-बुद्धिम् अकृथाः कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे माया-मनुष्य-भावेन गूढैश्वर्ये परे ऽव्यये
11,5,50,bhū-bhārāsura-rājanya- hantave guptaye satām avatīrṇasya nirvṛtyai yaśo loke vitanyate,भू-भारासुर-राजन्य- हन्तवे गुप्तये सताम् अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते
11,5,51,bhp_11.05.051 śrī-śuka uvāca etac chrutvā mahā-bhāgo vasudevo 'ti-vismitaḥ devakī ca mahā-bhāgā jahatur moham ātmanaḥ,भ्प्_११.०५.०५१ श्री-शुक उवाच एतच् छ्रुत्वा महा-भागो वसुदेवो ऽति-विस्मितः देवकी च महा-भागा जहतुर् मोहम् आत्मनः
11,5,52,itihāsam imaṃ puṇyaṃ dhārayed yaḥ samāhitaḥ sa vidhūyeha śamalaṃ brahma-bhūyāya kalpate,इतिहासम् इमं पुण्यं धारयेद् यः समाहितः स विधूयेह शमलं ब्रह्म-भूयाय कल्पते
11,6,1,bhp_11.06.001 śrī-śuka uvāca atha brahmātma-jaiḥ devaiḥ prajeśair āvṛto 'bhyagāt bhavaś ca bhūta-bhavyeśo yayau bhūta-gaṇair vṛtaḥ,भ्प्_११.०६.००१ श्री-शुक उवाच अथ ब्रह्मात्म-जैः देवैः प्रजेशैर् आवृतो ऽभ्यगात् भवश् च भूत-भव्येशो ययौ भूत-गणैर् वृतः
11,6,2,indro marudbhir bhagavān ādityā vasavo 'śvinau ṛbhavo 'ṅgiraso rudrā viśve sādhyāś ca devatāḥ,इन्द्रो मरुद्भिर् भगवान् आदित्या वसवो ऽश्विनौ ऋभवो ऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश् च देवताः
11,6,3,gandharvāpsaraso nāgāḥ siddha-cāraṇa-guhyakāḥ ṛṣayaḥ pitaraś caiva sa-vidyādhara-kinnarāḥ,गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्ध-चारण-गुह्यकाः ऋषयः पितरश् चैव स-विद्याधर-किन्नराः
11,6,4,dvārakām upasañjagmuḥ sarve kṛṣṇa-didṛkṣavaḥ vapuṣā yena bhagavān nara-loka-manoramaḥ yaśo vitene lokeṣu sarva-loka-malāpaham,द्वारकाम् उपसञ्जग्मुः सर्वे कृष्ण-दिदृक्षवः वपुषा येन भगवान् नर-लोक-मनोरमः यशो वितेने लोकेषु सर्व-लोक-मलापहम्
11,6,5,tasyāṃ vibhrājamānāyāṃ samṛddhāyāṃ maharddhibhiḥ vyacakṣatāvitṛptākṣāḥ kṛṣṇam adbhuta-darśanam,तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभिः व्यचक्षतावितृप्ताक्षाः कृष्णम् अद्भुत-दर्शनम्
11,6,6,svargodyānopagair mālyaiś chādayanto yudūttamam gīrbhiś citra-padārthābhis tuṣṭuvur jagad-īśvaram,स्वर्गोद्यानोपगैर् माल्यैश् छादयन्तो युदूत्तमम् गीर्भिश् चित्र-पदार्थाभिस् तुष्टुवुर् जगद्-ईश्वरम्
11,6,7,bhp_11.06.007 śrī-devā ūcuḥ natāḥ sma te nātha padāravindaṃ buddhīndriya-prāṇa-mano-vacobhiḥ yac cintyate 'ntar hṛdi bhāva-yuktair mumukṣubhiḥ karma-mayoru-pāśāt,भ्प्_११.०६.००७ श्री-देवा ऊचुः नताः स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रिय-प्राण-मनो-वचोभिः यच् चिन्त्यते ऽन्तर् हृदि भाव-युक्तैर् मुमुक्षुभिः कर्म-मयोरु-पाशात्
11,6,8,tvaṃ māyayā tri-guṇayātmani durvibhāvyaṃ vyaktaṃ sṛjasy avasi lumpasi tad-guṇa-sthaḥ amp;naitair bhavān ajita karmabhir ajyate vai yat sve sukhe 'vyavahite 'bhirato 'navadyaḥ,त्वं मायया त्रि-गुणयात्मनि दुर्विभाव्यं व्यक्तं सृजस्य् अवसि लुम्पसि तद्-गुण-स्थः अम्प्;नैतैर् भवान् अजित कर्मभिर् अज्यते वै यत् स्वे सुखे ऽव्यवहिते ऽभिरतो ऽनवद्यः
11,6,9,śuddhir nṛṇāṃ na tu tatheḍya durāśayānāṃ vidyā-śrutādhyayana-dāna-tapaḥ-kriyābhiḥ śuddhir nṛṇāṃ na tu tatheḍya durāśayānāṃ vidyā-śrutādhyayana-dāna-tapaḥ-kriyābhiḥ sattvātmanām ṛṣabha te yaśasi pravṛddha- sac-chraddhayā śravaṇa-sambhṛtayā yathā syāt,शुद्धिर् नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्या-श्रुताध्ययन-दान-तपः-क्रियाभिः शुद्धिर् नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्या-श्रुताध्ययन-दान-तपः-क्रियाभिः सत्त्वात्मनाम् ऋषभ ते यशसि प्रवृद्ध- सच्-छ्रद्धया श्रवण-सम्भृतया यथा स्यात्
11,6,10,syān nas tavāṅghrir aśubhāśaya-dhūmaketuḥ kṣemāya yo munibhir ārdra-hṛdohyamānaḥ syān nas tavāṅghrir aśubhāśaya-dhūmaketuḥ kṣemāya yo munibhir ārdra-hṛdohyamānaḥ yaḥ sātvataiḥ sama-vibhūtaya ātmavadbhir vyūhe 'rcitaḥ savanaśaḥ svar-atikramāya,स्यान् नस् तवाङ्घ्रिर् अशुभाशय-धूमकेतुः क्षेमाय यो मुनिभिर् आर्द्र-हृदोह्यमानः स्यान् नस् तवाङ्घ्रिर् अशुभाशय-धूमकेतुः क्षेमाय यो मुनिभिर् आर्द्र-हृदोह्यमानः यः सात्वतैः सम-विभूतय आत्मवद्भिर् व्यूहे ऽर्चितः सवनशः स्वर्-अतिक्रमाय
11,6,11,yas cintyate prayata-pāṇibhir adhvarāgnau trayyā nirukta-vidhineśa havir gṛhītvā yas cintyate prayata-pāṇibhir adhvarāgnau trayyā nirukta-vidhineśa havir gṛhītvā adhyātma-yoga uta yogibhir ātma-māyāṃ jijñāsubhiḥ parama-bhāgavataiḥ parīṣṭaḥ,यस् चिन्त्यते प्रयत-पाणिभिर् अध्वराग्नौ त्रय्या निरुक्त-विधिनेश हविर् गृहीत्वा यस् चिन्त्यते प्रयत-पाणिभिर् अध्वराग्नौ त्रय्या निरुक्त-विधिनेश हविर् गृहीत्वा अध्यात्म-योग उत योगिभिर् आत्म-मायां जिज्ञासुभिः परम-भागवतैः परीष्टः
11,6,12,paryuṣṭayā tava vibho vana-mālayeyaṃ saṃspārdhinī bhagavatī pratipatnī-vac chrīḥ paryuṣṭayā tava vibho vana-mālayeyaṃ saṃspārdhinī bhagavatī pratipatnī-vac chrīḥ yaḥ su-praṇītam amuyārhaṇam ādadan no bhūyāt sadāṅghrir aśubhāśaya-dhūmaketuḥ,पर्युष्टया तव विभो वन-मालयेयं संस्पार्धिनी भगवती प्रतिपत्नी-वच् छ्रीः पर्युष्टया तव विभो वन-मालयेयं संस्पार्धिनी भगवती प्रतिपत्नी-वच् छ्रीः यः सु-प्रणीतम् अमुयार्हणम् आददन् नो भूयात् सदाङ्घ्रिर् अशुभाशय-धूमकेतुः
11,6,13,ketus tri-vikrama-yutas tri-patat-patāko yas te bhayābhaya-karo 'sura-deva-camvoḥ ketus tri-vikrama-yutas tri-patat-patāko yas te bhayābhaya-karo 'sura-deva-camvoḥ svargāya sādhuṣu khaleṣv itarāya bhūman padaḥ punātu bhagavan bhajatām aghaṃ naḥ,केतुस् त्रि-विक्रम-युतस् त्रि-पतत्-पताको यस् ते भयाभय-करो ऽसुर-देव-चम्वोः केतुस् त्रि-विक्रम-युतस् त्रि-पतत्-पताको यस् ते भयाभय-करो ऽसुर-देव-चम्वोः स्वर्गाय साधुषु खलेष्व् इतराय भूमन् पदः पुनातु भगवन् भजताम् अघं नः
11,6,14,nasy ota-gāva iva yasya vaśe bhavanti brahmādayas tanu-bhṛto mithur ardyamānāḥ nasy ota-gāva iva yasya vaśe bhavanti brahmādayas tanu-bhṛto mithur ardyamānāḥ kālasya te prakṛti-pūruṣayoḥ parasya śaṃ nas tanotu caraṇaḥ puruṣottamasya,नस्य् ओत-गाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस् तनु-भृतो मिथुर् अर्द्यमानाः नस्य् ओत-गाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस् तनु-भृतो मिथुर् अर्द्यमानाः कालस्य ते प्रकृति-पूरुषयोः परस्य शं नस् तनोतु चरणः पुरुषोत्तमस्य
11,6,15,asyāsi hetur udaya-sthiti-saṃyamānām avyakta-jīva-mahatām api kālam āhuḥ asyāsi hetur udaya-sthiti-saṃyamānām avyakta-jīva-mahatām api kālam āhuḥ so 'yaṃ tri-ṇābhir akhilāpacaye pravṛttaḥ kālo gabhīra-raya uttama-pūruṣas tvam,अस्यासि हेतुर् उदय-स्थिति-संयमानाम् अव्यक्त-जीव-महताम् अपि कालम् आहुः अस्यासि हेतुर् उदय-स्थिति-संयमानाम् अव्यक्त-जीव-महताम् अपि कालम् आहुः सो ऽयं त्रि-णाभिर् अखिलापचये प्रवृत्तः कालो गभीर-रय उत्तम-पूरुषस् त्वम्
11,6,16,tvattaḥ pumān samadhigamya yayāsya vīryaṃ dhatte mahāntam iva garbham amogha-vīryaḥ tvattaḥ pumān samadhigamya yayāsya vīryaṃ dhatte mahāntam iva garbham amogha-vīryaḥ so 'yaṃ tayānugata ātmana āṇḍa-kośaṃ haimaṃ sasarja bahir āvaraṇair upetam,त्वत्तः पुमान् समधिगम्य ययास्य वीर्यं धत्ते महान्तम् इव गर्भम् अमोघ-वीर्यः त्वत्तः पुमान् समधिगम्य ययास्य वीर्यं धत्ते महान्तम् इव गर्भम् अमोघ-वीर्यः सो ऽयं तयानुगत आत्मन आण्ड-कोशं हैमं ससर्ज बहिर् आवरणैर् उपेतम्
11,6,17,tat tasthūṣaś ca jagataś ca bhavān adhīśo yan māyayottha-guṇa-vikriyayopanītān tat tasthūṣaś ca jagataś ca bhavān adhīśo yan māyayottha-guṇa-vikriyayopanītān arthāñ juṣann api hṛṣīka-pate na lipto ye 'nye svataḥ parihṛtād api bibhyati sma,तत् तस्थूषश् च जगतश् च भवान् अधीशो यन् माययोत्थ-गुण-विक्रिययोपनीतान् तत् तस्थूषश् च जगतश् च भवान् अधीशो यन् माययोत्थ-गुण-विक्रिययोपनीतान् अर्थाञ् जुषन्न् अपि हृषीक-पते न लिप्तो ये ऽन्ये स्वतः परिहृताद् अपि बिभ्यति स्म
11,6,18,smāyāvaloka-lava-darśita-bhāva-hāri- bhrū-maṇḍala-prahita-saurata-mantra-śauṇḍaiḥ smāyāvaloka-lava-darśita-bhāva-hāri- bhrū-maṇḍala-prahita-saurata-mantra-śauṇḍaiḥ patnyas tu ṣoḍaśa-sahasram anaṅga-bāṇair yasyendriyaṃ vimathituṃ karaṇair na vibhvyaḥ,स्मायावलोक-लव-दर्शित-भाव-हारि- भ्रू-मण्डल-प्रहित-सौरत-मन्त्र-शौण्डैः स्मायावलोक-लव-दर्शित-भाव-हारि- भ्रू-मण्डल-प्रहित-सौरत-मन्त्र-शौण्डैः पत्न्यस् तु षोडश-सहस्रम् अनङ्ग-बाणैर् यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर् न विभ्व्यः
11,6,19,vibhvyas tavāmṛta-kathoda-vahās tri-lokyāḥ pādāvane-ja-saritaḥ śamalāni hantum vibhvyas tavāmṛta-kathoda-vahās tri-lokyāḥ pādāvane-ja-saritaḥ śamalāni hantum ānuśravaṃ śrutibhir aṅghri-jam aṅga-saṅgais tīrtha-dvayaṃ śuci-ṣadas ta upaspṛśanti,विभ्व्यस् तवामृत-कथोद-वहास् त्रि-लोक्याः पादावने-ज-सरितः शमलानि हन्तुम् विभ्व्यस् तवामृत-कथोद-वहास् त्रि-लोक्याः पादावने-ज-सरितः शमलानि हन्तुम् आनुश्रवं श्रुतिभिर् अङ्घ्रि-जम् अङ्ग-सङ्गैस् तीर्थ-द्वयं शुचि-षदस् त उपस्पृशन्ति
11,6,20,bhp_11.06.020 śrī-bādarāyaṇir uvāca ity abhiṣṭūya vibudhaiḥ seśaḥ śata-dhṛtir harim abhyabhāṣata govindaṃ praṇamyāmbaram āśritaḥ,भ्प्_११.०६.०२० श्री-बादरायणिर् उवाच इत्य् अभिष्टूय विबुधैः सेशः शत-धृतिर् हरिम् अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरम् आश्रितः
11,6,21,bhp_11.06.021 śrī-brahmovāca bhūmer bhārāvatārāya purā vijñāpitaḥ prabho tvam asmābhir aśeṣātman tat tathaivopapāditam,भ्प्_११.०६.०२१ श्री-ब्रह्मोवाच भूमेर् भारावताराय पुरा विज्ञापितः प्रभो त्वम् अस्माभिर् अशेषात्मन् तत् तथैवोपपादितम्
11,6,22,dharmaś ca sthāpitaḥ satsu satya-sandheṣu vai tvayā kīrtiś ca dikṣu vikṣiptā sarva-loka-malāpahā,धर्मश् च स्थापितः सत्सु सत्य-सन्धेषु वै त्वया कीर्तिश् च दिक्षु विक्षिप्ता सर्व-लोक-मलापहा
11,6,23,avatīrya yador vaṃśe bibhrad rūpam anuttamam karmāṇy uddāma-vṛttāni hitāya jagato 'kṛthāḥ,अवतीर्य यदोर् वंशे बिभ्रद् रूपम् अनुत्तमम् कर्माण्य् उद्दाम-वृत्तानि हिताय जगतो ऽकृथाः
11,6,24,yāni te caritānīśa manuṣyāḥ sādhavaḥ kalau śṛṇvantaḥ kīrtayantaś ca tariṣyanty añjasā tamaḥ,यानि ते चरितानीश मनुष्याः साधवः कलौ शृण्वन्तः कीर्तयन्तश् च तरिष्यन्त्य् अञ्जसा तमः
11,6,25,yadu-vaṃśe 'vatīrṇasya bhavataḥ puruṣottama śarac-chataṃ vyatīyāya pañca-viṃśādhikaṃ prabho,यदु-वंशे ऽवतीर्णस्य भवतः पुरुषोत्तम शरच्-छतं व्यतीयाय पञ्च-विंशाधिकं प्रभो
11,6,26,nādhunā te 'khilādhāra deva-kāryāvaśeṣitam kulaṃ ca vipra-śāpena naṣṭa-prāyam abhūd idam,नाधुना ते ऽखिलाधार देव-कार्यावशेषितम् कुलं च विप्र-शापेन नष्ट-प्रायम् अभूद् इदम्
11,6,27,tataḥ sva-dhāma paramaṃ viśasva yadi manyase sa-lokāl loka-pālān naḥ pāhi vaikuṇṭha-kiṅkarān,ततः स्व-धाम परमं विशस्व यदि मन्यसे स-लोकाल् लोक-पालान् नः पाहि वैकुण्ठ-किङ्करान्
11,6,28,bhp_11.06.028 śrī-bhagavān uvāca avadhāritam etan me yad āttha vibudheśvara kṛtaṃ vaḥ kāryam akhilaṃ bhūmer bhāro 'vatāritaḥ,भ्प्_११.०६.०२८ श्री-भगवान् उवाच अवधारितम् एतन् मे यद् आत्थ विबुधेश्वर कृतं वः कार्यम् अखिलं भूमेर् भारो ऽवतारितः
11,6,29,tad idaṃ yādava-kulaṃ vīrya-śaurya-śriyoddhatam lokaṃ jighṛkṣad ruddhaṃ me velayeva mahārṇavaḥ,तद् इदं यादव-कुलं वीर्य-शौर्य-श्रियोद्धतम् लोकं जिघृक्षद् रुद्धं मे वेलयेव महार्णवः
11,6,30,yady asaṃhṛtya dṛptānāṃ yadūnāṃ vipulaṃ kulam gantāsmy anena loko 'yam udvelena vinaṅkṣyati,यद्य् असंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् गन्तास्म्य् अनेन लोको ऽयम् उद्वेलेन विनङ्क्ष्यति
11,6,31,idānīṃ nāśa ārabdhaḥ kulasya dvija-śāpa-jaḥ yāsyāmi bhavanaṃ brahmann etad-ante tavānagha,इदानीं नाश आरब्धः कुलस्य द्विज-शाप-जः यास्यामि भवनं ब्रह्मन्न् एतद्-अन्ते तवानघ
11,6,32,bhp_11.06.032 śrī-śuka uvāca ity ukto loka-nāthena svayam-bhūḥ praṇipatya tam saha deva-gaṇair devaḥ sva-dhāma samapadyata,भ्प्_११.०६.०३२ श्री-शुक उवाच इत्य् उक्तो लोक-नाथेन स्वयम्-भूः प्रणिपत्य तम् सह देव-गणैर् देवः स्व-धाम समपद्यत
11,6,33,atha tasyāṃ mahotpātān dvāravatyāṃ samutthitān vilokya bhagavān āha yadu-vṛddhān samāgatān,अथ तस्यां महोत्पातान् द्वारवत्यां समुत्थितान् विलोक्य भगवान् आह यदु-वृद्धान् समागतान्
11,6,34,bhp_11.06.034 śrī-bhagavān uvāca ete vai su-mahotpātā vyuttiṣṭhantīha sarvataḥ śāpaś ca naḥ kulasyāsīd brāhmaṇebhyo duratyayaḥ,भ्प्_११.०६.०३४ श्री-भगवान् उवाच एते वै सु-महोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वतः शापश् च नः कुलस्यासीद् ब्राह्मणेभ्यो दुरत्ययः
11,6,35,na vastavyam ihāsmābhir jijīviṣubhir āryakāḥ prabhāsaṃ su-mahat-puṇyaṃ yāsyāmo 'dyaiva mā ciram,न वस्तव्यम् इहास्माभिर् जिजीविषुभिर् आर्यकाः प्रभासं सु-महत्-पुण्यं यास्यामो ऽद्यैव मा चिरम्
11,6,36,yatra snātvā dakṣa-śāpād gṛhīto yakṣmaṇodu-rāṭ vimuktaḥ kilbiṣāt sadyo bheje bhūyaḥ kalodayam,यत्र स्नात्वा दक्ष-शापाद् गृहीतो यक्ष्मणोदु-राट् विमुक्तः किल्बिषात् सद्यो भेजे भूयः कलोदयम्
11,6,37,vayaṃ ca tasminn āplutya tarpayitvā pitṝn surān bhojayitvoṣijo viprān nānā-guṇavatāndhasā,वयं च तस्मिन्न् आप्लुत्य तर्पयित्वा पितॄन् सुरान् भोजयित्वोषिजो विप्रान् नाना-गुणवतान्धसा
11,6,38,teṣu dānāni pātreṣu śraddhayoptvā mahānti vai vṛjināni tariṣyāmo dānair naubhir ivārṇavam,तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै वृजिनानि तरिष्यामो दानैर् नौभिर् इवार्णवम्
11,6,39,bhp_11.06.039 śrī-śuka uvāca evaṃ bhagavatādiṣṭā yādavāḥ kuru-nandana gantuṃ kṛta-dhiyas tīrthaṃ syandanān samayūyujan,भ्प्_११.०६.०३९ श्री-शुक उवाच एवं भगवतादिष्टा यादवाः कुरु-नन्दन गन्तुं कृत-धियस् तीर्थं स्यन्दनान् समयूयुजन्
11,6,40,tan nirīkṣyoddhavo rājan śrutvā bhagavatoditam dṛṣṭvāriṣṭāni ghorāṇi nityaṃ kṛṣṇam anuvrataḥ,तन् निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णम् अनुव्रतः
11,6,41,vivikta upasaṅgamya jagatām īśvareśvaram praṇamya śirisā pādau prāñjalis tam abhāṣata,विविक्त उपसङ्गम्य जगताम् ईश्वरेश्वरम् प्रणम्य शिरिसा पादौ प्राञ्जलिस् तम् अभाषत
11,6,42,bhp_11.06.042 śrī-uddhava uvāca deva-deveśa yogeśa puṇya-śravaṇa-kīrtana saṃhṛtyaitat kulaṃ nūnaṃ lokaṃ santyakṣyate bhavān vipra-śāpaṃ samartho 'pi pratyahan na yad īśvaraḥ,भ्प्_११.०६.०४२ श्री-उद्धव उवाच देव-देवेश योगेश पुण्य-श्रवण-कीर्तन संहृत्यैतत् कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् विप्र-शापं समर्थो ऽपि प्रत्यहन् न यद् ईश्वरः
11,6,43,nāhaṃ tavāṅghri-kamalaṃ kṣaṇārdham api keśava tyaktuṃ samutsahe nātha sva-dhāma naya mām api,नाहं तवाङ्घ्रि-कमलं क्षणार्धम् अपि केशव त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्व-धाम नय माम् अपि
11,6,44,tava vikrīḍitaṃ kṛṣṇa nṛnāṃ parama-maṅgalam karṇa-pīyūṣam āsādya tyajanty anya-spṛhāṃ janāḥ,तव विक्रीडितं कृष्ण नृनां परम-मङ्गलम् कर्ण-पीयूषम् आसाद्य त्यजन्त्य् अन्य-स्पृहां जनाः
11,6,45,śayyāsanāṭana-sthāna- snāna-krīḍāśanādiṣu kathaṃ tvāṃ priyam ātmānaṃ vayaṃ bhaktās tyajema hi,शय्यासनाटन-स्थान- स्नान-क्रीडाशनादिषु कथं त्वां प्रियम् आत्मानं वयं भक्तास् त्यजेम हि
11,6,46,tvayopabhukta-srag-gandha- vāso-'laṅkāra-carcitāḥ ucchiṣṭa-bhojino dāsās tava māyāṃ jayema hi,त्वयोपभुक्त-स्रग्-गन्ध- वासो-ऽलङ्कार-चर्चिताः उच्छिष्ट-भोजिनो दासास् तव मायां जयेम हि
11,6,47,vāta-vasanā ya ṛṣayaḥ śramaṇā ūrdhra-manthinaḥ brahmākhyaṃ dhāma te yānti śāntāḥ sannyāsīno 'malāḥ,वात-वसना य ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्र-मन्थिनः ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ताः सन्न्यासीनो ऽमलाः
11,6,48,vayaṃ tv iha mahā-yogin bhramantaḥ karma-vartmasu tvad-vārtayā tariṣyāmas tāvakair dustaraṃ tamaḥ,वयं त्व् इह महा-योगिन् भ्रमन्तः कर्म-वर्त्मसु त्वद्-वार्तया तरिष्यामस् तावकैर् दुस्तरं तमः
11,6,49,smarantaḥ kīrtayantas te kṛtāni gaditāni ca gaty-utsmitekṣaṇa-kṣveli yan nṛ-loka-viḍambanam,स्मरन्तः कीर्तयन्तस् ते कृतानि गदितानि च गत्य्-उत्स्मितेक्षण-क्ष्वेलि यन् नृ-लोक-विडम्बनम्
11,6,50,bhp_11.06.050 śrī-śuka uvāca evaṃ vijñāpito rājan bhagavān devakī-sutaḥ ekāntinaṃ priyaṃ bhṛtyam uddhavaṃ samabhāṣata,भ्प्_११.०६.०५० श्री-शुक उवाच एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकी-सुतः एकान्तिनं प्रियं भृत्यम् उद्धवं समभाषत
11,7,1,bhp_11.07.001 śrī-bhagavān uvāca yad āttha māṃ mahā-bhāga tac-cikīrṣitam eva me brahmā bhavo loka-pālāḥ svar-vāsaṃ me 'bhikāṅkṣiṇaḥ,भ्प्_११.०७.००१ श्री-भगवान् उवाच यद् आत्थ मां महा-भाग तच्-चिकीर्षितम् एव मे ब्रह्मा भवो लोक-पालाः स्वर्-वासं मे ऽभिकाङ्क्षिणः
11,7,2,mayā niṣpāditaṃ hy atra deva-kāryam aśeṣataḥ yad-artham avatīrṇo 'ham aṃśena brahmaṇārthitaḥ,मया निष्पादितं ह्य् अत्र देव-कार्यम् अशेषतः यद्-अर्थम् अवतीर्णो ऽहम् अंशेन ब्रह्मणार्थितः
11,7,3,kulaṃ vai śāpa-nirdagdhaṃ naṅkṣyaty anyonya-vigrahāt samudraḥ saptame hy enāṃ purīṃ ca plāvayiṣyati,कुलं वै शाप-निर्दग्धं नङ्क्ष्यत्य् अन्योन्य-विग्रहात् समुद्रः सप्तमे ह्य् एनां पुरीं च प्लावयिष्यति
11,7,4,yarhy evāyaṃ mayā tyakto loko 'yaṃ naṣṭa-maṅgalaḥ bhaviṣyaty acirāt sādho kalināpi nirākṛtaḥ,यर्ह्य् एवायं मया त्यक्तो लोको ऽयं नष्ट-मङ्गलः भविष्यत्य् अचिरात् साधो कलिनापि निराकृतः
11,7,5,na vastavyaṃ tvayaiveha mayā tyakte mahī-tale jano 'bhadra-rucir bhadra bhaviṣyati kalau yuge,न वस्तव्यं त्वयैवेह मया त्यक्ते मही-तले जनो ऽभद्र-रुचिर् भद्र भविष्यति कलौ युगे
11,7,6,tvaṃ tu sarvaṃ parityajya snehaṃ sva-jana-bandhuṣu mayy āveśya manaḥ saṃyak sama-dṛg vicarasva gām,त्वं तु सर्वं परित्यज्य स्नेहं स्व-जन-बन्धुषु मय्य् आवेश्य मनः संयक् सम-दृग् विचरस्व गाम्
11,7,7,yad idaṃ manasā vācā cakṣurbhyāṃ śravaṇādibhiḥ naśvaraṃ gṛhyamāṇaṃ ca viddhi māyā-mano-mayam,यद् इदं मनसा वाचा चक्षुर्भ्यां श्रवणादिभिः नश्वरं गृह्यमाणं च विद्धि माया-मनो-मयम्
11,7,8,puṃso 'yuktasya nānārtho bhramaḥ sa guṇa-doṣa-bhāk karmākarma-vikarmeti guṇa-doṣa-dhiyo bhidā,पुंसो ऽयुक्तस्य नानार्थो भ्रमः स गुण-दोष-भाक् कर्माकर्म-विकर्मेति गुण-दोष-धियो भिदा
11,7,9,tasmād yuktendriya-grāmo yukta-citta idam jagat ātmanīkṣasva vitatam ātmānaṃ mayy adhīśvare,तस्माद् युक्तेन्द्रिय-ग्रामो युक्त-चित्त इदम् जगत् आत्मनीक्षस्व विततम् आत्मानं मय्य् अधीश्वरे
11,7,10,jñāna-vijñāna-saṃyukta ātma-bhūtaḥ śarīriṇām atmānubhava-tuṣṭātmā nāntarāyair vihanyase,ज्ञान-विज्ञान-संयुक्त आत्म-भूतः शरीरिणाम् अत्मानुभव-तुष्टात्मा नान्तरायैर् विहन्यसे
11,7,11,doṣa-buddhyobhayātīto niṣedhān na nivartate guṇa-buddhyā ca vihitaṃ na karoti yathārbhakaḥ,दोष-बुद्ध्योभयातीतो निषेधान् न निवर्तते गुण-बुद्ध्या च विहितं न करोति यथार्भकः
11,7,12,sarva-bhūta-suhṛc chānto jñāna-vijñāna-niścayaḥ paśyan mad-ātmakaṃ viśvaṃ na vipadyeta vai punaḥ,सर्व-भूत-सुहृच् छान्तो ज्ञान-विज्ञान-निश्चयः पश्यन् मद्-आत्मकं विश्वं न विपद्येत वै पुनः
11,7,13,bhp_11.07.013 śrī-śuka uvāca ity ādiṣṭo bhagavatā mahā-bhāgavato nṛpa uddhavaḥ praṇipatyāha tattvaṃ jijñāsur acyutam,भ्प्_११.०७.०१३ श्री-शुक उवाच इत्य् आदिष्टो भगवता महा-भागवतो नृप उद्धवः प्रणिपत्याह तत्त्वं जिज्ञासुर् अच्युतम्
11,7,14,bhp_11.07.014 śrī-uddhava uvāca yogeśa yoga-vinyāsa yogātman yoga-sambhava niḥśreyasāya me proktas tyāgaḥ sannyāsa-lakṣaṇaḥ,भ्प्_११.०७.०१४ श्री-उद्धव उवाच योगेश योग-विन्यास योगात्मन् योग-सम्भव निःश्रेयसाय मे प्रोक्तस् त्यागः सन्न्यास-लक्षणः
11,7,15,tyāgo 'yaṃ duṣkaro bhūman kāmānāṃ viṣayātmabhiḥ sutarāṃ tvayi sarvātmann abhaktair iti me matiḥ,त्यागो ऽयं दुष्करो भूमन् कामानां विषयात्मभिः सुतरां त्वयि सर्वात्मन्न् अभक्तैर् इति मे मतिः
11,7,16,so 'haṃ mamāham iti mūḍha-matir vigāḍhas tvan-māyayā viracitātmani sānubandhe amp;tat tv añjasā nigaditaṃ bhavatā yathāhaṃ saṃsādhayāmi bhagavann anuśādhi bhṛtyam,सो ऽहं ममाहम् इति मूढ-मतिर् विगाढस् त्वन्-मायया विरचितात्मनि सानुबन्धे अम्प्;तत् त्व् अञ्जसा निगदितं भवता यथाहं संसाधयामि भगवन्न् अनुशाधि भृत्यम्
11,7,17,satyasya te sva-dṛśa ātmana ātmano 'nyaṃ vaktāram īśa vibudheṣv api nānucakṣe satyasya te sva-dṛśa ātmana ātmano 'nyaṃ vaktāram īśa vibudheṣv api nānucakṣe sarve vimohita-dhiyas tava māyayeme brahmādayas tanu-bhṛto bahir-artha-bhāvāḥ,सत्यस्य ते स्व-दृश आत्मन आत्मनो ऽन्यं वक्तारम् ईश विबुधेष्व् अपि नानुचक्षे सत्यस्य ते स्व-दृश आत्मन आत्मनो ऽन्यं वक्तारम् ईश विबुधेष्व् अपि नानुचक्षे सर्वे विमोहित-धियस् तव माययेमे ब्रह्मादयस् तनु-भृतो बहिर्-अर्थ-भावाः
11,7,18,tasmād bhavantam anavadyam ananta-pāraṃ sarva-jñam īśvaram akuṇṭha-vikuṇṭha-dhiṣṇyam tasmād bhavantam anavadyam ananta-pāraṃ sarva-jñam īśvaram akuṇṭha-vikuṇṭha-dhiṣṇyam nirviṇṇa-dhīr aham u he vṛjinābhitapto nārāyaṇaṃ nara-sakhaṃ śaraṇaṃ prapadye,तस्माद् भवन्तम् अनवद्यम् अनन्त-पारं सर्व-ज्ञम् ईश्वरम् अकुण्ठ-विकुण्ठ-धिष्ण्यम् तस्माद् भवन्तम् अनवद्यम् अनन्त-पारं सर्व-ज्ञम् ईश्वरम् अकुण्ठ-विकुण्ठ-धिष्ण्यम् निर्विण्ण-धीर् अहम् उ हे वृजिनाभितप्तो नारायणं नर-सखं शरणं प्रपद्ये
11,7,19,bhp_11.07.019 śrī-bhagavān uvāca prāyeṇa manujā loke loka-tattva-vicakṣaṇāḥ samuddharanti hy ātmānam ātmanaivāśubhāśayāt,भ्प्_११.०७.०१९ श्री-भगवान् उवाच प्रायेण मनुजा लोके लोक-तत्त्व-विचक्षणाः समुद्धरन्ति ह्य् आत्मानम् आत्मनैवाशुभाशयात्
11,7,20,ātmano gurur ātmaiva puruṣasya viśeṣataḥ yat pratyakṣānumānābhyāṃ śreyo 'sāv anuvindate,आत्मनो गुरुर् आत्मैव पुरुषस्य विशेषतः यत् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां श्रेयो ऽसाव् अनुविन्दते
11,7,21,puruṣatve ca māṃ dhīrāḥ sāṅkhya-yoga-viśāradāḥ āvistarāṃ prapaśyanti sarva-śakty-upabṛṃhitam,पुरुषत्वे च मां धीराः साङ्ख्य-योग-विशारदाः आविस्तरां प्रपश्यन्ति सर्व-शक्त्य्-उपबृंहितम्
11,7,22,eka-dvi-tri-catus-pādo bahu-pādas tathāpadaḥ bahvyaḥ santi puraḥ sṛṣṭās tāsāṃ me pauruṣī priyā,एक-द्वि-त्रि-चतुस्-पादो बहु-पादस् तथापदः बह्व्यः सन्ति पुरः सृष्टास् तासां मे पौरुषी प्रिया
11,7,23,atra māṃ mṛgayanty addhā yuktā hetubhir īśvaram gṛhyamāṇair guṇair liṅgair agrāhyam anumānataḥ,अत्र मां मृगयन्त्य् अद्धा युक्ता हेतुभिर् ईश्वरम् गृह्यमाणैर् गुणैर् लिङ्गैर् अग्राह्यम् अनुमानतः
11,7,24,atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam avadhūtasya saṃvādaṃ yador amita-tejasaḥ,अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् अवधूतस्य संवादं यदोर् अमित-तेजसः
11,7,25,avadhūtaṃ dviyaṃ kañcic carantam akuto-bhayam kaviṃ nirīkṣya taruṇaṃ yaduḥ papraccha dharma-vit,अवधूतं द्वियं कञ्चिच् चरन्तम् अकुतो-भयम् कविं निरीक्ष्य तरुणं यदुः पप्रच्छ धर्म-वित्
11,7,26,bhp_11.07.026 śrī-yadur uvāca kuto buddhir iyaṃ brahmann akartuḥ su-viśāradā yām āsādya bhavāl lokaṃ vidvāṃś carati bāla-vat,भ्प्_११.०७.०२६ श्री-यदुर् उवाच कुतो बुद्धिर् इयं ब्रह्मन्न् अकर्तुः सु-विशारदा याम् आसाद्य भवाल् लोकं विद्वांश् चरति बाल-वत्
11,7,27,prāyo dharmārtha-kāmeṣu vivitsāyāṃ ca mānavāḥ hetunaiva samīhanta āyuṣo yaśasaḥ śriyaḥ,प्रायो धर्मार्थ-कामेषु विवित्सायां च मानवाः हेतुनैव समीहन्त आयुषो यशसः श्रियः
11,7,28,tvaṃ tu kalpaḥ kavir dakṣaḥ su-bhago 'mṛta-bhāṣaṇaḥ na kartā nehase kiñcij jaḍonmatta-piśāca-vat,त्वं तु कल्पः कविर् दक्षः सु-भगो ऽमृत-भाषणः न कर्ता नेहसे किञ्चिज् जडोन्मत्त-पिशाच-वत्
11,7,29,janeṣu dahyamāneṣu kāma-lobha-davāgninā na tapyase 'gninā mukto gaṅgāmbhaḥ-stha iva dvipaḥ,जनेषु दह्यमानेषु काम-लोभ-दवाग्निना न तप्यसे ऽग्निना मुक्तो गङ्गाम्भः-स्थ इव द्विपः
11,7,30,tvaṃ hi naḥ pṛcchatāṃ brahmann ātmany ānanda-kāraṇam brūhi sparśa-vihīnasya bhavataḥ kevalātmanaḥ,त्वं हि नः पृच्छतां ब्रह्मन्न् आत्मन्य् आनन्द-कारणम् ब्रूहि स्पर्श-विहीनस्य भवतः केवलात्मनः
11,7,31,bhp_11.07.031 śrī-bhagavān uvāca yadunaivaṃ mahā-bhāgo brahmaṇyena su-medhasā pṛṣṭaḥ sabhājitaḥ prāha praśrayāvanataṃ dvijaḥ,भ्प्_११.०७.०३१ श्री-भगवान् उवाच यदुनैवं महा-भागो ब्रह्मण्येन सु-मेधसा पृष्टः सभाजितः प्राह प्रश्रयावनतं द्विजः
11,7,32,bhp_11.07.032 śrī-brāhmaṇa uvāca santi me guravo rājan bahavo buddhy-upaśritāḥ yato buddhim upādāya mukto 'ṭāmīha tān śṛṇu,भ्प्_११.०७.०३२ श्री-ब्राह्मण उवाच सन्ति मे गुरवो राजन् बहवो बुद्ध्य्-उपश्रिताः यतो बुद्धिम् उपादाय मुक्तो ऽटामीह तान् शृणु
11,7,33,pṛthivī vāyur ākāśam āpo 'gniś candramā raviḥ kapoto 'jagaraḥ sindhuḥ pataṅgo madhukṛd gajaḥ,पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ऽग्निश् चन्द्रमा रविः कपोतो ऽजगरः सिन्धुः पतङ्गो मधुकृद् गजः
11,7,34,madhu-hā hariṇo mīnaḥ piṅgalā kuraro 'rbhakaḥ kumārī śara-kṛt sarpa ūrṇanābhiḥ supeśakṛt,मधु-हा हरिणो मीनः पिङ्गला कुररो ऽर्भकः कुमारी शर-कृत् सर्प ऊर्णनाभिः सुपेशकृत्
11,7,35,ete me guravo rājan catur-viṃśatir āśritāḥ śikṣā vṛttibhir eteṣām anvaśikṣam ihātmanaḥ,एते मे गुरवो राजन् चतुर्-विंशतिर् आश्रिताः शिक्षा वृत्तिभिर् एतेषाम् अन्वशिक्षम् इहात्मनः
11,7,36,yato yad anuśikṣāmi yathā vā nāhuṣātmaja tat tathā puruṣa-vyāghra nibodha kathayāmi te,यतो यद् अनुशिक्षामि यथा वा नाहुषात्मज तत् तथा पुरुष-व्याघ्र निबोध कथयामि ते
11,7,37,bhūtair ākramyamāṇo 'pi dhīro daiva-vaśānugaiḥ tad vidvān na calen mārgād anvaśikṣaṃ kṣiter vratam,भूतैर् आक्रम्यमाणो ऽपि धीरो दैव-वशानुगैः तद् विद्वान् न चलेन् मार्गाद् अन्वशिक्षं क्षितेर् व्रतम्
11,7,38,śaśvat parārtha-sarvehaḥ parārthaikānta-sambhavaḥ sādhuḥ śikṣeta bhū-bhṛtto naga-śiṣyaḥ parātmatām,शश्वत् परार्थ-सर्वेहः परार्थैकान्त-सम्भवः साधुः शिक्षेत भू-भृत्तो नग-शिष्यः परात्मताम्
11,7,39,prāṇa-vṛttyaiva santuṣyen munir naivendriya-priyaiḥ jñānaṃ yathā na naśyeta nāvakīryeta vāṅ-manaḥ,प्राण-वृत्त्यैव सन्तुष्येन् मुनिर् नैवेन्द्रिय-प्रियैः ज्ञानं यथा न नश्येत नावकीर्येत वाङ्-मनः
11,7,40,viṣayeṣv āviśan yogī nānā-dharmeṣu sarvataḥ guṇa-doṣa-vyapetātmā na viṣajjeta vāyu-vat,विषयेष्व् आविशन् योगी नाना-धर्मेषु सर्वतः गुण-दोष-व्यपेतात्मा न विषज्जेत वायु-वत्
11,7,41,pārthiveṣv iha deheṣu praviṣṭas tad-guṇāśrayaḥ guṇair na yujyate yogī gandhair vāyur ivātma-dṛk,पार्थिवेष्व् इह देहेषु प्रविष्टस् तद्-गुणाश्रयः गुणैर् न युज्यते योगी गन्धैर् वायुर् इवात्म-दृक्
11,7,42,antarhitaś ca sthira-jaṅgameṣu brahmātma-bhāvena samanvayena vyāptyāvyavacchedam asaṅgam ātmano munir nabhastvaṃ vitatasya bhāvayet,अन्तर्हितश् च स्थिर-जङ्गमेषु ब्रह्मात्म-भावेन समन्वयेन व्याप्त्याव्यवच्छेदम् असङ्गम् आत्मनो मुनिर् नभस्त्वं विततस्य भावयेत्
11,7,43,tejo-'b-anna-mayair bhāvair meghādyair vāyuneritaiḥ na spṛśyate nabhas tadvat kāla-sṛṣṭair guṇaiḥ pumān,तेजो-ऽब्-अन्न-मयैर् भावैर् मेघाद्यैर् वायुनेरितैः न स्पृश्यते नभस् तद्वत् काल-सृष्टैर् गुणैः पुमान्
11,7,44,svacchaḥ prakṛtitaḥ snigdho mādhuryas tīrtha-bhūr nṛṇām muniḥ punāty apāṃ mitram īkṣopasparśa-kīrtanaiḥ,स्वच्छः प्रकृतितः स्निग्धो माधुर्यस् तीर्थ-भूर् नृणाम् मुनिः पुनात्य् अपां मित्रम् ईक्षोपस्पर्श-कीर्तनैः
11,7,45,tejasvī tapasā dīpto durdharṣodara-bhājanaḥ sarva-bhakṣyo 'pi yuktātmā nādatte malam agni-vat,तेजस्वी तपसा दीप्तो दुर्धर्षोदर-भाजनः सर्व-भक्ष्यो ऽपि युक्तात्मा नादत्ते मलम् अग्नि-वत्
11,7,46,kvacic channaḥ kvacit spaṣṭa upāsyaḥ śreya icchatām bhuṅkte sarvatra dātṛṇāṃ dahan prāg-uttarāśubham,क्वचिच् छन्नः क्वचित् स्पष्ट उपास्यः श्रेय इच्छताम् भुङ्क्ते सर्वत्र दातृणां दहन् प्राग्-उत्तराशुभम्
11,7,47,sva-māyayā sṛṣṭam idaṃ sad-asal-lakṣaṇaṃ vibhuḥ praviṣṭa īyate tat-tat- svarūpo 'gnir ivaidhasi,स्व-मायया सृष्टम् इदं सद्-असल्-लक्षणं विभुः प्रविष्ट ईयते तत्-तत्- स्वरूपो ऽग्निर् इवैधसि
11,7,48,visargādyāḥ śmaśānāntā bhāvā dehasya nātmanaḥ kalānām iva candrasya kālenāvyakta-vartmanā,विसर्गाद्याः श्मशानान्ता भावा देहस्य नात्मनः कलानाम् इव चन्द्रस्य कालेनाव्यक्त-वर्त्मना
11,7,49,kālena hy ogha-vegena bhūtānāṃ prabhavāpyayau nityāv api na dṛśyete ātmano 'gner yathārciṣām,कालेन ह्य् ओघ-वेगेन भूतानां प्रभवाप्ययौ नित्याव् अपि न दृश्येते आत्मनो ऽग्नेर् यथार्चिषाम्
11,7,50,guṇair guṇān upādatte yathā-kālaṃ vimuñcati na teṣu yujyate yogī gobhir gā iva go-patiḥ,गुणैर् गुणान् उपादत्ते यथा-कालं विमुञ्चति न तेषु युज्यते योगी गोभिर् गा इव गो-पतिः
11,7,51,budhyate sve na bhedena vyakti-stha iva tad-gataḥ lakṣyate sthūla-matibhir ātmā cāvasthito 'rka-vat,बुध्यते स्वे न भेदेन व्यक्ति-स्थ इव तद्-गतः लक्ष्यते स्थूल-मतिभिर् आत्मा चावस्थितो ऽर्क-वत्
11,7,52,nāti-snehaḥ prasaṅgo vā kartavyaḥ kvāpi kenacit kurvan vindeta santāpaṃ kapota iva dīna-dhīḥ,नाति-स्नेहः प्रसङ्गो वा कर्तव्यः क्वापि केनचित् कुर्वन् विन्देत सन्तापं कपोत इव दीन-धीः
11,7,53,kapotaḥ kaścanāraṇye kṛta-nīḍo vanaspatau kapotyā bhāryayā sārdham uvāsa katicit samāḥ,कपोतः कश्चनारण्ये कृत-नीडो वनस्पतौ कपोत्या भार्यया सार्धम् उवास कतिचित् समाः
11,7,54,kapotau sneha-guṇita- hṛdayau gṛha-dharmiṇau dṛṣṭiṃ dṛṣṭyāṅgam aṅgena buddhiṃ buddhyā babandhatuḥ,कपोतौ स्नेह-गुणित- हृदयौ गृह-धर्मिणौ दृष्टिं दृष्ट्याङ्गम् अङ्गेन बुद्धिं बुद्ध्या बबन्धतुः
11,7,55,śayyāsanāṭana-sthāna vārtā-krīḍāśanādikam mithunī-bhūya viśrabdhau ceratur vana-rājiṣu,शय्यासनाटन-स्थान वार्ता-क्रीडाशनादिकम् मिथुनी-भूय विश्रब्धौ चेरतुर् वन-राजिषु
11,7,56,yaṃ yaṃ vāñchati sā rājan tarpayanty anukampitā taṃ taṃ samanayat kāmaṃ kṛcchreṇāpy ajitendriyaḥ,यं यं वाञ्छति सा राजन् तर्पयन्त्य् अनुकम्पिता तं तं समनयत् कामं कृच्छ्रेणाप्य् अजितेन्द्रियः
11,7,57,kapotī prathamaṃ garbhaṃ gṛhṇantī kāla āgate aṇḍāni suṣuve nīḍe sta-patyuḥ sannidhau satī,कपोती प्रथमं गर्भं गृह्णन्ती काल आगते अण्डानि सुषुवे नीडे स्त-पत्युः सन्निधौ सती
11,7,58,teṣu kāle vyajāyanta racitāvayavā hareḥ śaktibhir durvibhāvyābhiḥ komalāṅga-tanūruhāḥ,तेषु काले व्यजायन्त रचितावयवा हरेः शक्तिभिर् दुर्विभाव्याभिः कोमलाङ्ग-तनूरुहाः
11,7,59,prajāḥ pupuṣatuḥ prītau dampatī putra-vatsalau śṛṇvantau kūjitaṃ tāsāṃ nirvṛtau kala-bhāṣitaiḥ,प्रजाः पुपुषतुः प्रीतौ दम्पती पुत्र-वत्सलौ शृण्वन्तौ कूजितं तासां निर्वृतौ कल-भाषितैः
11,7,60,tāsāṃ patatraiḥ su-sparśaiḥ kūjitair mugdha-ceṣṭitaiḥ pratyudgamair adīnānāṃ pitarau mudam āpatuḥ,तासां पतत्रैः सु-स्पर्शैः कूजितैर् मुग्ध-चेष्टितैः प्रत्युद्गमैर् अदीनानां पितरौ मुदम् आपतुः
11,7,61,snehānubaddha-hṛdayāv anyonyaṃ viṣṇu-māyayā vimohitau dīna-dhiyau śiśūn pupuṣatuḥ prajāḥ,स्नेहानुबद्ध-हृदयाव् अन्योन्यं विष्णु-मायया विमोहितौ दीन-धियौ शिशून् पुपुषतुः प्रजाः
11,7,62,ekadā jagmatus tāsām annārthaṃ tau kuṭumbinau paritaḥ kānane tasminn arthinau ceratuś ciram,एकदा जग्मतुस् तासाम् अन्नार्थं तौ कुटुम्बिनौ परितः कानने तस्मिन्न् अर्थिनौ चेरतुश् चिरम्
11,7,63,dṛṣṭvā tān lubdhakaḥ kaścid yadṛcchāto vane-caraḥ jagṛhe jālam ātatya carataḥ svālayāntike,दृष्ट्वा तान् लुब्धकः कश्चिद् यदृच्छातो वने-चरः जगृहे जालम् आतत्य चरतः स्वालयान्तिके
11,7,64,kapotaś ca kapotī ca prajā-poṣe sadotsukau gatau poṣaṇam ādāya sva-nīḍam upajagmatuḥ,कपोतश् च कपोती च प्रजा-पोषे सदोत्सुकौ गतौ पोषणम् आदाय स्व-नीडम् उपजग्मतुः
11,7,65,kapotī svātmajān vīkṣya bālakān jāla-samvṛtān tān abhyadhāvat krośantī krośato bhṛśa-duḥkhitā,कपोती स्वात्मजान् वीक्ष्य बालकान् जाल-सम्वृतान् तान् अभ्यधावत् क्रोशन्ती क्रोशतो भृश-दुःखिता
11,7,66,sāsakṛt sneha-guṇitā dīna-cittāja-māyayā svayaṃ cābadhyata śicā baddhān paśyanty apasmṛtiḥ,सासकृत् स्नेह-गुणिता दीन-चित्ताज-मायया स्वयं चाबध्यत शिचा बद्धान् पश्यन्त्य् अपस्मृतिः
11,7,67,kapotaḥ svātmajān baddhān ātmano 'py adhikān priyān bhāryāṃ cātma-samāṃ dīno vilalāpāti-duḥkhitaḥ,कपोतः स्वात्मजान् बद्धान् आत्मनो ऽप्य् अधिकान् प्रियान् भार्यां चात्म-समां दीनो विललापाति-दुःखितः
11,7,68,aho me paśyatāpāyam alpa-puṇyasya durmateḥ atṛptasyākṛtārthasya gṛhas trai-vargiko hataḥ,अहो मे पश्यतापायम् अल्प-पुण्यस्य दुर्मतेः अतृप्तस्याकृतार्थस्य गृहस् त्रै-वर्गिको हतः
11,7,69,anurūpānukūlā ca yasya me pati-devatā śūnye gṛhe māṃ santyajya putraiḥ svar yāti sādhubhiḥ,अनुरूपानुकूला च यस्य मे पति-देवता शून्ये गृहे मां सन्त्यज्य पुत्रैः स्वर् याति साधुभिः
11,7,70,so 'haṃ śūnye gṛhe dīno mṛta-dāro mṛta-prajaḥ jijīviṣe kim arthaṃ vā vidhuro duḥkha-jīvitaḥ,सो ऽहं शून्ये गृहे दीनो मृत-दारो मृत-प्रजः जिजीविषे किम् अर्थं वा विधुरो दुःख-जीवितः
11,7,71,tāṃs tathaivāvṛtān śigbhir mṛtyu-grastān viceṣṭataḥ svayaṃ ca kṛpaṇaḥ śikṣu paśyann apy abudho 'patat,तांस् तथैवावृतान् शिग्भिर् मृत्यु-ग्रस्तान् विचेष्टतः स्वयं च कृपणः शिक्षु पश्यन्न् अप्य् अबुधो ऽपतत्
11,7,72,taṃ labdhvā lubdhakaḥ krūraḥ kapotaṃ gṛha-medhinam kapotakān kapotīṃ ca siddhārthaḥ prayayau gṛham,तं लब्ध्वा लुब्धकः क्रूरः कपोतं गृह-मेधिनम् कपोतकान् कपोतीं च सिद्धार्थः प्रययौ गृहम्
11,7,73,evaṃ kuṭumby aśāntātmā dvandvārāmaḥ patatri-vat puṣṇan kuṭumbaṃ kṛpaṇaḥ sānubandho 'vasīdati,एवं कुटुम्ब्य् अशान्तात्मा द्वन्द्वारामः पतत्रि-वत् पुष्णन् कुटुम्बं कृपणः सानुबन्धो ऽवसीदति
11,7,74,yaḥ prāpya mānuṣaṃ lokaṃ mukti-dvāram apāvṛtam gṛheṣu khaga-vat saktas tam ārūḍha-cyutaṃ viduḥ,यः प्राप्य मानुषं लोकं मुक्ति-द्वारम् अपावृतम् गृहेषु खग-वत् सक्तस् तम् आरूढ-च्युतं विदुः
11,8,1,bhp_11.08.001 śrī-brāhmaṇa uvāca sukham aindriyakaṃ rājan svarge naraka eva ca dehināṃ yad yathā duḥkhaṃ tasmān neccheta tad-budhaḥ,भ्प्_११.०८.००१ श्री-ब्राह्मण उवाच सुखम् ऐन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च देहिनां यद् यथा दुःखं तस्मान् नेच्छेत तद्-बुधः
11,8,2,grāsaṃ su-mṛṣṭaṃ virasaṃ mahāntaṃ stokam eva vā yadṛcchayaivāpatitaṃ grased ājagaro 'kriyaḥ,ग्रासं सु-मृष्टं विरसं महान्तं स्तोकम् एव वा यदृच्छयैवापतितं ग्रसेद् आजगरो ऽक्रियः
11,8,3,śayītāhāni bhūrīṇi nirāhāro 'nupakramaḥ yadi nopanayed grāso mahāhir iva diṣṭa-bhuk,शयीताहानि भूरीणि निराहारो ऽनुपक्रमः यदि नोपनयेद् ग्रासो महाहिर् इव दिष्ट-भुक्
11,8,4,ojaḥ-saho-bala-yutaṃ bibhrad deham akarmakam śayāno vīta-nidraś ca nehetendriyavān api,ओजः-सहो-बल-युतं बिभ्रद् देहम् अकर्मकम् शयानो वीत-निद्रश् च नेहेतेन्द्रियवान् अपि
11,8,5,muniḥ prasanna-gambhīro durvigāhyo duratyayaḥ ananta-pāro hy akṣobhyaḥ stimitoda ivārṇavaḥ,मुनिः प्रसन्न-गम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्ययः अनन्त-पारो ह्य् अक्षोभ्यः स्तिमितोद इवार्णवः
11,8,6,samṛddha-kāmo hīno vā nārāyaṇa-paro muniḥ notsarpeta na śuṣyeta saridbhir iva sāgaraḥ,समृद्ध-कामो हीनो वा नारायण-परो मुनिः नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्भिर् इव सागरः
11,8,7,dṛṣṭvā striyaṃ deva-māyāṃ tad-bhāvair ajitendriyaḥ pralobhitaḥ pataty andhe tamasy agnau pataṅga-vat,दृष्ट्वा स्त्रियं देव-मायां तद्-भावैर् अजितेन्द्रियः प्रलोभितः पतत्य् अन्धे तमस्य् अग्नौ पतङ्ग-वत्
11,8,8,yoṣid-dhiraṇyābharaṇāmbarādi- dravyeṣu māyā-raciteṣu mūḍhaḥ pralobhitātmā hy upabhoga-buddhyā pataṅga-van naśyati naṣṭa-dṛṣṭiḥ,योषिद्-धिरण्याभरणाम्बरादि- द्रव्येषु माया-रचितेषु मूढः प्रलोभितात्मा ह्य् उपभोग-बुद्ध्या पतङ्ग-वन् नश्यति नष्ट-दृष्टिः
11,8,9,stokaṃ stokaṃ grased grāsaṃ deho varteta yāvatā gṛhān ahiṃsann ātiṣṭhed vṛttiṃ mādhukarīṃ muniḥ,स्तोकं स्तोकं ग्रसेद् ग्रासं देहो वर्तेत यावता गृहान् अहिंसन्न् आतिष्ठेद् वृत्तिं माधुकरीं मुनिः
11,8,10,aṇubhyaś ca mahadbhyaś ca śāstrebhyaḥ kuśalo naraḥ sarvataḥ sāram ādadyāt puṣpebhya iva ṣaṭpadaḥ,अणुभ्यश् च महद्भ्यश् च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः सर्वतः सारम् आदद्यात् पुष्पेभ्य इव षट्पदः
11,8,11,sāyantanaṃ śvastanaṃ vā na saṅgṛhṇīta bhikṣitam pāṇi-pātrodarāmatro makṣikeva na saṅgrahī,सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् पाणि-पात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही
11,8,12,sāyantanaṃ śvastanaṃ vā na saṅgṛhṇīta bhikṣukaḥ makṣikā iva saṅgṛhṇan saha tena vinaśyati,सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुकः मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति
11,8,13,padāpi yuvatīṃ bhikṣur na spṛśed dāravīm api spṛśan karīva badhyeta kariṇyā aṅga-saṅgataḥ,पदापि युवतीं भिक्षुर् न स्पृशेद् दारवीम् अपि स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्ग-सङ्गतः
11,8,14,nādhigacchet striyaṃ prājñaḥ karhicin mṛtyum ātmanaḥ balādhikaiḥ sa hanyeta gajair anyair gajo yathā,नाधिगच्छेत् स्त्रियं प्राज्ञः कर्हिचिन् मृत्युम् आत्मनः बलाधिकैः स हन्येत गजैर् अन्यैर् गजो यथा
11,8,15,na deyaṃ nopabhogyaṃ ca lubdhair yad duḥkha-sañcitam bhuṅkte tad api tac cānyo madhu-hevārthavin madhu,न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर् यद् दुःख-सञ्चितम् भुङ्क्ते तद् अपि तच् चान्यो मधु-हेवार्थविन् मधु
11,8,16,su-duḥkhopārjitair vittair āśāsānāṃ gṛhāśiṣaḥ madhu-hevāgrato bhuṅkte yatir vai gṛha-medhinām,सु-दुःखोपार्जितैर् वित्तैर् आशासानां गृहाशिषः मधु-हेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर् वै गृह-मेधिनाम्
11,8,17,grāmya-gītaṃ na śṛṇuyād yatir vana-caraḥ kvacit śikṣeta hariṇād baddhān mṛgayor gīta-mohitāt,ग्राम्य-गीतं न शृणुयाद् यतिर् वन-चरः क्वचित् शिक्षेत हरिणाद् बद्धान् मृगयोर् गीत-मोहितात्
11,8,18,nṛtya-vāditra-gītāni juṣan grāmyāṇi yoṣitām āsāṃ krīḍanako vaśya ṛṣyaśṛṅgo mṛgī-sutaḥ,नृत्य-वादित्र-गीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यशृङ्गो मृगी-सुतः
11,8,19,jihvayāti-pramāthinyā jano rasa-vimohitaḥ mṛtyum ṛcchaty asad-buddhir mīnas tu baḍiśair yathā,जिह्वयाति-प्रमाथिन्या जनो रस-विमोहितः मृत्युम् ऋच्छत्य् असद्-बुद्धिर् मीनस् तु बडिशैर् यथा
11,8,20,indriyāṇi jayanty āśu nirāhārā manīṣiṇaḥ varjayitvā tu rasanaṃ tan nirannasya vardhate,इन्द्रियाणि जयन्त्य् आशु निराहारा मनीषिणः वर्जयित्वा तु रसनं तन् निरन्नस्य वर्धते
11,8,21,tāvaj jitendriyo na syād vijitānyendriyaḥ pumān na jayed rasanaṃ yāvaj jitaṃ sarvaṃ jite rase,तावज् जितेन्द्रियो न स्याद् विजितान्येन्द्रियः पुमान् न जयेद् रसनं यावज् जितं सर्वं जिते रसे
11,8,22,piṅgalā nāma veśyāsīd videha-nagare purā tasyā me śikṣitaṃ kiñcin nibodha nṛpa-nandana,पिङ्गला नाम वेश्यासीद् विदेह-नगरे पुरा तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन् निबोध नृप-नन्दन
11,8,23,sā svairiṇy ekadā kāntaṃ saṅketa upaneṣyatī abhūt kāle bahir dvāre bibhratī rūpam uttamam,सा स्वैरिण्य् एकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती अभूत् काले बहिर् द्वारे बिभ्रती रूपम् उत्तमम्
11,8,24,mārga āgacchato vīkṣya puruṣān puruṣarṣabha tān śulka-dān vittavataḥ kāntān mene 'rtha-kāmukī,मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ तान् शुल्क-दान् वित्तवतः कान्तान् मेने ऽर्थ-कामुकी
11,8,25,āgateṣv apayāteṣu sā saṅketopajīvinī apy anyo vittavān ko 'pi mām upaiṣyati bhūri-daḥ,आगतेष्व् अपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी अप्य् अन्यो वित्तवान् को ऽपि माम् उपैष्यति भूरि-दः
11,8,26,evaṃ durāśayā dhvasta- nidrā dvāry avalambatī nirgacchantī praviśatī niśīthaṃ samapadyata,एवं दुराशया ध्वस्त- निद्रा द्वार्य् अवलम्बती निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत
11,8,27,tasyā vittāśayā śuṣyad- vaktrāyā dīna-cetasaḥ nirvedaḥ paramo jajñe cintā-hetuḥ sukhāvahaḥ,तस्या वित्ताशया शुष्यद्- वक्त्राया दीन-चेतसः निर्वेदः परमो जज्ञे चिन्ता-हेतुः सुखावहः
11,8,28,tasyā nirviṇṇa-cittāyā gītaṃ śṛṇu yathā mama nirveda āśā-pāśānāṃ puruṣasya yathā hy asiḥ,तस्या निर्विण्ण-चित्ताया गीतं शृणु यथा मम निर्वेद आशा-पाशानां पुरुषस्य यथा ह्य् असिः
11,8,29,na hy aṅgājāta-nirvedo deha-bandhaṃ jihāsati yathā vijñāna-rahito manujo mamatāṃ nṛpa,न ह्य् अङ्गाजात-निर्वेदो देह-बन्धं जिहासति यथा विज्ञान-रहितो मनुजो ममतां नृप
11,8,30,bhp_11.08.030 piṅgalovāca aho me moha-vitatiṃ paśyatāvijitātmanaḥ yā kāntād asataḥ kāmaṃ kāmaye yena bāliśā,भ्प्_११.०८.०३० पिङ्गलोवाच अहो मे मोह-विततिं पश्यताविजितात्मनः या कान्ताद् असतः कामं कामये येन बालिशा
11,8,31,santaṃ samīpe ramaṇaṃ rati-pradaṃ vitta-pradaṃ nityam imaṃ vihāya akāma-daṃ duḥkha-bhayādhi-śoka- moha-pradaṃ tuccham ahaṃ bhaje 'jñā,सन्तं समीपे रमणं रति-प्रदं वित्त-प्रदं नित्यम् इमं विहाय अकाम-दं दुःख-भयाधि-शोक- मोह-प्रदं तुच्छम् अहं भजे ऽज्ञा
11,8,32,aho mayātmā paritāpito vṛthā sāṅketya-vṛttyāti-vigarhya-vārtayā straiṇān narād yārtha-tṛṣo 'nuśocyāt krītena vittaṃ ratim ātmanecchatī,अहो मयात्मा परितापितो वृथा साङ्केत्य-वृत्त्याति-विगर्ह्य-वार्तया स्त्रैणान् नराद् यार्थ-तृषो ऽनुशोच्यात् क्रीतेन वित्तं रतिम् आत्मनेच्छती
11,8,33,yad asthibhir nirmita-vaṃśa-vaṃsya- sthūṇaṃ tvacā roma-nakhaiḥ pinaddham amp;kṣaran-nava-dvāram agāram etad viṇ-mūtra-pūrṇaṃ mad upaiti kānyā,यद् अस्थिभिर् निर्मित-वंश-वंस्य- स्थूणं त्वचा रोम-नखैः पिनद्धम् अम्प्;क्षरन्-नव-द्वारम् अगारम् एतद् विण्-मूत्र-पूर्णं मद् उपैति कान्या
11,8,34,videhānāṃ pure hy asminn aham ekaiva mūḍha-dhīḥ yānyam icchanty asaty asmād ātma-dāt kāmam acyutāt,विदेहानां पुरे ह्य् अस्मिन्न् अहम् एकैव मूढ-धीः यान्यम् इच्छन्त्य् असत्य् अस्माद् आत्म-दात् कामम् अच्युतात्
11,8,35,suhṛt preṣṭhatamo nātha ātmā cāyaṃ śarīriṇām taṃ vikrīyātmanaivāhaṃ rame 'nena yathā ramā,सुहृत् प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् तं विक्रीयात्मनैवाहं रमे ऽनेन यथा रमा
11,8,36,kiyat priyaṃ te vyabhajan kāmā ye kāma-dā narāḥ ādy-antavanto bhāryāyā devā vā kāla-vidrutāḥ,कियत् प्रियं ते व्यभजन् कामा ये काम-दा नराः आद्य्-अन्तवन्तो भार्याया देवा वा काल-विद्रुताः
11,8,37,nūnaṃ me bhagavān prīto viṣṇuḥ kenāpi karmaṇā nirvedo 'yaṃ durāśāyā yan me jātaḥ sukhāvahaḥ,नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णुः केनापि कर्मणा निर्वेदो ऽयं दुराशाया यन् मे जातः सुखावहः
11,8,38,maivaṃ syur manda-bhāgyāyāḥ kleśā nirveda-hetavaḥ yenānubandhaṃ nirhṛtya puruṣaḥ śamam ṛcchati,मैवं स्युर् मन्द-भाग्यायाः क्लेशा निर्वेद-हेतवः येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुषः शमम् ऋच्छति
11,8,39,tenopakṛtam ādāya śirasā grāmya-saṅgatāḥ tyaktvā durāśāḥ śaraṇaṃ vrajāmi tam adhīśvaram,तेनोपकृतम् आदाय शिरसा ग्राम्य-सङ्गताः त्यक्त्वा दुराशाः शरणं व्रजामि तम् अधीश्वरम्
11,8,40,santuṣṭā śraddadhaty etad yathā-lābhena jīvatī viharāmy amunaivāham ātmanā ramaṇena vai,सन्तुष्टा श्रद्दधत्य् एतद् यथा-लाभेन जीवती विहराम्य् अमुनैवाहम् आत्मना रमणेन वै
11,8,41,saṃsāra-kūpe patitaṃ viṣayair muṣitekṣaṇam grastaṃ kālāhinātmānaṃ ko 'nyas trātum adhīśvaraḥ,संसार-कूपे पतितं विषयैर् मुषितेक्षणम् ग्रस्तं कालाहिनात्मानं को ऽन्यस् त्रातुम् अधीश्वरः
11,8,42,ātmaiva hy ātmano goptā nirvidyeta yadākhilāt apramatta idaṃ paśyed grastaṃ kālāhinā jagat,आत्मैव ह्य् आत्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात् अप्रमत्त इदं पश्येद् ग्रस्तं कालाहिना जगत्
11,8,43,bhp_11.08.043 śrī-brāhmaṇa uvāca evaṃ vyavasita-matir durāśāṃ kānta-tarṣa-jām chittvopaśamam āsthāya śayyām upaviveśa sā,भ्प्_११.०८.०४३ श्री-ब्राह्मण उवाच एवं व्यवसित-मतिर् दुराशां कान्त-तर्ष-जाम् छित्त्वोपशमम् आस्थाय शय्याम् उपविवेश सा
11,8,44,āśā hi paramaṃ duḥkhaṃ nairāśyaṃ paramaṃ sukham yathā sañchidya kāntāśāṃ sukhaṃ suṣvāpa piṅgalā,आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सुखम् यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला
11,9,1,bhp_11.09.001 śrī-brāhmaṇa uvāca parigraho hi duḥkhāya yad yat priyatamaṃ nṛṇām anantaṃ sukham āpnoti tad vidvān yas tv akiñcanaḥ,भ्प्_११.०९.००१ श्री-ब्राह्मण उवाच परिग्रहो हि दुःखाय यद् यत् प्रियतमं नृणाम् अनन्तं सुखम् आप्नोति तद् विद्वान् यस् त्व् अकिञ्चनः
11,9,2,sāmiṣaṃ kuraraṃ jaghnur balino 'nye nirāmiṣāḥ tadāmiṣaṃ parityajya sa sukhaṃ samavindata,सामिषं कुररं जघ्नुर् बलिनो ऽन्ये निरामिषाः तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत
11,9,3,na me mānāpamānau sto na cintā geha-putriṇām ātma-krīḍa ātma-ratir vicarāmīha bāla-vat,न मे मानापमानौ स्तो न चिन्ता गेह-पुत्रिणाम् आत्म-क्रीड आत्म-रतिर् विचरामीह बाल-वत्
11,9,4,dvāv eva cintayā muktau paramānanda āplutau yo vimugdho jaḍo bālo yo guṇebhyaḥ paraṃ gataḥ,द्वाव् एव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्यः परं गतः
11,9,5,kvacit kumārī tv ātmānaṃ vṛṇānān gṛham āgatān svayaṃ tān arhayām āsa kvāpi yāteṣu bandhuṣu,क्वचित् कुमारी त्व् आत्मानं वृणानान् गृहम् आगतान् स्वयं तान् अर्हयाम् आस क्वापि यातेषु बन्धुषु
11,9,6,teṣām abhyavahārārthaṃ śālīn rahasi pārthiva avaghnantyāḥ prakoṣṭha-sthāś cakruḥ śaṅkhāḥ svanaṃ mahat,तेषाम् अभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव अवघ्नन्त्याः प्रकोष्ठ-स्थाश् चक्रुः शङ्खाः स्वनं महत्
11,9,7,sā taj jugupsitaṃ matvā mahatī vṛīḍitā tataḥ babhañjaikaikaśaḥ śaṅkhān dvau dvau pāṇyor aśeṣayat,सा तज् जुगुप्सितं मत्वा महती वृईडिता ततः बभञ्जैकैकशः शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योर् अशेषयत्
11,9,8,ubhayor apy abhūd ghoṣo hy avaghnantyāḥ sva-śaṅkhayoḥ tatrāpy ekaṃ nirabhidad ekasmān nābhavad dhvaniḥ,उभयोर् अप्य् अभूद् घोषो ह्य् अवघ्नन्त्याः स्व-शङ्खयोः तत्राप्य् एकं निरभिदद् एकस्मान् नाभवद् ध्वनिः
11,9,9,anvaśikṣam imaṃ tasyā upadeśam arindama lokān anucarann etān loka-tattva-vivitsayā,अन्वशिक्षम् इमं तस्या उपदेशम् अरिन्दम लोकान् अनुचरन्न् एतान् लोक-तत्त्व-विवित्सया
11,9,10,vāse bahūnāṃ kalaho bhaved vārtā dvayor api eka eva vaset tasmāt kumāryā iva kaṅkaṇaḥ,वासे बहूनां कलहो भवेद् वार्ता द्वयोर् अपि एक एव वसेत् तस्मात् कुमार्या इव कङ्कणः
11,9,11,mana ekatra saṃyuñjyāj jita-śvāso jitāsanaḥ vairāgyābhyāsa-yogena dhriyamāṇam atandritaḥ,मन एकत्र संयुञ्ज्याज् जित-श्वासो जितासनः वैराग्याभ्यास-योगेन ध्रियमाणम् अतन्द्रितः
11,9,12,yasmin mano labdha-padaṃ yad etac chanaiḥ śanair muñcati karma-reṇūn sattvena vṛddhena rajas tamaś ca vidhūya nirvāṇam upaity anindhanam,यस्मिन् मनो लब्ध-पदं यद् एतच् छनैः शनैर् मुञ्चति कर्म-रेणून् सत्त्वेन वृद्धेन रजस् तमश् च विधूय निर्वाणम् उपैत्य् अनिन्धनम्
11,9,13,tadaivam ātmany avaruddha-citto na veda kiñcid bahir antaraṃ vā yatheṣu-kāro nṛpatiṃ vrajantam iṣau gatātmā na dadarśa pārśve,तदैवम् आत्मन्य् अवरुद्ध-चित्तो न वेद किञ्चिद् बहिर् अन्तरं वा यथेषु-कारो नृपतिं व्रजन्तम् इषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे
11,9,14,eka-cāry aniketaḥ syād apramatto guhāśayaḥ alakṣyamāṇa ācārair munir eko 'lpa-bhāṣaṇaḥ,एक-चार्य् अनिकेतः स्याद् अप्रमत्तो गुहाशयः अलक्ष्यमाण आचारैर् मुनिर् एको ऽल्प-भाषणः
11,9,15,gṛhārambho hi duḥkhāya viphalaś cādhruvātmanaḥ sarpaḥ para-kṛtaṃ veśma praviśya sukham edhate,गृहारम्भो हि दुःखाय विफलश् चाध्रुवात्मनः सर्पः पर-कृतं वेश्म प्रविश्य सुखम् एधते
11,9,16,eko nārāyaṇo devaḥ pūrva-sṛṣṭaṃ sva-māyayā saṃhṛtya kāla-kalayā kalpānta idam īśvaraḥ eka evādvitīyo 'bhūd ātmādhāro 'khilāśrayaḥ,एको नारायणो देवः पूर्व-सृष्टं स्व-मायया संहृत्य काल-कलया कल्पान्त इदम् ईश्वरः एक एवाद्वितीयो ऽभूद् आत्माधारो ऽखिलाश्रयः
11,9,17,kālenātmānubhāvena sāmyaṃ nītāsu śaktiṣu sattvādiṣv ādi-puruṣaḥ pradhāna-puruṣeśvaraḥ,कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु सत्त्वादिष्व् आदि-पुरुषः प्रधान-पुरुषेश्वरः
11,9,18,parāvarāṇāṃ parama āste kaivalya-saṃjñitaḥ kevalānubhavānanda- sandoho nirupādhikaḥ,परावराणां परम आस्ते कैवल्य-संज्ञितः केवलानुभवानन्द- सन्दोहो निरुपाधिकः
11,9,19,kevalātmānubhāvena sva-māyāṃ tri-guṇātmikām saṅkṣobhayan sṛjaty ādau tayā sūtram arindama,केवलात्मानुभावेन स्व-मायां त्रि-गुणात्मिकाम् सङ्क्षोभयन् सृजत्य् आदौ तया सूत्रम् अरिन्दम
11,9,20,tām āhus tri-guṇa-vyaktiṃ sṛjantīṃ viśvato-mukham yasmin protam idaṃ viśvaṃ yena saṃsarate pumān,ताम् आहुस् त्रि-गुण-व्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतो-मुखम् यस्मिन् प्रोतम् इदं विश्वं येन संसरते पुमान्
11,9,21,yathorṇanābhir hṛdayād ūrṇāṃ santatya vaktrataḥ tayā vihṛtya bhūyas tāṃ grasaty evaṃ maheśvaraḥ,यथोर्णनाभिर् हृदयाद् ऊर्णां सन्तत्य वक्त्रतः तया विहृत्य भूयस् तां ग्रसत्य् एवं महेश्वरः
11,9,22,yatra yatra mano dehī dhārayet sakalaṃ dhiyā snehād dveṣād bhayād vāpi yāti tat-tat-svarūpatām,यत्र यत्र मनो देही धारयेत् सकलं धिया स्नेहाद् द्वेषाद् भयाद् वापि याति तत्-तत्-स्वरूपताम्
11,9,23,kīṭaḥ peśaskṛtaṃ dhyāyan kuḍyāṃ tena praveśitaḥ yāti tat-sātmatāṃ rājan pūrva-rūpam asantyajan,कीटः पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशितः याति तत्-सात्मतां राजन् पूर्व-रूपम् असन्त्यजन्
11,9,24,evaṃ gurubhya etebhya eṣā me śikṣitā matiḥ svātmopaśikṣitāṃ buddhiṃ śṛṇu me vadataḥ prabho,एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मतिः स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं शृणु मे वदतः प्रभो
11,9,25,deho gurur mama virakti-viveka-hetur bibhrat sma sattva-nidhanaṃ satatārty-udarkam amp;tattvāny anena vimṛśāmi yathā tathāpi pārakyam ity avasito vicarāmy asaṅgaḥ,देहो गुरुर् मम विरक्ति-विवेक-हेतुर् बिभ्रत् स्म सत्त्व-निधनं सततार्त्य्-उदर्कम् अम्प्;तत्त्वान्य् अनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यम् इत्य् अवसितो विचराम्य् असङ्गः
11,9,26,jāyātmajārtha-paśu-bhṛtya-gṛhāpta-vargān puṣnāti yat-priya-cikīrṣayā vitanvan jāyātmajārtha-paśu-bhṛtya-gṛhāpta-vargān puṣnāti yat-priya-cikīrṣayā vitanvan svānte sa-kṛcchram avaruddha-dhanaḥ sa dehaḥ sṛṣṭvāsya bījam avasīdati vṛkṣa-dharmaḥ,जायात्मजार्थ-पशु-भृत्य-गृहाप्त-वर्गान् पुष्नाति यत्-प्रिय-चिकीर्षया वितन्वन् जायात्मजार्थ-पशु-भृत्य-गृहाप्त-वर्गान् पुष्नाति यत्-प्रिय-चिकीर्षया वितन्वन् स्वान्ते स-कृच्छ्रम् अवरुद्ध-धनः स देहः सृष्ट्वास्य बीजम् अवसीदति वृक्ष-धर्मः
11,9,27,jihvaikato 'mum apakarṣati karhi tarṣā śiśno 'nyatas tvag udaraṃ śravaṇaṃ kutaścit jihvaikato 'mum apakarṣati karhi tarṣā śiśno 'nyatas tvag udaraṃ śravaṇaṃ kutaścit ghrāṇo 'nyataś capala-dṛk kva ca karma-śaktir bahvyaḥ sapatnya iva geha-patiṃ lunanti,जिह्वैकतो ऽमुम् अपकर्षति कर्हि तर्षा शिश्नो ऽन्यतस् त्वग् उदरं श्रवणं कुतश्चित् जिह्वैकतो ऽमुम् अपकर्षति कर्हि तर्षा शिश्नो ऽन्यतस् त्वग् उदरं श्रवणं कुतश्चित् घ्राणो ऽन्यतश् चपल-दृक् क्व च कर्म-शक्तिर् बह्व्यः सपत्न्य इव गेह-पतिं लुनन्ति
11,9,28,sṛṣṭvā purāṇi vividhāny ajayātma-śaktyā vṛkṣān sarīsṛpa-paśūn khaga-dandaśūkān sṛṣṭvā purāṇi vividhāny ajayātma-śaktyā vṛkṣān sarīsṛpa-paśūn khaga-dandaśūkān tais tair atuṣṭa-hṛdayaḥ puruṣaṃ vidhāya brahmāvaloka-dhiṣaṇaṃ mudam āpa devaḥ,सृष्ट्वा पुराणि विविधान्य् अजयात्म-शक्त्या वृक्षान् सरीसृप-पशून् खग-दन्दशूकान् सृष्ट्वा पुराणि विविधान्य् अजयात्म-शक्त्या वृक्षान् सरीसृप-पशून् खग-दन्दशूकान् तैस् तैर् अतुष्ट-हृदयः पुरुषं विधाय ब्रह्मावलोक-धिषणं मुदम् आप देवः
11,9,29,labdhvā su-durlabham idaṃ bahu-sambhavānte mānuṣyam artha-dam anityam apīha dhīraḥ labdhvā su-durlabham idaṃ bahu-sambhavānte mānuṣyam artha-dam anityam apīha dhīraḥ tūrṇaṃ yateta na pated anu-mṛtyu yāvan niḥśreyasāya viṣayaḥ khalu sarvataḥ syāt,लब्ध्वा सु-दुर्लभम् इदं बहु-सम्भवान्ते मानुष्यम् अर्थ-दम् अनित्यम् अपीह धीरः लब्ध्वा सु-दुर्लभम् इदं बहु-सम्भवान्ते मानुष्यम् अर्थ-दम् अनित्यम् अपीह धीरः तूर्णं यतेत न पतेद् अनु-मृत्यु यावन् निःश्रेयसाय विषयः खलु सर्वतः स्यात्
11,9,30,evaṃ sañjāta-vairāgyo vijñānāloka ātmani vicarāmi mahīm etāṃ mukta-saṅgo 'nahaṅkṛtaḥ,एवं सञ्जात-वैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि विचरामि महीम् एतां मुक्त-सङ्गो ऽनहङ्कृतः
11,9,31,na hy ekasmād guror jñānaṃ su-sthiraṃ syāt su-puṣkalam brahmaitad advitīyaṃ vai gīyate bahudharṣibhiḥ,न ह्य् एकस्माद् गुरोर् ज्ञानं सु-स्थिरं स्यात् सु-पुष्कलम् ब्रह्मैतद् अद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभिः
11,9,32,bhp_11.09.032 śrī-bhagavān uvāca ity uktvā sa yaduṃ vipras tam āmantrya gabhīra-dhīḥ vanditaḥ sv-arcito rājñā yayau prīto yathāgatam,भ्प्_११.०९.०३२ श्री-भगवान् उवाच इत्य् उक्त्वा स यदुं विप्रस् तम् आमन्त्र्य गभीर-धीः वन्दितः स्व्-अर्चितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम्
11,9,33,avadhūta-vacaḥ śrutvā pūrveṣāṃ naḥ sa pūrva-jaḥ sarva-saṅga-vinirmuktaḥ sama-citto babhūva ha,अवधूत-वचः श्रुत्वा पूर्वेषां नः स पूर्व-जः सर्व-सङ्ग-विनिर्मुक्तः सम-चित्तो बभूव ह
11,10,1,bhp_11.10.001 śrī-bhagavān uvāca mayoditeṣv avahitaḥ sva-dharmeṣu mad-āśrayaḥ varṇāśrama-kulācāram akāmātmā samācaret,भ्प्_११.१०.००१ श्री-भगवान् उवाच मयोदितेष्व् अवहितः स्व-धर्मेषु मद्-आश्रयः वर्णाश्रम-कुलाचारम् अकामात्मा समाचरेत्
11,10,2,anvīkṣeta viśuddhātmā dehināṃ viṣayātmanām guṇeṣu tattva-dhyānena sarvārambha-viparyayam,अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् गुणेषु तत्त्व-ध्यानेन सर्वारम्भ-विपर्ययम्
11,10,3,suptasya viṣayāloko dhyāyato vā manorathaḥ nānātmakatvād viphalas tathā bhedātma-dhīr guṇaiḥ,सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथः नानात्मकत्वाद् विफलस् तथा भेदात्म-धीर् गुणैः
11,10,4,nivṛttaṃ karma seveta pravṛttaṃ mat-paras tyajet jijñāsāyāṃ sampravṛtto nādriyet karma-codanām,निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्-परस् त्यजेत् जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्म-चोदनाम्
11,10,5,yamān abhīkṣṇaṃ seveta niyamān mat-paraḥ kvacit mad-abhijñaṃ guruṃ śāntam upāsīta mad-ātmakam,यमान् अभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्-परः क्वचित् मद्-अभिज्ञं गुरुं शान्तम् उपासीत मद्-आत्मकम्
11,10,6,amāny amatsaro dakṣo nirmamo dṛḍha-sauhṛdaḥ asatvaro 'rtha-jijñāsur anasūyur amogha-vāk,अमान्य् अमत्सरो दक्षो निर्ममो दृढ-सौहृदः असत्वरो ऽर्थ-जिज्ञासुर् अनसूयुर् अमोघ-वाक्
11,10,7,jāyāpatya-gṛha-kṣetra- svajana-draviṇādiṣu udāsīnaḥ samaṃ paśyan sarveṣv artham ivātmanaḥ,जायापत्य-गृह-क्षेत्र- स्वजन-द्रविणादिषु उदासीनः समं पश्यन् सर्वेष्व् अर्थम् इवात्मनः
11,10,8,vilakṣaṇaḥ sthūla-sūkṣmād dehād ātmekṣitā sva-dṛk yathāgnir dāruṇo dāhyād dāhako 'nyaḥ prakāśakaḥ,विलक्षणः स्थूल-सूक्ष्माद् देहाद् आत्मेक्षिता स्व-दृक् यथाग्निर् दारुणो दाह्याद् दाहको ऽन्यः प्रकाशकः
11,10,9,nirodhotpatty-aṇu-bṛhan- nānātvaṃ tat-kṛtān guṇān antaḥ praviṣṭa ādhatta evaṃ deha-guṇān paraḥ,निरोधोत्पत्त्य्-अणु-बृहन्- नानात्वं तत्-कृतान् गुणान् अन्तः प्रविष्ट आधत्त एवं देह-गुणान् परः
11,10,10,yo 'sau guṇair viracito deho 'yaṃ puruṣasya hi saṃsāras tan-nibandho 'yaṃ puṃso vidyā cchid ātmanaḥ,यो ऽसौ गुणैर् विरचितो देहो ऽयं पुरुषस्य हि संसारस् तन्-निबन्धो ऽयं पुंसो विद्या च्छिद् आत्मनः
11,10,11,tasmāj jijñāsayātmānam ātma-sthaṃ kevalaṃ param saṅgamya nirased etad vastu-buddhiṃ yathā-kramam,तस्माज् जिज्ञासयात्मानम् आत्म-स्थं केवलं परम् सङ्गम्य निरसेद् एतद् वस्तु-बुद्धिं यथा-क्रमम्
11,10,12,ācāryo 'raṇir ādyaḥ syād ante-vāsy uttarāraṇiḥ tat-sandhānaṃ pravacanaṃ vidyā-sandhiḥ sukhāvahaḥ,आचार्यो ऽरणिर् आद्यः स्याद् अन्ते-वास्य् उत्तरारणिः तत्-सन्धानं प्रवचनं विद्या-सन्धिः सुखावहः
11,10,13,vaiśāradī sāti-viśuddha-buddhir dhunoti māyāṃ guṇa-samprasūtām gunāṃś ca sandahya yad-ātmam etat svayaṃ ca śāṃyaty asamid yathāgniḥ,वैशारदी साति-विशुद्ध-बुद्धिर् धुनोति मायां गुण-सम्प्रसूताम् गुनांश् च सन्दह्य यद्-आत्मम् एतत् स्वयं च शांयत्य् असमिद् यथाग्निः
11,10,14,athaiṣām karma-kartṝṇāṃ bhoktṝṇāṃ sukha-duḥkhayoḥ nānātvam atha nityatvaṃ loka-kālāgamātmanām,अथैषाम् कर्म-कर्तॄणां भोक्तॄणां सुख-दुःखयोः नानात्वम् अथ नित्यत्वं लोक-कालागमात्मनाम्
11,10,15,manyase sarva-bhāvānāṃ saṃsthā hy autpattikī yathā tat-tad-ākṛti-bhedena jāyate bhidyate ca dhīḥ,मन्यसे सर्व-भावानां संस्था ह्य् औत्पत्तिकी यथा तत्-तद्-आकृति-भेदेन जायते भिद्यते च धीः
11,10,16,evam apy aṅga sarveṣāṃ dehināṃ deha-yogataḥ kālāvayavataḥ santi bhāvā janmādayo 'sakṛt,एवम् अप्य् अङ्ग सर्वेषां देहिनां देह-योगतः कालावयवतः सन्ति भावा जन्मादयो ऽसकृत्
11,10,17,tatrāpi karmaṇāṃ kartur asvātantryaṃ ca lakṣyate bhoktuś ca duḥkha-sukhayoḥ ko nv artho vivaśaṃ bhajet,तत्रापि कर्मणां कर्तुर् अस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते भोक्तुश् च दुःख-सुखयोः को न्व् अर्थो विवशं भजेत्
11,10,18,na dehināṃ sukhaṃ kiñcid vidyate viduṣām api tathā ca duḥkhaṃ mūḍhānāṃ vṛthāhaṅkaraṇaṃ param,न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषाम् अपि तथा च दुःखं मूढानां वृथाहङ्करणं परम्
11,10,19,yadi prāptiṃ vighātaṃ ca jānanti sukha-duḥkhayoḥ te 'py addhā na vidur yogaṃ mṛtyur na prabhaved yathā,यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुख-दुःखयोः ते ऽप्य् अद्धा न विदुर् योगं मृत्युर् न प्रभवेद् यथा
11,10,20,ko 'nv arthaḥ sukhayaty enaṃ kāmo vā mṛtyur antike āghātaṃ nīyamānasya vadhyasyeva na tuṣṭi-daḥ,को ऽन्व् अर्थः सुखयत्य् एनं कामो वा मृत्युर् अन्तिके आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टि-दः
11,10,21,śrutaṃ ca dṛṣṭa-vad duṣṭaṃ spardhāsūyātyaya-vyayaiḥ bahv-antarāya-kāmatvāt kṛṣi-vac cāpi niṣphalam,श्रुतं च दृष्ट-वद् दुष्टं स्पर्धासूयात्यय-व्ययैः बह्व्-अन्तराय-कामत्वात् कृषि-वच् चापि निष्फलम्
11,10,22,antarāyair avihito yadi dharmaḥ sv-anuṣṭhitaḥ tenāpi nirjitaṃ sthānaṃ yathā gacchati tac chṛṇu,अन्तरायैर् अविहितो यदि धर्मः स्व्-अनुष्ठितः तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच् छृणु
11,10,23,iṣṭveha devatā yajñaiḥ svar-lokaṃ yāti yājñikaḥ bhuñjīta deva-vat tatra bhogān divyān nijārjitān,इष्ट्वेह देवता यज्ञैः स्वर्-लोकं याति याज्ञिकः भुञ्जीत देव-वत् तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान्
11,10,24,sva-puṇyopacite śubhre vimāna upagīyate gandharvair viharan madhye devīnāṃ hṛdya-veṣa-dhṛk,स्व-पुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते गन्धर्वैर् विहरन् मध्ये देवीनां हृद्य-वेष-धृक्
11,10,25,strībhiḥ kāmaga-yānena kiṅkinī-jāla-mālinā krīḍan na vedātma-pātaṃ surākrīḍeṣu nirvṛtaḥ,स्त्रीभिः कामग-यानेन किङ्किनी-जाल-मालिना क्रीडन् न वेदात्म-पातं सुराक्रीडेषु निर्वृतः
11,10,26,tāvat sa modate svarge yāvat puṇyaṃ samāpyate kṣīṇa-punyaḥ pataty arvāg anicchan kāla-cālitaḥ,तावत् स मोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते क्षीण-पुन्यः पतत्य् अर्वाग् अनिच्छन् काल-चालितः
11,10,27,yady adharma-rataḥ saṅgād asatāṃ vājitendriyaḥ kāmātmā kṛpaṇo lubdhaḥ straiṇo bhūta-vihiṃsakaḥ,यद्य् अधर्म-रतः सङ्गाद् असतां वाजितेन्द्रियः कामात्मा कृपणो लुब्धः स्त्रैणो भूत-विहिंसकः
11,10,28,paśūn avidhinālabhya preta-bhūta-gaṇān yajan narakān avaśo jantur gatvā yāty ulbaṇaṃ tamaḥ,पशून् अविधिनालभ्य प्रेत-भूत-गणान् यजन् नरकान् अवशो जन्तुर् गत्वा यात्य् उल्बणं तमः
11,10,29,karmāṇi duḥkhodarkāṇi kurvan dehena taiḥ punaḥ deham ābhajate tatra kiṃ sukhaṃ martya-dharmiṇaḥ,कर्माणि दुःखोदर्काणि कुर्वन् देहेन तैः पुनः देहम् आभजते तत्र किं सुखं मर्त्य-धर्मिणः
11,10,30,lokānāṃ loka-pālānāṃ mad bhayaṃ kalpa-jīvinām brahmaṇo 'pi bhayaṃ matto dvi-parārdha-parāyuṣaḥ,लोकानां लोक-पालानां मद् भयं कल्प-जीविनाम् ब्रह्मणो ऽपि भयं मत्तो द्वि-परार्ध-परायुषः
11,10,31,guṇāḥ sṛjanti karmāṇi guṇo 'nusṛjate guṇān jīvas tu guṇa-saṃyukto bhuṅkte karma-phalāny asau,गुणाः सृजन्ति कर्माणि गुणो ऽनुसृजते गुणान् जीवस् तु गुण-संयुक्तो भुङ्क्ते कर्म-फलान्य् असौ
11,10,32,yāvat syād guṇa-vaiṣamyaṃ tāvan nānātvam ātmanaḥ nānātvam ātmano yāvat pāratantryaṃ tadaiva hi,यावत् स्याद् गुण-वैषम्यं तावन् नानात्वम् आत्मनः नानात्वम् आत्मनो यावत् पारतन्त्र्यं तदैव हि
11,10,33,yāvad asyāsvatantratvaṃ tāvad īśvarato bhayam ya etat samupāsīraṃs te muhyanti śucārpitāḥ,यावद् अस्यास्वतन्त्रत्वं तावद् ईश्वरतो भयम् य एतत् समुपासीरंस् ते मुह्यन्ति शुचार्पिताः
11,10,34,kāla ātmāgamo lokaḥ svabhāvo dharma eva ca iti māṃ bahudhā prāhur guṇa-vyatikare sati,काल आत्मागमो लोकः स्वभावो धर्म एव च इति मां बहुधा प्राहुर् गुण-व्यतिकरे सति
11,10,35,bhp_11.10.035 śrī-uddhava uvāca guṇeṣu vartamāno 'pi deha-jeṣv anapāvṛtaḥ guṇair na badhyate dehī badhyate vā kathaṃ vibho,भ्प्_११.१०.०३५ श्री-उद्धव उवाच गुणेषु वर्तमानो ऽपि देह-जेष्व् अनपावृतः गुणैर् न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो
11,10,36,kathaṃ varteta viharet kair vā jñāyeta lakṣaṇaiḥ kiṃ bhuñjītota visṛjec chayītāsīta yāti vā,कथं वर्तेत विहरेत् कैर् वा ज्ञायेत लक्षणैः किं भुञ्जीतोत विसृजेच् छयीतासीत याति वा
11,10,37,etad acyuta me brūhi praśnaṃ praśna-vidāṃ vara nitya-baddho nitya-mukta eka eveti me bhramaḥ,एतद् अच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्न-विदां वर नित्य-बद्धो नित्य-मुक्त एक एवेति मे भ्रमः
11,11,1,bhp_11.11.001 śrī-bhagavān uvāca baddho mukta iti vyākhyā guṇato me na vastutaḥ guṇasya māyā-mūlatvān na me mokṣo na bandhanam,भ्प्_११.११.००१ श्री-भगवान् उवाच बद्धो मुक्त इति व्याख्या गुणतो मे न वस्तुतः गुणस्य माया-मूलत्वान् न मे मोक्षो न बन्धनम्
11,11,2,śoka-mohau sukhaṃ duḥkhaṃ dehāpattiś ca māyayā svapno yathātmanaḥ khyātiḥ saṃsṛtir na tu vāstavī,शोक-मोहौ सुखं दुःखं देहापत्तिश् च मायया स्वप्नो यथात्मनः ख्यातिः संसृतिर् न तु वास्तवी
11,11,3,vidyāvidye mama tanū viddhy uddhava śarīriṇām mokṣa-bandha-karī ādye māyayā me vinirmite,विद्याविद्ये मम तनू विद्ध्य् उद्धव शरीरिणाम् मोक्ष-बन्ध-करी आद्ये मायया मे विनिर्मिते
11,11,4,ekasyaiva mamāṃśasya jīvasyaiva mahā-mate bandho 'syāvidyayānādir vidyayā ca tathetaraḥ,एकस्यैव ममांशस्य जीवस्यैव महा-मते बन्धो ऽस्याविद्ययानादिर् विद्यया च तथेतरः
11,11,5,atha baddhasya muktasya vailakṣaṇyaṃ vadāmi te viruddha-dharmiṇos tāta sthitayor eka-dharmiṇi,अथ बद्धस्य मुक्तस्य वैलक्षण्यं वदामि ते विरुद्ध-धर्मिणोस् तात स्थितयोर् एक-धर्मिणि
11,11,6,suparṇāv etau sadṛśau sakhāyau yadṛcchayaitau kṛta-nīḍau ca vṛkṣe ekas tayoḥ khādati pippalānnam anyo niranno 'pi balena bhūyān,सुपर्णाव् एतौ सदृशौ सखायौ यदृच्छयैतौ कृत-नीडौ च वृक्षे एकस् तयोः खादति पिप्पलान्नम् अन्यो निरन्नो ऽपि बलेन भूयान्
11,11,7,ātmānam anyaṃ ca sa veda vidvān apippalādo na tu pippalādaḥ yo 'vidyayā yuk sa tu nitya-baddho vidyā-mayo yaḥ sa tu nitya-muktaḥ,आत्मानम् अन्यं च स वेद विद्वान् अपिप्पलादो न तु पिप्पलादः यो ऽविद्यया युक् स तु नित्य-बद्धो विद्या-मयो यः स तु नित्य-मुक्तः
11,11,8,deha-stho 'pi na deha-stho vidvān svapnād yathotthitaḥ adeha-stho 'pi deha-sthaḥ kumatiḥ svapna-dṛg yathā,देह-स्थो ऽपि न देह-स्थो विद्वान् स्वप्नाद् यथोत्थितः अदेह-स्थो ऽपि देह-स्थः कुमतिः स्वप्न-दृग् यथा
11,11,9,indriyair indriyārtheṣu guṇair api guṇeṣu ca gṛhyamāṇeṣv ahaṃ kuryān na vidvān yas tv avikriyaḥ,इन्द्रियैर् इन्द्रियार्थेषु गुणैर् अपि गुणेषु च गृह्यमाणेष्व् अहं कुर्यान् न विद्वान् यस् त्व् अविक्रियः
11,11,10,daivādhīne śarīre 'smin guṇa-bhāvyena karmaṇā vartamāno 'budhas tatra kartāsmīti nibadhyate,दैवाधीने शरीरे ऽस्मिन् गुण-भाव्येन कर्मणा वर्तमानो ऽबुधस् तत्र कर्तास्मीति निबध्यते
11,11,11,evaṃ viraktaḥ śayana āsanāṭana-majjane darśana-sparśana-ghrāṇa- bhojana-śravaṇādiṣu na tathā badhyate vidvān tatra tatrādayan guṇān,एवं विरक्तः शयन आसनाटन-मज्जने दर्शन-स्पर्शन-घ्राण- भोजन-श्रवणादिषु न तथा बध्यते विद्वान् तत्र तत्रादयन् गुणान्
11,11,12,prakṛti-stho 'py asaṃsakto yathā khaṃ savitānilaḥ vaiśāradyekṣayāsaṅga- śitayā chinna-saṃśayaḥ pratibuddha iva svapnān nānātvād vinivartate,प्रकृति-स्थो ऽप्य् असंसक्तो यथा खं सवितानिलः वैशारद्येक्षयासङ्ग- शितया छिन्न-संशयः प्रतिबुद्ध इव स्वप्नान् नानात्वाद् विनिवर्तते
11,11,14,yasya syur vīta-saṅkalpāḥ prāṇendriya-rnano-dhiyām vṛttayaḥ sa vinirmukto deha-stho 'pi hi tad-guṇaiḥ,यस्य स्युर् वीत-सङ्कल्पाः प्राणेन्द्रिय-र्ननो-धियाम् वृत्तयः स विनिर्मुक्तो देह-स्थो ऽपि हि तद्-गुणैः
11,11,15,yasyātmā hiṃsyate hiṃsrair yena kiñcid yadṛcchayā arcyate vā kvacit tatra na vyatikriyate budhaḥ,यस्यात्मा हिंस्यते हिंस्रैर् येन किञ्चिद् यदृच्छया अर्च्यते वा क्वचित् तत्र न व्यतिक्रियते बुधः
11,11,16,na stuvīta na nindeta kurvataḥ sādhv asādhu vā vadato guṇa-doṣābhyāṃ varjitaḥ sama-dṛṅ muniḥ,न स्तुवीत न निन्देत कुर्वतः साध्व् असाधु वा वदतो गुण-दोषाभ्यां वर्जितः सम-दृङ् मुनिः
11,11,17,na kuryān na vadet kiñcin na dhyāyet sādhv asādhu vā ātmārāmo 'nayā vṛttyā vicarej jaḍa-van muniḥ,न कुर्यान् न वदेत् किञ्चिन् न ध्यायेत् साध्व् असाधु वा आत्मारामो ऽनया वृत्त्या विचरेज् जड-वन् मुनिः
11,11,18,śabda-brahmaṇi niṣṇāto na niṣṇāyāt pare yadi śramas tasya śrama-phalo hy adhenum iva rakṣataḥ,शब्द-ब्रह्मणि निष्णातो न निष्णायात् परे यदि श्रमस् तस्य श्रम-फलो ह्य् अधेनुम् इव रक्षतः
11,11,19,gāṃ dugdha-dohām asatīṃ ca bhāryāṃ dehaṃ parādhīnam asat-prajāṃ ca vittaṃ tv atīrthī-kṛtam aṅga vācaṃ hīnāṃ mayā rakṣati duḥkha-duḥkhī,गां दुग्ध-दोहाम् असतीं च भार्यां देहं पराधीनम् असत्-प्रजां च वित्तं त्व् अतीर्थी-कृतम् अङ्ग वाचं हीनां मया रक्षति दुःख-दुःखी
11,11,20,yasyāṃ na me pāvanam aṅga karma sthity-udbhava-prāṇa-nirodham asya līlāvatārepsita-janma vā syād vandhyāṃ giraṃ tāṃ bibhṛyān na dhīraḥ,यस्यां न मे पावनम् अङ्ग कर्म स्थित्य्-उद्भव-प्राण-निरोधम् अस्य लीलावतारेप्सित-जन्म वा स्याद् वन्ध्यां गिरं तां बिभृयान् न धीरः
11,11,21,evaṃ jijñāsayāpohya nānātva-bhramam ātmani upārameta virajaṃ mano mayy arpya sarva-ge,एवं जिज्ञासयापोह्य नानात्व-भ्रमम् आत्मनि उपारमेत विरजं मनो मय्य् अर्प्य सर्व-गे
11,11,22,yady anīśo dhārayituṃ mano brahmaṇi niścalam mayi sarvāṇi karmāṇi nirapekṣaḥ samācara,यद्य् अनीशो धारयितुं मनो ब्रह्मणि निश्चलम् मयि सर्वाणि कर्माणि निरपेक्षः समाचर
11,11,23,śraddhālur mat-kathāḥ śṛṇvan su-bhadrā loka-pāvanīḥ gāyann anusmaran karma janma cābhinayan muhuḥ,श्रद्धालुर् मत्-कथाः शृण्वन् सु-भद्रा लोक-पावनीः गायन्न् अनुस्मरन् कर्म जन्म चाभिनयन् मुहुः
11,11,24,mad-arthe dharma-kāmārthān ācaran mad-apāśrayaḥ labhate niścalāṃ bhaktiṃ mayy uddhava sanātane,मद्-अर्थे धर्म-कामार्थान् आचरन् मद्-अपाश्रयः लभते निश्चलां भक्तिं मय्य् उद्धव सनातने
11,11,25,sat-saṅga-labdhayā bhaktyā mayi māṃ sa upāsitā sa vai me darśitaṃ sadbhir añjasā vindate padam,सत्-सङ्ग-लब्धया भक्त्या मयि मां स उपासिता स वै मे दर्शितं सद्भिर् अञ्जसा विन्दते पदम्
11,11,26,bhp_11.11.026 śrī-uddhava uvāca sādhus tavottama-śloka mataḥ kīdṛg-vidhaḥ prabho bhaktis tvayy upayujyeta kīdṛśī sadbhir ādṛtā,भ्प्_११.११.०२६ श्री-उद्धव उवाच साधुस् तवोत्तम-श्लोक मतः कीदृग्-विधः प्रभो भक्तिस् त्वय्य् उपयुज्येत कीदृशी सद्भिर् आदृता
11,11,27,etan me puruṣādhyakṣa lokādhyakṣa jagat-prabho praṇatāyānuraktāya prapannāya ca kathyatām,एतन् मे पुरुषाध्यक्ष लोकाध्यक्ष जगत्-प्रभो प्रणतायानुरक्ताय प्रपन्नाय च कथ्यताम्
11,11,28,tvaṃ brahma paramaṃ vyoma puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ avatīrno 'si bhagavan svecchopātta-pṛthag-vapuḥ,त्वं ब्रह्म परमं व्योम पुरुषः प्रकृतेः परः अवतीर्नो ऽसि भगवन् स्वेच्छोपात्त-पृथग्-वपुः
11,11,29,bhp_11.11.029 śrī-bhagavān uvāca kṛpālur akṛta-drohas titikṣuḥ sarva-dehinām satya-sāro 'navadyātmā samaḥ sarvopakārakaḥ,भ्प्_११.११.०२९ श्री-भगवान् उवाच कृपालुर् अकृत-द्रोहस् तितिक्षुः सर्व-देहिनाम् सत्य-सारो ऽनवद्यात्मा समः सर्वोपकारकः
11,11,30,kāmair ahata-dhīr dānto mṛduḥ śucir akiñcanaḥ anīho mita-bhuk śāntaḥ sthiro mac-charaṇo muniḥ,कामैर् अहत-धीर् दान्तो मृदुः शुचिर् अकिञ्चनः अनीहो मित-भुक् शान्तः स्थिरो मच्-छरणो मुनिः
11,11,31,apramatto gabhīrātmā dhṛtimāñ jita-ṣaḍ-guṇaḥ amānī māna-daḥ kalyo maitraḥ kāruṇikaḥ kaviḥ,अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमाञ् जित-षड्-गुणः अमानी मान-दः कल्यो मैत्रः कारुणिकः कविः
11,11,32,ājñāyaivaṃ guṇān doṣān mayādiṣṭān api svakān dharmān santyajya yaḥ sarvān māṃ bhajeta sa tu sattamaḥ,आज्ञायैवं गुणान् दोषान् मयादिष्टान् अपि स्वकान् धर्मान् सन्त्यज्य यः सर्वान् मां भजेत स तु सत्तमः
11,11,33,jñātvājñātvātha ye vai māṃ yāvān yaś cāsmi yādṛśaḥ bhajanty ananya-bhāvena te me bhaktatamā matāḥ,ज्ञात्वाज्ञात्वाथ ये वै मां यावान् यश् चास्मि यादृशः भजन्त्य् अनन्य-भावेन ते मे भक्ततमा मताः
11,11,34,mal-liṅga-mad-bhakta-jana- darśana-sparśanārcanam paricaryā stutiḥ prahva- guṇa-karmānukīrtanam,मल्-लिङ्ग-मद्-भक्त-जन- दर्शन-स्पर्शनार्चनम् परिचर्या स्तुतिः प्रह्व- गुण-कर्मानुकीर्तनम्
11,11,35,mat-kathā-śravaṇe śraddhā mad-anudhyānam uddhava sarva-lābhopaharaṇaṃ dāsyenātma-nivedanam,मत्-कथा-श्रवणे श्रद्धा मद्-अनुध्यानम् उद्धव सर्व-लाभोपहरणं दास्येनात्म-निवेदनम्
11,11,36,maj-janma-karma-kathanaṃ mama parvānumodanam gīta-tāṇḍava-vāditra- goṣṭhībhir mad-gṛhotsavaḥ,मज्-जन्म-कर्म-कथनं मम पर्वानुमोदनम् गीत-ताण्डव-वादित्र- गोष्ठीभिर् मद्-गृहोत्सवः
11,11,37,yātrā bali-vidhānaṃ ca sarva-vārṣika-parvasu vaidikī tāntrikī dīkṣā madīya-vrata-dhāraṇam,यात्रा बलि-विधानं च सर्व-वार्षिक-पर्वसु वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीय-व्रत-धारणम्
11,11,38,mamārcā-sthāpane śraddhā svataḥ saṃhatya codyamaḥ udyānopavanākrīḍa- pura-mandira-karmaṇi,ममार्चा-स्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य चोद्यमः उद्यानोपवनाक्रीड- पुर-मन्दिर-कर्मणि
11,11,39,sammārjanopalepābhyāṃ seka-maṇḍala-vartanaiḥ gṛha-śuśrūṣaṇaṃ mahyaṃ dāsa-vad yad amāyayā,सम्मार्जनोपलेपाभ्यां सेक-मण्डल-वर्तनैः गृह-शुश्रूषणं मह्यं दास-वद् यद् अमायया
11,11,40,amānitvam adambhitvaṃ kṛtasyāparikīrtanam api dīpāvalokaṃ me nopayuñjyān niveditam,अमानित्वम् अदम्भित्वं कृतस्यापरिकीर्तनम् अपि दीपावलोकं मे नोपयुञ्ज्यान् निवेदितम्
11,11,41,yad yad iṣṭatamaṃ loke yac cāti-priyam ātmanaḥ tat tan nivedayen mahyaṃ tad ānantyāya kalpate,यद् यद् इष्टतमं लोके यच् चाति-प्रियम् आत्मनः तत् तन् निवेदयेन् मह्यं तद् आनन्त्याय कल्पते
11,11,42,sūryo 'gnir brāhmaṇā gāvo vaiṣṇavaḥ khaṃ maruj jalam bhūr ātmā sarva-bhūtāni bhadra pūjā-padāni me,सूर्यो ऽग्निर् ब्राह्मणा गावो वैष्णवः खं मरुज् जलम् भूर् आत्मा सर्व-भूतानि भद्र पूजा-पदानि मे
11,11,43,sūrye tu vidyayā trayyā haviṣāgnau yajeta mām ātithyena tu viprāgrye goṣv aṅga yavasādinā,सूर्ये तु विद्यया त्रय्या हविषाग्नौ यजेत माम् आतिथ्येन तु विप्राग्र्ये गोष्व् अङ्ग यवसादिना
11,11,44,vaiṣṇave bandhu-sat-kṛtyā hṛdi khe dhyāna-niṣṭhayā vāyau mukhya-dhiyā toye dravyais toya-puraḥsaraiḥ,वैष्णवे बन्धु-सत्-कृत्या हृदि खे ध्यान-निष्ठया वायौ मुख्य-धिया तोये द्रव्यैस् तोय-पुरःसरैः
11,11,45,sthaṇḍile mantra-hṛdayair bhogair ātmānam ātmani kṣetra-jñaṃ sarva-bhūteṣu samatvena yajeta mām,स्थण्डिले मन्त्र-हृदयैर् भोगैर् आत्मानम् आत्मनि क्षेत्र-ज्ञं सर्व-भूतेषु समत्वेन यजेत माम्
11,11,46,dhiṣṇyeṣv ity eṣu mad-rūpaṃ śaṅkha-cakra-gadāmbujaiḥ yuktaṃ catur-bhujaṃ śāntaṃ dhyāyann arcet samāhitaḥ,धिष्ण्येष्व् इत्य् एषु मद्-रूपं शङ्ख-चक्र-गदाम्बुजैः युक्तं चतुर्-भुजं शान्तं ध्यायन्न् अर्चेत् समाहितः
11,11,47,iṣṭā-pūrtena mām evaṃ yo yajeta samāhitaḥ labhate mayi sad-bhaktiṃ mat-smṛtiḥ sādhu-sevayā,इष्टा-पूर्तेन माम् एवं यो यजेत समाहितः लभते मयि सद्-भक्तिं मत्-स्मृतिः साधु-सेवया
11,11,48,prāyeṇa bhakti-yogena sat-saṅgena vinoddhava nopāyo vidyate samyak prāyaṇaṃ hi satām aham,प्रायेण भक्ति-योगेन सत्-सङ्गेन विनोद्धव नोपायो विद्यते सम्यक् प्रायणं हि सताम् अहम्
11,11,49,athaitat paramaṃ guhyaṃ śṛṇvato yadu-nandana su-gopyam api vakṣyāmi tvaṃ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā,अथैतत् परमं गुह्यं शृण्वतो यदु-नन्दन सु-गोप्यम् अपि वक्ष्यामि त्वं मे भृत्यः सुहृत् सखा
11,12,1,bhp_11.12.001 śrī-bhagavān uvāca na rodhayati māṃ yogo na sāṅkhyaṃ dharma eva ca na svādhyāyas tapas tyāgo neṣṭā-pūrtaṃ na dakṣiṇā,भ्प्_११.१२.००१ श्री-भगवान् उवाच न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च न स्वाध्यायस् तपस् त्यागो नेष्टा-पूर्तं न दक्षिणा
11,12,2,vratāni yajñaś chandāṃsi tīrthāni niyamā yamāḥ yathāvarundhe sat-saṅgaḥ sarva-saṅgāpaho hi mām,व्रतानि यज्ञश् छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमाः यथावरुन्धे सत्-सङ्गः सर्व-सङ्गापहो हि माम्
11,12,3,sat-saṅgena hi daiteyā yātudhānā mṛgāḥ khagāḥ gandharvāpsaraso nāgāḥ siddhāś cāraṇa-guhyakāḥ,सत्-सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगाः खगाः गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धाश् चारण-गुह्यकाः
11,12,4,vidyādharā manuṣyeṣu vaiśyāḥ śūdrāḥ striyo 'ntya-jāḥ rajas-tamaḥ-prakṛtayas tasmiṃs tasmin yuge yuge,विद्याधरा मनुष्येषु वैश्याः शूद्राः स्त्रियो ऽन्त्य-जाः रजस्-तमः-प्रकृतयस् तस्मिंस् तस्मिन् युगे युगे
11,12,5,bahavo mat-padaṃ prāptās tvāṣṭra-kāyādhavādayaḥ vṛṣaparvā balir bāṇo mayaś cātha vibhīṣaṇaḥ,बहवो मत्-पदं प्राप्तास् त्वाष्ट्र-कायाधवादयः वृषपर्वा बलिर् बाणो मयश् चाथ विभीषणः
11,12,6,sugrīvo hanumān ṛkṣo gajo gṛdhro vaṇikpathaḥ vyādhaḥ kubjā vraje gopyo yajña-patnyas tathāpare,सुग्रीवो हनुमान् ऋक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथः व्याधः कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञ-पत्न्यस् तथापरे
11,12,7,te nādhīta-śruti-gaṇā nopāsita-mahattamāḥ avratātapta-tapasaḥ mat-saṅgān mām upāgatāḥ,ते नाधीत-श्रुति-गणा नोपासित-महत्तमाः अव्रतातप्त-तपसः मत्-सङ्गान् माम् उपागताः
11,12,8,kevalena hi bhāvena gopyo gāvo nagā mṛgāḥ ye 'nye mūḍha-dhiyo nāgāḥ siddhā mām īyur añjasā,केवलेन हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगाः ये ऽन्ये मूढ-धियो नागाः सिद्धा माम् ईयुर् अञ्जसा
11,12,9,yaṃ na yogena sāṅkhyena dāna-vrata-tapo-'dhvaraiḥ vyākhyā-svādhyāya-sannyāsaiḥ prāpnuyād yatnavān api,यं न योगेन साङ्ख्येन दान-व्रत-तपो-ऽध्वरैः व्याख्या-स्वाध्याय-सन्न्यासैः प्राप्नुयाद् यत्नवान् अपि
11,12,10,rāmeṇa sārdhaṃ mathurāṃ praṇīte śvāphalkinā mayy anurakta-cittāḥ vigāḍha-bhāvena na me viyoga- tīvrādhayo 'nyaṃ dadṛśuḥ sukhāya,रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते श्वाफल्किना मय्य् अनुरक्त-चित्ताः विगाढ-भावेन न मे वियोग- तीव्राधयो ऽन्यं ददृशुः सुखाय
11,12,11,tās tāḥ kṣapāḥ preṣṭhatamena nītā mayaiva vṛndāvana-gocareṇa kṣaṇārdha-vat tāḥ punar aṅga tāsāṃ hīnā mayā kalpa-samā babhūvuḥ,तास् ताः क्षपाः प्रेष्ठतमेन नीता मयैव वृन्दावन-गोचरेण क्षणार्ध-वत् ताः पुनर् अङ्ग तासां हीना मया कल्प-समा बभूवुः
11,12,12,tā nāvidan mayy anuṣaṅga-baddha- dhiyaḥ svam ātmānam adas tathedam yathā samādhau munayo 'bdhi-toye nadyaḥ praviṣṭā iva nāma-rūpe,ता नाविदन् मय्य् अनुषङ्ग-बद्ध- धियः स्वम् आत्मानम् अदस् तथेदम् यथा समाधौ मुनयो ऽब्धि-तोये नद्यः प्रविष्टा इव नाम-रूपे
11,12,13,mat-kāmā ramaṇaṃ jāram asvarūpa-vido 'balāḥ brahma māṃ paramaṃ prāpuḥ saṅgāc chata-sahasraśaḥ,मत्-कामा रमणं जारम् अस्वरूप-विदो ऽबलाः ब्रह्म मां परमं प्रापुः सङ्गाच् छत-सहस्रशः
11,12,14,tasmāt tvam uddhavotsṛjya codanāṃ praticodanām pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca śrotavyaṃ śrutam eva ca,तस्मात् त्वम् उद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतम् एव च
11,12,15,mām ekam eva śaraṇam ātmānaṃ sarva-dehinām yāhi sarvātma-bhāvena mayā syā hy akuto-bhayaḥ,माम् एकम् एव शरणम् आत्मानं सर्व-देहिनाम् याहि सर्वात्म-भावेन मया स्या ह्य् अकुतो-भयः
11,12,16,bhp_11.12.016 śrī-uddhava uvāca saṃśayaḥ śṛṇvato vācaṃ tava yogeśvareśvara na nivartata ātma-stho yena bhrāmyati me manaḥ,भ्प्_११.१२.०१६ श्री-उद्धव उवाच संशयः शृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर न निवर्तत आत्म-स्थो येन भ्राम्यति मे मनः
11,12,17,bhp_11.12.017 śrī-bhagavān uvāca sa eṣa jīvo vivara-prasūtiḥ prāṇena ghoṣeṇa guhāṃ praviṣṭaḥ mano-mayaṃ sūkṣmam upetya rūpaṃ mātrā svaro varṇa iti sthaviṣṭhaḥ,भ्प्_११.१२.०१७ श्री-भगवान् उवाच स एष जीवो विवर-प्रसूतिः प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्टः मनो-मयं सूक्ष्मम् उपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठः
11,12,18,yathānalaḥ khe 'nila-bandhur uṣmā balena dāruṇy adhimathyamānaḥ aṇuḥ prajāto haviṣā samedhate tathaiva me vyaktir iyaṃ hi vāṇī,यथानलः खे ऽनिल-बन्धुर् उष्मा बलेन दारुण्य् अधिमथ्यमानः अणुः प्रजातो हविषा समेधते तथैव मे व्यक्तिर् इयं हि वाणी
11,12,19,evaṃ gadiḥ karma gatir visargo ghrāṇo raso dṛk sparśaḥ śrutiś ca saṅkalpa-vijñānam athābhimānaḥ sūtraṃ rajaḥ-sattva-tamo-vikāraḥ,एवं गदिः कर्म गतिर् विसर्गो घ्राणो रसो दृक् स्पर्शः श्रुतिश् च सङ्कल्प-विज्ञानम् अथाभिमानः सूत्रं रजः-सत्त्व-तमो-विकारः
11,12,20,ayaṃ hi jīvas tri-vṛd abja-yonir avyakta eko vayasā sa ādyaḥ viśliṣṭa-śaktir bahudheva bhāti bījāni yoniṃ pratipadya yadvat,अयं हि जीवस् त्रि-वृद् अब्ज-योनिर् अव्यक्त एको वयसा स आद्यः विश्लिष्ट-शक्तिर् बहुधेव भाति बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत्
11,12,21,yasminn idaṃ protam aśeṣam otaṃ paṭo yathā tantu-vitāna-saṃsthaḥ ya eṣa saṃsāra-taruḥ purāṇaḥ karmātmakaḥ puṣpa-phale prasūte,यस्मिन्न् इदं प्रोतम् अशेषम् ओतं पटो यथा तन्तु-वितान-संस्थः य एष संसार-तरुः पुराणः कर्मात्मकः पुष्प-फले प्रसूते
11,12,22,dve asya bīje śata-mūlas tri-nālaḥ pañca-skandhaḥ pañca-rasa-prasūtiḥ daśaika-śākho dvi-suparṇa-nīḍas tri-valkalo dvi-phalo 'rkaṃ praviṣṭaḥ,द्वे अस्य बीजे शत-मूलस् त्रि-नालः पञ्च-स्कन्धः पञ्च-रस-प्रसूतिः दशैक-शाखो द्वि-सुपर्ण-नीडस् त्रि-वल्कलो द्वि-फलो ऽर्कं प्रविष्टः
11,12,23,adanti caikaṃ phalam asya gṛdhrā grāme-carā ekam araṇya-vāsāḥ haṃsā ya ekaṃ bahu-rūpam ijyair māyā-mayaṃ veda sa veda vedam,अदन्ति चैकं फलम् अस्य गृध्रा ग्रामे-चरा एकम् अरण्य-वासाः हंसा य एकं बहु-रूपम् इज्यैर् माया-मयं वेद स वेद वेदम्
11,12,24,evaṃ gurūpāsanayaika-bhaktyā vidyā-kuṭhāreṇa śitena dhīraḥ vivṛścya jīvāśayam apramattaḥ sampadya cātmānam atha tyajāstram,एवं गुरूपासनयैक-भक्त्या विद्या-कुठारेण शितेन धीरः विवृश्च्य जीवाशयम् अप्रमत्तः सम्पद्य चात्मानम् अथ त्यजास्त्रम्
11,13,1,bhp_11.13.001 śrī-bhagavān uvāca sattvaṃ rajas tama iti guṇā buddher na cātmanaḥ sattvenānyatamau hanyāt sattvaṃ sattvena caiva hi,भ्प्_११.१३.००१ श्री-भगवान् उवाच सत्त्वं रजस् तम इति गुणा बुद्धेर् न चात्मनः सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि
11,13,2,sattvād dharmo bhaved vṛddhāt puṃso mad-bhakti-lakṣaṇaḥ sāttvikopāsayā sattvaṃ tato dharmaḥ pravartate,सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्-भक्ति-लक्षणः सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्मः प्रवर्तते
11,13,3,dharmo rajas tamo hanyāt sattva-vṛddhir anuttamaḥ āśu naśyati tan-mūlo hy adharma ubhaye hate,धर्मो रजस् तमो हन्यात् सत्त्व-वृद्धिर् अनुत्तमः आशु नश्यति तन्-मूलो ह्य् अधर्म उभये हते
11,13,4,āgamo 'paḥ prajā deśaḥ kālaḥ karma ca janma ca dhyānaṃ mantro 'tha saṃskāro daśaite guṇa-hetavaḥ,आगमो ऽपः प्रजा देशः कालः कर्म च जन्म च ध्यानं मन्त्रो ऽथ संस्कारो दशैते गुण-हेतवः
11,13,5,tat tat sāttvikam evaiṣāṃ yad yad vṛddhāḥ pracakṣate nindanti tāmasaṃ tat tad rājasaṃ tad-upekṣitam,तत् तत् सात्त्विकम् एवैषां यद् यद् वृद्धाः प्रचक्षते निन्दन्ति तामसं तत् तद् राजसं तद्-उपेक्षितम्
11,13,6,sāttvikāny eva seveta pumān sattva-vivṛddhaye tato dharmas tato jñānaṃ yāvat smṛtir apohanam,सात्त्विकान्य् एव सेवेत पुमान् सत्त्व-विवृद्धये ततो धर्मस् ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिर् अपोहनम्
11,13,7,veṇu-saṅgharṣa-jo vahnir dagdhvā śāmyati tad-vanam evaṃ guṇa-vyatyaya-jo dehaḥ śāmyati tat-kriyaḥ,वेणु-सङ्घर्ष-जो वह्निर् दग्ध्वा शाम्यति तद्-वनम् एवं गुण-व्यत्यय-जो देहः शाम्यति तत्-क्रियः
11,13,8,bhp_11.13.008 śrī-uddhava uvāca vidanti martyāḥ prāyeṇa viṣayān padam āpadām tathāpi bhuñjate kṛṣṇa tat kathaṃ śva-kharāja-vat,भ्प्_११.१३.००८ श्री-उद्धव उवाच विदन्ति मर्त्याः प्रायेण विषयान् पदम् आपदाम् तथापि भुञ्जते कृष्ण तत् कथं श्व-खराज-वत्
11,13,9,bhp_11.13.009 śrī-bhagavān uvāca aham ity anyathā-buddhiḥ pramattasya yathā hṛdi utsarpati rajo ghoraṃ tato vaikārikaṃ manaḥ,भ्प्_११.१३.००९ श्री-भगवान् उवाच अहम् इत्य् अन्यथा-बुद्धिः प्रमत्तस्य यथा हृदि उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मनः
11,13,10,rajo-yuktasya manasaḥ saṅkalpaḥ sa-vikalpakaḥ tataḥ kāmo guṇa-dhyānād duḥsahaḥ syād dhi durmateḥ,रजो-युक्तस्य मनसः सङ्कल्पः स-विकल्पकः ततः कामो गुण-ध्यानाद् दुःसहः स्याद् धि दुर्मतेः
11,13,11,karoti kāma-vaśa-gaḥ karmāṇy avijitendriyaḥ duḥkhodarkāṇi sampaśyan rajo-vega-vimohitaḥ,करोति काम-वश-गः कर्माण्य् अविजितेन्द्रियः दुःखोदर्काणि सम्पश्यन् रजो-वेग-विमोहितः
11,13,12,rajas-tamobhyāṃ yad api vidvān vikṣipta-dhīḥ punaḥ atandrito mano yuñjan doṣa-dṛṣṭir na sajjate,रजस्-तमोभ्यां यद् अपि विद्वान् विक्षिप्त-धीः पुनः अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोष-दृष्टिर् न सज्जते
11,13,13,apramatto 'nuyuñjīta mano mayy arpayañ chanaiḥ anirviṇṇo yathā-kālaṃ jita-śvāso jitāsanaḥ,अप्रमत्तो ऽनुयुञ्जीत मनो मय्य् अर्पयञ् छनैः अनिर्विण्णो यथा-कालं जित-श्वासो जितासनः
11,13,14,etāvān yoga ādiṣṭo mac-chiṣyaiḥ sanakādibhiḥ sarvato mana ākṛṣya mayy addhāveśyate yathā,एतावान् योग आदिष्टो मच्-छिष्यैः सनकादिभिः सर्वतो मन आकृष्य मय्य् अद्धावेश्यते यथा
11,13,15,bhp_11.13.015 śrī-uddhava uvāca yadā tvaṃ sanakādibhyo yena rūpeṇa keśava yogam ādiṣṭavān etad rūpam icchāmi veditum,भ्प्_११.१३.०१५ श्री-उद्धव उवाच यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव योगम् आदिष्टवान् एतद् रूपम् इच्छामि वेदितुम्
11,13,16,bhp_11.13.016 śrī-bhagavān uvāca putrā hiraṇyagarbhasya mānasāḥ sanakādayaḥ papracchuḥ pitaraṃ sūkṣmāṃ yogasyaikāntikīm gatim,भ्प्_११.१३.०१६ श्री-भगवान् उवाच पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसाः सनकादयः पप्रच्छुः पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीम् गतिम्
11,13,17,bhp_11.13.017 sanakādaya ūcuḥ guṇeṣv āviśate ceto guṇāś cetasi ca prabho katham anyonya-santyāgo mumukṣor atititīrṣoḥ,भ्प्_११.१३.०१७ सनकादय ऊचुः गुणेष्व् आविशते चेतो गुणाश् चेतसि च प्रभो कथम् अन्योन्य-सन्त्यागो मुमुक्षोर् अतितितीर्षोः
11,13,18,bhp_11.13.018 śrī-bhagavān uvāca evaṃ pṛṣṭo mahā-devaḥ svayambhūr bhūta-bhāvanaḥ dhyāyamānaḥ praśna-bījaṃ nābhyapadyata karma-dhīḥ,भ्प्_११.१३.०१८ श्री-भगवान् उवाच एवं पृष्टो महा-देवः स्वयम्भूर् भूत-भावनः ध्यायमानः प्रश्न-बीजं नाभ्यपद्यत कर्म-धीः
11,13,19,sa mām acintayad devaḥ praśna-pāra-titīrṣayā tasyāhaṃ haṃsa-rūpeṇa sakāśam agamaṃ tadā,स माम् अचिन्तयद् देवः प्रश्न-पार-तितीर्षया तस्याहं हंस-रूपेण सकाशम् अगमं तदा
11,13,20,dṛṣṭvā mām ta upavrajya kṛtva pādābhivandanam brahmāṇam agrataḥ kṛtvā papracchuḥ ko bhavān iti,दृष्ट्वा माम् त उपव्रज्य कृत्व पादाभिवन्दनम् ब्रह्माणम् अग्रतः कृत्वा पप्रच्छुः को भवान् इति
11,13,21,ity ahaṃ munibhiḥ pṛṣṭas tattva-jijñāsubhis tadā yad avocam ahaṃ tebhyas tad uddhava nibodha me,इत्य् अहं मुनिभिः पृष्टस् तत्त्व-जिज्ञासुभिस् तदा यद् अवोचम् अहं तेभ्यस् तद् उद्धव निबोध मे
11,13,22,vastuno yady anānātva ātmanaḥ praśna īdṛśaḥ kathaṃ ghaṭeta vo viprā vaktur vā me ka āśrayaḥ,वस्तुनो यद्य् अनानात्व आत्मनः प्रश्न ईदृशः कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर् वा मे क आश्रयः
11,13,23,pañcātmakeṣu bhūteṣu samāneṣu ca vastutaḥ ko bhavān iti vaḥ praśno vācārambho hy anarthakaḥ,पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुतः को भवान् इति वः प्रश्नो वाचारम्भो ह्य् अनर्थकः
11,13,24,manasā vacasā dṛṣṭyā gṛhyate 'nyair apīndriyaiḥ aham eva na matto 'nyad iti budhyadhvam añjasā,मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यते ऽन्यैर् अपीन्द्रियैः अहम् एव न मत्तो ऽन्यद् इति बुध्यध्वम् अञ्जसा
11,13,25,guṇeṣv āviśate ceto guṇāś cetasi ca prajāḥ jīvasya deha ubhayaṃ guṇāś ceto mad-ātmanaḥ,गुणेष्व् आविशते चेतो गुणाश् चेतसि च प्रजाः जीवस्य देह उभयं गुणाश् चेतो मद्-आत्मनः
11,13,26,guṇeṣu cāviśac cittam abhīkṣṇaṃ guṇa-sevayā guṇāś ca citta-prabhavā mad-rūpa ubhayaṃ tyajet,गुणेषु चाविशच् चित्तम् अभीक्ष्णं गुण-सेवया गुणाश् च चित्त-प्रभवा मद्-रूप उभयं त्यजेत्
11,13,27,jāgrat svapnaḥ suṣuptaṃ ca guṇato buddhi-vṛttayaḥ tāsāṃ vilakṣaṇo jīvaḥ sākṣitvena viniścitaḥ,जाग्रत् स्वप्नः सुषुप्तं च गुणतो बुद्धि-वृत्तयः तासां विलक्षणो जीवः साक्षित्वेन विनिश्चितः
11,13,28,yarhi saṃsṛti-bandho 'yam ātmano guṇa-vṛtti-daḥ mayi turye sthito jahyāt tyāgas tad guṇa-cetasām,यर्हि संसृति-बन्धो ऽयम् आत्मनो गुण-वृत्ति-दः मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस् तद् गुण-चेतसाम्
11,13,29,ahaṅkāra-kṛtaṃ bandham ātmano 'rtha-viparyayam vidvān nirvidya saṃsāra- cintāṃ turye sthitas tyajet,अहङ्कार-कृतं बन्धम् आत्मनो ऽर्थ-विपर्ययम् विद्वान् निर्विद्य संसार- चिन्तां तुर्ये स्थितस् त्यजेत्
11,13,30,yāvan nānārtha-dhīḥ puṃso na nivarteta yuktibhiḥ jāgarty api svapann ajñaḥ svapne jāgaraṇaṃ yathā,यावन् नानार्थ-धीः पुंसो न निवर्तेत युक्तिभिः जागर्त्य् अपि स्वपन्न् अज्ञः स्वप्ने जागरणं यथा
11,13,31,asattvād ātmano 'nyeṣāṃ bhāvānāṃ tat-kṛtā bhidā gatayo hetavaś cāsya mṛṣā svapna-dṛśo yathā,असत्त्वाद् आत्मनो ऽन्येषां भावानां तत्-कृता भिदा गतयो हेतवश् चास्य मृषा स्वप्न-दृशो यथा
11,13,32,yo jāgare bahir anukṣaṇa-dharmiṇo 'rthān bhuṅkte samasta-karaṇair hṛdi tat-sadṛkṣān amp;svapne suṣupta upasaṃharate sa ekaḥ smṛty-anvayāt tri-guṇa-vṛtti-dṛg indriyeśaḥ,यो जागरे बहिर् अनुक्षण-धर्मिणो ऽर्थान् भुङ्क्ते समस्त-करणैर् हृदि तत्-सदृक्षान् अम्प्;स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एकः स्मृत्य्-अन्वयात् त्रि-गुण-वृत्ति-दृग् इन्द्रियेशः
11,13,33,evaṃ vimṛśya guṇato manasas try-avasthā man-māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ evaṃ vimṛśya guṇato manasas try-avasthā man-māyayā mayi kṛtā iti niścitārthāḥ sañchidya hārdam anumāna-sad-ukti-tīkṣṇa jñānāsinā bhajata mākhila-saṃśayādhim,एवं विमृश्य गुणतो मनसस् त्र्य्-अवस्था मन्-मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः एवं विमृश्य गुणतो मनसस् त्र्य्-अवस्था मन्-मायया मयि कृता इति निश्चितार्थाः सञ्छिद्य हार्दम् अनुमान-सद्-उक्ति-तीक्ष्ण ज्ञानासिना भजत माखिल-संशयाधिम्
11,13,34,īkṣeta vibhramam idaṃ manaso vilāsaṃ dṛṣṭaṃ vinaṣṭam ati-lolam alāta-cakram īkṣeta vibhramam idaṃ manaso vilāsaṃ dṛṣṭaṃ vinaṣṭam ati-lolam alāta-cakram vijñānam ekam urudheva vibhāti māyā svapnas tridhā guṇa-visarga-kṛto vikalpaḥ,ईक्षेत विभ्रमम् इदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टम् अति-लोलम् अलात-चक्रम् ईक्षेत विभ्रमम् इदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टम् अति-लोलम् अलात-चक्रम् विज्ञानम् एकम् उरुधेव विभाति माया स्वप्नस् त्रिधा गुण-विसर्ग-कृतो विकल्पः
11,13,35,dṛṣṭim tataḥ pratinivartya nivṛtta-tṛṣṇas tūṣṇīṃ bhaven nija-sukhānubhavo nirīhaḥ dṛṣṭim tataḥ pratinivartya nivṛtta-tṛṣṇas tūṣṇīṃ bhaven nija-sukhānubhavo nirīhaḥ sandṛśyate kva ca yadīdam avastu-buddhyā tyaktaṃ bhramāya na bhavet smṛtir ā-nipātāt,दृष्टिम् ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्त-तृष्णस् तूष्णीं भवेन् निज-सुखानुभवो निरीहः दृष्टिम् ततः प्रतिनिवर्त्य निवृत्त-तृष्णस् तूष्णीं भवेन् निज-सुखानुभवो निरीहः सन्दृश्यते क्व च यदीदम् अवस्तु-बुद्ध्या त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिर् आ-निपातात्
11,13,36,dehaṃ ca naśvaram avasthitam utthitaṃ vā siddho na paśyati yato 'dhyagamat svarūpam dehaṃ ca naśvaram avasthitam utthitaṃ vā siddho na paśyati yato 'dhyagamat svarūpam daivād apetam atha daiva-vaśād upetaṃ vāso yathā parikṛtaṃ madirā-madāndhaḥ,देहं च नश्वरम् अवस्थितम् उत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतो ऽध्यगमत् स्वरूपम् देहं च नश्वरम् अवस्थितम् उत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतो ऽध्यगमत् स्वरूपम् दैवाद् अपेतम् अथ दैव-वशाद् उपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरा-मदान्धः
11,13,37,deho 'pi daiva-vaśa-gaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ deho 'pi daiva-vaśa-gaḥ khalu karma yāvat svārambhakaṃ pratisamīkṣata eva sāsuḥ taṃ sa-prapañcam adhirūḍha-samādhi-yogaḥ svāpnaṃ punar na bhajate pratibuddha-vastuḥ,देहो ऽपि दैव-वश-गः खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः देहो ऽपि दैव-वश-गः खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः तं स-प्रपञ्चम् अधिरूढ-समाधि-योगः स्वाप्नं पुनर् न भजते प्रतिबुद्ध-वस्तुः
11,13,38,mayaitad uktaṃ vo viprā guhyaṃ yat sāṅkhya-yogayoḥ jānīta māgataṃ yajñaṃ yuṣmad-dharma-vivakṣayā,मयैतद् उक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्य-योगयोः जानीत मागतं यज्ञं युष्मद्-धर्म-विवक्षया
11,13,39,ahaṃ yogasya sāṅkhyasya satyasyartasya tejasaḥ parāyaṇaṃ dvija-śreṣṭhāḥ śriyaḥ kīrter damasya ca,अहं योगस्य साङ्ख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजसः परायणं द्विज-श्रेष्ठाः श्रियः कीर्तेर् दमस्य च
11,13,40,māṃ bhajanti guṇāḥ sarve nirguṇaṃ nirapekṣakam suhṛdaṃ priyam ātmānaṃ sāmyāsaṅgādayo 'guṇāḥ,मां भजन्ति गुणाः सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् सुहृदं प्रियम् आत्मानं साम्यासङ्गादयो ऽगुणाः
11,13,41,iti me chinna-sandehā munayaḥ sanakādayaḥ sabhājayitvā parayā bhaktyāgṛṇata saṃstavaiḥ,इति मे छिन्न-सन्देहा मुनयः सनकादयः सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवैः
11,13,42,tair ahaṃ pūjitaḥ saṃyak saṃstutaḥ paramarṣibhiḥ pratyeyāya svakaṃ dhāma paśyataḥ parameṣṭhinaḥ,तैर् अहं पूजितः संयक् संस्तुतः परमर्षिभिः प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यतः परमेष्ठिनः
11,14,1,bhp_11.14.001 śrī-uddhava uvāca vadanti kṛṣṇa śreyāṃsi bahūni brahma-vādinaḥ teṣāṃ vikalpa-prādhānyam utāho eka-mukhyatā,भ्प्_११.१४.००१ श्री-उद्धव उवाच वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्म-वादिनः तेषां विकल्प-प्राधान्यम् उताहो एक-मुख्यता
11,14,2,bhavatodāhṛtaḥ svāmin bhakti-yogo 'napekṣitaḥ nirasya sarvataḥ saṅgaṃ yena tvayy āviśen manaḥ,भवतोदाहृतः स्वामिन् भक्ति-योगो ऽनपेक्षितः निरस्य सर्वतः सङ्गं येन त्वय्य् आविशेन् मनः
11,14,3,bhp_11.14.003 śrī-bhagavān uvāca kālena naṣṭā pralaye vāṇīyaṃ veda-saṃjñitā mayādau brahmaṇe proktā dharmo yasyāṃ mad-ātmakaḥ,भ्प्_११.१४.००३ श्री-भगवान् उवाच कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेद-संज्ञिता मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मद्-आत्मकः
11,14,4,tena proktā sva-putrāya manave pūrva-jāya sā tato bhṛgv-ādayo 'gṛhṇan sapta brahma-maharṣayaḥ,तेन प्रोक्ता स्व-पुत्राय मनवे पूर्व-जाय सा ततो भृग्व्-आदयो ऽगृह्णन् सप्त ब्रह्म-महर्षयः
11,14,5,tebhyaḥ pitṛbhyas tat-putrā deva-dānava-guhyakāḥ manuṣyāḥ siddha-gandharvāḥ sa-vidyādhara-cāraṇāḥ,तेभ्यः पितृभ्यस् तत्-पुत्रा देव-दानव-गुह्यकाः मनुष्याः सिद्ध-गन्धर्वाः स-विद्याधर-चारणाः
11,14,6,kindevāḥ kinnarā nāgā rakṣaḥ-kimpuruṣādayaḥ bahvyas teṣāṃ prakṛtayo rajaḥ-sattva-tamo-bhuvaḥ,किन्देवाः किन्नरा नागा रक्षः-किम्पुरुषादयः बह्व्यस् तेषां प्रकृतयो रजः-सत्त्व-तमो-भुवः
11,14,7,yābhir bhūtāni bhidyante bhūtānāṃ patayas tathā yathā-prakṛti sarveṣāṃ citrā vācaḥ sravanti hi,याभिर् भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस् तथा यथा-प्रकृति सर्वेषां चित्रा वाचः स्रवन्ति हि
11,14,8,evaṃ prakṛti-vaicitryād bhidyante matayo nṛṇām pāramparyeṇa keṣāñcit pāṣaṇḍa-matayo 'pare,एवं प्रकृति-वैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्ड-मतयो ऽपरे
11,14,9,man-māyā-mohita-dhiyaḥ puruṣāḥ puruṣarṣabha śreyo vadanty anekāntaṃ yathā-karma yathā-ruci,मन्-माया-मोहित-धियः पुरुषाः पुरुषर्षभ श्रेयो वदन्त्य् अनेकान्तं यथा-कर्म यथा-रुचि
11,14,10,dharmam eke yaśaś cānye kāmaṃ satyaṃ damaṃ śamam anye vadanti svārthaṃ vā aiśvaryaṃ tyāga-bhojanam kecid yajñaṃ tapo dānaṃ vratāni niyamān yamān,धर्मम् एके यशश् चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्याग-भोजनम् केचिद् यज्ञं तपो दानं व्रतानि नियमान् यमान्
11,14,11,ādy-anta-vanta evaiṣāṃ lokāḥ karma-vinirmitāḥ duḥkhodarkās tamo-niṣṭhāḥ kṣudrā mandāḥ śucārpitāḥ,आद्य्-अन्त-वन्त एवैषां लोकाः कर्म-विनिर्मिताः दुःखोदर्कास् तमो-निष्ठाः क्षुद्रा मन्दाः शुचार्पिताः
11,14,12,mayy arpitātmanaḥ sabhya nirapekṣasya sarvataḥ mayātmanā sukhaṃ yat tat kutaḥ syād viṣayātmanām,मय्य् अर्पितात्मनः सभ्य निरपेक्षस्य सर्वतः मयात्मना सुखं यत् तत् कुतः स्याद् विषयात्मनाम्
11,14,13,akiñcanasya dāntasya śāntasya sama-cetasaḥ mayā santuṣṭa-manasaḥ sarvāḥ sukha-mayā diśaḥ,अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य सम-चेतसः मया सन्तुष्ट-मनसः सर्वाः सुख-मया दिशः
11,14,14,na pārameṣṭhyaṃ na mahendra-dhiṣṇyaṃ na sārvabhaumaṃ na rasādhipatyam amp;na yoga-siddhīr apunar-bhavaṃ vā mayy arpitātmecchati mad vinānyat,न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्र-धिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् अम्प्;न योग-सिद्धीर् अपुनर्-भवं वा मय्य् अर्पितात्मेच्छति मद् विनान्यत्
11,14,15,na tathā me priyatama ātma-yonir na śaṅkaraḥ na ca saṅkarṣaṇo na śrīr naivātmā ca yathā bhavān,न तथा मे प्रियतम आत्म-योनिर् न शङ्करः न च सङ्कर्षणो न श्रीर् नैवात्मा च यथा भवान्
11,14,16,nirapekṣaṃ muniṃ śāntaṃ nirvairaṃ sama-darśanam anuvrajāmy ahaṃ nityaṃ pūyeyety aṅghri-reṇubhiḥ,निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं सम-दर्शनम् अनुव्रजाम्य् अहं नित्यं पूयेयेत्य् अङ्घ्रि-रेणुभिः
11,14,17,niṣkiñcanā mayy anurakta-cetasaḥ śāntā mahānto 'khila-jīva-vatsalāḥ kāmair anālabdha-dhiyo juṣanti te yan nairapekṣyaṃ na viduḥ sukhaṃ mama,निष्किञ्चना मय्य् अनुरक्त-चेतसः शान्ता महान्तो ऽखिल-जीव-वत्सलाः कामैर् अनालब्ध-धियो जुषन्ति ते यन् नैरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम
11,14,18,bādhyamāno 'pi mad-bhakto viṣayair ajitendriyaḥ prāyaḥ pragalbhayā bhaktyā viṣayair nābhibhūyate,बाध्यमानो ऽपि मद्-भक्तो विषयैर् अजितेन्द्रियः प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैर् नाभिभूयते
11,14,19,yathāgniḥ su-samṛddhārciḥ karoty edhāṃsi bhasmasāt tathā mad-viṣayā bhaktir uddhavaināṃsi kṛtsnaśaḥ,यथाग्निः सु-समृद्धार्चिः करोत्य् एधांसि भस्मसात् तथा मद्-विषया भक्तिर् उद्धवैनांसि कृत्स्नशः
11,14,20,na sādhayati māṃ yogo na sāṅkhyaṃ dharma uddhava na svādhyāyas tapas tyāgo yathā bhaktir mamorjitā,न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव न स्वाध्यायस् तपस् त्यागो यथा भक्तिर् ममोर्जिता
11,14,21,bhaktyāham ekayā grāhyaḥ śraddhayātmā priyaḥ satām bhaktiḥ punāti man-niṣṭhā śva-pākān api sambhavāt,भक्त्याहम् एकया ग्राह्यः श्रद्धयात्मा प्रियः सताम् भक्तिः पुनाति मन्-निष्ठा श्व-पाकान् अपि सम्भवात्
11,14,22,dharmaḥ satya-dayopeto vidyā vā tapasānvitā mad-bhaktyāpetam ātmānaṃ na samyak prapunāti hi,धर्मः सत्य-दयोपेतो विद्या वा तपसान्विता मद्-भक्त्यापेतम् आत्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि
11,14,23,kathaṃ vinā roma-harṣaṃ dravatā cetasā vinā vinānandāśru-kalayā śudhyed bhaktyā vināśayaḥ,कथं विना रोम-हर्षं द्रवता चेतसा विना विनानन्दाश्रु-कलया शुध्येद् भक्त्या विनाशयः
11,14,24,vāg gadgadā dravate yasya cittaṃ rudaty abhīkṣṇaṃ hasati kvacic ca vilajja udgāyati nṛtyate ca mad-bhakti-yukto bhuvanaṃ punāti,वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्य् अभीक्ष्णं हसति क्वचिच् च विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्-भक्ति-युक्तो भुवनं पुनाति
11,14,25,yathāgninā hema malaṃ jahāti dhmātaṃ punaḥ svaṃ bhajate ca rūpam ātmā ca karmānuśayaṃ vidhūya mad-bhakti-yogena bhajaty atho mām,यथाग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुनः स्वं भजते च रूपम् आत्मा च कर्मानुशयं विधूय मद्-भक्ति-योगेन भजत्य् अथो माम्
11,14,26,yathā yathātmā parimṛjyate 'sau mat-puṇya-gāthā-śravaṇābhidhānaiḥ tathā tathā paśyati vastu sūkṣmaṃ cakṣur yathaivāñjana-samprayuktam,यथा यथात्मा परिमृज्यते ऽसौ मत्-पुण्य-गाथा-श्रवणाभिधानैः तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर् यथैवाञ्जन-सम्प्रयुक्तम्
11,14,27,viṣayān dhyāyataś cittaṃ viṣayeṣu viṣajjate mām anusmarataś cittaṃ mayy eva pravilīyate,विषयान् ध्यायतश् चित्तं विषयेषु विषज्जते माम् अनुस्मरतश् चित्तं मय्य् एव प्रविलीयते
11,14,28,tasmād asad-abhidhyānaṃ yathā svapna-manoratham hitvā mayi samādhatsva mano mad-bhāva-bhāvitam,तस्माद् असद्-अभिध्यानं यथा स्वप्न-मनोरथम् हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्-भाव-भावितम्
11,14,29,strīṇāṃ strī-saṅgināṃ saṅgaṃ tyaktvā dūrata ātmavān kṣeme vivikta āsīnaś cintayen mām atandritaḥ,स्त्रीणां स्त्री-सङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् क्षेमे विविक्त आसीनश् चिन्तयेन् माम् अतन्द्रितः
11,14,30,na tathāsya bhavet kleśo bandhaś cānya-prasaṅgataḥ yoṣit-saṅgād yathā puṃso yathā tat-saṅgi-saṅgataḥ,न तथास्य भवेत् क्लेशो बन्धश् चान्य-प्रसङ्गतः योषित्-सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्-सङ्गि-सङ्गतः
11,14,31,bhp_11.14.031 śrī-uddhava uvāca yathā tvām aravindākṣa yādṛśaṃ vā yad-ātmakam dhyāyen mumukṣur etan me dhyānaṃ tvaṃ vaktum arhasi,भ्प्_११.१४.०३१ श्री-उद्धव उवाच यथा त्वाम् अरविन्दाक्ष यादृशं वा यद्-आत्मकम् ध्यायेन् मुमुक्षुर् एतन् मे ध्यानं त्वं वक्तुम् अर्हसि
11,14,32,bhp_11.14.032 śrī-bhagavān uvāca sama āsana āsīnaḥ sama-kāyo yathā-sukham hastāv utsaṅga ādhāya sva-nāsāgra-kṛtekṣaṇaḥ,भ्प्_११.१४.०३२ श्री-भगवान् उवाच सम आसन आसीनः सम-कायो यथा-सुखम् हस्ताव् उत्सङ्ग आधाय स्व-नासाग्र-कृतेक्षणः
11,14,33,prāṇasya śodhayen mārgaṃ pūra-kumbhaka-recakaiḥ viparyayeṇāpi śanair abhyasen nirjitendriyaḥ,प्राणस्य शोधयेन् मार्गं पूर-कुम्भक-रेचकैः विपर्ययेणापि शनैर् अभ्यसेन् निर्जितेन्द्रियः
11,14,34,hṛdy avicchinam oṃkāraṃ ghaṇṭā-nādaṃ bisorṇa-vat prāṇenodīrya tatrātha punaḥ saṃveśayet svaram,हृद्य् अविच्छिनम् ओंकारं घण्टा-नादं बिसोर्ण-वत् प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुनः संवेशयेत् स्वरम्
11,14,35,evaṃ praṇava-saṃyuktaṃ prāṇam eva samabhyaset daśa-kṛtvas tri-ṣavaṇaṃ māsād arvāg jitānilaḥ,एवं प्रणव-संयुक्तं प्राणम् एव समभ्यसेत् दश-कृत्वस् त्रि-षवणं मासाद् अर्वाग् जितानिलः
11,14,36,hṛt-puṇḍarīkam antaḥ-stham ūrdhva-nālam adho-mukham dhyātvordhva-mukham unnidram aṣṭa-patraṃ sa-karṇikam,हृत्-पुण्डरीकम् अन्तः-स्थम् ऊर्ध्व-नालम् अधो-मुखम् ध्यात्वोर्ध्व-मुखम् उन्निद्रम् अष्ट-पत्रं स-कर्णिकम्
11,14,37,karṇikāyāṃ nyaset sūrya- somāgnīn uttarottaram vahni-madhye smared rūpaṃ mamaitad dhyāna-maṅgalam,कर्णिकायां न्यसेत् सूर्य- सोमाग्नीन् उत्तरोत्तरम् वह्नि-मध्ये स्मरेद् रूपं ममैतद् ध्यान-मङ्गलम्
11,14,38,samaṃ praśāntaṃ su-mukhaṃ dīrgha-cāru-catur-bhujam su-cāru-sundara-grīvaṃ su-kapolaṃ śuci-smitam,समं प्रशान्तं सु-मुखं दीर्घ-चारु-चतुर्-भुजम् सु-चारु-सुन्दर-ग्रीवं सु-कपोलं शुचि-स्मितम्
11,14,39,samāna-karṇa-vinyasta- sphuran-makara-kuṇḍalam hemāmbaraṃ ghana-śyāmaṃ śrīvatsa-śrī-niketanam,समान-कर्ण-विन्यस्त- स्फुरन्-मकर-कुण्डलम् हेमाम्बरं घन-श्यामं श्रीवत्स-श्री-निकेतनम्
11,14,40,śaṅkha-cakra-gadā-padma- vanamālā-vibhūṣitam nūpurair vilasat-pādaṃ kaustubha-prabhayā yutam,शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म- वनमाला-विभूषितम् नूपुरैर् विलसत्-पादं कौस्तुभ-प्रभया युतम्
11,14,41,dyumat-kirīṭa-kaṭaka- kaṭi-sūtrāṅgadāyutam sarvāṅga-sundaraṃ hṛdyaṃ prasāda-sumukhekṣanam,द्युमत्-किरीट-कटक- कटि-सूत्राङ्गदायुतम् सर्वाङ्ग-सुन्दरं हृद्यं प्रसाद-सुमुखेक्षनम्
11,14,42,su-kumāram abhidhyāyet sarvāṅgeṣu mano dadhat indriyāṇīndriyārthebhyo manasākṛṣya tan manaḥ buddhyā sārathinā dhīraḥ praṇayen mayi sarvataḥ,सु-कुमारम् अभिध्यायेत् सर्वाङ्गेषु मनो दधत् इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसाकृष्य तन् मनः बुद्ध्या सारथिना धीरः प्रणयेन् मयि सर्वतः
11,14,43,tat sarva-vyāpakaṃ cittam ākṛṣyaikatra dhārayet nānyāni cintayed bhūyaḥ su-smitaṃ bhāvayen mukham,तत् सर्व-व्यापकं चित्तम् आकृष्यैकत्र धारयेत् नान्यानि चिन्तयेद् भूयः सु-स्मितं भावयेन् मुखम्
11,14,44,tatra labdha-padaṃ cittam ākṛṣya vyomni dhārayet tac ca tyaktvā mad-āroho na kiñcid api cintayet,तत्र लब्ध-पदं चित्तम् आकृष्य व्योम्नि धारयेत् तच् च त्यक्त्वा मद्-आरोहो न किञ्चिद् अपि चिन्तयेत्
11,14,45,evaṃ samāhita-matir mām evātmānam ātmani vicaṣṭe mayi sarvātman jyotir jyotiṣi saṃyutam,एवं समाहित-मतिर् माम् एवात्मानम् आत्मनि विचष्टे मयि सर्वात्मन् ज्योतिर् ज्योतिषि संयुतम्
11,14,46,dhyānenetthaṃ su-tīvreṇa yuñjato yogino manaḥ saṃyāsyaty āśu nirvāṇaṃ dravya jñāna-kriyā-bhramaḥ,ध्यानेनेत्थं सु-तीव्रेण युञ्जतो योगिनो मनः संयास्यत्य् आशु निर्वाणं द्रव्य ज्ञान-क्रिया-भ्रमः
11,15,1,bhp_11.15.001 śrī-bhagavān uvāca jitendriyasya yuktasya jita-śvāsasya yoginaḥ mayi dhārayataś ceta upatiṣṭhanti siddhayaḥ,भ्प्_११.१५.००१ श्री-भगवान् उवाच जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जित-श्वासस्य योगिनः मयि धारयतश् चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धयः
11,15,2,bhp_11.15.002 śrī-uddhava uvāca kayā dhāraṇayā kā svit kathaṃ vā siddhir acyuta kati vā siddhayo brūhi yogināṃ siddhi-do bhavān,भ्प्_११.१५.००२ श्री-उद्धव उवाच कया धारणया का स्वित् कथं वा सिद्धिर् अच्युत कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धि-दो भवान्
11,15,3,bhp_11.15.003 śrī-bhagavān uvāca siddhayo 'ṣṭādaśa proktā dhāraṇā yoga-pāra-gaiḥ tāsām aṣṭau mat-pradhānā daśaiva guṇa-hetavaḥ,भ्प्_११.१५.००३ श्री-भगवान् उवाच सिद्धयो ऽष्टादश प्रोक्ता धारणा योग-पार-गैः तासाम् अष्टौ मत्-प्रधाना दशैव गुण-हेतवः
11,15,4,aṇimā mahimā mūrter laghimā prāptir indriyaiḥ prākāmyaṃ śruta-dṛṣṭeṣu śakti-preraṇam īśitā,अणिमा महिमा मूर्तेर् लघिमा प्राप्तिर् इन्द्रियैः प्राकाम्यं श्रुत-दृष्टेषु शक्ति-प्रेरणम् ईशिता
11,15,5,guṇeṣv asaṅgo vaśitā yat-kāmas tad avasyati etā me siddhayaḥ saumya aṣṭāv autpattikā matāḥ,गुणेष्व् असङ्गो वशिता यत्-कामस् तद् अवस्यति एता मे सिद्धयः सौम्य अष्टाव् औत्पत्तिका मताः
11,15,6,anūrmimattvaṃ dehe 'smin dūra-śravaṇa-darśanam mano-javaḥ kāma-rūpaṃ para-kāya-praveśanam,अनूर्मिमत्त्वं देहे ऽस्मिन् दूर-श्रवण-दर्शनम् मनो-जवः काम-रूपं पर-काय-प्रवेशनम्
11,15,7,svacchanda-mṛtyur devānāṃ saha-krīḍānudarśanam yathā-saṅkalpa-saṃsiddhir ājñāpratihatā gatiḥ,स्वच्छन्द-मृत्युर् देवानां सह-क्रीडानुदर्शनम् यथा-सङ्कल्प-संसिद्धिर् आज्ञाप्रतिहता गतिः
11,15,8,tri-kāla-jñatvam advandvaṃ para-cittādy-abhijñatā agny-arkāmbu-viṣādīnāṃ pratiṣṭambho 'parājayaḥ,त्रि-काल-ज्ञत्वम् अद्वन्द्वं पर-चित्ताद्य्-अभिज्ञता अग्न्य्-अर्काम्बु-विषादीनां प्रतिष्टम्भो ऽपराजयः
11,15,9,etāś coddeśataḥ proktā yoga-dhāraṇa-siddhayaḥ yayā dhāraṇayā yā syād yathā vā syān nibodha me,एताश् चोद्देशतः प्रोक्ता योग-धारण-सिद्धयः यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान् निबोध मे
11,15,10,bhūta-sūkṣmātmani mayi tan-mātraṃ dhārayen manaḥ aṇimānam avāpnoti tan-mātropāsako mama,भूत-सूक्ष्मात्मनि मयि तन्-मात्रं धारयेन् मनः अणिमानम् अवाप्नोति तन्-मात्रोपासको मम
11,15,11,mahat-tattvātmani mayi yathā-saṃsthaṃ mano dadhat mahimānam avāpnoti bhūtānāṃ ca pṛthak pṛthak,महत्-तत्त्वात्मनि मयि यथा-संस्थं मनो दधत् महिमानम् अवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक्
11,15,12,paramāṇu-maye cittaṃ bhūtānāṃ mayi rañjayan kāla-sūkṣmārthatāṃ yogī laghimānam avāpnuyāt,परमाणु-मये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् काल-सूक्ष्मार्थतां योगी लघिमानम् अवाप्नुयात्
11,15,13,dhārayan mayy ahaṃ-tattve mano vaikārike 'khilam sarvendriyāṇām ātmatvaṃ prāptiṃ prāpnoti man-manāḥ,धारयन् मय्य् अहं-तत्त्वे मनो वैकारिके ऽखिलम् सर्वेन्द्रियाणाम् आत्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्-मनाः
11,15,14,mahaty ātmani yaḥ sūtre dhārayen mayi mānasam prākāmyaṃ pārameṣṭhyaṃ me vindate 'vyakta-janmanaḥ,महत्य् आत्मनि यः सूत्रे धारयेन् मयि मानसम् प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दते ऽव्यक्त-जन्मनः
11,15,15,viṣṇau try-adhīśvare cittaṃ dhārayet kāla-vigrahe sa īśitvam avāpnoti kṣetrajña-kṣetra-codanām,विष्णौ त्र्य्-अधीश्वरे चित्तं धारयेत् काल-विग्रहे स ईशित्वम् अवाप्नोति क्षेत्रज्ञ-क्षेत्र-चोदनाम्
11,15,16,nārāyaṇe turīyākhye bhagavac-chabda-śabdite mano mayy ādadhad yogī mad-dharmā vaśitām iyāt,नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्-छब्द-शब्दिते मनो मय्य् आदधद् योगी मद्-धर्मा वशिताम् इयात्
11,15,17,nirguṇe brahmaṇi mayi dhārayan viśadaṃ manaḥ paramānandam āpnoti yatra kāmo 'vasīyate,निर्गुणे ब्रह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः परमानन्दम् आप्नोति यत्र कामो ऽवसीयते
11,15,18,śvetadvīpa-patau cittaṃ śuddhe dharma-maye mayi dhārayañ chvetatāṃ yāti ṣaḍ-ūrmi-rahito naraḥ,श्वेतद्वीप-पतौ चित्तं शुद्धे धर्म-मये मयि धारयञ् छ्वेततां याति षड्-ऊर्मि-रहितो नरः
11,15,19,mayy ākāśātmani prāṇe manasā ghoṣam udvahan tatropalabdhā bhūtānāṃ haṃso vācaḥ śṛṇoty asau,मय्य् आकाशात्मनि प्राणे मनसा घोषम् उद्वहन् तत्रोपलब्धा भूतानां हंसो वाचः शृणोत्य् असौ
11,15,20,cakṣus tvaṣṭari saṃyojya tvaṣṭāram api cakṣuṣi māṃ tatra manasā dhyāyan viśvaṃ paśyati dūrataḥ,चक्षुस् त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारम् अपि चक्षुषि मां तत्र मनसा ध्यायन् विश्वं पश्यति दूरतः
11,15,21,mano mayi su-saṃyojya dehaṃ tad-anuvāyunā mad-dhāraṇānubhāvena tatrātmā yatra vai manaḥ,मनो मयि सु-संयोज्य देहं तद्-अनुवायुना मद्-धारणानुभावेन तत्रात्मा यत्र वै मनः
11,15,22,yadā mana upādāya yad yad rūpaṃ bubhūṣati tat tad bhaven mano-rūpaṃ mad-yoga-balam āśrayaḥ,यदा मन उपादाय यद् यद् रूपं बुभूषति तत् तद् भवेन् मनो-रूपं मद्-योग-बलम् आश्रयः
11,15,23,para-kāyaṃ viśan siddha ātmānaṃ tatra bhāvayet piṇḍaṃ hitvā viśet prāṇo vāyu-bhūtaḥ ṣaḍaṅghri-vat,पर-कायं विशन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् पिण्डं हित्वा विशेत् प्राणो वायु-भूतः षडङ्घ्रि-वत्
11,15,24,pārṣṇyāpīḍya gudaṃ prāṇaṃ hṛd-uraḥ-kaṇṭha-mūrdhasu āropya brahma-randhreṇa brahma nītvotsṛjet tanum,पार्ष्ण्यापीड्य गुदं प्राणं हृद्-उरः-कण्ठ-मूर्धसु आरोप्य ब्रह्म-रन्ध्रेण ब्रह्म नीत्वोत्सृजेत् तनुम्
11,15,25,vihariṣyan surākrīḍe mat-sthaṃ sattvaṃ vibhāvayet vimānenopatiṣṭhanti sattva-vṛttīḥ sura-striyaḥ,विहरिष्यन् सुराक्रीडे मत्-स्थं सत्त्वं विभावयेत् विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्व-वृत्तीः सुर-स्त्रियः
11,15,26,yathā saṅkalpayed buddhyā yadā vā mat-paraḥ pumān mayi satye mano yuñjaṃs tathā tat samupāśnute,यथा सङ्कल्पयेद् बुद्ध्या यदा वा मत्-परः पुमान् मयि सत्ये मनो युञ्जंस् तथा तत् समुपाश्नुते
11,15,27,yo vai mad-bhāvam āpanna īśitur vaśituḥ pumān kutaścin na vihanyeta tasya cājñā yathā mama,यो वै मद्-भावम् आपन्न ईशितुर् वशितुः पुमान् कुतश्चिन् न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम
11,15,28,mad-bhaktyā śuddha-sattvasya yogino dhāraṇā-vidaḥ tasya trai-kālikī buddhir janma-mṛtyūpabṛṃhitā,मद्-भक्त्या शुद्ध-सत्त्वस्य योगिनो धारणा-विदः तस्य त्रै-कालिकी बुद्धिर् जन्म-मृत्यूपबृंहिता
11,15,29,agny-ādibhir na hanyeta muner yoga-mayaṃ vapuḥ mad-yoga-śānta-cittasya yādasām udakaṃ yathā,अग्न्य्-आदिभिर् न हन्येत मुनेर् योग-मयं वपुः मद्-योग-शान्त-चित्तस्य यादसाम् उदकं यथा
11,15,30,mad-vibhūtīr abhidhyāyan śrīvatsāstra-vibhūṣitāḥ dhvajātapatra-vyajanaiḥ sa bhaved aparājitaḥ,मद्-विभूतीर् अभिध्यायन् श्रीवत्सास्त्र-विभूषिताः ध्वजातपत्र-व्यजनैः स भवेद् अपराजितः
11,15,31,upāsakasya mām evaṃ yoga-dhāraṇayā muneḥ siddhayaḥ pūrva-kathitā upatiṣṭhanty aśeṣataḥ,उपासकस्य माम् एवं योग-धारणया मुनेः सिद्धयः पूर्व-कथिता उपतिष्ठन्त्य् अशेषतः
11,15,32,jitendriyasya dāntasya jita-śvāsātmano muneḥ mad-dhāraṇāṃ dhārayataḥ kā sā siddhiḥ su-durlabhā,जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जित-श्वासात्मनो मुनेः मद्-धारणां धारयतः का सा सिद्धिः सु-दुर्लभा
11,15,33,antarāyān vadanty etā yuñjato yogam uttamam mayā sampadyamānasya kāla-kṣapaṇa-hetavaḥ,अन्तरायान् वदन्त्य् एता युञ्जतो योगम् उत्तमम् मया सम्पद्यमानस्य काल-क्षपण-हेतवः
11,15,34,janmauṣadhi-tapo-mantrair yāvatīr iha siddhayaḥ yogenāpnoti tāḥ sarvā nānyair yoga-gatiṃ vrajet,जन्मौषधि-तपो-मन्त्रैर् यावतीर् इह सिद्धयः योगेनाप्नोति ताः सर्वा नान्यैर् योग-गतिं व्रजेत्
11,15,35,sarvāsām api siddhīnāṃ hetuḥ patir ahaṃ prabhuḥ ahaṃ yogasya sāṅkhyasya dharmasya brahma-vādinām,सर्वासाम् अपि सिद्धीनां हेतुः पतिर् अहं प्रभुः अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धर्मस्य ब्रह्म-वादिनाम्
11,15,36,aham ātmāntaro bāhyo 'nāvṛtaḥ sarva-dehinām yathā bhūtāni bhūteṣu bahir antaḥ svayaṃ tathā,अहम् आत्मान्तरो बाह्यो ऽनावृतः सर्व-देहिनाम् यथा भूतानि भूतेषु बहिर् अन्तः स्वयं तथा
11,16,1,bhp_11.16.001 śrī-uddhava uvāca tvaṃ brahma paramaṃ sākṣād anādy-antam apāvṛtam sarveṣām api bhāvānāṃ trāṇa-sthity-apyayodbhavaḥ,भ्प्_११.१६.००१ श्री-उद्धव उवाच त्वं ब्रह्म परमं साक्षाद् अनाद्य्-अन्तम् अपावृतम् सर्वेषाम् अपि भावानां त्राण-स्थित्य्-अप्ययोद्भवः
11,16,2,uccāvaceṣu bhūteṣu durjñeyam akṛtātmabhiḥ upāsate tvāṃ bhagavan yāthā-tathyena brāhmaṇāḥ,उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयम् अकृतात्मभिः उपासते त्वां भगवन् याथा-तथ्येन ब्राह्मणाः
11,16,3,yeṣu yeṣu ca bhūteṣu bhaktyā tvāṃ paramarṣayaḥ upāsīnāḥ prapadyante saṃsiddhiṃ tad vadasva me,येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षयः उपासीनाः प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे
11,16,4,gūḍhaś carasi bhūtātmā bhūtānāṃ bhūta-bhāvana na tvāṃ paśyanti bhūtāni paśyantaṃ mohitāni te,गूढश् चरसि भूतात्मा भूतानां भूत-भावन न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते
11,16,5,yāḥ kāś ca bhūmau divi vai rasāyāṃ vibhūtayo dikṣu mahā-vibhūte tā mahyam ākhyāhy anubhāvitās te namāmi te tīrtha-padāṅghri-padmam,याः काश् च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महा-विभूते ता मह्यम् आख्याह्य् अनुभावितास् ते नमामि ते तीर्थ-पदाङ्घ्रि-पद्मम्
11,16,6,bhp_11.16.006 śrī-bhagavān uvāca evam etad ahaṃ pṛṣṭaḥ praśnaṃ praśna-vidāṃ vara yuyutsunā vinaśane sapatnair arjunena vai,भ्प्_११.१६.००६ श्री-भगवान् उवाच एवम् एतद् अहं पृष्टः प्रश्नं प्रश्न-विदां वर युयुत्सुना विनशने सपत्नैर् अर्जुनेन वै
11,16,7,jñātvā jñāti-vadhaṃ garhyam adharmaṃ rājya-hetukam tato nivṛtto hantāhaṃ hato 'yam iti laukikaḥ,ज्ञात्वा ज्ञाति-वधं गर्ह्यम् अधर्मं राज्य-हेतुकम् ततो निवृत्तो हन्ताहं हतो ऽयम् इति लौकिकः
11,16,8,sa tadā puruṣa-vyāghro yuktyā me pratibodhitaḥ abhyabhāṣata mām evaṃ yathā tvaṃ raṇa-mūrdhani,स तदा पुरुष-व्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधितः अभ्यभाषत माम् एवं यथा त्वं रण-मूर्धनि
11,16,9,aham ātmoddhavāmīṣāṃ bhūtānāṃ suhṛd īśvaraḥ ahaṃ sarvāṇi bhūtāni teṣāṃ sthity-udbhavāpyayaḥ,अहम् आत्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृद् ईश्वरः अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्य्-उद्भवाप्ययः
11,16,10,ahaṃ gatir gatimatāṃ kālaḥ kalayatām aham gunāṇāṃ cāpy ahaṃ sāmyaṃ guṇiny autpattiko guṇaḥ,अहं गतिर् गतिमतां कालः कलयताम् अहम् गुनाणां चाप्य् अहं साम्यं गुणिन्य् औत्पत्तिको गुणः
11,16,11,guṇinām apy ahaṃ sūtraṃ mahatāṃ ca mahān aham sūkṣmāṇām apy ahaṃ jīvo durjayānām ahaṃ manaḥ,गुणिनाम् अप्य् अहं सूत्रं महतां च महान् अहम् सूक्ष्माणाम् अप्य् अहं जीवो दुर्जयानाम् अहं मनः
11,16,12,hiraṇyagarbho vedānāṃ mantrāṇāṃ praṇavas tri-vṛt akṣarāṇām a-kāro 'smi padāni cchandusām aham,हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस् त्रि-वृत् अक्षराणाम् अ-कारो ऽस्मि पदानि च्छन्दुसाम् अहम्
11,16,13,indro 'haṃ sarva-devānāṃ vasūnām asmi havya-vāṭ ādityānām ahaṃ viṣṇū rudrāṇāṃ nīla-lohitaḥ,इन्द्रो ऽहं सर्व-देवानां वसूनाम् अस्मि हव्य-वाट् आदित्यानाम् अहं विष्णू रुद्राणां नील-लोहितः
11,16,14,brahmarṣīṇāṃ bhṛgur ahaṃ rājarṣīṇām ahaṃ manuḥ devarṣīṇāṃ nārado 'haṃ havirdhāny asmi dhenuṣu,ब्रह्मर्षीणां भृगुर् अहं राजर्षीणाम् अहं मनुः देवर्षीणां नारदो ऽहं हविर्धान्य् अस्मि धेनुषु
11,16,15,siddheśvarāṇāṃ kapilaḥ suparṇo 'haṃ patatriṇām prajāpatīnāṃ dakṣo 'haṃ pitṝṇām aham aryamā,सिद्धेश्वराणां कपिलः सुपर्णो ऽहं पतत्रिणाम् प्रजापतीनां दक्षो ऽहं पितॄणाम् अहम् अर्यमा
11,16,16,māṃ viddhy uddhava daityānāṃ prahlādam asureśvaram somaṃ nakṣatrauṣadhīnāṃ dhaneśaṃ yakṣa-rakṣasām,मां विद्ध्य् उद्धव दैत्यानां प्रह्लादम् असुरेश्वरम् सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्ष-रक्षसाम्
11,16,17,airāvataṃ gajendrāṇāṃ yādasāṃ varuṇaṃ prabhum tapatāṃ dyumatāṃ sūryaṃ manuṣyāṇāṃ ca bhū-patim,ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भू-पतिम्
11,16,18,uccaiḥśravās turaṅgāṇāṃ dhātūnām asmi kāñcanam yamaḥ saṃyamatāṃ cāham sarpāṇām asmi vāsukiḥ,उच्चैःश्रवास् तुरङ्गाणां धातूनाम् अस्मि काञ्चनम् यमः संयमतां चाहम् सर्पाणाम् अस्मि वासुकिः
11,16,19,nāgendrāṇām ananto 'haṃ mṛgendraḥ śṛṅgi-daṃṣṭriṇām āśramāṇām ahaṃ turyo varṇānāṃ prathamo 'nagha,नागेन्द्राणाम् अनन्तो ऽहं मृगेन्द्रः शृङ्गि-दंष्ट्रिणाम् आश्रमाणाम् अहं तुर्यो वर्णानां प्रथमो ऽनघ
11,16,20,tīrthānāṃ srotasāṃ gaṅgā samudraḥ sarasām aham āyudhānāṃ dhanur ahaṃ tripura-ghno dhanuṣmatām,तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्रः सरसाम् अहम् आयुधानां धनुर् अहं त्रिपुर-घ्नो धनुष्मताम्
11,16,21,dhiṣṇyānām asmy ahaṃ merur gahanānāṃ himālayaḥ vanaspatīnām aśvattha oṣadhīnām ahaṃ yavaḥ,धिष्ण्यानाम् अस्म्य् अहं मेरुर् गहनानां हिमालयः वनस्पतीनाम् अश्वत्थ ओषधीनाम् अहं यवः
11,16,22,purodhasāṃ vasiṣṭho 'haṃ brahmiṣṭhānāṃ bṛhaspatiḥ skando 'haṃ sarva-senānyām agraṇyāṃ bhagavān ajaḥ,पुरोधसां वसिष्ठो ऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पतिः स्कन्दो ऽहं सर्व-सेनान्याम् अग्रण्यां भगवान् अजः
11,16,23,yajñānāṃ brahma-yajño 'haṃ vratānām avihiṃsanam vāyv-agny-arkāmbu-vāg-ātmā śucīnām apy ahaṃ śuciḥ,यज्ञानां ब्रह्म-यज्ञो ऽहं व्रतानाम् अविहिंसनम् वाय्व्-अग्न्य्-अर्काम्बु-वाग्-आत्मा शुचीनाम् अप्य् अहं शुचिः
11,16,24,yogānām ātma-saṃrodho mantro 'smi vijigīṣatām ānvīkṣikī kauśalānāṃ vikalpaḥ khyāti-vādinām,योगानाम् आत्म-संरोधो मन्त्रो ऽस्मि विजिगीषताम् आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्पः ख्याति-वादिनाम्
11,16,25,strīṇāṃ tu śatarūpāhaṃ puṃsāṃ svāyambhuvo manuḥ nārāyaṇo munīnāṃ ca kumāro brahmacāriṇām,स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनुः नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम्
11,16,26,dharmāṇām asmi sannyāsaḥ kṣemāṇām abahir-matiḥ guhyānāṃ su-nṛtaṃ maunaṃ mithunānām ajas tv aham,धर्माणाम् अस्मि सन्न्यासः क्षेमाणाम् अबहिर्-मतिः गुह्यानां सु-नृतं मौनं मिथुनानाम् अजस् त्व् अहम्
11,16,27,saṃvatsaro 'smy animiṣām ṛtūnāṃ madhu-mādhavau māsānāṃ mārgaśīrṣo 'haṃ nakṣatrāṇāṃ tathābhijit,संवत्सरो ऽस्म्य् अनिमिषाम् ऋतूनां मधु-माधवौ मासानां मार्गशीर्षो ऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित्
11,16,28,ahaṃ yugānāṃ ca kṛtaṃ dhīrāṇāṃ devalo 'sitaḥ dvaipāyano 'smi vyāsānāṃ kavīnāṃ kāvya ātmavān,अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलो ऽसितः द्वैपायनो ऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान्
11,16,29,vāsudevo bhagavatāṃ tvaṃ tu bhāgavateṣv aham kimpuruṣānāṃ hanumān vidyādhrāṇāṃ sudarśanaḥ,वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्व् अहम् किम्पुरुषानां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शनः
11,16,30,ratnānāṃ padma-rāgo 'smi padma-kośaḥ su-peśasām kuśo 'smi darbha-jātīnāṃ gavyam ājyaṃ haviḥṣv aham,रत्नानां पद्म-रागो ऽस्मि पद्म-कोशः सु-पेशसाम् कुशो ऽस्मि दर्भ-जातीनां गव्यम् आज्यं हविःष्व् अहम्
11,16,31,vyavasāyinām ahaṃ lakṣmīḥ kitavānāṃ chala-grahaḥ titikṣāsmi titikṣūṇāṃ sattvaṃ sattvavatām aham,व्यवसायिनाम् अहं लक्ष्मीः कितवानां छल-ग्रहः तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववताम् अहम्
11,16,32,ojaḥ saho balavatāṃ karmāhaṃ viddhi sātvatām sātvatāṃ nava-mūrtīnām ādi-mūrtir ahaṃ parā,ओजः सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् सात्वतां नव-मूर्तीनाम् आदि-मूर्तिर् अहं परा
11,16,33,viśvāvasuḥ pūrvacittir gandharvāpsarasām aham bhūdharāṇām ahaṃ sthairyaṃ gandha-mātram ahaṃ bhuvaḥ,विश्वावसुः पूर्वचित्तिर् गन्धर्वाप्सरसाम् अहम् भूधराणाम् अहं स्थैर्यं गन्ध-मात्रम् अहं भुवः
11,16,34,apāṃ rasaś ca paramas tejiṣṭhānāṃ vibhāvasuḥ prabhā sūryendu-tārāṇāṃ śabdo 'haṃ nabhasaḥ paraḥ,अपां रसश् च परमस् तेजिष्ठानां विभावसुः प्रभा सूर्येन्दु-ताराणां शब्दो ऽहं नभसः परः
11,16,35,brahmaṇyānāṃ balir ahaṃ vīrāṇām aham arjunaḥ bhūtānāṃ sthitir utpattir ahaṃ vai pratisaṅkramaḥ,ब्रह्मण्यानां बलिर् अहं वीराणाम् अहम् अर्जुनः भूतानां स्थितिर् उत्पत्तिर् अहं वै प्रतिसङ्क्रमः
11,16,36,gaty-ukty-utsargopādānam ānanda-sparśa-lakṣanam āsvāda-śruty-avaghrāṇam ahaṃ sarvendriyendriyam,गत्य्-उक्त्य्-उत्सर्गोपादानम् आनन्द-स्पर्श-लक्षनम् आस्वाद-श्रुत्य्-अवघ्राणम् अहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम्
11,16,37,pṛthivī vāyur ākāśa āpo jyotir ahaṃ mahān vikāraḥ puruṣo 'vyaktaṃ rajaḥ sattvaṃ tamaḥ param aham etat prasaṅkhyānaṃ jñānaṃ tattva-viniścayaḥ,पृथिवी वायुर् आकाश आपो ज्योतिर् अहं महान् विकारः पुरुषो ऽव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् अहम् एतत् प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्व-विनिश्चयः
11,16,38,mayeśvareṇa jīvena guṇena guṇinā vinā sarvātmanāpi sarveṇa na bhāvo vidyate kvacit,मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित्
11,16,39,saṅkhyānaṃ paramāṇūnāṃ kālena kriyate mayā na tathā me vibhūtīnāṃ sṛjato 'ṇḍāni koṭiśaḥ,सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया न तथा मे विभूतीनां सृजतो ऽण्डानि कोटिशः
11,16,40,tejaḥ śrīḥ kīrtir aiśvaryaṃ hrīs tyāgaḥ saubhagaṃ bhagaḥ vīryaṃ titikṣā vijñānaṃ yatra yatra sa me 'ṃśakaḥ,तेजः श्रीः कीर्तिर् ऐश्वर्यं ह्रीस् त्यागः सौभगं भगः वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मे ऽंशकः
11,16,41,etās te kīrtitāḥ sarvāḥ saṅkṣepeṇa vibhūtayaḥ mano-vikārā evaite yathā vācābhidhīyate,एतास् ते कीर्तिताः सर्वाः सङ्क्षेपेण विभूतयः मनो-विकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते
11,16,42,vācaṃ yaccha mano yaccha prāṇān yacchedriyāṇi ca ātmānam ātmanā yaccha na bhūyaḥ kalpase 'dhvane,वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेद्रियाणि च आत्मानम् आत्मना यच्छ न भूयः कल्पसे ऽध्वने
11,16,43,yo vai vāṅ-manasī saṃyag asaṃyacchan dhiyā yatiḥ tasya vrataṃ tapo dānaṃ sravaty āma-ghaṭāmbu-vat,यो वै वाङ्-मनसी संयग् असंयच्छन् धिया यतिः तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्य् आम-घटाम्बु-वत्
11,16,44,tasmād vaco manaḥ prāṇān niyacchen mat-parāyaṇaḥ mad-bhakti-yuktayā buddhyā tataḥ parisamāpyate,तस्माद् वचो मनः प्राणान् नियच्छेन् मत्-परायणः मद्-भक्ति-युक्तया बुद्ध्या ततः परिसमाप्यते
11,17,1,bhp_11.17.001 śrī-uddhava uvāca yas tvayābhihitaḥ pūrvaṃ dharmas tvad-bhakti-lakṣaṇaḥ varṇāśamācāravatāṃ sarveṣāṃ dvi-padām api,भ्प्_११.१७.००१ श्री-उद्धव उवाच यस् त्वयाभिहितः पूर्वं धर्मस् त्वद्-भक्ति-लक्षणः वर्णाशमाचारवतां सर्वेषां द्वि-पदाम् अपि
11,17,2,yathānuṣṭhīyamānena tvayi bhaktir nṛṇāṃ bhavet sva-dharmeṇāravindākṣa tan mamākhyātum arhasi,यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर् नृणां भवेत् स्व-धर्मेणारविन्दाक्ष तन् ममाख्यातुम् अर्हसि
11,17,3,purā kila mahā-bāho dharmaṃ paramakaṃ prabho yat tena haṃsa-rūpeṇa brahmaṇe 'bhyāttha mādhava,पुरा किल महा-बाहो धर्मं परमकं प्रभो यत् तेन हंस-रूपेण ब्रह्मणे ऽभ्यात्थ माधव
11,17,4,sa idānīṃ su-mahatā kālenāmitra-karśana na prāyo bhavitā martya- loke prāg anuśāsitaḥ,स इदानीं सु-महता कालेनामित्र-कर्शन न प्रायो भविता मर्त्य- लोके प्राग् अनुशासितः
11,17,5,vaktā kartāvitā nānyo dharmasyācyuta te bhuvi sabhāyām api vairiñcyāṃ yatra mūrti-dharāḥ kalāḥ,वक्ता कर्ताविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि सभायाम् अपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्ति-धराः कलाः
11,17,6,kartrāvitrā pravaktrā ca bhavatā madhusūdana tyakte mahī-tale deva vinaṣṭaṃ kaḥ pravakṣyati,कर्त्रावित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन त्यक्ते मही-तले देव विनष्टं कः प्रवक्ष्यति
11,17,7,tat tvaṃ naḥ sarva-dharma-jña dharmas tvad-bhakti-lakṣaṇaḥ yathā yasya vidhīyeta tathā varṇaya me prabho,तत् त्वं नः सर्व-धर्म-ज्ञ धर्मस् त्वद्-भक्ति-लक्षणः यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो
11,17,8,bhp_11.17.008 śrī-śuka uvāca itthaṃ sva-bhṛtya-mukhyena pṛṣṭaḥ sa bhagavān hariḥ prītaḥ kṣemāya martyānāṃ dharmān āha sanātanān,भ्प्_११.१७.००८ श्री-शुक उवाच इत्थं स्व-भृत्य-मुख्येन पृष्टः स भगवान् हरिः प्रीतः क्षेमाय मर्त्यानां धर्मान् आह सनातनान्
11,17,9,bhp_11.17.009 śrī-bhagavān uvāca dharmya eṣa tava praśno naiḥśreyasa-karo nṛṇām varṇāśramācāravatāṃ tam uddhava nibodha me,भ्प्_११.१७.००९ श्री-भगवान् उवाच धर्म्य एष तव प्रश्नो नैःश्रेयस-करो नृणाम् वर्णाश्रमाचारवतां तम् उद्धव निबोध मे
11,17,10,ādau kṛta-yuge varṇo nṛṇāṃ haṃsa iti smṛtaḥ kṛta-kṛtyāḥ prajā jātyā tasmāt kṛta-yugaṃ viduḥ,आदौ कृत-युगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृतः कृत-कृत्याः प्रजा जात्या तस्मात् कृत-युगं विदुः
11,17,11,vedaḥ praṇava evāgre dharmo 'haṃ vṛṣa-rūpa-dhṛk upāsate tapo-niṣṭhā haṃsaṃ māṃ mukta-kilbiṣāḥ,वेदः प्रणव एवाग्रे धर्मो ऽहं वृष-रूप-धृक् उपासते तपो-निष्ठा हंसं मां मुक्त-किल्बिषाः
11,17,12,tretā-mukhe mahā-bhāga prāṇān me hṛdayāt trayī vidyā prādurabhūt tasyā aham āsaṃ tri-vṛn makhaḥ,त्रेता-मुखे महा-भाग प्राणान् मे हृदयात् त्रयी विद्या प्रादुरभूत् तस्या अहम् आसं त्रि-वृन् मखः
11,17,13,vipra-kṣatriya-viṭ-śūdrā mukha-bāhūru-pāda-jāḥ vairājāt puruṣāj jātā ya ātmācāra-lakṣaṇāḥ,विप्र-क्षत्रिय-विट्-शूद्रा मुख-बाहूरु-पाद-जाः वैराजात् पुरुषाज् जाता य आत्माचार-लक्षणाः
11,17,14,gṛhāśramo jaghanato brahmacaryaṃ hṛdo mama vakṣaḥ-sthalād vane-vāsaḥ sannyāsaḥ śirasi sthitaḥ,गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम वक्षः-स्थलाद् वने-वासः सन्न्यासः शिरसि स्थितः
11,17,15,varṇānām āśramāṇāṃ ca janma-bhūmy-anusāriṇīḥ āsan prakṛtayo nṝnāṃ nīcair nīcottamottamāḥ,वर्णानाम् आश्रमाणां च जन्म-भूम्य्-अनुसारिणीः आसन् प्रकृतयो नॄनां नीचैर् नीचोत्तमोत्तमाः
11,17,16,śamo damas tapaḥ śaucaṃ santoṣaḥ kṣāntir ārjavam mad-bhaktiś ca dayā satyaṃ brahma-prakṛtayas tv imāḥ,शमो दमस् तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिर् आर्जवम् मद्-भक्तिश् च दया सत्यं ब्रह्म-प्रकृतयस् त्व् इमाः
11,17,17,tejo balaṃ dhṛtiḥ śauryaṃ titikṣaudāryam udyamaḥ sthairyaṃ brahmanyam aiśvaryaṃ kṣatra-prakṛtayas tv imāḥ,तेजो बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षौदार्यम् उद्यमः स्थैर्यं ब्रह्मन्यम् ऐश्वर्यं क्षत्र-प्रकृतयस् त्व् इमाः
11,17,18,āstikyaṃ dāna-niṣṭhā ca adambho brahma-sevanam atuṣṭir arthopacayair vaiśya-prakṛtayas tv imāḥ,आस्तिक्यं दान-निष्ठा च अदम्भो ब्रह्म-सेवनम् अतुष्टिर् अर्थोपचयैर् वैश्य-प्रकृतयस् त्व् इमाः
11,17,19,śuśrūṣaṇaṃ dvija-gavāṃ devānāṃ cāpy amāyayā tatra labdhena santoṣaḥ śūdra-prakṛtayas tv imāḥ,शुश्रूषणं द्विज-गवां देवानां चाप्य् अमायया तत्र लब्धेन सन्तोषः शूद्र-प्रकृतयस् त्व् इमाः
11,17,20,aśaucam anṛtaṃ steyaṃ nāstikyaṃ śuṣka-vigrahaḥ kāmaḥ krodhaś ca tarṣaś ca sa bhāvo 'ntyāvasāyinām,अशौचम् अनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्क-विग्रहः कामः क्रोधश् च तर्षश् च स भावो ऽन्त्यावसायिनाम्
11,17,21,ahiṃsā satyam asteyam akāma-krodha-lobhatā bhūta-priya-hitehā ca dharmo 'yaṃ sārva-varṇikaḥ,अहिंसा सत्यम् अस्तेयम् अकाम-क्रोध-लोभता भूत-प्रिय-हितेहा च धर्मो ऽयं सार्व-वर्णिकः
11,17,22,dvitīyaṃ prāpyānupūrvyāj janmopanayanaṃ dvijaḥ vasan guru-kule dānto brahmādhīyīta cāhūtaḥ,द्वितीयं प्राप्यानुपूर्व्याज् जन्मोपनयनं द्विजः वसन् गुरु-कुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहूतः
11,17,23,mekhalājina-daṇḍākṣa- brahma-sūtra-kamaṇḍalūn jaṭilo 'dhauta-dad-vāso 'rakta-pīṭhaḥ kuśān dadhat,मेखलाजिन-दण्डाक्ष- ब्रह्म-सूत्र-कमण्डलून् जटिलो ऽधौत-दद्-वासो ऽरक्त-पीठः कुशान् दधत्
11,17,24,snāna-bhojana-homeṣu japoccāre ca vāg-yataḥ na cchindyān nakha-romāṇi kakṣopastha-gatāny api,स्नान-भोजन-होमेषु जपोच्चारे च वाग्-यतः न च्छिन्द्यान् नख-रोमाणि कक्षोपस्थ-गतान्य् अपि
11,17,25,reto nāvakirej jātu brahma-vrata-dharaḥ svayam avakīrṇe 'vagāhyāpsu yatāsus tri-padāṃ japet,रेतो नावकिरेज् जातु ब्रह्म-व्रत-धरः स्वयम् अवकीर्णे ऽवगाह्याप्सु यतासुस् त्रि-पदां जपेत्
11,17,26,agny-arkācārya-go-vipra- guru-vṛddha-surāñ śuciḥ samāhita upāsīta sandhye dve yata-vāg japan,अग्न्य्-अर्काचार्य-गो-विप्र- गुरु-वृद्ध-सुराञ् शुचिः समाहित उपासीत सन्ध्ये द्वे यत-वाग् जपन्
11,17,27,ācāryaṃ māṃ vijānīyān nāvanmanyeta karhicit na martya-buddhyāsūyeta sarva-deva-mayo guruḥ,आचार्यं मां विजानीयान् नावन्मन्येत कर्हिचित् न मर्त्य-बुद्ध्यासूयेत सर्व-देव-मयो गुरुः
11,17,28,sāyaṃ prātar upānīya bhaikṣyaṃ tasmai nivedayet yac cānyad apy anujñātam upayuñjīta saṃyataḥ,सायं प्रातर् उपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् यच् चान्यद् अप्य् अनुज्ञातम् उपयुञ्जीत संयतः
11,17,29,śuśrūṣamāṇa ācāryaṃ sadopāsīta nīca-vat yāna-śayyāsana-sthānair nāti-dūre kṛtāñjaliḥ,शुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीच-वत् यान-शय्यासन-स्थानैर् नाति-दूरे कृताञ्जलिः
11,17,30,evaṃ-vṛtto guru-kule vased bhoga-vivarjitaḥ vidyā samāpyate yāvad bibhrad vratam akhaṇḍitam,एवं-वृत्तो गुरु-कुले वसेद् भोग-विवर्जितः विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतम् अखण्डितम्
11,17,31,yady asau chandasāṃ lokam ārokṣyan brahma-viṣṭapam gurave vinyased dehaṃ svādhyāyārthaṃ bṛhad-vrataḥ,यद्य् असौ छन्दसां लोकम् आरोक्ष्यन् ब्रह्म-विष्टपम् गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्-व्रतः
11,17,32,agnau gurāv ātmani ca sarva-bhūteṣu māṃ param apṛthag-dhīr upasīta brahma-varcasvy akalmaṣaḥ,अग्नौ गुराव् आत्मनि च सर्व-भूतेषु मां परम् अपृथग्-धीर् उपसीत ब्रह्म-वर्चस्व्य् अकल्मषः
11,17,33,strīṇāṃ nirīkṣaṇa-sparśa- saṃlāpa-kṣvelanādikam prāṇino mithunī-bhūtān agṛhastho 'gratas tyajet,स्त्रीणां निरीक्षण-स्पर्श- संलाप-क्ष्वेलनादिकम् प्राणिनो मिथुनी-भूतान् अगृहस्थो ऽग्रतस् त्यजेत्
11,17,34,śaucam ācamanaṃ snānaṃ sandhyopāstir mamārcanam tīrtha-sevā japo 'spṛśyā- bhakṣyāsambhāṣya-varjanam,शौचम् आचमनं स्नानं सन्ध्योपास्तिर् ममार्चनम् तीर्थ-सेवा जपो ऽस्पृश्या- भक्ष्यासम्भाष्य-वर्जनम्
11,17,35,sarvāśrama-prayukto 'yaṃ niyamaḥ kula-nandana mad-bhāvaḥ sarva-bhūteṣu mano-vāk-kāya-saṃyamaḥ,सर्वाश्रम-प्रयुक्तो ऽयं नियमः कुल-नन्दन मद्-भावः सर्व-भूतेषु मनो-वाक्-काय-संयमः
11,17,36,evaṃ bṛhad-vrata-dharo brāhmaṇo 'gnir iva jvalan mad-bhaktas tīvra-tapasā dagdha-karmāśayo 'malaḥ,एवं बृहद्-व्रत-धरो ब्राह्मणो ऽग्निर् इव ज्वलन् मद्-भक्तस् तीव्र-तपसा दग्ध-कर्माशयो ऽमलः
11,17,37,athānantaram āvekṣyan yathā-jijñāsitāgamaḥ gurave dakṣiṇāṃ dattvā snāyād gurv-anumoditaḥ,अथानन्तरम् आवेक्ष्यन् यथा-जिज्ञासितागमः गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद् गुर्व्-अनुमोदितः
11,17,38,gṛhaṃ vanaṃ vopaviśet pravrajed vā dvijottamaḥ āśramād āśramaṃ gacchen nānyathāmat-paraś caret,गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तमः आश्रमाद् आश्रमं गच्छेन् नान्यथामत्-परश् चरेत्
11,17,39,gṛhārthī sadṛśīṃ bhāryām udvahed ajugupsitām yavīyasīṃ tu vayasā yaṃ sa-varṇām anu kramāt,गृहार्थी सदृशीं भार्याम् उद्वहेद् अजुगुप्सिताम् यवीयसीं तु वयसा यं स-वर्णाम् अनु क्रमात्
11,17,40,ijyādhyayana-dānāni sarveṣāṃ ca dvi-janmanām pratigraho 'dhyāpanaṃ ca brāhmaṇasyaiva yājanam,इज्याध्ययन-दानानि सर्वेषां च द्वि-जन्मनाम् प्रतिग्रहो ऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम्
11,17,41,pratigrahaṃ manyamānas tapas-tejo-yaśo-nudam anyābhyām eva jīveta śilair vā doṣa-dṛk tayoḥ,प्रतिग्रहं मन्यमानस् तपस्-तेजो-यशो-नुदम् अन्याभ्याम् एव जीवेत शिलैर् वा दोष-दृक् तयोः
11,17,42,brāhmaṇasya hi deho 'yaṃ kṣudra-kāmāya neṣyate kṛcchrāya tapase ceha pretyānanta-sukhāya ca,ब्राह्मणस्य हि देहो ऽयं क्षुद्र-कामाय नेष्यते कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्त-सुखाय च
11,17,43,śiloñcha-vṛttyā parituṣṭa-citto dharmaṃ mahāntaṃ virajaṃ juṣāṇaḥ mayy arpitātmā gṛha eva tiṣṭhan nāti-prasaktaḥ samupaiti śāntim,शिलोञ्छ-वृत्त्या परितुष्ट-चित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाणः मय्य् अर्पितात्मा गृह एव तिष्ठन् नाति-प्रसक्तः समुपैति शान्तिम्
11,17,44,samuddharanti ye vipraṃ sīdantaṃ mat-parāyaṇam tān uddhariṣye na cirād āpadbhyo naur ivārṇavāt,समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्-परायणम् तान् उद्धरिष्ये न चिराद् आपद्भ्यो नौर् इवार्णवात्
11,17,45,sarvāḥ samuddhared rājā piteva vyasanāt prajāḥ ātmānam ātmanā dhīro yathā gaja-patir gajān,सर्वाः समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजाः आत्मानम् आत्मना धीरो यथा गज-पतिर् गजान्
11,17,46,evaṃ-vidho nara-patir vimānenārka-varcasā vidhūyehāśubhaṃ kṛtsnam indreṇa saha modate,एवं-विधो नर-पतिर् विमानेनार्क-वर्चसा विधूयेहाशुभं कृत्स्नम् इन्द्रेण सह मोदते
11,17,47,sīdan vipro vaṇig-vṛttyā paṇyair evāpadaṃ taret khaḍgena vāpadākrānto na śva-vṛttyā kathañcana,सीदन् विप्रो वणिग्-वृत्त्या पण्यैर् एवापदं तरेत् खड्गेन वापदाक्रान्तो न श्व-वृत्त्या कथञ्चन
11,17,48,vaiśya-vṛttyā tu rājanyo jīven mṛgayayāpadi cared vā vipra-rūpeṇa na śva-vṛttyā kathañcana,वैश्य-वृत्त्या तु राजन्यो जीवेन् मृगययापदि चरेद् वा विप्र-रूपेण न श्व-वृत्त्या कथञ्चन
11,17,49,śūdra-vṛttiṃ bhajed vaiśyaḥ śūdraḥ kāru-kaṭa-kriyām kṛcchrān mukto na garhyeṇa vṛttiṃ lipseta karmaṇā,शूद्र-वृत्तिं भजेद् वैश्यः शूद्रः कारु-कट-क्रियाम् कृच्छ्रान् मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा
11,17,50,vedādhyāya-svadhā-svāhā- baly-annādyair yathodayam devarṣi-pitṛ-bhūtāni mad-rūpāṇy anv-ahaṃ yajet,वेदाध्याय-स्वधा-स्वाहा- बल्य्-अन्नाद्यैर् यथोदयम् देवर्षि-पितृ-भूतानि मद्-रूपाण्य् अन्व्-अहं यजेत्
11,17,51,yadṛcchayopapannena śuklenopārjitena vā dhanenāpīḍayan bhṛtyān nyāyenaivāharet kratūn,यदृच्छयोपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत् क्रतून्
11,17,52,kuṭumbeṣu na sajjeta na pramādyet kuṭumby api vipaścin naśvaraṃ paśyed adṛṣṭam api dṛṣṭa-vat,कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्ब्य् अपि विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्ट-वत्
11,17,53,putra-dārāpta-bandhūnāṃ saṅgamaḥ pāntha-saṅgamaḥ anu-dehaṃ viyanty ete svapno nidrānugo yathā,पुत्र-दाराप्त-बन्धूनां सङ्गमः पान्थ-सङ्गमः अनु-देहं वियन्त्य् एते स्वप्नो निद्रानुगो यथा
11,17,54,itthaṃ parimṛśan mukto gṛheṣv atithi-vad vasan na gṛhair anubadhyeta nirmamo nirahaṅkṛtaḥ,इत्थं परिमृशन् मुक्तो गृहेष्व् अतिथि-वद् वसन् न गृहैर् अनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृतः
11,17,55,karmabhir gṛha-medhīyair iṣṭvā mām eva bhaktimān tiṣṭhed vanaṃ vopaviśet prajāvān vā parivrajet,कर्मभिर् गृह-मेधीयैर् इष्ट्वा माम् एव भक्तिमान् तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत्
11,17,56,yas tv āsakta-matir gehe putra-vittaiṣaṇāturaḥ straiṇaḥ kṛpaṇa-dhīr mūḍho mamāham iti badhyate,यस् त्व् आसक्त-मतिर् गेहे पुत्र-वित्तैषणातुरः स्त्रैणः कृपण-धीर् मूढो ममाहम् इति बध्यते
11,17,57,aho me pitarau vṛddhau bhāryā bālātmajātmajāḥ anāthā mām ṛte dīnāḥ kathaṃ jīvanti duḥkhitāḥ,अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजात्मजाः अनाथा माम् ऋते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः
11,17,58,evaṃ gṛhāśayākṣipta- hṛdayo mūḍha-dhīr ayam atṛptas tān anudhyāyan mṛto 'ndhaṃ viśate tamaḥ,एवं गृहाशयाक्षिप्त- हृदयो मूढ-धीर् अयम् अतृप्तस् तान् अनुध्यायन् मृतो ऽन्धं विशते तमः
11,18,1,bhp_11.18.001 śrī-bhagavān uvāca vanaṃ vivikṣuḥ putreṣu bhāryāṃ nyasya sahaiva vā vana eva vasec chāntas tṛtīyaṃ bhāgam āyuṣaḥ,भ्प्_११.१८.००१ श्री-भगवान् उवाच वनं विविक्षुः पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा वन एव वसेच् छान्तस् तृतीयं भागम् आयुषः
11,18,2,kanda-mūla-phalair vanyair medhyair vṛttiṃ prakalpayet vasīta valkalaṃ vāsas tṛṇa-parṇājināni vā,कन्द-मूल-फलैर् वन्यैर् मेध्यैर् वृत्तिं प्रकल्पयेत् वसीत वल्कलं वासस् तृण-पर्णाजिनानि वा
11,18,3,keśa-roma-nakha-śmaśru- malāni bibhṛyād dataḥ na dhāved apsu majjeta tri kālaṃ sthaṇḍile-śayaḥ,केश-रोम-नख-श्मश्रु- मलानि बिभृयाद् दतः न धावेद् अप्सु मज्जेत त्रि कालं स्थण्डिले-शयः
11,18,4,grīṣme tapyeta pañcāgnīn varṣāsv āsāra-ṣāḍ jale ākaṇtha-magnaḥ śiśira evaṃ vṛttas tapaś caret,ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्व् आसार-षाड् जले आकण्थ-मग्नः शिशिर एवं वृत्तस् तपश् चरेत्
11,18,5,agni-pakvaṃ samaśnīyāt kāla-pakvam athāpi vā ulūkhalāśma-kuṭṭo vā dantolūkhala eva vā,अग्नि-पक्वं समश्नीयात् काल-पक्वम् अथापि वा उलूखलाश्म-कुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा
11,18,6,svayaṃ sañcinuyāt sarvam ātmano vṛtti-kāraṇam deśa-kāla-balābhijño nādadītānyadāhṛtam,स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वम् आत्मनो वृत्ति-कारणम् देश-काल-बलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहृतम्
11,18,7,vanyaiś caru-puroḍāśair nirvapet kāla-coditān na tu śrautena paśunā māṃ yajeta vanāśramī,वन्यैश् चरु-पुरोडाशैर् निर्वपेत् काल-चोदितान् न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी
11,18,8,agnihotraṃ ca darśaś ca paurṇamāsaś ca pūrva-vat cāturmāsyāni ca muner āmnātāni ca naigamaiḥ,अग्निहोत्रं च दर्शश् च पौर्णमासश् च पूर्व-वत् चातुर्मास्यानि च मुनेर् आम्नातानि च नैगमैः
11,18,9,evaṃ cīrṇena tapasā munir dhamani-santataḥ māṃ tapo-mayam ārādhya ṛṣi-lokād upaiti mām,एवं चीर्णेन तपसा मुनिर् धमनि-सन्ततः मां तपो-मयम् आराध्य ऋषि-लोकाद् उपैति माम्
11,18,10,yas tv etat kṛcchrataś cīrṇaṃ tapo niḥśreyasaṃ mahat kāmāyālpīyase yuñjyād bāliśaḥ ko 'paras tataḥ,यस् त्व् एतत् कृच्छ्रतश् चीर्णं तपो निःश्रेयसं महत् कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद् बालिशः को ऽपरस् ततः
11,18,11,yadāsau niyame 'kalpo jarayā jāta-vepathuḥ ātmany agnīn samāropya mac-citto 'gniṃ samāviśet,यदासौ नियमे ऽकल्पो जरया जात-वेपथुः आत्मन्य् अग्नीन् समारोप्य मच्-चित्तो ऽग्निं समाविशेत्
11,18,12,yadā karma-vipākeṣu lokeṣu nirayātmasu virāgo jāyate samyaṅ nyastāgniḥ pravrajet tataḥ,यदा कर्म-विपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्निः प्रव्रजेत् ततः
11,18,13,iṣṭvā yathopadeśaṃ māṃ dattvā sarva-svam ṛtvije agnīn sva-prāṇa āveśya nirapekṣaḥ parivrajet,इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्व-स्वम् ऋत्विजे अग्नीन् स्व-प्राण आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत्
11,18,14,viprasya vai sannyasato devā dārādi-rūpiṇaḥ vighnān kurvanty ayaṃ hy asmān ākramya samiyāt param,विप्रस्य वै सन्न्यसतो देवा दारादि-रूपिणः विघ्नान् कुर्वन्त्य् अयं ह्य् अस्मान् आक्रम्य समियात् परम्
11,18,15,bibhṛyāc cen munir vāsaḥ kaupīnācchādanaṃ param tyaktaṃ na daṇḍa-pātrābhyām anyat kiñcid anāpadi,बिभृयाच् चेन् मुनिर् वासः कौपीनाच्छादनं परम् त्यक्तं न दण्ड-पात्राभ्याम् अन्यत् किञ्चिद् अनापदि
11,18,16,dṛṣṭi-pūtaṃ nyaset pādaṃ vastra-pūtaṃ pibej jalam satya-pūtāṃ vaded vācaṃ manaḥ-pūtaṃ samācaret,दृष्टि-पूतं न्यसेत् पादं वस्त्र-पूतं पिबेज् जलम् सत्य-पूतां वदेद् वाचं मनः-पूतं समाचरेत्
11,18,17,maunānīhānilāyāmā daṇḍā vāg-deha-cetasām na hy ete yasya santy aṅga veṇubhir na bhaved yatiḥ,मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्-देह-चेतसाम् न ह्य् एते यस्य सन्त्य् अङ्ग वेणुभिर् न भवेद् यतिः
11,18,18,bhikṣāṃ caturṣu varṇeṣu vigarhyān varjayaṃś caret saptāgārān asaṅkḷptāṃs tuṣyel labdhena tāvatā,भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयंश् चरेत् सप्तागारान् असङ्कॢप्तांस् तुष्येल् लब्धेन तावता
11,18,19,bahir jalāśayaṃ gatvā tatropaspṛśya vāg-yataḥ vibhajya pāvitaṃ śeṣaṃ bhuñjītāśeṣam āhṛtam,बहिर् जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्-यतः विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशेषम् आहृतम्
11,18,20,ekaś caren mahīm etāṃ niḥsaṅgaḥ saṃyatendriyaḥ ātma-krīḍa ātma-rata ātma-vān sama-darśanaḥ,एकश् चरेन् महीम् एतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः आत्म-क्रीड आत्म-रत आत्म-वान् सम-दर्शनः
11,18,21,vivikta-kṣema-śaraṇo mad-bhāva-vimalāśayaḥ ātmānaṃ cintayed ekam abhedena mayā muniḥ,विविक्त-क्षेम-शरणो मद्-भाव-विमलाशयः आत्मानं चिन्तयेद् एकम् अभेदेन मया मुनिः
11,18,22,anvīkṣetātmano bandhaṃ mokṣaṃ ca jñāna-niṣṭhayā bandha indriya-vikṣepo mokṣa eṣāṃ ca saṃyamaḥ,अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञान-निष्ठया बन्ध इन्द्रिय-विक्षेपो मोक्ष एषां च संयमः
11,18,23,tasmān niyamya ṣaḍ-vargaṃ mad-bhāvena caren muniḥ viraktaḥ kṣudra-kāmebhyo labdhvātmani sukhaṃ mahat,तस्मान् नियम्य षड्-वर्गं मद्-भावेन चरेन् मुनिः विरक्तः क्षुद्र-कामेभ्यो लब्ध्वात्मनि सुखं महत्
11,18,24,pura-grāma-vrajān sārthān bhikṣārthaṃ praviśaṃś caret puṇya-deśa-saric-chaila- vanāśrama-vatīṃ mahīm,पुर-ग्राम-व्रजान् सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश् चरेत् पुण्य-देश-सरिच्-छैल- वनाश्रम-वतीं महीम्
11,18,25,vānaprasthāśrama-padeṣv abhīkṣṇaṃ bhaikṣyam ācaret saṃsidhyaty āśv asammohaḥ śuddha-sattvaḥ śilāndhasā,वानप्रस्थाश्रम-पदेष्व् अभीक्ष्णं भैक्ष्यम् आचरेत् संसिध्यत्य् आश्व् असम्मोहः शुद्ध-सत्त्वः शिलान्धसा
11,18,26,naitad vastutayā paśyed dṛśyamānaṃ vinaśyati asakta-citto viramed ihāmutra-cikīrṣitāt,नैतद् वस्तुतया पश्येद् दृश्यमानं विनश्यति असक्त-चित्तो विरमेद् इहामुत्र-चिकीर्षितात्
11,18,27,yad etad ātmani jagan mano-vāk-prāṇa-saṃhatam sarvaṃ māyeti tarkeṇa sva-sthas tyaktvā na tat smaret,यद् एतद् आत्मनि जगन् मनो-वाक्-प्राण-संहतम् सर्वं मायेति तर्केण स्व-स्थस् त्यक्त्वा न तत् स्मरेत्
11,18,28,jñāna-niṣṭho virakto vā mad-bhakto vānapekṣakaḥ sa-liṅgān āśramāṃs tyaktvā cared avidhi-gocaraḥ,ज्ञान-निष्ठो विरक्तो वा मद्-भक्तो वानपेक्षकः स-लिङ्गान् आश्रमांस् त्यक्त्वा चरेद् अविधि-गोचरः
11,18,29,budho bālaka-vat krīḍet kuśalo jaḍa-vac caret vaded unmatta-vad vidvān go-caryāṃ naigamaś caret,बुधो बालक-वत् क्रीडेत् कुशलो जड-वच् चरेत् वदेद् उन्मत्त-वद् विद्वान् गो-चर्यां नैगमश् चरेत्
11,18,30,veda-vāda-rato na syān na pāṣaṇḍī na haitukaḥ śuṣka-vāda-vivāde na kañcit pakṣaṃ samāśrayet,वेद-वाद-रतो न स्यान् न पाषण्डी न हैतुकः शुष्क-वाद-विवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत्
11,18,31,nodvijeta janād dhīro janaṃ codvejayen na tu ati-vādāṃs titikṣeta nāvamanyeta kañcana deham uddiśya paśu-vad vairaṃ kuryān na kenacit,नोद्विजेत जनाद् धीरो जनं चोद्वेजयेन् न तु अति-वादांस् तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन देहम् उद्दिश्य पशु-वद् वैरं कुर्यान् न केनचित्
11,18,32,eka eva paro hy ātmā bhūteṣv ātmany avasthitaḥ yathendur uda-pātreṣu bhūtāny ekātmakāni ca,एक एव परो ह्य् आत्मा भूतेष्व् आत्मन्य् अवस्थितः यथेन्दुर् उद-पात्रेषु भूतान्य् एकात्मकानि च
11,18,33,alabdhvā na viṣīdeta kāle kāle 'śanaṃ kvacit labdhvā na hṛṣyed dhṛtimān ubhayaṃ daiva-tantritam,अलब्ध्वा न विषीदेत काले काले ऽशनं क्वचित् लब्ध्वा न हृष्येद् धृतिमान् उभयं दैव-तन्त्रितम्
11,18,34,āhārārthaṃ samīheta yuktaṃ tat-prāṇa-dhāraṇam tattvaṃ vimṛśyate tena tad vijñāya vimucyate,आहारार्थं समीहेत युक्तं तत्-प्राण-धारणम् तत्त्वं विमृश्यते तेन तद् विज्ञाय विमुच्यते
11,18,35,yadṛcchayopapannānnam adyāc chreṣṭham utāparam tathā vāsas tathā śayyāṃ prāptaṃ prāptaṃ bhajen muniḥ,यदृच्छयोपपन्नान्नम् अद्याच् छ्रेष्ठम् उतापरम् तथा वासस् तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन् मुनिः
11,18,36,śaucam ācamanaṃ snānaṃ na tu codanayā caret anyāṃś ca niyamāñ jñānī yathāhaṃ līlayeśvaraḥ,शौचम् आचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् अन्यांश् च नियमाञ् ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वरः
11,18,37,na hi tasya vikalpākhyā yā ca mad-vīkṣayā hatā ā-dehāntāt kvacit khyātis tataḥ sampadyate mayā,न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद्-वीक्षया हता आ-देहान्तात् क्वचित् ख्यातिस् ततः सम्पद्यते मया
11,18,38,duḥkhodarkeṣu kāmeṣu jāta-nirveda ātmavān ajjñāsita-mad-dharmo muniṃ gurum upavrajet,दुःखोदर्केषु कामेषु जात-निर्वेद आत्मवान् अज्ज्ञासित-मद्-धर्मो मुनिं गुरुम् उपव्रजेत्
11,18,39,tāvat paricared bhaktaḥ śraddhāvān anasūyakaḥ yāvad brahma vijānīyān mām eva gurum ādṛtaḥ,तावत् परिचरेद् भक्तः श्रद्धावान् अनसूयकः यावद् ब्रह्म विजानीयान् माम् एव गुरुम् आदृतः
11,18,40,yas tv asaṃyata-ṣaḍ-vargaḥ pracaṇḍendriya-sārathiḥ jñāna-vairāgya-rahitas tri-daṇḍam upajīvati,यस् त्व् असंयत-षड्-वर्गः प्रचण्डेन्द्रिय-सारथिः ज्ञान-वैराग्य-रहितस् त्रि-दण्डम् उपजीवति
11,18,41,surān ātmānam ātma-sthaṃ nihnute māṃ ca dharma-hā avipakva-kaṣāyo 'smād amuṣmāc ca vihīyate,सुरान् आत्मानम् आत्म-स्थं निह्नुते मां च धर्म-हा अविपक्व-कषायो ऽस्माद् अमुष्माच् च विहीयते
11,18,42,bhikṣor dharmaḥ śamo 'hiṃsā tapa īkṣā vanaukasaḥ gṛhiṇo bhūta-rakṣejyā dvijasyācārya-sevanam,भिक्षोर् धर्मः शमो ऽहिंसा तप ईक्षा वनौकसः गृहिणो भूत-रक्षेज्या द्विजस्याचार्य-सेवनम्
11,18,43,brahmacaryaṃ tapaḥ śaucaṃ santoṣo bhūta-sauhṛdam gṛhasthasyāpy ṛtau gantuḥ sarveṣāṃ mad-upāsanam,ब्रह्मचर्यं तपः शौचं सन्तोषो भूत-सौहृदम् गृहस्थस्याप्य् ऋतौ गन्तुः सर्वेषां मद्-उपासनम्
11,18,44,iti māṃ yaḥ sva-dharmeṇa bhajen nityam ananya-bhāk sarva-bhūteṣu mad-bhāvo mad-bhaktiṃ vindate dṛḍhām,इति मां यः स्व-धर्मेण भजेन् नित्यम् अनन्य-भाक् सर्व-भूतेषु मद्-भावो मद्-भक्तिं विन्दते दृढाम्
11,18,45,bhaktyoddhavānapāyinyā sarva-loka-maheśvaram sarvotpatty-apyayaṃ brahma kāraṇaṃ mopayāti saḥ,भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्व-लोक-महेश्वरम् सर्वोत्पत्त्य्-अप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति सः
11,18,46,iti sva-dharma-nirṇikta- sattvo nirjñāta-mad-gatiḥ jñāna-vijñāna-sampanno na cirāt samupaiti mām,इति स्व-धर्म-निर्णिक्त- सत्त्वो निर्ज्ञात-मद्-गतिः ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नो न चिरात् समुपैति माम्
11,18,47,varṇāśramavatāṃ dharma eṣa ācāra-lakṣaṇaḥ sa eva mad-bhakti-yuto niḥśreyasa-karaḥ paraḥ,वर्णाश्रमवतां धर्म एष आचार-लक्षणः स एव मद्-भक्ति-युतो निःश्रेयस-करः परः
11,18,48,etat te 'bhihitaṃ sādho bhavān pṛcchati yac ca mām yathā sva-dharma-saṃyukto bhakto māṃ samiyāt param,एतत् ते ऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच् च माम् यथा स्व-धर्म-संयुक्तो भक्तो मां समियात् परम्
11,19,1,bhp_11.19.001 śrī-bhagavān uvāca yo vidyā-śruta-sampannaḥ ātmavān nānumānikaḥ mayā-mātram idaṃ jñātvā jñānaṃ ca mayi sannyaset,भ्प्_११.१९.००१ श्री-भगवान् उवाच यो विद्या-श्रुत-सम्पन्नः आत्मवान् नानुमानिकः मया-मात्रम् इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत्
11,19,2,jñāninas tv aham eveṣṭaḥ svārtho hetuś ca sammataḥ svargaś caivāpavargaś ca nānyo 'rtho mad-ṛte priyaḥ,ज्ञानिनस् त्व् अहम् एवेष्टः स्वार्थो हेतुश् च सम्मतः स्वर्गश् चैवापवर्गश् च नान्यो ऽर्थो मद्-ऋते प्रियः
11,19,3,jñāna-vijñāna-saṃsiddhāḥ padaṃ śreṣṭhaṃ vidur mama jñānī priyatamo 'to me jñānenāsau bibharti mām,ज्ञान-विज्ञान-संसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर् मम ज्ञानी प्रियतमो ऽतो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम्
11,19,4,tapas tīrthaṃ japo dānaṃ pavitrāṇītarāṇi ca nālaṃ kurvanti tāṃ siddhiṃ yā jñāna-kalayā kṛtā,तपस् तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञान-कलया कृता
11,19,5,tasmāj jñānena sahitaṃ jñātvā svātmānam uddhava jñāna-vijñāna-sampanno bhaja māṃ bhakti-bhāvataḥ,तस्माज् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानम् उद्धव ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नो भज मां भक्ति-भावतः
11,19,6,jñāna-vijñāna-yajñena mām iṣṭvātmānam ātmani sarva-yajña-patiṃ māṃ vai saṃsiddhiṃ munayo 'gaman,ज्ञान-विज्ञान-यज्ञेन माम् इष्ट्वात्मानम् आत्मनि सर्व-यज्ञ-पतिं मां वै संसिद्धिं मुनयो ऽगमन्
11,19,7,tvayy uddhavāśrayati yas tri-vidho vikāro māyāntarāpatati nādy-apavargayor yat amp;janmādayo 'sya yad amī tava tasya kiṃ syur ādy-antayor yad asato 'sti tad eva madhye,त्वय्य् उद्धवाश्रयति यस् त्रि-विधो विकारो मायान्तरापतति नाद्य्-अपवर्गयोर् यत् अम्प्;जन्मादयो ऽस्य यद् अमी तव तस्य किं स्युर् आद्य्-अन्तयोर् यद् असतो ऽस्ति तद् एव मध्ये
11,19,8,bhp_11.19.008 śrī-uddhava uvāca jñānaṃ viśuddhaṃ vipulaṃ yathaitad vairāgya-vijñāna-yutaṃ purāṇam ākhyāhi viśveśvara viśva-mūrte tvad-bhakti-yogaṃ ca mahad-vimṛgyam,भ्प्_११.१९.००८ श्री-उद्धव उवाच ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद् वैराग्य-विज्ञान-युतं पुराणम् आख्याहि विश्वेश्वर विश्व-मूर्ते त्वद्-भक्ति-योगं च महद्-विमृग्यम्
11,19,9,tāpa-trayeṇābhihatasya ghore santapyamānasya bhavādhvanīśa paśyāmi nānyac charaṇaṃ tavāṅghri- dvandvātapatrād amṛtābhivarṣāt,ताप-त्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश पश्यामि नान्यच् छरणं तवाङ्घ्रि- द्वन्द्वातपत्राद् अमृताभिवर्षात्
11,19,10,daṣṭaṃ janaṃ sampatitaṃ bile 'smin kālāhinā kṣudra-sukhoru-tarṣam samuddharainaṃ kṛpayāpavargyair vacobhir āsiñca mahānubhāva,दष्टं जनं सम्पतितं बिले ऽस्मिन् कालाहिना क्षुद्र-सुखोरु-तर्षम् समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यैर् वचोभिर् आसिञ्च महानुभाव
11,19,11,bhp_11.19.011 śrī-bhagavān uvāca ittham etat purā rājā bhīṣmaṃ dharma-bhṛtāṃ varam ajāta-śatruḥ papraccha sarveṣāṃ no 'nuśṛṇvatām,भ्प्_११.१९.०११ श्री-भगवान् उवाच इत्थम् एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्म-भृतां वरम् अजात-शत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नो ऽनुशृण्वताम्
11,19,12,nivṛtte bhārate yuddhe suhṛn-nidhana-vihvalaḥ śrutvā dharmān bahūn paścān mokṣa-dharmān apṛcchata,निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्-निधन-विह्वलः श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चान् मोक्ष-धर्मान् अपृच्छत
11,19,13,tān ahaṃ te 'bhidhāsyāmi deva-vrata-makhāc chrutān jñāna-vairāgya-vijñāna- śraddhā-bhakty-upabṛṃhitān,तान् अहं ते ऽभिधास्यामि देव-व्रत-मखाच् छ्रुतान् ज्ञान-वैराग्य-विज्ञान- श्रद्धा-भक्त्य्-उपबृंहितान्
11,19,14,navaikādaśa pañca trīn bhāvān bhūteṣu yena vai īkṣetāthāikam apy eṣu taj jñānaṃ mama niścitam,नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै ईक्षेताथाइकम् अप्य् एषु तज् ज्ञानं मम निश्चितम्
11,19,15,etad eva hi vijñānaṃ na tathaikena yena yat sthity-utpatty-apyayān paśyed bhāvānāṃ tri-guṇātmanām,एतद् एव हि विज्ञानं न तथैकेन येन यत् स्थित्य्-उत्पत्त्य्-अप्ययान् पश्येद् भावानां त्रि-गुणात्मनाम्
11,19,16,ādāv ante ca madhye ca sṛjyāt sṛjyaṃ yad anviyāt punas tat-pratisaṅkrāme yac chiṣyeta tad eva sat,आदाव् अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यद् अन्वियात् पुनस् तत्-प्रतिसङ्क्रामे यच् छिष्येत तद् एव सत्
11,19,17,śrutiḥ pratyakṣam aitihyam anumānaṃ catuṣṭayam pramāṇeṣv anavasthānād vikalpāt sa virajyate,श्रुतिः प्रत्यक्षम् ऐतिह्यम् अनुमानं चतुष्टयम् प्रमाणेष्व् अनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते
11,19,18,karmaṇāṃ pariṇāmitvād ā-viriñcyād amaṅgalam vipaścin naśvaraṃ paśyed adṛṣṭam api dṛṣṭa-vat,कर्मणां परिणामित्वाद् आ-विरिञ्च्याद् अमङ्गलम् विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्ट-वत्
11,19,19,bhakti-yogaḥ puraivoktaḥ prīyamāṇāya te 'nagha punaś ca kathayiṣyāmi mad-bhakteḥ kāraṇaṃ paraṃ,भक्ति-योगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय ते ऽनघ पुनश् च कथयिष्यामि मद्-भक्तेः कारणं परं
11,19,20,śraddhāmṛta-kathāyāṃ me śaśvan mad-anukīrtanam pariniṣṭhā ca pūjāyāṃ stutibhiḥ stavanaṃ mama,श्रद्धामृत-कथायां मे शश्वन् मद्-अनुकीर्तनम् परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम
11,19,21,ādaraḥ paricaryāyāṃ sarvāṅgair abhivandanam mad-bhakta-pūjābhyadhikā sarva-bhūteṣu man-matiḥ,आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैर् अभिवन्दनम् मद्-भक्त-पूजाभ्यधिका सर्व-भूतेषु मन्-मतिः
11,19,22,mad-artheṣv aṅga-ceṣṭā ca vacasā mad-guṇeraṇam mayy arpaṇaṃ ca manasaḥ sarva-kāma-vivarjanam,मद्-अर्थेष्व् अङ्ग-चेष्टा च वचसा मद्-गुणेरणम् मय्य् अर्पणं च मनसः सर्व-काम-विवर्जनम्
11,19,23,mad-arthe 'rtha-parityāgo bhogasya ca sukhasya ca iṣṭaṃ dattaṃ hutaṃ japtaṃ mad-arthaṃ yad vrataṃ tapaḥ,मद्-अर्थे ऽर्थ-परित्यागो भोगस्य च सुखस्य च इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मद्-अर्थं यद् व्रतं तपः
11,19,24,evaṃ dharmair manuṣyāṇām uddhavātma-nivedinām mayi sañjāyate bhaktiḥ ko 'nyo 'rtho 'syāvaśiṣyate,एवं धर्मैर् मनुष्याणाम् उद्धवात्म-निवेदिनाम् मयि सञ्जायते भक्तिः को ऽन्यो ऽर्थो ऽस्यावशिष्यते
11,19,25,yadātmany arpitaṃ cittaṃ śāntaṃ sattvopabṛṃhitam dharmaṃ jñānaṃ sa vairāgyam aiśvaryaṃ cābhipadyate,यदात्मन्य् अर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम् धर्मं ज्ञानं स वैराग्यम् ऐश्वर्यं चाभिपद्यते
11,19,26,yad arpitaṃ tad vikalpe indriyaiḥ paridhāvati rajas-valaṃ cāsan-niṣṭhaṃ cittaṃ viddhi viparyayam,यद् अर्पितं तद् विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति रजस्-वलं चासन्-निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम्
11,19,27,dharmo mad-bhakti-kṛt prokto jñānaṃ caikātmya-darśanam guṇesv asaṅgo vairāgyam aiśvaryaṃ cāṇimādayaḥ,धर्मो मद्-भक्ति-कृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकात्म्य-दर्शनम् गुणेस्व् असङ्गो वैराग्यम् ऐश्वर्यं चाणिमादयः
11,19,28,śrī-uddhava uvāca yamaḥ kati-vidhaḥ prokto niyamo vāri-karṣaṇa kaḥ śamaḥ ko damaḥ kṛṣṇa,श्री-उद्धव उवाच यमः कति-विधः प्रोक्तो नियमो वारि-कर्षण कः शमः को दमः कृष्ण
11,19,29,kā titikṣā dhṛtiḥ prabho kiṃ dānaṃ kiṃ tapaḥ śauryaṃ kim satyam ṛtam ucyate kas tyāgaḥ kiṃ dhanaṃ ceṣṭaṃ,का तितिक्षा धृतिः प्रभो किं दानं किं तपः शौर्यं किम् सत्यम् ऋतम् उच्यते कस् त्यागः किं धनं चेष्टं
11,19,30,ko yajñaḥ kā ca dakṣiṇā puṃsaḥ kiṃ svid balaṃ śrīman bhago lābhaś ca keśava kā vidyā hrīḥ parā kā śrīḥ,को यज्ञः का च दक्षिणा पुंसः किं स्विद् बलं श्रीमन् भगो लाभश् च केशव का विद्या ह्रीः परा का श्रीः
11,19,31,kiṃ sukhaṃ duḥkham eva ca kaḥ paṇḍitaḥ kaś ca mūrkhaḥ kaḥ panthā utpathaś ca kaḥ kaḥ svargo narakaḥ kaḥ svit,किं सुखं दुःखम् एव च कः पण्डितः कश् च मूर्खः कः पन्था उत्पथश् च कः कः स्वर्गो नरकः कः स्वित्
11,19,32,ko bandhur uta kiṃ gṛham ka āḍhyaḥ ko daridro vā kṛpaṇaḥ kaḥ ka īśvaraḥ etān praśnān mama brūhi viparītāṃś ca sat-pate śrī-bhagavān uvāca,को बन्धुर् उत किं गृहम् क आढ्यः को दरिद्रो वा कृपणः कः क ईश्वरः एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि विपरीतांश् च सत्-पते श्री-भगवान् उवाच
11,19,33,ahiṃsā satyam asteyam asaṅgo hrīr asañcayaḥ āstikyaṃ brahmacaryaṃ ca maunaṃ sthairyaṃ kṣamābhayam,अहिंसा सत्यम् अस्तेयम् असङ्गो ह्रीर् असञ्चयः आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम्
11,19,34,śaucaṃ japas tapo homaḥ śraddhātithyaṃ mad-arcanam tīrthāṭanaṃ parārthehā tuṣṭir ācārya-sevanam,शौचं जपस् तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मद्-अर्चनम् तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिर् आचार्य-सेवनम्
11,19,35,ete yamāḥ sa-niyamā ubhayor dvādaśa smṛtāḥ puṃsām upāsitās tāta yathā-kāmaṃ duhanti hi,एते यमाः स-नियमा उभयोर् द्वादश स्मृताः पुंसाम् उपासितास् तात यथा-कामं दुहन्ति हि
11,19,36,śamo man-niṣṭhatā buddher dama indriya-saṃyamaḥ titikṣā duḥkha-sammarṣo jihvopastha-jayo dhṛtiḥ,शमो मन्-निष्ठता बुद्धेर् दम इन्द्रिय-संयमः तितिक्षा दुःख-सम्मर्षो जिह्वोपस्थ-जयो धृतिः
11,19,37,daṇḍa-nyāsaḥ paraṃ dānaṃ kāma-tyāgas tapaḥ smṛtam svabhāva-vijayaḥ śauryaṃ satyaṃ ca sama-darśanam,दण्ड-न्यासः परं दानं काम-त्यागस् तपः स्मृतम् स्वभाव-विजयः शौर्यं सत्यं च सम-दर्शनम्
11,19,38,anyac ca sunṛtā vāṇī kavibhiḥ parikīrtitā karmasv asaṅgamaḥ śaucaṃ tyāgaḥ sannyāsa ucyate,अन्यच् च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता कर्मस्व् असङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते
11,19,39,dharma iṣṭaṃ dhanaṃ nṝṇāṃ yajño 'haṃ bhagavattamaḥ dakṣiṇā jñāna-sandeśaḥ prāṇāyāmaḥ paraṃ balam,धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञो ऽहं भगवत्तमः दक्षिणा ज्ञान-सन्देशः प्राणायामः परं बलम्
11,19,40,bhago ma aiśvaro bhāvo lābho mad-bhaktir uttamaḥ vidyātmani bhidā-bādho jugupsā hrīr akarmasu,भगो म ऐश्वरो भावो लाभो मद्-भक्तिर् उत्तमः विद्यात्मनि भिदा-बाधो जुगुप्सा ह्रीर् अकर्मसु
11,19,41,śrīr guṇā nairapekṣyādyāḥ sukhaṃ duḥkha-sukhātyayaḥ duḥkhaṃ kāma-sukhāpekṣā paṇḍito bandha-mokṣa-vit,श्रीर् गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःख-सुखात्ययः दुःखं काम-सुखापेक्षा पण्डितो बन्ध-मोक्ष-वित्
11,19,42,mūrkho dehādy-ahaṃ-buddhiḥ panthā man-nigamaḥ smṛtaḥ utpathaś citta-vikṣepaḥ svargaḥ sattva-guṇodayaḥ,मूर्खो देहाद्य्-अहं-बुद्धिः पन्था मन्-निगमः स्मृतः उत्पथश् चित्त-विक्षेपः स्वर्गः सत्त्व-गुणोदयः
11,19,43,narakas tama-unnāho bandhur gurur ahaṃ sakhe gṛhaṃ śarīraṃ mānuṣyaṃ guṇāḍhyo hy āḍhya ucyate,नरकस् तम-उन्नाहो बन्धुर् गुरुर् अहं सखे गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्य् आढ्य उच्यते
11,19,44,daridro yas tv asantuṣṭaḥ kṛpaṇo yo 'jitendriyaḥ guṇeṣv asakta-dhīr īśo guṇa-saṅgo viparyayaḥ,दरिद्रो यस् त्व् असन्तुष्टः कृपणो यो ऽजितेन्द्रियः गुणेष्व् असक्त-धीर् ईशो गुण-सङ्गो विपर्ययः
11,19,45,eta uddhava te praśnāḥ sarve sādhu nirūpitāḥ kiṃ varṇitena bahunā lakṣaṇaṃ guṇa-doṣayoḥ guṇa-doṣa-dṛśir doṣo guṇas tūbhaya-varjitaḥ,एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुण-दोषयोः गुण-दोष-दृशिर् दोषो गुणस् तूभय-वर्जितः
11,20,1,bhp_11.20.001 śrī-uddhava uvāca vidhiś ca pratiṣedhaś ca nigamo hīśvarasya te avekṣate 'raviṇḍākṣa guṇaṃ doṣaṃ ca karmaṇām,भ्प्_११.२०.००१ श्री-उद्धव उवाच विधिश् च प्रतिषेधश् च निगमो हीश्वरस्य ते अवेक्षते ऽरविण्डाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम्
11,20,2,varṇāśrama-vikalpaṃ ca pratilomānulomajam dravya-deśa-vayaḥ-kālān svargaṃ narakam eva ca,वर्णाश्रम-विकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम् द्रव्य-देश-वयः-कालान् स्वर्गं नरकम् एव च
11,20,3,guṇa-doṣa-bhidā-dṛṣṭim antareṇa vacas tava niḥśreyasaṃ kathaṃ nṝṇāṃ niṣedha-vidhi-lakṣaṇam,गुण-दोष-भिदा-दृष्टिम् अन्तरेण वचस् तव निःश्रेयसं कथं नॄणां निषेध-विधि-लक्षणम्
11,20,4,pitṛ-deva-manuṣyānāṃ vedaś cakṣus taveśvara śreyas tv anupalabdhe 'rthe sādhya-sādhanayor api,पितृ-देव-मनुष्यानां वेदश् चक्षुस् तवेश्वर श्रेयस् त्व् अनुपलब्धे ऽर्थे साध्य-साधनयोर् अपि
11,20,5,guṇa-doṣa-bhidā-dṛṣṭir nigamāt te na hi svataḥ nigamenāpavādaś ca bhidāyā iti ha bhramaḥ,गुण-दोष-भिदा-दृष्टिर् निगमात् ते न हि स्वतः निगमेनापवादश् च भिदाया इति ह भ्रमः
11,20,6,bhp_11.20.006 śrī-bhagavān uvāca yogās trayo mayā proktā nṝṇāṃ śreyo-vidhitsayā jñānaṃ karma ca bhaktiś ca nopāyo 'nyo 'sti kutracit,भ्प्_११.२०.००६ श्री-भगवान् उवाच योगास् त्रयो मया प्रोक्ता नॄणां श्रेयो-विधित्सया ज्ञानं कर्म च भक्तिश् च नोपायो ऽन्यो ऽस्ति कुत्रचित्
11,20,7,nirviṇṇānāṃ jñāna-yogo nyāsinām iha karmasu teṣv anirviṇṇa-cittānāṃ karma-yogas tu kāminām,निर्विण्णानां ज्ञान-योगो न्यासिनाम् इह कर्मसु तेष्व् अनिर्विण्ण-चित्तानां कर्म-योगस् तु कामिनाम्
11,20,8,yadṛcchayā mat-kathādau jāta-śraddhas tu yaḥ pumān na nirviṇṇo nāti-sakto bhakti-yogo 'sya siddhi-daḥ,यदृच्छया मत्-कथादौ जात-श्रद्धस् तु यः पुमान् न निर्विण्णो नाति-सक्तो भक्ति-योगो ऽस्य सिद्धि-दः
11,20,9,tāvat karmāṇi kurvīta na nirvidyeta yāvatā mat-kathā-śravaṇādau vā śraddhā yāvan na jāyate,तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता मत्-कथा-श्रवणादौ वा श्रद्धा यावन् न जायते
11,20,10,sva-dharma-stho yajan yajñair anāśīḥ-kāma uddhava na yāti svarga-narakau yady anyan na samācaret,स्व-धर्म-स्थो यजन् यज्ञैर् अनाशीः-काम उद्धव न याति स्वर्ग-नरकौ यद्य् अन्यन् न समाचरेत्
11,20,11,asmiṃl loke vartamānaḥ sva-dharma-stho 'naghaḥ śuciḥ jñānaṃ viśuddham āpnoti mad-bhaktiṃ vā yadṛcchayā,अस्मिंल् लोके वर्तमानः स्व-धर्म-स्थो ऽनघः शुचिः ज्ञानं विशुद्धम् आप्नोति मद्-भक्तिं वा यदृच्छया
11,20,12,svargiṇo 'py etam icchanti lokaṃ nirayiṇas tathā sādhakaṃ jñāna-bhaktibhyām ubhayaṃ tad-asādhakam,स्वर्गिणो ऽप्य् एतम् इच्छन्ति लोकं निरयिणस् तथा साधकं ज्ञान-भक्तिभ्याम् उभयं तद्-असाधकम्
11,20,13,na naraḥ svar-gatiṃ kāṅkṣen nārakīṃ vā vicakṣaṇaḥ nemaṃ lokaṃ ca kāṅkṣeta dehāveśāt pramādyati,न नरः स्वर्-गतिं काङ्क्षेन् नारकीं वा विचक्षणः नेमं लोकं च काङ्क्षेत देहावेशात् प्रमाद्यति
11,20,14,etad vidvān purā mṛtyor abhavāya ghaṭeta saḥ apramatta idaṃ jñātvā martyam apy artha-siddhi-dam,एतद् विद्वान् पुरा मृत्योर् अभवाय घटेत सः अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यम् अप्य् अर्थ-सिद्धि-दम्
11,20,15,chidyamānaṃ yamair etaiḥ kṛta-nīḍaṃ vanaspatim khagaḥ sva-ketam utsṛjya kṣemaṃ yāti hy alampaṭaḥ,छिद्यमानं यमैर् एतैः कृत-नीडं वनस्पतिम् खगः स्व-केतम् उत्सृज्य क्षेमं याति ह्य् अलम्पटः
11,20,16,aho-rātraiś chidyamānaṃ buddhvāyur bhaya-vepathuḥ mukta-saṅgaḥ paraṃ buddhvā nirīha upaśāmyati,अहो-रात्रैश् छिद्यमानं बुद्ध्वायुर् भय-वेपथुः मुक्त-सङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति
11,20,17,nṛ-deham ādyaṃ su-labhaṃ su-durlabhaṃ plavaṃ su-kalpaṃ guru-karṇadhāram amp;mayānukūlena nabhasvateritaṃ pumān bhavābdhiṃ na taret sa ātma-hā,नृ-देहम् आद्यं सु-लभं सु-दुर्लभं प्लवं सु-कल्पं गुरु-कर्णधारम् अम्प्;मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्म-हा
11,20,18,yadārambheṣu nirviṇṇo viraktaḥ saṃyatendriyaḥ abhyāsenātmano yogī dhārayed acalaṃ manaḥ,यदारम्भेषु निर्विण्णो विरक्तः संयतेन्द्रियः अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेद् अचलं मनः
11,20,19,dhāryamāṇaṃ mano yarhi bhrāmyad aśv anavasthitam atandrito 'nurodhena mārgeṇātma-vaśaṃ nayet,धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यद् अश्व् अनवस्थितम् अतन्द्रितो ऽनुरोधेन मार्गेणात्म-वशं नयेत्
11,20,20,mano-gatiṃ na visṛjej jita-prāṇo jitendriyaḥ sattva-sampannayā buddhyā mana ātma-vaśaṃ nayet,मनो-गतिं न विसृजेज् जित-प्राणो जितेन्द्रियः सत्त्व-सम्पन्नया बुद्ध्या मन आत्म-वशं नयेत्
11,20,21,eṣa vai paramo yogo manasaḥ saṅgrahaḥ smṛtaḥ hṛdaya-jñatvam anvicchan damyasyevārvato muhuḥ,एष वै परमो योगो मनसः सङ्ग्रहः स्मृतः हृदय-ज्ञत्वम् अन्विच्छन् दम्यस्येवार्वतो मुहुः
11,20,22,sāṅkhyena sarva-bhāvānāṃ pratilomānulomataḥ bhavāpyayāv anudhyāyen mano yāvat prasīdati,साङ्ख्येन सर्व-भावानां प्रतिलोमानुलोमतः भवाप्ययाव् अनुध्यायेन् मनो यावत् प्रसीदति
11,20,23,nirviṇṇasya viraktasya puruṣasyokta-vedinaḥ manas tyajati daurātmyaṃ cintitasyānucintayā,निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्त-वेदिनः मनस् त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया
11,20,24,yamādibhir yoga-pathair ānvīkṣikyā ca vidyayā mamārcopāsanābhir vā nānyair yogyaṃ smaren manaḥ,यमादिभिर् योग-पथैर् आन्वीक्षिक्या च विद्यया ममार्चोपासनाभिर् वा नान्यैर् योग्यं स्मरेन् मनः
11,20,25,yadi kuryāt pramādena yogī karma vigarhitam yogenaiva dahed aṃho nānyat tatra kadācana,यदि कुर्यात् प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् योगेनैव दहेद् अंहो नान्यत् तत्र कदाचन
11,20,26,sve sve 'dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ karmaṇāṃ jāty-aśuddhānām anena niyamaḥ kṛtaḥ guṇa-doṣa-vidhānena saṅgānāṃ tyājanecchayā,स्वे स्वे ऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः कर्मणां जात्य्-अशुद्धानाम् अनेन नियमः कृतः गुण-दोष-विधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया
11,20,27,jāta-śraddho mat-kathāsu nirviṇṇaḥ sarva-karmasu veda duḥkhātmakān kāmān parityāge 'py anīśvaraḥ,जात-श्रद्धो मत्-कथासु निर्विण्णः सर्व-कर्मसु वेद दुःखात्मकान् कामान् परित्यागे ऽप्य् अनीश्वरः
11,20,28,tato bhajeta māṃ prītaḥ śraddhālur dṛḍha-niścayaḥ juṣamāṇaś ca tān kāmān duḥkhodarkāṃś ca garhayan,ततो भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुर् दृढ-निश्चयः जुषमाणश् च तान् कामान् दुःखोदर्कांश् च गर्हयन्
11,20,29,proktena bhakti-yogena bhajato māsakṛn muneḥ kāmā hṛdayyā naśyanti sarve mayi hṛdi sthite,प्रोक्तेन भक्ति-योगेन भजतो मासकृन् मुनेः कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते
11,20,30,bhidyate hṛdaya-granthiś chidyante sarva-saṃśayāḥ kṣīyante cāsya karmāṇi mayi dṛṣṭe 'khilātmani,भिद्यते हृदय-ग्रन्थिश् छिद्यन्ते सर्व-संशयाः क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टे ऽखिलात्मनि
11,20,31,tasmān mad-bhakti-yuktasya yogino vai mad-ātmanaḥ na jñānaṃ na ca vairāgyaṃ prāyaḥ śreyo bhaved iha,तस्मान् मद्-भक्ति-युक्तस्य योगिनो वै मद्-आत्मनः न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेद् इह
11,20,32,yat karmabhir yat tapasā jñāna-vairāgyataś ca yat yogena dāna-dharmeṇa śreyobhir itarair api,यत् कर्मभिर् यत् तपसा ज्ञान-वैराग्यतश् च यत् योगेन दान-धर्मेण श्रेयोभिर् इतरैर् अपि
11,20,33,sarvaṃ mad-bhakti-yogena mad-bhakto labhate 'ñjasā svargāpavargaṃ mad-dhāma kathañcid yadi vāñchati,सर्वं मद्-भक्ति-योगेन मद्-भक्तो लभते ऽञ्जसा स्वर्गापवर्गं मद्-धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति
11,20,34,na kiñcit sādhavo dhīrā bhaktā hy ekāntino mama vāñchanty api mayā dattaṃ kaivalyam apunar-bhavam,न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्य् एकान्तिनो मम वाञ्छन्त्य् अपि मया दत्तं कैवल्यम् अपुनर्-भवम्
11,20,35,nairapekṣyaṃ paraṃ prāhur niḥśreyasam analpakam tasmān nirāśiṣo bhaktir nirapekṣasya me bhavet,नैरपेक्ष्यं परं प्राहुर् निःश्रेयसम् अनल्पकम् तस्मान् निराशिषो भक्तिर् निरपेक्षस्य मे भवेत्
11,20,36,na mayy ekānta-bhaktānāṃ guṇa-doṣodbhavā guṇāḥ sādhūnāṃ sama-cittānāṃ buddheḥ param upeyuṣām,न मय्य् एकान्त-भक्तानां गुण-दोषोद्भवा गुणाः साधूनां सम-चित्तानां बुद्धेः परम् उपेयुषाम्
11,20,37,evam etān mayā diṣṭān anutiṣṭhanti me pathaḥ kṣemaṃ vindanti mat-sthānaṃ yad brahma paramaṃ viduḥ,एवम् एतान् मया दिष्टान् अनुतिष्ठन्ति मे पथः क्षेमं विन्दन्ति मत्-स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदुः
11,21,1,bhp_11.21.001 śrī-bhagavān uvāca ya etān mat-patho hitvā bhakti-jñāna-kriyātmakān kṣudrān kāmāṃś calaiḥ prāṇair juṣantaḥ saṃsaranti te,भ्प्_११.२१.००१ श्री-भगवान् उवाच य एतान् मत्-पथो हित्वा भक्ति-ज्ञान-क्रियात्मकान् क्षुद्रान् कामांश् चलैः प्राणैर् जुषन्तः संसरन्ति ते
11,21,2,sve sve 'dhikāre yā niṣṭhā sa guṇaḥ parikīrtitaḥ viparyayas tu doṣaḥ syād ubhayor eṣa niścayaḥ,स्वे स्वे ऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः विपर्ययस् तु दोषः स्याद् उभयोर् एष निश्चयः
11,21,3,śuddhy-aśuddhī vidhīyete samāneṣv api vastuṣu dravyasya vicikitsārthaṃ guṇa-doṣau śubhāśubhau,शुद्ध्य्-अशुद्धी विधीयेते समानेष्व् अपि वस्तुषु द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुण-दोषौ शुभाशुभौ
11,21,4,dharmārthaṃ vyavahārārthaṃ yātrārtham iti cānagha darśito 'yaṃ mayācāro dharmam udvahatāṃ dhuram,धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थम् इति चानघ दर्शितो ऽयं मयाचारो धर्मम् उद्वहतां धुरम्
11,21,5,bhūmy-ambv-agny-anilākāśā bhūtānāṃ pañca-dhātavaḥ ā-brahma-sthāvarādīnāṃ śārīrā ātma-saṃyutāḥ,भूम्य्-अम्ब्व्-अग्न्य्-अनिलाकाशा भूतानां पञ्च-धातवः आ-ब्रह्म-स्थावरादीनां शारीरा आत्म-संयुताः
11,21,6,vedena nāma-rūpāṇi viṣamāṇi sameṣv api dhātuṣūddhava kalpyanta eteṣāṃ svārtha-siddhaye,वेदेन नाम-रूपाणि विषमाणि समेष्व् अपि धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थ-सिद्धये
11,21,7,deśa-kālādi-bhāvānāṃ vastūnāṃ mama sattama guṇa-doṣau vidhīyete niyamārthaṃ hi karmaṇām,देश-कालादि-भावानां वस्तूनां मम सत्तम गुण-दोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम्
11,21,8,akṛṣṇa-sāro deśānām abrahmaṇyo 'sucir bhavet kṛṣṇa-sāro 'py asauvīra- kīkaṭāsaṃskṛteriṇam,अकृष्ण-सारो देशानाम् अब्रह्मण्यो ऽसुचिर् भवेत् कृष्ण-सारो ऽप्य् असौवीर- कीकटासंस्कृतेरिणम्
11,21,9,karmaṇyo guṇavān kālo dravyataḥ svata eva vā yato nivartate karma sa doṣo 'karmakaḥ smṛtaḥ,कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यतः स्वत एव वा यतो निवर्तते कर्म स दोषो ऽकर्मकः स्मृतः
11,21,10,dravyasya śuddhy-aśuddhī ca dravyeṇa vacanena ca saṃskāreṇātha kālena mahatvālpatayātha vā,द्रव्यस्य शुद्ध्य्-अशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथ वा
11,21,11,śaktyāśaktyātha vā buddhyā samṛddhyā ca yad ātmane aghaṃ kurvanti hi yathā deśāvasthānusārataḥ,शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यद् आत्मने अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारतः
11,21,12,dhānya-dārv-asthi-tantūnāṃ rasa-taijasa-carmaṇām kāla-vāyv-agni-mṛt-toyaiḥ pārthivānāṃ yutāyutaiḥ,धान्य-दार्व्-अस्थि-तन्तूनां रस-तैजस-चर्मणाम् काल-वाय्व्-अग्नि-मृत्-तोयैः पार्थिवानां युतायुतैः
11,21,13,amedhya-liptaṃ yad yena gandha-lepaṃ vyapohati bhajate prakṛtiṃ tasya tac chaucaṃ tāvad iṣyate,अमेध्य-लिप्तं यद् येन गन्ध-लेपं व्यपोहति भजते प्रकृतिं तस्य तच् छौचं तावद् इष्यते
11,21,14,snāna-dāna-tapo-'vasthā- vīrya-saṃskāra-karmabhiḥ mat-smṛtyā cātmanaḥ śaucaṃ śuddhaḥ karmācared dvijaḥ,स्नान-दान-तपो-ऽवस्था- वीर्य-संस्कार-कर्मभिः मत्-स्मृत्या चात्मनः शौचं शुद्धः कर्माचरेद् द्विजः
11,21,15,mantrasya ca parijñānaṃ karma-śuddhir mad-arpaṇam dharmaḥ sampadyate ṣaḍbhir adharmas tu viparyayaḥ,मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्म-शुद्धिर् मद्-अर्पणम् धर्मः सम्पद्यते षड्भिर् अधर्मस् तु विपर्ययः
11,21,16,kvacid guṇo 'pi doṣaḥ syād doṣo 'pi vidhinā guṇaḥ guṇa-doṣārtha-niyamas tad-bhidām eva bādhate,क्वचिद् गुणो ऽपि दोषः स्याद् दोषो ऽपि विधिना गुणः गुण-दोषार्थ-नियमस् तद्-भिदाम् एव बाधते
11,21,17,samāna-karmācaraṇaṃ patitānāṃ na pātakam autpattiko guṇaḥ saṅgo na śayānaḥ pataty adhaḥ,समान-कर्माचरणं पतितानां न पातकम् औत्पत्तिको गुणः सङ्गो न शयानः पतत्य् अधः
11,21,18,yato yato nivarteta vimucyeta tatas tataḥ eṣa dharmo nṛṇāṃ kṣemaḥ śoka-moha-bhayāpahaḥ,यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस् ततः एष धर्मो नृणां क्षेमः शोक-मोह-भयापहः
11,21,19,viṣayeṣu guṇādhyāsāt puṃsaḥ saṅgas tato bhavet saṅgāt tatra bhavet kāmaḥ kāmād eva kalir nṛṇām,विषयेषु गुणाध्यासात् पुंसः सङ्गस् ततो भवेत् सङ्गात् तत्र भवेत् कामः कामाद् एव कलिर् नृणाम्
11,21,20,kaler durviṣahaḥ krodhas tamas tam anuvartate tamasā grasyate puṃsaś cetanā vyāpinī drutam,कलेर् दुर्विषहः क्रोधस् तमस् तम् अनुवर्तते तमसा ग्रस्यते पुंसश् चेतना व्यापिनी द्रुतम्
11,21,21,tayā virahitaḥ sādho jantuḥ śūnyāya kalpate tato 'sya svārtha-vibhraṃśo mūrcchitasya mṛtasya ca,तया विरहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते ततो ऽस्य स्वार्थ-विभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च
11,21,22,viṣayābhiniveśena nātmānaṃ veda nāparam vṛkṣa jīvikayā jīvan vyarthaṃ bhastreva yaḥ śvasan,विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम् वृक्ष जीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्रेव यः श्वसन्
11,21,23,phala-śrutir iyaṃ nṝṇāṃ na śreyo rocanaṃ param śreyo-vivakṣayā proktaṃ yathā bhaiṣajya-rocanam,फल-श्रुतिर् इयं नॄणां न श्रेयो रोचनं परम् श्रेयो-विवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्य-रोचनम्
11,21,24,utpattyaiva hi kāmeṣu prāṇeṣu sva-janeṣu ca āsakta-manaso martyā ātmano 'nartha-hetuṣu,उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्व-जनेषु च आसक्त-मनसो मर्त्या आत्मनो ऽनर्थ-हेतुषु
11,21,25,natān aviduṣaḥ svārthaṃ bhrāmyato vṛjinādhvani kathaṃ yuñjyāt punas teṣu tāṃs tamo viśato budhaḥ,नतान् अविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि कथं युञ्ज्यात् पुनस् तेषु तांस् तमो विशतो बुधः
11,21,26,evaṃ vyavasitaṃ kecid avijñāya kubuddhayaḥ phala-śrutiṃ kusumitāṃ na veda-jñā vadanti hi,एवं व्यवसितं केचिद् अविज्ञाय कुबुद्धयः फल-श्रुतिं कुसुमितां न वेद-ज्ञा वदन्ति हि
11,21,27,kāminaḥ kṛpaṇā lubdhāḥ puṣpeṣu phala-buddhayaḥ agni-mugdhā dhūma-tāntāḥ svaṃ lokaṃ na vidanti te,कामिनः कृपणा लुब्धाः पुष्पेषु फल-बुद्धयः अग्नि-मुग्धा धूम-तान्ताः स्वं लोकं न विदन्ति ते
11,21,28,na te mām aṅga jānanti hṛdi-sthaṃ ya idaṃ yataḥ uktha-śastrā hy asu-tṛpo yathā nīhāra-cakṣuṣaḥ,न ते माम् अङ्ग जानन्ति हृदि-स्थं य इदं यतः उक्थ-शस्त्रा ह्य् असु-तृपो यथा नीहार-चक्षुषः
11,21,29,te me matam avijñāya parokṣaṃ viṣayātmakāḥ hiṃsāyāṃ yadi rāgaḥ syād yajña eva na codanā,ते मे मतम् अविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः हिंसायां यदि रागः स्याद् यज्ञ एव न चोदना
11,21,30,hiṃsā-vihārā hy ālabdhaiḥ paśubhiḥ sva-sukhecchayā yajante devatā yajñaiḥ pitṛ-bhūta-patīn khalāḥ,हिंसा-विहारा ह्य् आलब्धैः पशुभिः स्व-सुखेच्छया यजन्ते देवता यज्ञैः पितृ-भूत-पतीन् खलाः
11,21,31,svapnopamam amuṃ lokam asantaṃ śravaṇa-priyam āśiṣo hṛdi saṅkalpya tyajanty arthān yathā vaṇik,स्वप्नोपमम् अमुं लोकम् असन्तं श्रवण-प्रियम् आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्य् अर्थान् यथा वणिक्
11,21,32,rajaḥ-sattva-tamo-niṣṭhā rajaḥ-sattva-tamo-juṣaḥ upāsata indra-mukhyān devādīn na yathaiva mām,रजः-सत्त्व-तमो-निष्ठा रजः-सत्त्व-तमो-जुषः उपासत इन्द्र-मुख्यान् देवादीन् न यथैव माम्
11,21,33,iṣṭveha devatā yajñair gatvā raṃsyāmahe divi tasyānta iha bhūyāsma mahā-śālā mahā-kulāḥ,इष्ट्वेह देवता यज्ञैर् गत्वा रंस्यामहे दिवि तस्यान्त इह भूयास्म महा-शाला महा-कुलाः
11,21,34,evaṃ puṣpitayā vācā vyākṣipta-manasāṃ nṛṇām mānināṃ cāti-lubdhānāṃ mad-vārtāpi na rocate,एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्त-मनसां नृणाम् मानिनां चाति-लुब्धानां मद्-वार्तापि न रोचते
11,21,35,vedā brahmātma-viṣayās tri-kāṇḍa-viṣayā ime parokṣa-vādā ṛṣayaḥ parokṣaṃ mama ca priyam,वेदा ब्रह्मात्म-विषयास् त्रि-काण्ड-विषया इमे परोक्ष-वादा ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम्
11,21,36,śabda-brahma su-durbodhaṃ prāṇendriya-mano-mayam ananta-pāraṃ gambhīraṃ durvigāhyaṃ samudra-vat,शब्द-ब्रह्म सु-दुर्बोधं प्राणेन्द्रिय-मनो-मयम् अनन्त-पारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्र-वत्
11,21,37,mayopabṛṃhitaṃ bhūmnā brahmaṇānanta-śaktinā bhūteṣu ghoṣa-rūpeṇa viseṣūrṇeva lakṣyate,मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्त-शक्तिना भूतेषु घोष-रूपेण विसेषूर्णेव लक्ष्यते
11,21,38,yathorṇanābhir hṛdayād ūrṇām udvamate mukhāt ākāśād ghoṣavān prāṇo manasā sparśa-rūpiṇā,यथोर्णनाभिर् हृदयाद् ऊर्णाम् उद्वमते मुखात् आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्श-रूपिणा
11,21,39,chando-mayo 'mṛta-mayaḥ sahasra-padavīṃ prabhuḥ oṃkārād vyañjita-sparśa- svaroṣmāntastha-bhūṣitām,छन्दो-मयो ऽमृत-मयः सहस्र-पदवीं प्रभुः ओंकाराद् व्यञ्जित-स्पर्श- स्वरोष्मान्तस्थ-भूषिताम्
11,21,40,vicitra-bhāṣā-vitatāṃ chandobhiś catur-uttaraiḥ ananta-pārāṃ bṛhatīṃ sṛjaty ākṣipate svayam,विचित्र-भाषा-विततां छन्दोभिश् चतुर्-उत्तरैः अनन्त-पारां बृहतीं सृजत्य् आक्षिपते स्वयम्
11,21,41,gāyatry uṣṇig anuṣṭup ca bṛhatī paṅktir eva ca triṣṭub jagaty aticchando hy atyaṣṭy-atijagad-virāṭ,गायत्र्य् उष्णिग् अनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिर् एव च त्रिष्टुब् जगत्य् अतिच्छन्दो ह्य् अत्यष्ट्य्-अतिजगद्-विराट्
11,21,42,kiṃ vidhatte kim ācaṣṭe kim anūdya vikalpayet ity asyā hṛdayaṃ loke nānyo mad veda kaścana,किं विधत्ते किम् आचष्टे किम् अनूद्य विकल्पयेत् इत्य् अस्या हृदयं लोके नान्यो मद् वेद कश्चन
11,21,43,māṃ vidhatte 'bhidhatte māṃ vikalpyāpohyate tv aham etāvān sarva-vedārthaḥ śabda āsthāya māṃ bhidām māyā-mātram anūdyānte pratiṣidhya prasīdati,मां विधत्ते ऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्व् अहम् एतावान् सर्व-वेदार्थः शब्द आस्थाय मां भिदाम् माया-मात्रम् अनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति
11,22,1,bhp_11.22.001 śrī-uddhava uvāca kati tattvāni viśveśa saṅkhyātāny ṛṣibhiḥ prabho navaikādaśa pañca trīṇy āttha tvam iha śuśruma,भ्प्_११.२२.००१ श्री-उद्धव उवाच कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्य् ऋषिभिः प्रभो नवैकादश पञ्च त्रीण्य् आत्थ त्वम् इह शुश्रुम
11,22,2,kecit ṣaḍ-viṃśatiṃ prāhur apare pañca-viṃśatiṃ saptaike nava ṣaṭ kecic catvāry ekādaśāpare kecit saptadaśa prāhuḥ ṣoḍaśaike trayodaśa,केचित् षड्-विंशतिं प्राहुर् अपरे पञ्च-विंशतिं सप्तैके नव षट् केचिच् चत्वार्य् एकादशापरे केचित् सप्तदश प्राहुः षोडशैके त्रयोदश
11,22,3,etāvattvaṃ hi saṅkhyānām ṛṣayo yad-vivakṣayā gāyanti pṛthag āyuṣmann idaṃ no vaktum arhasi,एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानाम् ऋषयो यद्-विवक्षया गायन्ति पृथग् आयुष्मन्न् इदं नो वक्तुम् अर्हसि
11,22,4,bhp_11.22.004 śrī-bhagavān uvāca yuktaṃ ca santi sarvatra bhāṣante brāhmaṇā yathā māyāṃ madīyām udgṛhya vadatāṃ kiṃ nu durghaṭam,भ्प्_११.२२.००४ श्री-भगवान् उवाच युक्तं च सन्ति सर्वत्र भाषन्ते ब्राह्मणा यथा मायां मदीयाम् उद्गृह्य वदतां किं नु दुर्घटम्
11,22,5,naitad evaṃ yathāttha tvaṃ yad ahaṃ vacmi tat tathā evaṃ vivadatāṃ hetuṃ śaktayo me duratyayāḥ,नैतद् एवं यथात्थ त्वं यद् अहं वच्मि तत् तथा एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्ययाः
11,22,6,yāsāṃ vyatikarād āsīd vikalpo vadatāṃ padam prāpte śama-dame 'pyeti vādas tam anu śāmyati,यासां व्यतिकराद् आसीद् विकल्पो वदतां पदम् प्राप्ते शम-दमे ऽप्येति वादस् तम् अनु शाम्यति
11,22,7,parasparānupraveśāt tattvānāṃ puruṣarṣabha paurvāparya-prasaṅkhyānaṃ yathā vaktur vivakṣitam,परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषर्षभ पौर्वापर्य-प्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुर् विवक्षितम्
11,22,8,ekasminn api dṛśyante praviṣṭānītarāṇi ca pūrvasmin vā parasmin vā tattve tattvāni sarvaśaḥ,एकस्मिन्न् अपि दृश्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सर्वशः
11,22,9,paurvāparyam ato 'mīṣāṃ prasaṅkhyānam abhīpsatām yathā viviktaṃ yad-vaktraṃ gṛhṇīmo yukti-sambhavāt,पौर्वापर्यम् अतो ऽमीषां प्रसङ्ख्यानम् अभीप्सताम् यथा विविक्तं यद्-वक्त्रं गृह्णीमो युक्ति-सम्भवात्
11,22,10,anādy-avidyā-yuktasya puruṣasyātma-vedanam svato na sambhavād anyas tattva-jño jñāna-do bhavet,अनाद्य्-अविद्या-युक्तस्य पुरुषस्यात्म-वेदनम् स्वतो न सम्भवाद् अन्यस् तत्त्व-ज्ञो ज्ञान-दो भवेत्
11,22,11,puruṣeśvarayor atra na vailakṣaṇyam aṇv api tad-anya-kalpanāpārthā jñānaṃ ca prakṛter guṇaḥ,पुरुषेश्वरयोर् अत्र न वैलक्षण्यम् अण्व् अपि तद्-अन्य-कल्पनापार्था ज्ञानं च प्रकृतेर् गुणः
11,22,12,prakṛtir guṇa-sāmyaṃ vai prakṛter nātmano guṇāḥ sattvaṃ rajas tama iti sthity-utpatty-anta-hetavaḥ,प्रकृतिर् गुण-साम्यं वै प्रकृतेर् नात्मनो गुणाः सत्त्वं रजस् तम इति स्थित्य्-उत्पत्त्य्-अन्त-हेतवः
11,22,13,sattvaṃ jñānaṃ rajaḥ karma tamo 'jñānam ihocyate guṇa-vyatikaraḥ kālaḥ svabhāvaḥ sūtram eva ca,सत्त्वं ज्ञानं रजः कर्म तमो ऽज्ञानम् इहोच्यते गुण-व्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रम् एव च
11,22,14,puruṣaḥ prakṛtir vyaktam ahaṅkāro nabho 'nilaḥ jyotir āpaḥ kṣitir iti tattvāny uktāni me nava,पुरुषः प्रकृतिर् व्यक्तम् अहङ्कारो नभो ऽनिलः ज्योतिर् आपः क्षितिर् इति तत्त्वान्य् उक्तानि मे नव
11,22,15,śrotraṃ tvag darśanaṃ ghrāṇo jihveti jñāna-śaktayaḥ vāk-pāṇy-upastha-pāyv-aṅghriḥ karmāṇy aṅgobhayaṃ manaḥ,श्रोत्रं त्वग् दर्शनं घ्राणो जिह्वेति ज्ञान-शक्तयः वाक्-पाण्य्-उपस्थ-पाय्व्-अङ्घ्रिः कर्माण्य् अङ्गोभयं मनः
11,22,16,śabdaḥ sparśo raso gandho rūpaṃ cety artha-jātayaḥ gaty-ukty-utsarga-śilpāni karmāyatana-siddhayaḥ,शब्दः स्पर्शो रसो गन्धो रूपं चेत्य् अर्थ-जातयः गत्य्-उक्त्य्-उत्सर्ग-शिल्पानि कर्मायतन-सिद्धयः
11,22,17,sargādau prakṛtir hy asya kārya-kāraṇa-rūpiṇī sattvādibhir guṇair dhatte puruṣo 'vyakta īkṣate,सर्गादौ प्रकृतिर् ह्य् अस्य कार्य-कारण-रूपिणी सत्त्वादिभिर् गुणैर् धत्ते पुरुषो ऽव्यक्त ईक्षते
11,22,18,vyaktādāyo vikurvāṇā dhātavaḥ puruṣekṣayā labdha-vīryāḥ sṛjanty aṇḍaṃ saṃhatāḥ prakṛter balāt,व्यक्तादायो विकुर्वाणा धातवः पुरुषेक्षया लब्ध-वीर्याः सृजन्त्य् अण्डं संहताः प्रकृतेर् बलात्
11,22,19,saptaiva dhātava iti tatrārthāḥ pañca khādayaḥ jñānam ātmobhayādhāras tato dehendriyāsavaḥ,सप्तैव धातव इति तत्रार्थाः पञ्च खादयः ज्ञानम् आत्मोभयाधारस् ततो देहेन्द्रियासवः
11,22,20,ṣaḍ ity atrāpi bhūtāni pañca ṣaṣṭhaḥ paraḥ pumān tair yuita ātma-sambhūtaiḥ sṛṣṭvedaṃ samapāviśat,षड् इत्य् अत्रापि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान् तैर् युइत आत्म-सम्भूतैः सृष्ट्वेदं समपाविशत्
11,22,21,catvāry eveti tatrāpi teja āpo 'nnam ātmanaḥ jātāni tair idaṃ jātaṃ janmāvayavinaḥ khalu,चत्वार्य् एवेति तत्रापि तेज आपो ऽन्नम् आत्मनः जातानि तैर् इदं जातं जन्मावयविनः खलु
11,22,22,saṅkhyāne saptadaśake bhūta-mātrendriyāṇi ca pañca pañcaika-manasā ātmā saptadaśaḥ smṛtaḥ,सङ्ख्याने सप्तदशके भूत-मात्रेन्द्रियाणि च पञ्च पञ्चैक-मनसा आत्मा सप्तदशः स्मृतः
11,22,23,tadvat ṣoḍaśa-saṅkhyāne ātmaiva mana ucyate bhūtendriyāṇi pañcaiva mana ātmā trayodaśa,तद्वत् षोडश-सङ्ख्याने आत्मैव मन उच्यते भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदश
11,22,24,ekādaśatva ātmāsau mahā-bhūtendriyāṇi ca aṣṭau prakṛtayaś caiva puruṣaś ca navety atha,एकादशत्व आत्मासौ महा-भूतेन्द्रियाणि च अष्टौ प्रकृतयश् चैव पुरुषश् च नवेत्य् अथ
11,22,25,iti nānā-prasaṅkhyānaṃ tattvānām ṛṣibhiḥ kṛtam sarvaṃ nyāyyaṃ yuktimattvād viduṣāṃ kim aśobhanam,इति नाना-प्रसङ्ख्यानं तत्त्वानाम् ऋषिभिः कृतम् सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किम् अशोभनम्
11,22,26,bhp_11.22.026 śrī-uddhava uvāca prakṛtiḥ puruṣaś cobhau yady apy ātma-vilakṣaṇau anyonyāpāśrayāt kṛṣṇa dṛśyate na bhidā tayoḥ prakṛtau lakṣyate hy ātmā prakṛtiś ca tathātmani,भ्प्_११.२२.०२६ श्री-उद्धव उवाच प्रकृतिः पुरुषश् चोभौ यद्य् अप्य् आत्म-विलक्षणौ अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण दृश्यते न भिदा तयोः प्रकृतौ लक्ष्यते ह्य् आत्मा प्रकृतिश् च तथात्मनि
11,22,27,evaṃ me puṇḍarīkākṣa mahāntaṃ saṃśayaṃ hṛdi chettum arhasi sarva-jña vacobhir naya-naipuṇaiḥ,एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हृदि छेत्तुम् अर्हसि सर्व-ज्ञ वचोभिर् नय-नैपुणैः
11,22,28,tvatto jñānaṃ hi jīvānāṃ pramoṣas te 'tra śaktitaḥ tvam eva hy ātma-māyāyā gatiṃ vettha na cāparaḥ,त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस् ते ऽत्र शक्तितः त्वम् एव ह्य् आत्म-मायाया गतिं वेत्थ न चापरः
11,22,29,bhp_11.22.029 śrī-bhagavān uvāca prakṛtiḥ puruṣaś ceti vikalpaḥ puruṣarṣabha eṣa vaikārikaḥ sargo guṇa-vyatikarātmakaḥ,भ्प्_११.२२.०२९ श्री-भगवान् उवाच प्रकृतिः पुरुषश् चेति विकल्पः पुरुषर्षभ एष वैकारिकः सर्गो गुण-व्यतिकरात्मकः
11,22,30,mamāṅga māyā guṇa-mayy anekadhā vikalpa-buddhīś ca guṇair vidhatte vaikārikas tri-vidho 'dhyātmam ekam athādhidaivam adhibhūtam anyat,ममाङ्ग माया गुण-मय्य् अनेकधा विकल्प-बुद्धीश् च गुणैर् विधत्ते वैकारिकस् त्रि-विधो ऽध्यात्मम् एकम् अथाधिदैवम् अधिभूतम् अन्यत्
11,22,31,dṛg rūpam ārkaṃ vapur atra randhre parasparaṃ sidhyati yaḥ svataḥ khe ātmā yad eṣām aparo ya ādyaḥ svayānubhūtyākhila-siddha-siddhiḥ,दृग् रूपम् आर्कं वपुर् अत्र रन्ध्रे परस्परं सिध्यति यः स्वतः खे आत्मा यद् एषाम् अपरो य आद्यः स्वयानुभूत्याखिल-सिद्ध-सिद्धिः
11,22,32,evaṃ tvag-ādi śravaṇādi cakṣur jihvādi nāsādi ca citta-yuktam,एवं त्वग्-आदि श्रवणादि चक्षुर् जिह्वादि नासादि च चित्त-युक्तम्
11,22,33,yo 'sau guṇa-kṣobha-kṛto vikāraḥ pradhāna-mūlān mahataḥ prasūtaḥ ahaṃ tri-vṛn moha-vikalpa-hetur vaikārikas tāmasa aindriyaś ca,यो ऽसौ गुण-क्षोभ-कृतो विकारः प्रधान-मूलान् महतः प्रसूतः अहं त्रि-वृन् मोह-विकल्प-हेतुर् वैकारिकस् तामस ऐन्द्रियश् च
11,22,34,ātmāparijñāna-mayo vivādo hy astīti nāstīti bhidārtha-niṣṭhaḥ vyartho 'pi naivoparameta puṃsāṃ mattaḥ parāvṛtta-dhiyāṃ sva-lokāt,आत्मापरिज्ञान-मयो विवादो ह्य् अस्तीति नास्तीति भिदार्थ-निष्ठः व्यर्थो ऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्तः परावृत्त-धियां स्व-लोकात्
11,22,35,bhp_11.22.035 śrī-uddhava uvāca tvattaḥ parāvṛtta-dhiyaḥ sva-kṛtaiḥ karmabhiḥ prabho uccāvacān yathā dehān gṛhṇanti visṛjanti ca,भ्प्_११.२२.०३५ श्री-उद्धव उवाच त्वत्तः परावृत्त-धियः स्व-कृतैः कर्मभिः प्रभो उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च
11,22,36,tan mamākhyāhi govinda durvibhāvyam anātmabhiḥ na hy etat prāyaśo loke vidvāṃsaḥ santi vañcitāḥ,तन् ममाख्याहि गोविन्द दुर्विभाव्यम् अनात्मभिः न ह्य् एतत् प्रायशो लोके विद्वांसः सन्ति वञ्चिताः
11,22,37,bhp_11.22.037 śrī-bhagavān uvāca manaḥ karma-mayaṃ ṇṝṇām indriyaiḥ pañcabhir yutam lokāl lokaṃ prayāty anya ātmā tad anuvartate,भ्प्_११.२२.०३७ श्री-भगवान् उवाच मनः कर्म-मयं णॄणाम् इन्द्रियैः पञ्चभिर् युतम् लोकाल् लोकं प्रयात्य् अन्य आत्मा तद् अनुवर्तते
11,22,38,dhyāyan mano 'nu viṣayān dṛṣṭān vānuśrutān atha udyat sīdat karma-tantraṃ smṛtis tad anu śāmyati,ध्यायन् मनो ऽनु विषयान् दृष्टान् वानुश्रुतान् अथ उद्यत् सीदत् कर्म-तन्त्रं स्मृतिस् तद् अनु शाम्यति
11,22,39,viṣayābhiniveśena nātmānaṃ yat smaret punaḥ jantor vai kasyacid dhetor mṛtyur atyanta-vismṛtiḥ,विषयाभिनिवेशेन नात्मानं यत् स्मरेत् पुनः जन्तोर् वै कस्यचिद् धेतोर् मृत्युर् अत्यन्त-विस्मृतिः
11,22,40,janma tv ātmatayā puṃsaḥ sarva-bhāvena bhūri-da viṣaya-svīkṛtiṃ prāhur yathā svapna-manorathaḥ,जन्म त्व् आत्मतया पुंसः सर्व-भावेन भूरि-द विषय-स्वीकृतिं प्राहुर् यथा स्वप्न-मनोरथः
11,22,41,svapnaṃ manorathaṃ cetthaṃ prāktanaṃ na smaraty asau tatra pūrvam ivātmānam apūrvam cānupaśyati,स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्य् असौ तत्र पूर्वम् इवात्मानम् अपूर्वम् चानुपश्यति
11,22,42,indriyāyana-sṛṣṭyedaṃ trai-vidhyaṃ bhāti vastuni bahir-antar-bhidā-hetur jano 'saj-jana-kṛd yathā,इन्द्रियायन-सृष्ट्येदं त्रै-विध्यं भाति वस्तुनि बहिर्-अन्तर्-भिदा-हेतुर् जनो ऽसज्-जन-कृद् यथा
11,22,43,nityadā hy aṅga bhūtāni bhavanti na bhavanti ca kālenālakṣya-vegena sūkṣmatvāt tan na dṛśyate,नित्यदा ह्य् अङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च कालेनालक्ष्य-वेगेन सूक्ष्मत्वात् तन् न दृश्यते
11,22,44,yathārciṣāṃ srotasāṃ ca phalānāṃ vā vanaspateḥ tathaiva sarva-bhūtānāṃ vayo-'vasthādayaḥ kṛtāḥ,यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः तथैव सर्व-भूतानां वयो-ऽवस्थादयः कृताः
11,22,45,so 'yaṃ dīpo 'rciṣāṃ yadvat srotasāṃ tad idaṃ jalam so 'yaṃ pumān iti nṛṇāṃ mṛṣā gīr dhīr mṛṣāyuṣām,सो ऽयं दीपो ऽर्चिषां यद्वत् स्रोतसां तद् इदं जलम् सो ऽयं पुमान् इति नृणां मृषा गीर् धीर् मृषायुषाम्
11,22,46,mā svasya karma-bījena jāyate so 'py ayaṃ pumān mriyate vāmaro bhrāntyā yathāgnir dāru-saṃyutaḥ,मा स्वस्य कर्म-बीजेन जायते सो ऽप्य् अयं पुमान् म्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निर् दारु-संयुतः
11,22,47,niṣeka-garbha-janmāni bālya-kaumāra-yauvanam vayo-madhyaṃ jarā mṛtyur ity avasthās tanor nava,निषेक-गर्भ-जन्मानि बाल्य-कौमार-यौवनम् वयो-मध्यं जरा मृत्युर् इत्य् अवस्थास् तनोर् नव
11,22,48,etā manoratha-mayīr hānyasyoccāvacās tanūḥ guṇa-saṅgād upādatte kvacit kaścij jahāti ca,एता मनोरथ-मयीर् हान्यस्योच्चावचास् तनूः गुण-सङ्गाद् उपादत्ते क्वचित् कश्चिज् जहाति च
11,22,49,ātmanaḥ pitṛ-putrābhyām anumeyau bhavāpyayau na bhavāpyaya-vastūnām abhijño dvaya-lakṣaṇaḥ,आत्मनः पितृ-पुत्राभ्याम् अनुमेयौ भवाप्ययौ न भवाप्यय-वस्तूनाम् अभिज्ञो द्वय-लक्षणः
11,22,50,taror bīja-vipākābhyāṃ yo vidvāñ janma-saṃyamau taror vilakṣaṇo draṣṭā evaṃ draṣṭā tanoḥ pṛthak,तरोर् बीज-विपाकाभ्यां यो विद्वाञ् जन्म-संयमौ तरोर् विलक्षणो द्रष्टा एवं द्रष्टा तनोः पृथक्
11,22,51,prakṛter evam ātmānam avivicyābudhaḥ pumān tattvena sparśa-sammūḍhaḥ saṃsāraṃ pratipadyate,प्रकृतेर् एवम् आत्मानम् अविविच्याबुधः पुमान् तत्त्वेन स्पर्श-सम्मूढः संसारं प्रतिपद्यते
11,22,52,sattva-saṅgād ṛṣīn devān rajasāsura-mānuṣān tamasā bhūta-tiryaktvaṃ bhrāmito yāti karmabhiḥ,सत्त्व-सङ्गाद् ऋषीन् देवान् रजसासुर-मानुषान् तमसा भूत-तिर्यक्त्वं भ्रामितो याति कर्मभिः
11,22,53,nṛtyato gāyataḥ paśyan yathaivānukaroti tān evaṃ buddhi-guṇān paśyann anīho 'py anukāryate,नृत्यतो गायतः पश्यन् यथैवानुकरोति तान् एवं बुद्धि-गुणान् पश्यन्न् अनीहो ऽप्य् अनुकार्यते
11,22,54,yathāmbhasā pracalatā taravo 'pi calā iva cakṣusā bhrāmyamāṇena dṛśyate bhramatīva bhūḥ,यथाम्भसा प्रचलता तरवो ऽपि चला इव चक्षुसा भ्राम्यमाणेन दृश्यते भ्रमतीव भूः
11,22,55,yathā manoratha-dhiyo viṣayṣānubhavo mṛṣā svapna-dṛṣṭāś ca dāśārha tathā saṃsāra ātmanaḥ,यथा मनोरथ-धियो विषय्षानुभवो मृषा स्वप्न-दृष्टाश् च दाशार्ह तथा संसार आत्मनः
11,22,56,arthe hy avidyamāne 'pi saṃsṛtir na nivartate dhyāyato viṣayān asya svapne 'narthāgamo yathā,अर्थे ह्य् अविद्यमाने ऽपि संसृतिर् न निवर्तते ध्यायतो विषयान् अस्य स्वप्ने ऽनर्थागमो यथा
11,22,57,tasmād uddhava mā bhuṅkṣva viṣayān asad-indriyaiḥ ātmāgrahaṇa-nirbhātaṃ paśya vaikalpikaṃ bhramam,तस्माद् उद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयान् असद्-इन्द्रियैः आत्माग्रहण-निर्भातं पश्य वैकल्पिकं भ्रमम्
11,22,58,kṣipto 'vamānito 'sadbhiḥ pralabdho 'sūyito 'tha vā tāḍitaḥ sanniruddho vā vṛttyā vā parihāpitaḥ,क्षिप्तो ऽवमानितो ऽसद्भिः प्रलब्धो ऽसूयितो ऽथ वा ताडितः सन्निरुद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः
11,22,59,niṣṭhyuto mūtrito vājñair bahudhaivaṃ prakampitaḥ śreyas-kāmaḥ kṛcchra-gata ātmanātmānam uddharet,निष्ठ्युतो मूत्रितो वाज्ञैर् बहुधैवं प्रकम्पितः श्रेयस्-कामः कृच्छ्र-गत आत्मनात्मानम् उद्धरेत्
11,22,60,bhp_11.22.060 śrī-uddhava uvāca yathaivam anubudhyeyaṃ vada no vadatāṃ vara su-duḥṣaham imaṃ manya ātmany asad-atikramam,भ्प्_११.२२.०६० श्री-उद्धव उवाच यथैवम् अनुबुध्येयं वद नो वदतां वर सु-दुःषहम् इमं मन्य आत्मन्य् असद्-अतिक्रमम्
11,22,61,viduṣām api viśvātman prakṛtir hi balīyasī ṛte tvad-dharma-niratān śāntāṃs te caraṇālayān,विदुषाम् अपि विश्वात्मन् प्रकृतिर् हि बलीयसी ऋते त्वद्-धर्म-निरतान् शान्तांस् ते चरणालयान्
11,23,1,bhp_11.23.001 śrī-bādarāyaṇir uvāca sa evam āśaṃsita uddhavena bhāgavata-mukhyena dāśārha-mukhyaḥ sabhājayan bhṛtya-vaco mukundas tam ābabhāṣe śravaṇīya-vīryaḥ,भ्प्_११.२३.००१ श्री-बादरायणिर् उवाच स एवम् आशंसित उद्धवेन भागवत-मुख्येन दाशार्ह-मुख्यः सभाजयन् भृत्य-वचो मुकुन्दस् तम् आबभाषे श्रवणीय-वीर्यः
11,23,2,bhp_11.23.002 śrī-bhagavān uvāca bārhaspatya sa nāsty atra sādhur vai durjaneritaiḥ duraktair bhinnam ātmānaṃ yaḥ samādhātum īśvaraḥ,भ्प्_११.२३.००२ श्री-भगवान् उवाच बार्हस्पत्य स नास्त्य् अत्र साधुर् वै दुर्जनेरितैः दुरक्तैर् भिन्नम् आत्मानं यः समाधातुम् ईश्वरः
11,23,3,na tathā tapyate viddhaḥ pumān bāṇais tu marma-gaiḥ yathā tudanti marma-sthā hy asatāṃ paruṣeṣavaḥ,न तथा तप्यते विद्धः पुमान् बाणैस् तु मर्म-गैः यथा तुदन्ति मर्म-स्था ह्य् असतां परुषेषवः
11,23,4,kathayanti mahat puṇyam itihāsam ihoddhava tam ahaṃ varṇayiṣyāmi nibodha su-samāhitaḥ,कथयन्ति महत् पुण्यम् इतिहासम् इहोद्धव तम् अहं वर्णयिष्यामि निबोध सु-समाहितः
11,23,5,kenacid bhikṣuṇā gītaṃ paribhūtena durjanaiḥ smaratā dhṛti-yuktena vipākaṃ nija-karmaṇām,केनचिद् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनैः स्मरता धृति-युक्तेन विपाकं निज-कर्मणाम्
11,23,6,avantiṣu dvijaḥ kaścid āsīd āḍhyatamaḥ śriyā vārtā-vṛttiḥ kadaryas tu kāmī lubdho 'ti-kopanaḥ,अवन्तिषु द्विजः कश्चिद् आसीद् आढ्यतमः श्रिया वार्ता-वृत्तिः कदर्यस् तु कामी लुब्धो ऽति-कोपनः
11,23,7,jñātayo 'tithayas tasya vāṅ-mātreṇāpi nārcitāḥ śūnyāvasatha ātmāpi kāle kāmair anarcitaḥ,ज्ञातयो ऽतिथयस् तस्य वाङ्-मात्रेणापि नार्चिताः शून्यावसथ आत्मापि काले कामैर् अनर्चितः
11,23,8,duhśīlasya kadaryasya druhyante putra-bāndhavāḥ dārā duhitaro bhṛtyā viṣaṇṇā nācaran priyam,दुह्शीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्र-बान्धवाः दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम्
11,23,9,tasyaivaṃ yakṣa-vittasya cyutasyobhaya-lokataḥ dharma-kāma-vihīnasya cukrudhuḥ pañca-bhāginaḥ,तस्यैवं यक्ष-वित्तस्य च्युतस्योभय-लोकतः धर्म-काम-विहीनस्य चुक्रुधुः पञ्च-भागिनः
11,23,10,tad-avadhyāna-visrasta- puṇya-skandhasya bhūri-da artho 'py agacchan nidhanaṃ bahv-āyāsa-pariśramaḥ,तद्-अवध्यान-विस्रस्त- पुण्य-स्कन्धस्य भूरि-द अर्थो ऽप्य् अगच्छन् निधनं बह्व्-आयास-परिश्रमः
11,23,11,jñātyo jagṛhuḥ kiñcit kiñcid dasyava uddhava daivataḥ kālataḥ kiñcid brahma-bandhor nṛ-pārthivāt,ज्ञात्यो जगृहुः किञ्चित् किञ्चिद् दस्यव उद्धव दैवतः कालतः किञ्चिद् ब्रह्म-बन्धोर् नृ-पार्थिवात्
11,23,12,sa evaṃ draviṇe naṣṭe dharma-kāma-vivarjitaḥ upekṣitaś ca sva-janaiś cintām āpa duratyayām,स एवं द्रविणे नष्टे धर्म-काम-विवर्जितः उपेक्षितश् च स्व-जनैश् चिन्ताम् आप दुरत्ययाम्
11,23,13,tasyaivaṃ dhyāyato dīrghaṃ naṣṭa-rāyas tapasvinaḥ khidyato bāṣpa-kaṇṭhasya nirvedaḥ su-mahān abhūt,तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्ट-रायस् तपस्विनः खिद्यतो बाष्प-कण्ठस्य निर्वेदः सु-महान् अभूत्
11,23,14,sa cāhedam aho kaṣṭaṃ vṛthātmā me 'nutāpitaḥ na dharmāya na kāmāya yasyārthāyāsa īdṛśaḥ,स चाहेदम् अहो कष्टं वृथात्मा मे ऽनुतापितः न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईदृशः
11,23,15,prāyeṇāthāḥ kadaryāṇāṃ na sukhāya kadācana iha cātmopatāpāya mṛtasya narakāya ca,प्रायेणाथाः कदर्याणां न सुखाय कदाचन इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च
11,23,16,yaśo yaśasvināṃ śuddhaṃ ślāghyā ye guṇināṃ guṇāḥ lobhaḥ sv-alpo 'pi tān hanti śvitro rūpam ivepsitam,यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणाः लोभः स्व्-अल्पो ऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपम् इवेप्सितम्
11,23,17,arthasya sādhane siddhe utkarṣe rakṣaṇe vyaye nāśopabhoga āyāsas trāsaś cintā bhramo nṛṇām,अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये नाशोपभोग आयासस् त्रासश् चिन्ता भ्रमो नृणाम्
11,23,18,steyaṃ hiṃsānṛtaṃ dambhaḥ kāmaḥ krodhaḥ smayo madaḥ bhedo vairam aviśvāsaḥ saṃspardhā vyasanāni ca,स्तेयं हिंसानृतं दम्भः कामः क्रोधः स्मयो मदः भेदो वैरम् अविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च
11,23,19,ete pañcadaśānarthā hy artha-mūlā matā nṛṇām tasmād anartham arthākhyaṃ śreyo-'rthī dūratas tyajet,एते पञ्चदशानर्था ह्य् अर्थ-मूला मता नृणाम् तस्माद् अनर्थम् अर्थाख्यं श्रेयो-ऽर्थी दूरतस् त्यजेत्
11,23,20,bhidyante bhrātaro dārāḥ pitaraḥ suhṛdas tathā ekāsnigdhāḥ kākiṇinā sadyaḥ sarve 'rayaḥ kṛtāḥ,भिद्यन्ते भ्रातरो दाराः पितरः सुहृदस् तथा एकास्निग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वे ऽरयः कृताः
11,23,21,arthenālpīyasā hy ete saṃrabdhā dīpta-manyavaḥ tyajanty āśu spṛdho ghnanti sahasotsṛjya sauhṛdam,अर्थेनाल्पीयसा ह्य् एते संरब्धा दीप्त-मन्यवः त्यजन्त्य् आशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम्
11,23,22,labdhvā janmāmara-prārthyaṃ mānuṣyaṃ tad dvijāgryatām tad anādṛtya ye svārthaṃ ghnanti yānty aśubhāṃ gatim,लब्ध्वा जन्मामर-प्रार्थ्यं मानुष्यं तद् द्विजाग्र्यताम् तद् अनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्य् अशुभां गतिम्
11,23,23,svargāpavargayor dvāraṃ prāpya lokam imaṃ pumān draviṇe ko 'nuṣajjeta martyo 'narthasya dhāmani,स्वर्गापवर्गयोर् द्वारं प्राप्य लोकम् इमं पुमान् द्रविणे को ऽनुषज्जेत मर्त्यो ऽनर्थस्य धामनि
11,23,24,devarṣi-pitṛ-bhūtāni jñātīn bandhūṃś ca bhāginaḥ asaṃvibhajya cātmānaṃ yakṣa-vittaḥ pataty adhaḥ,देवर्षि-पितृ-भूतानि ज्ञातीन् बन्धूंश् च भागिनः असंविभज्य चात्मानं यक्ष-वित्तः पतत्य् अधः
11,23,25,vyarthayārthehayā vittaṃ pramattasya vayo balam kuśalā yena sidhyanti jaraṭhaḥ kiṃ nu sādhaye,व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् कुशला येन सिध्यन्ति जरठः किं नु साधये
11,23,26,kasmāt saṅkliśyate vidvān vyarthayārthehayāsakṛt kasyacin māyayā nūnaṃ loko 'yaṃ su-vimohitaḥ,कस्मात् सङ्क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत् कस्यचिन् मायया नूनं लोको ऽयं सु-विमोहितः
11,23,27,kiṃ dhanair dhana-dair vā kiṃ kāmair vā kāma-dair uta mṛtyunā grasyamānasya karmabhir vota janma-daiḥ,किं धनैर् धन-दैर् वा किं कामैर् वा काम-दैर् उत मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर् वोत जन्म-दैः
11,23,28,nūnaṃ me bhagavāṃs tuṣṭaḥ sarva-deva-mayo hariḥ yena nīto daśām etāṃ nirvedaś cātmanaḥ plavaḥ,नूनं मे भगवांस् तुष्टः सर्व-देव-मयो हरिः येन नीतो दशाम् एतां निर्वेदश् चात्मनः प्लवः
11,23,29,so 'haṃ kālāvaśeṣeṇa śoṣayiṣye 'ṅgam ātmanaḥ apramatto 'khila-svārthe yadi syāt siddha ātmani,सो ऽहं कालावशेषेण शोषयिष्ये ऽङ्गम् आत्मनः अप्रमत्तो ऽखिल-स्वार्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि
11,23,30,tatra mām anumoderan devās tri-bhuvaneśvarāḥ muhūrtena brahma-lokaṃ khaṭvāṅgaḥ samasādhayat,तत्र माम् अनुमोदेरन् देवास् त्रि-भुवनेश्वराः मुहूर्तेन ब्रह्म-लोकं खट्वाङ्गः समसाधयत्
11,23,31,bhp_11.23.031 śrī-bhagavān uvāca ity abhipretya manasā hy āvantyo dvija-sattamaḥ unmucya hṛdaya-granthīn śānto bhikṣur abhūn muniḥ,भ्प्_११.२३.०३१ श्री-भगवान् उवाच इत्य् अभिप्रेत्य मनसा ह्य् आवन्त्यो द्विज-सत्तमः उन्मुच्य हृदय-ग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुर् अभून् मुनिः
11,23,32,sa cacāra mahīm etāṃ saṃyatātmendriyānilaḥ bhikṣārthaṃ nagara-grāmān asaṅgo 'lakṣito 'viśat,स चचार महीम् एतां संयतात्मेन्द्रियानिलः भिक्षार्थं नगर-ग्रामान् असङ्गो ऽलक्षितो ऽविशत्
11,23,33,taṃ vai pravayasaṃ bhikṣum avadhūtam asaj-janāḥ dṛṣṭvā paryabhavan bhadra bahvībhiḥ paribhūtibhiḥ,तं वै प्रवयसं भिक्षुम् अवधूतम् असज्-जनाः दृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभिः परिभूतिभिः
11,23,34,kecit tri-veṇuṃ jagṛhur eke pātraṃ kamaṇḍalum pīṭhaṃ caike 'kṣa-sūtraṃ ca kanthāṃ cīrāṇi kecana pradāya ca punas tāni darśitāny ādadur muneḥ,केचित् त्रि-वेणुं जगृहुर् एके पात्रं कमण्डलुम् पीठं चैके ऽक्ष-सूत्रं च कन्थां चीराणि केचन प्रदाय च पुनस् तानि दर्शितान्य् आददुर् मुनेः
11,23,35,annaṃ ca bhaikṣya-sampannaṃ bhuñjānasya sarit-taṭe mūtrayanti ca pāpiṣṭhāḥ ṣṭhīvanty asya ca mūrdhani,अन्नं च भैक्ष्य-सम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्-तटे मूत्रयन्ति च पापिष्ठाः ष्ठीवन्त्य् अस्य च मूर्धनि
11,23,36,yata-vācaṃ vācayanti tāḍayanti na vakti cet tarjayanty apare vāgbhiḥ steno 'yam iti vādinaḥ badhnanti rajjvā taṃ kecid badhyatāṃ badhyatām iti,यत-वाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् तर्जयन्त्य् अपरे वाग्भिः स्तेनो ऽयम् इति वादिनः बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद् बध्यतां बध्यताम् इति
11,23,37,kṣipanty eke 'vajānanta eṣa dharma-dhvajaḥ śaṭhaḥ kṣīṇa-vitta imāṃ vṛttim agrahīt sva-janojjhitaḥ,क्षिपन्त्य् एके ऽवजानन्त एष धर्म-ध्वजः शठः क्षीण-वित्त इमां वृत्तिम् अग्रहीत् स्व-जनोज्झितः
11,23,38,aho eṣa mahā-sāro dhṛtimān giri-rāḍ iva maunena sādhayaty arthaṃ baka-vad dṛḍha-niścayaḥ,अहो एष महा-सारो धृतिमान् गिरि-राड् इव मौनेन साधयत्य् अर्थं बक-वद् दृढ-निश्चयः
11,23,39,ity eke vihasanty enam eke durvātayanti ca taṃ babandhur nirurudhur yathā krīḍanakaṃ dvijam,इत्य् एके विहसन्त्य् एनम् एके दुर्वातयन्ति च तं बबन्धुर् निरुरुधुर् यथा क्रीडनकं द्विजम्
11,23,40,evaṃ sa bhautikaṃ duḥkhaṃ daivikaṃ daihikaṃ ca yat bhoktavyam ātmano diṣṭaṃ prāptaṃ prāptam abudhyata,एवं स भौतिकं दुःखं दैविकं दैहिकं च यत् भोक्तव्यम् आत्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तम् अबुध्यत
11,23,41,paribhūta imāṃ gāthām agāyata narādhamaiḥ pātayadbhiḥ sva dharma-stho dhṛtim āsthāya sāttvikīm,परिभूत इमां गाथाम् अगायत नराधमैः पातयद्भिः स्व धर्म-स्थो धृतिम् आस्थाय सात्त्विकीम्
11,23,42,bhp_11.23.042 dvija uvāca nāyaṃ jano me sukha-duḥkha-hetur na devatātmā graha-karma-kālāḥ manaḥ paraṃ kāraṇam āmananti saṃsāra-cakraṃ parivartayed yat,भ्प्_११.२३.०४२ द्विज उवाच नायं जनो मे सुख-दुःख-हेतुर् न देवतात्मा ग्रह-कर्म-कालाः मनः परं कारणम् आमनन्ति संसार-चक्रं परिवर्तयेद् यत्
11,23,43,mano guṇān vai sṛjate balīyas tataś ca karmāṇi vilakṣaṇāni śuklāni kṛṣṇāny atha lohitāni tebhyaḥ sa-varṇāḥ sṛtayo bhavanti,मनो गुणान् वै सृजते बलीयस् ततश् च कर्माणि विलक्षणानि शुक्लानि कृष्णान्य् अथ लोहितानि तेभ्यः स-वर्णाः सृतयो भवन्ति
11,23,44,anīha ātmā manasā samīhatā hiraṇ-mayo mat-sakha udvicaṣṭe manaḥ sva-liṅgaṃ parigṛhya kāmān juṣan nibaddho guṇa-saṅgato 'sau,अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्-मयो मत्-सख उद्विचष्टे मनः स्व-लिङ्गं परिगृह्य कामान् जुषन् निबद्धो गुण-सङ्गतो ऽसौ
11,23,45,dānaṃ sva-dharmo niyamo yamaś ca śrutaṃ ca karmāṇi ca sad-vratāni sarve mano-nigraha-lakṣaṇāntāḥ paro hi yogo manasaḥ samādhiḥ,दानं स्व-धर्मो नियमो यमश् च श्रुतं च कर्माणि च सद्-व्रतानि सर्वे मनो-निग्रह-लक्षणान्ताः परो हि योगो मनसः समाधिः
11,23,46,samāhitaṃ yasya manaḥ praśāntaṃ dānādibhiḥ kiṃ vada tasya kṛtyam asaṃyataṃ yasya mano vinaśyad dānādibhiś ced aparaṃ kim ebhiḥ,समाहितं यस्य मनः प्रशान्तं दानादिभिः किं वद तस्य कृत्यम् असंयतं यस्य मनो विनश्यद् दानादिभिश् चेद् अपरं किम् एभिः
11,23,47,mano-vaśe 'nye hy abhavan sma devā manaś ca nānyasya vaśaṃ sameti bhīṣmo hi devaḥ sahasaḥ sahīyān yuñjyād vaśe taṃ sa hi deva-devaḥ,मनो-वशे ऽन्ये ह्य् अभवन् स्म देवा मनश् च नान्यस्य वशं समेति भीष्मो हि देवः सहसः सहीयान् युञ्ज्याद् वशे तं स हि देव-देवः
11,23,48,tam durjayaṃ śatrum asahya-vegam arun-tudaṃ tan na vijitya kecit kurvanty asad-vigraham atra martyair mitrāṇy udāsīna-ripūn vimūḍhāḥ,तम् दुर्जयं शत्रुम् असह्य-वेगम् अरुन्-तुदं तन् न विजित्य केचित् कुर्वन्त्य् असद्-विग्रहम् अत्र मर्त्यैर् मित्राण्य् उदासीन-रिपून् विमूढाः
11,23,49,dehaṃ mano-mātram imaṃ gṛhītvā mamāham ity andha-dhiyo manuṣyāḥ eṣo 'ham anyo 'yam iti bhrameṇa duranta-pāre tamasi bhramanti,देहं मनो-मात्रम् इमं गृहीत्वा ममाहम् इत्य् अन्ध-धियो मनुष्याः एषो ऽहम् अन्यो ऽयम् इति भ्रमेण दुरन्त-पारे तमसि भ्रमन्ति
11,23,50,janas tu hetuḥ sukha-duḥkhayoś cet kim ātmanaś cātra hi bhaumayos tat jihvāṃ kvacit sandaśati sva-dadbhis tad-vedanāyāṃ katamāya kupyet,जनस् तु हेतुः सुख-दुःखयोश् चेत् किम् आत्मनश् चात्र हि भौमयोस् तत् जिह्वां क्वचित् सन्दशति स्व-दद्भिस् तद्-वेदनायां कतमाय कुप्येत्
11,23,51,duḥkhasya hetur yadi devatās tu kim ātmanas tatra vikārayos tat yad aṅgam aṅgena nihanyate kvacit krudhyeta kasmai puruṣaḥ sva-dehe,दुःखस्य हेतुर् यदि देवतास् तु किम् आत्मनस् तत्र विकारयोस् तत् यद् अङ्गम् अङ्गेन निहन्यते क्वचित् क्रुध्येत कस्मै पुरुषः स्व-देहे
11,23,52,ātmā yadi syāt sukha-duḥkha-hetuḥ kim anyatas tatra nija-svabhāvaḥ na hy ātmano 'nyad yadi tan mṛṣā syāt krudhyeta kasmān na sukhaṃ na duḥkham,आत्मा यदि स्यात् सुख-दुःख-हेतुः किम् अन्यतस् तत्र निज-स्वभावः न ह्य् आत्मनो ऽन्यद् यदि तन् मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मान् न सुखं न दुःखम्
11,23,53,grahā nimittaṃ sukha-duḥkhayoś cet kim ātmano 'jasya janasya te vai grahair grahasyaiva vadanti pīḍāṃ krudhyeta kasmai puruṣas tato 'nyaḥ,ग्रहा निमित्तं सुख-दुःखयोश् चेत् किम् आत्मनो ऽजस्य जनस्य ते वै ग्रहैर् ग्रहस्यैव वदन्ति पीडां क्रुध्येत कस्मै पुरुषस् ततो ऽन्यः
11,23,54,karmāstu hetuḥ sukha-duḥkhayoś cet kim ātmanas tad dhi jaḍājaḍatve dehas tv acit puruṣo 'yaṃ suparṇaḥ krudhyeta kasmai na hi karma mūlam,कर्मास्तु हेतुः सुख-दुःखयोश् चेत् किम् आत्मनस् तद् धि जडाजडत्वे देहस् त्व् अचित् पुरुषो ऽयं सुपर्णः क्रुध्येत कस्मै न हि कर्म मूलम्
11,23,55,kālas tu hetuḥ sukha-duḥkhayoś cet kim ātmanas tatra tad-ātmako 'sau nāgner hi tāpo na himasya tat syāt krudhyeta kasmai na parasya dvandvam,कालस् तु हेतुः सुख-दुःखयोश् चेत् किम् आत्मनस् तत्र तद्-आत्मको ऽसौ नाग्नेर् हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम्
11,23,56,na kenacit kvāpi kathañcanāsya dvandvoparāgaḥ parataḥ parasya yathāhamaḥ saṃsṛti-rūpiṇaḥ syād evaṃ prabuddho na bibheti bhūtaiḥ,न केनचित् क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपरागः परतः परस्य यथाहमः संसृति-रूपिणः स्याद् एवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतैः
11,23,57,etāṃ sa āsthāya parātma-niṣṭhām adhyāsitāṃ pūrvatamair maharṣibhiḥ ahaṃ tariṣyāmi duranta-pāraṃ tamo mukundāṅghri-niṣevayaiva,एतां स आस्थाय परात्म-निष्ठाम् अध्यासितां पूर्वतमैर् महर्षिभिः अहं तरिष्यामि दुरन्त-पारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रि-निषेवयैव
11,23,58,bhp_11.23.058 śrī-bhagavān uvāca nirvidya naṣṭa-draviṇe gata-klamaḥ pravrajya gāṃ paryaṭamāna ittham nirākṛto 'sadbhir api sva-dharmād akampito 'mūṃ munir āha gāthām,भ्प्_११.२३.०५८ श्री-भगवान् उवाच निर्विद्य नष्ट-द्रविणे गत-क्लमः प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् निराकृतो ऽसद्भिर् अपि स्व-धर्माद् अकम्पितो ऽमूं मुनिर् आह गाथाम्
11,23,59,sukha-duḥkha-prado nānyaḥ puruṣasyātma-vibhramaḥ mitrodāsīna-ripavaḥ saṃsāras tamasaḥ kṛtaḥ,सुख-दुःख-प्रदो नान्यः पुरुषस्यात्म-विभ्रमः मित्रोदासीन-रिपवः संसारस् तमसः कृतः
11,23,60,tasmāt sarvātmanā tāta nigṛhāṇa mano dhiyā mayy āveśitayā yukta etāvān yoga-saṅgrahaḥ,तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया मय्य् आवेशितया युक्त एतावान् योग-सङ्ग्रहः
11,23,61,ya etāṃ bhikṣuṇā gītāṃ brahma-niṣṭhāṃ samāhitaḥ dhārayañ chrāvayañ chṛṇvan dvandvair naivābhibhūyate,य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्म-निष्ठां समाहितः धारयञ् छ्रावयञ् छृण्वन् द्वन्द्वैर् नैवाभिभूयते
11,24,1,bhp_11.24.001 śrī-bhagavān uvāca atha te sampravakṣyāmi sāṅkhyaṃ pūrvair viniścitam yad vijñāya pumān sadyo jahyād vaikalpikaṃ bhramam,भ्प्_११.२४.००१ श्री-भगवान् उवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर् विनिश्चितम् यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम्
11,24,2,āsīj jñānam atho artha ekam evāvikalpitam yadā viveka-nipuṇā ādau kṛta-yuge 'yuge,आसीज् ज्ञानम् अथो अर्थ एकम् एवाविकल्पितम् यदा विवेक-निपुणा आदौ कृत-युगे ऽयुगे
11,24,3,tan māyā-phala-rūpeṇa kevalaṃ nirvikalpitam vāṅ-mano-'gocaraṃ satyaṃ dvidhā samabhavad bṛhat,तन् माया-फल-रूपेण केवलं निर्विकल्पितम् वाङ्-मनो-ऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत्
11,24,4,tayor ekataro hy arthaḥ prakṛtiḥ sobhayātmikā jñānaṃ tv anyatamo bhāvaḥ puruṣaḥ so 'bhidhīyate,तयोर् एकतरो ह्य् अर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका ज्ञानं त्व् अन्यतमो भावः पुरुषः सो ऽभिधीयते
11,24,5,tamo rajaḥ sattvam iti prakṛter abhavan guṇāḥ mayā prakṣobhyamāṇāyāḥ puruṣānumatena ca,तमो रजः सत्त्वम् इति प्रकृतेर् अभवन् गुणाः मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च
11,24,6,tebhyaḥ samabhavat sūtraṃ mahān sūtreṇa saṃyutaḥ tato vikurvato jāto yo 'haṅkāro vimohanaḥ,तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः ततो विकुर्वतो जातो यो ऽहङ्कारो विमोहनः
11,24,7,vaikārikas taijasaś ca tāmasaś cety ahaṃ tri-vṛt tan-mātrendriya-manasāṃ kāraṇaṃ cid-acin-mayaḥ,वैकारिकस् तैजसश् च तामसश् चेत्य् अहं त्रि-वृत् तन्-मात्रेन्द्रिय-मनसां कारणं चिद्-अचिन्-मयः
11,24,8,arthas tan-mātrikāj jajñe tāmasād indriyāṇi ca taijasād devatā āsann ekādaśa ca vaikṛtāt,अर्थस् तन्-मात्रिकाज् जज्ञे तामसाद् इन्द्रियाणि च तैजसाद् देवता आसन्न् एकादश च वैकृतात्
11,24,9,mayā sañcoditā bhāvāḥ sarve saṃhatya-kāriṇaḥ aṇḍam utpādayām āsur mamāyatanam uttamam,मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्य-कारिणः अण्डम् उत्पादयाम् आसुर् ममायतनम् उत्तमम्
11,24,10,tasminn ahaṃ samabhavam aṇḍe salila-saṃsthitau mama nābhyām abhūt padmaṃ viśvākhyaṃ tatra cātma-bhūḥ,तस्मिन्न् अहं समभवम् अण्डे सलिल-संस्थितौ मम नाभ्याम् अभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्म-भूः
11,24,11,so 'sṛjat tapasā yukto rajasā mad-anugrahāt lokān sa-pālān viśvātmā bhūr bhuvaḥ svar iti tridhā,सो ऽसृजत् तपसा युक्तो रजसा मद्-अनुग्रहात् लोकान् स-पालान् विश्वात्मा भूर् भुवः स्वर् इति त्रिधा
11,24,12,devānām oka āsīt svar bhūtānāṃ ca bhuvaḥ padam martyādīnāṃ ca bhūr lokaḥ siddhānāṃ tritayāt param,देवानाम् ओक आसीत् स्वर् भूतानां च भुवः पदम् मर्त्यादीनां च भूर् लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम्
11,24,13,adho 'surāṇāṃ nāgānāṃ bhūmer oko 'sṛjat prabhuḥ tri-lokyāṃ gatayaḥ sarvāḥ karmaṇāṃ tri-guṇātmanām,अधो ऽसुराणां नागानां भूमेर् ओको ऽसृजत् प्रभुः त्रि-लोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रि-गुणात्मनाम्
11,24,14,yogasya tapasaś caiva nyāsasya gatayo 'malāḥ mahar janas tapaḥ satyaṃ bhakti-yogasya mad-gatiḥ,योगस्य तपसश् चैव न्यासस्य गतयो ऽमलाः महर् जनस् तपः सत्यं भक्ति-योगस्य मद्-गतिः
11,24,15,mayā kālātmanā dhātrā karma-yuktam idaṃ jagat guṇa-pravāha etasminn unmajjati nimajjati,मया कालात्मना धात्रा कर्म-युक्तम् इदं जगत् गुण-प्रवाह एतस्मिन्न् उन्मज्जति निमज्जति
11,24,16,aṇur bṛhat kṛśaḥ sthūlo yo yo bhāvaḥ prasidhyati sarvo 'py ubhaya-saṃyuktaḥ prakṛtyā puruṣeṇa ca,अणुर् बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति सर्वो ऽप्य् उभय-संयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च
11,24,17,yas tu yasyādir antaś ca sa vai madhyaṃ ca tasya san vikāro vyavahārārtho yathā taijasa-pārthivāḥ,यस् तु यस्यादिर् अन्तश् च स वै मध्यं च तस्य सन् विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजस-पार्थिवाः
11,24,18,yad upādāya pūrvas tu bhāvo vikurute 'param ādir anto yadā yasya tat satyam abhidhīyate,यद् उपादाय पूर्वस् तु भावो विकुरुते ऽपरम् आदिर् अन्तो यदा यस्य तत् सत्यम् अभिधीयते
11,24,19,prakṛtir yasyopādānam ādhāraḥ puruṣaḥ paraḥ sato 'bhivyañjakaḥ kālo brahma tat tritayaṃ tv aham,प्रकृतिर् यस्योपादानम् आधारः पुरुषः परः सतो ऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत् त्रितयं त्व् अहम्
11,24,20,sargaḥ pravartate tāvat paurvāparyeṇa nityaśaḥ mahān guṇa-visargārthaḥ sthity-anto yāvad īkṣaṇam,सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः महान् गुण-विसर्गार्थः स्थित्य्-अन्तो यावद् ईक्षणम्
11,24,21,virāṇ mayāsādyamāno loka-kalpa-vikalpakaḥ pañcatvāya viśeṣāya kalpate bhuvanaiḥ saha,विराण् मयासाद्यमानो लोक-कल्प-विकल्पकः पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह
11,24,22,anne pralīyate martyam annaṃ dhānāsu līyate dhānā bhūmau pralīyante bhūmir gandhe pralīyate,अन्ने प्रलीयते मर्त्यम् अन्नं धानासु लीयते धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर् गन्धे प्रलीयते
11,24,23,apsu pralīyate gandha āpaś ca sva-guṇe rase līyate jyotiṣi raso jyotī rūpe pralīyate,अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश् च स्व-गुणे रसे लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते
11,24,24,rūpaṃ vāyau sa ca sparśe līyate so 'pi cāmbare ambaraṃ śabda-tan-mātra indriyāṇi sva-yoniṣu,रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सो ऽपि चाम्बरे अम्बरं शब्द-तन्-मात्र इन्द्रियाणि स्व-योनिषु
11,24,25,yonir vaikārike saumya līyate manasīśvare śabdo bhūtādim apyeti bhūtādir mahati prabhuḥ,योनिर् वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे शब्दो भूतादिम् अप्येति भूतादिर् महति प्रभुः
11,24,26,sa līyate mahān sveṣu guṇesu guṇa-vattamaḥ te 'vyakte sampralīyante tat kāle līyate 'vyaye,स लीयते महान् स्वेषु गुणेसु गुण-वत्तमः ते ऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयते ऽव्यये
11,24,27,kālo māyā-maye jīve jīva ātmani mayy aje ātmā kevala ātma-stho vikalpāpāya-lakṣaṇaḥ,कालो माया-मये जीवे जीव आत्मनि मय्य् अजे आत्मा केवल आत्म-स्थो विकल्पापाय-लक्षणः
11,24,28,evam anvīkṣamāṇasya kathaṃ vaikalpiko bhramaḥ manaso hṛdi tiṣṭheta vyomnīvārkodaye tamaḥ,एवम् अन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः
11,24,29,eṣa sāṅkhya-vidhiḥ proktaḥ saṃśaya-granthi-bhedanaḥ pratilomānulomābhyāṃ parāvara-dṛśa mayā,एष साङ्ख्य-विधिः प्रोक्तः संशय-ग्रन्थि-भेदनः प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावर-दृश मया
11,25,1,bhp_11.25.001 śrī-bhagavān uvāca guṇānām asammiśrāṇāṃ pumān yena yathā bhavet tan me puruṣa-varyedam upadhāraya śaṃsataḥ,भ्प्_११.२५.००१ श्री-भगवान् उवाच गुणानाम् असम्मिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् तन् मे पुरुष-वर्येदम् उपधारय शंसतः
11,25,2,śamo damas titikṣekṣā tapaḥ satyaṃ dayā smṛtiḥ tuṣṭis tyāgo 'spṛhā śraddhā hrīr dayādiḥ sva-nirvṛtiḥ,शमो दमस् तितिक्षेक्षा तपः सत्यं दया स्मृतिः तुष्टिस् त्यागो ऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर् दयादिः स्व-निर्वृतिः
11,25,3,kāma īhā madas tṛṣṇā stambha āśīr bhidā sukham madotsāho yaśaḥ-prītir hāsyaṃ vīryaṃ balodyamaḥ,काम ईहा मदस् तृष्णा स्तम्भ आशीर् भिदा सुखम् मदोत्साहो यशः-प्रीतिर् हास्यं वीर्यं बलोद्यमः
11,25,4,krodho lobho 'nṛtaṃ hiṃsā yācñā dambhaḥ klamaḥ kaliḥ śoka-mohau viṣādārtī nidrāśā bhīr anudyamaḥ,क्रोधो लोभो ऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भः क्लमः कलिः शोक-मोहौ विषादार्ती निद्राशा भीर् अनुद्यमः
11,25,5,sattvasya rajasaś caitās tamasaś cānupūrvaśaḥ vṛttayo varṇita-prāyāḥ sannipātam atho śṛṇu,सत्त्वस्य रजसश् चैतास् तमसश् चानुपूर्वशः वृत्तयो वर्णित-प्रायाः सन्निपातम् अथो शृणु
11,25,6,sannipātas tv aham iti mamety uddhava yā matiḥ vyavahāraḥ sannipāto mano-mātrendriyāsubhiḥ,सन्निपातस् त्व् अहम् इति ममेत्य् उद्धव या मतिः व्यवहारः सन्निपातो मनो-मात्रेन्द्रियासुभिः
11,25,7,dharme cārthe ca kāme ca yadāsau pariniṣṭhitaḥ guṇānāṃ sannikarṣo 'yaṃ śraddhā-rati-dhanāvahaḥ,धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठितः गुणानां सन्निकर्षो ऽयं श्रद्धा-रति-धनावहः
11,25,8,pravṛtti-lakṣaṇe niṣṭhā pumān yarhi gṛhāśrame sva-dharme cānu tiṣṭheta guṇānāṃ samitir hi sā,प्रवृत्ति-लक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे स्व-धर्मे चानु तिष्ठेत गुणानां समितिर् हि सा
11,25,9,puruṣaṃ sattva-saṃyuktam anumīyāc chamādibhiḥ kāmādibhī rajo-yuktaṃ krodhādyais tamasā yutam,पुरुषं सत्त्व-संयुक्तम् अनुमीयाच् छमादिभिः कामादिभी रजो-युक्तं क्रोधाद्यैस् तमसा युतम्
11,25,10,yadā bhajati māṃ bhaktyā nirapekṣaḥ sva-karmabhiḥ taṃ sattva-prakṛtiṃ vidyāt puruṣaṃ striyam eva vā,यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्षः स्व-कर्मभिः तं सत्त्व-प्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियम् एव वा
11,25,11,yadā āśiṣa āśāsya māṃ bhajeta sva-karmabhiḥ taṃ rajaḥ-prakṛtiṃ vidyāt hiṃsām āśāsya tāmasam,यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्व-कर्मभिः तं रजः-प्रकृतिं विद्यात् हिंसाम् आशास्य तामसम्
11,25,12,sattvaṃ rajas tama iti guṇā jīvasya naiva me citta-jā yais tu bhūtānāṃ sajjamāno nibadhyate,सत्त्वं रजस् तम इति गुणा जीवस्य नैव मे चित्त-जा यैस् तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते
11,25,13,yadetarau jayet sattvaṃ bhāsvaraṃ viśadaṃ śivam tadā sukhena yujyeta dharma-jñānādibhiḥ pumān,यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् तदा सुखेन युज्येत धर्म-ज्ञानादिभिः पुमान्
11,25,14,yadā jayet tamaḥ sattvaṃ rajaḥ saṅgaṃ bhidā calam tadā duḥkhena yujyeta karmaṇā yaśasā śriyā,यदा जयेत् तमः सत्त्वं रजः सङ्गं भिदा चलम् तदा दुःखेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया
11,25,15,yadā jayed rajaḥ sattvaṃ tamo mūḍhaṃ layaṃ jaḍam yujyeta śoka-mohābhyāṃ nidrayā hiṃsayāśayā,यदा जयेद् रजः सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् युज्येत शोक-मोहाभ्यां निद्रया हिंसयाशया
11,25,16,yadā cittaṃ prasīdeta indriyāṇāṃ ca nirvṛtiḥ dehe 'bhayaṃ mano-'saṅgaṃ tat sattvaṃ viddhi mat-padam,यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृतिः देहे ऽभयं मनो-ऽसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्-पदम्
11,25,17,vikurvan kriyayā cā-dhīr anivṛttiś ca cetasām gātrāsvāsthyaṃ mano bhrāntaṃ raja etair niśāmaya,विकुर्वन् क्रियया चा-धीर् अनिवृत्तिश् च चेतसाम् गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर् निशामय
11,25,18,sīdac cittaṃ vilīyeta cetaso grahaṇe 'kṣamam mano naṣṭaṃ tamo glānis tamas tad upadhāraya,सीदच् चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणे ऽक्षमम् मनो नष्टं तमो ग्लानिस् तमस् तद् उपधारय
11,25,19,edhamāne guṇe sattve devānāṃ balam edhate asurāṇāṃ ca rajasi tamasy uddhava rakṣasām,एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलम् एधते असुराणां च रजसि तमस्य् उद्धव रक्षसाम्
11,25,20,sattvāj jāgaraṇaṃ vidyād rajasā svapnam ādiśet prasvāpaṃ tamasā jantos turīyaṃ triṣu santatam,सत्त्वाज् जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नम् आदिशेत् प्रस्वापं तमसा जन्तोस् तुरीयं त्रिषु सन्ततम्
11,25,21,upary upari gacchanti sattvena brāhmaṇā janāḥ tamasādho 'dha ā-mukhyād rajasāntara-cāriṇaḥ,उपर्य् उपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जनाः तमसाधो ऽध आ-मुख्याद् रजसान्तर-चारिणः
11,25,22,sattve pralīnāḥ svar yānti nara-lokaṃ rajo-layāḥ tamo-layās tu nirayaṃ yānti mām eva nirguṇāḥ,सत्त्वे प्रलीनाः स्वर् यान्ति नर-लोकं रजो-लयाः तमो-लयास् तु निरयं यान्ति माम् एव निर्गुणाः
11,25,23,mad-arpaṇaṃ niṣphalaṃ vā sāttvikaṃ nija-karma tat rājasaṃ phala-saṅkalpaṃ hiṃsā-prāyādi tāmasam,मद्-अर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निज-कर्म तत् राजसं फल-सङ्कल्पं हिंसा-प्रायादि तामसम्
11,25,24,kaivalyaṃ sāttvikaṃ jñānaṃ rajo vaikalpikaṃ ca yat prākṛtaṃ tāmasaṃ jñānaṃ man-niṣṭhaṃ nirguṇaṃ smṛtam,कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्-निष्ठं निर्गुणं स्मृतम्
11,25,25,vanaṃ tu sāttviko vāso grāmo rājasa ucyate tāmasaṃ dyūta-sadanaṃ man-niketaṃ tu nirguṇam,वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते तामसं द्यूत-सदनं मन्-निकेतं तु निर्गुणम्
11,25,26,sāttvikaḥ kārako 'saṅgī rāgāndho rājasaḥ smṛtaḥ tāmasaḥ smṛti-vibhraṣṭo nirguṇo mad-apāśrayaḥ,सात्त्विकः कारको ऽसङ्गी रागान्धो राजसः स्मृतः तामसः स्मृति-विभ्रष्टो निर्गुणो मद्-अपाश्रयः
11,25,27,sāttviky ādhyātmikī śraddhā karma-śraddhā tu rājasī tāmasy adharme yā śraddhā mat-sevāyāṃ tu nirguṇā,सात्त्विक्य् आध्यात्मिकी श्रद्धा कर्म-श्रद्धा तु राजसी तामस्य् अधर्मे या श्रद्धा मत्-सेवायां तु निर्गुणा
11,25,28,pathyaṃ pūtam anāyastam āhāryaṃ sāttvikaṃ smṛtam rājasaṃ cendriya-preṣṭhaṃ tāmasaṃ cārti-dāśuci,पथ्यं पूतम् अनायस्तम् आहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् राजसं चेन्द्रिय-प्रेष्ठं तामसं चार्ति-दाशुचि
11,25,29,sāttvikaṃ sukham ātmotthaṃ viṣayotthaṃ tu rājasam tāmasaṃ moha-dainyotthaṃ nirguṇaṃ mad-apāśrayam,सात्त्विकं सुखम् आत्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् तामसं मोह-दैन्योत्थं निर्गुणं मद्-अपाश्रयम्
11,25,30,dravyaṃ deśaḥ phalaṃ kālo jñānaṃ karma ca kārakaḥ śraddhāvasthākṛtir niṣṭhā trai-guṇyaḥ sarva eva hi,द्रव्यं देशः फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारकः श्रद्धावस्थाकृतिर् निष्ठा त्रै-गुण्यः सर्व एव हि
11,25,31,sarve guṇa-mayā bhāvāḥ puruṣāvyakta-dhiṣṭhitāḥ dṛṣṭaṃ śrutaṃ anudhyātaṃ buddhyā vā puruṣarṣabha,सर्वे गुण-मया भावाः पुरुषाव्यक्त-धिष्ठिताः दृष्टं श्रुतं अनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ
11,25,32,etāḥ saṃsṛtayaḥ puṃso guṇa-karma-nibandhanāḥ yeneme nirjitāḥ saumya guṇā jīvena citta-jāḥ bhakti-yogena man-niṣṭho mad-bhāvāya prapadyate,एताः संसृतयः पुंसो गुण-कर्म-निबन्धनाः येनेमे निर्जिताः सौम्य गुणा जीवेन चित्त-जाः भक्ति-योगेन मन्-निष्ठो मद्-भावाय प्रपद्यते
11,25,33,tasmād deham imaṃ labdhvā jñāna-vijñāna-sambhavam guṇa-saṅgaṃ vinirdhūya māṃ bhajantu vicakṣaṇāḥ,तस्माद् देहम् इमं लब्ध्वा ज्ञान-विज्ञान-सम्भवम् गुण-सङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणाः
11,25,34,niḥsaṅgo māṃ bhajed vidvān apramatto jitendriyaḥ rajas tamaś cābhijayet sattva-saṃsevayā muniḥ,निःसङ्गो मां भजेद् विद्वान् अप्रमत्तो जितेन्द्रियः रजस् तमश् चाभिजयेत् सत्त्व-संसेवया मुनिः
11,25,35,sattvaṃ cābhijayed yukto nairapekṣyeṇa śānta-dhīḥ sampadyate guṇair mukto jīvo jīvaṃ vihāya mām,सत्त्वं चाभिजयेद् युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्त-धीः सम्पद्यते गुणैर् मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम्
11,25,36,jīvo jīva-vinirmukto guṇaiś cāśaya-sambhavaiḥ mayaiva brahmaṇā pūrṇo na bahir nāntaraś caret,जीवो जीव-विनिर्मुक्तो गुणैश् चाशय-सम्भवैः मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर् नान्तरश् चरेत्
11,26,1,bhp_11.26.001 śrī-bhagavān uvāca mal-lakṣaṇam imaṃ kāyaṃ labdhvā mad-dharma āsthitaḥ ānandaṃ paramātmānam ātma-sthaṃ samupaiti mām,भ्प्_११.२६.००१ श्री-भगवान् उवाच मल्-लक्षणम् इमं कायं लब्ध्वा मद्-धर्म आस्थितः आनन्दं परमात्मानम् आत्म-स्थं समुपैति माम्
11,26,2,guṇa-mayyā jīva-yonyā vimukto jñāna-niṣṭhayā guṇeṣu māyā-mātreṣu dṛśyamāneṣv avastutaḥ vartamāno 'pi na pumān yujyate 'vastubhir guṇaiḥ,गुण-मय्या जीव-योन्या विमुक्तो ज्ञान-निष्ठया गुणेषु माया-मात्रेषु दृश्यमानेष्व् अवस्तुतः वर्तमानो ऽपि न पुमान् युज्यते ऽवस्तुभिर् गुणैः
11,26,3,saṅgaṃ na kuryād asatāṃ śiśnodara-tṛpāṃ kvacit tasyānugas tamasy andhe pataty andhānugāndha-vat,सङ्गं न कुर्याद् असतां शिश्नोदर-तृपां क्वचित् तस्यानुगस् तमस्य् अन्धे पतत्य् अन्धानुगान्ध-वत्
11,26,4,ailaḥ samrāḍ imāṃ gāthām agāyata bṛhac-chravāḥ urvaśī-virahān muhyan nirviṇṇaḥ śoka-saṃyame,ऐलः सम्राड् इमां गाथाम् अगायत बृहच्-छ्रवाः उर्वशी-विरहान् मुह्यन् निर्विण्णः शोक-संयमे
11,26,5,tyaktvātmānaṃ vrayantīṃ tāṃ nagna unmatta-van nṛpaḥ vilapann anvagāj jāye ghore tiṣṭheti viklavaḥ,त्यक्त्वात्मानं व्रयन्तीं तां नग्न उन्मत्त-वन् नृपः विलपन्न् अन्वगाज् जाये घोरे तिष्ठेति विक्लवः
11,26,6,kāmān atṛpto 'nujuṣan kṣullakān varṣa-yāminīḥ na veda yāntīr nāyāntīr urvaśy-ākṛṣṭa-cetanaḥ,कामान् अतृप्तो ऽनुजुषन् क्षुल्लकान् वर्ष-यामिनीः न वेद यान्तीर् नायान्तीर् उर्वश्य्-आकृष्ट-चेतनः
11,26,7,bhp_11.26.007 aila uvāca aho me moha-vistāraḥ kāma-kaśmala-cetasaḥ devyā gṛhīta-kaṇṭhasya nāyuḥ-khaṇḍā ime smṛtāḥ,भ्प्_११.२६.००७ ऐल उवाच अहो मे मोह-विस्तारः काम-कश्मल-चेतसः देव्या गृहीत-कण्ठस्य नायुः-खण्डा इमे स्मृताः
11,26,8,nāhaṃ vedābhinirmuktaḥ sūryo vābhyudito 'muyā mūṣito varṣa-pūgānāṃ batāhāni gatāny uta,नाहं वेदाभिनिर्मुक्तः सूर्यो वाभ्युदितो ऽमुया मूषितो वर्ष-पूगानां बताहानि गतान्य् उत
11,26,9,aho me ātma-sammoho yenātmā yoṣitāṃ kṛtaḥ krīḍā-mṛgaś cakravartī naradeva-śikhāmaṇiḥ,अहो मे आत्म-सम्मोहो येनात्मा योषितां कृतः क्रीडा-मृगश् चक्रवर्ती नरदेव-शिखामणिः
11,26,10,sa-paricchadam ātmānaṃ hitvā tṛṇam iveśvaram yāntīṃ striyaṃ cānvagamaṃ nagna unmatta-vad rudan,स-परिच्छदम् आत्मानं हित्वा तृणम् इवेश्वरम् यान्तीं स्त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्त-वद् रुदन्
11,26,11,kutas tasyānubhāvaḥ syāt teja īśatvam eva vā yo 'nvagacchaṃ striyaṃ yāntīṃ khara-vat pāda-tāḍitaḥ,कुतस् तस्यानुभावः स्यात् तेज ईशत्वम् एव वा यो ऽन्वगच्छं स्त्रियं यान्तीं खर-वत् पाद-ताडितः
11,26,12,kiṃ vidyayā kiṃ tapasā kiṃ tyāgena śrutena vā kiṃ viviktena maunena strībhir yasya mano hṛtam,किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर् यस्य मनो हृतम्
11,26,13,svārthasyākovidaṃ dhiṅ māṃ mūrkhaṃ paṇḍita-māninam yo 'ham īśvaratāṃ prāpya strībhir go-khara-vaj jitaḥ,स्वार्थस्याकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डित-मानिनम् यो ऽहम् ईश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिर् गो-खर-वज् जितः
11,26,14,sevato varṣa-pūgān me urvaśyā adharāsavam na tṛpyaty ātma-bhūḥ kāmo vahnir āhutibhir yathā,सेवतो वर्ष-पूगान् मे उर्वश्या अधरासवम् न तृप्यत्य् आत्म-भूः कामो वह्निर् आहुतिभिर् यथा
11,26,15,puṃścalyāpahṛtaṃ cittaṃ ko nv anyo mocituṃ prabhuḥ ātmārāmeśvaram ṛte bhagavantam adhokṣajam,पुंश्चल्यापहृतं चित्तं को न्व् अन्यो मोचितुं प्रभुः आत्मारामेश्वरम् ऋते भगवन्तम् अधोक्षजम्
11,26,16,bodhitasyāpi devyā me sūkta-vākyena durmateḥ mano-gato mahā-moho nāpayāty ajitātmanaḥ,बोधितस्यापि देव्या मे सूक्त-वाक्येन दुर्मतेः मनो-गतो महा-मोहो नापयात्य् अजितात्मनः
11,26,17,kim etayā no 'pakṛtaṃ rajjvā vā sarpa-cetasaḥ draṣṭuḥ svarūpāviduṣo yo 'haṃ yad ajitendriyaḥ,किम् एतया नो ऽपकृतं रज्ज्वा वा सर्प-चेतसः द्रष्टुः स्वरूपाविदुषो यो ऽहं यद् अजितेन्द्रियः
11,26,18,kvāyaṃ malīmasaḥ kāyo daurgandhyādy-ātmako 'śuciḥ kva guṇāḥ saumanasyādyā hy adhyāso 'vidyayā kṛtaḥ,क्वायं मलीमसः कायो दौर्गन्ध्याद्य्-आत्मको ऽशुचिः क्व गुणाः सौमनस्याद्या ह्य् अध्यासो ऽविद्यया कृतः
11,26,19,pitroḥ kiṃ svaṃ nu bhāryāyāḥ svāmino 'gneḥ śva-gṛdhrayoḥ kim ātmanaḥ kiṃ suhṛdām iti yo nāvasīyate,पित्रोः किं स्वं नु भार्यायाः स्वामिनो ऽग्नेः श्व-गृध्रयोः किम् आत्मनः किं सुहृदाम् इति यो नावसीयते
11,26,20,tasmin kalevare 'medhye tuccha-niṣṭhe viṣajjate aho su-bhadraṃ su-nasaṃ su-smitaṃ ca mukhaṃ striyaḥ,तस्मिन् कलेवरे ऽमेध्ये तुच्छ-निष्ठे विषज्जते अहो सु-भद्रं सु-नसं सु-स्मितं च मुखं स्त्रियः
11,26,21,tvaṅ-māṃsa-rudhira-snāyu- medo-majjāsthi-saṃhatau viṇ-mūtra-pūye ramatāṃ kṛmīṇāṃ kiyad antaram,त्वङ्-मांस-रुधिर-स्नायु- मेदो-मज्जास्थि-संहतौ विण्-मूत्र-पूये रमतां कृमीणां कियद् अन्तरम्
11,26,22,athāpi nopasajjeta strīṣu straiṇeṣu cārtha-vit viṣayendriya-saṃyogān manaḥ kṣubhyati nānyathā,अथापि नोपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु चार्थ-वित् विषयेन्द्रिय-संयोगान् मनः क्षुभ्यति नान्यथा
11,26,23,adṛṣṭād aśrutād bhāvān na bhāva upajāyate asamprayuñjataḥ prāṇān śāmyati stimitaṃ manaḥ,अदृष्टाद् अश्रुताद् भावान् न भाव उपजायते असम्प्रयुञ्जतः प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मनः
11,26,24,tasmāt saṅgo na kartavyaḥ strīṣu straiṇeṣu cendriyaiḥ viduṣāṃ cāpy avisrabdhaḥ ṣaḍ-vargaḥ kim u mādṛśām,तस्मात् सङ्गो न कर्तव्यः स्त्रीषु स्त्रैणेषु चेन्द्रियैः विदुषां चाप्य् अविस्रब्धः षड्-वर्गः किम् उ मादृशाम्
11,26,25,bhp_11.26.025 śrī-bhagavān uvāca evaṃ pragāyan nṛpa-deva-devaḥ sa urvaśī-lokam atho vihāya ātmānam ātmany avagamya māṃ vai upāramaj jñāana-vidhūta-mohaḥ,भ्प्_११.२६.०२५ श्री-भगवान् उवाच एवं प्रगायन् नृप-देव-देवः स उर्वशी-लोकम् अथो विहाय आत्मानम् आत्मन्य् अवगम्य मां वै उपारमज् ज्ञाअन-विधूत-मोहः
11,26,26,tato duḥsaṅgam utsṛjya satsu sajjeta buddhimān santa evāsya chindanti mano-vyāsaṅgam uktibhiḥ,ततो दुःसङ्गम् उत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् सन्त एवास्य छिन्दन्ति मनो-व्यासङ्गम् उक्तिभिः
11,26,27,santo 'napekṣā mac-cittāḥ praśāntāḥ sama-darśinaḥ nirmamā nirahaṅkārā nirdvandvā niṣparigrahāḥ,सन्तो ऽनपेक्षा मच्-चित्ताः प्रशान्ताः सम-दर्शिनः निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः
11,26,28,teṣu nityaṃ mahā-bhāga mahā-bhāgeṣu mat-kathāḥ sambhavanti hi tā nṝṇāṃ juṣatāṃ prapunanty agham,तेषु नित्यं महा-भाग महा-भागेषु मत्-कथाः सम्भवन्ति हि ता नॄणां जुषतां प्रपुनन्त्य् अघम्
11,26,29,tā ye śṛṇvanti gāyanti hy anumodanti cādṛtāḥ mat-parāḥ śraddadhānāś ca bhaktiṃ vindanti te mayi,ता ये शृण्वन्ति गायन्ति ह्य् अनुमोदन्ति चादृताः मत्-पराः श्रद्दधानाश् च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि
11,26,30,bhaktiṃ labdhavataḥ sādhoḥ kim anyad avaśiṣyate mayy ananta-guṇe brahmaṇy ānandānubhavātmani,भक्तिं लब्धवतः साधोः किम् अन्यद् अवशिष्यते मय्य् अनन्त-गुणे ब्रह्मण्य् आनन्दानुभवात्मनि
11,26,31,yathopaśrayamāṇasya bhagavantaṃ vibhāvasum śītaṃ bhayaṃ tamo 'pyeti sādhūn saṃsevatas tathā,यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् शीतं भयं तमो ऽप्येति साधून् संसेवतस् तथा
11,26,32,nimajjyonmajjatāṃ ghore bhavābdhau paramāyaṇam santo brahma-vidaḥ śāntā naur dṛḍhevāpsu majjatām,निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायणम् सन्तो ब्रह्म-विदः शान्ता नौर् दृढेवाप्सु मज्जताम्
11,26,33,annaṃ hi prāṇināṃ prāṇa ārtānāṃ śaraṇaṃ tv aham dharmo vittaṃ nṛṇāṃ pretya santo 'rvāg bibhyato 'raṇam,अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्व् अहम् धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तो ऽर्वाग् बिभ्यतो ऽरणम्
11,26,34,santo diśanti cakṣūṃsi bahir arkaḥ samutthitaḥ devatā bāndhavāḥ santaḥ santa ātmāham eva ca,सन्तो दिशन्ति चक्षूंसि बहिर् अर्कः समुत्थितः देवता बान्धवाः सन्तः सन्त आत्माहम् एव च
11,26,35,vaitasenas tato 'py evam urvaśyā loka-niṣpṛhaḥ mukta-saṅgo mahīm etām ātmārāmaś cacāra ha,वैतसेनस् ततो ऽप्य् एवम् उर्वश्या लोक-निष्पृहः मुक्त-सङ्गो महीम् एताम् आत्मारामश् चचार ह
11,27,1,bhp_11.27.001 śrī-uddhava uvāca kriyā-yogaṃ samācakṣva bhavad-ārādhanaṃ prabho yasmāt tvāṃ ye yathārcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha,भ्प्_११.२७.००१ श्री-उद्धव उवाच क्रिया-योगं समाचक्ष्व भवद्-आराधनं प्रभो यस्मात् त्वां ये यथार्चन्ति सात्वताः सात्वतर्षभ
11,27,2,etad vadanti munayo muhur niḥśreyasaṃ nṛṇām nārado bhagavān vyāsa ācāryo 'ṅgirasaḥ sutaḥ,एतद् वदन्ति मुनयो मुहुर् निःश्रेयसं नृणाम् नारदो भगवान् व्यास आचार्यो ऽङ्गिरसः सुतः
11,27,3,niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojād yad āha bhagavān ajaḥ putrebhyo bhṛgu-mukhyebhyo devyai ca bhagavān bhavaḥ,निःसृतं ते मुखाम्भोजाद् यद् आह भगवान् अजः पुत्रेभ्यो भृगु-मुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भवः
11,27,4,etad vai sarva-varṇānām āśramāṇāṃ ca sammatam śreyasām uttamaṃ manye strī-śūdrāṇāṃ ca māna-da,एतद् वै सर्व-वर्णानाम् आश्रमाणां च सम्मतम् श्रेयसाम् उत्तमं मन्ये स्त्री-शूद्राणां च मान-द
11,27,5,etat kamala-patrākṣa karma-bandha-vimocanam bhaktāya cānuraktāya brūhi viśveśvareśvara,एतत् कमल-पत्राक्ष कर्म-बन्ध-विमोचनम् भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर
11,27,6,bhp_11.27.006 śrī-bhagavān uvāca na hy anto 'nanta-pārasya karma-kāṇḍasya coddhava saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ,भ्प्_११.२७.००६ श्री-भगवान् उवाच न ह्य् अन्तो ऽनन्त-पारस्य कर्म-काण्डस्य चोद्धव सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावद् अनुपूर्वशः
11,27,7,vaidikas tāntriko miśra iti me tri-vidho makhaḥ trayāṇām īpsitenaiva vidhinā māṃ samarcaret,वैदिकस् तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रि-विधो मखः त्रयाणाम् ईप्सितेनैव विधिना मां समर्चरेत्
11,27,8,yadā sva-nigamenoktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tan nibodha me,यदा स्व-निगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन् निबोध मे
11,27,9,arcāyāṃ sthaṇḍile 'gnau vā sūrye vāpsu hṛdi dvijaḥ dravyeṇa bhakti-yukto 'rcet sva-guruṃ mām amāyayā,अर्चायां स्थण्डिले ऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विजः द्रव्येण भक्ति-युक्तो ऽर्चेत् स्व-गुरुं माम् अमायया
11,27,10,pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhauta-danto 'ṅga-śuddhaye ubhayair api ca snānaṃ mantrair mṛd-grahaṇādinā,पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौत-दन्तो ऽङ्ग-शुद्धये उभयैर् अपि च स्नानं मन्त्रैर् मृद्-ग्रहणादिना
11,27,11,sandhyopāstyādi-karmāṇi vedenācoditāni me pūjāṃ taiḥ kalpayet samyak- saṅkalpaḥ karma-pāvanīm,सन्ध्योपास्त्यादि-कर्माणि वेदेनाचोदितानि मे पूजां तैः कल्पयेत् सम्यक्- सङ्कल्पः कर्म-पावनीम्
11,27,12,śailī dāru-mayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī mano-mayī maṇi-mayī pratimāṣṭa-vidhā smṛtā,शैली दारु-मयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती मनो-मयी मणि-मयी प्रतिमाष्ट-विधा स्मृता
11,27,13,calācaleti dvi-vidhā pratiṣṭhā jīva-mandiram udvāsāvāhane na staḥ sthirāyām uddhavārcane,चलाचलेति द्वि-विधा प्रतिष्ठा जीव-मन्दिरम् उद्वासावाहने न स्तः स्थिरायाम् उद्धवार्चने
11,27,14,asthirāyāṃ vikalpaḥ syāt sthaṇḍile tu bhaved dvayam snapanaṃ tv avilepyāyām anyatra parimārjanam,अस्थिरायां विकल्पः स्यात् स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम् स्नपनं त्व् अविलेप्यायाम् अन्यत्र परिमार्जनम्
11,27,15,dravyaiḥ prasiddhair mad-yāgaḥ pratimādiṣv amāyinaḥ bhaktasya ca yathā-labdhair hṛdi bhāvena caiva hi,द्रव्यैः प्रसिद्धैर् मद्-यागः प्रतिमादिष्व् अमायिनः भक्तस्य च यथा-लब्धैर् हृदि भावेन चैव हि
11,27,16,snānālaṅkaraṇaṃ preṣṭham arcāyām eva tūddhava sthaṇḍile tattva-vinyāso vahnāv ājya-plutaṃ haviḥ,स्नानालङ्करणं प्रेष्ठम् अर्चायाम् एव तूद्धव स्थण्डिले तत्त्व-विन्यासो वह्नाव् आज्य-प्लुतं हविः
11,27,17,sūrye cābhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salilādibhiḥ śraddhayopāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāry api,सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभिः श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्य् अपि
11,27,18,bhūry apy abhaktopāhṛtaṃ na me toṣāya kalpate gandho dhūpaḥ sumanaso dīpo 'nnādyaṃ ca kiṃ punaḥ,भूर्य् अप्य् अभक्तोपाहृतं न मे तोषाय कल्पते गन्धो धूपः सुमनसो दीपो ऽन्नाद्यं च किं पुनः
11,27,19,śuciḥ sambhṛta-sambhāraḥ prāg-darbhaiḥ kalpitāsanaḥ āsīnaḥ prāg udag vārced arcāyāṃ tv atha sammukhaḥ,शुचिः सम्भृत-सम्भारः प्राग्-दर्भैः कल्पितासनः आसीनः प्राग् उदग् वार्चेद् अर्चायां त्व् अथ सम्मुखः
11,27,20,kṛta-nyāsaḥ kṛta-nyāsāṃ mad-arcāṃ pāṇināmṛjet kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvad upasādhayet,कृत-न्यासः कृत-न्यासां मद्-अर्चां पाणिनामृजेत् कलशं प्रोक्षणीयं च यथावद् उपसाधयेत्
11,27,21,tad-adbhir deva-yajanaṃ dravyāṇy ātmānam eva ca prokṣya pātrāṇi trīṇy adbhis tais tair dravyaiś ca sādhayet,तद्-अद्भिर् देव-यजनं द्रव्याण्य् आत्मानम् एव च प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्य् अद्भिस् तैस् तैर् द्रव्यैश् च साधयेत्
11,27,22,pādyārghyācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi deśikaḥ hṛdā śīrṣṇātha śikhayā gāyatryā cābhimantrayet,पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि देशिकः हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत्
11,27,23,piṇḍe vāyv-agni-saṃśuddhe hṛt-padma-sthāṃ parāṃ mama aṇvīṃ jīva-kalāṃ dhyāyen nādānte siddha-bhāvitām,पिण्डे वाय्व्-अग्नि-संशुद्धे हृत्-पद्म-स्थां परां मम अण्वीं जीव-कलां ध्यायेन् नादान्ते सिद्ध-भाविताम्
11,27,24,tayātma-bhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tan-mayaḥ āvāhyārcādiṣu sthāpya nyastāṅgaṃ māṃ prapūjayet,तयात्म-भूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्-मयः आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत्
11,27,25,pādyopasparśārhaṇādīn upacārān prakalpayet dharmādibhiś ca navabhiḥ kalpayitvāsanaṃ mama,पाद्योपस्पर्शार्हणादीन् उपचारान् प्रकल्पयेत् धर्मादिभिश् च नवभिः कल्पयित्वासनं मम
11,27,26,padmam aṣṭa-dalaṃ tatra karṇikā-kesarojjvalam ubhābhyāṃ veda-tantrābhyāṃ mahyaṃ tūbhaya-siddhaye,पद्मम् अष्ट-दलं तत्र कर्णिका-केसरोज्ज्वलम् उभाभ्यां वेद-तन्त्राभ्यां मह्यं तूभय-सिद्धये
11,27,27,sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣu-dhanur-halān muṣalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ cānupūjayet,सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषु-धनुर्-हलान् मुषलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत्
11,27,28,nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍaṃ eva ca mahābalaṃ balaṃ caiva kumudaṃ kamudekṣaṇam,नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डं एव च महाबलं बलं चैव कुमुदं कमुदेक्षणम्
11,27,29,durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvakṣenaṃ gurūn surān sve sve sthāne tv abhimukhān pūjayet prokṣaṇādibhiḥ,दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्षेनं गुरून् सुरान् स्वे स्वे स्थाने त्व् अभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभिः
11,27,30,candanośīra-karpūra- kuṅkumāguru-vāsitaiḥ salilaiḥ snāpayen mantrair nityadā vibhave sati,चन्दनोशीर-कर्पूर- कुङ्कुमागुरु-वासितैः सलिलैः स्नापयेन् मन्त्रैर् नित्यदा विभवे सति
11,27,31,svarṇa-gharmānuvākena mahāpuruṣa-vidyayā pauruṣeṇāpi sūktena sāmabhī rājanādibhiḥ,स्वर्ण-घर्मानुवाकेन महापुरुष-विद्यया पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभिः
11,27,32,vastropavītābharaṇa- patra-srag-gandha-lepanaiḥ alaṅkurvīta sa-prema mad-bhakto māṃ yathocitam,वस्त्रोपवीताभरण- पत्र-स्रग्-गन्ध-लेपनैः अलङ्कुर्वीत स-प्रेम मद्-भक्तो मां यथोचितम्
11,27,33,pādyam ācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanaso 'kṣatān dhūpa-dīpopahāryāṇi dadyān me śraddhayārcakaḥ,पाद्यम् आचमनीयं च गन्धं सुमनसो ऽक्षतान् धूप-दीपोपहार्याणि दद्यान् मे श्रद्धयार्चकः
11,27,34,guḍa-pāyasa-sarpīṃṣi śaṣkuly-āpūpa-modakān saṃyāva-dadhi-sūpāṃś ca naivedyaṃ sati kalpayet,गुड-पायस-सर्पींषि शष्कुल्य्-आपूप-मोदकान् संयाव-दधि-सूपांश् च नैवेद्यं सति कल्पयेत्
11,27,35,abhyaṅgonmardanādarśa- danta-dhāvābhiṣecanam annādya-gīta-nṛtyāni parvaṇi syur utānv-aham,अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्श- दन्त-धावाभिषेचनम् अन्नाद्य-गीत-नृत्यानि पर्वणि स्युर् उतान्व्-अहम्
11,27,36,vidhinā vihite kuṇḍe mekhalā-garta-vedibhiḥ agnim ādhāya paritaḥ samūhet pāṇinoditam,विधिना विहिते कुण्डे मेखला-गर्त-वेदिभिः अग्निम् आधाय परितः समूहेत् पाणिनोदितम्
11,27,37,paristīryātha paryukṣed anvādhāya yathā-vidhi prokṣaṇyāsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām,परिस्तीर्याथ पर्युक्षेद् अन्वाधाय यथा-विधि प्रोक्षण्यासाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम्
11,27,38,tapta-jāmbūnada-prakhyaṃ śaṅkha-cakra-gadāmbujaiḥ lasac-catur-bhujaṃ śāntaṃ padma-kiñjalka-vāsasam,तप्त-जाम्बूनद-प्रख्यं शङ्ख-चक्र-गदाम्बुजैः लसच्-चतुर्-भुजं शान्तं पद्म-किञ्जल्क-वाससम्
11,27,39,sphurat-kirīṭa-kaṭaka kaṭi-sūtra-varāṅgadam śrīvatsa-vakṣasaṃ bhrājat- kaustubhaṃ vana-mālinam,स्फुरत्-किरीट-कटक कटि-सूत्र-वराङ्गदम् श्रीवत्स-वक्षसं भ्राजत्- कौस्तुभं वन-मालिनम्
11,27,40,dhyāyann abhyarcya dārūṇi haviṣābhighṛtāni ca prāsyājya-bhāgāv āghārau dattvā cājya-plutaṃ haviḥ,ध्यायन्न् अभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च प्रास्याज्य-भागाव् आघारौ दत्त्वा चाज्य-प्लुतं हविः
11,27,41,juhuyān mūla-mantreṇa ṣoḍaśarcāvadānataḥ dharmādibhyo yathā-nyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭi-kṛtaṃ budhaḥ,जुहुयान् मूल-मन्त्रेण षोडशर्चावदानतः धर्मादिभ्यो यथा-न्यायं मन्त्रैः स्विष्टि-कृतं बुधः
11,27,42,abhyarcyātha namaskṛtya pārṣadebhyo baliṃ haret mūla-mantraṃ japed brahma smaran nārāyaṇātmakam,अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् मूल-मन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन् नारायणात्मकम्
11,27,43,dattvācamanam uccheṣaṃ viṣvakṣenāya kalpayet mukha-vāsaṃ surabhimat tāmbūlādyam athārhayet,दत्त्वाचमनम् उच्छेषं विष्वक्षेनाय कल्पयेत् मुख-वासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यम् अथार्हयेत्
11,27,44,upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇy abhinayan mama mat-kathāḥ śrāvayan śṛṇvan muhūrtaṃ kṣaṇiko bhavet,उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माण्य् अभिनयन् मम मत्-कथाः श्रावयन् शृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत्
11,27,45,stavair uccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prākṛtair api stutvā prasīda bhagavann iti vandeta daṇḍa-vat,स्तवैर् उच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैर् अपि स्तुत्वा प्रसीद भगवन्न् इति वन्देत दण्ड-वत्
11,27,46,śiro mat-pādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam prapannaṃ pāhi mām īśa bhītaṃ mṛtyu-grahārṇavāt,शिरो मत्-पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् प्रपन्नं पाहि माम् ईश भीतं मृत्यु-ग्रहार्णवात्
11,27,47,iti śeṣāṃ mayā dattāṃ śirasy ādhāya sādaram udvāsayec ced udvāsyaṃ jyotir jyotiṣi tat punaḥ,इति शेषां मया दत्तां शिरस्य् आधाय सादरम् उद्वासयेच् चेद् उद्वास्यं ज्योतिर् ज्योतिषि तत् पुनः
11,27,48,arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra cārcayet sarva-bhūteṣv ātmani ca sarvātmāham avasthitaḥ,अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् सर्व-भूतेष्व् आत्मनि च सर्वात्माहम् अवस्थितः
11,27,49,evaṃ kriyā-yoga-pathaiḥ pumān vaidika-tāntrikaiḥ arcann ubhayataḥ siddhiṃ matto vindaty abhīpsitām,एवं क्रिया-योग-पथैः पुमान् वैदिक-तान्त्रिकैः अर्चन्न् उभयतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्य् अभीप्सिताम्
11,27,50,mad-arcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayed dṛḍham puṣpodyānāni ramyāṇi pūjā-yātrotsavāśritān,मद्-अर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दृढम् पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजा-यात्रोत्सवाश्रितान्
11,27,51,pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahā-parvasv athānv-aham kṣetrāpaṇa-pura-grāmān dattvā mat-sārṣṭitām iyāt,पूजादीनां प्रवाहार्थं महा-पर्वस्व् अथान्व्-अहम् क्षेत्रापण-पुर-ग्रामान् दत्त्वा मत्-सार्ष्टिताम् इयात्
11,27,52,pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃ sadmanā bhuvana-trayam pūjādinā brahma-lokaṃ tribhir mat-sāmyatām iyāt,प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवन-त्रयम् पूजादिना ब्रह्म-लोकं त्रिभिर् मत्-साम्यताम् इयात्
11,27,53,mām eva nairapekṣyeṇa bhakti-yogena vindati bhakti-yogaṃ sa labhata evaṃ yaḥ pūjayeta mām,माम् एव नैरपेक्ष्येण भक्ति-योगेन विन्दति भक्ति-योगं स लभत एवं यः पूजयेत माम्
11,27,54,yaḥ sva-dattāṃ parair dattāṃ hareta sura-viprayoḥ vṛttiṃ sa jāyate viḍ-bhug varṣāṇām ayutāyutam,यः स्व-दत्तां परैर् दत्तां हरेत सुर-विप्रयोः वृत्तिं स जायते विड्-भुग् वर्षाणाम् अयुतायुतम्
11,27,55,kartuś ca sārather hetor anumoditur eva ca karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyo bhūyasi tat-phalam,कर्तुश् च सारथेर् हेतोर् अनुमोदितुर् एव च कर्मणां भागिनः प्रेत्य भूयो भूयसि तत्-फलम्
11,28,1,bhp_11.28.001 śrī-bhagavān uvāca para-svabhāva-karmāṇi na praśaṃsen na garhayet viśvam ekāmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca,भ्प्_११.२८.००१ श्री-भगवान् उवाच पर-स्वभाव-कर्माणि न प्रशंसेन् न गर्हयेत् विश्वम् एकामकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च
11,28,2,para-svabhāva-karmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati sa āśu bhraśyate svārthād asaty abhiniveśataḥ,पर-स्वभाव-कर्माणि यः प्रशंसति निन्दति स आशु भ्रश्यते स्वार्थाद् असत्य् अभिनिवेशतः
11,28,3,taijase nidrayāpanne piṇḍa-stho naṣṭa-cetanaḥ māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvan nānārtha-dṛk pumān,तैजसे निद्रयापन्ने पिण्ड-स्थो नष्ट-चेतनः मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन् नानार्थ-दृक् पुमान्
11,28,4,kiṃ bhadraṃ kim abhadraṃ vā dvaitasyāvastunaḥ kiyat vācoditaṃ tad anṛtaṃ manasā dhyātam eva ca,किं भद्रं किम् अभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुनः कियत् वाचोदितं तद् अनृतं मनसा ध्यातम् एव च
11,28,5,chāyā-pratyāhvayābhāsā hy asanto 'py artha-kāriṇaḥ evaṃ dehādayo bhāvā yacchanty ā-mṛtyuto bhayam,छाया-प्रत्याह्वयाभासा ह्य् असन्तो ऽप्य् अर्थ-कारिणः एवं देहादयो भावा यच्छन्त्य् आ-मृत्युतो भयम्
11,28,6,ātmaiva tad idaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ trāyate trāti viśvātmā hriyate haratīśvaraḥ,आत्मैव तद् इदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभुः त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वरः
11,28,7,tasmān na hy ātmano 'nyasmād anyo bhāvo nirūpitaḥ nirūpite 'yaṃ tri-vidhā nirmūla bhātir ātmani idaṃ guṇa-mayaṃ viddhi tri-vidhaṃ māyayā kṛtam,तस्मान् न ह्य् आत्मनो ऽन्यस्माद् अन्यो भावो निरूपितः निरूपिते ऽयं त्रि-विधा निर्मूल भातिर् आत्मनि इदं गुण-मयं विद्धि त्रि-विधं मायया कृतम्
11,28,8,etad vidvān mad-uditaṃ jñāna-vijñāna-naipuṇam na nindati na ca stauti loke carati sūrya-vat,एतद् विद्वान् मद्-उदितं ज्ञान-विज्ञान-नैपुणम् न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्य-वत्
11,28,9,pratyakṣeṇānumānena nigamenātma-saṃvidā ādy-antavad asaj jñātvā niḥsaṅgo vicared iha,प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्म-संविदा आद्य्-अन्तवद् असज् ज्ञात्वा निःसङ्गो विचरेद् इह
11,28,10,bhp_11.28.010 śrī-uddhava uvāca naivātmano na dehasya saṃsṛtir draṣṭṛ-dṛśyayoḥ anātma-sva-dṛśor īśa kasya syād upalabhyate,भ्प्_११.२८.०१० श्री-उद्धव उवाच नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर् द्रष्टृ-दृश्ययोः अनात्म-स्व-दृशोर् ईश कस्य स्याद् उपलभ्यते
11,28,11,ātmāvyayo 'guṇaḥ śuddhaḥ svayaṃ-jyotir anāvṛtaḥ agni-vad dāru-vad acid dehaḥ kasyeha saṃsṛtiḥ,आत्माव्ययो ऽगुणः शुद्धः स्वयं-ज्योतिर् अनावृतः अग्नि-वद् दारु-वद् अचिद् देहः कस्येह संसृतिः
11,28,12,bhp_11.28.012 śrī-bhagavān uvāca yāvad dehendriya-prāṇair ātmanaḥ sannikarṣaṇam saṃsāraḥ phalavāṃs tāvad apārtho 'py avivekinaḥ,भ्प्_११.२८.०१२ श्री-भगवान् उवाच यावद् देहेन्द्रिय-प्राणैर् आत्मनः सन्निकर्षणम् संसारः फलवांस् तावद् अपार्थो ऽप्य् अविवेकिनः
11,28,13,arthe hy avidyamāne 'pi saṃsṛtir na nivartate dhyāyato viṣayān asya svapne 'narthāgamo yathā,अर्थे ह्य् अविद्यमाने ऽपि संसृतिर् न निवर्तते ध्यायतो विषयान् अस्य स्वप्ने ऽनर्थागमो यथा
11,28,14,yathā hy apratibuddhasya prasvāpo bahv-anartha-bhṛt sa eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate,यथा ह्य् अप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्व्-अनर्थ-भृत् स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते
11,28,15,śoka-harṣa-bhaya-krodha- lobha-moha-spṛhādayaḥ ahaṅkārasya dṛśyante janma-mṛtyuś ca nātmanaḥ,शोक-हर्ष-भय-क्रोध- लोभ-मोह-स्पृहादयः अहङ्कारस्य दृश्यन्ते जन्म-मृत्युश् च नात्मनः
11,28,16,dehendriya-prāṇa-mano-'bhimāno jīvo 'ntar-ātmā guṇa-karma-mūrtiḥ sūtraṃ mahān ity urudheva gītaḥ saṃsāra ādhāvati kāla-tantraḥ,देहेन्द्रिय-प्राण-मनो-ऽभिमानो जीवो ऽन्तर्-आत्मा गुण-कर्म-मूर्तिः सूत्रं महान् इत्य् उरुधेव गीतः संसार आधावति काल-तन्त्रः
11,28,17,amūlam etad bahu-rūpa-rūpitaṃ mano-vacaḥ-prāṇa-śarīra-karma jñānāsinopāsanayā śitena cchittvā munir gāṃ vicaraty atṛṣṇaḥ,अमूलम् एतद् बहु-रूप-रूपितं मनो-वचः-प्राण-शरीर-कर्म ज्ञानासिनोपासनया शितेन च्छित्त्वा मुनिर् गां विचरत्य् अतृष्णः
11,28,18,jñānaṃ viveko nigamas tapaś ca pratyakṣam aitihyam athānumānam ādy-antayor asya yad eva kevalaṃ kālaś ca hetuś ca tad eva madhye,ज्ञानं विवेको निगमस् तपश् च प्रत्यक्षम् ऐतिह्यम् अथानुमानम् आद्य्-अन्तयोर् अस्य यद् एव केवलं कालश् च हेतुश् च तद् एव मध्ये
11,28,19,yathā hiraṇyaṃ sv-akṛtaṃ purastāt paścāc ca sarvasya hiraṇ-mayasya tad eva madhye vyavahāryamāṇaṃ nānāpadeśair aham asya tadvat,यथा हिरण्यं स्व्-अकृतं पुरस्तात् पश्चाच् च सर्वस्य हिरण्-मयस्य तद् एव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैर् अहम् अस्य तद्वत्
11,28,20,vijñānam etat triy-avastham aṅga guṇa-trayaṃ kāraṇa-karya-kartṛ samanvayena vyatirekataś ca yenaiva turyeṇa tad eva satyam,विज्ञानम् एतत् त्रिय्-अवस्थम् अङ्ग गुण-त्रयं कारण-कर्य-कर्तृ समन्वयेन व्यतिरेकतश् च येनैव तुर्येण तद् एव सत्यम्
11,28,21,na yat purastād uta yan na paścān madhye ca tan na vyapadeśa-mātram bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yad yat tad eva tat syād iti me manīṣā,न यत् पुरस्ताद् उत यन् न पश्चान् मध्ये च तन् न व्यपदेश-मात्रम् भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत् तद् एव तत् स्याद् इति मे मनीषा
11,28,22,avidyamāno 'py avabhāsate yo vaikāriko rājasa-sarga esaḥ brahma svayaṃ jyotir ato vibhāti brahmendriyārthātma-vikāra-citram,अविद्यमानो ऽप्य् अवभासते यो वैकारिको राजस-सर्ग एसः ब्रह्म स्वयं ज्योतिर् अतो विभाति ब्रह्मेन्द्रियार्थात्म-विकार-चित्रम्
11,28,23,evaṃ sphutaṃ brahma-viveka-hetubhiḥ parāpavādena viśāradena amp;chittvātma-sandeham upārameta svānanda-tuṣṭo 'khila-kāmukebhyaḥ,एवं स्फुतं ब्रह्म-विवेक-हेतुभिः परापवादेन विशारदेन अम्प्;छित्त्वात्म-सन्देहम् उपारमेत स्वानन्द-तुष्टो ऽखिल-कामुकेभ्यः
11,28,24,nātmā vapuḥ pārthivam indriyāṇi devā hy asur vāyur jalam hutāśaḥ mano 'nna-mātraṃ dhiṣaṇā ca sattvam ahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitir artha-sāmyam,नात्मा वपुः पार्थिवम् इन्द्रियाणि देवा ह्य् असुर् वायुर् जलम् हुताशः मनो ऽन्न-मात्रं धिषणा च सत्त्वम् अहङ्कृतिः खं क्षितिर् अर्थ-साम्यम्
11,28,25,samāhitaiḥ kaḥ karaṇair guṇātmabhir guṇo bhaven mat-suvivikta-dhāmnaḥ amp;vikṣipyamāṇair uta kiṃ nu dūṣaṇaṃ ghanair upetair vigatai raveḥ kim,समाहितैः कः करणैर् गुणात्मभिर् गुणो भवेन् मत्-सुविविक्त-धाम्नः अम्प्;विक्षिप्यमाणैर् उत किं नु दूषणं घनैर् उपेतैर् विगतै रवेः किम्
11,28,26,yathā nabho vāyv-analāmbu-bhū-guṇair gatāgatair vartu-guṇair na sajjate yathā nabho vāyv-analāmbu-bhū-guṇair gatāgatair vartu-guṇair na sajjate tathākṣaraṃ sattva-rajas-tamo-malair ahaṃ-mateḥ saṃsṛti-hetubhiḥ param,यथा नभो वाय्व्-अनलाम्बु-भू-गुणैर् गतागतैर् वर्तु-गुणैर् न सज्जते यथा नभो वाय्व्-अनलाम्बु-भू-गुणैर् गतागतैर् वर्तु-गुणैर् न सज्जते तथाक्षरं सत्त्व-रजस्-तमो-मलैर् अहं-मतेः संसृति-हेतुभिः परम्
11,28,27,tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyo guṇeṣu māyā-raciteṣu tāvat mad-bhakti-yogena dṛḍhena yāvad rajo nirasyeta manaḥ-kaṣāyaḥ,तथापि सङ्गः परिवर्जनीयो गुणेषु माया-रचितेषु तावत् मद्-भक्ति-योगेन दृढेन यावद् रजो निरस्येत मनः-कषायः
11,28,28,yathāmayo 'sādhu cikitsito nṛṇāṃ punaḥ punaḥ santudati prarohan evaṃ mano 'pakva-kaṣāya-karma kuyoginaṃ vidhyati sarva-saṅgam,यथामयो ऽसाधु चिकित्सितो नृणां पुनः पुनः सन्तुदति प्ररोहन् एवं मनो ऽपक्व-कषाय-कर्म कुयोगिनं विध्यति सर्व-सङ्गम्
11,28,29,kuyogino ye vihitāntarāyair manuṣya-bhūtais tridaśopasṛṣṭaiḥ te prāktanābhyāsa-balena bhūyo yuñjanti yogaṃ na tu karma-tantram,कुयोगिनो ये विहितान्तरायैर् मनुष्य-भूतैस् त्रिदशोपसृष्टैः ते प्राक्तनाभ्यास-बलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कर्म-तन्त्रम्
11,28,30,karoti karma kriyate ca jantuḥ kenāpy asau codita ā-nipatāt na tatra vidvān prakṛtau sthito 'pi nivṛtta-tṛṣṇaḥ sva-sukhānubhūtyā,करोति कर्म क्रियते च जन्तुः केनाप्य् असौ चोदित आ-निपतात् न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितो ऽपि निवृत्त-तृष्णः स्व-सुखानुभूत्या
11,28,31,tiṣṭhantam āsīnam uta vrajantaṃ śayānam ukṣantam adantam annam svabhāvam anyat kim apīhamānam ātmānam ātma-stha-matir na veda,तिष्ठन्तम् आसीनम् उत व्रजन्तं शयानम् उक्षन्तम् अदन्तम् अन्नम् स्वभावम् अन्यत् किम् अपीहमानम् आत्मानम् आत्म-स्थ-मतिर् न वेद
11,28,32,yadi sma paśyaty asad-indriyārthaṃ nānānumānena viruddham anyat na manyate vastutayā manīṣī svāpnaṃ yathotthāya tirodadhānam,यदि स्म पश्यत्य् असद्-इन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धम् अन्यत् न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम्
11,28,33,pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇa-karma-citram ajñānam ātmany aviviktam aṅga nivartate tat punar īkṣayaiva na gṛhyate nāpi visṛyya ātmā,पूर्वं गृहीतं गुण-कर्म-चित्रम् अज्ञानम् आत्मन्य् अविविक्तम् अङ्ग निवर्तते तत् पुनर् ईक्षयैव न गृह्यते नापि विसृय्य आत्मा
11,28,34,yathā hi bhānor udayo nṛ-cakṣuṣāṃ tamo nihanyān na tu sad vidhatte evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me hanyāt tamisraṃ puruṣasya buddheḥ,यथा हि भानोर् उदयो नृ-चक्षुषां तमो निहन्यान् न तु सद् विधत्ते एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात् तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धेः
11,28,35,eṣa svayaṃ-jyotir ajo 'prameyo mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ eko 'dvitīyo vacasāṃ virāme yeneṣitā vāg-asavaś caranti,एष स्वयं-ज्योतिर् अजो ऽप्रमेयो महानुभूतिः सकलानुभूतिः एको ऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेषिता वाग्-असवश् चरन्ति
11,28,36,etāvān ātma-sammoho yad vikalpas tu kevale ātman ṛte svam ātmānam avalambo na yasya hi,एतावान् आत्म-सम्मोहो यद् विकल्पस् तु केवले आत्मन् ऋते स्वम् आत्मानम् अवलम्बो न यस्य हि
11,28,37,yan nāmākṛtibhir grāhyaṃ pañca-varṇam abādhitam vyarthenāpy artha-vādo 'yaṃ dvayaṃ paṇḍita-māninām,यन् नामाकृतिभिर् ग्राह्यं पञ्च-वर्णम् अबाधितम् व्यर्थेनाप्य् अर्थ-वादो ऽयं द्वयं पण्डित-मानिनाम्
11,28,38,yogino 'pakva-yogasya yuñjataḥ kāya utthitaiḥ upasargair vihanyeta tatrāyaṃ vihito vidhiḥ,योगिनो ऽपक्व-योगस्य युञ्जतः काय उत्थितैः उपसर्गैर् विहन्येत तत्रायं विहितो विधिः
11,28,39,yoga-dhāraṇayā kāṃścid āsanair dhāraṇānvitaiḥ tapo-mantrauṣadhaiḥ kāṃścid upasargān vinirdahet,योग-धारणया कांश्चिद् आसनैर् धारणान्वितैः तपो-मन्त्रौषधैः कांश्चिद् उपसर्गान् विनिर्दहेत्
11,28,40,kāṃścin mamānudhyānena nāma-saṅkīrtanādibhiḥ yogeśvarānuvṛttyā vā hanyād aśubha-dān śanaiḥ,कांश्चिन् ममानुध्यानेन नाम-सङ्कीर्तनादिभिः योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्याद् अशुभ-दान् शनैः
11,28,41,kecid deham imaṃ dhīrāḥ su-kalpaṃ vayasi sthiram vidhāya vividhopāyair atha yuñjanti siddhaye,केचिद् देहम् इमं धीराः सु-कल्पं वयसि स्थिरम् विधाय विविधोपायैर् अथ युञ्जन्ति सिद्धये
11,28,42,na hi tat kuśalādṛtyaṃ tad-āyāso hy apārthakaḥ antavattvāc charīrasya phalasyeva vanaspateḥ,न हि तत् कुशलादृत्यं तद्-आयासो ह्य् अपार्थकः अन्तवत्त्वाच् छरीरस्य फलस्येव वनस्पतेः
11,28,43,yogaṃ niṣevato nityaṃ kāyaś cet kalpatām iyāt tac chraddadhyān na matimān yogam utsṛjya mat-paraḥ,योगं निषेवतो नित्यं कायश् चेत् कल्पताम् इयात् तच् छ्रद्दध्यान् न मतिमान् योगम् उत्सृज्य मत्-परः
11,28,44,yoga-caryām imāṃ yogī vicaran mad-apāśrayaḥ nāntarāyair vihanyeta niḥspṛhaḥ sva-sukhānubhūḥ,योग-चर्याम् इमां योगी विचरन् मद्-अपाश्रयः नान्तरायैर् विहन्येत निःस्पृहः स्व-सुखानुभूः
11,29,1,bhp_11.29.001 śrī-uddhava uvāca su-dustarām imāṃ manye yoga-caryām anātmanaḥ yathāñjasā pumān siddhyet tan me brūhy añjasācyuta,भ्प्_११.२९.००१ श्री-उद्धव उवाच सु-दुस्तराम् इमां मन्ये योग-चर्याम् अनात्मनः यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत् तन् मे ब्रूह्य् अञ्जसाच्युत
11,29,2,prāyaśaḥ puṇdarīkākṣa yuñyanto yogino manaḥ viṣīdanty asamādhānān mano-nigraha-karśitāḥ,प्रायशः पुण्दरीकाक्ष युञ्यन्तो योगिनो मनः विषीदन्त्य् असमाधानान् मनो-निग्रह-कर्शिताः
11,29,3,athāta ānanda-dughaṃ padāmbujaṃ haṃsāḥ śrayerann aravinda-locana sukhaṃ nu viśveśvara yoga-karmabhis tvan-māyayāmī vihatā na māninaḥ,अथात आनन्द-दुघं पदाम्बुजं हंसाः श्रयेरन्न् अरविन्द-लोचन सुखं नु विश्वेश्वर योग-कर्मभिस् त्वन्-माययामी विहता न मानिनः
11,29,4,kiṃ citram acyuta tavaitad aśeṣa-bandho dāseṣv ananya-śaraṇesu yad ātma-sāttvam yo 'rocayat saha mṛgaiḥ svayam īśvarāṇāṃ śrīmat-kirīṭa-taṭa-pīḍita-pāda-pīṭhaḥ,किं चित्रम् अच्युत तवैतद् अशेष-बन्धो दासेष्व् अनन्य-शरणेसु यद् आत्म-सात्त्वम् यो ऽरोचयत् सह मृगैः स्वयम् ईश्वराणां श्रीमत्-किरीट-तट-पीडित-पाद-पीठः
11,29,5,taṃ tvākhilātma-dayiteśvaram āśritānāṃ sarvārtha-daṃ sva-kṛta-vid visṛjeta ko nu amp;ko vā bhajet kim api vismṛtaye 'nu bhūtyai kiṃ vā bhaven na tava pāda-rajo-juṣāṃ naḥ,तं त्वाखिलात्म-दयितेश्वरम् आश्रितानां सर्वार्थ-दं स्व-कृत-विद् विसृजेत को नु अम्प्;को वा भजेत् किम् अपि विस्मृतये ऽनु भूत्यै किं वा भवेन् न तव पाद-रजो-जुषां नः
11,29,6,naivopayanty apacitiṃ kavayas taveśa brahmāyuṣāpi kṛtam ṛddha-mudaḥ smarantaḥ naivopayanty apacitiṃ kavayas taveśa brahmāyuṣāpi kṛtam ṛddha-mudaḥ smarantaḥ yo 'ntar bahis tanu-bhṛtām aśubhaṃ vidhunvann ācārya-caittya-vapuṣā sva-gatiṃ vyanakti,नैवोपयन्त्य् अपचितिं कवयस् तवेश ब्रह्मायुषापि कृतम् ऋद्ध-मुदः स्मरन्तः नैवोपयन्त्य् अपचितिं कवयस् तवेश ब्रह्मायुषापि कृतम् ऋद्ध-मुदः स्मरन्तः यो ऽन्तर् बहिस् तनु-भृताम् अशुभं विधुन्वन्न् आचार्य-चैत्त्य-वपुषा स्व-गतिं व्यनक्ति
11,29,7,bhp_11.29.007 śrī-śuka uvāca ity uddhavenāty-anurakta-cetasā pṛṣṭo jagat-krīḍanakaḥ sva-śaktibhiḥ gṛhīta-mūrti-traya īśvareśvaro jagāda sa-prema-manohara-smitaḥ,भ्प्_११.२९.००७ श्री-शुक उवाच इत्य् उद्धवेनात्य्-अनुरक्त-चेतसा पृष्टो जगत्-क्रीडनकः स्व-शक्तिभिः गृहीत-मूर्ति-त्रय ईश्वरेश्वरो जगाद स-प्रेम-मनोहर-स्मितः
11,29,8,bhp_11.29.008 śrī-bhagavān uvāca hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān su-maṅgalān yān śraddhayācaran martyo mṛtyuṃ jayati durjayam,भ्प्_११.२९.००८ श्री-भगवान् उवाच हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सु-मङ्गलान् यान् श्रद्धयाचरन् मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम्
11,29,9,kuryāt sarvāṇi karmāṇi mad-arthaṃ śanakaiḥ smaran mayy arpita-manaś-citto mad-dharmātma-mano-ratiḥ,कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मद्-अर्थं शनकैः स्मरन् मय्य् अर्पित-मनश्-चित्तो मद्-धर्मात्म-मनो-रतिः
11,29,10,deśān puṇyān āśrayeta mad-bhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān devāsura-manuṣyeṣu mad-bhaktācaritāni ca,देशान् पुण्यान् आश्रयेत मद्-भक्तैः साधुभिः श्रितान् देवासुर-मनुष्येषु मद्-भक्ताचरितानि च
11,29,11,pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parva-yātrā-mahotsavān kārayed gīta-nṛtyādyair mahārāja-vibhūtibhiḥ,पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्व-यात्रा-महोत्सवान् कारयेद् गीत-नृत्याद्यैर् महाराज-विभूतिभिः
11,29,12,mām eva sarva-bhūteṣu bahir antar apāvṛtam īkṣetātmani cātmānaṃ yathā kham amalāśayaḥ,माम् एव सर्व-भूतेषु बहिर् अन्तर् अपावृतम् ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खम् अमलाशयः
11,29,13,iti sarvāṇi bhūtāni mad-bhāvena mahā-dyute sabhājayan manyamāno jñānaṃ kevalam āśritaḥ,इति सर्वाणि भूतानि मद्-भावेन महा-द्युते सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलम् आश्रितः
11,29,14,brāhmaṇe pukkase stene brahmaṇye 'rke sphuliṅgake akrūre krūrake caiva sama-dṛk paṇḍito mataḥ,ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्ये ऽर्के स्फुलिङ्गके अक्रूरे क्रूरके चैव सम-दृक् पण्डितो मतः
11,29,15,nareṣv abhīkṣṇaṃ mad-bhāvaṃ puṃso bhāvayato 'cirāt spardhāsūyā-tiraskārāḥ sāhaṅkārā viyanti hi,नरेष्व् अभीक्ष्णं मद्-भावं पुंसो भावयतो ऽचिरात् स्पर्धासूया-तिरस्काराः साहङ्कारा वियन्ति हि
11,29,16,visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm praṇamed daṇḍa-vad bhūmāv ā-śva-cāṇḍāla-go-kharam,विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम् प्रणमेद् दण्ड-वद् भूमाव् आ-श्व-चाण्डाल-गो-खरम्
11,29,17,yāvat sarveṣu bhūteṣu mad-bhāvo nopajāyate tāvad evam upāsīta vāṅ-manaḥ-kāya-vṛttibhiḥ,यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्-भावो नोपजायते तावद् एवम् उपासीत वाङ्-मनः-काय-वृत्तिभिः
11,29,18,sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayātma-manīṣayā paripaśyann uparamet sarvato muita-saṃśayaḥ,सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययात्म-मनीषया परिपश्यन्न् उपरमेत् सर्वतो मुइत-संशयः
11,29,19,ayaṃ hi sarva-kalpānāṃ sadhrīcīno mato mama mad-bhāvaḥ sarva-bhūteṣu mano-vāk-kāya-vṛttibhiḥ,अयं हि सर्व-कल्पानां सध्रीचीनो मतो मम मद्-भावः सर्व-भूतेषु मनो-वाक्-काय-वृत्तिभिः
11,29,20,na hy aṅgopakrame dhvaṃso mad-dharmasyoddhavāṇv api mayā vyavasitaḥ samyaṅ nirguṇatvād anāśiṣaḥ,न ह्य् अङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्-धर्मस्योद्धवाण्व् अपि मया व्यवसितः सम्यङ् निर्गुणत्वाद् अनाशिषः
11,29,21,yo yo mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet tad-āyāso nirarthaḥ syād bhayāder iva sattama,यो यो मयि परे धर्मः कल्प्यते निष्फलाय चेत् तद्-आयासो निरर्थः स्याद् भयादेर् इव सत्तम
11,29,22,eṣā buddhimatāṃ buddhir manīṣā ca manīṣiṇām yat satyam anṛteneha martyenāpnoti māmṛtam,एषा बुद्धिमतां बुद्धिर् मनीषा च मनीषिणाम् यत् सत्यम् अनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम्
11,29,23,eṣa te 'bhihitaḥ kṛtsno brahma-vādasya saṅgrahaḥ samāsa-vyāsa-vidhinā devānām api durgamaḥ,एष ते ऽभिहितः कृत्स्नो ब्रह्म-वादस्य सङ्ग्रहः समास-व्यास-विधिना देवानाम् अपि दुर्गमः
11,29,24,abhīkṣṇaśas te gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭa-yuktimat etad vijñāya mucyeta puruṣo naṣṭa-saṃśayaḥ,अभीक्ष्णशस् ते गदितं ज्ञानं विस्पष्ट-युक्तिमत् एतद् विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्ट-संशयः
11,29,25,su-viviktaṃ tava praśnaṃ mayaitad api dhārayet sanātanaṃ brahma-guhyaṃ paraṃ brahmādhigacchati,सु-विविक्तं तव प्रश्नं मयैतद् अपि धारयेत् सनातनं ब्रह्म-गुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति
11,29,26,ya etan mama bhakteṣu sampradadyāt su-puṣkalam tasyāhaṃ brahma-dāyasya dadāmy ātmānam ātmanā,य एतन् मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सु-पुष्कलम् तस्याहं ब्रह्म-दायस्य ददाम्य् आत्मानम् आत्मना
11,29,27,ya etat samadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci sa pūyetāhar ahar māṃ jñāna-dīpena darśayan,य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि स पूयेताहर् अहर् मां ज्ञान-दीपेन दर्शयन्
11,29,28,ya etac chraddhayā nityam avyagraḥ śṛṇuyān naraḥ mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhir na sa badhyate,य एतच् छ्रद्धया नित्यम् अव्यग्रः शृणुयान् नरः मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर् न स बध्यते
11,29,29,apy uddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam api te vigato mohaḥ śokaś cāsau mano-bhavaḥ,अप्य् उद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् अपि ते विगतो मोहः शोकश् चासौ मनो-भवः
11,29,30,naitat tvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca aśuśrūṣor abhaktāya durvinītāya dīyatām,नैतत् त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च अशुश्रूषोर् अभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम्
11,29,31,etair doṣair vihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca sādhave śucaye brūyād bhaktiḥ syāc chūdra-yoṣitām,एतैर् दोषैर् विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्तिः स्याच् छूद्र-योषिताम्
11,29,32,naitad vijñāya jijñāsor jñātavyam avaśiṣyate pītvā pīyūṣam amṛtaṃ pātavyaṃ nāvaśiṣyate,नैतद् विज्ञाय जिज्ञासोर् ज्ञातव्यम् अवशिष्यते पीत्वा पीयूषम् अमृतं पातव्यं नावशिष्यते
11,29,33,jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍa-dhāraṇe yāvān artho nṛṇāṃ tāta tāvāṃs te 'haṃ catur-vidhaḥ,ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्ड-धारणे यावान् अर्थो नृणां तात तावांस् ते ऽहं चतुर्-विधः
11,29,34,martyo yadā tyakta-samasta-karmā niveditātmā vicikīrṣito me tadāmṛtatvaṃ pratipadyamāno mayātma-bhūyāya ca kalpate vai,मर्त्यो यदा त्यक्त-समस्त-कर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे तदामृतत्वं प्रतिपद्यमानो मयात्म-भूयाय च कल्पते वै
11,29,35,bhp_11.29.035 śrī-śuka uvāca sa evam ādarśita-yoga-mārgas tadottamaḥśloka-vaco niśamya baddhāñjaliḥ prīty-uparuddha-kaṇṭho na kiñcid ūce 'śru-pariplutākṣaḥ,भ्प्_११.२९.०३५ श्री-शुक उवाच स एवम् आदर्शित-योग-मार्गस् तदोत्तमःश्लोक-वचो निशम्य बद्धाञ्जलिः प्रीत्य्-उपरुद्ध-कण्ठो न किञ्चिद् ऊचे ऽश्रु-परिप्लुताक्षः
11,29,36,viṣṭabhya cittaṃ praṇayāvaghūrṇaṃ dhairyeṇa rājan bahu-manyamānaḥ kṛtāñjaliḥ prāha yadu-pravīraṃ śīrṣṇā spṛśaṃs tac-caraṇāravindam,विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं धैर्येण राजन् बहु-मन्यमानः कृताञ्जलिः प्राह यदु-प्रवीरं शीर्ष्णा स्पृशंस् तच्-चरणारविन्दम्
11,29,37,bhp_11.29.037 śrī-uddhava uvāca vidrāvito moha-mahāndhakāro ya āśrito me tava sannidhānāt vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpa-gasya śītaṃ tamo bhīḥ prabhavanty ajādya,भ्प्_११.२९.०३७ श्री-उद्धव उवाच विद्रावितो मोह-महान्धकारो य आश्रितो मे तव सन्निधानात् विभावसोः किं नु समीप-गस्य शीतं तमो भीः प्रभवन्त्य् अजाद्य
11,29,38,pratyarpito me bhavatānukampinā bhṛtyāya vijñāna-mayaḥ pradīpaḥ hitvā kṛta-jñas tava pāda-mūlaṃ ko 'nyaṃ samīyāc charaṇaṃ tvadīyam,प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना भृत्याय विज्ञान-मयः प्रदीपः हित्वा कृत-ज्ञस् तव पाद-मूलं को ऽन्यं समीयाच् छरणं त्वदीयम्
11,29,39,vṛkṇaś ca me su-dṛḍhaḥ sneha-pāśo dāśārha-vṛṣṇy-andhaka-sātvateṣu prasāritaḥ sṛṣṭi-vivṛddhaye tvayā sva-māyayā hy ātma-subodha-hetinā,वृक्णश् च मे सु-दृढः स्नेह-पाशो दाशार्ह-वृष्ण्य्-अन्धक-सात्वतेषु प्रसारितः सृष्टि-विवृद्धये त्वया स्व-मायया ह्य् आत्म-सुबोध-हेतिना
11,29,40,namo 'stu te mahā-yogin prapannam anuśādhi mām yathā tvac-caraṇāmbhoje ratiḥ syād anapāyinī,नमो ऽस्तु ते महा-योगिन् प्रपन्नम् अनुशाधि माम् यथा त्वच्-चरणाम्भोजे रतिः स्याद् अनपायिनी
11,29,41,bhp_11.29.041 śrī-bhagavān uvāca gacchoddhava mayādiṣṭo badary-ākhyaṃ mamāśramam tatra mat-pāda-tīrthode snānopasparśanaiḥ śuciḥ,भ्प्_११.२९.०४१ श्री-भगवान् उवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्य्-आख्यं ममाश्रमम् तत्र मत्-पाद-तीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनैः शुचिः
11,29,42,īkṣayālakanandāyā vidhūtāśeṣa-kalmaṣaḥ vasāno valkalāny aṅga vanya-bhuk sukha-niḥspṛhaḥ,ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेष-कल्मषः वसानो वल्कलान्य् अङ्ग वन्य-भुक् सुख-निःस्पृहः
11,29,43,titikṣur dvandva-mātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ śāntaḥ samāhita-dhiyā jñāna-vijñāna-saṃyutaḥ,तितिक्षुर् द्वन्द्व-मात्राणां सुशीलः संयतेन्द्रियः शान्तः समाहित-धिया ज्ञान-विज्ञान-संयुतः
11,29,44,matto 'nuśikṣitaṃ yat te viviktam anubhāvayan mayy āveśita-vāk-citto mad-dharma-nirato bhava ativrajya gatīs tisro mām eṣyasi tataḥ param,मत्तो ऽनुशिक्षितं यत् ते विविक्तम् अनुभावयन् मय्य् आवेशित-वाक्-चित्तो मद्-धर्म-निरतो भव अतिव्रज्य गतीस् तिस्रो माम् एष्यसि ततः परम्
11,29,45,bhp_11.29.045 śrī-śuka uvāca sa evam ukto hari-medhasoddhavaḥ pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ śiro nidhāyāśru-kalābhir ārdra-dhīr nyaṣiñcad advandva-paro 'py apakrame,भ्प्_११.२९.०४५ श्री-शुक उवाच स एवम् उक्तो हरि-मेधसोद्धवः प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयोः शिरो निधायाश्रु-कलाभिर् आर्द्र-धीर् न्यषिञ्चद् अद्वन्द्व-परो ऽप्य् अपक्रमे
11,29,46,su-dustyaja-sneha-viyoga-kātaro na śaknuvaṃs taṃ parihātum āturaḥ kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛ-pāduke bibhran namaskṛtya yayau punaḥ punaḥ,सु-दुस्त्यज-स्नेह-वियोग-कातरो न शक्नुवंस् तं परिहातुम् आतुरः कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृ-पादुके बिभ्रन् नमस्कृत्य ययौ पुनः पुनः
11,29,47,tatas tam antar hṛdi sanniveśya gato mahā-bhāgavato viśālām yathopadiṣṭāṃ jagad-eka-bandhunā tapaḥ samāsthāya harer agād gatim,ततस् तम् अन्तर् हृदि सन्निवेश्य गतो महा-भागवतो विशालाम् यथोपदिष्टां जगद्-एक-बन्धुना तपः समास्थाय हरेर् अगाद् गतिम्
11,29,48,ya etad ānanda-samudra-sambhṛtaṃ jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam kṛṣṇena yogeśvara-sevitāṅghriṇā sac-chraddhayāsevya jagad vimucyate,य एतद् आनन्द-समुद्र-सम्भृतं ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् कृष्णेन योगेश्वर-सेविताङ्घ्रिणा सच्-छ्रद्धयासेव्य जगद् विमुच्यते
11,29,49,bhava-bhayam apahantuṃ jñāna-vijñāna-sāraṃ nigama-kṛd upajahre bhṛṅga-vad veda-sāram amp;amṛtam udadhitaś cāpāyayad bhṛtya-vargān puruṣam ṛṣabham ādyaṃ kṛṣṇa-saṃjñaṃ nato 'smi,भव-भयम् अपहन्तुं ज्ञान-विज्ञान-सारं निगम-कृद् उपजह्रे भृङ्ग-वद् वेद-सारम् अम्प्;अमृतम् उदधितश् चापाययद् भृत्य-वर्गान् पुरुषम् ऋषभम् आद्यं कृष्ण-संज्ञं नतो ऽस्मि
11,30,1,bhp_11.30.001 śrī-rājovāca tato mahā-bhāgavata uddhave nirgate vanam dvāravatyāṃ kim akarod bhagavān bhūta-bhāvanaḥ,भ्प्_११.३०.००१ श्री-राजोवाच ततो महा-भागवत उद्धवे निर्गते वनम् द्वारवत्यां किम् अकरोद् भगवान् भूत-भावनः
11,30,2,brahma-śāpopasaṃsṛṣṭe sva-kule yādavarṣabhaḥ preyasīṃ sarva-netrāṇāṃ tanuṃ sa katham atyajat,ब्रह्म-शापोपसंसृष्टे स्व-कुले यादवर्षभः प्रेयसीं सर्व-नेत्राणां तनुं स कथम् अत्यजत्
11,30,3,pratyākraṣṭuṃ nayanam abalā yatra lagnaṃ na śekuḥ karṇāviṣṭaṃ na sarati tato yat satām ātma-lagnam amp;yac-chrīr vācāṃ janayati ratiṃ kiṃ nu mānaṃ kavīnāṃ dṛṣṭvā jiṣṇor yudhi ratha-gataṃ yac ca tat-sāmyam īyuḥ,प्रत्याक्रष्टुं नयनम् अबला यत्र लग्नं न शेकुः कर्णाविष्टं न सरति ततो यत् सताम् आत्म-लग्नम् अम्प्;यच्-छ्रीर् वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनां दृष्ट्वा जिष्णोर् युधि रथ-गतं यच् च तत्-साम्यम् ईयुः
11,30,4,bhp_11.30.004 śrī ṛṣir uvāca divi bhuvy antarikṣe ca mahotpātān samutthitān dṛṣṭvāsīnān su-dharmāyāṃ kṛṣṇaḥ prāha yadūn idam,भ्प्_११.३०.००४ श्री ऋषिर् उवाच दिवि भुव्य् अन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् दृष्ट्वासीनान् सु-धर्मायां कृष्णः प्राह यदून् इदम्
11,30,5,bhp_11.30.005 śrī-bhagavān uvāca ete ghorā mahotpātā dvārvatyāṃ yama-ketavaḥ muhūrtam api na stheyam atra no yadu-puṅgavāḥ,भ्प्_११.३०.००५ श्री-भगवान् उवाच एते घोरा महोत्पाता द्वार्वत्यां यम-केतवः मुहूर्तम् अपि न स्थेयम् अत्र नो यदु-पुङ्गवाः
11,30,6,striyo bālāś ca vṛddhāś ca śaṅkhoddhāraṃ vrajantv itaḥ vayaṃ prabhāsaṃ yāsyāmo yatra pratyak sarasvatī,स्त्रियो बालाश् च वृद्धाश् च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्व् इतः वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक् सरस्वती
11,30,7,tatrābhiṣicya śucaya upoṣya su-samāhitāḥ devatāḥ pūjayiṣyāmaḥ snapanālepanārhaṇaiḥ,तत्राभिषिच्य शुचय उपोष्य सु-समाहिताः देवताः पूजयिष्यामः स्नपनालेपनार्हणैः
11,30,8,brāhmaṇāṃs tu mahā-bhāgān kṛta-svastyayanā vayam go-bhū-hiraṇya-vāsobhir gajāśva-ratha-veśmabhiḥ,ब्राह्मणांस् तु महा-भागान् कृत-स्वस्त्ययना वयम् गो-भू-हिरण्य-वासोभिर् गजाश्व-रथ-वेश्मभिः
11,30,9,vidhir eṣa hy ariṣṭa-ghno maṅgalāyanam uttamam deva-dvija-gavāṃ pūjā bhūteṣu paramo bhavaḥ,विधिर् एष ह्य् अरिष्ट-घ्नो मङ्गलायनम् उत्तमम् देव-द्विज-गवां पूजा भूतेषु परमो भवः
11,30,10,iti sarve samākarṇya yadu-vṛddhā madhu-dviṣaḥ tatheti naubhir uttīrya prabhāsaṃ prayayū rathaiḥ,इति सर्वे समाकर्ण्य यदु-वृद्धा मधु-द्विषः तथेति नौभिर् उत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथैः
11,30,11,tasmin bhagavatādiṣṭaṃ yadu-devena yādavāḥ cakruḥ paramayā bhaktyā sarva-śreyopabṛṃhitam,तस्मिन् भगवतादिष्टं यदु-देवेन यादवाः चक्रुः परमया भक्त्या सर्व-श्रेयोपबृंहितम्
11,30,12,tatas tasmin mahā-pānaṃ papur maireyakaṃ madhu diṣṭa-vibhraṃśita-dhiyo yad-dravair bhraśyate matiḥ,ततस् तस्मिन् महा-पानं पपुर् मैरेयकं मधु दिष्ट-विभ्रंशित-धियो यद्-द्रवैर् भ्रश्यते मतिः
11,30,13,mahā-pānābhimattānāṃ vīrāṇāṃ dṛpta-cetasām kṛṣṇa-māyā-vimūḍhānāṃ saṅgharṣaḥ su-mahān abhūt,महा-पानाभिमत्तानां वीराणां दृप्त-चेतसाम् कृष्ण-माया-विमूढानां सङ्घर्षः सु-महान् अभूत्
11,30,14,yuyudhuḥ krodha-saṃrabdhā velāyām ātatāyinaḥ dhanurbhir asibhir bhallair gadābhis tomararṣṭibhiḥ,युयुधुः क्रोध-संरब्धा वेलायाम् आततायिनः धनुर्भिर् असिभिर् भल्लैर् गदाभिस् तोमरर्ष्टिभिः
11,30,15,patat-patākai ratha-kuñjarādibhiḥ kharoṣṭra-gobhir mahiṣair narair api mithaḥ sametyāśvataraiḥ su-durmadā nyahan śarair dadbhir iva dvipā vane,पतत्-पताकै रथ-कुञ्जरादिभिः खरोष्ट्र-गोभिर् महिषैर् नरैर् अपि मिथः समेत्याश्वतरैः सु-दुर्मदा न्यहन् शरैर् दद्भिर् इव द्विपा वने
11,30,16,pradyumna-sāmbau yudhi rūḍha-matsarāv akrūra-bhojāv aniruddha-sātyakī amp;subhadra-saṅgrāmajitau su-dāruṇau gadau sumitrā-surathau samīyatuḥ,प्रद्युम्न-साम्बौ युधि रूढ-मत्सराव् अक्रूर-भोजाव् अनिरुद्ध-सात्यकी अम्प्;सुभद्र-सङ्ग्रामजितौ सु-दारुणौ गदौ सुमित्रा-सुरथौ समीयतुः
11,30,17,anye ca ye vai niśaṭholmukādayaḥ sahasrajic-chatajid-bhānu-mukhyāḥ anyonyam āsādya madāndha-kāritā jaghnur mukundena vimohitā bhṛśam,अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादयः सहस्रजिच्-छतजिद्-भानु-मुख्याः अन्योन्यम् आसाद्य मदान्ध-कारिता जघ्नुर् मुकुन्देन विमोहिता भृशम्
11,30,18,dāśārha-vṛṣṇy-andhaka-bhoja-sātvatā madhv-arbudā māthura-śūrasenāḥ amp;visarjanāḥ kukurāḥ kuntayaś ca mithas tu jaghnuḥ su-visṛjya sauhṛdam,दाशार्ह-वृष्ण्य्-अन्धक-भोज-सात्वता मध्व्-अर्बुदा माथुर-शूरसेनाः अम्प्;विसर्जनाः कुकुराः कुन्तयश् च मिथस् तु जघ्नुः सु-विसृज्य सौहृदम्
11,30,19,putrā ayudhyan pitṛbhir bhrātṛbhiś ca svasrīya-dauhitra-pitṛvya-mātulaiḥ putrā ayudhyan pitṛbhir bhrātṛbhiś ca svasrīya-dauhitra-pitṛvya-mātulaiḥ mitrāṇi mitraiḥ suhṛdaḥ suhṛdbhir jñātīṃs tv ahan jñātaya eva mūḍhāḥ,पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर् भ्रातृभिश् च स्वस्रीय-दौहित्र-पितृव्य-मातुलैः पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर् भ्रातृभिश् च स्वस्रीय-दौहित्र-पितृव्य-मातुलैः मित्राणि मित्रैः सुहृदः सुहृद्भिर् ज्ञातींस् त्व् अहन् ज्ञातय एव मूढाः
11,30,20,śareṣu hīyamāeṣu bhajyamānesu dhanvasu śastreṣu kṣīyamāneṣu muṣṭibhir jahrur erakāḥ,शरेषु हीयमाएषु भज्यमानेसु धन्वसु शस्त्रेषु क्षीयमानेषु मुष्टिभिर् जह्रुर् एरकाः
11,30,21,tā vajra-kalpā hy abhavan parighā muṣṭinā bhṛtāḥ jaghnur dviṣas taiḥ kṛṣṇena vāryamāṇās tu taṃ ca te,ता वज्र-कल्पा ह्य् अभवन् परिघा मुष्टिना भृताः जघ्नुर् द्विषस् तैः कृष्णेन वार्यमाणास् तु तं च ते
11,30,22,pratyanīkaṃ manyamānā balabhadraṃ ca mohitāḥ hantuṃ kṛta-dhiyo rājann āpannā ātatāyinaḥ,प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिताः हन्तुं कृत-धियो राजन्न् आपन्ना आततायिनः
11,30,23,atha tāv api saṅkruddhāv udyamya kuru-nandana erakā-muṣṭi-parighau carantau jaghnatur yudhi,अथ ताव् अपि सङ्क्रुद्धाव् उद्यम्य कुरु-नन्दन एरका-मुष्टि-परिघौ चरन्तौ जघ्नतुर् युधि
11,30,24,brahma-śāpopasṛṣṭānāṃ kṛṣṇa-māyāvṛtātmanām spardhā-krodhaḥ kṣayaṃ ninye vaiṇavo 'gnir yathā vanam,ब्रह्म-शापोपसृष्टानां कृष्ण-मायावृतात्मनाम् स्पर्धा-क्रोधः क्षयं निन्ये वैणवो ऽग्निर् यथा वनम्
11,30,25,evaṃ naṣṭeṣu sarveṣu kuleṣu sveṣu keśavaḥ avatārito bhuvo bhāra iti mene 'vaśeṣitaḥ,एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशवः अवतारितो भुवो भार इति मेने ऽवशेषितः
11,30,26,rāmaḥ samudra-velāyāṃ yogam āsthāya pauruṣam tatyāja lokaṃ mānuṣyaṃ saṃyojyātmānam ātmani,रामः समुद्र-वेलायां योगम् आस्थाय पौरुषम् तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानम् आत्मनि
11,30,27,rāma-niryāṇam ālokya bhagavān devakī-sutaḥ niṣasāda dharopasthe tuṣṇīm āsādya pippalam,राम-निर्याणम् आलोक्य भगवान् देवकी-सुतः निषसाद धरोपस्थे तुष्णीम् आसाद्य पिप्पलम्
11,30,28,bibhrac catur-bhujaṃ rūpaṃ bhrāyiṣṇu prabhayā svayā diśo vitimirāḥ kurvan vidhūma iva pāvakaḥ,बिभ्रच् चतुर्-भुजं रूपं भ्रायिष्णु प्रभया स्वया दिशो वितिमिराः कुर्वन् विधूम इव पावकः
11,30,29,śrīvatsāṅkaṃ ghana-śyāmaṃ tapta-hāṭaka-varcasam kauśeyāmbara-yugmena parivītaṃ su-maṅgalam,श्रीवत्साङ्कं घन-श्यामं तप्त-हाटक-वर्चसम् कौशेयाम्बर-युग्मेन परिवीतं सु-मङ्गलम्
11,30,30,sundara-smita-vaktrābjaṃ nīla-kuntala-maṇḍitam puṇḍarīkābhirāmākṣaṃ sphuran makara-kuṇḍalam,सुन्दर-स्मित-वक्त्राब्जं नील-कुन्तल-मण्डितम् पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन् मकर-कुण्डलम्
11,30,31,kaṭi-sūtra-brahma-sūtra- kirīṭa-kaṭakāṅgadaiḥ hāra-nūpura-mudrābhiḥ kaustubhena virājitam,कटि-सूत्र-ब्रह्म-सूत्र- किरीट-कटकाङ्गदैः हार-नूपुर-मुद्राभिः कौस्तुभेन विराजितम्
11,30,32,vana-mālā-parītāṅgaṃ mūrtimadbhir nijāyudhaiḥ kṛtvorau dakṣiṇe pādam āsīnaṃ paṅkajāruṇam,वन-माला-परीताङ्गं मूर्तिमद्भिर् निजायुधैः कृत्वोरौ दक्षिणे पादम् आसीनं पङ्कजारुणम्
11,30,33,muṣalāvaśeṣāyaḥ-khaṇḍa- kṛteṣur lubdhako jarā mṛgāsyākāraṃ tac-caraṇaṃ vivyādha mṛga-śaṅkayā,मुषलावशेषायः-खण्ड- कृतेषुर् लुब्धको जरा मृगास्याकारं तच्-चरणं विव्याध मृग-शङ्कया
11,30,34,catur-bhujaṃ taṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā sa kṛta-kilbiṣaḥ bhītaḥ papāta śirasā pādayor asura-dviṣaḥ,चतुर्-भुजं तं पुरुषं दृष्ट्वा स कृत-किल्बिषः भीतः पपात शिरसा पादयोर् असुर-द्विषः
11,30,35,ajānatā kṛtam idaṃ pāpena madhusūdana kṣantum arhasi pāpasya uttamaḥśloka me 'nagha,अजानता कृतम् इदं पापेन मधुसूदन क्षन्तुम् अर्हसि पापस्य उत्तमःश्लोक मे ऽनघ
11,30,36,yasyānusmaraṇaṃ nṛṇām ajñāna-dhvānta-nāśanam vadanti tasya te viṣṇo mayāsādhu kṛtaṃ prabho,यस्यानुस्मरणं नृणाम् अज्ञान-ध्वान्त-नाशनम् वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो
11,30,37,tan māśu jahi vaikuṇṭha pāpmānaṃ mṛga-lubdhakam yathā punar ahaṃ tv evaṃ na kuryāṃ sad-atikramam,तन् माशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृग-लुब्धकम् यथा पुनर् अहं त्व् एवं न कुर्यां सद्-अतिक्रमम्
11,30,38,yasyātma-yoga-racitaṃ na vidur viriñco rudrādayo 'sya tanayāḥ patayo girāṃ ye amp;tvan-māyayā pihita-dṛṣṭaya etad añjaḥ kiṃ tasya te vayam asad-gatayo gṛṇīmaḥ,यस्यात्म-योग-रचितं न विदुर् विरिञ्चो रुद्रादयो ऽस्य तनयाः पतयो गिरां ये अम्प्;त्वन्-मायया पिहित-दृष्टय एतद् अञ्जः किं तस्य ते वयम् असद्-गतयो गृणीमः
11,30,39,bhp_11.30.039 śrī-bhagavān uvāca mā bhair jare tvam uttiṣṭha kāma eṣa kṛto hi me yāhi tvaṃ mad-anujñātaḥ svargaṃ su-kṛtināṃ padam,भ्प्_११.३०.०३९ श्री-भगवान् उवाच मा भैर् जरे त्वम् उत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे याहि त्वं मद्-अनुज्ञातः स्वर्गं सु-कृतिनां पदम्
11,30,40,ity ādiṣṭo bhagavatā kṛṣṇenecchā-śarīriṇā triḥ parikramya taṃ natvā vimānena divaṃ yayau,इत्य् आदिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छा-शरीरिणा त्रिः परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ
11,30,41,dārukaḥ kṛṣṇa-padavīm anvicchann adhigamya tām vāyuṃ tulasikāmodam āghrāyābhimukhaṃ yayau,दारुकः कृष्ण-पदवीम् अन्विच्छन्न् अधिगम्य ताम् वायुं तुलसिकामोदम् आघ्रायाभिमुखं ययौ
11,30,42,taṃ tatra tigma-dyubhir āyudhair vṛtaṃ hy aśvattha-mūle kṛta-ketanaṃ patim amp;sneha-plutātmā nipapāta pādayo rathād avaplutya sa-bāṣpa-locanaḥ,तं तत्र तिग्म-द्युभिर् आयुधैर् वृतं ह्य् अश्वत्थ-मूले कृत-केतनं पतिम् अम्प्;स्नेह-प्लुतात्मा निपपात पादयो रथाद् अवप्लुत्य स-बाष्प-लोचनः
11,30,43,apaśyatas tvac-caraṇāmbujaṃ prabho dṛṣṭiḥ praṇaṣṭā tamasi praviṣṭā diśo na jāne na labhe ca śāntiṃ yathā niśāyām uḍupe praṇaṣṭe,अपश्यतस् त्वच्-चरणाम्बुजं प्रभो दृष्टिः प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा दिशो न जाने न लभे च शान्तिं यथा निशायाम् उडुपे प्रणष्टे
11,30,44,iti bruvati sūte vai ratho garuḍa-lāñchanaḥ kham utpapāta rājendra sāśva-dhvaja udīkṣataḥ,इति ब्रुवति सूते वै रथो गरुड-लाञ्छनः खम् उत्पपात राजेन्द्र साश्व-ध्वज उदीक्षतः
11,30,45,tam anvagacchan divyāni viṣṇu-praharaṇāni ca tenāti-vismitātmānaṃ sūtam āha janārdanaḥ,तम् अन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णु-प्रहरणानि च तेनाति-विस्मितात्मानं सूतम् आह जनार्दनः
11,30,46,gaccha dvāravatīṃ sūta jñātīnāṃ nidhanaṃ mithaḥ saṅkarṣaṇasya niryāṇaṃ bandhubhyo brūhi mad-daśām,गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथः सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्-दशाम्
11,30,47,dvārakāyāṃ ca na stheyaṃ bhavadbhiś ca sva-bandhubhiḥ mayā tyaktāṃ yadu-purīṃ samudraḥ plāvayiṣyati,द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भिश् च स्व-बन्धुभिः मया त्यक्तां यदु-पुरीं समुद्रः प्लावयिष्यति
11,30,48,svaṃ svaṃ parigrahaṃ sarve ādāya pitarau ca naḥ arjunenāvitāḥ sarva indraprasthaṃ gamiṣyatha,स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च नः अर्जुनेनाविताः सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ
11,30,49,tvaṃ tu mad-dharmam āsthāya jñāna-niṣṭha upekṣakaḥ man-māyā-racitām etāṃ vijñayopaśamaṃ vraja,त्वं तु मद्-धर्मम् आस्थाय ज्ञान-निष्ठ उपेक्षकः मन्-माया-रचिताम् एतां विज्ञयोपशमं व्रज
11,30,50,ity uktas taṃ parikramya namaskṛtya punaḥ punaḥ tat-pādau śīrṣṇy upādhāya durmanāḥ prayayau purīm,इत्य् उक्तस् तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुनः पुनः तत्-पादौ शीर्ष्ण्य् उपाधाय दुर्मनाः प्रययौ पुरीम्
11,31,1,bhp_11.31.001 śrī-śuka uvāca atha tatrāgamad brahmā bhavānyā ca samaṃ bhavaḥ mahendra-pramukhā devā munayaḥ sa-prajeśvarāḥ,भ्प्_११.३१.००१ श्री-शुक उवाच अथ तत्रागमद् ब्रह्मा भवान्या च समं भवः महेन्द्र-प्रमुखा देवा मुनयः स-प्रजेश्वराः
11,31,2,pitaraḥ siddha-gandharvā vidyādhara-mahoragāḥ cāraṇā yakṣa-rakṣāṃsi kinnarāpsaraso dvijāḥ,पितरः सिद्ध-गन्धर्वा विद्याधर-महोरगाः चारणा यक्ष-रक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजाः
11,31,3,draṣṭu-kāmā bhagavato niryāṇaṃ paramotsukāḥ gāyantaś ca gṛṇantaś ca śaureḥ karmāṇi janma ca,द्रष्टु-कामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुकाः गायन्तश् च गृणन्तश् च शौरेः कर्माणि जन्म च
11,31,4,vavṛṣuḥ puṣpa-varṣāṇi vimānāvalibhir nabhaḥ kurvantaḥ saṅkulaṃ rājan bhaktyā paramayā yutāḥ,ववृषुः पुष्प-वर्षाणि विमानावलिभिर् नभः कुर्वन्तः सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युताः
11,31,5,bhagavān pitāmahaṃ vīkṣya vibhūtīr ātmano vibhuḥ saṃyojyātmani cātmānaṃ padma-netre nyamīlayat,भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतीर् आत्मनो विभुः संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्म-नेत्रे न्यमीलयत्
11,31,6,lokābhirāmāṃ sva-tanuṃ dhāraṇā-dhyāna-maṅgalam yoga-dhāraṇayāgneyyā- dagdhvā dhāmāviśat svakam,लोकाभिरामां स्व-तनुं धारणा-ध्यान-मङ्गलम् योग-धारणयाग्नेय्या- दग्ध्वा धामाविशत् स्वकम्
11,31,7,divi dundubhayo neduḥ petuḥ sumanasaś ca khāt satyaṃ dharmo dhṛtir bhūmeḥ kīrtiḥ śrīś cānu taṃ yayuḥ,दिवि दुन्दुभयो नेदुः पेतुः सुमनसश् च खात् सत्यं धर्मो धृतिर् भूमेः कीर्तिः श्रीश् चानु तं ययुः
11,31,8,devādayo brahma-mukhyā na viśantaṃ sva-dhāmani avijñāta-gatiṃ kṛṣṇaṃ dadṛśuś cāti-vismitāḥ,देवादयो ब्रह्म-मुख्या न विशन्तं स्व-धामनि अविज्ञात-गतिं कृष्णं ददृशुश् चाति-विस्मिताः
11,31,9,saudāmanyā yathāklāśe yāntyā hitvābhra-maṇḍalam gatir na lakṣyate martyais tathā kṛṣṇasya daivataiḥ,सौदामन्या यथाक्लाशे यान्त्या हित्वाभ्र-मण्डलम् गतिर् न लक्ष्यते मर्त्यैस् तथा कृष्णस्य दैवतैः
11,31,10,brahma-rudrādayas te tu dṛṣṭvā yoga-gatiṃ hareḥ vismitās tāṃ praśaṃsantaḥ svaṃ svaṃ lokaṃ yayus tadā,ब्रह्म-रुद्रादयस् ते तु दृष्ट्वा योग-गतिं हरेः विस्मितास् तां प्रशंसन्तः स्वं स्वं लोकं ययुस् तदा
11,31,11,rājan parasya tanu-bhṛj-jananāpyayehā māyā-viḍambanam avehi yathā naṭasya amp;sṛṣṭvātmanedam anuviśya vihṛtya cānte saṃhṛtya cātma-mahinoparataḥ sa āste,राजन् परस्य तनु-भृज्-जननाप्ययेहा माया-विडम्बनम् अवेहि यथा नटस्य अम्प्;सृष्ट्वात्मनेदम् अनुविश्य विहृत्य चान्ते संहृत्य चात्म-महिनोपरतः स आस्ते
11,31,12,martyena yo guru-sutaṃ yama-loka-nītaṃ tvāṃ cānayac charaṇa-daḥ paramāstra-dagdham martyena yo guru-sutaṃ yama-loka-nītaṃ tvāṃ cānayac charaṇa-daḥ paramāstra-dagdham jigye 'ntakāntakam apīśam asāv anīśaḥ kiṃ svāvane svar anayan mṛgayuṃ sa-deham,मर्त्येन यो गुरु-सुतं यम-लोक-नीतं त्वां चानयच् छरण-दः परमास्त्र-दग्धम् मर्त्येन यो गुरु-सुतं यम-लोक-नीतं त्वां चानयच् छरण-दः परमास्त्र-दग्धम् जिग्ये ऽन्तकान्तकम् अपीशम् असाव् अनीशः किं स्वावने स्वर् अनयन् मृगयुं स-देहम्
11,31,13,tathāpy aśeṣa-sthiti-sambhavāpyayeṣv ananya-hetur yad aśeṣa-śakti-dhṛk tathāpy aśeṣa-sthiti-sambhavāpyayeṣv ananya-hetur yad aśeṣa-śakti-dhṛk naicchat praṇetuṃ vapur atra śeṣitaṃ martyena kiṃ sva-stha-gatiṃ pradarśayan,तथाप्य् अशेष-स्थिति-सम्भवाप्ययेष्व् अनन्य-हेतुर् यद् अशेष-शक्ति-धृक् तथाप्य् अशेष-स्थिति-सम्भवाप्ययेष्व् अनन्य-हेतुर् यद् अशेष-शक्ति-धृक् नैच्छत् प्रणेतुं वपुर् अत्र शेषितं मर्त्येन किं स्व-स्थ-गतिं प्रदर्शयन्
11,31,14,ya etāṃ prātar utthāya kṛṣṇasya padavīṃ parām prayataḥ kīrtayed bhaktyā tām evāpnoty anuttamām,य एतां प्रातर् उत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् प्रयतः कीर्तयेद् भक्त्या ताम् एवाप्नोत्य् अनुत्तमाम्
11,31,15,dāruko dvārakām etya vasudevograsenayoḥ patitvā caraṇāv asrair nyaṣiñcat kṛṣṇa-vicyutaḥ,दारुको द्वारकाम् एत्य वसुदेवोग्रसेनयोः पतित्वा चरणाव् अस्रैर् न्यषिञ्चत् कृष्ण-विच्युतः
11,31,16,kathayām āsa nidhanaṃ vṛṣṇīnāṃ kṛtsnaśo nṛpa tac chrutvodvigna-hṛdayā janāḥ śoka-virmūrcchitāḥ,कथयाम् आस निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप तच् छ्रुत्वोद्विग्न-हृदया जनाः शोक-विर्मूर्च्छिताः
11,31,17,tatra sma tvaritā jagmuḥ kṛṣṇa-viśleṣa-vihvalāḥ vyasavaḥ śerate yatra jñātayo ghnanta ānanam,तत्र स्म त्वरिता जग्मुः कृष्ण-विश्लेष-विह्वलाः व्यसवः शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम्
11,31,18,devakī rohiṇī caiva vasudevas tathā sutau kṛṣṇa-rāmāv apaśyantaḥ śokārtā vijahuḥ smṛtim,देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस् तथा सुतौ कृष्ण-रामाव् अपश्यन्तः शोकार्ता विजहुः स्मृतिम्
11,31,19,prāṇāṃś ca vijahus tatra bhagavad-virahāturāḥ upaguhya patīṃs tāta citām āruruhuḥ striyaḥ,प्राणांश् च विजहुस् तत्र भगवद्-विरहातुराः उपगुह्य पतींस् तात चिताम् आरुरुहुः स्त्रियः
11,31,20,rāma-patnyaś ca tad-deham upaguhyāgnim āviśan vasudeva-patnyas tad-gātraṃ pradyumnādīn hareḥ snuṣāḥ kṛṣṇa-patnyo 'viśann agniṃ rukmiṇy-ādyās tad-ātmikāḥ,राम-पत्न्यश् च तद्-देहम् उपगुह्याग्निम् आविशन् वसुदेव-पत्न्यस् तद्-गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरेः स्नुषाः कृष्ण-पत्न्यो ऽविशन्न् अग्निं रुक्मिण्य्-आद्यास् तद्-आत्मिकाः
11,31,21,arjunaḥ preyasaḥ sakhyuḥ kṛṣṇasya virahāturaḥ ātmānaṃ sāntvayām āsa kṛṣṇa-gītaiḥ sad-uktibhiḥ,अर्जुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरहातुरः आत्मानं सान्त्वयाम् आस कृष्ण-गीतैः सद्-उक्तिभिः
11,31,22,bandhūnāṃ naṣṭa-gotrāṇām arjunaḥ sāmparāyikam hatānāṃ kārayām āsa yathā-vad anupūrvaśaḥ,बन्धूनां नष्ट-गोत्राणाम् अर्जुनः साम्परायिकम् हतानां कारयाम् आस यथा-वद् अनुपूर्वशः
11,31,23,dvārakāṃ hariṇā tyaktāṃ samudro 'plāvayat kṣaṇāt varjayitvā mahā-rāja śrīmad-bhagavad-ālayam,द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रो ऽप्लावयत् क्षणात् वर्जयित्वा महा-राज श्रीमद्-भगवद्-आलयम्
11,31,24,nityaṃ sannihitas tatra bhagavān madhusūdanaḥ smṛtyāśeṣāśubha-haraṃ sarva-maṅgala-maṅgalam,नित्यं सन्निहितस् तत्र भगवान् मधुसूदनः स्मृत्याशेषाशुभ-हरं सर्व-मङ्गल-मङ्गलम्
11,31,25,strī-bāla-vṛddhān ādāya hata-śeṣān dhanañjayaḥ indraprasthaṃ samāveśya vajraṃ tatrābhyaṣecayat,स्त्री-बाल-वृद्धान् आदाय हत-शेषान् धनञ्जयः इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्रं तत्राभ्यषेचयत्
11,31,26,śrutvā suhṛd-vadhaṃ rājann arjunāt te pitāmahāḥ tvāṃ tu vaṃśa-dharaṃ kṛtvā jagmuḥ sarve mahā-patham,श्रुत्वा सुहृद्-वधं राजन्न् अर्जुनात् ते पितामहाः त्वां तु वंश-धरं कृत्वा जग्मुः सर्वे महा-पथम्
11,31,27,ya etad deva-devasya viṣṇoḥ karmāṇi janma ca kīrtayec chraddhayā martyaḥ sarva-pāpaiḥ pramucyate,य एतद् देव-देवस्य विष्णोः कर्माणि जन्म च कीर्तयेच् छ्रद्धया मर्त्यः सर्व-पापैः प्रमुच्यते
11,31,28,itthaṃ harer bhagavato rucirāvatāra- vīryāṇi bāla-caritāni ca śantamāni amp;anyatra ceha ca śrutāni gṛṇan manuṣyo bhaktiṃ parāṃ paramahaṃsa-gatau labheta,इत्थं हरेर् भगवतो रुचिरावतार- वीर्याणि बाल-चरितानि च शन्तमानि अम्प्;अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो भक्तिं परां परमहंस-गतौ लभेत
12,1,1,bhp_12.01.001 śrī-śuka uvāca yo 'ntyaḥ purañjayo nāma bhaviṣyo bārahadrathaḥ tasyāmātyas tu śunako hatvā svāminam ātma-jam,भ्प्_१२.०१.००१ श्री-शुक उवाच यो ऽन्त्यः पुरञ्जयो नाम भविष्यो बारहद्रथः तस्यामात्यस् तु शुनको हत्वा स्वामिनम् आत्म-जम्
12,1,2,pradyota-saṃjñaṃ rājānaṃ kartā yat-pālakaḥ sutaḥ viśākhayūpas tat-putro bhavitā rājakas tataḥ,प्रद्योत-संज्ञं राजानं कर्ता यत्-पालकः सुतः विशाखयूपस् तत्-पुत्रो भविता राजकस् ततः
12,1,3,nandivardhanas tat-putraḥ pañca pradyotanā ime aṣṭa-triṃśottara-śataṃ bhokṣyanti pṛthivīṃ nṛpāḥ,नन्दिवर्धनस् तत्-पुत्रः पञ्च प्रद्योतना इमे अष्ट-त्रिंशोत्तर-शतं भोक्ष्यन्ति पृथिवीं नृपाः
12,1,4,śiśunāgas tato bhāvyaḥ kākavarṇas tu tat-sutaḥ kṣemadharmā tasya sutaḥ kṣetrajñaḥ kṣemadharma-jaḥ,शिशुनागस् ततो भाव्यः काकवर्णस् तु तत्-सुतः क्षेमधर्मा तस्य सुतः क्षेत्रज्ञः क्षेमधर्म-जः
12,1,5,vidhisāraḥ sutas tasyā- jātaśatrur bhaviṣyati darbhakas tat-suto bhāvī darbhakasyājayaḥ smṛtaḥ,विधिसारः सुतस् तस्या- जातशत्रुर् भविष्यति दर्भकस् तत्-सुतो भावी दर्भकस्याजयः स्मृतः
12,1,6,nandivardhana ājeyo mahānandiḥ sutas tataḥ śiśunāgā daśaivaite saṣṭy-uttara-śata-trayam,नन्दिवर्धन आजेयो महानन्दिः सुतस् ततः शिशुनागा दशैवैते सष्ट्य्-उत्तर-शत-त्रयम्
12,1,7,samā bhokṣyanti pṛthivīṃ kuru-śreṣṭha kalau nṛpāḥ mahānandi-suto rājan śūdrā-garbhodbhavo balī,समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कुरु-श्रेष्ठ कलौ नृपाः महानन्दि-सुतो राजन् शूद्रा-गर्भोद्भवो बली
12,1,8,mahāpadma-patiḥ kaścin nandaḥ kṣatra-vināśa-kṛt tato nṛpā bhaviṣyanti śūdra-prāyās tv adhārmikāḥ,महापद्म-पतिः कश्चिन् नन्दः क्षत्र-विनाश-कृत् ततो नृपा भविष्यन्ति शूद्र-प्रायास् त्व् अधार्मिकाः
12,1,9,sa eka-cchatrāṃ pṛthivīm anullaṅghita-śāsanaḥ śāsiṣyati mahāpadmo dvitīya iva bhārgavaḥ,स एक-च्छत्रां पृथिवीम् अनुल्लङ्घित-शासनः शासिष्यति महापद्मो द्वितीय इव भार्गवः
12,1,10,tasya cāṣṭau bhaviṣyanti sumālya-pramukhāḥ sutāḥ ya imāṃ bhokṣyanti mahīṃ rājānaś ca śataṃ samāḥ,तस्य चाष्टौ भविष्यन्ति सुमाल्य-प्रमुखाः सुताः य इमां भोक्ष्यन्ति महीं राजानश् च शतं समाः
12,1,11,nava nandān dvijaḥ kaścit prapannān uddhariṣyati teṣāṃ abhāve jagatīṃ mauryā bhokṣyanti vai kalau,नव नन्दान् द्विजः कश्चित् प्रपन्नान् उद्धरिष्यति तेषां अभावे जगतीं मौर्या भोक्ष्यन्ति वै कलौ
12,1,12,sa eva candraguptaṃ vai dvijo rājye 'bhiṣekṣyati tat-suto vārisāras tu tataś cāśokavardhanaḥ,स एव चन्द्रगुप्तं वै द्विजो राज्ये ऽभिषेक्ष्यति तत्-सुतो वारिसारस् तु ततश् चाशोकवर्धनः
12,1,13,suyaśā bhavitā tasya saṅgataḥ suyaśaḥ-sutaḥ śāliśūkas tatas tasya somaśarmā bhaviṣyati śatadhanvā tatas tasya bhavitā tad-bṛhadrathaḥ,सुयशा भविता तस्य सङ्गतः सुयशः-सुतः शालिशूकस् ततस् तस्य सोमशर्मा भविष्यति शतधन्वा ततस् तस्य भविता तद्-बृहद्रथः
12,1,14,mauryā hy ete daśa nṛpāḥ sapta-triṃśac-chatottaram samā bhokṣyanti pṛthivīṃ kalau kuru-kulodvaha,मौर्या ह्य् एते दश नृपाः सप्त-त्रिंशच्-छतोत्तरम् समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कलौ कुरु-कुलोद्वह
12,1,15,agnimitras tatas tasmāt sujyeṣṭho bhavitā tataḥ vasumitro bhadrakaś ca pulindo bhavitā sutaḥ,अग्निमित्रस् ततस् तस्मात् सुज्येष्ठो भविता ततः वसुमित्रो भद्रकश् च पुलिन्दो भविता सुतः
12,1,16,tato ghoṣaḥ sutas tasmād vajramitro bhaviṣyati tato bhāgavatas tasmād devabhūtiḥ kurūdvaha,ततो घोषः सुतस् तस्माद् वज्रमित्रो भविष्यति ततो भागवतस् तस्माद् देवभूतिः कुरूद्वह
12,1,17,śuṅgā daśaite bhokṣyanti bhūmiṃ varṣa-śatādhikam tataḥ kāṇvān iyaṃ bhūmir yāsyaty alpa-guṇān nṛpa,शुङ्गा दशैते भोक्ष्यन्ति भूमिं वर्ष-शताधिकम् ततः काण्वान् इयं भूमिर् यास्यत्य् अल्प-गुणान् नृप
12,1,18,śuṅgaṃ hatvā devabhūtiṃ kāṇvo 'mātyas tu kāminam svayaṃ kariṣyate rājyaṃ vasudevo mahā-matiḥ,शुङ्गं हत्वा देवभूतिं काण्वो ऽमात्यस् तु कामिनम् स्वयं करिष्यते राज्यं वसुदेवो महा-मतिः
12,1,19,tasya putras tu bhūmitras tasya nārāyaṇaḥ sutaḥ kāṇvāyanā ime bhūmiṃ catvāriṃśac ca pañca ca śatāni trīṇi bhokṣyanti varṣāṇāṃ ca kalau yuge,तस्य पुत्रस् तु भूमित्रस् तस्य नारायणः सुतः काण्वायना इमे भूमिं चत्वारिंशच् च पञ्च च शतानि त्रीणि भोक्ष्यन्ति वर्षाणां च कलौ युगे
12,1,20,hatvā kāṇvaṃ suśarmāṇaṃ tad-bhṛtyo vṛṣalo balī gāṃ bhokṣyaty andhra-jātīyaḥ kañcit kālam asattamaḥ,हत्वा काण्वं सुशर्माणं तद्-भृत्यो वृषलो बली गां भोक्ष्यत्य् अन्ध्र-जातीयः कञ्चित् कालम् असत्तमः
12,1,21,kṛṣṇa-nāmātha tad-bhrātā bhavitā pṛthivī-patiḥ śrī-śāntakarṇas tat-putraḥ paurṇamāsas tu tat-sutaḥ,कृष्ण-नामाथ तद्-भ्राता भविता पृथिवी-पतिः श्री-शान्तकर्णस् तत्-पुत्रः पौर्णमासस् तु तत्-सुतः
12,1,22,lambodaras tu tat-putras tasmāc cibilako nṛpaḥ meghasvātiś cibilakād aṭamānas tu tasya ca,लम्बोदरस् तु तत्-पुत्रस् तस्माच् चिबिलको नृपः मेघस्वातिश् चिबिलकाद् अटमानस् तु तस्य च
12,1,23,aniṣṭakarmā hāleyas talakas tasya cātma-jaḥ purīṣabhīrus tat-putras tato rājā sunandanaḥ,अनिष्टकर्मा हालेयस् तलकस् तस्य चात्म-जः पुरीषभीरुस् तत्-पुत्रस् ततो राजा सुनन्दनः
12,1,24,cakoro bahavo yatra śivasvātir arin-damaḥ tasyāpi gomatī putraḥ purīmān bhavitā tataḥ,चकोरो बहवो यत्र शिवस्वातिर् अरिन्-दमः तस्यापि गोमती पुत्रः पुरीमान् भविता ततः
12,1,25,medaśirāḥ śivaskando yajñaśrīs tat-sutas tataḥ vijayas tat-suto bhāvyaś candravijñaḥ sa-lomadhiḥ,मेदशिराः शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस् तत्-सुतस् ततः विजयस् तत्-सुतो भाव्यश् चन्द्रविज्ञः स-लोमधिः
12,1,26,ete triṃśan nṛpatayaś catvāry abda-śatāni ca ṣaṭ-pañcāśac ca pṛthivīṃ bhokṣyanti kuru-nandana,एते त्रिंशन् नृपतयश् चत्वार्य् अब्द-शतानि च षट्-पञ्चाशच् च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरु-नन्दन
12,1,27,saptābhīrā āvabhṛtyā daśa gardabhino nṛpāḥ kaṅkāḥ ṣoḍaśa bhū-pālā bhaviṣyanty ati-lolupāḥ,सप्ताभीरा आवभृत्या दश गर्दभिनो नृपाः कङ्काः षोडश भू-पाला भविष्यन्त्य् अति-लोलुपाः
12,1,28,tato 'ṣṭau yavanā bhāvyāś caturdaśa turuṣkakāḥ bhūyo daśa guruṇḍāś ca maulā ekādaśaiva tu,ततो ऽष्टौ यवना भाव्याश् चतुर्दश तुरुष्ककाः भूयो दश गुरुण्डाश् च मौला एकादशैव तु
12,1,29,ete bhokṣyanti pṛthivīṃ daśa varṣa-śatāni ca navādhikāṃ ca navatiṃ maulā ekādaśa kṣitim,एते भोक्ष्यन्ति पृथिवीं दश वर्ष-शतानि च नवाधिकां च नवतिं मौला एकादश क्षितिम्
12,1,30,bhokṣyanty abda-śatāny aṅga trīṇi taiḥ saṃsthite tataḥ kilakilāyāṃ nṛpatayo bhūtanando 'tha vaṅgiriḥ,भोक्ष्यन्त्य् अब्द-शतान्य् अङ्ग त्रीणि तैः संस्थिते ततः किलकिलायां नृपतयो भूतनन्दो ऽथ वङ्गिरिः
12,1,31,śiśunandiś ca tad-bhrātā yaśonandiḥ pravīrakaḥ ity ete vai varṣa-śataṃ bhaviṣyanty adhikāni ṣaṭ,शिशुनन्दिश् च तद्-भ्राता यशोनन्दिः प्रवीरकः इत्य् एते वै वर्ष-शतं भविष्यन्त्य् अधिकानि षट्
12,1,32,teṣāṃ trayodaśa sutā bhavitāraś ca bāhlikāḥ puṣpamitro 'tha rājanyo durmitro 'sya tathaiva ca,तेषां त्रयोदश सुता भवितारश् च बाह्लिकाः पुष्पमित्रो ऽथ राजन्यो दुर्मित्रो ऽस्य तथैव च
12,1,33,eka-kālā ime bhū-pāḥ saptāndhrāḥ sapta kauśalāḥ vidūra-patayo bhāvyā niṣadhās tata eva hi,एक-काला इमे भू-पाः सप्तान्ध्राः सप्त कौशलाः विदूर-पतयो भाव्या निषधास् तत एव हि
12,1,34,māgadhānāṃ tu bhavitā viśvasphūrjiḥ purañjayaḥ kariṣyaty aparo varṇān pulinda-yadu-madrakān,मागधानां तु भविता विश्वस्फूर्जिः पुरञ्जयः करिष्यत्य् अपरो वर्णान् पुलिन्द-यदु-मद्रकान्
12,1,35,prajāś cābrahma-bhūyiṣṭhāḥ sthāpayiṣyati durmatiḥ vīryavān kṣatram utsādya padmavatyāṃ sa vai puri anu-gaṅgam ā-prayāgaṃ guptāṃ bhokṣyati medinīm,प्रजाश् चाब्रह्म-भूयिष्ठाः स्थापयिष्यति दुर्मतिः वीर्यवान् क्षत्रम् उत्साद्य पद्मवत्यां स वै पुरि अनु-गङ्गम् आ-प्रयागं गुप्तां भोक्ष्यति मेदिनीम्
12,1,36,saurāṣṭrāvanty-ābhīrāś ca śūrā arbuda-mālavāḥ vrātyā dvijā bhaviṣyanti śūdra-prāyā janādhipāḥ,सौराष्ट्रावन्त्य्-आभीराश् च शूरा अर्बुद-मालवाः व्रात्या द्विजा भविष्यन्ति शूद्र-प्राया जनाधिपाः
12,1,37,sindhos taṭaṃ candrabhāgāṃ kauntīṃ kāśmīra-maṇḍalam bhokṣyanti śūdrā vrātyādyā mlecchāś cābrahma-varcasaḥ,सिन्धोस् तटं चन्द्रभागां कौन्तीं काश्मीर-मण्डलम् भोक्ष्यन्ति शूद्रा व्रात्याद्या म्लेच्छाश् चाब्रह्म-वर्चसः
12,1,38,tulya-kālā ime rājan mleccha-prāyāś ca bhū-bhṛtaḥ ete 'dharmānṛta-parāḥ phalgu-dās tīvra-manyavaḥ,तुल्य-काला इमे राजन् म्लेच्छ-प्रायाश् च भू-भृतः एते ऽधर्मानृत-पराः फल्गु-दास् तीव्र-मन्यवः
12,1,39,strī-bāla-go-dvija-ghnāś ca para-dāra-dhanādṛtāḥ uditāsta-mita-prāyā alpa-sattvālpakāyuṣaḥ,स्त्री-बाल-गो-द्विज-घ्नाश् च पर-दार-धनादृताः उदितास्त-मित-प्राया अल्प-सत्त्वाल्पकायुषः
12,1,40,asaṃskṛtāḥ kriyā-hīnā rajasā tamasāvṛtāḥ prajās te bhakṣayiṣyanti mlecchā rājanya-rūpiṇaḥ,असंस्कृताः क्रिया-हीना रजसा तमसावृताः प्रजास् ते भक्षयिष्यन्ति म्लेच्छा राजन्य-रूपिणः
12,1,41,tan-nāthās te janapadās tac-chīlācāra-vādinaḥ anyonyato rājabhiś ca kṣayaṃ yāsyanti pīḍitāḥ,तन्-नाथास् ते जनपदास् तच्-छीलाचार-वादिनः अन्योन्यतो राजभिश् च क्षयं यास्यन्ति पीडिताः
12,2,1,bhp_12.02.001 śrī-śuka uvāca tataś cānu-dinaṃ dharmaḥ satyaṃ śaucaṃ kṣamā dayā kālena balinā rājan naṅkṣyaty āyur balaṃ smṛtiḥ,भ्प्_१२.०२.००१ श्री-शुक उवाच ततश् चानु-दिनं धर्मः सत्यं शौचं क्षमा दया कालेन बलिना राजन् नङ्क्ष्यत्य् आयुर् बलं स्मृतिः
12,2,2,vittam eva kalau nṝṇāṃ janmācāra-guṇodayaḥ dharma-nyāya-vyavasthāyāṃ kāraṇaṃ balam eva hi,वित्तम् एव कलौ नॄणां जन्माचार-गुणोदयः धर्म-न्याय-व्यवस्थायां कारणं बलम् एव हि
12,2,3,dāmpatye 'bhirucir hetur māyaiva vyāvahārike strītve puṃstve ca hi ratir vipratve sūtram eva hi,दाम्पत्ये ऽभिरुचिर् हेतुर् मायैव व्यावहारिके स्त्रीत्वे पुंस्त्वे च हि रतिर् विप्रत्वे सूत्रम् एव हि
12,2,4,liṅgaṃ evāśrama-khyātāv anyonyāpatti-kāraṇam avṛttyā nyāya-daurbalyaṃ pāṇḍitye cāpalaṃ vacaḥ,लिङ्गं एवाश्रम-ख्याताव् अन्योन्यापत्ति-कारणम् अवृत्त्या न्याय-दौर्बल्यं पाण्डित्ये चापलं वचः
12,2,5,anāḍhyataivāsādhutve sādhutve dambha eva tu svīkāra eva codvāhe snānam eva prasādhanam,अनाढ्यतैवासाधुत्वे साधुत्वे दम्भ एव तु स्वीकार एव चोद्वाहे स्नानम् एव प्रसाधनम्
12,2,6,dūre vāry-ayanaṃ tīrthaṃ lāvaṇyaṃ keśa-dhāraṇam udaraṃ-bharatā svārthaḥ satyatve dhārṣṭyam eva hi,दूरे वार्य्-अयनं तीर्थं लावण्यं केश-धारणम् उदरं-भरता स्वार्थः सत्यत्वे धार्ष्ट्यम् एव हि
12,2,7,dākṣyaṃ kuṭumba-bharaṇaṃ yaśo 'rthe dharma-sevanam evaṃ prajābhir duṣṭābhir ākīrṇe kṣiti-maṇḍale,दाक्ष्यं कुटुम्ब-भरणं यशो ऽर्थे धर्म-सेवनम् एवं प्रजाभिर् दुष्टाभिर् आकीर्णे क्षिति-मण्डले
12,2,8,brahma-viṭ-kṣatra-śūdrāṇāṃ yo balī bhavitā nṛpaḥ prajā hi lubdhai rājanyair nirghṛṇair dasyu-dharmabhiḥ,ब्रह्म-विट्-क्षत्र-शूद्राणां यो बली भविता नृपः प्रजा हि लुब्धै राजन्यैर् निर्घृणैर् दस्यु-धर्मभिः
12,2,9,ācchinna-dāra-draviṇā yāsyanti giri-kānanam śāka-mūlāmiṣa-kṣaudra- phala-puṣpāṣṭi-bhojanāḥ,आच्छिन्न-दार-द्रविणा यास्यन्ति गिरि-काननम् शाक-मूलामिष-क्षौद्र- फल-पुष्पाष्टि-भोजनाः
12,2,10,anāvṛṣṭyā vinaṅkṣyanti durbhikṣa-kara-pīḍitāḥ śīta-vātātapa-prāvṛḍ- himair anyonyataḥ prajāḥ,अनावृष्ट्या विनङ्क्ष्यन्ति दुर्भिक्ष-कर-पीडिताः शीत-वातातप-प्रावृड्- हिमैर् अन्योन्यतः प्रजाः
12,2,11,kṣut-tṛḍbhyāṃ vyādhibhiś caiva santapsyante ca cintayā triṃśad viṃśati varṣāṇi paramāyuḥ kalau nṛṇām,क्षुत्-तृड्भ्यां व्याधिभिश् चैव सन्तप्स्यन्ते च चिन्तया त्रिंशद् विंशति वर्षाणि परमायुः कलौ नृणाम्
12,2,12,kṣīyamāṇeṣu deheṣu dehināṃ kali-doṣataḥ varṇāśramavatāṃ dharme naṣṭe veda-pathe nṛṇām,क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलि-दोषतः वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेद-पथे नृणाम्
12,2,13,pāṣaṇḍa-pracure dharme dasyu-prāyeṣu rājasu cauryānṛta-vṛthā-hiṃsā- nānā-vṛttiṣu vai nṛṣu,पाषण्ड-प्रचुरे धर्मे दस्यु-प्रायेषु राजसु चौर्यानृत-वृथा-हिंसा- नाना-वृत्तिषु वै नृषु
12,2,14,śūdra-prāyeṣu varṇeṣu cchāga-prāyāsu dhenuṣu gṛha-prāyeṣv āśrameṣu yauna-prāyeṣu bandhuṣu,शूद्र-प्रायेषु वर्णेषु च्छाग-प्रायासु धेनुषु गृह-प्रायेष्व् आश्रमेषु यौन-प्रायेषु बन्धुषु
12,2,15,aṇu-prāyāsv oṣadhīṣu śamī-prāyeṣu sthāsnuṣu vidyut-prāyeṣu megheṣu śūnya-prāyeṣu sadmasu,अणु-प्रायास्व् ओषधीषु शमी-प्रायेषु स्थास्नुषु विद्युत्-प्रायेषु मेघेषु शून्य-प्रायेषु सद्मसु
12,2,16,itthaṃ kalau gata-prāye janeṣu khara-dharmiṣu dharma-trāṇāya sattvena bhagavān avatariṣyati,इत्थं कलौ गत-प्राये जनेषु खर-धर्मिषु धर्म-त्राणाय सत्त्वेन भगवान् अवतरिष्यति
12,2,17,carācara-guror viṣṇor īśvarasyākhilātmanaḥ dharma-trāṇāya sādhūnāṃ janma karmāpanuttaye,चराचर-गुरोर् विष्णोर् ईश्वरस्याखिलात्मनः धर्म-त्राणाय साधूनां जन्म कर्मापनुत्तये
12,2,18,śambhala-grāma-mukhyasya brāhmaṇasya mahātmanaḥ bhavane viṣṇuyaśasaḥ kalkiḥ prādurbhaviṣyati,शम्भल-ग्राम-मुख्यस्य ब्राह्मणस्य महात्मनः भवने विष्णुयशसः कल्किः प्रादुर्भविष्यति
12,2,19,aśvam āśu-gam āruhya devadattaṃ jagat-patiḥ asināsādhu-damanam aṣṭaiśvarya-guṇānvitaḥ,अश्वम् आशु-गम् आरुह्य देवदत्तं जगत्-पतिः असिनासाधु-दमनम् अष्टैश्वर्य-गुणान्वितः
12,2,20,vicarann āśunā kṣauṇyāṃ hayenāpratima-dyutiḥ nṛpa-liṅga-cchado dasyūn koṭiśo nihaniṣyati,विचरन्न् आशुना क्षौण्यां हयेनाप्रतिम-द्युतिः नृप-लिङ्ग-च्छदो दस्यून् कोटिशो निहनिष्यति
12,2,21,atha teṣāṃ bhaviṣyanti manāṃsi viśadāni vai vāsudevāṅga-rāgāti- puṇya-gandhānila-spṛśām paura-jānapadānāṃ vai hateṣv akhila-dasyuṣu,अथ तेषां भविष्यन्ति मनांसि विशदानि वै वासुदेवाङ्ग-रागाति- पुण्य-गन्धानिल-स्पृशाम् पौर-जानपदानां वै हतेष्व् अखिल-दस्युषु
12,2,22,teṣāṃ prajā-visargaś ca sthaviṣṭhaḥ sambhaviṣyati vāsudeve bhagavati sattva-mūrtau hṛdi sthite,तेषां प्रजा-विसर्गश् च स्थविष्ठः सम्भविष्यति वासुदेवे भगवति सत्त्व-मूर्तौ हृदि स्थिते
12,2,23,yadāvatīrṇo bhagavān kalkir dharma-patir hariḥ kṛtaṃ bhaviṣyati tadā prajā-sūtiś ca sāttvikī,यदावतीर्णो भगवान् कल्किर् धर्म-पतिर् हरिः कृतं भविष्यति तदा प्रजा-सूतिश् च सात्त्विकी
12,2,24,yadā candraś ca sūryaś ca tathā tiṣya-bṛhaspatī eka-rāśau sameṣyanti bhaviṣyati tadā kṛtam,यदा चन्द्रश् च सूर्यश् च तथा तिष्य-बृहस्पती एक-राशौ समेष्यन्ति भविष्यति तदा कृतम्
12,2,25,ye 'tītā vartamānā ye bhaviṣyanti ca pārthivāḥ te ta uddeśataḥ proktā vaṃśīyāḥ soma-sūryayoḥ,ये ऽतीता वर्तमाना ये भविष्यन्ति च पार्थिवाः ते त उद्देशतः प्रोक्ता वंशीयाः सोम-सूर्ययोः
12,2,26,ārabhya bhavato janma yāvan nandābhiṣecanam etad varṣa-sahasraṃ tu śataṃ pañcadaśottaram,आरभ्य भवतो जन्म यावन् नन्दाभिषेचनम् एतद् वर्ष-सहस्रं तु शतं पञ्चदशोत्तरम्
12,2,27,saptarṣīṇāṃ tu yau pūrvau dṛśyete uditau divi tayos tu madhye nakṣatraṃ dṛśyate yat samaṃ niśi,सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते उदितौ दिवि तयोस् तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत् समं निशि
12,2,28,tenaiva ṛṣayo yuktās tiṣṭhanty abda-śataṃ nṛṇām te tvadīye dvijāḥ kāla adhunā cāśritā maghāḥ,तेनैव ऋषयो युक्तास् तिष्ठन्त्य् अब्द-शतं नृणाम् ते त्वदीये द्विजाः काल अधुना चाश्रिता मघाः
12,2,29,viṣṇor bhagavato bhānuḥ kṛṣṇākhyo 'sau divaṃ gataḥ tadāviśat kalir lokaṃ pāpe yad ramate janaḥ,विष्णोर् भगवतो भानुः कृष्णाख्यो ऽसौ दिवं गतः तदाविशत् कलिर् लोकं पापे यद् रमते जनः
12,2,30,yāvat sa pāda-padmābhyāṃ spṛśan āste ramā-patiḥ tāvat kalir vai pṛthivīṃ parākrantuṃ na cāśakat,यावत् स पाद-पद्माभ्यां स्पृशन् आस्ते रमा-पतिः तावत् कलिर् वै पृथिवीं पराक्रन्तुं न चाशकत्
12,2,31,yadā devarṣayaḥ sapta maghāsu vicaranti hi tadā pravṛttas tu kalir dvādaśābda-śatātmakaḥ,यदा देवर्षयः सप्त मघासु विचरन्ति हि तदा प्रवृत्तस् तु कलिर् द्वादशाब्द-शतात्मकः
12,2,32,yadā maghābhyo yāsyanti pūrvāṣāḍhāṃ maharṣayaḥ tadā nandāt prabhṛty eṣa kalir vṛddhiṃ gamiṣyati,यदा मघाभ्यो यास्यन्ति पूर्वाषाढां महर्षयः तदा नन्दात् प्रभृत्य् एष कलिर् वृद्धिं गमिष्यति
12,2,33,yasmin kṛṣṇo divaṃ yātas tasminn eva tadāhani pratipannaṃ kali-yugam iti prāhuḥ purā-vidaḥ,यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस् तस्मिन्न् एव तदाहनि प्रतिपन्नं कलि-युगम् इति प्राहुः पुरा-विदः
12,2,34,divyābdānāṃ sahasrānte caturthe tu punaḥ kṛtam bhaviṣyati tadā nṝṇāṃ mana ātma-prakāśakam,दिव्याब्दानां सहस्रान्ते चतुर्थे तु पुनः कृतम् भविष्यति तदा नॄणां मन आत्म-प्रकाशकम्
12,2,35,ity eṣa mānavo vaṃśo yathā saṅkhyāyate bhuvi tathā viṭ-śūdra-viprāṇāṃ tās tā jñeyā yuge yuge,इत्य् एष मानवो वंशो यथा सङ्ख्यायते भुवि तथा विट्-शूद्र-विप्राणां तास् ता ज्ञेया युगे युगे
12,2,36,eteṣāṃ nāma-liṅgānāṃ puruṣāṇāṃ mahātmanām kathā-mātrāvaśiṣṭānāṃ kīrtir eva sthitā bhuvi,एतेषां नाम-लिङ्गानां पुरुषाणां महात्मनाम् कथा-मात्रावशिष्टानां कीर्तिर् एव स्थिता भुवि
12,2,37,devāpiḥ śāntanor bhrātā maruś cekṣvāku-vaṃśa-jaḥ kalāpa-grāma āsāte mahā-yoga-balānvitau,देवापिः शान्तनोर् भ्राता मरुश् चेक्ष्वाकु-वंश-जः कलाप-ग्राम आसाते महा-योग-बलान्वितौ
12,2,38,tāv ihaitya kaler ante vāsudevānuśikṣitau varṇāśrama-yutaṃ dharmaṃ pūrva-vat prathayiṣyataḥ,ताव् इहैत्य कलेर् अन्ते वासुदेवानुशिक्षितौ वर्णाश्रम-युतं धर्मं पूर्व-वत् प्रथयिष्यतः
12,2,39,kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliś ceti catur-yugam anena krama-yogena bhuvi prāṇiṣu vartate,कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् चेति चतुर्-युगम् अनेन क्रम-योगेन भुवि प्राणिषु वर्तते
12,2,40,rājann ete mayā proktā nara-devās tathāpare bhūmau mamatvaṃ kṛtvānte hitvemāṃ nidhanaṃ gatāḥ,राजन्न् एते मया प्रोक्ता नर-देवास् तथापरे भूमौ ममत्वं कृत्वान्ते हित्वेमां निधनं गताः
12,2,41,kṛmi-viḍ-bhasma-saṃjñānte rāja-nāmno 'pi yasya ca bhūta-dhruk tat-kṛte svārthaṃ kiṃ veda nirayo yataḥ,कृमि-विड्-भस्म-संज्ञान्ते राज-नाम्नो ऽपि यस्य च भूत-ध्रुक् तत्-कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यतः
12,2,42,kathaṃ seyam akhaṇḍā bhūḥ pūrvair me puruṣair dhṛtā mat-putrasya ca pautrasya mat-pūrvā vaṃśa-jasya vā,कथं सेयम् अखण्डा भूः पूर्वैर् मे पुरुषैर् धृता मत्-पुत्रस्य च पौत्रस्य मत्-पूर्वा वंश-जस्य वा
12,2,43,tejo-'b-anna-mayaṃ kāyaṃ gṛhītvātmatayābudhāḥ mahīṃ mamatayā cobhau hitvānte 'darśanaṃ gatāḥ,तेजो-ऽब्-अन्न-मयं कायं गृहीत्वात्मतयाबुधाः महीं ममतया चोभौ हित्वान्ते ऽदर्शनं गताः
12,2,44,ye ye bhū-patayo rājan bhuñjate bhuvam ojasā kālena te kṛtāḥ sarve kathā-mātrāḥ kathāsu ca,ये ये भू-पतयो राजन् भुञ्जते भुवम् ओजसा कालेन ते कृताः सर्वे कथा-मात्राः कथासु च
12,3,1,bhp_12.03.001 śrī-śuka uvāca dṛṣṭvātmani jaye vyagrān nṛpān hasati bhūr iyam aho mā vijigīṣanti mṛtyoḥ krīḍanakā nṛpāḥ,भ्प्_१२.०३.००१ श्री-शुक उवाच दृष्ट्वात्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूर् इयम् अहो मा विजिगीषन्ति मृत्योः क्रीडनका नृपाः
12,3,2,kāma eṣa narendrāṇāṃ moghaḥ syād viduṣām api yena phenopame piṇḍe ye 'ti-viśrambhitā nṛpāḥ,काम एष नरेन्द्राणां मोघः स्याद् विदुषाम् अपि येन फेनोपमे पिण्डे ये ऽति-विश्रम्भिता नृपाः
12,3,3,pūrvaṃ nirjitya ṣaḍ-vargaṃ jeṣyāmo rāja-mantriṇaḥ tataḥ saciva-paurāpta- karīndrān asya kaṇṭakān,पूर्वं निर्जित्य षड्-वर्गं जेष्यामो राज-मन्त्रिणः ततः सचिव-पौराप्त- करीन्द्रान् अस्य कण्टकान्
12,3,4,evaṃ krameṇa jeṣyāmaḥ pṛthvīṃ sāgara-mekhalām ity āśā-baddha-hṛdayā na paśyanty antike 'ntakam,एवं क्रमेण जेष्यामः पृथ्वीं सागर-मेखलाम् इत्य् आशा-बद्ध-हृदया न पश्यन्त्य् अन्तिके ऽन्तकम्
12,3,5,samudrāvaraṇāṃ jitvā māṃ viśanty abdhim ojasā kiyad ātma-jayasyaitan muktir ātma-jaye phalam,समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्य् अब्धिम् ओजसा कियद् आत्म-जयस्यैतन् मुक्तिर् आत्म-जये फलम्
12,3,6,yāṃ visṛjyaiva manavas tat-sutāś ca kurūdvaha gatā yathāgataṃ yuddhe tāṃ māṃ jeṣyanty abuddhayaḥ,यां विसृज्यैव मनवस् तत्-सुताश् च कुरूद्वह गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्य् अबुद्धयः
12,3,7,mat-kṛte pitṛ-putrāṇāṃ bhrātṛṇāṃ cāpi vigrahaḥ jāyate hy asatāṃ rājye mamatā-baddha-cetasām,मत्-कृते पितृ-पुत्राणां भ्रातृणां चापि विग्रहः जायते ह्य् असतां राज्ये ममता-बद्ध-चेतसाम्
12,3,8,mamaiveyaṃ mahī kṛtsnā na te mūḍheti vādinaḥ spardhamānā mitho ghnanti mriyante mat-kṛte nṛpāḥ,ममैवेयं मही कृत्स्ना न ते मूढेति वादिनः स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्-कृते नृपाः
12,3,9,pṛthuḥ purūravā gādhir nahuṣo bharato 'rjunaḥ māndhātā sagaro rāmaḥ khaṭvāṅgo dhundhuhā raghuḥ,पृथुः पुरूरवा गाधिर् नहुषो भरतो ऽर्जुनः मान्धाता सगरो रामः खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघुः
12,3,10,tṛṇabindur yayātiś ca śaryātiḥ śantanur gayaḥ bhagīrathaḥ kuvalayāśvaḥ kakutstho naiṣadho nṛgaḥ,तृणबिन्दुर् ययातिश् च शर्यातिः शन्तनुर् गयः भगीरथः कुवलयाश्वः ककुत्स्थो नैषधो नृगः
12,3,11,hiraṇyakaśipur vṛtro rāvaṇo loka-rāvaṇaḥ namuciḥ śambaro bhaumo hiraṇyākṣo 'tha tārakaḥ,हिरण्यकशिपुर् वृत्रो रावणो लोक-रावणः नमुचिः शम्बरो भौमो हिरण्याक्षो ऽथ तारकः
12,3,12,anye ca bahavo daityā rājāno ye maheśvarāḥ sarve sarva-vidaḥ śūrāḥ sarve sarva-jito 'jitāḥ,अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वराः सर्वे सर्व-विदः शूराः सर्वे सर्व-जितो ऽजिताः
12,3,13,mamatāṃ mayy avartanta kṛtvoccair martya-dharmiṇaḥ kathāvaśeṣāḥ kālena hy akṛtārthāḥ kṛtā vibho,ममतां मय्य् अवर्तन्त कृत्वोच्चैर् मर्त्य-धर्मिणः कथावशेषाः कालेन ह्य् अकृतार्थाः कृता विभो
12,3,14,kathā imās te kathitā mahīyasāṃ vitāya lokeṣu yaśaḥ pareyuṣām vijñāna-vairāgya-vivakṣayā vibho vaco-vibhūtīr na tu pāramārthyam,कथा इमास् ते कथिता महीयसां विताय लोकेषु यशः परेयुषाम् विज्ञान-वैराग्य-विवक्षया विभो वचो-विभूतीर् न तु पारमार्थ्यम्
12,3,15,yas tūttamaḥ-śloka-guṇānuvādaḥ saṅgīyate 'bhīkṣṇam amaṅgala-ghnaḥ tam eva nityaṃ śṛṇuyād abhīkṣṇaṃ kṛṣṇe 'malāṃ bhaktim abhīpsamānaḥ,यस् तूत्तमः-श्लोक-गुणानुवादः सङ्गीयते ऽभीक्ष्णम् अमङ्गल-घ्नः तम् एव नित्यं शृणुयाद् अभीक्ष्णं कृष्णे ऽमलां भक्तिम् अभीप्समानः
12,3,16,bhp_12.03.016 śrī-rājovāca kenopāyena bhagavan kaler doṣān kalau janāḥ vidhamiṣyanty upacitāṃs tan me brūhi yathā mune,भ्प्_१२.०३.०१६ श्री-राजोवाच केनोपायेन भगवन् कलेर् दोषान् कलौ जनाः विधमिष्यन्त्य् उपचितांस् तन् मे ब्रूहि यथा मुने
12,3,17,yugāni yuga-dharmāṃś ca mānaṃ pralaya-kalpayoḥ kālasyeśvara-rūpasya gatiṃ viṣṇor mahātmanaḥ,युगानि युग-धर्मांश् च मानं प्रलय-कल्पयोः कालस्येश्वर-रूपस्य गतिं विष्णोर् महात्मनः
12,3,18,bhp_12.03.018 śrī-śuka uvāca kṛte pravartate dharmaś catuṣ-pāt taj-janair dhṛtaḥ satyaṃ dayā tapo dānam iti pādā vibhor nṛpa,भ्प्_१२.०३.०१८ श्री-शुक उवाच कृते प्रवर्तते धर्मश् चतुष्-पात् तज्-जनैर् धृतः सत्यं दया तपो दानम् इति पादा विभोर् नृप
12,3,19,santuṣṭāḥ karuṇā maitrāḥ śāntā dāntās titikṣavaḥ ātmārāmāḥ sama-dṛśaḥ prāyaśaḥ śramaṇā janāḥ,सन्तुष्टाः करुणा मैत्राः शान्ता दान्तास् तितिक्षवः आत्मारामाः सम-दृशः प्रायशः श्रमणा जनाः
12,3,20,tretāyāṃ dharma-pādānāṃ turyāṃśo hīyate śanaiḥ adharma-pādair anṛta- hiṃṣāsantoṣa-vigrahaiḥ,त्रेतायां धर्म-पादानां तुर्यांशो हीयते शनैः अधर्म-पादैर् अनृत- हिंषासन्तोष-विग्रहैः
12,3,21,tadā kriyā-tapo-niṣṭhā nāti-hiṃsrā na lampaṭāḥ trai-vargikās trayī-vṛddhā varṇā brahmottarā nṛpa,तदा क्रिया-तपो-निष्ठा नाति-हिंस्रा न लम्पटाः त्रै-वर्गिकास् त्रयी-वृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप
12,3,22,tapaḥ-satya-dayā-dāneṣv ardhaṃ hrasvati dvāpare hiṃsātuṣṭy-anṛta-dveṣair dharmasyādharma-lakṣaṇaiḥ,तपः-सत्य-दया-दानेष्व् अर्धं ह्रस्वति द्वापरे हिंसातुष्ट्य्-अनृत-द्वेषैर् धर्मस्याधर्म-लक्षणैः
12,3,23,yaśasvino mahā-śīlāḥ svādhyāyādhyayane ratāḥ ādhyāḥ kuṭumbino hṛṣṭā varṇāḥ kṣatra-dvijottarāḥ,यशस्विनो महा-शीलाः स्वाध्यायाध्ययने रताः आध्याः कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णाः क्षत्र-द्विजोत्तराः
12,3,24,kalau tu dharma-pādānāṃ turyāṃśo 'dharma-hetubhiḥ edhamānaiḥ kṣīyamāṇo hy ante so 'pi vinaṅkṣyati,कलौ तु धर्म-पादानां तुर्यांशो ऽधर्म-हेतुभिः एधमानैः क्षीयमाणो ह्य् अन्ते सो ऽपि विनङ्क्ष्यति
12,3,25,tasmin lubdhā durācārā nirdayāḥ śuṣka-vairiṇaḥ durbhagā bhūri-tarṣāś ca śūdra-dāsottarāḥ prajāḥ,तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दयाः शुष्क-वैरिणः दुर्भगा भूरि-तर्षाश् च शूद्र-दासोत्तराः प्रजाः
12,3,26,sattvaṃ rajas tama iti dṛśyante puruṣe guṇāḥ kāla-sañcoditās te vai parivartanta ātmani,सत्त्वं रजस् तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणाः काल-सञ्चोदितास् ते वै परिवर्तन्त आत्मनि
12,3,27,prabhavanti yadā sattve mano-buddhīndriyāṇi ca tadā kṛta-yugaṃ vidyāj jñāne tapasi yad ruciḥ,प्रभवन्ति यदा सत्त्वे मनो-बुद्धीन्द्रियाणि च तदा कृत-युगं विद्याज् ज्ञाने तपसि यद् रुचिः
12,3,28,yadā karmasu kāmyeṣu bhaktir yaśasi dehinām tadā tretā rajo-vṛttir iti jānīhi buddhiman,यदा कर्मसु काम्येषु भक्तिर् यशसि देहिनाम् तदा त्रेता रजो-वृत्तिर् इति जानीहि बुद्धिमन्
12,3,29,yadā lobhas tv asantoṣo māno dambho 'tha matsaraḥ karmaṇāṃ cāpi kāmyānāṃ dvāparaṃ tad rajas-tamaḥ,यदा लोभस् त्व् असन्तोषो मानो दम्भो ऽथ मत्सरः कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद् रजस्-तमः
12,3,30,yadā māyānṛtaṃ tandrā nidrā hiṃsā viṣādanam śoka-mohau bhayaṃ dainyaṃ sa kalis tāmasaḥ smṛtaḥ,यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् शोक-मोहौ भयं दैन्यं स कलिस् तामसः स्मृतः
12,3,31,tasmāt kṣudra-dṛśo martyāḥ kṣudra-bhāgyā mahāśanāḥ kāmino vitta-hīnāś ca svairiṇyaś ca striyo 'satīḥ,तस्मात् क्षुद्र-दृशो मर्त्याः क्षुद्र-भाग्या महाशनाः कामिनो वित्त-हीनाश् च स्वैरिण्यश् च स्त्रियो ऽसतीः
12,3,32,dasyūtkṛṣṭā janapadā vedāḥ pāṣaṇḍa-dūṣitāḥ rājānaś ca prajā-bhakṣāḥ śiśnodara-parā dvijāḥ,दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदाः पाषण्ड-दूषिताः राजानश् च प्रजा-भक्षाः शिश्नोदर-परा द्विजाः
12,3,33,avratā baṭavo 'śaucā bhikṣavaś ca kuṭumbinaḥ tapasvino grāma-vāsā nyāsino 'tyartha-lolupāḥ,अव्रता बटवो ऽशौचा भिक्षवश् च कुटुम्बिनः तपस्विनो ग्राम-वासा न्यासिनो ऽत्यर्थ-लोलुपाः
12,3,34,hrasva-kāyā mahāhārā bhūry-apatyā gata-hriyaḥ śaśvat kaṭuka-bhāṣiṇyaś caurya-māyoru-sāhasāḥ,ह्रस्व-काया महाहारा भूर्य्-अपत्या गत-ह्रियः शश्वत् कटुक-भाषिण्यश् चौर्य-मायोरु-साहसाः
12,3,35,paṇayiṣyanti vai kṣudrāḥ kirāṭāḥ kūṭa-kāriṇaḥ anāpady api maṃsyante vārtāṃ sādhu jugupsitām,पणयिष्यन्ति वै क्षुद्राः किराटाः कूट-कारिणः अनापद्य् अपि मंस्यन्ते वार्तां साधु जुगुप्सिताम्
12,3,36,patiṃ tyakṣyanti nirdravyaṃ bhṛtyā apy akhilottamam bhṛtyaṃ vipannaṃ patayaḥ kaulaṃ gāś cāpayasvinīḥ,पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्या अप्य् अखिलोत्तमम् भृत्यं विपन्नं पतयः कौलं गाश् चापयस्विनीः
12,3,37,pitṛ-bhrātṛ-suhṛj-jñātīn hitvā saurata-sauhṛdāḥ nanāndṛ-śyāla-saṃvādā dīnāḥ straiṇāḥ kalau narāḥ,पितृ-भ्रातृ-सुहृज्-ज्ञातीन् हित्वा सौरत-सौहृदाः ननान्दृ-श्याल-संवादा दीनाः स्त्रैणाः कलौ नराः
12,3,38,śūdrāḥ pratigrahīṣyanti tapo-veṣopajīvinaḥ dharmaṃ vakṣyanty adharma-jñā adhiruhyottamāsanam,शूद्राः प्रतिग्रहीष्यन्ति तपो-वेषोपजीविनः धर्मं वक्ष्यन्त्य् अधर्म-ज्ञा अधिरुह्योत्तमासनम्
12,3,39,nityaṃ udvigna-manaso durbhikṣa-kara-karśitāḥ niranne bhū-tale rājan anāvṛṣṭi-bhayāturāḥ,नित्यं उद्विग्न-मनसो दुर्भिक्ष-कर-कर्शिताः निरन्ने भू-तले राजन् अनावृष्टि-भयातुराः
12,3,40,vāso-'nna-pāna-śayana- vyavāya-snāna-bhūṣaṇaiḥ hīnāḥ piśāca-sandarśā bhaviṣyanti kalau prajāḥ,वासो-ऽन्न-पान-शयन- व्यवाय-स्नान-भूषणैः हीनाः पिशाच-सन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजाः
12,3,41,kalau kākiṇike 'py arthe vigṛhya tyakta-sauhṛdāḥ tyakṣyanti ca priyān prāṇān haniṣyanti svakān api,कलौ काकिणिके ऽप्य् अर्थे विगृह्य त्यक्त-सौहृदाः त्यक्ष्यन्ति च प्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकान् अपि
12,3,42,na rakṣiṣyanti manujāḥ sthavirau pitarāv api putrān bhāryāṃ ca kula-jāṃ kṣudrāḥ śiśnodaraṃ-bharāḥ,न रक्षिष्यन्ति मनुजाः स्थविरौ पितराव् अपि पुत्रान् भार्यां च कुल-जां क्षुद्राः शिश्नोदरं-भराः
12,3,43,kalau na rājan jagatāṃ paraṃ guruṃ tri-loka-nāthānata-pāda-paṅkajam prāyeṇa martyā bhagavantam acyutaṃ yakṣyanti pāṣaṇḍa-vibhinna-cetasaḥ,कलौ न राजन् जगतां परं गुरुं त्रि-लोक-नाथानत-पाद-पङ्कजम् प्रायेण मर्त्या भगवन्तम् अच्युतं यक्ष्यन्ति पाषण्ड-विभिन्न-चेतसः
12,3,44,yan-nāmadheyaṃ mriyamāṇa āturaḥ patan skhalan vā vivaśo gṛṇan pumān vimukta-karmārgala uttamāṃ gatiṃ prāpnoti yakṣyanti na taṃ kalau janāḥ,यन्-नामधेयं म्रियमाण आतुरः पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् विमुक्त-कर्मार्गल उत्तमां गतिं प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जनाः
12,3,45,puṃsāṃ kali-kṛtān doṣān dravya-deśātma-sambhavān sarvān harati citta-stho bhagavān puruṣottamaḥ,पुंसां कलि-कृतान् दोषान् द्रव्य-देशात्म-सम्भवान् सर्वान् हरति चित्त-स्थो भगवान् पुरुषोत्तमः
12,3,46,śrutaḥ saṅkīrtito dhyātaḥ pūjitaś cādṛto 'pi vā nṛṇāṃ dhunoti bhagavān hṛt-stho janmāyutāśubham,श्रुतः सङ्कीर्तितो ध्यातः पूजितश् चादृतो ऽपि वा नृणां धुनोति भगवान् हृत्-स्थो जन्मायुताशुभम्
12,3,47,yathā hemni sthito vahnir durvarṇaṃ hanti dhātu-jam evam ātma-gato viṣṇur yoginām aśubhāśayam,यथा हेम्नि स्थितो वह्निर् दुर्वर्णं हन्ति धातु-जम् एवम् आत्म-गतो विष्णुर् योगिनाम् अशुभाशयम्
12,3,48,vidyā-tapaḥ-prāṇa-nirodha-maitrī- tīrthābhiṣeka-vrata-dāna-japyaiḥ nātyanta-śuddhiṃ labhate 'ntarātmā yathā hṛdi-sthe bhagavaty anante,विद्या-तपः-प्राण-निरोध-मैत्री- तीर्थाभिषेक-व्रत-दान-जप्यैः नात्यन्त-शुद्धिं लभते ऽन्तरात्मा यथा हृदि-स्थे भगवत्य् अनन्ते
12,3,49,tasmāt sarvātmanā rājan hṛdi-sthaṃ kuru keśavam mriyamāṇo hy avahitas tato yāsi parāṃ gatim,तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदि-स्थं कुरु केशवम् म्रियमाणो ह्य् अवहितस् ततो यासि परां गतिम्
12,3,50,mriyamāṇair abhidhyeyo bhagavān parameśvaraḥ ātma-bhāvaṃ nayaty aṅga sarvātmā sarva-saṃśrayaḥ,म्रियमाणैर् अभिध्येयो भगवान् परमेश्वरः आत्म-भावं नयत्य् अङ्ग सर्वात्मा सर्व-संश्रयः
12,3,51,kaler doṣa-nidhe rājann asti hy eko mahān guṇaḥ kīrtanād eva kṛṣṇasya mukta-saṅgaḥ paraṃ vrajet,कलेर् दोष-निधे राजन्न् अस्ति ह्य् एको महान् गुणः कीर्तनाद् एव कृष्णस्य मुक्त-सङ्गः परं व्रजेत्
12,3,52,kṛte yad dhyāyato viṣṇuṃ tretāyāṃ yajato makhaiḥ dvāpare paricaryāyāṃ kalau tad dhari-kīrtanāt,कृते यद् ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखैः द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद् धरि-कीर्तनात्
12,4,1,bhp_12.04.001 śrī-śuka uvāca kālas te paramāṇv-ādir dvi-parārdhāvadhir nṛpa kathito yuga-mānaṃ ca śṛṇu kalpa-layāv api,भ्प्_१२.०४.००१ श्री-शुक उवाच कालस् ते परमाण्व्-आदिर् द्वि-परार्धावधिर् नृप कथितो युग-मानं च शृणु कल्प-लयाव् अपि
12,4,2,catur-yuga-sahasraṃ tu brahmaṇo dinam ucyate sa kalpo yatra manavaś caturdaśa viśām-pate,चतुर्-युग-सहस्रं तु ब्रह्मणो दिनम् उच्यते स कल्पो यत्र मनवश् चतुर्दश विशाम्-पते
12,4,3,tad-ante pralayas tāvān brāhmī rātrir udāhṛtā trayo lokā ime tatra kalpante pralayāya hi,तद्-अन्ते प्रलयस् तावान् ब्राह्मी रात्रिर् उदाहृता त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि
12,4,4,eṣa naimittikaḥ proktaḥ pralayo yatra viśva-sṛk śete 'nantāsano viśvam ātmasāt-kṛtya cātma-bhūḥ,एष नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्व-सृक् शेते ऽनन्तासनो विश्वम् आत्मसात्-कृत्य चात्म-भूः
12,4,5,dvi-parārdhe tv atikrānte brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ tadā prakṛtayaḥ sapta kalpante pralayāya vai,द्वि-परार्धे त्व् अतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै
12,4,6,eṣa prākṛtiko rājan pralayo yatra līyate aṇḍa-koṣas tu saṅghāto vighāṭa upasādite,एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते अण्ड-कोषस् तु सङ्घातो विघाट उपसादिते
12,4,7,parjanyaḥ śata-varṣāṇi bhūmau rājan na varṣati tadā niranne hy anyonyaṃ bhakṣyamāṇāḥ kṣudhārditāḥ,पर्जन्यः शत-वर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति तदा निरन्ने ह्य् अन्योन्यं भक्ष्यमाणाः क्षुधार्दिताः
12,4,8,kṣayaṃ yāsyanti śanakaiḥ kālenopadrutāḥ prajāḥ sāmudraṃ daihikaṃ bhaumaṃ rasaṃ sāṃvartako raviḥ,क्षयं यास्यन्ति शनकैः कालेनोपद्रुताः प्रजाः सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रविः
12,4,9,raśmibhiḥ pibate ghoraiḥ sarvaṃ naiva vimuñcati tataḥ saṃvartako vahniḥ saṅkarṣaṇa-mukhotthitaḥ,रश्मिभिः पिबते घोरैः सर्वं नैव विमुञ्चति ततः संवर्तको वह्निः सङ्कर्षण-मुखोत्थितः
12,4,10,dahaty anila-vegotthaḥ śūnyān bhū-vivarān atha upary adhaḥ samantāc ca śikhābhir vahni-sūryayoḥ,दहत्य् अनिल-वेगोत्थः शून्यान् भू-विवरान् अथ उपर्य् अधः समन्ताच् च शिखाभिर् वह्नि-सूर्ययोः
12,4,11,dahyamānaṃ vibhāty aṇḍaṃ dagdha-gomaya-piṇḍa-vat tataḥ pracaṇḍa-pavano varṣāṇām adhikaṃ śatam,दह्यमानं विभात्य् अण्डं दग्ध-गोमय-पिण्ड-वत् ततः प्रचण्ड-पवनो वर्षाणाम् अधिकं शतम्
12,4,12,paraḥ sāṃvartako vāti dhūmraṃ khaṃ rajasāvṛtam tato megha-kulāny aṅga citra varṇāny anekaśaḥ,परः सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् ततो मेघ-कुलान्य् अङ्ग चित्र वर्णान्य् अनेकशः
12,4,13,śataṃ varṣāṇi varṣanti nadanti rabhasa-svanaiḥ tata ekodakaṃ viśvaṃ brahmāṇḍa-vivarāntaram,शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभस-स्वनैः तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्ड-विवरान्तरम्
12,4,14,tadā bhūmer gandha-guṇaṃ grasanty āpa uda-plave grasta-gandhā tu pṛthivī pralayatvāya kalpate,तदा भूमेर् गन्ध-गुणं ग्रसन्त्य् आप उद-प्लवे ग्रस्त-गन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते
12,4,15,apāṃ rasam atho tejas tā līyante 'tha nīrasāḥ grasate tejaso rūpaṃ vāyus tad-rahitaṃ tadā,अपां रसम् अथो तेजस् ता लीयन्ते ऽथ नीरसाः ग्रसते तेजसो रूपं वायुस् तद्-रहितं तदा
12,4,16,līyate cānile tejo vāyoḥ khaṃ grasate guṇam sa vai viśati khaṃ rājaṃs tataś ca nabhaso guṇam,लीयते चानिले तेजो वायोः खं ग्रसते गुणम् स वै विशति खं राजंस् ततश् च नभसो गुणम्
12,4,17,śabdaṃ grasati bhūtādir nabhas tam anu līyate taijasaś cendriyāṇy aṅga devān vaikāriko guṇaiḥ,शब्दं ग्रसति भूतादिर् नभस् तम् अनु लीयते तैजसश् चेन्द्रियाण्य् अङ्ग देवान् वैकारिको गुणैः
12,4,18,mahān grasaty ahaṅkāraṃ guṇāḥ sattvādayaś ca tam grasate 'vyākṛtaṃ rājan guṇān kālena coditam,महान् ग्रसत्य् अहङ्कारं गुणाः सत्त्वादयश् च तम् ग्रसते ऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम्
12,4,19,na tasya kālāvayavaiḥ pariṇāmādayo guṇāḥ anādy anantam avyaktaṃ nityaṃ kāraṇam avyayam,न तस्य कालावयवैः परिणामादयो गुणाः अनाद्य् अनन्तम् अव्यक्तं नित्यं कारणम् अव्ययम्
12,4,20,na yatra vāco na mano na sattvaṃ tamo rajo vā mahad-ādayo 'mī na prāṇa-buddhīndriya-devatā vā na sanniveśaḥ khalu loka-kalpaḥ,न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महद्-आदयो ऽमी न प्राण-बुद्धीन्द्रिय-देवता वा न सन्निवेशः खलु लोक-कल्पः
12,4,21,na svapna-jāgran na ca tat suṣuptaṃ na khaṃ jalaṃ bhūr anilo 'gnir arkaḥ saṃsupta-vac chūnya-vad apratarkyaṃ tan mūla-bhūtaṃ padam āmananti,न स्वप्न-जाग्रन् न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूर् अनिलो ऽग्निर् अर्कः संसुप्त-वच् छून्य-वद् अप्रतर्क्यं तन् मूल-भूतं पदम् आमनन्ति
12,4,22,layaḥ prākṛtiko hy eṣa puruṣāvyaktayor yadā śaktayaḥ sampralīyante vivaśāḥ kāla-vidrutāḥ,लयः प्राकृतिको ह्य् एष पुरुषाव्यक्तयोर् यदा शक्तयः सम्प्रलीयन्ते विवशाः काल-विद्रुताः
12,4,23,buddhīndriyārtha-rūpeṇa jñānaṃ bhāti tad-āśrayam dṛśyatvāvyatirekābhyām ādy-antavad avastu yat,बुद्धीन्द्रियार्थ-रूपेण ज्ञानं भाति तद्-आश्रयम् दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्याम् आद्य्-अन्तवद् अवस्तु यत्
12,4,24,dīpaś cakṣuś ca rūpaṃ ca jyotiṣo na pṛthag bhavet evaṃ dhīḥ khāni mātrāś ca na syur anyatamād ṛtāt,दीपश् चक्षुश् च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् एवं धीः खानि मात्राश् च न स्युर् अन्यतमाद् ऋतात्
12,4,25,buddher jāgaraṇaṃ svapnaḥ suṣuptir iti cocyate māyā-mātram idaṃ rājan nānātvaṃ pratyag-ātmani,बुद्धेर् जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिर् इति चोच्यते माया-मात्रम् इदं राजन् नानात्वं प्रत्यग्-आत्मनि
12,4,26,yathā jala-dharā vyomni bhavanti na bhavanti ca brahmaṇīdaṃ tathā viśvam avayavy udayāpyayāt,यथा जल-धरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च ब्रह्मणीदं तथा विश्वम् अवयव्य् उदयाप्ययात्
12,4,27,satyaṃ hy avayavaḥ proktaḥ sarvāvayavinām iha vinārthena pratīyeran paṭasyevāṅga tantavaḥ,सत्यं ह्य् अवयवः प्रोक्तः सर्वावयविनाम् इह विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तवः
12,4,28,yat sāmānya-viśeṣābhyām upalabhyeta sa bhramaḥ anyonyāpāśrayāt sarvam ādy-antavad avastu yat,यत् सामान्य-विशेषाभ्याम् उपलभ्येत स भ्रमः अन्योन्यापाश्रयात् सर्वम् आद्य्-अन्तवद् अवस्तु यत्
12,4,29,vikāraḥ khyāyamāno 'pi pratyag-ātmānam antarā na nirūpyo 'sty aṇur api syāc cec cit-sama ātma-vat,विकारः ख्यायमानो ऽपि प्रत्यग्-आत्मानम् अन्तरा न निरूप्यो ऽस्त्य् अणुर् अपि स्याच् चेच् चित्-सम आत्म-वत्
12,4,30,na hi satyasya nānātvam avidvān yadi manyate nānātvaṃ chidrayor yadvaj jyotiṣor vātayor iva,न हि सत्यस्य नानात्वम् अविद्वान् यदि मन्यते नानात्वं छिद्रयोर् यद्वज् ज्योतिषोर् वातयोर् इव
12,4,31,yathā hiraṇyaṃ bahudhā samīyate nṛbhiḥ kriyābhir vyavahāra-vartmasu evaṃ vacobhir bhagavān adhokṣajo vyākhyāyate laukika-vaidikair janaiḥ,यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभिः क्रियाभिर् व्यवहार-वर्त्मसु एवं वचोभिर् भगवान् अधोक्षजो व्याख्यायते लौकिक-वैदिकैर् जनैः
12,4,32,yathā ghano 'rka-prabhavo 'rka-darśito hy arkāṃśa-bhūtasya ca cakṣuṣas tamaḥ amp;evaṃ tv ahaṃ brahma-guṇas tad-īkṣito brahmāṃśakasyātmana ātma-bandhanaḥ,यथा घनो ऽर्क-प्रभवो ऽर्क-दर्शितो ह्य् अर्कांश-भूतस्य च चक्षुषस् तमः अम्प्;एवं त्व् अहं ब्रह्म-गुणस् तद्-ईक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्म-बन्धनः
12,4,33,ghano yadārka-prabhavo vidīryate cakṣuḥ svarūpaṃ ravim īkṣate tadā yadā hy ahaṅkāra upādhir ātmano jijñāsayā naśyati tarhy anusmaret,घनो यदार्क-प्रभवो विदीर्यते चक्षुः स्वरूपं रविम् ईक्षते तदा यदा ह्य् अहङ्कार उपाधिर् आत्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्य् अनुस्मरेत्
12,4,34,yadaivam etena viveka-hetinā māyā-mayāhaṅkaraṇātma-bandhanam chittvācyutātmānubhavo 'vatiṣṭhate tam āhur ātyantikam aṅga samplavam,यदैवम् एतेन विवेक-हेतिना माया-मयाहङ्करणात्म-बन्धनम् छित्त्वाच्युतात्मानुभवो ऽवतिष्ठते तम् आहुर् आत्यन्तिकम् अङ्ग सम्प्लवम्
12,4,35,nityadā sarva-bhūtānāṃ brahmādīnāṃ parantapa utpatti-pralayāv eke sūkṣma-jñāḥ sampracakṣate,नित्यदा सर्व-भूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप उत्पत्ति-प्रलयाव् एके सूक्ष्म-ज्ञाः सम्प्रचक्षते
12,4,36,kāla-sroto-javenāśu hriyamāṇasya nityadā pariṇāmināṃ avasthās tā janma-pralaya-hetavaḥ,काल-स्रोतो-जवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा परिणामिनां अवस्थास् ता जन्म-प्रलय-हेतवः
12,4,37,anādy-antavatānena kāleneśvara-mūrtinā avasthā naiva dṛśyante viyati jyotiṣāṃ iva,अनाद्य्-अन्तवतानेन कालेनेश्वर-मूर्तिना अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषां इव
12,4,38,nityo naimittikaś caiva tathā prākṛtiko layaḥ ātyantikaś ca kathitaḥ kālasya gatir īdṛśī,नित्यो नैमित्तिकश् चैव तथा प्राकृतिको लयः आत्यन्तिकश् च कथितः कालस्य गतिर् ईदृशी
12,4,39,etāḥ kuru-śreṣṭha jagad-vidhātur nārāyaṇasyākhila-sattva-dhāmnaḥ līlā-kathās te kathitāḥ samāsataḥ kārtsnyena nājo 'py abhidhātum īśaḥ,एताः कुरु-श्रेष्ठ जगद्-विधातुर् नारायणस्याखिल-सत्त्व-धाम्नः लीला-कथास् ते कथिताः समासतः कार्त्स्न्येन नाजो ऽप्य् अभिधातुम् ईशः
12,4,40,saṃsāra-sindhum ati-dustaram uttitīrṣor nānyaḥ plavo bhagavataḥ puruṣottamasya amp;līlā-kathā-rasa-niṣevaṇam antareṇa puṃso bhaved vividha-duḥkha-davārditasya,संसार-सिन्धुम् अति-दुस्तरम् उत्तितीर्षोर् नान्यः प्लवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य अम्प्;लीला-कथा-रस-निषेवणम् अन्तरेण पुंसो भवेद् विविध-दुःख-दवार्दितस्य
12,4,41,purāṇa-saṃhitām etām ṛṣir nārāyaṇo 'vyayaḥ nāradāya purā prāha kṛṣṇa-dvaipāyanāya saḥ,पुराण-संहिताम् एताम् ऋषिर् नारायणो ऽव्ययः नारदाय पुरा प्राह कृष्ण-द्वैपायनाय सः
12,4,42,sa vai mahyaṃ mahā-rāja bhagavān bādarāyaṇaḥ imāṃ bhāgavatīṃ prītaḥ saṃhitāṃ veda-sammitām,स वै मह्यं महा-राज भगवान् बादरायणः इमां भागवतीं प्रीतः संहितां वेद-सम्मिताम्
12,4,43,imāṃ vakṣyaty asau sūta ṛṣibhyo naimiṣālaye dīrgha-satre kuru-śreṣṭha sampṛṣṭaḥ śaunakādibhiḥ,इमां वक्ष्यत्य् असौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये दीर्घ-सत्रे कुरु-श्रेष्ठ सम्पृष्टः शौनकादिभिः
12,5,1,bhp_12.05.001 śrī-śuka uvāca atrānuvarṇyate 'bhīkṣṇaṃ viśvātmā bhagavān hariḥ yasya prasāda-jo brahmā rudraḥ krodha-samudbhavaḥ,भ्प्_१२.०५.००१ श्री-शुक उवाच अत्रानुवर्ण्यते ऽभीक्ष्णं विश्वात्मा भगवान् हरिः यस्य प्रसाद-जो ब्रह्मा रुद्रः क्रोध-समुद्भवः
12,5,2,tvaṃ tu rājan mariṣyeti paśu-buddhim imāṃ jahi na jātaḥ prāg abhūto 'dya deha-vat tvaṃ na naṅkṣyasi,त्वं तु राजन् मरिष्येति पशु-बुद्धिम् इमां जहि न जातः प्राग् अभूतो ऽद्य देह-वत् त्वं न नङ्क्ष्यसि
12,5,3,na bhaviṣyasi bhūtvā tvaṃ putra-pautrādi-rūpavān bījāṅkura-vad dehāder vyatirikto yathānalaḥ,न भविष्यसि भूत्वा त्वं पुत्र-पौत्रादि-रूपवान् बीजाङ्कुर-वद् देहादेर् व्यतिरिक्तो यथानलः
12,5,4,svapne yathā śiraś-chedaṃ pañcatvādy ātmanaḥ svayam yasmāt paśyati dehasya tata ātmā hy ajo 'maraḥ,स्वप्ने यथा शिरश्-छेदं पञ्चत्वाद्य् आत्मनः स्वयम् यस्मात् पश्यति देहस्य तत आत्मा ह्य् अजो ऽमरः
12,5,5,ghaṭe bhinne ghaṭākāśa ākāśaḥ syād yathā purā evaṃ dehe mṛte jīvo brahma sampadyate punaḥ,घटे भिन्ने घटाकाश आकाशः स्याद् यथा पुरा एवं देहे मृते जीवो ब्रह्म सम्पद्यते पुनः
12,5,6,manaḥ sṛjati vai dehān guṇān karmāṇi cātmanaḥ tan manaḥ sṛjate māyā tato jīvasya saṃsṛtiḥ,मनः सृजति वै देहान् गुणान् कर्माणि चात्मनः तन् मनः सृजते माया ततो जीवस्य संसृतिः
12,5,7,snehādhiṣṭhāna-varty-agni- saṃyogo yāvad īyate tāvad dīpasya dīpatvam evaṃ deha-kṛto bhavaḥ rajaḥ-sattva-tamo-vṛttyā jāyate 'tha vinaśyati,स्नेहाधिष्ठान-वर्त्य्-अग्नि- संयोगो यावद् ईयते तावद् दीपस्य दीपत्वम् एवं देह-कृतो भवः रजः-सत्त्व-तमो-वृत्त्या जायते ऽथ विनश्यति
12,5,8,na tatrātmā svayaṃ-jyotir yo vyaktāvyaktayoḥ paraḥ ākāśa iva cādhāro dhruvo 'nantopamas tataḥ,न तत्रात्मा स्वयं-ज्योतिर् यो व्यक्ताव्यक्तयोः परः आकाश इव चाधारो ध्रुवो ऽनन्तोपमस् ततः
12,5,9,evam ātmānam ātma-stham ātmanaivāmṛśa prabho buddhyānumāna-garbhiṇyā vāsudevānucintayā,एवम् आत्मानम् आत्म-स्थम् आत्मनैवामृश प्रभो बुद्ध्यानुमान-गर्भिण्या वासुदेवानुचिन्तया
12,5,10,codito vipra-vākyena na tvāṃ dhakṣyati takṣakaḥ mṛtyavo nopadhakṣyanti mṛtyūnāṃ mṛtyum īśvaram,चोदितो विप्र-वाक्येन न त्वां धक्ष्यति तक्षकः मृत्यवो नोपधक्ष्यन्ति मृत्यूनां मृत्युम् ईश्वरम्
12,5,11,ahaṃ brahma paraṃ dhāma brahmāhaṃ paramaṃ padam evaṃ samīkṣya cātmānam ātmany ādhāya niṣkale,अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् एवं समीक्ष्य चात्मानम् आत्मन्य् आधाय निष्कले
12,5,12,daśantaṃ takṣakaṃ pāde lelihānaṃ viṣānanaiḥ na drakṣyasi śarīraṃ ca viśvaṃ ca pṛthag ātmanaḥ,दशन्तं तक्षकं पादे लेलिहानं विषाननैः न द्रक्ष्यसि शरीरं च विश्वं च पृथग् आत्मनः
12,5,13,etat te kathitaṃ tāta yad ātmā pṛṣṭavān nṛpa harer viśvātmanaś ceṣṭāṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi,एतत् ते कथितं तात यद् आत्मा पृष्टवान् नृप हरेर् विश्वात्मनश् चेष्टां किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि
12,6,1,bhp_12.06.001 sūta uvāca etan niśamya muninābhihitaṃ parīkṣid vyāsātmajena nikhilātma-dṛśā samena etan niśamya muninābhihitaṃ parīkṣid vyāsātmajena nikhilātma-dṛśā samena tat-pāda-mūlam upasṛtya natena mūrdhnā baddhāñjalis tam idam āha sa viṣṇurātaḥ,भ्प्_१२.०६.००१ सूत उवाच एतन् निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद् व्यासात्मजेन निखिलात्म-दृशा समेन एतन् निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद् व्यासात्मजेन निखिलात्म-दृशा समेन तत्-पाद-मूलम् उपसृत्य नतेन मूर्ध्ना बद्धाञ्जलिस् तम् इदम् आह स विष्णुरातः
12,6,2,bhp_12.06.002 rājovāca siddho 'smy anugṛhīto 'smi bhavatā karuṇātmanā śrāvito yac ca me sākṣād anādi-nidhano hariḥ,भ्प्_१२.०६.००२ राजोवाच सिद्धो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि भवता करुणात्मना श्रावितो यच् च मे साक्षाद् अनादि-निधनो हरिः
12,6,3,nāty-adbhutam ahaṃ manye mahatām acyutātmanām ajñeṣu tāpa-tapteṣu bhūteṣu yad anugrahaḥ,नात्य्-अद्भुतम् अहं मन्ये महताम् अच्युतात्मनाम् अज्ञेषु ताप-तप्तेषु भूतेषु यद् अनुग्रहः
12,6,4,purāṇa-saṃhitām etām aśrauṣma bhavato vayam yasyāṃ khalūttamaḥ-śloko bhagavān anavarṇyate,पुराण-संहिताम् एताम् अश्रौष्म भवतो वयम् यस्यां खलूत्तमः-श्लोको भगवान् अनवर्ण्यते
12,6,5,bhagavaṃs takṣakādibhyo mṛtyubhyo na bibhemy aham praviṣṭo brahma nirvāṇam abhayaṃ darśitaṃ tvayā,भगवंस् तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्य् अहम् प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणम् अभयं दर्शितं त्वया
12,6,6,anujānīhi māṃ brahman vācaṃ yacchāmy adhokṣaje mukta-kāmāśayaṃ cetaḥ praveśya visṛjāmy asūn,अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्य् अधोक्षजे मुक्त-कामाशयं चेतः प्रवेश्य विसृजाम्य् असून्
12,6,7,ajñānaṃ ca nirastaṃ me jñāna-vijñāna-niṣṭhayā bhavatā darśitaṃ kṣemaṃ paraṃ bhagavataḥ padam,अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञान-विज्ञान-निष्ठया भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवतः पदम्
12,6,8,bhp_12.06.008 sūta uvāca ity uktas tam anujñāpya bhagavān bādarāyaṇiḥ jagāma bhikṣubhiḥ sākaṃ nara-devena pūjitaḥ,भ्प्_१२.०६.००८ सूत उवाच इत्य् उक्तस् तम् अनुज्ञाप्य भगवान् बादरायणिः जगाम भिक्षुभिः साकं नर-देवेन पूजितः
12,6,9,parīkṣid api rājarṣir ātmany ātmānam ātmanā samādhāya paraṃ dadhyāv aspandāsur yathā taruḥ,परीक्षिद् अपि राजर्षिर् आत्मन्य् आत्मानम् आत्मना समाधाय परं दध्याव् अस्पन्दासुर् यथा तरुः
12,6,10,prāk-kūle barhiṣy āsīno gaṅgā-kūla udaṅ-mukhaḥ brahma-bhūto mahā-yogī niḥsaṅgaś chinna-saṃśayaḥ,प्राक्-कूले बर्हिष्य् आसीनो गङ्गा-कूल उदङ्-मुखः ब्रह्म-भूतो महा-योगी निःसङ्गश् छिन्न-संशयः
12,6,11,takṣakaḥ prahito viprāḥ kruddhena dvija-sūnunā hantu-kāmo nṛpaṃ gacchan dadarśa pathi kaśyapam,तक्षकः प्रहितो विप्राः क्रुद्धेन द्विज-सूनुना हन्तु-कामो नृपं गच्छन् ददर्श पथि कश्यपम्
12,6,12,taṃ tarpayitvā draviṇair nivartya viṣa-hāriṇam dvija-rūpa-praticchannaḥ kāma-rūpo 'daśan nṛpam,तं तर्पयित्वा द्रविणैर् निवर्त्य विष-हारिणम् द्विज-रूप-प्रतिच्छन्नः काम-रूपो ऽदशन् नृपम्
12,6,13,brahma-bhūtasya rājarṣer deho 'hi-garalāgninā babhūva bhasmasāt sadyaḥ paśyatāṃ sarva-dehinām,ब्रह्म-भूतस्य राजर्षेर् देहो ऽहि-गरलाग्निना बभूव भस्मसात् सद्यः पश्यतां सर्व-देहिनाम्
12,6,14,hāhā-kāro mahān āsīd bhuvi khe dikṣu sarvataḥ vismitā hy abhavan sarve devāsura-narādayaḥ,हाहा-कारो महान् आसीद् भुवि खे दिक्षु सर्वतः विस्मिता ह्य् अभवन् सर्वे देवासुर-नरादयः
12,6,15,deva-dundubhayo nedur gandharvāpsaraso jaguḥ vavṛṣuḥ puṣpa-varṣāṇi vibudhāḥ sādhu-vādinaḥ,देव-दुन्दुभयो नेदुर् गन्धर्वाप्सरसो जगुः ववृषुः पुष्प-वर्षाणि विबुधाः साधु-वादिनः
12,6,16,janmejayaḥ sva-pitaraṃ śrutvā takṣaka-bhakṣitam yathājuhāva sankruddho nāgān satre saha dvijaiḥ,जन्मेजयः स्व-पितरं श्रुत्वा तक्षक-भक्षितम् यथाजुहाव सन्क्रुद्धो नागान् सत्रे सह द्विजैः
12,6,17,sarpa-satre samiddhāgnau dahyamānān mahoragān dṛṣṭvendraṃ bhaya-saṃvignas takṣakaḥ śaraṇaṃ yayau,सर्प-सत्रे समिद्धाग्नौ दह्यमानान् महोरगान् दृष्ट्वेन्द्रं भय-संविग्नस् तक्षकः शरणं ययौ
12,6,18,apaśyaṃs takṣakaṃ tatra rājā pārīkṣito dvijān uvāca takṣakaḥ kasmān na dahyetoragādhamaḥ,अपश्यंस् तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान् उवाच तक्षकः कस्मान् न दह्येतोरगाधमः
12,6,19,taṃ gopāyati rājendra śakraḥ śaraṇam āgatam tena saṃstambhitaḥ sarpas tasmān nāgnau pataty asau,तं गोपायति राजेन्द्र शक्रः शरणम् आगतम् तेन संस्तम्भितः सर्पस् तस्मान् नाग्नौ पतत्य् असौ
12,6,20,pārīkṣita iti śrutvā prāhartvija udāra-dhīḥ sahendras takṣako viprā nāgnau kim iti pātyate,पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहर्त्विज उदार-धीः सहेन्द्रस् तक्षको विप्रा नाग्नौ किम् इति पात्यते
12,6,21,tac chrutvājuhuvur viprāḥ sahendraṃ takṣakaṃ makhe takṣakāśu patasveha sahendreṇa marutvatā,तच् छ्रुत्वाजुहुवुर् विप्राः सहेन्द्रं तक्षकं मखे तक्षकाशु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता
12,6,22,iti brahmoditākṣepaiḥ sthānād indraḥ pracālitaḥ babhūva sambhrānta-matiḥ sa-vimānaḥ sa-takṣakaḥ,इति ब्रह्मोदिताक्षेपैः स्थानाद् इन्द्रः प्रचालितः बभूव सम्भ्रान्त-मतिः स-विमानः स-तक्षकः
12,6,23,taṃ patantaṃ vimānena saha-takṣakam ambarāt vilokyāṅgirasaḥ prāha rājānaṃ taṃ bṛhaspatiḥ,तं पतन्तं विमानेन सह-तक्षकम् अम्बरात् विलोक्याङ्गिरसः प्राह राजानं तं बृहस्पतिः
12,6,24,naiṣa tvayā manuṣyendra vadham arhati sarpa-rāṭ anena pītam amṛtam atha vā ajarāmaraḥ,नैष त्वया मनुष्येन्द्र वधम् अर्हति सर्प-राट् अनेन पीतम् अमृतम् अथ वा अजरामरः
12,6,25,jīvitaṃ maraṇaṃ jantor gatiḥ svenaiva karmaṇā rājaṃs tato 'nyo nāsty asya pradātā sukha-duḥkhayoḥ,जीवितं मरणं जन्तोर् गतिः स्वेनैव कर्मणा राजंस् ततो ऽन्यो नास्त्य् अस्य प्रदाता सुख-दुःखयोः
12,6,26,sarpa-caurāgni-vidyudbhyaḥ kṣut-tṛd-vyādhy-ādibhir nṛpa pañcatvam ṛcchate jantur bhuṅkta ārabdha-karma tat,सर्प-चौराग्नि-विद्युद्भ्यः क्षुत्-तृद्-व्याध्य्-आदिभिर् नृप पञ्चत्वम् ऋच्छते जन्तुर् भुङ्क्त आरब्ध-कर्म तत्
12,6,27,tasmāt satram idaṃ rājan saṃsthīyetābhicārikam sarpā anāgaso dagdhā janair diṣṭaṃ hi bhujyate,तस्मात् सत्रम् इदं राजन् संस्थीयेताभिचारिकम् सर्पा अनागसो दग्धा जनैर् दिष्टं हि भुज्यते
12,6,28,bhp_12.06.028 sūta uvāca ity uktaḥ sa tathety āha maharṣer mānayan vacaḥ sarpa-satrād uparataḥ pūjayām āsa vāk-patim,भ्प्_१२.०६.०२८ सूत उवाच इत्य् उक्तः स तथेत्य् आह महर्षेर् मानयन् वचः सर्प-सत्राद् उपरतः पूजयाम् आस वाक्-पतिम्
12,6,29,saiṣā viṣṇor mahā-māyā- bādhyayālakṣaṇā yayā muhyanty asyaivātma-bhūtā bhūteṣu guṇa-vṛttibhiḥ,सैषा विष्णोर् महा-माया- बाध्ययालक्षणा यया मुह्यन्त्य् अस्यैवात्म-भूता भूतेषु गुण-वृत्तिभिः
12,6,30,na yatra dambhīty abhayā virājitā māyātma-vāde 'sakṛd ātma-vādibhiḥ na yad vivādo vividhas tad-āśrayo manaś ca saṅkalpa-vikalpa-vṛtti yat,न यत्र दम्भीत्य् अभया विराजिता मायात्म-वादे ऽसकृद् आत्म-वादिभिः न यद् विवादो विविधस् तद्-आश्रयो मनश् च सङ्कल्प-विकल्प-वृत्ति यत्
12,6,31,na yatra sṛjyaṃ sṛjatobhayoḥ paraṃ śreyaś ca jīvas tribhir anvitas tv aham tad etad utsādita-bādhya-bādhakaṃ niṣidhya cormīn virameta tan muniḥ,न यत्र सृज्यं सृजतोभयोः परं श्रेयश् च जीवस् त्रिभिर् अन्वितस् त्व् अहम् तद् एतद् उत्सादित-बाध्य-बाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन् मुनिः
12,6,32,paraṃ padaṃ vaiṣṇavam āmananti tad yan neti netīty atad-utsisṛkṣavaḥ visṛjya daurātmyam ananya-sauhṛdā hṛdopaguhyāvasitaṃ samāhitaiḥ,परं पदं वैष्णवम् आमनन्ति तद् यन् नेति नेतीत्य् अतद्-उत्सिसृक्षवः विसृज्य दौरात्म्यम् अनन्य-सौहृदा हृदोपगुह्यावसितं समाहितैः
12,6,33,ta etad adhigacchanti viṣṇor yat paramaṃ padam ahaṃ mameti daurjanyaṃ na yeṣāṃ deha-geha-jam,त एतद् अधिगच्छन्ति विष्णोर् यत् परमं पदम् अहं ममेति दौर्जन्यं न येषां देह-गेह-जम्
12,6,34,ativādāṃs titikṣeta nāvamanyeta kañcana na cemaṃ deham āśritya vairaṃ kurvīta kenacit,अतिवादांस् तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन न चेमं देहम् आश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित्
12,6,35,namo bhagavate tasmai kṛṣṇāyākuṇṭha-medhase yat-pādāmburuha-dhyānāt saṃhitām adhyagām imām,नमो भगवते तस्मै कृष्णायाकुण्ठ-मेधसे यत्-पादाम्बुरुह-ध्यानात् संहिताम् अध्यगाम् इमाम्
12,6,36,bhp_12.06.036 śrī-śaunaka uvāca pailādibhir vyāsa-śiṣyair vedācāryair mahātmabhiḥ vedāś ca kathitā vyastā etat saumyābhidhehi naḥ,भ्प्_१२.०६.०३६ श्री-शौनक उवाच पैलादिभिर् व्यास-शिष्यैर् वेदाचार्यैर् महात्मभिः वेदाश् च कथिता व्यस्ता एतत् सौम्याभिधेहि नः
12,6,37,bhp_12.06.037 sūta uvāca samāhitātmano brahman brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ hṛdy ākāśād abhūn nādo vṛtti-rodhād vibhāvyate,भ्प्_१२.०६.०३७ सूत उवाच समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः हृद्य् आकाशाद् अभून् नादो वृत्ति-रोधाद् विभाव्यते
12,6,38,yad-upāsanayā brahman yogino malam ātmanaḥ dravya-kriyā-kārakākhyaṃ dhūtvā yānty apunar-bhavam,यद्-उपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलम् आत्मनः द्रव्य-क्रिया-कारकाख्यं धूत्वा यान्त्य् अपुनर्-भवम्
12,6,39,tato 'bhūt tri-vṛd oṃkāro yo 'vyakta-prabhavaḥ sva-rāṭ yat tal liṅgaṃ bhagavato brahmaṇaḥ paramātmanaḥ,ततो ऽभूत् त्रि-वृद् ओंकारो यो ऽव्यक्त-प्रभवः स्व-राट् यत् तल् लिङ्गं भगवतो ब्रह्मणः परमात्मनः
12,6,40,śṛṇoti ya imaṃ sphoṭaṃ supta-śrotre ca śūnya-dṛk yena vāg vyajyate yasya vyaktir ākāśa ātmanaḥ,शृणोति य इमं स्फोटं सुप्त-श्रोत्रे च शून्य-दृक् येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिर् आकाश आत्मनः
12,6,41,sva-dhāmno brāhmaṇaḥ sākṣād vācakaḥ paramātmanaḥ sa sarva-mantropaniṣad veda-bījaṃ sanātanam,स्व-धाम्नो ब्राह्मणः साक्षाद् वाचकः परमात्मनः स सर्व-मन्त्रोपनिषद् वेद-बीजं सनातनम्
12,6,42,tasya hy āsaṃs trayo varṇā a-kārādyā bhṛgūdvaha dhāryante yais trayo bhāvā guṇa-nāmārtha-vṛttayaḥ,तस्य ह्य् आसंस् त्रयो वर्णा अ-काराद्या भृगूद्वह धार्यन्ते यैस् त्रयो भावा गुण-नामार्थ-वृत्तयः
12,6,43,tato 'kṣara-samāmnāyam asṛjad bhagavān ajaḥ antasthoṣma-svara-sparśa- hrasva-dīrghādi-lakṣaṇam,ततो ऽक्षर-समाम्नायम् असृजद् भगवान् अजः अन्तस्थोष्म-स्वर-स्पर्श- ह्रस्व-दीर्घादि-लक्षणम्
12,6,44,tenāsau caturo vedāṃś caturbhir vadanair vibhuḥ sa-vyāhṛtikān soṃkārāṃś cātur-hotra-vivakṣayā,तेनासौ चतुरो वेदांश् चतुर्भिर् वदनैर् विभुः स-व्याहृतिकान् सोंकारांश् चातुर्-होत्र-विवक्षया
12,6,45,putrān adhyāpayat tāṃs tu brahmarṣīn brahma-kovidān te tu dharmopadeṣṭāraḥ sva-putrebhyaḥ samādiśan,पुत्रान् अध्यापयत् तांस् तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्म-कोविदान् ते तु धर्मोपदेष्टारः स्व-पुत्रेभ्यः समादिशन्
12,6,46,te paramparayā prāptās tat-tac-chiṣyair dhṛta-vrataiḥ catur-yugeṣv atha vyastā dvāparādau maharṣibhiḥ,ते परम्परया प्राप्तास् तत्-तच्-छिष्यैर् धृत-व्रतैः चतुर्-युगेष्व् अथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभिः
12,6,47,kṣīṇāyuṣaḥ kṣīṇa-sattvān durmedhān vīkṣya kālataḥ vedān brahmarṣayo vyasyan hṛdi-sthācyuta-coditāḥ,क्षीणायुषः क्षीण-सत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य कालतः वेदान् ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदि-स्थाच्युत-चोदिताः
12,6,48,asminn apy antare brahman bhagavān loka-bhāvanaḥ brahmeśādyair loka-pālair yācito dharma-guptaye,अस्मिन्न् अप्य् अन्तरे ब्रह्मन् भगवान् लोक-भावनः ब्रह्मेशाद्यैर् लोक-पालैर् याचितो धर्म-गुप्तये
12,6,49,parāśarāt satyavatyām aṃśāṃśa-kalayā vibhuḥ avatīrṇo mahā-bhāga vedaṃ cakre catur-vidham,पराशरात् सत्यवत्याम् अंशांश-कलया विभुः अवतीर्णो महा-भाग वेदं चक्रे चतुर्-विधम्
12,6,50,ṛg-atharva-yajuḥ-sāmnāṃ rāśīr uddhṛtya vargaśaḥ catasraḥ saṃhitāś cakre mantrair maṇi-gaṇā iva,ऋग्-अथर्व-यजुः-साम्नां राशीर् उद्धृत्य वर्गशः चतस्रः संहिताश् चक्रे मन्त्रैर् मणि-गणा इव
12,6,51,tāsāṃ sa caturaḥ śiṣyān upāhūya mahā-matiḥ ekaikāṃ saṃhitāṃ brahmann ekaikasmai dadau vibhuḥ,तासां स चतुरः शिष्यान् उपाहूय महा-मतिः एकैकां संहितां ब्रह्मन्न् एकैकस्मै ददौ विभुः
12,6,52,pailāya saṃhitām ādyāṃ bahvṛcākhyāṃ uvāca ha vaiśampāyana-saṃjñāya nigadākhyaṃ yajur-gaṇam,पैलाय संहिताम् आद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह वैशम्पायन-संज्ञाय निगदाख्यं यजुर्-गणम्
12,6,53,sāmnāṃ jaiminaye prāha tathā chandoga-saṃhitām atharvāṅgirasīṃ nāma sva-śiṣyāya sumantave,साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोग-संहिताम् अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्व-शिष्याय सुमन्तवे
12,6,54,pailaḥ sva-saṃhitām ūce indrapramitaye muniḥ bāṣkalāya ca so 'py āha śiṣyebhyaḥ saṃhitāṃ svakām,पैलः स्व-संहिताम् ऊचे इन्द्रप्रमितये मुनिः बाष्कलाय च सो ऽप्य् आह शिष्येभ्यः संहितां स्वकाम्
12,6,55,caturdhā vyasya bodhyāya yājñavalkyāya bhārgava parāśarāyāgnimitra indrapramitir ātmavān,चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिर् आत्मवान्
12,6,56,adhyāpayat saṃhitāṃ svāṃ māṇḍūkeyam ṛṣiṃ kavim tasya śiṣyo devamitraḥ saubhary-ādibhya ūcivān,अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयम् ऋषिं कविम् तस्य शिष्यो देवमित्रः सौभर्य्-आदिभ्य ऊचिवान्
12,6,57,śākalyas tat-sutaḥ svāṃ tu pañcadhā vyasya saṃhitām vātsya-mudgala-śālīya- gokhalya-śiśireṣv adhāt,शाकल्यस् तत्-सुतः स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् वात्स्य-मुद्गल-शालीय- गोखल्य-शिशिरेष्व् अधात्
12,6,58,jātūkarṇyaś ca tac-chiṣyaḥ sa-niruktāṃ sva-saṃhitām balāka-paila-jābāla- virajebhyo dadau muniḥ,जातूकर्ण्यश् च तच्-छिष्यः स-निरुक्तां स्व-संहिताम् बलाक-पैल-जाबाल- विरजेभ्यो ददौ मुनिः
12,6,59,bāṣkaliḥ prati-śākhābhyo vālakhilyākhya-saṃhitām cakre vālāyanir bhajyaḥ kāśāraś caiva tāṃ dadhuḥ,बाष्कलिः प्रति-शाखाभ्यो वालखिल्याख्य-संहिताम् चक्रे वालायनिर् भज्यः काशारश् चैव तां दधुः
12,6,60,bahvṛcāḥ saṃhitā hy etā ebhir brahmarṣibhir dhṛtāḥ śrutvaitac-chandasāṃ vyāsaṃ sarva-pāpaiḥ pramucyate,बह्वृचाः संहिता ह्य् एता एभिर् ब्रह्मर्षिभिर् धृताः श्रुत्वैतच्-छन्दसां व्यासं सर्व-पापैः प्रमुच्यते
12,6,61,vaiśampāyana-śiṣyā vai carakādhvaryavo 'bhavan yac cerur brahma-hatyāṃhaḥ kṣapaṇaṃ sva-guror vratam,वैशम्पायन-शिष्या वै चरकाध्वर्यवो ऽभवन् यच् चेरुर् ब्रह्म-हत्यांहः क्षपणं स्व-गुरोर् व्रतम्
12,6,62,yājñavalkyaś ca tac-chiṣya āhāho bhagavan kiyat caritenālpa-sārāṇāṃ cariṣye 'haṃ su-duścaram,याज्ञवल्क्यश् च तच्-छिष्य आहाहो भगवन् कियत् चरितेनाल्प-साराणां चरिष्ये ऽहं सु-दुश्चरम्
12,6,63,ity ukto gurur apy āha kupito yāhy alaṃ tvayā viprāvamantrā śiṣyeṇa mad-adhītaṃ tyajāśv iti,इत्य् उक्तो गुरुर् अप्य् आह कुपितो याह्य् अलं त्वया विप्रावमन्त्रा शिष्येण मद्-अधीतं त्यजाश्व् इति
12,6,64,devarāta-sutaḥ so 'pi charditvā yajuṣāṃ gaṇam tato gato 'tha munayo dadṛśus tān yajur-gaṇān,देवरात-सुतः सो ऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् ततो गतो ऽथ मुनयो ददृशुस् तान् यजुर्-गणान्
12,6,65,yajūṃṣi tittirā bhūtvā tal-lolupatayādaduḥ taittirīyā iti yajuḥ- śākhā āsan su-peśalāḥ,यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्-लोलुपतयाददुः तैत्तिरीया इति यजुः- शाखा आसन् सु-पेशलाः
12,6,66,yājñavalkyas tato brahmaṃś chandāṃsy adhi gaveṣayan guror avidyamānāni sūpatasthe 'rkam īśvaram,याज्ञवल्क्यस् ततो ब्रह्मंश् छन्दांस्य् अधि गवेषयन् गुरोर् अविद्यमानानि सूपतस्थे ऽर्कम् ईश्वरम्
12,6,67,bhp_12.06.067 śrī-yājñavalkya uvāca oṃ namo bhagavate ādityāyākhila-jagatām ātma-svarūpeṇa kāla-svarūpeṇa catur-vidha-bhūta-nikāyānāṃ brahmādi-stamba-paryantānām antar-hṛdayeṣu bahir api cākāśa ivopādhināvyavadhīyamāno bhavān eka eva kṣaṇa-lava-nimeṣāvayavopacita-saṃvatsara-gaṇenāpām ādāna-visargābhyām imāṃ loka-yātrām anuvahati,भ्प्_१२.०६.०६७ श्री-याज्ञवल्क्य उवाच ॐ नमो भगवते आदित्यायाखिल-जगताम् आत्म-स्वरूपेण काल-स्वरूपेण चतुर्-विध-भूत-निकायानां ब्रह्मादि-स्तम्ब-पर्यन्तानाम् अन्तर्-हृदयेषु बहिर् अपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवान् एक एव क्षण-लव-निमेषावयवोपचित-संवत्सर-गणेनापाम् आदान-विसर्गाभ्याम् इमां लोक-यात्राम् अनुवहति
12,6,68,_ yad u ha vāva vibudharṣabha savitar adas tapaty anusavanam ahar ahar āmnāya-vidhinopatiṣṭhamānānām akhila-durita-vṛjina-bījāvabharjana bhagavataḥ samabhidhīmahi tapana maṇḍalam,_ यद् उ ह वाव विबुधर्षभ सवितर् अदस् तपत्य् अनुसवनम् अहर् अहर् आम्नाय-विधिनोपतिष्ठमानानाम् अखिल-दुरित-वृजिन-बीजावभर्जन भगवतः समभिधीमहि तपन मण्डलम्
12,6,69,_ ya iha vāva sthira-cara-nikarāṇāṃ nija-niketanānāṃ mana-indriyāsugaṇān anātmanaḥ svayam ātmāntar-yāmī pracodayati,_ य इह वाव स्थिर-चर-निकराणां निज-निकेतनानां मन-इन्द्रियासुगणान् अनात्मनः स्वयम् आत्मान्तर्-यामी प्रचोदयति
12,6,70,_ ya evemaṃ lokam ati-karāla-vadanāndhakāra-saṃjñājagara-graha-gilitaṃ mṛtakam iva vicetanam avalokyānukampayā parama-kāruṇika īkṣayaivotthāpyāhar ahar anusavanaṃ śreyasi sva-dharmākhyātmāva-sthane pravartayati,_ य एवेमं लोकम् अति-कराल-वदनान्धकार-संज्ञाजगर-ग्रह-गिलितं मृतकम् इव विचेतनम् अवलोक्यानुकम्पया परम-कारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहर् अहर् अनुसवनं श्रेयसि स्व-धर्माख्यात्माव-स्थने प्रवर्तयति
12,6,71,_ avani-patir ivāsādhūnāṃ bhayam udīrayann aṭati parita āśā-pālais tatra tatra kamala-kośāñjalibhir upahṛtārhaṇaḥ,_ अवनि-पतिर् इवासाधूनां भयम् उदीरयन्न् अटति परित आशा-पालैस् तत्र तत्र कमल-कोशाञ्जलिभिर् उपहृतार्हणः
12,6,72,_ atha ha bhagavaṃs tava caraṇa-nalina-yugalaṃ tri-bhuvana-gurubhir abhivanditam aham ayāta-yāma-yajuṣ-kāma upasarāmīti,_ अथ ह भगवंस् तव चरण-नलिन-युगलं त्रि-भुवन-गुरुभिर् अभिवन्दितम् अहम् अयात-याम-यजुष्-काम उपसरामीति
12,6,73,_ bhp_12.06.073 sūta uvāca evaṃ stutaḥ sa bhagavān vāji-rūpa-dharo raviḥ yajūṃṣy ayāta-yāmāni munaye 'dāt prasāditaḥ,_ भ्प्_१२.०६.०७३ सूत उवाच एवं स्तुतः स भगवान् वाजि-रूप-धरो रविः यजूंष्य् अयात-यामानि मुनये ऽदात् प्रसादितः
12,6,74,yajurbhir akaroc chākhā daśa pañca śatair vibhuḥ jagṛhur vājasanyas tāḥ kāṇva-mādhyandinādayaḥ,यजुर्भिर् अकरोच् छाखा दश पञ्च शतैर् विभुः जगृहुर् वाजसन्यस् ताः काण्व-माध्यन्दिनादयः
12,6,75,jaimineḥ sama-gasyāsīt sumantus tanayo muniḥ sutvāṃs tu tat-sutas tābhyām ekaikāṃ prāha saṃhitām,जैमिनेः सम-गस्यासीत् सुमन्तुस् तनयो मुनिः सुत्वांस् तु तत्-सुतस् ताभ्याम् एकैकां प्राह संहिताम्
12,6,76,sukarmā cāpi tac-chiṣyaḥ sāma-veda-taror mahān sahasra-saṃhitā-bhedaṃ cakre sāmnāṃ tato dvija,सुकर्मा चापि तच्-छिष्यः साम-वेद-तरोर् महान् सहस्र-संहिता-भेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज
12,6,77,hiraṇyanābhaḥ kauśalyaḥ pauṣyañjiś ca sukarmaṇaḥ śiṣyau jagṛhatuś cānya āvantyo brahma-vittamaḥ,हिरण्यनाभः कौशल्यः पौष्यञ्जिश् च सुकर्मणः शिष्यौ जगृहतुश् चान्य आवन्त्यो ब्रह्म-वित्तमः
12,6,78,udīcyāḥ sāma-gāḥ śiṣyā āsan pañca-śatāni vai pauṣyañjy-āvantyayoś cāpi tāṃś ca prācyān pracakṣate,उदीच्याः साम-गाः शिष्या आसन् पञ्च-शतानि वै पौष्यञ्ज्य्-आवन्त्ययोश् चापि तांश् च प्राच्यान् प्रचक्षते
12,6,79,laugākṣir māṅgaliḥ kulyaḥ kuśīdaḥ kukṣir eva ca pauṣyañji-siṣyā jagṛhuḥ saṃhitās te śataṃ śatam,लौगाक्षिर् माङ्गलिः कुल्यः कुशीदः कुक्षिर् एव च पौष्यञ्जि-सिष्या जगृहुः संहितास् ते शतं शतम्
12,6,80,kṛto hiraṇyanābhasya catur-viṃśati saṃhitāḥ śiṣya ūce sva-śiṣyebhyaḥ śeṣā āvantya ātmavān,कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्-विंशति संहिताः शिष्य ऊचे स्व-शिष्येभ्यः शेषा आवन्त्य आत्मवान्
12,7,1,bhp_12.07.001 sūta uvāca atharva-vit sumantuś ca śiṣyam adhyāpayat svakām saṃhitāṃ so 'pi pathyāya vedadarśāya coktavān,भ्प्_१२.०७.००१ सूत उवाच अथर्व-वित् सुमन्तुश् च शिष्यम् अध्यापयत् स्वकाम् संहितां सो ऽपि पथ्याय वेददर्शाय चोक्तवान्
12,7,2,śauklāyanir brahmabalir modoṣaḥ pippalāyaniḥ vedadarśasya śiṣyās te pathya-śiṣyān atho śṛṇu kumudaḥ śunako brahman jājaliś cāpy atharva-vit,शौक्लायनिर् ब्रह्मबलिर् मोदोषः पिप्पलायनिः वेददर्शस्य शिष्यास् ते पथ्य-शिष्यान् अथो शृणु कुमुदः शुनको ब्रह्मन् जाजलिश् चाप्य् अथर्व-वित्
12,7,3,babhruḥ śiṣyo 'thāngirasaḥ saindhavāyana eva ca adhīyetāṃ saṃhite dve sāvarṇādyās tathāpare,बभ्रुः शिष्यो ऽथान्गिरसः सैन्धवायन एव च अधीयेतां संहिते द्वे सावर्णाद्यास् तथापरे
12,7,4,nakṣatrakalpaḥ śāntiś ca kaśyapāṅgirasādayaḥ ete ātharvaṇācāryāḥ śṛṇu paurāṇikān mune,नक्षत्रकल्पः शान्तिश् च कश्यपाङ्गिरसादयः एते आथर्वणाचार्याः शृणु पौराणिकान् मुने
12,7,5,trayyāruṇiḥ kaśyapaś ca sāvarṇir akṛtavranaḥ vaiśampāyana-hārītau ṣaḍ vai paurāṇikā ime,त्रय्यारुणिः कश्यपश् च सावर्णिर् अकृतव्रनः वैशम्पायन-हारीतौ षड् वै पौराणिका इमे
12,7,6,adhīyanta vyāsa-śiṣyāt saṃhitāṃ mat-pitur mukhāt ekaikām aham eteṣāṃ śiṣyaḥ sarvāḥ samadhyagām,अधीयन्त व्यास-शिष्यात् संहितां मत्-पितुर् मुखात् एकैकाम् अहम् एतेषां शिष्यः सर्वाः समध्यगाम्
12,7,7,kaśyapo 'haṃ ca sāvarṇī rāma-śiṣyo 'kṛtavranaḥ adhīmahi vyāsa-śiṣyāc catvāro mūla-saṃhitāḥ,कश्यपो ऽहं च सावर्णी राम-शिष्यो ऽकृतव्रनः अधीमहि व्यास-शिष्याच् चत्वारो मूल-संहिताः
12,7,8,purāṇa-lakṣaṇaṃ brahman brahmarṣibhir nirūpitam śṛṇuṣva buddhim āśritya veda-śāstrānusārataḥ,पुराण-लक्षणं ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिभिर् निरूपितम् शृणुष्व बुद्धिम् आश्रित्य वेद-शास्त्रानुसारतः
12,7,9,sargo 'syātha visargaś ca vṛtti-rakṣāntarāṇi ca vaṃśo vaṃśānucarītaṃ saṃsthā hetur apāśrayaḥ,सर्गो ऽस्याथ विसर्गश् च वृत्ति-रक्षान्तराणि च वंशो वंशानुचरीतं संस्था हेतुर् अपाश्रयः
12,7,10,daśabhir lakṣaṇair yuktaṃ purāṇaṃ tad-vido viduḥ kecit pañca-vidhaṃ brahman mahad-alpa-vyavasthayā,दशभिर् लक्षणैर् युक्तं पुराणं तद्-विदो विदुः केचित् पञ्च-विधं ब्रह्मन् महद्-अल्प-व्यवस्थया
12,7,11,avyākṛta-guṇa-kṣobhān mahatas tri-vṛto 'hamaḥ bhūta-sūkṣmendriyārthānāṃ sambhavaḥ sarga ucyate,अव्याकृत-गुण-क्षोभान् महतस् त्रि-वृतो ऽहमः भूत-सूक्ष्मेन्द्रियार्थानां सम्भवः सर्ग उच्यते
12,7,12,puruṣānugṛhītānām eteṣāṃ vāsanā-mayaḥ visargo 'yaṃ samāhāro bījād bījaṃ carācaram,पुरुषानुगृहीतानाम् एतेषां वासना-मयः विसर्गो ऽयं समाहारो बीजाद् बीजं चराचरम्
12,7,13,vṛttir bhūtāni bhūtānāṃ carāṇām acarāṇi ca kṛtā svena nṛṇāṃ tatra kāmāc codanayāpi vā,वृत्तिर् भूतानि भूतानां चराणाम् अचराणि च कृता स्वेन नृणां तत्र कामाच् चोदनयापि वा
12,7,14,rakṣācyutāvatārehā viśvasyānu yuge yuge tiryaṅ-martyarṣi-deveṣu hanyante yais trayī-dviṣaḥ,रक्षाच्युतावतारेहा विश्वस्यानु युगे युगे तिर्यङ्-मर्त्यर्षि-देवेषु हन्यन्ते यैस् त्रयी-द्विषः
12,7,15,manvantaraṃ manur devā manu-putrāḥ sureśvarāḥ rṣayo 'ṃśāvatārāś ca hareḥ ṣaḍ-vidham ucyate,मन्वन्तरं मनुर् देवा मनु-पुत्राः सुरेश्वराः र्षयो ऽंशावताराश् च हरेः षड्-विधम् उच्यते
12,7,16,rājñāṃ brahma-prasūtānāṃ vaṃśas trai-kāliko 'nvayaḥ vaṃśānucaritaṃ teṣām vṛttaṃ vaṃśa-dharās ca ye,राज्ञां ब्रह्म-प्रसूतानां वंशस् त्रै-कालिको ऽन्वयः वंशानुचरितं तेषाम् वृत्तं वंश-धरास् च ये
12,7,17,naimittikaḥ prākṛtiko nitya ātyantiko layaḥ saṃstheti kavibhiḥ proktaś caturdhāsya svabhāvataḥ,नैमित्तिकः प्राकृतिको नित्य आत्यन्तिको लयः संस्थेति कविभिः प्रोक्तश् चतुर्धास्य स्वभावतः
12,7,18,hetur jīvo 'sya sargāder avidyā-karma-kārakaḥ yaṃ cānuśāyinaṃ prāhur avyākṛtam utāpare,हेतुर् जीवो ऽस्य सर्गादेर् अविद्या-कर्म-कारकः यं चानुशायिनं प्राहुर् अव्याकृतम् उतापरे
12,7,19,vyatirekānvayo yasya jāgrat-svapna-suṣuptiṣu māyā-mayeṣu tad brahma jīva-vṛttiṣv apāśrayaḥ,व्यतिरेकान्वयो यस्य जाग्रत्-स्वप्न-सुषुप्तिषु माया-मयेषु तद् ब्रह्म जीव-वृत्तिष्व् अपाश्रयः
12,7,20,padārtheṣu yathā dravyaṃ san-mātraṃ rūpa-nāmasu bījādi-pañcatāntāsu hy avasthāsu yutāyutam,पदार्थेषु यथा द्रव्यं सन्-मात्रं रूप-नामसु बीजादि-पञ्चतान्तासु ह्य् अवस्थासु युतायुतम्
12,7,21,virameta yadā cittaṃ hitvā vṛtti-trayaṃ svayam yogerla vā tadātmānaṃ vedehāyā nivartate,विरमेत यदा चित्तं हित्वा वृत्ति-त्रयं स्वयम् योगेर्ल वा तदात्मानं वेदेहाया निवर्तते
12,7,22,evaṃ lakṣaṇa-lakṣyāṇi purāṇāni purā-vidaḥ munayo 'ṣṭādaśa prāhuḥ kṣullakāni mahānti ca,एवं लक्षण-लक्ष्याणि पुराणानि पुरा-विदः मुनयो ऽष्टादश प्राहुः क्षुल्लकानि महान्ति च
12,7,23,brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ laiṅgaṃ sa-gāruḍaṃ nāradīyaṃ bhāgavatam āgneyaṃ skānda-saṃjñitam,ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं स-गारुडं नारदीयं भागवतम् आग्नेयं स्कान्द-संज्ञितम्
12,7,24,bhaviṣyaṃ brahma-vaivartaṃ mārkaṇḍeyaṃ sa-vāmanam vārāhaṃ mātsyaṃ kaurmaṃ ca brahmāṇḍākhyam iti tri-ṣaṭ,भविष्यं ब्रह्म-वैवर्तं मार्कण्डेयं स-वामनम् वाराहं मात्स्यं कौर्मं च ब्रह्माण्डाख्यम् इति त्रि-षट्
12,7,25,brahmann idaṃ samākhyātaṃ śākhā-praṇayanaṃ muneḥ śiṣya-śiṣya-praśiṣyāṇāṃ brahma-tejo-vivardhanam,ब्रह्मन्न् इदं समाख्यातं शाखा-प्रणयनं मुनेः शिष्य-शिष्य-प्रशिष्याणां ब्रह्म-तेजो-विवर्धनम्
12,8,1,bhp_12.08.001 śrī-śaunaka uvāca sūta jīva ciraṃ sādho vada no vadatāṃ vara tamasy apāre bhramatāṃ nṝṇāṃ tvaṃ pāra-darśanaḥ,भ्प्_१२.०८.००१ श्री-शौनक उवाच सूत जीव चिरं साधो वद नो वदतां वर तमस्य् अपारे भ्रमतां नॄणां त्वं पार-दर्शनः
12,8,2,āhuś cirāyuṣam ṛṣiṃ mṛkaṇḍu-tanayaṃ janāḥ yaḥ kalpānte hy urvarito yena grastam idaṃ jagat,आहुश् चिरायुषम् ऋषिं मृकण्डु-तनयं जनाः यः कल्पान्ते ह्य् उर्वरितो येन ग्रस्तम् इदं जगत्
12,8,3,sa vā asmat-kulotpannaḥ kalpe 'smin bhārgavarṣabhaḥ naivādhunāpi bhūtānāṃ samplavaḥ ko 'pi jāyate,स वा अस्मत्-कुलोत्पन्नः कल्पे ऽस्मिन् भार्गवर्षभः नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लवः को ऽपि जायते
12,8,4,eka evārṇave bhrāmyan dadarśa puruṣaṃ kila vaṭa-patra-puṭe tokaṃ śayānaṃ tv ekam adbhutam,एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल वट-पत्र-पुटे तोकं शयानं त्व् एकम् अद्भुतम्
12,8,5,eṣa naḥ saṃśayo bhūyān sūta kautūhalaṃ yataḥ taṃ naś chindhi mahā-yogin purāṇeṣv api sammataḥ,एष नः संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यतः तं नश् छिन्धि महा-योगिन् पुराणेष्व् अपि सम्मतः
12,8,6,bhp_12.08.006 sūta uvāca praśnas tvayā maharṣe 'yaṃ kṛto loka-bhramāpahaḥ nārāyaṇa-kathā yatra gītā kali-malāpahā,भ्प्_१२.०८.००६ सूत उवाच प्रश्नस् त्वया महर्षे ऽयं कृतो लोक-भ्रमापहः नारायण-कथा यत्र गीता कलि-मलापहा
12,8,7,prāpta-dvijāti-saṃskāro mārkaṇḍeyaḥ pituḥ kramāt chandāṃsy adhītya dharmeṇa tapaḥ-svādhyāya-saṃyutaḥ,प्राप्त-द्विजाति-संस्कारो मार्कण्डेयः पितुः क्रमात् छन्दांस्य् अधीत्य धर्मेण तपः-स्वाध्याय-संयुतः
12,8,8,bṛhad-vrata-dharaḥ śānto jaṭilo valkalāmbaraḥ bibhrat kamaṇḍaluṃ daṇḍam upavītaṃ sa-mekhalam,बृहद्-व्रत-धरः शान्तो जटिलो वल्कलाम्बरः बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डम् उपवीतं स-मेखलम्
12,8,9,kṛṣṇājinaṃ sākṣa-sūtraṃ kuśāṃś ca niyamarddhaye agny-arka-guru-viprātmasv arcayan sandhyayor harim,कृष्णाजिनं साक्ष-सूत्रं कुशांश् च नियमर्द्धये अग्न्य्-अर्क-गुरु-विप्रात्मस्व् अर्चयन् सन्ध्ययोर् हरिम्
12,8,10,sāyaṃ prātaḥ sa gurave bhaikṣyam āhṛtya vāg-yataḥ bubhuje gurv-anujñātaḥ sakṛn no ced upoṣitaḥ,सायं प्रातः स गुरवे भैक्ष्यम् आहृत्य वाग्-यतः बुभुजे गुर्व्-अनुज्ञातः सकृन् नो चेद् उपोषितः
12,8,11,evaṃ tapaḥ-svādhyāya-paro varṣāṇām ayutāyutam ārādhayan hṛṣīkeśaṃ jigye mṛtyuṃ su-durjayam,एवं तपः-स्वाध्याय-परो वर्षाणाम् अयुतायुतम् आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सु-दुर्जयम्
12,8,12,brahmā bhṛgur bhavo dakṣo brahma-putrāś ca ye 'pare nṛ-deva-pitṛ-bhūtāni tenāsann ati-vismitāḥ,ब्रह्मा भृगुर् भवो दक्षो ब्रह्म-पुत्राश् च ये ऽपरे नृ-देव-पितृ-भूतानि तेनासन्न् अति-विस्मिताः
12,8,13,itthaṃ bṛhad-vrata-dharas tapaḥ-svādhyāya-saṃyamaiḥ dadhyāv adhokṣajaṃ yogī dhvasta-kleśāntarātmanā,इत्थं बृहद्-व्रत-धरस् तपः-स्वाध्याय-संयमैः दध्याव् अधोक्षजं योगी ध्वस्त-क्लेशान्तरात्मना
12,8,14,tasyaivaṃ yuñjataś cittaṃ mahā-yogena yoginaḥ vyatīyāya mahān kālo manvantara-ṣaḍ-ātmakaḥ,तस्यैवं युञ्जतश् चित्तं महा-योगेन योगिनः व्यतीयाय महान् कालो मन्वन्तर-षड्-आत्मकः
12,8,15,etat purandaro jñātvā saptame 'smin kilāntare tapo-viśaṅkito brahmann ārebhe tad-vighātanam,एतत् पुरन्दरो ज्ञात्वा सप्तमे ऽस्मिन् किलान्तरे तपो-विशङ्कितो ब्रह्मन्न् आरेभे तद्-विघातनम्
12,8,16,gandharvāpsarasaḥ kāmaṃ vasanta-malayānilau munaye preṣayām āsa rajas-toka-madau tathā,गन्धर्वाप्सरसः कामं वसन्त-मलयानिलौ मुनये प्रेषयाम् आस रजस्-तोक-मदौ तथा
12,8,17,te vai tad-āśramaṃ jagmur himādreḥ pārśva uttare puṣpabhadrā nadī yatra citrākhyā ca śilā vibho,ते वै तद्-आश्रमं जग्मुर् हिमाद्रेः पार्श्व उत्तरे पुष्पभद्रा नदी यत्र चित्राख्या च शिला विभो
12,8,18,tad-āśrama-padaṃ puṇyaṃ puṇya-druma-latāñcitam puṇya-dvija-kulākīṛnaṃ puṇyāmala-jalāśayam,तद्-आश्रम-पदं पुण्यं पुण्य-द्रुम-लताञ्चितम् पुण्य-द्विज-कुलाकीऋनं पुण्यामल-जलाशयम्
12,8,19,matta-bhramara-saṅgītaṃ matta-kokila-kūjitam matta-barhi-naṭāṭopaṃ matta-dvija-kulākulam,मत्त-भ्रमर-सङ्गीतं मत्त-कोकिल-कूजितम् मत्त-बर्हि-नटाटोपं मत्त-द्विज-कुलाकुलम्
12,8,20,vāyuḥ praviṣṭa ādāya hima-nirjhara-śīkarān sumanobhiḥ pariṣvakto vavāv uttambhayan smaram,वायुः प्रविष्ट आदाय हिम-निर्झर-शीकरान् सुमनोभिः परिष्वक्तो ववाव् उत्तम्भयन् स्मरम्
12,8,21,udyac-candra-niśā-vaktraḥ pravāla-stabakālibhiḥ gopa-druma-latā-jālais tatrāsīt kusumākaraḥ,उद्यच्-चन्द्र-निशा-वक्त्रः प्रवाल-स्तबकालिभिः गोप-द्रुम-लता-जालैस् तत्रासीत् कुसुमाकरः
12,8,22,anvīyamāno gandharvair gīta-vāditra-yūthakaiḥ adṛśyatātta-cāpeṣuḥ svaḥ-strī-yūtha-patiḥ smaraḥ,अन्वीयमानो गन्धर्वैर् गीत-वादित्र-यूथकैः अदृश्यतात्त-चापेषुः स्वः-स्त्री-यूथ-पतिः स्मरः
12,8,23,hutvāgniṃ samupāsīnaṃ dadṛśuḥ śakra-kiṅkarāḥ mīlitākṣaṃ durādharṣaṃ mūrtimantam ivānalam,हुत्वाग्निं समुपासीनं ददृशुः शक्र-किङ्कराः मीलिताक्षं दुराधर्षं मूर्तिमन्तम् इवानलम्
12,8,24,nanṛtus tasya purataḥ striyo 'tho gāyakā jaguḥ mṛdaṅga-vīṇā-paṇavair vādyaṃ cakrur mano-ramam,ननृतुस् तस्य पुरतः स्त्रियो ऽथो गायका जगुः मृदङ्ग-वीणा-पणवैर् वाद्यं चक्रुर् मनो-रमम्
12,8,25,sandadhe 'straṃ sva-dhanuṣi kāmaḥ pañca-mukhaṃ tadā madhur mano rajas-toka indra-bhṛtyā vyakampayan,सन्दधे ऽस्त्रं स्व-धनुषि कामः पञ्च-मुखं तदा मधुर् मनो रजस्-तोक इन्द्र-भृत्या व्यकम्पयन्
12,8,26,krīḍantyāḥ puñjikasthalyāḥ kandukaiḥ stana-gauravāt bhṛśam udvigna-madhyāyāḥ keśa-visraṃsita-srajaḥ,क्रीडन्त्याः पुञ्जिकस्थल्याः कन्दुकैः स्तन-गौरवात् भृशम् उद्विग्न-मध्यायाः केश-विस्रंसित-स्रजः
12,8,27,itas tato bhramad-dṛṣṭeś calantyā anu kandukam vāyur jahāra tad-vāsaḥ sūkṣmaṃ truṭita-mekhalam,इतस् ततो भ्रमद्-दृष्टेश् चलन्त्या अनु कन्दुकम् वायुर् जहार तद्-वासः सूक्ष्मं त्रुटित-मेखलम्
12,8,28,visasarja tadā bāṇaṃ matvā taṃ sva-jitaṃ smaraḥ sarvaṃ tatrābhavan mogham anīśasya yathodyamaḥ,विससर्ज तदा बाणं मत्वा तं स्व-जितं स्मरः सर्वं तत्राभवन् मोघम् अनीशस्य यथोद्यमः
12,8,29,ta ittham apakurvanto munes tat-tejasā mune dahyamānā nivavṛtuḥ prabodhyāhim ivārbhakāḥ,त इत्थम् अपकुर्वन्तो मुनेस् तत्-तेजसा मुने दह्यमाना निववृतुः प्रबोध्याहिम् इवार्भकाः
12,8,30,itīndrānucarair brahman dharṣito 'pi mahā-muniḥ yan nāgād ahamo bhāvaṃ na tac citraṃ mahatsu hi,इतीन्द्रानुचरैर् ब्रह्मन् धर्षितो ऽपि महा-मुनिः यन् नागाद् अहमो भावं न तच् चित्रं महत्सु हि
12,8,31,dṛṣṭvā nistejasaṃ kāmaṃ sa-gaṇaṃ bhagavān svarāṭ śrutvānubhāvaṃ brahmarṣer vismayaṃ samagāt param,दृष्ट्वा निस्तेजसं कामं स-गणं भगवान् स्वराट् श्रुत्वानुभावं ब्रह्मर्षेर् विस्मयं समगात् परम्
12,8,32,tasyaivaṃ yuñjataś cittaṃ tapaḥ-svādhyāya-saṃyamaiḥ anugrahāyāvirāsīn nara-nārāyaṇo hariḥ,तस्यैवं युञ्जतश् चित्तं तपः-स्वाध्याय-संयमैः अनुग्रहायाविरासीन् नर-नारायणो हरिः
12,8,33,tau śukla-kṛṣṇau nava-kañja-locanau catur-bhujau raurava-valkalāmbarau amp;pavitra-pāṇī upavītakaṃ tri-vṛt kamaṇḍaluṃ daṇḍam ṛjuṃ ca vaiṇavam,तौ शुक्ल-कृष्णौ नव-कञ्ज-लोचनौ चतुर्-भुजौ रौरव-वल्कलाम्बरौ अम्प्;पवित्र-पाणी उपवीतकं त्रि-वृत् कमण्डलुं दण्डम् ऋजुं च वैणवम्
12,8,34,padmākṣa-mālām uta jantu-mārjanaṃ vedaṃ ca sākṣāt tapa eva rūpiṇau padmākṣa-mālām uta jantu-mārjanaṃ vedaṃ ca sākṣāt tapa eva rūpiṇau tapat-taḍid-varṇa-piśaṅga-rociṣā prāṃśū dadhānau vibudharṣabhārcitau,पद्माक्ष-मालाम् उत जन्तु-मार्जनं वेदं च साक्षात् तप एव रूपिणौ पद्माक्ष-मालाम् उत जन्तु-मार्जनं वेदं च साक्षात् तप एव रूपिणौ तपत्-तडिद्-वर्ण-पिशङ्ग-रोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ
12,8,35,te vai bhagavato rūpe nara-nārāyaṇāv ṛṣī dṛṣṭvotthāyādareṇoccair nanāmāṅgena daṇḍa-vat,ते वै भगवतो रूपे नर-नारायणाव् ऋषी दृष्ट्वोत्थायादरेणोच्चैर् ननामाङ्गेन दण्ड-वत्
12,8,36,sa tat-sandarśanānanda- nirvṛtātmendriyāśayaḥ hṛṣṭa-romāśru-pūrṇākṣo na sehe tāv udīkṣitum,स तत्-सन्दर्शनानन्द- निर्वृतात्मेन्द्रियाशयः हृष्ट-रोमाश्रु-पूर्णाक्षो न सेहे ताव् उदीक्षितुम्
12,8,37,utthāya prāñjaliḥ prahva autsukyād āśliṣann iva namo nama itīśānau babhāśe gadgadākṣaram,उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह्व औत्सुक्याद् आश्लिषन्न् इव नमो नम इतीशानौ बभाशे गद्गदाक्षरम्
12,8,38,tayor āsanam ādāya pādayor avanijya ca arhaṇenānulepena dhūpa-mālyair apūjayat,तयोर् आसनम् आदाय पादयोर् अवनिज्य च अर्हणेनानुलेपेन धूप-माल्यैर् अपूजयत्
12,8,39,sukham āsanam āsīnau prasādābhimukhau munī punar ānamya pādābhyāṃ gariṣṭhāv idam abravīt,सुखम् आसनम् आसीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी पुनर् आनम्य पादाभ्यां गरिष्ठाव् इदम् अब्रवीत्
12,8,40,bhp_12.08.040 śrī-mārkaṇḍeya uvāca kiṃ varṇaye tava vibho yad-udīrito 'suḥ saṃspandate tam anu vāṅ-mana-indriyāṇi kiṃ varṇaye tava vibho yad-udīrito 'suḥ saṃspandate tam anu vāṅ-mana-indriyāṇi spandanti vai tanu-bhṛtām aja-śarvayoś ca svasyāpy athāpi bhajatām asi bhāva-bandhuḥ,भ्प्_१२.०८.०४० श्री-मार्कण्डेय उवाच किं वर्णये तव विभो यद्-उदीरितो ऽसुः संस्पन्दते तम् अनु वाङ्-मन-इन्द्रियाणि किं वर्णये तव विभो यद्-उदीरितो ऽसुः संस्पन्दते तम् अनु वाङ्-मन-इन्द्रियाणि स्पन्दन्ति वै तनु-भृताम् अज-शर्वयोश् च स्वस्याप्य् अथापि भजताम् असि भाव-बन्धुः
12,8,41,mūrtī ime bhagavato bhagavaṃs tri-lokyāḥ kṣemāya tāpa-viramāya ca mṛtyu-jityai mūrtī ime bhagavato bhagavaṃs tri-lokyāḥ kṣemāya tāpa-viramāya ca mṛtyu-jityai nānā bibharṣy avitum anya-tanūr yathedaṃ sṛṣṭvā punar grasasi sarvam ivorṇanābhiḥ,मूर्ती इमे भगवतो भगवंस् त्रि-लोक्याः क्षेमाय ताप-विरमाय च मृत्यु-जित्यै मूर्ती इमे भगवतो भगवंस् त्रि-लोक्याः क्षेमाय ताप-विरमाय च मृत्यु-जित्यै नाना बिभर्ष्य् अवितुम् अन्य-तनूर् यथेदं सृष्ट्वा पुनर् ग्रससि सर्वम् इवोर्णनाभिः
12,8,42,tasyāvituḥ sthira-careśitur aṅghri-mūlaṃ yat-sthaṃ na karma-guṇa-kāla-rajaḥ spṛśanti tasyāvituḥ sthira-careśitur aṅghri-mūlaṃ yat-sthaṃ na karma-guṇa-kāla-rajaḥ spṛśanti yad vai stuvanti ninamanti yajanty abhīkṣṇaṃ dhyāyanti veda-hṛdayā munayas tad-āptyai,तस्यावितुः स्थिर-चरेशितुर् अङ्घ्रि-मूलं यत्-स्थं न कर्म-गुण-काल-रजः स्पृशन्ति तस्यावितुः स्थिर-चरेशितुर् अङ्घ्रि-मूलं यत्-स्थं न कर्म-गुण-काल-रजः स्पृशन्ति यद् वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्य् अभीक्ष्णं ध्यायन्ति वेद-हृदया मुनयस् तद्-आप्त्यै
12,8,43,nānyaṃ tavāṅghry-upanayād apavarga-mūrteḥ kṣemaṃ janasya parito-bhiya īśa vidmaḥ nānyaṃ tavāṅghry-upanayād apavarga-mūrteḥ kṣemaṃ janasya parito-bhiya īśa vidmaḥ brahmā bibhety alam ato dvi-parārdha-dhiṣṇyaḥ kālasya te kim uta tat-kṛta-bhautikānām,नान्यं तवाङ्घ्र्य्-उपनयाद् अपवर्ग-मूर्तेः क्षेमं जनस्य परितो-भिय ईश विद्मः नान्यं तवाङ्घ्र्य्-उपनयाद् अपवर्ग-मूर्तेः क्षेमं जनस्य परितो-भिय ईश विद्मः ब्रह्मा बिभेत्य् अलम् अतो द्वि-परार्ध-धिष्ण्यः कालस्य ते किम् उत तत्-कृत-भौतिकानाम्
12,8,44,tad vai bhajāmy ṛta-dhiyas tava pāda-mūlaṃ hitvedam ātma-cchadi cātma-guroḥ parasya tad vai bhajāmy ṛta-dhiyas tava pāda-mūlaṃ hitvedam ātma-cchadi cātma-guroḥ parasya dehādy apārtham asad antyam abhijña-mātraṃ vindeta te tarhi sarva-manīṣitārtham,तद् वै भजाम्य् ऋत-धियस् तव पाद-मूलं हित्वेदम् आत्म-च्छदि चात्म-गुरोः परस्य तद् वै भजाम्य् ऋत-धियस् तव पाद-मूलं हित्वेदम् आत्म-च्छदि चात्म-गुरोः परस्य देहाद्य् अपार्थम् असद् अन्त्यम् अभिज्ञ-मात्रं विन्देत ते तर्हि सर्व-मनीषितार्थम्
12,8,45,sattvaṃ rajas tama itīśa tavātma-bandho māyā-mayāḥ sthiti-layodaya-hetavo 'sya sattvaṃ rajas tama itīśa tavātma-bandho māyā-mayāḥ sthiti-layodaya-hetavo 'sya līlā dhṛtā yad api sattva-mayī praśāntyai nānye nṛṇāṃ vyasana-moha-bhiyaś ca yābhyām,सत्त्वं रजस् तम इतीश तवात्म-बन्धो माया-मयाः स्थिति-लयोदय-हेतवो ऽस्य सत्त्वं रजस् तम इतीश तवात्म-बन्धो माया-मयाः स्थिति-लयोदय-हेतवो ऽस्य लीला धृता यद् अपि सत्त्व-मयी प्रशान्त्यै नान्ये नृणां व्यसन-मोह-भियश् च याभ्याम्
12,8,46,tasmāt taveha bhagavann atha tāvakānāṃ śuklāṃ tanuṃ sva-dayitāṃ kuśalā bhajanti tasmāt taveha bhagavann atha tāvakānāṃ śuklāṃ tanuṃ sva-dayitāṃ kuśalā bhajanti yat sātvatāḥ puruṣa-rūpam uśanti sattvaṃ loko yato 'bhayam utātma-sukhaṃ na cānyat,तस्मात् तवेह भगवन्न् अथ तावकानां शुक्लां तनुं स्व-दयितां कुशला भजन्ति तस्मात् तवेह भगवन्न् अथ तावकानां शुक्लां तनुं स्व-दयितां कुशला भजन्ति यत् सात्वताः पुरुष-रूपम् उशन्ति सत्त्वं लोको यतो ऽभयम् उतात्म-सुखं न चान्यत्
12,8,47,tasmai namo bhagavate puruṣāya bhūmne viśvāya viśva-gurave para-daivatāya tasmai namo bhagavate puruṣāya bhūmne viśvāya viśva-gurave para-daivatāya nārāyaṇāya ṛṣaye ca narottamāya haṃsāya saṃyata-gire nigameśvarāya,तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विश्वाय विश्व-गुरवे पर-दैवताय तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विश्वाय विश्व-गुरवे पर-दैवताय नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय हंसाय संयत-गिरे निगमेश्वराय
12,8,48,yaṃ vai na veda vitathākṣa-pathair bhramad-dhīḥ santaṃ svakeṣv asuṣu hṛdy api dṛk-patheṣu yaṃ vai na veda vitathākṣa-pathair bhramad-dhīḥ santaṃ svakeṣv asuṣu hṛdy api dṛk-patheṣu tan-māyayāvṛta-matiḥ sa u eva sākṣād ādyas tavākhila-guror upasādya vedam,यं वै न वेद वितथाक्ष-पथैर् भ्रमद्-धीः सन्तं स्वकेष्व् असुषु हृद्य् अपि दृक्-पथेषु यं वै न वेद वितथाक्ष-पथैर् भ्रमद्-धीः सन्तं स्वकेष्व् असुषु हृद्य् अपि दृक्-पथेषु तन्-माययावृत-मतिः स उ एव साक्षाद् आद्यस् तवाखिल-गुरोर् उपसाद्य वेदम्
12,8,49,yad-darśanaṃ nigama ātma-rahaḥ-prakāśaṃ muhyanti yatra kavayo 'ja-parā yatantaḥ yad-darśanaṃ nigama ātma-rahaḥ-prakāśaṃ muhyanti yatra kavayo 'ja-parā yatantaḥ taṃ sarva-vāda-viṣaya-pratirūpa-śīlaṃ vande mahā-puruṣam ātma-nigūḍha-bodham,यद्-दर्शनं निगम आत्म-रहः-प्रकाशं मुह्यन्ति यत्र कवयो ऽज-परा यतन्तः यद्-दर्शनं निगम आत्म-रहः-प्रकाशं मुह्यन्ति यत्र कवयो ऽज-परा यतन्तः तं सर्व-वाद-विषय-प्रतिरूप-शीलं वन्दे महा-पुरुषम् आत्म-निगूढ-बोधम्
12,9,1,bhp_12.09.001 sūta uvāca saṃstuto bhagavān itthaṃ mārkaṇḍeyena dhīmatā nārāyaṇo nara-sakhaḥ prīta āha bhṛgūdvaham,भ्प्_१२.०९.००१ सूत उवाच संस्तुतो भगवान् इत्थं मार्कण्डेयेन धीमता नारायणो नर-सखः प्रीत आह भृगूद्वहम्
12,9,2,bhp_12.09.002 śrī-bhagavān uvāca bho bho brahmarṣi-varyo 'si siddha ātma-samādhinā mayi bhaktyānapāyinyā tapaḥ-svādhyāya-saṃyamaiḥ,भ्प्_१२.०९.००२ श्री-भगवान् उवाच भो भो ब्रह्मर्षि-वर्यो ऽसि सिद्ध आत्म-समाधिना मयि भक्त्यानपायिन्या तपः-स्वाध्याय-संयमैः
12,9,3,vayaṃ te parituṣṭāḥ sma tvad-bṛhad-vrata-caryayā varaṃ pratīccha bhadraṃ te vara-do 'smi tvad-īpsitam,वयं ते परितुष्टाः स्म त्वद्-बृहद्-व्रत-चर्यया वरं प्रतीच्छ भद्रं ते वर-दो ऽस्मि त्वद्-ईप्सितम्
12,9,4,bhp_12.09.004 śrī-ṛṣir uvāca jitaṃ te deva-deveśa prapannārti-harācyuta vareṇaitāvatālaṃ no yad bhavān samadṛśyata,भ्प्_१२.०९.००४ श्री-ऋषिर् उवाच जितं ते देव-देवेश प्रपन्नार्ति-हराच्युत वरेणैतावतालं नो यद् भवान् समदृश्यत
12,9,5,gṛhītvājādayo yasya śrīmat-pādābja-darśanam manasā yoga-pakvena sa bhavān me 'kṣi-gocaraḥ,गृहीत्वाजादयो यस्य श्रीमत्-पादाब्ज-दर्शनम् मनसा योग-पक्वेन स भवान् मे ऽक्षि-गोचरः
12,9,6,athāpy ambuja-patrākṣa puṇya-śloka-śikhāmaṇe drakṣye māyāṃ yayā lokaḥ sa-pālo veda sad-bhidām,अथाप्य् अम्बुज-पत्राक्ष पुण्य-श्लोक-शिखामणे द्रक्ष्ये मायां यया लोकः स-पालो वेद सद्-भिदाम्
12,9,7,bhp_12.09.007 sūta uvāca itīḍito 'rcitaḥ kāmam ṛṣiṇā bhagavān mune tatheti sa smayan prāgād badary-āśramam īśvaraḥ,भ्प्_१२.०९.००७ सूत उवाच इतीडितो ऽर्चितः कामम् ऋषिणा भगवान् मुने तथेति स स्मयन् प्रागाद् बदर्य्-आश्रमम् ईश्वरः
12,9,8,tam eva cintayann artham ṛṣiḥ svāśrama eva saḥ vasann agny-arka-somāmbu- bhū-vāyu-viyad-ātmasu,तम् एव चिन्तयन्न् अर्थम् ऋषिः स्वाश्रम एव सः वसन्न् अग्न्य्-अर्क-सोमाम्बु- भू-वायु-वियद्-आत्मसु
12,9,9,dhyāyan sarvatra ca hariṃ bhāva-dravyair apūjayat kvacit pūjāṃ visasmāra prema-prasara-samplutaḥ,ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भाव-द्रव्यैर् अपूजयत् क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेम-प्रसर-सम्प्लुतः
12,9,10,tasyaikadā bhṛgu-śreṣṭha puṣpabhadrā-taṭe muneḥ upāsīnasya sandhyāyāṃ brahman vāyur abhūn mahān,तस्यैकदा भृगु-श्रेष्ठ पुष्पभद्रा-तटे मुनेः उपासीनस्य सन्ध्यायां ब्रह्मन् वायुर् अभून् महान्
12,9,11,taṃ caṇḍa-śabdaṃ samudīrayantaṃ balāhakā anv abhavan karālāḥ akṣa-sthaviṣṭhā mumucus taḍidbhiḥ svananta uccair abhi varṣa-dhārāḥ,तं चण्ड-शब्दं समुदीरयन्तं बलाहका अन्व् अभवन् करालाः अक्ष-स्थविष्ठा मुमुचुस् तडिद्भिः स्वनन्त उच्चैर् अभि वर्ष-धाराः
12,9,12,tato vyadṛśyanta catuḥ samudrāḥ samantataḥ kṣmā-talam āgrasantaḥ samīra-vegormibhir ugra-nakra- mahā-bhayāvarta-gabhīra-ghoṣāḥ,ततो व्यदृश्यन्त चतुः समुद्राः समन्ततः क्ष्मा-तलम् आग्रसन्तः समीर-वेगोर्मिभिर् उग्र-नक्र- महा-भयावर्त-गभीर-घोषाः
12,9,13,antar bahiś cādbhir ati-dyubhiḥ kharaiḥ śatahradābhir upatāpitaṃ jagat amp;catur-vidhaṃ vīkṣya sahātmanā munir jalāplutāṃ kṣmāṃ vimanāḥ samatrasat,अन्तर् बहिश् चाद्भिर् अति-द्युभिः खरैः शतह्रदाभिर् उपतापितं जगत् अम्प्;चतुर्-विधं वीक्ष्य सहात्मना मुनिर् जलाप्लुतां क्ष्मां विमनाः समत्रसत्
12,9,14,tasyaivam udvīkṣata ūrmi-bhīṣaṇaḥ prabhañjanāghūrṇita-vār mahārṇavaḥ āpūryamāṇo varaṣadbhir ambudaiḥ kṣmām apyadhād dvīpa-varṣādribhiḥ samam,तस्यैवम् उद्वीक्षत ऊर्मि-भीषणः प्रभञ्जनाघूर्णित-वार् महार्णवः आपूर्यमाणो वरषद्भिर् अम्बुदैः क्ष्माम् अप्यधाद् द्वीप-वर्षाद्रिभिः समम्
12,9,15,sa-kṣmāntarikṣaṃ sa-divaṃ sa-bhā-gaṇaṃ trai-lokyam āsīt saha digbhir āplutam amp;sa eka evorvarito mahā-munir babhrāma vikṣipya jaṭā jaḍāndha-vat,स-क्ष्मान्तरिक्षं स-दिवं स-भा-गणं त्रै-लोक्यम् आसीत् सह दिग्भिर् आप्लुतम् अम्प्;स एक एवोर्वरितो महा-मुनिर् बभ्राम विक्षिप्य जटा जडान्ध-वत्
12,9,16,kṣut-tṛṭ-parīto makarais timiṅgilair upadruto vīci-nabhasvatāhataḥ kṣut-tṛṭ-parīto makarais timiṅgilair upadruto vīci-nabhasvatāhataḥ tamasy apāre patito bhraman diśo na veda khaṃ gāṃ ca pariśrameṣitaḥ,क्षुत्-तृट्-परीतो मकरैस् तिमिङ्गिलैर् उपद्रुतो वीचि-नभस्वताहतः क्षुत्-तृट्-परीतो मकरैस् तिमिङ्गिलैर् उपद्रुतो वीचि-नभस्वताहतः तमस्य् अपारे पतितो भ्रमन् दिशो न वेद खं गां च परिश्रमेषितः
12,9,17,kracin magno mahāvarte taralais tāḍitaḥ kvacit yādobhir bhakṣyate kvāpi svayam anyonya-ghātibhiḥ,क्रचिन् मग्नो महावर्ते तरलैस् ताडितः क्वचित् यादोभिर् भक्ष्यते क्वापि स्वयम् अन्योन्य-घातिभिः
12,9,18,kvacic chokaṃ kvacin mohaṃ kvacid duḥkhaṃ sukhaṃ bhayam kvacin mṛtyum avāpnoti vyādhy-ādibhir utārditaḥ,क्वचिच् छोकं क्वचिन् मोहं क्वचिद् दुःखं सुखं भयम् क्वचिन् मृत्युम् अवाप्नोति व्याध्य्-आदिभिर् उतार्दितः
12,9,19,ayutāyata-varṣāṇāṃ sahasrāṇi śatāni ca vyatīyur bhramatas tasmin viṣṇu-māyāvṛtātmanaḥ,अयुतायत-वर्षाणां सहस्राणि शतानि च व्यतीयुर् भ्रमतस् तस्मिन् विष्णु-मायावृतात्मनः
12,9,20,sa kadācid bhramaṃs tasmin pṛthivyāḥ kakudi dvijaḥ nyāgrodha-potaṃ dadṛśe phala-pallava-śobhitam,स कदाचिद् भ्रमंस् तस्मिन् पृथिव्याः ककुदि द्विजः न्याग्रोध-पोतं ददृशे फल-पल्लव-शोभितम्
12,9,21,prāg-uttarasyāṃ śākhāyāṃ tasyāpi dadṛśe śiśum śayānaṃ parṇa-puṭake grasantaṃ prabhayā tamaḥ,प्राग्-उत्तरस्यां शाखायां तस्यापि ददृशे शिशुम् शयानं पर्ण-पुटके ग्रसन्तं प्रभया तमः
12,9,22,mahā-marakata-śyāmaṃ śrīmad-vadana-paṅkajam kambu-grīvaṃ mahoraskaṃ su-nasaṃ sundara-bhruvam,महा-मरकत-श्यामं श्रीमद्-वदन-पङ्कजम् कम्बु-ग्रीवं महोरस्कं सु-नसं सुन्दर-भ्रुवम्
12,9,23,śvāsaijad-alakābhātaṃ kambu-śrī-karṇa-dāḍimam vidrumādhara-bhāseṣac- choṇāyita-sudhā-smitam,श्वासैजद्-अलकाभातं कम्बु-श्री-कर्ण-दाडिमम् विद्रुमाधर-भासेषच्- छोणायित-सुधा-स्मितम्
12,9,24,padma-garbhāruṇāpāṅgaṃ hṛdya-hāsāvalokanam śvāsaijad-vali-saṃvigna- nimna-nābhi-dalodaram,पद्म-गर्भारुणापाङ्गं हृद्य-हासावलोकनम् श्वासैजद्-वलि-संविग्न- निम्न-नाभि-दलोदरम्
12,9,25,cārv-aṅgulibhyāṃ pāṇibhyām unnīya caraṇāmbujam mukhe nidhāya viprendro dhayantaṃ vīkṣya vismitaḥ,चार्व्-अङ्गुलिभ्यां पाणिभ्याम् उन्नीय चरणाम्बुजम् मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मितः
12,9,26,tad-darśanād vīta-pariśramo mudā protphulla-hṛt-paulma-vilocanāmbujaḥ prahṛṣṭa-romādbhuta-bhāva-śaṅkitaḥ praṣṭuṃ puras taṃ prasasāra bālakam,तद्-दर्शनाद् वीत-परिश्रमो मुदा प्रोत्फुल्ल-हृत्-पौल्म-विलोचनाम्बुजः प्रहृष्ट-रोमाद्भुत-भाव-शङ्कितः प्रष्टुं पुरस् तं प्रससार बालकम्
12,9,27,tāvac chiśor vai śvasitena bhārgavaḥ so 'ntaḥ śarīraṃ maśako yathāviśat amp;tatrāpy ado nyastam acaṣṭa kṛtsnaśo yathā purāmuhyad atīva vismitaḥ,तावच् छिशोर् वै श्वसितेन भार्गवः सो ऽन्तः शरीरं मशको यथाविशत् अम्प्;तत्राप्य् अदो न्यस्तम् अचष्ट कृत्स्नशो यथा पुरामुह्यद् अतीव विस्मितः
12,9,28,khaṃ rodasī bhā-gaṇān adri-sāgarān dvīpān sa-varṣān kakubhaḥ surāsurān vanāni deśān saritaḥ purākarān kheṭān vrajān āśrama-varṇa-vṛttayaḥ,खं रोदसी भा-गणान् अद्रि-सागरान् द्वीपान् स-वर्षान् ककुभः सुरासुरान् वनानि देशान् सरितः पुराकरान् खेटान् व्रजान् आश्रम-वर्ण-वृत्तयः
12,9,29,mahānti bhūtāny atha bhautikāny asau kālaṃ ca nānā-yuga-kalpa-kalpanam yat kiñcid anyad vyavahāra-kāraṇaṃ dadarśa viśvaṃ sad ivāvabhāsitam,महान्ति भूतान्य् अथ भौतिकान्य् असौ कालं च नाना-युग-कल्प-कल्पनम् यत् किञ्चिद् अन्यद् व्यवहार-कारणं ददर्श विश्वं सद् इवावभासितम्
12,9,30,himālayaṃ puṣpavahāṃ ca tāṃ nadīṃ nijāśramaṃ yatra ṛṣī apaśyata viśvaṃ vipaśyañ chvasitāc chiśor vai bahir nirasto nyapatal layābdhau,हिमालयं पुष्पवहां च तां नदीं निजाश्रमं यत्र ऋषी अपश्यत विश्वं विपश्यञ् छ्वसिताच् छिशोर् वै बहिर् निरस्तो न्यपतल् लयाब्धौ
12,9,31,tasmin pṛthivyāḥ kakudi prarūḍhaṃ vaṭaṃ ca tat-parṇa-puṭe śayānam tokaṃ ca tat-prema-sudhā-smitena nirīkṣito 'pāṅga-nirīkṣaṇena,तस्मिन् पृथिव्याः ककुदि प्ररूढं वटं च तत्-पर्ण-पुटे शयानम् तोकं च तत्-प्रेम-सुधा-स्मितेन निरीक्षितो ऽपाङ्ग-निरीक्षणेन
12,9,32,atha taṃ bālakaṃ vīkṣya netrābhyāṃ dhiṣṭhitaṃ hṛdi abhyayād ati-saṅkliṣṭaḥ pariṣvaktum adhokṣajam,अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि अभ्ययाद् अति-सङ्क्लिष्टः परिष्वक्तुम् अधोक्षजम्
12,9,33,tāvat sa bhagavān sākṣād yogādhīśo guhā-śayaḥ antardadha ṛṣeḥ sadyo yathehānīśa-nirmitā,तावत् स भगवान् साक्षाद् योगाधीशो गुहा-शयः अन्तर्दध ऋषेः सद्यो यथेहानीश-निर्मिता
12,9,34,tam anv atha vaṭo brahman salilaṃ loka-samplavaḥ tirodhāyi kṣaṇād asya svāśrame pūrva-vat sthitaḥ,तम् अन्व् अथ वटो ब्रह्मन् सलिलं लोक-सम्प्लवः तिरोधायि क्षणाद् अस्य स्वाश्रमे पूर्व-वत् स्थितः
12,10,1,bhp_12.10.001 sūta uvāca sa evam anubhūyedaṃ nārāyaṇa-vinirmitam vaibhavaṃ yoga-māyāyās tam eva śaraṇaṃ yayau,भ्प्_१२.१०.००१ सूत उवाच स एवम् अनुभूयेदं नारायण-विनिर्मितम् वैभवं योग-मायायास् तम् एव शरणं ययौ
12,10,2,bhp_12.10.002 śrī-mārkaṇḍeya uvāca prapanno 'smy aṅghri-mūlaṃ te prapannābhaya-daṃ hare yan-māyayāpi vibudhā muhyanti jñāna-kāśayā,भ्प्_१२.१०.००२ श्री-मार्कण्डेय उवाच प्रपन्नो ऽस्म्य् अङ्घ्रि-मूलं ते प्रपन्नाभय-दं हरे यन्-माययापि विबुधा मुह्यन्ति ज्ञान-काशया
12,10,3,bhp_12.10.003 sūta uvāca tam evaṃ nibhṛtātmānaṃ vṛṣeṇa divi paryaṭan rudrāṇyā bhagavān rudro dadarśa sva-gaṇair vṛtaḥ,भ्प्_१२.१०.००३ सूत उवाच तम् एवं निभृतात्मानं वृषेण दिवि पर्यटन् रुद्राण्या भगवान् रुद्रो ददर्श स्व-गणैर् वृतः
12,10,4,athomā tam ṛṣiṃ vīkṣya giriśaṃ samabhāṣata paśyemaṃ bhagavan vipraṃ nibhṛtātmendriyāśayam,अथोमा तम् ऋषिं वीक्ष्य गिरिशं समभाषत पश्येमं भगवन् विप्रं निभृतात्मेन्द्रियाशयम्
12,10,5,nibhṛtoda-jhaṣa-vrāto vātāpāye yathārṇavaḥ kurv asya tapasaḥ sākṣāt saṃsiddhiṃ siddhi-do bhavān,निभृतोद-झष-व्रातो वातापाये यथार्णवः कुर्व् अस्य तपसः साक्षात् संसिद्धिं सिद्धि-दो भवान्
12,10,6,bhp_12.10.006 śrī-bhagavān uvāca naivecchaty āśiṣaḥ kvāpi brahmarṣir mokṣam apy uta bhaktiṃ parāṃ bhagavati labdhavān puruṣe 'vyaye,भ्प्_१२.१०.००६ श्री-भगवान् उवाच नैवेच्छत्य् आशिषः क्वापि ब्रह्मर्षिर् मोक्षम् अप्य् उत भक्तिं परां भगवति लब्धवान् पुरुषे ऽव्यये
12,10,7,athāpi saṃvadiṣyāmo bhavāny etena sādhunā ayaṃ hi paramo lābho nṛṇāṃ sādhu-samāgamaḥ,अथापि संवदिष्यामो भवान्य् एतेन साधुना अयं हि परमो लाभो नृणां साधु-समागमः
12,10,8,bhp_12.10.008 sūta uvāca ity uktvā tam upeyāya bhagavān sa satāṃ gatiḥ īśānaḥ sarva-vidyānām īśvaraḥ sarva-dehinām,भ्प्_१२.१०.००८ सूत उवाच इत्य् उक्त्वा तम् उपेयाय भगवान् स सतां गतिः ईशानः सर्व-विद्यानाम् ईश्वरः सर्व-देहिनाम्
12,10,9,tayor āgamanaṃ sākṣād īśayor jagad-ātmanoḥ na veda ruddha-dhī-vṛttir ātmānaṃ viśvam eva ca,तयोर् आगमनं साक्षाद् ईशयोर् जगद्-आत्मनोः न वेद रुद्ध-धी-वृत्तिर् आत्मानं विश्वम् एव च
12,10,10,bhagavāṃs tad abhijñāya giriśo yoga-māyayā āviśat tad-guhākāśaṃ vāyuś chidram iveśvaraḥ,भगवांस् तद् अभिज्ञाय गिरिशो योग-मायया आविशत् तद्-गुहाकाशं वायुश् छिद्रम् इवेश्वरः
12,10,11,ātmany api śivaṃ prāptaṃ taḍit-piṅga-jaṭā-dharam try-akṣaṃ daśa-bhujaṃ prāṃśum udyantam iva bhāskaram,आत्मन्य् अपि शिवं प्राप्तं तडित्-पिङ्ग-जटा-धरम् त्र्य्-अक्षं दश-भुजं प्रांशुम् उद्यन्तम् इव भास्करम्
12,10,12,vyāghra-carmāmbaraṃ śūla- dhanur-iṣv-asi-carmabhiḥ akṣa-mālā-ḍamaruka- kapālaṃ paraśuṃ saha,व्याघ्र-चर्माम्बरं शूल- धनुर्-इष्व्-असि-चर्मभिः अक्ष-माला-डमरुक- कपालं परशुं सह
12,10,13,bibhrāṇaṃ sahasā bhātaṃ vicakṣya hṛdi vismitaḥ kim idaṃ kuta eveti samādher virato muniḥ,बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मितः किम् इदं कुत एवेति समाधेर् विरतो मुनिः
12,10,14,netre unmīlya dadṛśe sa-gaṇaṃ somayāgatam rudraṃ tri-lokaika-guruṃ nanāma śirasā muniḥ,नेत्रे उन्मील्य ददृशे स-गणं सोमयागतम् रुद्रं त्रि-लोकैक-गुरुं ननाम शिरसा मुनिः
12,10,15,tasmai saparyāṃ vyadadhāt sa-gaṇāya sahomayā svāgatāsana-pādyārghya- gandha-srag-dhūpa-dīpakaiḥ,तस्मै सपर्यां व्यदधात् स-गणाय सहोमया स्वागतासन-पाद्यार्घ्य- गन्ध-स्रग्-धूप-दीपकैः
12,10,16,āha tv ātmānubhāvena pūrṇa-kāmasya te vibho karavāma kim īśāna yenedaṃ nirvṛtaṃ jagat,आह त्व् आत्मानुभावेन पूर्ण-कामस्य ते विभो करवाम किम् ईशान येनेदं निर्वृतं जगत्
12,10,17,namaḥ śivāya śāntāya sattvāya pramṛḍāya ca rajo-juṣe 'tha ghorāya namas tubhyaṃ tamo-juṣe,नमः शिवाय शान्ताय सत्त्वाय प्रमृडाय च रजो-जुषे ऽथ घोराय नमस् तुभ्यं तमो-जुषे
12,10,18,bhp_12.10.018 sūta uvāca evaṃ stutaḥ sa bhagavān ādi-devaḥ satāṃ gatiḥ parituṣṭaḥ prasannātmā prahasaṃs tam abhāṣata,भ्प्_१२.१०.०१८ सूत उवाच एवं स्तुतः स भगवान् आदि-देवः सतां गतिः परितुष्टः प्रसन्नात्मा प्रहसंस् तम् अभाषत
12,10,19,bhp_12.10.019 śrī-bhagavān uvāca varaṃ vṛṇīṣva naḥ kāmaṃ vara-deśā vayaṃ trayaḥ amoghaṃ darśanaṃ yeṣāṃ martyo yad vindate 'mṛtam,भ्प्_१२.१०.०१९ श्री-भगवान् उवाच वरं वृणीष्व नः कामं वर-देशा वयं त्रयः अमोघं दर्शनं येषां मर्त्यो यद् विन्दते ऽमृतम्
12,10,20,brāhmaṇāḥ sādhavaḥ śāntā niḥsaṅgā bhūta-vatsalāḥ ekānta-bhaktā asmāsu nirvairāḥ sama-darśinaḥ,ब्राह्मणाः साधवः शान्ता निःसङ्गा भूत-वत्सलाः एकान्त-भक्ता अस्मासु निर्वैराः सम-दर्शिनः
12,10,21,sa-lokā loka-pālās tān vandanty arcanty upāsate ahaṃ ca bhagavān brahmā svayaṃ ca harir īśvaraḥ,स-लोका लोक-पालास् तान् वन्दन्त्य् अर्चन्त्य् उपासते अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिर् ईश्वरः
12,10,22,na te mayy acyute 'je ca bhidām aṇv api cakṣate nātmanaś ca janasyāpi tad yuṣmān vayam īmahi,न ते मय्य् अच्युते ऽजे च भिदाम् अण्व् अपि चक्षते नात्मनश् च जनस्यापि तद् युष्मान् वयम् ईमहि
12,10,23,na hy am-mayāni tīrthāni na devāś cetanojjhitāḥ te punanty uru-kālena yūyaṃ darśana-mātrataḥ,न ह्य् अम्-मयानि तीर्थानि न देवाश् चेतनोज्झिताः ते पुनन्त्य् उरु-कालेन यूयं दर्शन-मात्रतः
12,10,24,brāhmaṇebhyo namasyāmo ye 'smad-rūpaṃ trayī-mayam bibhraty ātma-samādhāna- tapaḥ-svādhyāya-saṃyamaiḥ,ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामो ये ऽस्मद्-रूपं त्रयी-मयम् बिभ्रत्य् आत्म-समाधान- तपः-स्वाध्याय-संयमैः
12,10,25,śravaṇād darśanād vāpi mahā-pātakino 'pi vaḥ śudhyerann antya-jāś cāpi kim u sambhāṣaṇādibhiḥ,श्रवणाद् दर्शनाद् वापि महा-पातकिनो ऽपि वः शुध्येरन्न् अन्त्य-जाश् चापि किम् उ सम्भाषणादिभिः
12,10,26,bhp_12.10.026 sūta uvāca iti candra-lalāmasya dharma-gahyopabṛṃhitam vaco 'mṛtāyanam ṛṣir nātṛpyat karṇayoḥ piban,भ्प्_१२.१०.०२६ सूत उवाच इति चन्द्र-ललामस्य धर्म-गह्योपबृंहितम् वचो ऽमृतायनम् ऋषिर् नातृप्यत् कर्णयोः पिबन्
12,10,27,sa ciraṃ māyayā viṣṇor bhrāmitaḥ karśito bhṛśam śiva-vāg-amṛta-dhvasta- kleśa-puñjas tam abravīt,स चिरं मायया विष्णोर् भ्रामितः कर्शितो भृशम् शिव-वाग्-अमृत-ध्वस्त- क्लेश-पुञ्जस् तम् अब्रवीत्
12,10,28,bhp_12.10.028 śrī-mārkaṇḍeya uvāca aho īśvara-līleyaṃ durvibhāvyā śarīriṇām yan namantīśitavyāni stuvanti jagad-īśvarāḥ,भ्प्_१२.१०.०२८ श्री-मार्कण्डेय उवाच अहो ईश्वर-लीलेयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् यन् नमन्तीशितव्यानि स्तुवन्ति जगद्-ईश्वराः
12,10,29,dharmaṃ grāhayituṃ prāyaḥ pravaktāraś ca dehinām ācaranty anumodante kriyamāṇaṃ stuvanti ca,धर्मं ग्राहयितुं प्रायः प्रवक्तारश् च देहिनाम् आचरन्त्य् अनुमोदन्ते क्रियमाणं स्तुवन्ति च
12,10,30,naitāvatā bhagavataḥ sva-māyā-maya-vṛttibhiḥ na duṣyetānubhāvas tair māyinaḥ kuhakaṃ yathā,नैतावता भगवतः स्व-माया-मय-वृत्तिभिः न दुष्येतानुभावस् तैर् मायिनः कुहकं यथा
12,10,31,sṛṣṭvedaṃ manasā viśvam ātmanānupraviśya yaḥ guṇaiḥ kurvadbhir ābhāti karteva svapna-dṛg yathā,सृष्ट्वेदं मनसा विश्वम् आत्मनानुप्रविश्य यः गुणैः कुर्वद्भिर् आभाति कर्तेव स्वप्न-दृग् यथा
12,10,32,tasmai namo bhagavate tri-guṇāya guṇātmane kevalāyādvitīyāya gurave brahma-mūrtaye,तस्मै नमो भगवते त्रि-गुणाय गुणात्मने केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्म-मूर्तये
12,10,33,kaṃ vṛṇe nu paraṃ bhūman varaṃ tvad vara-darśanāt yad-darśanāt pūrṇa-kāmaḥ satya-kāmaḥ pumān bhavet,कं वृणे नु परं भूमन् वरं त्वद् वर-दर्शनात् यद्-दर्शनात् पूर्ण-कामः सत्य-कामः पुमान् भवेत्
12,10,34,varam ekaṃ vṛṇe 'thāpi pūrṇāt kāmābhivarṣaṇāt bhagavaty acyutāṃ bhaktiṃ tat-pareṣu tathā tvayi,वरम् एकं वृणे ऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात् भगवत्य् अच्युतां भक्तिं तत्-परेषु तथा त्वयि
12,10,35,bhp_12.10.035 sūta uvāca ity arcito 'bhiṣṭutaś ca muninā sūktayā girā tam āha bhagavāñ charvaḥ śarvayā cābhinanditaḥ,भ्प्_१२.१०.०३५ सूत उवाच इत्य् अर्चितो ऽभिष्टुतश् च मुनिना सूक्तया गिरा तम् आह भगवाञ् छर्वः शर्वया चाभिनन्दितः
12,10,36,kāmo maharṣe sarvo 'yaṃ bhaktimāṃs tvam adhokṣaje ā-kalpāntād yaśaḥ puṇyam ajarāmaratā tathā,कामो महर्षे सर्वो ऽयं भक्तिमांस् त्वम् अधोक्षजे आ-कल्पान्ताद् यशः पुण्यम् अजरामरता तथा
12,10,37,jñānaṃ trai-kālikaṃ brahman vijñānaṃ ca viraktimat brahma-varcasvino bhūyāt purāṇācāryatāstu te,ज्ञानं त्रै-कालिकं ब्रह्मन् विज्ञानं च विरक्तिमत् ब्रह्म-वर्चस्विनो भूयात् पुराणाचार्यतास्तु ते
12,10,38,bhp_12.10.038 sūta uvāca evaṃ varān sa munaye dattvāgāt try-akṣa īśvaraḥ devyai tat-karma kathayann anubhūtaṃ purāmunā,भ्प्_१२.१०.०३८ सूत उवाच एवं वरान् स मुनये दत्त्वागात् त्र्य्-अक्ष ईश्वरः देव्यै तत्-कर्म कथयन्न् अनुभूतं पुरामुना
12,10,39,so 'py avāpta-mahā-yoga- mahimā bhārgavottamaḥ vicaraty adhunāpy addhā harāv ekāntatāṃ gataḥ,सो ऽप्य् अवाप्त-महा-योग- महिमा भार्गवोत्तमः विचरत्य् अधुनाप्य् अद्धा हराव् एकान्ततां गतः
12,10,40,anuvarṇitam etat te mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ anubhūtaṃ bhagavato māyā-vaibhavam adbhutam,अनुवर्णितम् एतत् ते मार्कण्डेयस्य धीमतः अनुभूतं भगवतो माया-वैभवम् अद्भुतम्
12,10,41,etat kecid avidvāṃso māyā-saṃsṛtir ātmanaḥ anādy-āvartitaṃ nṝṇāṃ kādācitkaṃ pracakṣate,एतत् केचिद् अविद्वांसो माया-संसृतिर् आत्मनः अनाद्य्-आवर्तितं नॄणां कादाचित्कं प्रचक्षते
12,10,42,ya evam etad bhṛgu-varya varṇitaṃ rathāṅga-pāṇer anubhāva-bhāvitam saṃśrāvayet saṃśṛṇuyād u tāv ubhau tayor na karmāśaya-saṃsṛtir bhavet,य एवम् एतद् भृगु-वर्य वर्णितं रथाङ्ग-पाणेर् अनुभाव-भावितम् संश्रावयेत् संशृणुयाद् उ ताव् उभौ तयोर् न कर्माशय-संसृतिर् भवेत्
12,11,1,bhp_12.11.001 śrī-śaunaka uvāca athemam arthaṃ pṛcchāmo bhavantaṃ bahu-vittamam samasta-tantra-rāddhānte bhavān bhāgavata tattva-vit,भ्प्_१२.११.००१ श्री-शौनक उवाच अथेमम् अर्थं पृच्छामो भवन्तं बहु-वित्तमम् समस्त-तन्त्र-राद्धान्ते भवान् भागवत तत्त्व-वित्
12,11,2,tāntrikāḥ paricaryāyāṃ kevalasya śriyaḥ pateḥ aṅgopāṅgāyudhākalpaṃ kalpayanti yathā ca yaiḥ,तान्त्रिकाः परिचर्यायां केवलस्य श्रियः पतेः अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यैः
12,11,3,tan no varṇaya bhadraṃ te kriyā-yogaṃ bubhutsatām yena kriyā-naipuṇena martyo yāyād amartyatām,तन् नो वर्णय भद्रं ते क्रिया-योगं बुभुत्सताम् येन क्रिया-नैपुणेन मर्त्यो यायाद् अमर्त्यताम्
12,11,4,bhp_12.11.004 sūta uvāca namaskṛtya gurūn vakṣye vibhūtīr vaiṣṇavīr api yāḥ proktā veda-tantrābhyām ācāryaiḥ padmajādibhiḥ,भ्प्_१२.११.००४ सूत उवाच नमस्कृत्य गुरून् वक्ष्ये विभूतीर् वैष्णवीर् अपि याः प्रोक्ता वेद-तन्त्राभ्याम् आचार्यैः पद्मजादिभिः
12,11,5,māyādyair navabhis tattvaiḥ sa vikāra-mayo virāṭ nirmito dṛśyate yatra sa-citke bhuvana-trayam,मायाद्यैर् नवभिस् तत्त्वैः स विकार-मयो विराट् निर्मितो दृश्यते यत्र स-चित्के भुवन-त्रयम्
12,11,6,etad vai pauruṣaṃ rūpaṃ bhūḥ pādau dyauḥ śiro nabhaḥ nābhiḥ sūryo 'kṣiṇī nāse vāyuḥ karṇau diśaḥ prabhoḥ,एतद् वै पौरुषं रूपं भूः पादौ द्यौः शिरो नभः नाभिः सूर्यो ऽक्षिणी नासे वायुः कर्णौ दिशः प्रभोः
12,11,7,prajāpatiḥ prajananam apāno mṛtyur īśituḥ tad-bāhavo loka-pālā manaś candro bhruvau yamaḥ,प्रजापतिः प्रजननम् अपानो मृत्युर् ईशितुः तद्-बाहवो लोक-पाला मनश् चन्द्रो भ्रुवौ यमः
12,11,8,lajjottaro 'dharo lobho dantā jyotsnā smayo bhramaḥ romāṇi bhūruhā bhūmno meghāḥ puruṣa-mūrdhajāḥ,लज्जोत्तरो ऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रमः रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघाः पुरुष-मूर्धजाः
12,11,9,yāvān ayaṃ vai puruṣo yāvatyā saṃsthayā mitaḥ tāvān asāv api mahā- puruṣo loka-saṃsthayā,यावान् अयं वै पुरुषो यावत्या संस्थया मितः तावान् असाव् अपि महा- पुरुषो लोक-संस्थया
12,11,10,kaustubha-vyapadeśena svātma-jyotir bibharty ajaḥ tat-prabhā vyāpinī sākṣāt śrīvatsam urasā vibhuḥ,कौस्तुभ-व्यपदेशेन स्वात्म-ज्योतिर् बिभर्त्य् अजः तत्-प्रभा व्यापिनी साक्षात् श्रीवत्सम् उरसा विभुः
12,11,11,sva-māyāṃ vana-mālākhyāṃ nānā-guṇa-mayīṃ dadhat vāsaś chando-mayaṃ pītaṃ brahma-sūtraṃ tri-vṛt svaram,स्व-मायां वन-मालाख्यां नाना-गुण-मयीं दधत् वासश् छन्दो-मयं पीतं ब्रह्म-सूत्रं त्रि-वृत् स्वरम्
12,11,12,bibharti sāṅkhyaṃ yogaṃ ca devo makara-kuṇḍale mauliṃ padaṃ pārameṣṭhyaṃ sarva-lokābhayaṅ-karam,बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकर-कुण्डले मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्व-लोकाभयङ्-करम्
12,11,13,avyākṛtam anantākhyam āsanaṃ yad-adhiṣṭhitaḥ dharma-jñānādibhir yuktaṃ sattvaṃ padmam ihocyate,अव्याकृतम् अनन्ताख्यम् आसनं यद्-अधिष्ठितः धर्म-ज्ञानादिभिर् युक्तं सत्त्वं पद्मम् इहोच्यते
12,11,14,ojaḥ-saho-bala-yutaṃ mukhya-tattvaṃ gadāṃ dadhat apāṃ tattvaṃ dara-varaṃ tejas-tattvaṃ sudarśanam,ओजः-सहो-बल-युतं मुख्य-तत्त्वं गदां दधत् अपां तत्त्वं दर-वरं तेजस्-तत्त्वं सुदर्शनम्
12,11,15,nabho-nibhaṃ nabhas-tattvam asiṃ carma tamo-mayam kāla-rūpaṃ dhanuḥ śārṅgaṃ tathā karma-mayeṣudhim,नभो-निभं नभस्-तत्त्वम् असिं चर्म तमो-मयम् काल-रूपं धनुः शार्ङ्गं तथा कर्म-मयेषुधिम्
12,11,16,indriyāṇi śarān āhur ākūtīr asya syandanam tan-mātrāṇy asyābhivyaktiṃ mudrayārtha-kriyātmatām,इन्द्रियाणि शरान् आहुर् आकूतीर् अस्य स्यन्दनम् तन्-मात्राण्य् अस्याभिव्यक्तिं मुद्रयार्थ-क्रियात्मताम्
12,11,17,maṇḍalaṃ deva-yajanaṃ dīkṣā saṃskāra ātmanaḥ paricaryā bhagavata ātmano durita-kṣayaḥ,मण्डलं देव-यजनं दीक्षा संस्कार आत्मनः परिचर्या भगवत आत्मनो दुरित-क्षयः
12,11,18,bhagavān bhaga-śabdārthaṃ līlā-kamalam udvahan dharmaṃ yaśaś ca bhagavāṃś cāmara-vyajane 'bhajat,भगवान् भग-शब्दार्थं लीला-कमलम् उद्वहन् धर्मं यशश् च भगवांश् चामर-व्यजने ऽभजत्
12,11,19,ātapatraṃ tu vaikuṇṭhaṃ dvijā dhāmākuto-bhayam tri-vṛd vedaḥ suparṇākhyo yajñaṃ vahati pūruṣam,आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतो-भयम् त्रि-वृद् वेदः सुपर्णाख्यो यज्ञं वहति पूरुषम्
12,11,20,anapāyinī bhagavatī śṛīḥ sākṣād ātmano hareḥ viṣvakṣenas tantra-mūrtir viditaḥ pārṣadādhipaḥ nandādayo 'ṣṭau dvāḥ-sthāś ca te 'ṇimādyā harer guṇāḥ,अनपायिनी भगवती शृईः साक्षाद् आत्मनो हरेः विष्वक्षेनस् तन्त्र-मूर्तिर् विदितः पार्षदाधिपः नन्दादयो ऽष्टौ द्वाः-स्थाश् च ते ऽणिमाद्या हरेर् गुणाः
12,11,21,vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumnaḥ puruṣaḥ svayam aniruddha iti brahman mūrti-vyūho 'bhidhīyate,वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नः पुरुषः स्वयम् अनिरुद्ध इति ब्रह्मन् मूर्ति-व्यूहो ऽभिधीयते
12,11,22,sa viśvas taijasaḥ prājñas turīya iti vṛttibhiḥ arthendriyāśaya-jñānair bhagavān paribhāvyate,स विश्वस् तैजसः प्राज्ञस् तुरीय इति वृत्तिभिः अर्थेन्द्रियाशय-ज्ञानैर् भगवान् परिभाव्यते
12,11,23,aṅgopāṅgāyudhākalpair bhagavāṃs tac catuṣṭayam bibharti sma catur-mūrtir bhagavān harir īśvaraḥ,अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पैर् भगवांस् तच् चतुष्टयम् बिभर्ति स्म चतुर्-मूर्तिर् भगवान् हरिर् ईश्वरः
12,11,24,dvija-ṛṣabha sa eṣa brahma-yoniḥ svayaṃ-dṛk sva-mahima-paripūrṇo māyayā ca svayaitat amp;sṛjati harati pātīty ākhyayānāvṛtākṣo vivṛta iva niruktas tat-parair ātma-labhyaḥ,द्विज-ऋषभ स एष ब्रह्म-योनिः स्वयं-दृक् स्व-महिम-परिपूर्णो मायया च स्वयैतत् अम्प्;सृजति हरति पातीत्य् आख्ययानावृताक्षो विवृत इव निरुक्तस् तत्-परैर् आत्म-लभ्यः
12,11,25,śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa-sakha vṛṣṇy-ṛṣabhāvani-dhrug- rājanya-vaṃśa-dahanānapavarga-vīrya śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa-sakha vṛṣṇy-ṛṣabhāvani-dhrug- rājanya-vaṃśa-dahanānapavarga-vīrya govinda gopa-vanitā-vraja-bhṛtya-gīta tīrtha-śravaḥ śravaṇa-maṅgala pāhi bhṛtyān,श्री-कृष्ण कृष्ण-सख वृष्ण्य्-ऋषभावनि-ध्रुग्- राजन्य-वंश-दहनानपवर्ग-वीर्य श्री-कृष्ण कृष्ण-सख वृष्ण्य्-ऋषभावनि-ध्रुग्- राजन्य-वंश-दहनानपवर्ग-वीर्य गोविन्द गोप-वनिता-व्रज-भृत्य-गीत तीर्थ-श्रवः श्रवण-मङ्गल पाहि भृत्यान्
12,11,26,ya idaṃ kalya utthāya mahā-puruṣa-lakṣaṇam tac-cittaḥ prayato japtvā brahma veda guhāśayam,य इदं कल्य उत्थाय महा-पुरुष-लक्षणम् तच्-चित्तः प्रयतो जप्त्वा ब्रह्म वेद गुहाशयम्
12,11,27,bhp_12.11.027 śrī-śaunaka uvāca śuko yad āha bhagavān viṣṇu-rātāya śṛṇvate sauro gaṇo māsi māsi nānā vasati saptakaḥ,भ्प्_१२.११.०२७ श्री-शौनक उवाच शुको यद् आह भगवान् विष्णु-राताय शृण्वते सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तकः
12,11,28,teṣāṃ nāmāni karmāṇi niyuktānām adhīśvaraiḥ brūhi naḥ śraddadhānānāṃ vyūhaṃ sūryātmano hareḥ,तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानाम् अधीश्वरैः ब्रूहि नः श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरेः
12,11,29,bhp_12.11.029 sūta uvāca anādy-avidyayā viṣṇor ātmanaḥ sarva-dehinām nirmito loka-tantro 'yaṃ lokeṣu parivartate,भ्प्_१२.११.०२९ सूत उवाच अनाद्य्-अविद्यया विष्णोर् आत्मनः सर्व-देहिनाम् निर्मितो लोक-तन्त्रो ऽयं लोकेषु परिवर्तते
12,11,30,eka eva hi lokānāṃ sūrya ātmādi-kṛd dhariḥ sarva-veda-kriyā-mūlam ṛṣibhir bahudhoditaḥ,एक एव हि लोकानां सूर्य आत्मादि-कृद् धरिः सर्व-वेद-क्रिया-मूलम् ऋषिभिर् बहुधोदितः
12,11,31,kālo deśaḥ kriyā kartā karaṇaṃ kāryam āgamaḥ dravyaṃ phalam iti brahman navadhokto 'jayā hariḥ,कालो देशः क्रिया कर्ता करणं कार्यम् आगमः द्रव्यं फलम् इति ब्रह्मन् नवधोक्तो ऽजया हरिः
12,11,32,madhv-ādiṣu dvādaśasu bhagavān kāla-rūpa-dhṛk loka-tantrāya carati pṛthag dvādaśabhir gaṇaiḥ,मध्व्-आदिषु द्वादशसु भगवान् काल-रूप-धृक् लोक-तन्त्राय चरति पृथग् द्वादशभिर् गणैः
12,11,33,dhātā kṛtasthalī hetir vāsukī rathakṛn mune pulastyas tumburur iti madhu-māsaṃ nayanty amī,धाता कृतस्थली हेतिर् वासुकी रथकृन् मुने पुलस्त्यस् तुम्बुरुर् इति मधु-मासं नयन्त्य् अमी
12,11,34,aryamā pulaho 'thaujāḥ prahetiḥ puñjikasthalī nāradaḥ kacchanīraś ca nayanty ete sma mādhavam,अर्यमा पुलहो ऽथौजाः प्रहेतिः पुञ्जिकस्थली नारदः कच्छनीरश् च नयन्त्य् एते स्म माधवम्
12,11,35,mitro 'triḥ pauruṣeyo 'tha takṣako menakā hahāḥ rathasvana iti hy ete śukra-māsaṃ nayanty amī,मित्रो ऽत्रिः पौरुषेयो ऽथ तक्षको मेनका हहाः रथस्वन इति ह्य् एते शुक्र-मासं नयन्त्य् अमी
12,11,36,vasiṣṭho varuṇo rambhā sahajanyas tathā huhūḥ śukraś citrasvanaś caiva śuci-māsaṃ nayanty amī,वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस् तथा हुहूः शुक्रश् चित्रस्वनश् चैव शुचि-मासं नयन्त्य् अमी
12,11,37,indro viśvāvasuḥ śrotā elāpatras tathāṅgirāḥ pramlocā rākṣaso varyo nabho-māsaṃ nayanty amī,इन्द्रो विश्वावसुः श्रोता एलापत्रस् तथाङ्गिराः प्रम्लोचा राक्षसो वर्यो नभो-मासं नयन्त्य् अमी
12,11,38,vivasvān ugrasenaś ca vyāghra āsāraṇo bhṛguḥ anumlocā śaṅkhapālo nabhasyākhyaṃ nayanty amī,विवस्वान् उग्रसेनश् च व्याघ्र आसारणो भृगुः अनुम्लोचा शङ्खपालो नभस्याख्यं नयन्त्य् अमी
12,11,39,pūṣā dhanañjayo vātaḥ suṣeṇaḥ surucis tathā ghṛtācī gautamaś ceti tapo-māsaṃ nayanty amī,पूषा धनञ्जयो वातः सुषेणः सुरुचिस् तथा घृताची गौतमश् चेति तपो-मासं नयन्त्य् अमी
12,11,40,ṛtur varcā bharadvājaḥ parjanyaḥ senajit tathā viśva airāvataś caiva tapasyākhyaṃ nayanty amī,ऋतुर् वर्चा भरद्वाजः पर्जन्यः सेनजित् तथा विश्व ऐरावतश् चैव तपस्याख्यं नयन्त्य् अमी
12,11,41,athāṃśuḥ kaśyapas tārkṣya ṛtasenas tathorvaśī vidyucchatrur mahāśaṅkhaḥ saho-māsaṃ nayanty amī,अथांशुः कश्यपस् तार्क्ष्य ऋतसेनस् तथोर्वशी विद्युच्छत्रुर् महाशङ्खः सहो-मासं नयन्त्य् अमी
12,11,42,bhagaḥ sphūrjo 'riṣṭanemir ūrṇa āyuś ca pañcamaḥ karkoṭakaḥ pūrvacittiḥ puṣya-māsaṃ nayanty amī,भगः स्फूर्जो ऽरिष्टनेमिर् ऊर्ण आयुश् च पञ्चमः कर्कोटकः पूर्वचित्तिः पुष्य-मासं नयन्त्य् अमी
12,11,43,tvaṣṭā ṛcīka-tanayaḥ kambalaś ca tilottamā brahmāpeto 'tha satajid dhṛtarāṣṭra iṣam-bharāḥ,त्वष्टा ऋचीक-तनयः कम्बलश् च तिलोत्तमा ब्रह्मापेतो ऽथ सतजिद् धृतराष्ट्र इषम्-भराः
12,11,44,viṣṇur aśvataro rambhā sūryavarcāś ca satyajit viśvāmitro makhāpeta ūrja-māsaṃ nayanty amī,विष्णुर् अश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश् च सत्यजित् विश्वामित्रो मखापेत ऊर्ज-मासं नयन्त्य् अमी
12,11,45,etā bhagavato viṣṇor ādityasya vibhūtayaḥ smaratāṃ sandhyayor nṝṇāṃ haranty aṃho dine dine,एता भगवतो विष्णोर् आदित्यस्य विभूतयः स्मरतां सन्ध्ययोर् नॄणां हरन्त्य् अंहो दिने दिने
12,11,46,dvādaśasv api māseṣu devo 'sau ṣaḍbhir asya vai caran samantāt tanute paratreha ca san-matim,द्वादशस्व् अपि मासेषु देवो ऽसौ षड्भिर् अस्य वै चरन् समन्तात् तनुते परत्रेह च सन्-मतिम्
12,11,47,sāmarg-yajurbhis tal-liṅgair ṛṣayaḥ saṃstuvanty amum gandharvās taṃ pragāyanti nṛtyanty apsaraso 'grataḥ,सामर्ग्-यजुर्भिस् तल्-लिङ्गैर् ऋषयः संस्तुवन्त्य् अमुम् गन्धर्वास् तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्य् अप्सरसो ऽग्रतः
12,11,48,unnahyanti rathaṃ nāgā grāmaṇyo ratha-yojakāḥ codayanti rathaṃ pṛṣṭhe nairṛtā bala-śālinaḥ,उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथ-योजकाः चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैरृता बल-शालिनः
12,11,49,vālakhilyāḥ sahasrāṇi ṣaṣṭir brahmarṣayo 'malāḥ purato 'bhimukhaṃ yānti stuvanti stutibhir vibhum,वालखिल्याः सहस्राणि षष्टिर् ब्रह्मर्षयो ऽमलाः पुरतो ऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर् विभुम्
12,11,50,evaṃ hy anādi-nidhano bhagavān harir īśvaraḥ kalpe kalpe svam ātmānaṃ vyūhya lokān avaty ajaḥ,एवं ह्य् अनादि-निधनो भगवान् हरिर् ईश्वरः कल्पे कल्पे स्वम् आत्मानं व्यूह्य लोकान् अवत्य् अजः
12,12,1,bhp_12.12.001 sūta uvāca namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase brahmaṇebhyo namaskṛtya dharmān vakṣye sanātanān,भ्प्_१२.१२.००१ सूत उवाच नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ब्रह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान् वक्ष्ये सनातनान्
12,12,2,etad vaḥ kathitaṃ viprā viṣṇoś caritam adbhutam bhavadbhir yad ahaṃ pṛṣṭo narāṇāṃ puruṣocitam,एतद् वः कथितं विप्रा विष्णोश् चरितम् अद्भुतम् भवद्भिर् यद् अहं पृष्टो नराणां पुरुषोचितम्
12,12,3,atra saṅkīrtitaḥ sākṣāt sarva-pāpa-haro hariḥ nārāyaṇo hṛṣīkeśo bhagavān sātvatām patiḥ,अत्र सङ्कीर्तितः साक्षात् सर्व-पाप-हरो हरिः नारायणो हृषीकेशो भगवान् सात्वताम् पतिः
12,12,4,atra brahma paraṃ guhyaṃ jagataḥ prabhavāpyayam jñānaṃ ca tad-upākhyānaṃ proktaṃ vijñāna-saṃyutam,अत्र ब्रह्म परं गुह्यं जगतः प्रभवाप्ययम् ज्ञानं च तद्-उपाख्यानं प्रोक्तं विज्ञान-संयुतम्
12,12,5,bhakti-yogaḥ samākhyāto vairāgyaṃ ca tad-āśrayam pārīkṣitam upākhyānaṃ nāradākhyānam eva ca,भक्ति-योगः समाख्यातो वैराग्यं च तद्-आश्रयम् पारीक्षितम् उपाख्यानं नारदाख्यानम् एव च
12,12,6,prāyopaveśo rājarṣer vipra-śāpāt parīkṣitaḥ śukasya brahmarṣabhasya saṃvādaś ca parīkṣitaḥ,प्रायोपवेशो राजर्षेर् विप्र-शापात् परीक्षितः शुकस्य ब्रह्मर्षभस्य संवादश् च परीक्षितः
12,12,7,yoga-dhāraṇayotkrāntiḥ saṃvādo nāradājayoḥ avatārānugītaṃ ca sargaḥ prādhāniko 'grataḥ,योग-धारणयोत्क्रान्तिः संवादो नारदाजयोः अवतारानुगीतं च सर्गः प्राधानिको ऽग्रतः
12,12,8,viduroddhava-saṃvādaḥ kṣattṛ-maitreyayos tataḥ purāṇa-saṃhitā-praśno mahā-puruṣa-saṃsthitiḥ,विदुरोद्धव-संवादः क्षत्तृ-मैत्रेययोस् ततः पुराण-संहिता-प्रश्नो महा-पुरुष-संस्थितिः
12,12,9,tataḥ prākṛtikaḥ sargaḥ sapta vaikṛtikāś ca ye tato brahmāṇḍa-sambhūtir vairājaḥ puruṣo yataḥ,ततः प्राकृतिकः सर्गः सप्त वैकृतिकाश् च ये ततो ब्रह्माण्ड-सम्भूतिर् वैराजः पुरुषो यतः
12,12,10,kālasya sthūla-sūkṣmasya gatiḥ padma-samudbhavaḥ bhuva uddharaṇe 'mbhodher hiraṇyākṣa-vadho yathā,कालस्य स्थूल-सूक्ष्मस्य गतिः पद्म-समुद्भवः भुव उद्धरणे ऽम्भोधेर् हिरण्याक्ष-वधो यथा
12,12,11,ūrdhva-tiryag-avāk-sargo rudra-sargas tathaiva ca ardha-nārīśvarasyātha yataḥ svāyambhuvo manuḥ,ऊर्ध्व-तिर्यग्-अवाक्-सर्गो रुद्र-सर्गस् तथैव च अर्ध-नारीश्वरस्याथ यतः स्वायम्भुवो मनुः
12,12,12,śatarūpā ca yā strīṇām ādyā prakṛtir uttamā santāno dharma-patnīnāṃ kardamasya prajāpateḥ,शतरूपा च या स्त्रीणाम् आद्या प्रकृतिर् उत्तमा सन्तानो धर्म-पत्नीनां कर्दमस्य प्रजापतेः
12,12,13,avatāro bhagavataḥ kapilasya mahātmanaḥ devahūtyāś ca saṃvādaḥ kapilena ca dhīmatā,अवतारो भगवतः कपिलस्य महात्मनः देवहूत्याश् च संवादः कपिलेन च धीमता
12,12,14,nava-brahma-samutpattir dakṣa-yajña-vināśanam dhruvasya caritaṃ paścāt pṛthoḥ prācīnabarhiṣaḥ,नव-ब्रह्म-समुत्पत्तिर् दक्ष-यज्ञ-विनाशनम् ध्रुवस्य चरितं पश्चात् पृथोः प्राचीनबर्हिषः
12,12,15,nāradasya ca saṃvādas tataḥ praiyavrataṃ dvijāḥ nābhes tato 'nucaritam ṛṣabhasya bharatasya ca,नारदस्य च संवादस् ततः प्रैयव्रतं द्विजाः नाभेस् ततो ऽनुचरितम् ऋषभस्य भरतस्य च
12,12,16,dvīpa-varṣa-samudrāṇāṃ giri-nady-upavarṇanam jyotiś-cakrasya saṃsthānaṃ pātāla-naraka-sthitiḥ,द्वीप-वर्ष-समुद्राणां गिरि-नद्य्-उपवर्णनम् ज्योतिश्-चक्रस्य संस्थानं पाताल-नरक-स्थितिः
12,12,17,dakṣa-janma pracetobhyas tat-putrīṇāṃ ca santatiḥ yato devāsura-narās tiryaṅ-naga-khagādayaḥ,दक्ष-जन्म प्रचेतोभ्यस् तत्-पुत्रीणां च सन्ततिः यतो देवासुर-नरास् तिर्यङ्-नग-खगादयः
12,12,18,tvāṣṭrasya janma-nidhanaṃ putrayoś ca diter dvijāḥ daityeśvarasya caritaṃ prahrādasya mahātmanaḥ,त्वाष्ट्रस्य जन्म-निधनं पुत्रयोश् च दितेर् द्विजाः दैत्येश्वरस्य चरितं प्रह्रादस्य महात्मनः
12,12,19,manv-antarānukathanaṃ gajendrasya vimokṣaṇam manv-antarāvatārāś ca viṣṇor hayaśirādayaḥ,मन्व्-अन्तरानुकथनं गजेन्द्रस्य विमोक्षणम् मन्व्-अन्तरावताराश् च विष्णोर् हयशिरादयः
12,12,20,kaurmaṃ mātsyaṃ nārasiṃhaṃ vāmanaṃ ca jagat-pateḥ kṣīroda-mathanaṃ tadvad amṛtārthe divaukasām,कौर्मं मात्स्यं नारसिंहं वामनं च जगत्-पतेः क्षीरोद-मथनं तद्वद् अमृतार्थे दिवौकसाम्
12,12,21,devāsura-mahā-yuddhaṃ rāja-vaṃśānukīrtanam ikṣvāku-janma tad-vaṃśaḥ sudyumnasya mahātmanaḥ,देवासुर-महा-युद्धं राज-वंशानुकीर्तनम् इक्ष्वाकु-जन्म तद्-वंशः सुद्युम्नस्य महात्मनः
12,12,22,ilopākhyānam atroktaṃ tāropākhyānam eva ca sūrya-vaṃśānukathanaṃ śaśādādyā nṛgādayaḥ,इलोपाख्यानम् अत्रोक्तं तारोपाख्यानम् एव च सूर्य-वंशानुकथनं शशादाद्या नृगादयः
12,12,23,saukanyaṃ cātha śaryāteḥ kakutsthasya ca dhīmataḥ khaṭvāṅgasya ca māndhātuḥ saubhareḥ sagarasya ca,सौकन्यं चाथ शर्यातेः ककुत्स्थस्य च धीमतः खट्वाङ्गस्य च मान्धातुः सौभरेः सगरस्य च
12,12,24,rāmasya kośalendrasya caritaṃ kilbiṣāpaham nimer aṅga-parityāgo janakānāṃ ca sambhavaḥ,रामस्य कोशलेन्द्रस्य चरितं किल्बिषापहम् निमेर् अङ्ग-परित्यागो जनकानां च सम्भवः
12,12,25,rāmasya bhārgavendrasya niḥkṣatṛī-karaṇaṃ bhuvaḥ ailasya soma-vaṃśasya yayāter nahuṣasya ca,रामस्य भार्गवेन्द्रस्य निःक्षतृई-करणं भुवः ऐलस्य सोम-वंशस्य ययातेर् नहुषस्य च
12,12,26,dauṣmanter bharatasyāpi śāntanos tat-sutasya ca yayāter jyeṣṭha-putrasya yador vaṃśo 'nukīrtitaḥ,दौष्मन्तेर् भरतस्यापि शान्तनोस् तत्-सुतस्य च ययातेर् ज्येष्ठ-पुत्रस्य यदोर् वंशो ऽनुकीर्तितः
12,12,27,yatrāvatīṛṇo bhagavān kṛṣṇākhyo jagad-īśvaraḥ vasudeva-gṛhe janma tato vṛddhiś ca gokule,यत्रावतीऋणो भगवान् कृष्णाख्यो जगद्-ईश्वरः वसुदेव-गृहे जन्म ततो वृद्धिश् च गोकुले
12,12,28,tasya karmāṇy apārāṇi kīrtitāny asura-dviṣaḥ pūtanāsu-payaḥ-pānaṃ śakaṭoccāṭanaṃ śiśoḥ,तस्य कर्माण्य् अपाराणि कीर्तितान्य् असुर-द्विषः पूतनासु-पयः-पानं शकटोच्चाटनं शिशोः
12,12,29,tṛṇāvartasya niṣpeṣas tathaiva baka-vatsayoḥ aghāsura-vadho dhātrā vatsa-pālāvagūhanam,तृणावर्तस्य निष्पेषस् तथैव बक-वत्सयोः अघासुर-वधो धात्रा वत्स-पालावगूहनम्
12,12,30,dhenukasya saha-bhrātuḥ pralambasya ca saṅkṣayaḥ gopānāṃ ca paritrāṇaṃ dāvāgneḥ parisarpataḥ,धेनुकस्य सह-भ्रातुः प्रलम्बस्य च सङ्क्षयः गोपानां च परित्राणं दावाग्नेः परिसर्पतः
12,12,31,damanaṃ kāliyasyāher mahāher nanda-mokṣaṇam vrata-caryā tu kanyānāṃ yatra tuṣṭo 'cyuto vrataiḥ,दमनं कालियस्याहेर् महाहेर् नन्द-मोक्षणम् व्रत-चर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टो ऽच्युतो व्रतैः
12,12,32,prasādo yajña-patnībhyo viprāṇāṃ cānutāpanam govardhanoddhāraṇaṃ ca śakrasya surabher atha,प्रसादो यज्ञ-पत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेर् अथ
12,12,33,yajñabhiṣekaḥ kṛṣṇasya strībhiḥ krīḍā ca rātriṣu śaṅkhacūḍasya durbuddher vadho 'riṣṭasya keśinaḥ,यज्ञभिषेकः कृष्णस्य स्त्रीभिः क्रीडा च रात्रिषु शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर् वधो ऽरिष्टस्य केशिनः
12,12,34,akrūrāgamanaṃ paścāt prasthānaṃ rāma-kṛṣṇayoḥ vraja-strīṇāṃ vilāpaś ca mathurālokanaṃ tataḥ,अक्रूरागमनं पश्चात् प्रस्थानं राम-कृष्णयोः व्रज-स्त्रीणां विलापश् च मथुरालोकनं ततः
12,12,35,gaja-muṣṭika-cāṇūra- kaṃsādīnāṃ tathā vadhaḥ mṛtasyānayanaṃ sūnoḥ punaḥ sāndīpaner guroḥ,गज-मुष्टिक-चाणूर- कंसादीनां तथा वधः मृतस्यानयनं सूनोः पुनः सान्दीपनेर् गुरोः
12,12,36,mathurāyāṃ nivasatā yadu-cakrasya yat priyam kṛtam uddhava-rāmābhyāṃ yutena hariṇā dvijāḥ,मथुरायां निवसता यदु-चक्रस्य यत् प्रियम् कृतम् उद्धव-रामाभ्यां युतेन हरिणा द्विजाः
12,12,37,jarāsandha-samānīta- sainyasya bahuśo vadhaḥ ghātanaṃ yavanendrasya kuśasthalyā niveśanam,जरासन्ध-समानीत- सैन्यस्य बहुशो वधः घातनं यवनेन्द्रस्य कुशस्थल्या निवेशनम्
12,12,38,ādānaṃ pārijātasya sudharmāyāḥ surālayāt rukmiṇyā haraṇaṃ yuddhe pramathya dviṣato hareḥ,आदानं पारिजातस्य सुधर्मायाः सुरालयात् रुक्मिण्या हरणं युद्धे प्रमथ्य द्विषतो हरेः
12,12,39,harasya jṛmbhaṇaṃ yuddhe bāṇasya bhuja-kṛntanam prāgjyotiṣa-patiṃ hatvā kanyānāṃ haraṇaṃ ca yat,हरस्य जृम्भणं युद्धे बाणस्य भुज-कृन्तनम् प्राग्ज्योतिष-पतिं हत्वा कन्यानां हरणं च यत्
12,12,40,caidya-pauṇḍraka-śālvānāṃ dantavakrasya durmateḥ śambaro dvividaḥ pīṭho muraḥ pañcajanādayaḥ,चैद्य-पौण्ड्रक-शाल्वानां दन्तवक्रस्य दुर्मतेः शम्बरो द्विविदः पीठो मुरः पञ्चजनादयः
12,12,41,māhātmyaṃ ca vadhas teṣāṃ vārāṇasyāś ca dāhanam bhārāvataraṇaṃ bhūmer nimittī-kṛtya pāṇḍavān,माहात्म्यं च वधस् तेषां वाराणस्याश् च दाहनम् भारावतरणं भूमेर् निमित्ती-कृत्य पाण्डवान्
12,12,42,vipra-śāpāpadeśena saṃhāraḥ sva-kulasya ca uddhavasya ca saṃvādo vasudevasya cādbhutaḥ,विप्र-शापापदेशेन संहारः स्व-कुलस्य च उद्धवस्य च संवादो वसुदेवस्य चाद्भुतः
12,12,43,yatrātma-vidyā hy akhilā proktā dharma-vinirṇayaḥ tato martya-parityāga ātma-yogānubhāvataḥ,यत्रात्म-विद्या ह्य् अखिला प्रोक्ता धर्म-विनिर्णयः ततो मर्त्य-परित्याग आत्म-योगानुभावतः
12,12,44,yuga-lakṣaṇa-vṛttiś ca kalau nṝṇām upaplavaḥ catur-vidhaś ca pralaya utpattis tri-vidhā tathā,युग-लक्षण-वृत्तिश् च कलौ नॄणाम् उपप्लवः चतुर्-विधश् च प्रलय उत्पत्तिस् त्रि-विधा तथा
12,12,45,deha-tyāgaś ca rājarṣer viṣṇu-rātasya dhīmataḥ śākhā-praṇayanam ṛṣer mārkaṇḍeyasya sat-kathā mahā-puruṣa-vinyāsaḥ sūryasya jagad-ātmanaḥ,देह-त्यागश् च राजर्षेर् विष्णु-रातस्य धीमतः शाखा-प्रणयनम् ऋषेर् मार्कण्डेयस्य सत्-कथा महा-पुरुष-विन्यासः सूर्यस्य जगद्-आत्मनः
12,12,46,iti coktaṃ dvija-śreṣṭhā yat pṛṣṭo 'ham ihāsmi vaḥ līlāvatāra-karmāṇi kīrtitānīha sarvaśaḥ,इति चोक्तं द्विज-श्रेष्ठा यत् पृष्टो ऽहम् इहास्मि वः लीलावतार-कर्माणि कीर्तितानीह सर्वशः
12,12,47,patitaḥ skhalitaś cārtaḥ kṣuttvā vā vivaśo gṛṇan haraye nama ity uccair mucyate sarva-pātakāt,पतितः स्खलितश् चार्तः क्षुत्त्वा वा विवशो गृणन् हरये नम इत्य् उच्चैर् मुच्यते सर्व-पातकात्
12,12,48,saṅkīrtyamāno bhagavān anantaḥ śrutānubhāvo vyasanaṃ hi puṃsām praviśya cittaṃ vidhunoty aśeṣaṃ yathā tamo 'rko 'bhram ivāti-vātaḥ,सङ्कीर्त्यमानो भगवान् अनन्तः श्रुतानुभावो व्यसनं हि पुंसाम् प्रविश्य चित्तं विधुनोत्य् अशेषं यथा तमो ऽर्को ऽभ्रम् इवाति-वातः
12,12,49,mṛṣā giras tā hy asatīr asat-kathā na kathyate yad bhagavān adhokṣajaḥ tad eva satyaṃ tad u haiva maṅgalaṃ tad eva puṇyaṃ bhagavad-guṇodayam,मृषा गिरस् ता ह्य् असतीर् असत्-कथा न कथ्यते यद् भगवान् अधोक्षजः तद् एव सत्यं तद् उ हैव मङ्गलं तद् एव पुण्यं भगवद्-गुणोदयम्
12,12,50,tad eva ramyaṃ ruciraṃ navaṃ navaṃ tad eva śaśvan manaso mahotsavam tad eva śokārṇava-śoṣaṇaṃ nṛṇāṃ yad uttamaḥśloka-yaśo 'nugīyate,तद् एव रम्यं रुचिरं नवं नवं तद् एव शश्वन् मनसो महोत्सवम् तद् एव शोकार्णव-शोषणं नृणां यद् उत्तमःश्लोक-यशो ऽनुगीयते
12,12,51,na yad vacaś citra-padaṃ harer yaśo jagat-pavitraṃ pragṛṇīta karhicit amp;tad dhvāṅkṣa-tīṛthaṃ na tu haṃsa-sevitaṃ yatrācyutas tatra hi sādhavo 'malāḥ,न यद् वचश् चित्र-पदं हरेर् यशो जगत्-पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् अम्प्;तद् ध्वाङ्क्ष-तीऋथं न तु हंस-सेवितं यत्राच्युतस् तत्र हि साधवो ऽमलाः
12,12,52,tad vāg-visargo janatāgha-samplavo yasmin prati-ślokam abaddhavaty api nāmāny anantasya yaśo 'ṅkitāni yat śṛṇvanti gāyanti gṛṇanti sādhavaḥ,तद् वाग्-विसर्गो जनताघ-सम्प्लवो यस्मिन् प्रति-श्लोकम् अबद्धवत्य् अपि नामान्य् अनन्तस्य यशो ऽङ्कितानि यत् शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः
12,12,53,naiṣkarmyam apy acyuta-bhāva-varjitaṃ na śobhate jñānam alaṃ nirañjanam amp;kutaḥ punaḥ śaśvad abhadram īśvare na hy arpitaṃ karma yad apy anuttamam,नैष्कर्म्यम् अप्य् अच्युत-भाव-वर्जितं न शोभते ज्ञानम् अलं निरञ्जनम् अम्प्;कुतः पुनः शश्वद् अभद्रम् ईश्वरे न ह्य् अर्पितं कर्म यद् अप्य् अनुत्तमम्
12,12,54,yaśaḥ-śriyām eva pariśramaḥ paro varṇāśramācāra-tapaḥ-śrutādiṣu avismṛtiḥ śrīdhara-pāda-padmayor guṇānuvāda-śravaṇādarādibhiḥ,यशः-श्रियाम् एव परिश्रमः परो वर्णाश्रमाचार-तपः-श्रुतादिषु अविस्मृतिः श्रीधर-पाद-पद्मयोर् गुणानुवाद-श्रवणादरादिभिः
12,12,55,avismṛtiḥ kṛṣṇa-padāravindayoḥ kṣiṇoty abhadrāṇi ca śaṃ tanoti sattvasya śuddhiṃ paramātma-bhaktiṃ jñānaṃ ca vijñāna-virāga-yuktam,अविस्मृतिः कृष्ण-पदारविन्दयोः क्षिणोत्य् अभद्राणि च शं तनोति सत्त्वस्य शुद्धिं परमात्म-भक्तिं ज्ञानं च विज्ञान-विराग-युक्तम्
12,12,56,yūyaṃ dvijāgryā bata bhūri-bhāgā yac chaśvad ātmany akhilātma-bhūtam nārāyaṇaṃ devam adevam īśam ajasra-bhāvā bhajatāviveśya,यूयं द्विजाग्र्या बत भूरि-भागा यच् छश्वद् आत्मन्य् अखिलात्म-भूतम् नारायणं देवम् अदेवम् ईशम् अजस्र-भावा भजताविवेश्य
12,12,57,ahaṃ ca saṃsmārita ātma-tattvaṃ śrutaṃ purā me paramarṣi-vaktrāt prāyopaveśe nṛpateḥ parīkṣitaḥ sadasy ṛṣīṇāṃ mahatāṃ ca śṛṇvatām,अहं च संस्मारित आत्म-तत्त्वं श्रुतं पुरा मे परमर्षि-वक्त्रात् प्रायोपवेशे नृपतेः परीक्षितः सदस्य् ऋषीणां महतां च शृण्वताम्
12,12,58,etad vaḥ kathitaṃ viprāḥ kathanīyoru-karmaṇaḥ māhātmyaṃ vāsudevasya sarvāśubha-vināśanam,एतद् वः कथितं विप्राः कथनीयोरु-कर्मणः माहात्म्यं वासुदेवस्य सर्वाशुभ-विनाशनम्
12,12,59,ya etat śrāvayen nityaṃ yāma-kṣaṇam ananya-dhīḥ ślokam ekaṃ tad-ardhaṃ vā pādaṃ pādārdham eva vā śraddhāvān yo 'nuśṛṇuyāt punāty ātmānam eva saḥ,य एतत् श्रावयेन् नित्यं याम-क्षणम् अनन्य-धीः श्लोकम् एकं तद्-अर्धं वा पादं पादार्धम् एव वा श्रद्धावान् यो ऽनुशृणुयात् पुनात्य् आत्मानम् एव सः
12,12,60,dvādaśyām ekādaśyāṃ vā śṛṇvann āyuṣyavān bhavet paṭhaty anaśnan prayataḥ pūto bhavati pātakāt,द्वादश्याम् एकादश्यां वा शृण्वन्न् आयुष्यवान् भवेत् पठत्य् अनश्नन् प्रयतः पूतो भवति पातकात्
12,12,61,puṣkare mathurayāṃ ca dvāravatyāṃ yatātmavān upoṣya saṃhitām etāṃ paṭhitvā mucyate bhayāt,पुष्करे मथुरयां च द्वारवत्यां यतात्मवान् उपोष्य संहिताम् एतां पठित्वा मुच्यते भयात्
12,12,62,devatā munayaḥ siddhāḥ pitaro manavo nṛpāḥ yacchanti kāmān gṛṇataḥ śṛṇvato yasya kīrtanāt,देवता मुनयः सिद्धाः पितरो मनवो नृपाः यच्छन्ति कामान् गृणतः शृण्वतो यस्य कीर्तनात्
12,12,63,ṛco yajūṃṣi sāmāni dvijo 'dhītyānuvindate madhu-kulyā ghṛta-kulyāḥ payaḥ-kulyāś ca tat phalam,ऋचो यजूंषि सामानि द्विजो ऽधीत्यानुविन्दते मधु-कुल्या घृत-कुल्याः पयः-कुल्याश् च तत् फलम्
12,12,64,purāṇa-saṃhitām etām adhītya prayato dvijaḥ proktaṃ bhagavatā yat tu tat padaṃ paramaṃ vrajet,पुराण-संहिताम् एताम् अधीत्य प्रयतो द्विजः प्रोक्तं भगवता यत् तु तत् पदं परमं व्रजेत्
12,12,65,vipro 'dhītyāpnuyāt prajñāṃ rājanyodadhi-mekhalām vaiśyo nidhi-patitvaṃ ca śūdraḥ śudhyeta pātakāt,विप्रो ऽधीत्याप्नुयात् प्रज्ञां राजन्योदधि-मेखलाम् वैश्यो निधि-पतित्वं च शूद्रः शुध्येत पातकात्
12,12,66,kali-mala-saṃhati-kālano 'khileśo harir itaratra na gīyate hy abhīkṣṇam iha tu punar bhagavān aśeṣa-mūrtiḥ paripaṭhito 'nu-padaṃ kathā-prasaṅgaiḥ,कलि-मल-संहति-कालनो ऽखिलेशो हरिर् इतरत्र न गीयते ह्य् अभीक्ष्णम् इह तु पुनर् भगवान् अशेष-मूर्तिः परिपठितो ऽनु-पदं कथा-प्रसङ्गैः
12,12,67,tam aham ajam anantam ātma-tattvaṃ jagad-udaya-sthiti-saṃyamātma-śaktim dyu-patibhir aja-śakra-śaṅkarādyair duravasita-stavam acyutaṃ nato 'smi,तम् अहम् अजम् अनन्तम् आत्म-तत्त्वं जगद्-उदय-स्थिति-संयमात्म-शक्तिम् द्यु-पतिभिर् अज-शक्र-शङ्कराद्यैर् दुरवसित-स्तवम् अच्युतं नतो ऽस्मि
12,12,68,upacita-nava-śaktibhiḥ sva ātmany uparacita-sthira-jaṅgamālayāya bhagavata upalabdhi-mātra-dhamne sura-ṛṣabhāya namaḥ sanātanāya,उपचित-नव-शक्तिभिः स्व आत्मन्य् उपरचित-स्थिर-जङ्गमालयाय भगवत उपलब्धि-मात्र-धम्ने सुर-ऋषभाय नमः सनातनाय
12,12,69,sva-sukha-nibhṛta-cetās tad-vyudastānya-bhāvo 'py ajita-rucira-līlākṛṣṭa-sāras tadīyam amp;vyatanuta kṛpayā yas tattva-dīpaṃ purāṇaṃ tam akhila-vṛjina-ghnaṃ vyāsa-sūnuṃ nato 'smi,स्व-सुख-निभृत-चेतास् तद्-व्युदस्तान्य-भावो ऽप्य् अजित-रुचिर-लीलाकृष्ट-सारस् तदीयम् अम्प्;व्यतनुत कृपया यस् तत्त्व-दीपं पुराणं तम् अखिल-वृजिन-घ्नं व्यास-सूनुं नतो ऽस्मि
12,13,1,bhp_12.13.001 sūta uvāca yaṃ brahmā varuṇendra-rudra-marutaḥ stunvanti divyaiḥ stavair vedaiḥ sāṅga-pada-kramopaniṣadair gāyanti yaṃ sāma-gāḥ yaṃ brahmā varuṇendra-rudra-marutaḥ stunvanti divyaiḥ stavair vedaiḥ sāṅga-pada-kramopaniṣadair gāyanti yaṃ sāma-gāḥ dhyānāvasthita-tad-gatena manasā paśyanti yaṃ yogino yasyāntaṃ na viduḥ surāsura-gaṇā devāya tasmai namaḥ,भ्प्_१२.१३.००१ सूत उवाच यं ब्रह्मा वरुणेन्द्र-रुद्र-मरुतः स्तुन्वन्ति दिव्यैः स्तवैर् वेदैः साङ्ग-पद-क्रमोपनिषदैर् गायन्ति यं साम-गाः यं ब्रह्मा वरुणेन्द्र-रुद्र-मरुतः स्तुन्वन्ति दिव्यैः स्तवैर् वेदैः साङ्ग-पद-क्रमोपनिषदैर् गायन्ति यं साम-गाः ध्यानावस्थित-तद्-गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो यस्यान्तं न विदुः सुरासुर-गणा देवाय तस्मै नमः
12,13,2,pṛṣṭhe bhrāmyad amanda-mandara-giri-grāvāgra-kaṇḍūyanān nidrāloḥ kamaṭhākṛter bhagavataḥ śvāsānilāḥ pāntu vaḥ pṛṣṭhe bhrāmyad amanda-mandara-giri-grāvāgra-kaṇḍūyanān nidrāloḥ kamaṭhākṛter bhagavataḥ śvāsānilāḥ pāntu vaḥ yat-saṃskāra-kalānuvartana-vaśād velā-nibhenāmbhasāṃ yātāyātam atandritaṃ jala-nidher nādyāpi viśrāmyati,पृष्ठे भ्राम्यद् अमन्द-मन्दर-गिरि-ग्रावाग्र-कण्डूयनान् निद्रालोः कमठाकृतेर् भगवतः श्वासानिलाः पान्तु वः पृष्ठे भ्राम्यद् अमन्द-मन्दर-गिरि-ग्रावाग्र-कण्डूयनान् निद्रालोः कमठाकृतेर् भगवतः श्वासानिलाः पान्तु वः यत्-संस्कार-कलानुवर्तन-वशाद् वेला-निभेनाम्भसां यातायातम् अतन्द्रितं जल-निधेर् नाद्यापि विश्राम्यति
12,13,3,purāṇa-saṅkhyā-sambhūtim asya vācya-prayojane dānaṃ dānasya māhātmyaṃ pāṭhādeś ca nibodhata,पुराण-सङ्ख्या-सम्भूतिम् अस्य वाच्य-प्रयोजने दानं दानस्य माहात्म्यं पाठादेश् च निबोधत
12,13,4,brāhmaṃ daśa sahasrāṇi pādmaṃ pañcona-ṣaṣṭi ca śrī-vaiṣṇavaṃ trayo-viṃśac catur-viṃśati śaivakam,ब्राह्मं दश सहस्राणि पाद्मं पञ्चोन-षष्टि च श्री-वैष्णवं त्रयो-विंशच् चतुर्-विंशति शैवकम्
12,13,5,daśāṣṭau śrī-bhāgavataṃ nāradaṃ pañca-viṃśati mārkaṇḍaṃ nava vāhnaṃ ca daśa-pañca catuḥ-śatam,दशाष्टौ श्री-भागवतं नारदं पञ्च-विंशति मार्कण्डं नव वाह्नं च दश-पञ्च चतुः-शतम्
12,13,6,catur-daśa bhaviṣyaṃ syāt tathā pañca-śatāni ca daśāṣṭau brahma-vaivartaṃ laiṅgam ekādaśaiva tu,चतुर्-दश भविष्यं स्यात् तथा पञ्च-शतानि च दशाष्टौ ब्रह्म-वैवर्तं लैङ्गम् एकादशैव तु
12,13,7,catur-viṃśati vārāham ekāśīti-sahasrakam skāndaṃ śataṃ tathā caikaṃ vāmanaṃ daśa kīrtitam,चतुर्-विंशति वाराहम् एकाशीति-सहस्रकम् स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम्
12,13,8,kaurmaṃ sapta-daśākhyātaṃ mātsyaṃ tat tu catur-daśa ekona-viṃśat sauparṇaṃ brahmāṇḍaṃ dvādaśaiva tu,कौर्मं सप्त-दशाख्यातं मात्स्यं तत् तु चतुर्-दश एकोन-विंशत् सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु
12,13,9,evaṃ purāṇa-sandohaś catur-lakṣa udāhṛtaḥ tatrāṣṭadaśa-sāhasraṃ śrī-bhāgavataṃ iṣyate,एवं पुराण-सन्दोहश् चतुर्-लक्ष उदाहृतः तत्राष्टदश-साहस्रं श्री-भागवतं इष्यते
12,13,10,idaṃ bhagavatā pūrvaṃ brahmaṇe nābhi-paṅkaje sthitāya bhava-bhītāya kāruṇyāt samprakāśitam,इदं भगवता पूर्वं ब्रह्मणे नाभि-पङ्कजे स्थिताय भव-भीताय कारुण्यात् सम्प्रकाशितम्
12,13,11,ādi-madhyāvasāneṣu vairāgyākhyāna-saṃyutam hari-līlā-kathā-vrātā- mṛtānandita-sat-suram,आदि-मध्यावसानेषु वैराग्याख्यान-संयुतम् हरि-लीला-कथा-व्राता- मृतानन्दित-सत्-सुरम्
12,13,12,sarva-vedānta-sāraṃ yad brahmātmaikatva-lakṣaṇam vastv advitīyaṃ tan-niṣṭhaṃ kaivalyaika-prayojanam,सर्व-वेदान्त-सारं यद् ब्रह्मात्मैकत्व-लक्षणम् वस्त्व् अद्वितीयं तन्-निष्ठं कैवल्यैक-प्रयोजनम्
12,13,13,prauṣṭhapadyāṃ paurṇamāsyāṃ hema-siṃha-samanvitam dadāti yo bhāgavataṃ sa yāti paramāṃ gatim,प्रौष्ठपद्यां पौर्णमास्यां हेम-सिंह-समन्वितम् ददाति यो भागवतं स याति परमां गतिम्
12,13,14,rājante tāvad anyāni purāṇāni satāṃ gaṇe yāvad bhāgavataṃ naiva śrūyate 'mṛta-sāgaram,राजन्ते तावद् अन्यानि पुराणानि सतां गणे यावद् भागवतं नैव श्रूयते ऽमृत-सागरम्
12,13,15,sarva-vedānta-sāraṃ hi śrī-bhāgavatam iṣyate tad-rasāmṛta-tṛptasya nānyatra syād ratiḥ kvacit,सर्व-वेदान्त-सारं हि श्री-भागवतम् इष्यते तद्-रसामृत-तृप्तस्य नान्यत्र स्याद् रतिः क्वचित्
12,13,16,nimna-gānāṃ yathā gaṅgā devānām acyuto yathā vaiṣṇavānāṃ yathā śambhuḥ purāṇānām idam tathā,निम्न-गानां यथा गङ्गा देवानाम् अच्युतो यथा वैष्णवानां यथा शम्भुः पुराणानाम् इदम् तथा
12,13,17,kṣetrāṇāṃ caiva sarveṣāṃ yathā kāśī hy anuttamā tathā purāṇa-vrātānāṃ śrīmad-bhāgavataṃ dvijāḥ,क्षेत्राणां चैव सर्वेषां यथा काशी ह्य् अनुत्तमा तथा पुराण-व्रातानां श्रीमद्-भागवतं द्विजाः
12,13,18,śrīmad-bhāgavataṃ purāṇam amalaṃ yad vaiṣṇavānāṃ priyaṃ yasmin pāramahaṃsyam ekam amalaṃ jñānaṃ paraṃ gīyate amp;tatra jñāna-virāga-bhakti-sahitaṃ naiṣkarmyam āviskṛtaṃ tac chṛṇvan su-paṭhan vicāraṇa-paro bhaktyā vimucyen naraḥ,श्रीमद्-भागवतं पुराणम् अमलं यद् वैष्णवानां प्रियं यस्मिन् पारमहंस्यम् एकम् अमलं ज्ञानं परं गीयते अम्प्;तत्र ज्ञान-विराग-भक्ति-सहितं नैष्कर्म्यम् आविस्कृतं तच् छृण्वन् सु-पठन् विचारण-परो भक्त्या विमुच्येन् नरः
12,13,19,kasmai yena vibhāsito 'yam atulo jñāna-pradīpaḥ purā tad-rūpeṇa ca nāradāya munaye kṛṣṇāya tad-rūpiṇā kasmai yena vibhāsito 'yam atulo jñāna-pradīpaḥ purā tad-rūpeṇa ca nāradāya munaye kṛṣṇāya tad-rūpiṇā yogīndrāya tad-ātmanātha bhagavad-rātāya kāruṇyatas tac chuddhaṃ vimalaṃ viśokam amṛtaṃ satyaṃ paraṃ dhīmahi,कस्मै येन विभासितो ऽयम् अतुलो ज्ञान-प्रदीपः पुरा तद्-रूपेण च नारदाय मुनये कृष्णाय तद्-रूपिणा कस्मै येन विभासितो ऽयम् अतुलो ज्ञान-प्रदीपः पुरा तद्-रूपेण च नारदाय मुनये कृष्णाय तद्-रूपिणा योगीन्द्राय तद्-आत्मनाथ भगवद्-राताय कारुण्यतस् तच् छुद्धं विमलं विशोकम् अमृतं सत्यं परं धीमहि
12,13,20,namas tasmai bhagavate vāsudevāya sākṣiṇe ya idam kṛpayā kasmai vyācacakṣe mumukṣave,नमस् तस्मै भगवते वासुदेवाय साक्षिणे य इदम् कृपया कस्मै व्याचचक्षे मुमुक्षवे
12,13,21,yogīndrāya namas tasmai śukāya brahma-rūpiṇe saṃsāra-sarpa-daṣṭaṃ yo viṣṇu-rātam amūmucat,योगीन्द्राय नमस् तस्मै शुकाय ब्रह्म-रूपिणे संसार-सर्प-दष्टं यो विष्णु-रातम् अमूमुचत्
12,13,22,bhave bhave yathā bhaktiḥ pādayos tava jāyate tathā kuruṣva deveśa nāthas tvaṃ no yataḥ prabho,भवे भवे यथा भक्तिः पादयोस् तव जायते तथा कुरुष्व देवेश नाथस् त्वं नो यतः प्रभो
12,13,23,nāma-saṅkīrtanaṃ yasya sarva-pāpa praṇāśanam praṇāmo duḥkha-śamanas taṃ namāmi hariṃ param,नाम-सङ्कीर्तनं यस्य सर्व-पाप प्रणाशनम् प्रणामो दुःख-शमनस् तं नमामि हरिं परम्