Khanda,Chapter,Verse,Sanskrit_IAST,Sanskrit_Devanagari
1,1,1,śrīgaṇeśāya namaḥ śrīsarasvatyai namaḥ śrīrāmacandrāya namaḥ atha brahmāṇḍamahāpurāṇaṃ pūrvabhāgaprārambhaḥ namonamaḥ kṣaye sṛṣṭau sthitau sattvamayāya vā namo rajastamaḥsattvatrirūpāya svayaṃbhuve,श्रीगणेशाय नमः श्रीसरस्वत्यै नमः श्रीरामचन्द्राय नमः अथ ब्रह्माण्डमहापुराणं पूर्वभागप्रारम्भः नमोनमः क्षये सृष्टौ स्थितौ सत्त्वमयाय वा नमो रजस्तमःसत्त्वत्रिरूपाय स्वयंभुवे
1,1,2,jitaṃ bhagavatā tena hariṇā lokadhāriṇā ajena viśvarūpeṇa nirguṇena guṇātmanā,जितं भगवता तेन हरिणा लोकधारिणा अजेन विश्वरूपेण निर्गुणेन गुणात्मना
1,1,3,brahmāṇaṃ lokakarttāraṃ sarvajñamaparājitam prabhuṃbhūtabhaviṣyasya sāmpratasya ca satpatim,ब्रह्माणं लोककर्त्तारं सर्वज्ञमपराजितम् प्रभुंभूतभविष्यस्य साम्प्रतस्य च सत्पतिम्
1,1,4,jñānamabratimaṃ tasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ aiśvaryyaṃ caiva dharmaśca sadbhiḥ sevyaṃ catuṣṭayam,ज्ञानमब्रतिमं तस्य वैराग्यं च जगत्पतेः ऐश्वर्य्यं चैव धर्मश्च सद्भिः सेव्यं चतुष्टयम्
1,1,5,imānnarasya vai bhāvānnityaṃ sadasadātmakān aviṃśakaḥ punastānvai kriyābhāvārthamīśvaraḥ,इमान्नरस्य वै भावान्नित्यं सदसदात्मकान् अविंशकः पुनस्तान्वै क्रियाभावार्थमीश्वरः
1,1,6,lokakṛllokatattvajño yogamāsthāya yogavit asṛjatsarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca,लोककृल्लोकतत्त्वज्ञो योगमास्थाय योगवित् असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च
1,1,7,tasahaṃ viśvakarmāṇaṃ satpatiṃ lokasākṣiṇam purāṇākhyānajijñāsurgacchāmi śaraṇaṃ vibhum,तसहं विश्वकर्माणं सत्पतिं लोकसाक्षिणम् पुराणाख्यानजिज्ञासुर्गच्छामि शरणं विभुम्
1,1,8,purāṇaṃ lokatattvārthamaśilaṃ vedasaṃmitam praśaśaṃsa sa bhagavān vasiṣṭhāya prajāpatiḥ,पुराणं लोकतत्त्वार्थमशिलं वेदसंमितम् प्रशशंस स भगवान् वसिष्ठाय प्रजापतिः
1,1,9,tattvajñānāmṛtaṃ puṇyaṃ vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ pautramadhyāpayāmāsa śakteḥ putraṃ parāśaram,तत्त्वज्ञानामृतं पुण्यं वसिष्ठो भगवानृषिः पौत्रमध्यापयामास शक्तेः पुत्रं पराशरम्
1,1,10,parāśaraśca bhagavān jātūkarṇyamṛṣiṃ purā tamadhyāpitavāndivyaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam,पराशरश्च भगवान् जातूकर्ण्यमृषिं पुरा तमध्यापितवान्दिव्यं पुराणं वेदसंमितम्
1,1,11,adhigamya purāṇaṃ tu jātūkarṇyo viśeṣavit dvaipāyanāya pradadau paraṃ brahma sanātanam,अधिगम्य पुराणं तु जातूकर्ण्यो विशेषवित् द्वैपायनाय प्रददौ परं ब्रह्म सनातनम्
1,1,12,dvaipāyanastataḥ prītaḥśaṣyebhyaḥpradadauvaśī lokatattvavidhānārthaṃ pañcabhyaḥ paramādbhutam,द्वैपायनस्ततः प्रीतःशष्येभ्यःप्रददौवशी लोकतत्त्वविधानार्थं पञ्चभ्यः परमाद्भुतम्
1,1,13,vikhyāpanārthaṃ lokeṣu bahvarthaṃ śrutisaṃmatam jaiminiñca sumantuṃ ca vaiśaṃpāyanamevaca,विख्यापनार्थं लोकेषु बह्वर्थं श्रुतिसंमतम् जैमिनिञ्च सुमन्तुं च वैशंपायनमेवच
1,1,14,caturthaṃ pailavaṃ teṣāṃ pañcamaṃ lomaharṣaṇam sūtamadbhutavṛttāntaṃ vinītaṃ dhārmikaṃ śrucim,चतुर्थं पैलवं तेषां पञ्चमं लोमहर्षणम् सूतमद्भुतवृत्तान्तं विनीतं धार्मिकं श्रुचिम्
1,1,15,adhītya ca purāṇaṃ ca vinīto lomaharṣaṇaḥ ṛṣiṇā ca tvayā pṛṣṭaḥ kṛtaprajñaḥ sudhārmikaḥ,अधीत्य च पुराणं च विनीतो लोमहर्षणः ऋषिणा च त्वया पृष्टः कृतप्रज्ञः सुधार्मिकः
1,1,16,vasiṣṭhaścāpi munibhiḥ praṇāmya śirasā munīn bhaktyā paramayā yuktaḥ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam,वसिष्ठश्चापि मुनिभिः प्रणाम्य शिरसा मुनीन् भक्त्या परमया युक्तः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्
1,1,17,avāptavidyaḥ sartuṣṭaḥ kurukṣetramupāgamat satre savitate yatra yajamānānṛṣīñśucīn,अवाप्तविद्यः सर्तुष्टः कुरुक्षेत्रमुपागमत् सत्रे सवितते यत्र यजमानानृषीञ्शुचीन्
1,1,18,vinayenopasaṃgamya satrriṇo romaharṣaṇam vidhānato yathāśāstraṃ prajñayātijagāma ha,विनयेनोपसंगम्य सत्र्रिणो रोमहर्षणम् विधानतो यथाशास्त्रं प्रज्ञयातिजगाम ह
1,1,19,ṛṣayaścāpi te sarve tadānīṃ romaharṣaṇam dṛṣṭvā paramasaṃhṛṣṭāḥ prītāḥ sumanasastathā,ऋषयश्चापि ते सर्वे तदानीं रोमहर्षणम् दृष्ट्वा परमसंहृष्टाः प्रीताः सुमनसस्तथा
1,1,20,satkārairarccayāmāsurarghyapādyādibhistataḥ abhivādya munīnsarvān rājājñāmabhigamya ca,सत्कारैरर्च्चयामासुरर्घ्यपाद्यादिभिस्ततः अभिवाद्य मुनीन्सर्वान् राजाज्ञामभिगम्य च
1,1,21,ṛṣibhistairanujñātaḥ pṛṣṭaḥ sarvamanāmayam abhigamya munīnsarvāṃstejo brahma sanātanam sadasyānumate ramye svāstīrṇe samupāviśat,ऋषिभिस्तैरनुज्ञातः पृष्टः सर्वमनामयम् अभिगम्य मुनीन्सर्वांस्तेजो ब्रह्म सनातनम् सदस्यानुमते रम्ये स्वास्तीर्णे समुपाविशत्
1,1,22,upaviṣṭe tadā tasminmunayaḥ śaṃsitavratāḥ mudānvitā yathānyāyaṃ vinayasthāḥ samāhitāḥ,उपविष्टे तदा तस्मिन्मुनयः शंसितव्रताः मुदान्विता यथान्यायं विनयस्थाः समाहिताः
1,1,23,sarve te ṛṣayaścainaṃ parivārya mahāvratam paramaprītisaṃyuktā ityūcuḥ sūtanandanam,सर्वे ते ऋषयश्चैनं परिवार्य महाव्रतम् परमप्रीतिसंयुक्ता इत्यूचुः सूतनन्दनम्
1,1,24,svāgataṃ te mahābhāga diṣṭyā ca tvāṃnirāmayam paśyāma dhīmannatrasthāḥ subrataṃ munisattamam,स्वागतं ते महाभाग दिष्ट्या च त्वांनिरामयम् पश्याम धीमन्नत्रस्थाः सुब्रतं मुनिसत्तमम्
1,1,25,aśūnyā me rasādyaiva bhavataḥ puṇyakarmaṇaḥ bhavāṃstasya muneḥ sūta vyāsasyāpi mahātmanaḥ,अशून्या मे रसाद्यैव भवतः पुण्यकर्मणः भवांस्तस्य मुनेः सूत व्यासस्यापि महात्मनः
1,1,26,anugrāhyaḥ sadā dhīmātr śiṣyaḥ śiṣyaguṇānvitaḥ kṛtabuddhiśca te tattvamanugrāhyatayā prabho,अनुग्राह्यः सदा धीमात्र् शिष्यः शिष्यगुणान्वितः कृतबुद्धिश्च ते तत्त्वमनुग्राह्यतया प्रभो
1,1,27,avāpya vipulaṃ jñānaṃ sarvataśchinnasaṃśayaḥ pṛccatāṃ naḥ sadā prājña sarvamākhyātumarhasi,अवाप्य विपुलं ज्ञानं सर्वतश्छिन्नसंशयः पृच्चतां नः सदा प्राज्ञ सर्वमाख्यातुमर्हसि
1,1,28,tadicchāmaḥ kathāṃ divyāṃ paurāṇīṃ śrutisaṃmitām śrotuṃ dharmārthayuktāṃ tu etavdyāsācchrutaṃ tvayā,तदिच्छामः कथां दिव्यां पौराणीं श्रुतिसंमिताम् श्रोतुं धर्मार्थयुक्तां तु एतव्द्यासाच्छ्रुतं त्वया
1,1,29,evasuktastadā sūtastvṛṣibhirvinayānvitaḥ uvāca paramāprākjño vinītottara muttamam,एवसुक्तस्तदा सूतस्त्वृषिभिर्विनयान्वितः उवाच परमाप्राक्ज्ञो विनीतोत्तर मुत्तमम्
1,1,30,ṛṣeḥ śuśrūṣaṇaṃ yacca tasmātprajñā ca yā mama yasmācchuśūṣaṇārthaṃ ca tatsatyamiti niścayaḥ,ऋषेः शुश्रूषणं यच्च तस्मात्प्रज्ञा च या मम यस्माच्छुशूषणार्थं च तत्सत्यमिति निश्चयः
1,1,31,evaṃ gater'the yacchakyaṃ mayā vaktuṃ dvijottamāḥ jijñāsā yatra yuṣmākaṃ tadājñātumihārhatha,एवं गतेर्ऽथे यच्छक्यं मया वक्तुं द्विजोत्तमाः जिज्ञासा यत्र युष्माकं तदाज्ञातुमिहार्हथ
1,1,32,etacchrutvā tu munayo madhuraṃ tasya bhāṣitam pratyūcuste punaḥ sūtaṃ bāṣpaparyākulekṣaṇam,एतच्छ्रुत्वा तु मुनयो मधुरं तस्य भाषितम् प्रत्यूचुस्ते पुनः सूतं बाष्पपर्याकुलेक्षणम्
1,1,33,bhavān viśeṣakuśalo vyāsaṃ sākṣāttu dṛṣṭavān tasmāttvaṃ saṃbhavaṃ kṛtsnaṃ lokasyemaṃ vidarśaya,भवान् विशेषकुशलो व्यासं साक्षात्तु दृष्टवान् तस्मात्त्वं संभवं कृत्स्नं लोकस्येमं विदर्शय
1,1,34,yasya yasyānvaye ye ye tāṃstānicchāma veditum teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca vicitrāṃ tvaṃ prajāpateḥ satkṛtya paripṛṣṭaḥ sa mahātmā romaharṣaṇaḥ,यस्य यस्यान्वये ये ये तांस्तानिच्छाम वेदितुम् तेषां पूर्वविसृष्टिं च विचित्रां त्वं प्रजापतेः सत्कृत्य परिपृष्टः स महात्मा रोमहर्षणः
1,1,35,vistareṇānupūrvyā ca kathayāmāsa sattamaḥ sūta uvāca yo me dvaipāyanaprītaḥ kathāṃ vai dvijasattamāḥ,विस्तरेणानुपूर्व्या च कथयामास सत्तमः सूत उवाच यो मे द्वैपायनप्रीतः कथां वै द्विजसत्तमाः
1,1,36,puṇyāmākhyātavānviprāstāṃ vai vakṣyāmyanukramāt purāṇaṃ saṃpravakṣyāmi yaduktaṃ mātariśvanā,पुण्यामाख्यातवान्विप्रास्तां वै वक्ष्याम्यनुक्रमात् पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं मातरिश्वना
1,1,37,pṛṣṭena munibhiḥ pūrvaṃ naimiṣīyairma hātmabhiḥ sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca,पृष्टेन मुनिभिः पूर्वं नैमिषीयैर्म हात्मभिः सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च
1,1,38,vaṃśyānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam prakriyā prathamaḥ pādaḥ kathāyāṃ syātparigrahaḥ,वंश्यानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् प्रक्रिया प्रथमः पादः कथायां स्यात्परिग्रहः
1,1,39,anuṣaṅga utpoddhāta upasaṃhāra eva ca evaṃ pādāstu catvāraḥ samāsātkīṃrtitā mayā,अनुषङ्ग उत्पोद्धात उपसंहार एव च एवं पादास्तु चत्वारः समासात्कींर्तिता मया
1,1,40,vakṣyāmi tānpurastāttu vistareṇa yathākramam prathamaṃ sarvaśāstrāṇāṃ purāṇaṃ brahmaṇā śrutam,वक्ष्यामि तान्पुरस्तात्तु विस्तरेण यथाक्रमम् प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा श्रुतम्
1,1,41,anantaraṃ ca vaktrebhyo vedāstasya viniḥsṛtāḥ aṅgāni dharmaśāstraṃ ca vratāni niyamāstathā,अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिःसृताः अङ्गानि धर्मशास्त्रं च व्रतानि नियमास्तथा
1,1,42,avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam mahadādiviśeṣāntaṃ sṛjāmīti viniścayaḥ,अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् महदादिविशेषान्तं सृजामीति विनिश्चयः
1,1,43,aṇḍaṃ hiraṇmayaṃ caiva brahmaṇaḥsūtiruttamā aḍasyāvaraṇaṃ vārdhirapāmapi ca tejasā,अण्डं हिरण्मयं चैव ब्रह्मणःसूतिरुत्तमा अडस्यावरणं वार्धिरपामपि च तेजसा
1,1,44,vāyunā tasya vāyośca khena bhūtādinā tataḥ bhūtādirmahatā caiva avyaktenāvṛto mahān,वायुना तस्य वायोश्च खेन भूतादिना ततः भूतादिर्महता चैव अव्यक्तेनावृतो महान्
1,1,45,antarvarti ca bhūtānāmaṇḍamevopavarṇitam nadīnāṃ parvatānāṃ ca prādurbhāvo 'tra paṭhyate,अन्तर्वर्ति च भूतानामण्डमेवोपवर्णितम् नदीनां पर्वतानां च प्रादुर्भावो ऽत्र पठ्यते
1,1,46,manvantarāṇāṃ sarveṣāṃ kalpānāṃ caiva varṇanam kīrttanaṃ brahmavṛkṣasya brahmajanma prakīrtyate,मन्वन्तराणां सर्वेषां कल्पानां चैव वर्णनम् कीर्त्तनं ब्रह्मवृक्षस्य ब्रह्मजन्म प्रकीर्त्यते
1,1,47,ataḥ paraṃ brahmaṇaśca prajāsargopavarṇanam avasthāścātra kīrtyante brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ,अतः परं ब्रह्मणश्च प्रजासर्गोपवर्णनम् अवस्थाश्चात्र कीर्त्यन्ते ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
1,1,48,kalpānāṃ saṃbhavaśceva jagataḥ sthāpanaṃ tathā śayanaṃ ca harerapsu pṛthivyuddharaṇaṃ tathā,कल्पानां संभवश्चेव जगतः स्थापनं तथा शयनं च हरेरप्सु पृथिव्युद्धरणं तथा
1,1,49,saviśeṣaḥ purādīnāṃ varṇāśramavibhājanam ṛkṣāṇāṃ grahasaṃsthānāṃ siddhānāṃ ca niveśanam,सविशेषः पुरादीनां वर्णाश्रमविभाजनम् ऋक्षाणां ग्रहसंस्थानां सिद्धानां च निवेशनम्
1,1,50,yojanānāṃ yathā cava saṃcaro bahuvistaraḥ svargasthānavibhāgaśca sartyānāṃ śubhacāriṇām,योजनानां यथा चव संचरो बहुविस्तरः स्वर्गस्थानविभागश्च सर्त्यानां शुभचारिणाम्
1,1,51,vṛkṣāṇāmauṣadhīnāṃ ca vīrudhāṃ ca prakīrttanam devatānāmṛṣīṇāṃ ca dve sṛtī parikīrtite,वृक्षाणामौषधीनां च वीरुधां च प्रकीर्त्तनम् देवतानामृषीणां च द्वे सृती परिकीर्तिते
1,1,52,āmlādīnāṃ tarūṇāṃ ca sarjanaṃ vyañjanaṃ tathā paśūnāṃ puruṣāṇāṃ ca saṃbhavaḥ parikīrttitaḥ,आम्लादीनां तरूणां च सर्जनं व्यञ्जनं तथा पशूनां पुरुषाणां च संभवः परिकीर्त्तितः
1,1,53,tathā nirvacanaṃ proktaṃ kalpasya ca parigrahaḥ nava sargāḥ punaḥ proktā brahmaṇo buddhipūrvakāḥ,तथा निर्वचनं प्रोक्तं कल्पस्य च परिग्रहः नव सर्गाः पुनः प्रोक्ता ब्रह्मणो बुद्धिपूर्वकाः
1,1,54,trayo ye buddhipūrvāstu tathā yallokakalpanam brahmaṇo 'vayavebhyaśca dharmādīnāṃ samudbhavaḥ,त्रयो ये बुद्धिपूर्वास्तु तथा यल्लोककल्पनम् ब्रह्मणो ऽवयवेभ्यश्च धर्मादीनां समुद्भवः
1,1,55,ye dvādaśa prasūyante prajākalpe punaḥ punaḥ kalpayorantare proktaṃ pratisaṃdhiśca yastayoḥ,ये द्वादश प्रसूयन्ते प्रजाकल्पे पुनः पुनः कल्पयोरन्तरे प्रोक्तं प्रतिसंधिश्च यस्तयोः
1,1,56,tamomātrā vṛtatvāttu brahmaṇo 'dharmasaṃbhavaḥ sattvodriktācca dehācca puruṣasya ca saṃbhavaḥ,तमोमात्रा वृतत्वात्तु ब्रह्मणो ऽधर्मसंभवः सत्त्वोद्रिक्ताच्च देहाच्च पुरुषस्य च संभवः
1,1,57,tathaiva śatarūpāyāṃ tayoḥ putrāstataḥ param priyavratottānapādau prasūtyākṛtayaḥ śubhāḥ,तथैव शतरूपायां तयोः पुत्रास्ततः परम् प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकृतयः शुभाः
1,1,58,kīrtyante dhūtapāpmānastrailokye ye pratiṣṭhitāḥ ruceḥ prajāpateścorddhamākūtyāṃ mithunodbhavaḥ,कीर्त्यन्ते धूतपाप्मानस्त्रैलोक्ये ये प्रतिष्ठिताः रुचेः प्रजापतेश्चोर्द्धमाकूत्यां मिथुनोद्भवः
1,1,59,prasūtyamapi dakṣasya kanyānāmudbhavaḥ śubhaḥ dākṣāyaṇīṣu vāpyūrdhvaṃśabdādyāsu mahātmanaḥ,प्रसूत्यमपि दक्षस्य कन्यानामुद्भवः शुभः दाक्षायणीषु वाप्यूर्ध्वंशब्दाद्यासु महात्मनः
1,1,60,dharmasya kīrtyate sargaḥ sāttvikastu sukhodayaḥ tathādharmasya hiṃsāyāṃ tamaso 'śubhalakṣaṇaḥ,धर्मस्य कीर्त्यते सर्गः सात्त्विकस्तु सुखोदयः तथाधर्मस्य हिंसायां तमसो ऽशुभलक्षणः
1,1,61,bhṛgvādīnāmṛṣīṇāṃ ca prajāsargopavarṇanam brahmarṣeśca vasiṣṭhasya yatra gotrānukīrttanam,भृग्वादीनामृषीणां च प्रजासर्गोपवर्णनम् ब्रह्मर्षेश्च वसिष्ठस्य यत्र गोत्रानुकीर्त्तनम्
1,1,62,agneḥ prajāyāḥ saṃbhūtiḥ svāhāyāṃ yatra kīrtyate pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ svadhāyāṃ tadanantaram,अग्नेः प्रजायाः संभूतिः स्वाहायां यत्र कीर्त्यते पितॄणां द्विप्रकाराणां स्वधायां तदनन्तरम्
1,1,63,pitṛvaṃśaprasaṃgena kīrtyate ca maheśvarāt dakṣasya śāpaḥ satyāśca bhṛgvādīnāṃ ca dhīmatām,पितृवंशप्रसंगेन कीर्त्यते च महेश्वरात् दक्षस्य शापः सत्याश्च भृग्वादीनां च धीमताम्
1,1,64,pratiśāpaśca dakṣasya rudrādadbhutakarmaṇaḥ pratiṣedhaśca vairasya kīrtyate doṣadarśanāt,प्रतिशापश्च दक्षस्य रुद्रादद्भुतकर्मणः प्रतिषेधश्च वैरस्य कीर्त्यते दोषदर्शनात्
1,1,65,manvantaraprasaṃgena kālākhyānaṃ ca kīrtyate prajāpateḥ karddamasya kanyāyāḥ śubhalakṣaṇam,मन्वन्तरप्रसंगेन कालाख्यानं च कीर्त्यते प्रजापतेः कर्द्दमस्य कन्यायाः शुभलक्षणम्
1,1,66,priyavratasya putrāṇāṃ kīrtyate yatra vistaraḥ teṣāṃ niyogo dvīpeṣu deśeṣu ca pṛthak pṛthak,प्रियव्रतस्य पुत्राणां कीर्त्यते यत्र विस्तरः तेषां नियोगो द्वीपेषु देशेषु च पृथक् पृथक्
1,1,67,svāyaṃbhuvasya sargasya tataścāpyanukīrttanam varṣāṇāṃ ca nadīnāṃ ca tadbhedānāṃ ca sarvaśaḥ,स्वायंभुवस्य सर्गस्य ततश्चाप्यनुकीर्त्तनम् वर्षाणां च नदीनां च तद्भेदानां च सर्वशः
1,1,68,dvīpabhedasahasrāṇā mantarbhāvaśca saptasu vistarānmaṇḍalaṃ caiva jaṃbūdvīpasamudrayoḥ,द्वीपभेदसहस्राणा मन्तर्भावश्च सप्तसु विस्तरान्मण्डलं चैव जंबूद्वीपसमुद्रयोः
1,1,69,pramāṇaṃ yojanāgreṇa kīrtyante parvataiḥ saha himavānhemakūṭaśca niṣadho merureva ca nīlaḥ śvetaśca śṛṅgī ca kīrtyante sapta parvatāḥ,प्रमाणं योजनाग्रेण कीर्त्यन्ते पर्वतैः सह हिमवान्हेमकूटश्च निषधो मेरुरेव च नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च कीर्त्यन्ते सप्त पर्वताः
1,1,70,teṣāmantaraviṣkaṃbhā ucchrāyāyāmavistarāḥ,तेषामन्तरविष्कंभा उच्छ्रायायामविस्तराः
1,1,71,kīrtyante yojanāgreṇa ye ca tatra nivāsinaḥ bhāratādīni varṣāṇi nadībhiḥ parvataistathā,कीर्त्यन्ते योजनाग्रेण ये च तत्र निवासिनः भारतादीनि वर्षाणि नदीभिः पर्वतैस्तथा
1,1,72,bhūtaiścopaniviṣṭāni gatimadbhirdhuvai stathā jaṃbūdvīpādayo dvīpāḥ samudraiḥ saptabhirvṛtāḥ,भूतैश्चोपनिविष्टानि गतिमद्भिर्धुवै स्तथा जंबूद्वीपादयो द्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः
1,1,73,tataḥ svarṇamayī bhūmirlokālokaśca kīrtyate sapramāṇā ime lokāḥ saptadvīpā ca medinī,ततः स्वर्णमयी भूमिर्लोकालोकश्च कीर्त्यते सप्रमाणा इमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी
1,1,74,rūpādayaḥ prakīrtyante karaṇātprākṛtaiḥ saha sarvaṃ caitatpradhānasya pariṇāmaikadeśikam,रूपादयः प्रकीर्त्यन्ते करणात्प्राकृतैः सह सर्वं चैतत्प्रधानस्य परिणामैकदेशिकम्
1,1,75,paryāyaparimāṇaṃ ca saṃkṣepeṇātra kīrtyate sūryācandramasoścaiva pṛthivyāścāpyaśeṣataḥ,पर्यायपरिमाणं च संक्षेपेणात्र कीर्त्यते सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पृथिव्याश्चाप्यशेषतः
1,1,76,pramāṇaṃ yojanāgreṇa sāṃpratairabhimānibhiḥ mahendrādyāḥ śubhāḥ puṇyā mānasottaramūrdhani,प्रमाणं योजनाग्रेण सांप्रतैरभिमानिभिः महेन्द्राद्याः शुभाः पुण्या मानसोत्तरमूर्धनि
1,1,77,ata ūrdhdagatiścoktā sūryasyālātayakravat nāgavīthyakṣavīthyośca lakṣaṇaṃ ca prakīrtyate,अत ऊर्ध्दगतिश्चोक्ता सूर्यस्यालातयक्रवत् नागवीथ्यक्षवीथ्योश्च लक्षणं च प्रकीर्त्यते
1,1,78,koṣṭhayorlekhayoścaiva maṇḍalānāṃ ca yojanaiḥ lokālokasya sandhyāyā ahno viṣuvatastathā,कोष्ठयोर्लेखयोश्चैव मण्डलानां च योजनैः लोकालोकस्य सन्ध्याया अह्नो विषुवतस्तथा
1,1,79,lokapālāḥ sthitāścorddhaṃ kīrtyante te caturddiśam pitṝṇāṃ devatānāṃ ca panthānau dakṣiṇottarau,लोकपालाः स्थिताश्चोर्द्धं कीर्त्यन्ते ते चतुर्द्दिशम् पितॄणां देवतानां च पन्थानौ दक्षिणोत्तरौ
1,1,80,gṛhiṇāṃ nyāsināṃ cokto rajaḥsattvasamāśrayaḥ kīrtyate ca padaṃ viṣṇordharmādyā yatra ca sthitāḥ,गृहिणां न्यासिनां चोक्तो रजःसत्त्वसमाश्रयः कीर्त्यते च पदं विष्णोर्धर्माद्या यत्र च स्थिताः
1,1,81,sūryācandramasoścāro grahāṇāṃ jyotiṣāṃ tathā kīrtyate dhṛtasāmarthyātprajānāṃ ca śubhāśubham,सूर्याचन्द्रमसोश्चारो ग्रहाणां ज्योतिषां तथा कीर्त्यते धृतसामर्थ्यात्प्रजानां च शुभाशुभम्
1,1,82,brahmaṇā nirmitaḥ sauraḥ sādanārthaṃ ca sa svayam kīrtyate bhagavānyena prasarppati divaḥ kṣayam,ब्रह्मणा निर्मितः सौरः सादनार्थं च स स्वयम् कीर्त्यते भगवान्येन प्रसर्प्पति दिवः क्षयम्
1,1,83,sa ratho 'dhiṣṭhito devair ādityai ṛṣibhistathā gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ,स रथो ऽधिष्ठितो देवैर् आदित्यै ऋषिभिस्तथा गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः
1,1,84,apāṃ sāramayātsyandātkathyate ca rasastathā vṛddhikṣayau ca somasya kīrtyete somakāritau,अपां सारमयात्स्यन्दात्कथ्यते च रसस्तथा वृद्धिक्षयौ च सोमस्य कीर्त्येते सोमकारितौ
1,1,85,sūryādīnāṃ syandanānāṃ dhruvādeva pravarttanam kīrtyate śiśumārasya yasya pucche dhruvaḥ sthitaḥ,सूर्यादीनां स्यन्दनानां ध्रुवादेव प्रवर्त्तनम् कीर्त्यते शिशुमारस्य यस्य पुच्छे ध्रुवः स्थितः
1,1,86,tārārūpāṇi sarvāṇi nakṣatrāṇi grahaiḥ saha nivāsā yatra kīrtyante devānāṃ puṇyakarmaṇām,तारारूपाणि सर्वाणि नक्षत्राणि ग्रहैः सह निवासा यत्र कीर्त्यन्ते देवानां पुण्यकर्मणाम्
1,1,87,sūryaraśmisahasraṃ ca varṣaśītoṣṇaviśravaḥ pravibhāgaścaraśmīnāṃ nāmataḥ karmatīrthataḥ,सूर्यरश्मिसहस्रं च वर्षशीतोष्णविश्रवः प्रविभागश्चरश्मीनां नामतः कर्मतीर्थतः
1,1,88,parimāṇaṃ gatiścoktā grahāṇāṃ sūryasaṃśrayāt veśyārūpātpradhānasya parimāṇo mahādbhavaḥ,परिमाणं गतिश्चोक्ता ग्रहाणां सूर्यसंश्रयात् वेश्यारूपात्प्रधानस्य परिमाणो महाद्भवः
1,1,89,purūravasa ailasya māhātmyasyānukīrttanam pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ māhātmyaṃ vā mṛtasya ca,पुरूरवस ऐलस्य माहात्म्यस्यानुकीर्त्तनम् पितॄणां द्विप्रकाराणां माहात्म्यं वा मृतस्य च
1,1,90,tataḥ parvāṇi kīrtyante parvaṇāṃ caiva saṃdhayaḥ svargalokagatānāñca prāptānāñcāpyadhogatim,ततः पर्वाणि कीर्त्यन्ते पर्वणां चैव संधयः स्वर्गलोकगतानाञ्च प्राप्तानाञ्चाप्यधोगतिम्
1,1,91,pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ śrāddhenānugraho mahān yugasaṃkhyāpramāṇaṃ ca kīrtyate ca kṛtaṃ yugam,पितॄणां द्विप्रकाराणां श्राद्धेनानुग्रहो महान् युगसंख्याप्रमाणं च कीर्त्यते च कृतं युगम्
1,1,92,tretāyuge cāpakarṣādvār ttāyāḥ saṃpravarttanam varṇānāmāśramāṇāṃ ca saṃsthitirdharmatastathā,त्रेतायुगे चापकर्षाद्वार् त्तायाः संप्रवर्त्तनम् वर्णानामाश्रमाणां च संस्थितिर्धर्मतस्तथा
1,1,93,vajrapravarttanaṃ caiva saṃvādo yatra kīrtyate ṛṣīṇāṃ vasunā sārddhaṃ vasoścādhaḥ punargatiḥ śabdatvaṃ ca pradhānāttu svāyambhuvamṛte manum,वज्रप्रवर्त्तनं चैव संवादो यत्र कीर्त्यते ऋषीणां वसुना सार्द्धं वसोश्चाधः पुनर्गतिः शब्दत्वं च प्रधानात्तु स्वायम्भुवमृते मनुम्
1,1,94,praśaṃsā tapasaścoktā yugāvasthāśca kṛtsnaśaḥ dvāparasya kaleścāpi saṃkṣepeṇa prakīrttanam,प्रशंसा तपसश्चोक्ता युगावस्थाश्च कृत्स्नशः द्वापरस्य कलेश्चापि संक्षेपेण प्रकीर्त्तनम्
1,1,95,manvantaraṃ ca saṃkhyā ca mānuṣeṇa prakīrttitā manvantarāṇāṃ sarveṣāmetadeva ca lakṣaṇam,मन्वन्तरं च संख्या च मानुषेण प्रकीर्त्तिता मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव च लक्षणम्
1,1,96,atītānāgatānāṃ ca varttamānaṃ ca kīrtyate tathā manvantarāṇāṃ ca pratisaṃdhānalakṣaṇam,अतीतानागतानां च वर्त्तमानं च कीर्त्यते तथा मन्वन्तराणां च प्रतिसंधानलक्षणम्
1,1,97,atītānā gatānāṃ ca proktaṃ svāyambhuve tataḥ ṛṣīṇāṃ ca gatiḥ proktā kālajñānagatistathā,अतीताना गतानां च प्रोक्तं स्वायम्भुवे ततः ऋषीणां च गतिः प्रोक्ता कालज्ञानगतिस्तथा
1,1,98,durgasaṃkhyāpramāṇaṃ ca yugavārtā pravarttanam tretāyāṃ cakravartīnāṃ lakṣaṇaṃ janma caiva hi,दुर्गसंख्याप्रमाणं च युगवार्ता प्रवर्त्तनम् त्रेतायां चक्रवर्तीनां लक्षणं जन्म चैव हि
1,1,99,pramateśca tathā janma atho kaliyugasya vai aṅgulairhāsanaṃ caiva bhūtānāṃ yacca cocyate,प्रमतेश्च तथा जन्म अथो कलियुगस्य वै अङ्गुलैर्हासनं चैव भूतानां यच्च चोच्यते
1,1,100,śāśānāṃ parisaṃkhyānaṃ śiṣyaprādhānyameva ca vākyaṃ saptavidhaṃ caiva ṛṣigotrānukīrtanam,शाशानां परिसंख्यानं शिष्यप्राधान्यमेव च वाक्यं सप्तविधं चैव ऋषिगोत्रानुकीर्तनम्
1,1,101,lakṣaṇaṃ sūtaputrāṇāṃ brahmaṇāsya ca kṛtsnaśaḥ dedānāṃ vyasanaṃ caiva vedavyāsairmahātmabhiḥ,लक्षणं सूतपुत्राणां ब्रह्मणास्य च कृत्स्नशः देदानां व्यसनं चैव वेदव्यासैर्महात्मभिः
1,1,102,manvantareṣu devānāṃ prajeśānāṃ ca kīrttanam manvantarakramaścaiva kālajñānaṃ ca kīrtyate,मन्वन्तरेषु देवानां प्रजेशानां च कीर्त्तनम् मन्वन्तरक्रमश्चैव कालज्ञानं च कीर्त्यते
1,1,103,dakṣasya cāpi dauhitrāḥ priyāyā duhituḥ śubhāḥ brahmādibhistejanitā dakṣeṇaiva ca dhīmatā,दक्षस्य चापि दौहित्राः प्रियाया दुहितुः शुभाः ब्रह्मादिभिस्तेजनिता दक्षेणैव च धीमता
1,1,104,sāvarṇāścātra kīrtyante manavo merumāśritāḥ dhruvasyauttānapādasya prajāsargopavarṇanam,सावर्णाश्चात्र कीर्त्यन्ते मनवो मेरुमाश्रिताः ध्रुवस्यौत्तानपादस्य प्रजासर्गोपवर्णनम्
1,1,105,cākṣuṣasya manoḥ sargaḥ prajānāṃ vīryavarmanam prabhuṇā caiva vainyena bhūmidohapravartatā,चाक्षुषस्य मनोः सर्गः प्रजानां वीर्यवर्मनम् प्रभुणा चैव वैन्येन भूमिदोहप्रवर्तता
1,1,106,pātrāṇāṃ payasāṃ caiva vatsānāṃ ca viśeṣaṇam brahmādibhiḥ pūrvameva dugdhā caiyaṃ vasuṃdharā,पात्राणां पयसां चैव वत्सानां च विशेषणम् ब्रह्मादिभिः पूर्वमेव दुग्धा चैयं वसुंधरा
1,1,107,daśabhyaścaṃ pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpateḥ dakṣasya kīrtyata janma samasyāṃśena dhīmataḥ,दशभ्यश्चं प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतेः दक्षस्य कीर्त्यत जन्म समस्यांशेन धीमतः
1,1,108,bhūtabhavyabhaveśatvaṃ mahendrāṇāṃ ca kīrtyate manvādikā bhaviṣyanti ākhyānaibarhubhirvṛtāḥ,भूतभव्यभवेशत्वं महेन्द्राणां च कीर्त्यते मन्वादिका भविष्यन्ति आख्यानैबर्हुभिर्वृताः
1,1,109,vaivasvatasya ca manoḥ kīrtyate sargavistaraḥ brahmādikośa utpattirbhṛgvadīnāṃ ca kīrtyate,वैवस्वतस्य च मनोः कीर्त्यते सर्गविस्तरः ब्रह्मादिकोश उत्पत्तिर्भृग्वदीनां च कीर्त्यते
1,1,110,viniṣkṛṣya prajāsarge cākṣuṣasya manoḥśubhe dakṣasya kīrtyate sargo dhyānādvaivasvatāntare,विनिष्कृष्य प्रजासर्गे चाक्षुषस्य मनोःशुभे दक्षस्य कीर्त्यते सर्गो ध्यानाद्वैवस्वतान्तरे
1,1,111,nāradaḥ kṛtasaṃvādo dakṣaputrānmahābalān nāśayāmāsa śāpāya mānaso brahmaṇaḥ sutaḥ,नारदः कृतसंवादो दक्षपुत्रान्महाबलान् नाशयामास शापाय मानसो ब्रह्मणः सुतः
1,1,112,tato dakṣo 'sṛjatkanyā vairiṇā nāma viśrutāḥ marutpravāhe maruto dityāṃ devyāṃ ca saṃbhavaḥ,ततो दक्षो ऽसृजत्कन्या वैरिणा नाम विश्रुताः मरुत्प्रवाहे मरुतो दित्यां देव्यां च संभवः
1,1,113,kīrtyate marutāṃ cātragaṇāste saptasaptakāḥ devatvamindravāsena vāyuskandheṣu cāśramaḥ,कीर्त्यते मरुतां चात्रगणास्ते सप्तसप्तकाः देवत्वमिन्द्रवासेन वायुस्कन्धेषु चाश्रमः
1,1,114,daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣagandharvarakṣasām sarvabhūtapiśācānāṃ yakṣaṇāṃ pakṣivīrudhām,दैत्यानां दानवानां च यक्षगन्धर्वरक्षसाम् सर्वभूतपिशाचानां यक्षणां पक्षिवीरुधाम्
1,1,115,utpattayaścāpsarasāṃ kīrtyante bahuvistarāt mārtaṇḍamaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ janmairāvatahastinaḥ,उत्पत्तयश्चाप्सरसां कीर्त्यन्ते बहुविस्तरात् मार्तण्डमण्डलं कृत्स्नं जन्मैरावतहस्तिनः
1,1,116,vainateyasamutpattistathā rājyā bhiṣecanam bhṛgūṇāṃ vistaraścoktastathā cāṅgirasāmapi,वैनतेयसमुत्पत्तिस्तथा राज्या भिषेचनम् भृगूणां विस्तरश्चोक्तस्तथा चाङ्गिरसामपि
1,1,117,kaśyapasya pulastyasya tathaivātrermahātmanaḥ parāśarasya ca muneḥ prajānāṃ yatra vistaraḥ,कश्यपस्य पुलस्त्यस्य तथैवात्रेर्महात्मनः पराशरस्य च मुनेः प्रजानां यत्र विस्तरः
1,1,118,tisraḥ kanyāḥ sukīrtyante yāsulokāḥ pratiṣṭhitāḥ icchāyā vistaraścokta ādityasya tataḥ param,तिस्रः कन्याः सुकीर्त्यन्ते यासुलोकाः प्रतिष्ठिताः इच्छाया विस्तरश्चोक्त आदित्यस्य ततः परम्
1,1,119,kiṅkuviccaritaṃ proktaṃ dhruvasyaiva nibarhaṇam bṛhadbalānāṃ saṃkṣepādikṣvākvādyāḥ prakīrttitāḥ,किङ्कुविच्चरितं प्रोक्तं ध्रुवस्यैव निबर्हणम् बृहद्बलानां संक्षेपादिक्ष्वाक्वाद्याः प्रकीर्त्तिताः
1,1,120,niśyādīnāṃ kṣitīśānāṃ palāṇḍu haraṇādibhiḥ kīrtyate vistarātsarge yayāterapi bhūpateḥ,निश्यादीनां क्षितीशानां पलाण्डु हरणादिभिः कीर्त्यते विस्तरात्सर्गे ययातेरपि भूपतेः
1,1,121,yaduvaṃśasamuddeśo haihayasya ca vistaraḥ krodhādanantaraṃ coktastathā vaṃśasya vistaraḥ,यदुवंशसमुद्देशो हैहयस्य च विस्तरः क्रोधादनन्तरं चोक्तस्तथा वंशस्य विस्तरः
1,1,122,jyāmaghasya ca māhātmyaṃ prajāsargaśca kīrtyate devāvṛdhasyāndhakasya dhṛṣṭeścapi mahātmanaḥ,ज्यामघस्य च माहात्म्यं प्रजासर्गश्च कीर्त्यते देवावृधस्यान्धकस्य धृष्टेश्चपि महात्मनः
1,1,123,animitrānvayaścaiva viśormithyābhiśaṃsanam viśodhamanusaṃprāptirmaṇiratnasya dhīmataḥ,अनिमित्रान्वयश्चैव विशोर्मिथ्याभिशंसनम् विशोधमनुसंप्राप्तिर्मणिरत्नस्य धीमतः
1,1,124,satrājitaḥ prajāsarge rājarṣerdevamīḍhuṣaḥ śūrasya janma cāpyuktaṃ caritaṃ ca māhātmanaḥ,सत्राजितः प्रजासर्गे राजर्षेर्देवमीढुषः शूरस्य जन्म चाप्युक्तं चरितं च माहात्मनः
1,1,125,kaṃsasyāpi ca daurātmyamekīvaṃśyātsamudbhavaḥ vāsudevasya deva kyāṃ viṣṇoramitatejasaḥ,कंसस्यापि च दौरात्म्यमेकीवंश्यात्समुद्भवः वासुदेवस्य देव क्यां विष्णोरमिततेजसः
1,1,126,anantaramṛṣeḥ sargaḥ prajāsargopavarṇanam devāsure samutpanne viṣṇunā strīvadhe kṛte,अनन्तरमृषेः सर्गः प्रजासर्गोपवर्णनम् देवासुरे समुत्पन्ने विष्णुना स्त्रीवधे कृते
1,1,127,saṃrakṣatā śakravadhaṃ śāpaḥ prāptaḥ purā bhṛgoḥ bhṛguścotthāpayāmāsa divyāṃ śukrasya mātaram,संरक्षता शक्रवधं शापः प्राप्तः पुरा भृगोः भृगुश्चोत्थापयामास दिव्यां शुक्रस्य मातरम्
1,1,128,devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca saṃkramā dvādaśātdṛtāḥ nārasihaprabhṛtayaḥ kīrtyante pāpanāśanāḥ,देवानां च ऋषीणां च संक्रमा द्वादशात्दृताः नारसिहप्रभृतयः कीर्त्यन्ते पापनाशनाः
1,1,129,śukeṇārādhanaṃ sthāṇorghoreṇa tapasā tathā varapradāna kṛttena yatra śarvastavaḥ kṛtaḥ,शुकेणाराधनं स्थाणोर्घोरेण तपसा तथा वरप्रदान कृत्तेन यत्र शर्वस्तवः कृतः
1,1,130,anantaraṃ ca nirdiṣṭaṃ devāsuraviceṣṭitam jayantyā saha śakreṇa yatra śuko mahātmani,अनन्तरं च निर्दिष्टं देवासुरविचेष्टितम् जयन्त्या सह शक्रेण यत्र शुको महात्मनि
1,1,131,asurānmohayāmāsa śakrarūpeṇa buddhimān bṛhaspatiśca taṃ śukaṃ śaśāpa sa mahādyutiḥ,असुरान्मोहयामास शक्ररूपेण बुद्धिमान् बृहस्पतिश्च तं शुकं शशाप स महाद्युतिः
1,1,132,ukta ca viṣṇormāhātmyaṃ viṣṇorjanmani śabdyate turvasuścātra dauhitro yavīyānyo yadorabhūt,उक्त च विष्णोर्माहात्म्यं विष्णोर्जन्मनि शब्द्यते तुर्वसुश्चात्र दौहित्रो यवीयान्यो यदोरभूत्
1,1,133,anurdruhyādayaḥ sarve tathā tattanayā nṛpāḥ anuvaṃśyāmahātmānasteṣāṃ pārthivasattamāḥ,अनुर्द्रुह्यादयः सर्वे तथा तत्तनया नृपाः अनुवंश्यामहात्मानस्तेषां पार्थिवसत्तमाः
1,1,134,kīrtyante yatra kārtsnyena bhūridraviṇatejasaḥ ātithyasya tu vibrarṣeḥ saptadhā dharmasaṃśrayāt,कीर्त्यन्ते यत्र कार्त्स्न्येन भूरिद्रविणतेजसः आतिथ्यस्य तु विब्रर्षेः सप्तधा धर्मसंश्रयात्
1,1,135,bārhasvatyaṃ sūribhiśca yatra śāpamupāvṛtam haravaṃśayaśaḥsparśaḥ śantanorvīryaśabdanam,बार्हस्वत्यं सूरिभिश्च यत्र शापमुपावृतम् हरवंशयशःस्पर्शः शन्तनोर्वीर्यशब्दनम्
1,1,136,bhaviṣyatāṃ tathā rājñāmupasaṃhāraśabdanam anāgatānāṃsaṃghānāṃ prabhūṇāṃ copavarṇanam,भविष्यतां तथा राज्ञामुपसंहारशब्दनम् अनागतानांसंघानां प्रभूणां चोपवर्णनम्
1,1,137,bhautyasyānte kaliyuge kṣīṇe saṃhāravarṇanam naimittikāḥ prākṛtikā yathaivātyantikāḥ smṛtāḥ,भौत्यस्यान्ते कलियुगे क्षीणे संहारवर्णनम् नैमित्तिकाः प्राकृतिका यथैवात्यन्तिकाः स्मृताः
1,1,138,vividhaḥ sarvabhūtānāṃ kīrtyate pratisaṃcaraḥ anādṛṣṭirbhāskarasya ghoraḥ saṃvarttakānalaḥ,विविधः सर्वभूतानां कीर्त्यते प्रतिसंचरः अनादृष्टिर्भास्करस्य घोरः संवर्त्तकानलः
1,1,139,sāṃkhye lakṣaṇamuddiṣṭaṃ tato brahma viśeṣataḥ bhuvādīnāṃ ca lokānāṃ saptānāṃ copavarṇanam,सांख्ये लक्षणमुद्दिष्टं ततो ब्रह्म विशेषतः भुवादीनां च लोकानां सप्तानां चोपवर्णनम्
1,1,140,aparārddhāparaiścaiva lakṣaṇaṃ parikīrtyate brahmaṇoyojanāgreṇa parimāṇavinirṇayaḥ,अपरार्द्धापरैश्चैव लक्षणं परिकीर्त्यते ब्रह्मणोयोजनाग्रेण परिमाणविनिर्णयः
1,1,141,kīrtyante cātra nirayāḥ pāpānāṃ rauravādayaḥ sarveṣāṃ caiva sattvānāṃ pariṇāmavinirṇayaḥ,कीर्त्यन्ते चात्र निरयाः पापानां रौरवादयः सर्वेषां चैव सत्त्वानां परिणामविनिर्णयः
1,1,142,brahmaṇaḥ pratisaṃsargātsarva saṃsāravarṇanam gatirūrddhamadhaścoktā dharmādharmasamāśrayā,ब्रह्मणः प्रतिसंसर्गात्सर्व संसारवर्णनम् गतिरूर्द्धमधश्चोक्ता धर्माधर्मसमाश्रया
1,1,143,kalpe kalpe ca bhūtānāṃ mahatāmapi saṃkṣayam asaṃkhyayā ca duḥkhāni brahmaṇaścāpyanityatā,कल्पे कल्पे च भूतानां महतामपि संक्षयम् असंख्यया च दुःखानि ब्रह्मणश्चाप्यनित्यता
1,1,144,daurātmyaṃ caiva bhogānāṃ saṃhārasya ca kaṣṭatā durlabhatvaṃ ca mokṣasya vairāgyāddoṣadarśanāt,दौरात्म्यं चैव भोगानां संहारस्य च कष्टता दुर्लभत्वं च मोक्षस्य वैराग्याद्दोषदर्शनात्
1,1,145,vyaktāvyaktaṃ parityajya sattvaṃ brahmaṇi saṃsthitam nānātvadarśanācchuddhastavastatra nivarttate,व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य सत्त्वं ब्रह्मणि संस्थितम् नानात्वदर्शनाच्छुद्धस्तवस्तत्र निवर्त्तते
1,1,146,tatastāpatrayād bhīto rūpārthohi nirañjanaḥ ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya na bibheti kutaścana,ततस्तापत्रयाद् भीतो रूपार्थोहि निरञ्जनः आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य न बिभेति कुतश्चन
1,1,147,kīrtyate ca punaḥ sargo brahmaṇo 'nyasya pūrvavat kīrtyate jagataścatra sargapralayavikriyāḥ,कीर्त्यते च पुनः सर्गो ब्रह्मणो ऽन्यस्य पूर्ववत् कीर्त्यते जगतश्चत्र सर्गप्रलयविक्रियाः
1,1,148,pravṛttayaśca bhūtānāṃ prasutānāṃ phalāni ca kīrtyate ṛṣivargasya sargaḥ pāpapraṇāśanaḥ,प्रवृत्तयश्च भूतानां प्रसुतानां फलानि च कीर्त्यते ऋषिवर्गस्य सर्गः पापप्रणाशनः
1,1,149,prādurbhāvo vasiṣṭhasya śakterjanma tathaiva ca saudāsāsthigrahaścāsya viśvāmitrakṛtena tu,प्रादुर्भावो वसिष्ठस्य शक्तेर्जन्म तथैव च सौदासास्थिग्रहश्चास्य विश्वामित्रकृतेन तु
1,1,150,parāśarasya cotpattiradṛśyantyāṃ tathā vibhoḥ saṃjajñe pitṛkanyāyāṃ vyāsaścāpi mahāmuniḥ,पराशरस्य चोत्पत्तिरदृश्यन्त्यां तथा विभोः संजज्ञे पितृकन्यायां व्यासश्चापि महामुनिः
1,1,151,śukasya ca tathā janma saha putrasya dhīmaptaḥ parāśarasya pradvepo viśvāmitra ṛṣiṃ prati,शुकस्य च तथा जन्म सह पुत्रस्य धीमप्तः पराशरस्य प्रद्वेपो विश्वामित्र ऋषिं प्रति
1,1,152,vasiṣṭhasaṃbhṛtiścāgnerviśvāmitrajighāṃsayā devena vidhinā vipra viśvāmitrahitaiṣiṇā,वसिष्ठसंभृतिश्चाग्नेर्विश्वामित्रजिघांसया देवेन विधिना विप्र विश्वामित्रहितैषिणा
1,1,153,saṃtānahetorvibhunā gīrṇaskandhena dhīmatā ekaṃ vedaṃ catuṣpādaṃ caturddhā punarīśvaraḥ,संतानहेतोर्विभुना गीर्णस्कन्धेन धीमता एकं वेदं चतुष्पादं चतुर्द्धा पुनरीश्वरः
1,1,154,tathā bibheda bhāgavān vyāsaḥ śārvādanugrahāt tasya śiṣyapraśiṣyaiśca śākhā vedāyutāḥ kṛtāḥ,तथा बिभेद भागवान् व्यासः शार्वादनुग्रहात् तस्य शिष्यप्रशिष्यैश्च शाखा वेदायुताः कृताः
1,1,155,prayoge prahvalā naiva yathā dṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā pṛṣṭa vanto viśiṣṭāste munayo dharmakāṅkṣiṇaḥ,प्रयोगे प्रह्वला नैव यथा दृष्टः स्वयंभुवा पृष्ट वन्तो विशिष्टास्ते मुनयो धर्मकाङ्क्षिणः
1,1,156,deśaṃ puṇyamabhīpsato vibhunā taddhitaiṣiṇā sunābhaṃ divyarūpābhaṃ saptāṅgaṃ śubhaśaṃsanam,देशं पुण्यमभीप्सतो विभुना तद्धितैषिणा सुनाभं दिव्यरूपाभं सप्ताङ्गं शुभशंसनम्
1,1,157,ānaupamyamidaṃ cakraṃ varttamānamatandritāḥ pṛṣṭhato yāta niyatāstataḥ prāpsyatha pāṭitam,आनौपम्यमिदं चक्रं वर्त्तमानमतन्द्रिताः पृष्ठतो यात नियतास्ततः प्राप्स्यथ पाटितम्
1,1,158,gacchatastasya cakrasya yatra nemirviśīryate puṇyaḥ sa deśo mantavyaḥ pratyuvāca tadā prabhuḥ,गच्छतस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिर्विशीर्यते पुण्यः स देशो मन्तव्यः प्रत्युवाच तदा प्रभुः
1,1,159,uktvā caivamṛṣīnsarvānadṛśyatvamupāgamat gaṅgā garbha yavāhārā naimiṣeyāstathaiva ca,उक्त्वा चैवमृषीन्सर्वानदृश्यत्वमुपागमत् गङ्गा गर्भ यवाहारा नैमिषेयास्तथैव च
1,1,160,īśire caiva satreṇa munayo naimiṣe tadā,ईशिरे चैव सत्रेण मुनयो नैमिषे तदा
1,1,161,mṛteśaradvatitathā tasya cotthāpanaṅkṛtam ṛṣayo naimiṣeyāśca dayayā parayā yutāḥ,मृतेशरद्वतितथा तस्य चोत्थापनङ्कृतम् ऋषयो नैमिषेयाश्च दयया परया युताः
1,1,162,niḥsīmāṃ gāmimāṃ kṛtvā kṛṣaṇaṃ rājānamāharat prītiṃ caiva kṛtātithyaṃ rājānaṃ vidhivattadā,निःसीमां गामिमां कृत्वा कृषणं राजानमाहरत् प्रीतिं चैव कृतातिथ्यं राजानं विधिवत्तदा
1,1,163,antaḥ sargagataḥ krūraḥ svarbhānurasuro haran drute rājani rājānu madrate munayastataḥ,अन्तः सर्गगतः क्रूरः स्वर्भानुरसुरो हरन् द्रुते राजनि राजानु मद्रते मुनयस्ततः
1,1,164,gandharvarakṣitaṃ dṛṣṭvā kalāpagrāmaketanam sannipātaḥ punastasya tathā yajñe maharṣibhiḥ,गन्धर्वरक्षितं दृष्ट्वा कलापग्रामकेतनम् सन्निपातः पुनस्तस्य तथा यज्ञे महर्षिभिः
1,1,165,dṛṣṭvā hiraṇmayaṃ sarvaṃ vivādastasya tairabhūt tadā vai naimiṣeyānāṃ satre dvādaśavārṣike,दृष्ट्वा हिरण्मयं सर्वं विवादस्तस्य तैरभूत् तदा वै नैमिषेयानां सत्रे द्वादशवार्षिके
1,1,166,tathā vivadamānaiśca yaduḥ saṃsthāpitaśca taiḥ janayitvā tvaraṇyaṃ vai yaduputramathāyutam,तथा विवदमानैश्च यदुः संस्थापितश्च तैः जनयित्वा त्वरण्यं वै यदुपुत्रमथायुतम्
1,1,167,samāpayitvā tatsatraṃ vāyuṃ te paryupāsata iti kṛtyasamuddeśaḥ purāṇāṃśopavarṇitaḥ,समापयित्वा तत्सत्रं वायुं ते पर्युपासत इति कृत्यसमुद्देशः पुराणांशोपवर्णितः
1,1,168,anenānukrameṇaiva purāṇaṃ saṃprakāśate sukhamarthaḥ samāsena mahānapyupalakṣyate,अनेनानुक्रमेणैव पुराणं संप्रकाशते सुखमर्थः समासेन महानप्युपलक्ष्यते
1,1,169,tasmātsamāsamuddiśya vakṣyāmi tava vistaram pādamādyamidaṃ samyag yo 'dhīte vijitedriyaḥ,तस्मात्समासमुद्दिश्य वक्ष्यामि तव विस्तरम् पादमाद्यमिदं सम्यग् यो ऽधीते विजितेद्रियः
1,1,170,tenādhītaṃ purāṇaṃ syātsarvaṃ nāstyatrasaṃśayaḥ yo vidyāccaturo vedān sāṃgopaniṣadān dvijāḥ,तेनाधीतं पुराणं स्यात्सर्वं नास्त्यत्रसंशयः यो विद्याच्चतुरो वेदान् सांगोपनिषदान् द्विजाः
1,1,171,itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ prahariṣyati,इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति
1,1,172,abhyasannimamadhyāyaṃ sākṣātproktaṃ svayaṃbhuvā nāpadaṃ prāpya muhyeta yatheṣṭāṃ prāpnuyādgatim,अभ्यसन्निममध्यायं साक्षात्प्रोक्तं स्वयंभुवा नापदं प्राप्य मुह्येत यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्
1,1,173,yasmātpurā hyabhūccaitatpurāṇaṃ tena tatsmṛtam niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate,यस्मात्पुरा ह्यभूच्चैतत्पुराणं तेन तत्स्मृतम् निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते
1,1,174,ataśca saṃkṣepamimaṃ śṛṇudhvaṃ nārāyaṇaḥ sarvamidaṃ purāṇam saṃsargakāle 'pi karoti marga saṃhāra kāle ca na vāsti bhūyaḥ,अतश्च संक्षेपमिमं शृणुध्वं नारायणः सर्वमिदं पुराणम् संसर्गकाले ऽपि करोति मर्ग संहार काले च न वास्ति भूयः
1,2,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde kṛtyasamuddeśo nāma prathamo 'dhyāyaḥ pratyavocanpunaḥ sūtamṛṣayaste tapodhanāḥ kutra satraṃ samabhattevaṣāmadbhutakarmaṇām,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे कृत्यसमुद्देशो नाम प्रथमो ऽध्यायः प्रत्यवोचन्पुनः सूतमृषयस्ते तपोधनाः कुत्र सत्रं समभत्तेवषामद्भुतकर्मणाम्
1,2,2,kiyantaṃ caiva tatkālaṃ kathaṃ ca samavarttata ācacakṣe purāṇaṃ ca kathaṃ tatsaprabhañjanaḥ,कियन्तं चैव तत्कालं कथं च समवर्त्तत आचचक्षे पुराणं च कथं तत्सप्रभञ्जनः
1,2,3,ācakhyau vistareṇaiva para kautūhalaṃ hi naḥ iti saṃcoditaḥ sūtaḥ pratyuvāca śubhaṃ vacaḥ,आचख्यौ विस्तरेणैव पर कौतूहलं हि नः इति संचोदितः सूतः प्रत्युवाच शुभं वचः
1,2,4,śṛṇudhvaṃ yatra te dhīrā menire mantramuttamam yāvantaṃ cābhavatkālaṃ yathā ca samavartata,शृणुध्वं यत्र ते धीरा मेनिरे मन्त्रमुत्तमम् यावन्तं चाभवत्कालं यथा च समवर्तत
1,2,5,sisṛkṣamāṇo viśvaṃ hi yajate visṛjatpurā satraṃ hi te 'tipuṇyaṃ ca sahasraparivatsarān,सिसृक्षमाणो विश्वं हि यजते विसृजत्पुरा सत्रं हि ते ऽतिपुण्यं च सहस्रपरिवत्सरान्
1,2,6,tapogṛhapateryatra brahmā caivābhavatsvayam iḍāyā yatra patnītvaṃ śāmitraṃ yatra buddhimān,तपोगृहपतेर्यत्र ब्रह्मा चैवाभवत्स्वयम् इडाया यत्र पत्नीत्वं शामित्रं यत्र बुद्धिमान्
1,2,7,mṛtyuścake mahātejāstasminsatre mahātmanām vibudhāścoṣire tatra sahasraparivatsarān,मृत्युश्चके महातेजास्तस्मिन्सत्रे महात्मनाम् विबुधाश्चोषिरे तत्र सहस्रपरिवत्सरान्
1,2,8,bhramato dharmacakrasya yatra nemiraśīryata karmaṇā tena vikhyātaṃ naimiṣaṃ munipūjitam,भ्रमतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत कर्मणा तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम्
1,2,9,yatra sā gomatī puṇyā siddhacāraṇasevitā rohiṇī sa sutā tatra gomatī sābhavat kṣaṇāt,यत्र सा गोमती पुण्या सिद्धचारणसेविता रोहिणी स सुता तत्र गोमती साभवत् क्षणात्
1,2,10,śaktirjyeṣṭhā samabhavadvasiṣṭhasya mahātmanaḥ rundhatyāḥ sutāyātrādānamuttamatejasaḥ,शक्तिर्ज्येष्ठा समभवद्वसिष्ठस्य महात्मनः रुन्धत्याः सुतायात्रादानमुत्तमतेजसः
1,2,11,kalmāṣapādo nṛpatiryatra śakraśca śaktinā yatra vairaṃ samabhavadviśvāmitravasiṣṭhayoḥ,कल्माषपादो नृपतिर्यत्र शक्रश्च शक्तिना यत्र वैरं समभवद्विश्वामित्रवसिष्ठयोः
1,2,12,adṛśyantyāṃ samabhavanmuniryatra parāśaraḥ parābhavo vasiṣṭhasya yasya jñāne hyavarttayat,अदृश्यन्त्यां समभवन्मुनिर्यत्र पराशरः पराभवो वसिष्ठस्य यस्य ज्ञाने ह्यवर्त्तयत्
1,2,13,tatra te menire śailaṃ naimiṣe brahmavādinaḥ naimiṣaṃ jajñire yasmānnaimiṣīyāstataḥ smṛtāḥ,तत्र ते मेनिरे शैलं नैमिषे ब्रह्मवादिनः नैमिषं जज्ञिरे यस्मान्नैमिषीयास्ततः स्मृताः
1,2,14,tatsatramabhavatteṣāṃ samā dvādaśa dhīmatām purūravasi vikrānte praśāsati vasuṃdharām,तत्सत्रमभवत्तेषां समा द्वादश धीमताम् पुरूरवसि विक्रान्ते प्रशासति वसुंधराम्
1,2,15,aṣṭādaśa samudrasya dvīpānaśran purūravāḥ tutoṣa naiva ratnānāṃ lobhāditi hi naḥ śrutam,अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्रन् पुरूरवाः तुतोष नैव रत्नानां लोभादिति हि नः श्रुतम्
1,2,16,urvaśī cakame taṃ ca devadūtapracoditā ājahāra ca tatsatramurvaśyā saha saṃgataḥ,उर्वशी चकमे तं च देवदूतप्रचोदिता आजहार च तत्सत्रमुर्वश्या सह संगतः
1,2,17,tasminnarapatau satre naimiṣīyāḥ pracakrire yaṃ garbhaṃ suṣuve gaṅgā pāvakāddīptatejasam,तस्मिन्नरपतौ सत्रे नैमिषीयाः प्रचक्रिरे यं गर्भं सुषुवे गङ्गा पावकाद्दीप्ततेजसम्
1,2,18,tattulyaṃ parvate nyastaṃ hiraṇyaṃ samapadyata hiraṇmayaṃ tataścake yajñavāṭaṃ mahātmanām,तत्तुल्यं पर्वते न्यस्तं हिरण्यं समपद्यत हिरण्मयं ततश्चके यज्ञवाटं महात्मनाम्
1,2,19,viśvakarmā svayandevo bhāvano lokabhāvanaḥ sa praviśya tataḥ satre teṣāmamitatejasām,विश्वकर्मा स्वयन्देवो भावनो लोकभावनः स प्रविश्य ततः सत्रे तेषाममिततेजसाम्
1,2,20,aiḍaḥ purūravā bheje taṃ deśaṃ mṛgayāṃ caran taṃ dṛṣṭvā mahādāśvaryaṃ yajñavāṭaṃ hiraṇmayam,ऐडः पुरूरवा भेजे तं देशं मृगयां चरन् तं दृष्ट्वा महादाश्वर्यं यज्ञवाटं हिरण्मयम्
1,2,21,lobhena hatavijñānastadādātumupākramat naimiṣeyāstatastasya cukrudhurnṛpatiṃ bhṛśam,लोभेन हतविज्ञानस्तदादातुमुपाक्रमत् नैमिषेयास्ततस्तस्य चुक्रुधुर्नृपतिं भृशम्
1,2,22,nijaghnuścāpi taṃ kruddhāḥ kuśavajrairmanīṣiṇaḥ taponiṣṭhāśca rājānaṃ munayo devacoditāḥ,निजघ्नुश्चापि तं क्रुद्धाः कुशवज्रैर्मनीषिणः तपोनिष्ठाश्च राजानं मुनयो देवचोदिताः
1,2,23,kuśavajraurviniṣpiṣṭaḥ sa rājā vyajahāttanum aurvaśeyaistatastasya yuddhaṃ cakre nṛpo bhuvi,कुशवज्रौर्विनिष्पिष्टः स राजा व्यजहात्तनुम् और्वशेयैस्ततस्तस्य युद्धं चक्रे नृपो भुवि
1,2,24,nahuṣasya mahātmānaṃ pitaraṃ yaṃ pracakṣate sa teṣvavabhṛtheṣveva dharmmaśīlo mahīpatiḥ,नहुषस्य महात्मानं पितरं यं प्रचक्षते स तेष्ववभृथेष्वेव धर्म्मशीलो महीपतिः
1,2,25,āyurāyabhavāyāgryamasmin satre narottamaḥ śāntayitvā tu rājānaṃ tadā brahmavidastathā,आयुरायभवायाग्र्यमस्मिन् सत्रे नरोत्तमः शान्तयित्वा तु राजानं तदा ब्रह्मविदस्तथा
1,2,26,satramārebhire karttuṃ pṛthvīvatsā tmamūrtayaḥ babhūva satre teṣāṃ tu brahmacaryaṃ mahātmanām,सत्रमारेभिरे कर्त्तुं पृथ्वीवत्सा त्ममूर्तयः बभूव सत्रे तेषां तु ब्रह्मचर्यं महात्मनाम्
1,2,27,viśvaṃ sisṛkṣamāṇānāṃ purā visvasṛjāmiva vaikhānasaiḥ priyasakhairvāla khilyairmarīcibhiḥ,विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विस्वसृजामिव वैखानसैः प्रियसखैर्वाल खिल्यैर्मरीचिभिः
1,2,28,ajaiśca munibhirjātaṃ sūryavaiśvānaraprabhaḥ vitṛdevāpsaraḥsiddhairgandharvoragacāraṇaiḥ,अजैश्च मुनिभिर्जातं सूर्यवैश्वानरप्रभः वितृदेवाप्सरःसिद्धैर्गन्धर्वोरगचारणैः
1,2,29,bhārataiḥ śuśubhe rājā devairindrasamo yathā stotraśastrairgṛhairdevānpitṝnpitryaiśca karmabhiḥ,भारतैः शुशुभे राजा देवैरिन्द्रसमो यथा स्तोत्रशस्त्रैर्गृहैर्देवान्पितॄन्पित्र्यैश्च कर्मभिः
1,2,30,ānarcuḥsma yathājāti gandharvādīn yathāvidhi ārādhane sa sasmāra tataḥ karmāntareṣu ca,आनर्चुःस्म यथाजाति गन्धर्वादीन् यथाविधि आराधने स सस्मार ततः कर्मान्तरेषु च
1,2,31,jaguḥ sāmāni gandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ vyājahrurmunayo vācaṃ citrākṣarapadāṃ śubhām,जगुः सामानि गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः व्याजह्रुर्मुनयो वाचं चित्राक्षरपदां शुभाम्
1,2,32,mantrādi tatra vidvāṃso jajapuśca parasparam vitaṇḍāvacanaiścaiva nijaghnuḥ prativādinaḥ,मन्त्रादि तत्र विद्वांसो जजपुश्च परस्परम् वितण्डावचनैश्चैव निजघ्नुः प्रतिवादिनः
1,2,33,ṛṣayaścaiva vidvāṃsaḥ śabdārthanyāyakovidāḥ na tatra hāritaṃ kiñcidviviśurbrahmarākṣasāḥ,ऋषयश्चैव विद्वांसः शब्दार्थन्यायकोविदाः न तत्र हारितं किञ्चिद्विविशुर्ब्रह्मराक्षसाः
1,2,34,naiva yajñaharā daityā naiva vājamukhāstriṇaḥ prāyaścittaṃ daridraṃ ca na tatra samajāyata,नैव यज्ञहरा दैत्या नैव वाजमुखास्त्रिणः प्रायश्चित्तं दरिद्रं च न तत्र समजायत
1,2,35,śaktiprajñākriyāyegairvidhirāśīṣvanuṣṭitaḥ evaṃ ca vavṛdhe satraṃ dvādaśābdaṃ manīṣiṇām,शक्तिप्रज्ञाक्रियायेगैर्विधिराशीष्वनुष्टितः एवं च ववृधे सत्रं द्वादशाब्दं मनीषिणाम्
1,2,36,ṛṣīṇāṃ naimiṣīyāṇāṃ tadabhūdiva vajriṇaḥ vṛddhādyā ṛtvijo vīrā jyotiṣṭomān pṛthakpṛthak,ऋषीणां नैमिषीयाणां तदभूदिव वज्रिणः वृद्धाद्या ऋत्विजो वीरा ज्योतिष्टोमान् पृथक्पृथक्
1,2,37,cakrire pṛṣṭhagamanāḥ sarvānayutadakṣiṇān samāptayajño yatrāste vāsudevaṃ mahādhipam,चक्रिरे पृष्ठगमनाः सर्वानयुतदक्षिणान् समाप्तयज्ञो यत्रास्ते वासुदेवं महाधिपम्
1,2,38,papracchuramitātmānaṃ bhavadbhiryadahaṃ dvijaḥ pracoditaḥ svavaṃśārthaṃ sa ca tānabravītprabhuḥ,पप्रच्छुरमितात्मानं भवद्भिर्यदहं द्विजः प्रचोदितः स्ववंशार्थं स च तानब्रवीत्प्रभुः
1,2,39,śiṣyaḥsvayaṃbhuvo devaḥ sarvaṃ pratyakṣadṛgvaśī aṇimādibhiraṣṭābhiḥ sūkṣmairaṅgaiḥ samanvitaḥ,शिष्यःस्वयंभुवो देवः सर्वं प्रत्यक्षदृग्वशी अणिमादिभिरष्टाभिः सूक्ष्मैरङ्गैः समन्वितः
1,2,40,tiryagvātādibhirvarṣaiḥ sarvāṃ llokānbibharti yaḥ saptaskandhā bhṛtāḥ śākhāḥ sarvatoyājarājarān,तिर्यग्वातादिभिर्वर्षैः सर्वां ल्लोकान्बिभर्ति यः सप्तस्कन्धा भृताः शाखाः सर्वतोयाजराजरान्
1,2,41,viṣayair maruto yasya saṃsthitāḥ saptasaptakāḥ vyūhatrayāṇāṃ sūtānāṃ kurvan satraṃ mahābalaḥ,विषयैर् मरुतो यस्य संस्थिताः सप्तसप्तकाः व्यूहत्रयाणां सूतानां कुर्वन् सत्रं महाबलः
1,2,42,tejasaśvāpyupāyānāṃ dadhātīha śarīriṇaḥ prāṇādyā vṛttayaḥ pañca dhāraṇānāṃ svavṛttibhiḥ,तेजसश्वाप्युपायानां दधातीह शरीरिणः प्राणाद्या वृत्तयः पञ्च धारणानां स्ववृत्तिभिः
1,2,43,pūryamāmaḥ śarīrāṇāṃ dhāraṇaṃ yasya kurvate ākāśayonirdviguṇaḥ śābdasparśasamanvitaḥ,पूर्यमामः शरीराणां धारणं यस्य कुर्वते आकाशयोनिर्द्विगुणः शाब्दस्पर्शसमन्वितः
1,2,44,vācoraṇiḥ samākhyātā śabdaśāstravicakṣaṇaiḥ bhāratyārḥ ślakṣṇayā sarvānmunīnprahlādayanniva,वाचोरणिः समाख्याता शब्दशास्त्रविचक्षणैः भारत्यार्ः श्लक्ष्णया सर्वान्मुनीन्प्रह्लादयन्निव
1,2,45,purāṇajñāḥ sumanasaḥ purāṇāśrayayuktayā purāma niyatā viprāḥ kathāmakathayadvibhuḥ,पुराणज्ञाः सुमनसः पुराणाश्रययुक्तया पुराम नियता विप्राः कथामकथयद्विभुः
1,2,46,etatsarvaṃ yathāvṛttamākhyānaṃ dvijasattamāḥ ṛṣīṇāṃ ca paraṃ caitallokatattvamanuttamam,एतत्सर्वं यथावृत्तमाख्यानं द्विजसत्तमाः ऋषीणां च परं चैतल्लोकतत्त्वमनुत्तमम्
1,2,47,brahmaṇā yatpurā proktaṃ purāṇaṃ jñānamuttamam devatānāmṛṣīṇāṃ ca sarvapāpapramocanam,ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुराणं ज्ञानमुत्तमम् देवतानामृषीणां च सर्वपापप्रमोचनम्
1,2,48,vistareṇānupūrvyā ca tasya vakṣyāmyanukramam,विस्तरेणानुपूर्व्या च तस्य वक्ष्याम्यनुक्रमम्
1,3,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde naimiṣākhyānakathanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca śṛṇu teṣāṃ kathāṃ divyāṃ sarvapāpapramocanīm kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutisaṃmatām,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे नैमिषाख्यानकथनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच शृणु तेषां कथां दिव्यां सर्वपापप्रमोचनीम् कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसंमताम्
1,3,2,ya imāṃ dhārayennityaṃ śṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ svavaṃśaṃ dhāraṇaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate,य इमां धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः स्ववंशं धारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते
1,3,3,viśvatārā yā ca pañca yathāvṛttaṃ yathāśrutam kīrtyamānaṃ nibodhārthaṃ pūrveṣāṃ kīrttivarddhanam,विश्वतारा या च पञ्च यथावृत्तं यथाश्रुतम् कीर्त्यमानं निबोधार्थं पूर्वेषां कीर्त्तिवर्द्धनम्
1,3,4,dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ śatrughnameva ca kīrttanaṃ sthirakīrtīnāṃ sarveṣāṃ puṇyakarmaṇām,धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुघ्नमेव च कीर्त्तनं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यकर्मणाम्
1,3,5,yasmātkalpāyate kalpaḥ samagraṃ śucaye śuciḥ tasmai hiraṇyagarbhāya puruṣāyeśvarāya ca,यस्मात्कल्पायते कल्पः समग्रं शुचये शुचिः तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च
1,3,6,ajāya prathamāyaiva variṣṭhāya prajāsṛje brahmaṇe lokatantrāya namaskṛtya svayaṃbhuve,अजाय प्रथमायैव वरिष्ठाय प्रजासृजे ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयंभुवे
1,3,7,mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairūpyaṃ salakṣaṇam pañcapramāṇaṃ ṣadśrāntaḥ puruṣādhiṣṭhitaṃ ca yat,महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् पञ्चप्रमाणं षद्श्रान्तः पुरुषाधिष्ठितं च यत्
1,3,8,āsaṃyamātpravakṣyāmi bhūtasargamanuttamam avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam,आसंयमात्प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम् अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्
1,3,9,pradhānaṃ prakṛtiṃ caiva yamāhustattvacintakāḥ gandharūparasairhīnaṃ śabdasparśavivarjitam,प्रधानं प्रकृतिं चैव यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्
1,3,10,jagadyonimmahābhūtaṃ paraṃ brahmasanātanam vigrahaṃ sarvabhūtānāmavyaktamabhavatkila,जगद्योनिम्महाभूतं परं ब्रह्मसनातनम् विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत्किल
1,3,11,anādyantamajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāpyayam asāṃpratikamajñeyaṃ brahma yatsadasatparam,अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् असांप्रतिकमज्ञेयं ब्रह्म यत्सदसत्परम्
1,3,12,tasyātmanā sarvamidaṃ vyāptamāsīttamomayam guṇasāmye tadā tasminnavibhātaṃ tamomayam,तस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम् गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभातं तमोमयम्
1,3,13,sargakāle pradhānasya kṣatrajñādhiṣṭhitasya vai guṇabhāvādbhāsamāne mahātattva babhūva ha,सर्गकाले प्रधानस्य क्षत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै गुणभावाद्भासमाने महातत्त्व बभूव ह
1,3,14,sūkṣmaḥ sa tu mahānagre avyaktena samāvṛtaḥ sattvodreko mahānagre sattvamātraprakāśakaḥ,सूक्ष्मः स तु महानग्रे अव्यक्तेन समावृतः सत्त्वोद्रेको महानग्रे सत्त्वमात्रप्रकाशकः
1,3,15,sattvānmahānsa vijñeya ekastatkāraṇaḥ samṛtaḥ niṅgamātraṃ samutpannaṃ kṣetrajñādhiṣṭitaṃ mahat,सत्त्वान्महान्स विज्ञेय एकस्तत्कारणः समृतः निङ्गमात्रं समुत्पन्नं क्षेत्रज्ञाधिष्टितं महत्
1,3,16,saṃkalpo 'dhyavasāyaśca tasya vṛttidvayaṃ smṛtam mahāsṛṣṭiṃ ca kurute vītamānaḥ sisṛkṣayā,संकल्पो ऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम् महासृष्टिं च कुरुते वीतमानः सिसृक्षया
1,3,17,dharmādīni ca bhūtāni lokatattvārthahetavaḥ mano mahātmani brahma durbuddhikhyātirīśvarāt,धर्मादीनि च भूतानि लोकतत्त्वार्थहेतवः मनो महात्मनि ब्रह्म दुर्बुद्धिख्यातिरीश्वरात्
1,3,18,prajñāsaṃdhiśca sarvasvaṃ saṃkhyāyatanaraśmibhiḥ manute sarvabhūtānāṃ tasmācceṣṭaphalo vibhuḥ,प्रज्ञासंधिश्च सर्वस्वं संख्यायतनरश्मिभिः मनुते सर्वभूतानां तस्माच्चेष्टफलो विभुः
1,3,19,bhoktā trātā vibhaktātmā varttanaṃ mana ucyate tattvānāṃ saṃgrahe yasmānmahāṃśca parimāṇataḥ,भोक्ता त्राता विभक्तात्मा वर्त्तनं मन उच्यते तत्त्वानां संग्रहे यस्मान्महांश्च परिमाणतः
1,3,20,śeṣebhyo guṇātattvebhyo mahāniva tanuḥ smṛtaḥ vibhaktimānaṃ manute vibhāgaṃ manyate 'pi vā,शेषेभ्यो गुणातत्त्वेभ्यो महानिव तनुः स्मृतः विभक्तिमानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि वा
1,3,21,puruṣo bhogasaṃbandhāttena cāsau sati smṛtaḥ bṛhattvādvṛṃhaṇatvācca bhāvānāmakhilāśrayāt,पुरुषो भोगसंबन्धात्तेन चासौ सति स्मृतः बृहत्त्वाद्वृंहणत्वाच्च भावानामखिलाश्रयात्
1,3,22,yasmādvṛṃhayata bhāvān brahmā tena nirucyate āpūrayati yasmācca sarvān dehānanugrahaiḥ,यस्माद्वृंहयत भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते आपूरयति यस्माच्च सर्वान् देहाननुग्रहैः
1,3,23,budhyate puruṣaścātra sarvān bhāvānpṛthak pṛthak tasmiṃstu kāryakaraṇaṃ saṃsiddhaṃ brahmaṇaḥ purā,बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान्पृथक् पृथक् तस्मिंस्तु कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणः पुरा
1,3,24,prākṛtaṃ devi vartaṃ māṃ kṣetrajño brahmasaṃmitaḥ sa vai śarīrī prathamaḥ purā puruṣa ucyate,प्राकृतं देवि वर्तं मां क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंमितः स वै शरीरी प्रथमः पुरा पुरुष उच्यते
1,3,25,ādikarttā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavarttinām,आदिकर्त्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्त्तिनाम्
1,3,26,hiraṇyagabhaḥ so 'ṇḍe 'sminprādurbhūtaścaturmukhaḥ sarge ca pratisarge ca kṣetrajño brahma saṃsitaḥ,हिरण्यगभः सो ऽण्डे ऽस्मिन्प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः सर्गे च प्रतिसर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्म संसितः
1,3,27,karaṇaiḥ saha pṛcchante pratyāhārestyajanti ca bhajante ca punardehāṃste samāhārasaṃdhisu,करणैः सह पृच्छन्ते प्रत्याहारेस्त्यजन्ति च भजन्ते च पुनर्देहांस्ते समाहारसंधिसु
1,3,28,hiraṇmayastu yo merustasyoddharturmahātmanaḥ gartodakaṃ sabudāstu hareyuścāpi pañcatāḥ,हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योद्धर्तुर्महात्मनः गर्तोदकं सबुदास्तु हरेयुश्चापि पञ्चताः
1,3,29,yasminnaṇḍa ime lokāḥ sapta vai saṃpratiṣṭhitāḥ pṛthivī saptabhirdvīpaiḥ samudraiḥ saha saptabhiḥ,यस्मिन्नण्ड इमे लोकाः सप्त वै संप्रतिष्ठिताः पृथिवी सप्तभिर्द्वीपैः समुद्रैः सह सप्तभिः
1,3,30,parvataiḥ sumahadbhiśca nadībhiśca sahasraśaḥ antaḥsthasya tvime lokā antarviśvamidaṃ jagat,पर्वतैः सुमहद्भिश्च नदीभिश्च सहस्रशः अन्तःस्थस्य त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्
1,3,31,candrādityau sanakṣatau saṃgrahaḥ saha vāyunā lokālokaṃ ca yat kiñcidaṇḍe tasminpratiṣṭitam,चन्द्रादित्यौ सनक्षतौ संग्रहः सह वायुना लोकालोकं च यत् किञ्चिदण्डे तस्मिन्प्रतिष्टितम्
1,3,32,āpo daśaguṇe naiva tejasā bāhyato vṛtāḥ tejo daśaguṇenaiva bāhyato vāyunā vṛtam,आपो दशगुणे नैव तेजसा बाह्यतो वृताः तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम्
1,3,33,vāyurdaśaguṇenaiva bāhyato nabhasā vṛtaḥ ākāśamāvṛtaṃ sarvaṃ bahirbhūtādinā tathā,वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः आकाशमावृतं सर्वं बहिर्भूतादिना तथा
1,3,34,bhūtādirmahatā caiva pradhānenāvṛto mahān ebhirāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam,भूतादिर्महता चैव प्रधानेनावृतो महान् एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्
1,3,35,icchayā vṛtya cānyonyamaraṇe prakṛtayaḥ sthitaḥ prasargakāle sthitvā ca grasaṃtasca parasparam,इच्छया वृत्य चान्योन्यमरणे प्रकृतयः स्थितः प्रसर्गकाले स्थित्वा च ग्रसंतस्च परस्परम्
1,3,36,evaṃ parasparaiścaiva dhārayanti parasparam ādhārādheyabhāvena vikārāste vikāriṣu,एवं परस्परैश्चैव धारयन्ति परस्परम् आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु
1,3,37,avyaktaṃ kṣetramityuktaṃ brahma kṣetrajñamucyate ityevaṃ prākṛtaḥ sargaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ,अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं ब्रह्म क्षेत्रज्ञमुच्यते इत्येवं प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः
1,3,38,abuddhipūrvaḥ prathamaḥ prādurbhūtastaḍidyathā etaddhiraṇyagarbhasya canma yo vetti tattvataḥ āyuṣmānkīrtimāndhanyaḥ prajñāvāṃśca na saṃśayaḥ,अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा एतद्धिरण्यगर्भस्य चन्म यो वेत्ति तत्त्वतः आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रज्ञावांश्च न संशयः
1,4,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde hiraṇyagarbhotpattivarṇanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāya suta uvāca ātmanyavasthite vyakte vikāre pratisaṃhate sādharmyeṇāvatiṣṭhete pradhānapuruṣau tadā,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे हिरण्यगर्भोत्पत्तिवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्याय सुत उवाच आत्मन्यवस्थिते व्यक्ते विकारे प्रतिसंहते साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषौ तदा
1,4,2,tamaḥsattva guṇāvetau samatvena vyavasthitau anudriktāvanucarau tena proktau parasparam,तमःसत्त्व गुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ अनुद्रिक्तावनुचरौ तेन प्रोक्तौ परस्परम्
1,4,3,guṇasāmye layo jñeya ādhikye sṛṣṭirucyate sattvavṛddhau sthitirabhūd dhruvaṃ padma śikhāsthitam,गुणसाम्ये लयो ज्ञेय आधिक्ये सृष्टिरुच्यते सत्त्ववृद्धौ स्थितिरभूद् ध्रुवं पद्म शिखास्थितम्
1,4,4,yadā tamasi sattve ca rajopyanugataṃ sthitam rajaḥ pravartakaṃ tacca bījeṣviva yathā jalam,यदा तमसि सत्त्वे च रजोप्यनुगतं स्थितम् रजः प्रवर्तकं तच्च बीजेष्विव यथा जलम्
1,4,5,guṇā vaiṣamyamāsādya prasaṃgena pratiṣṭhitāḥ guṇebhyaḥ kṣobhyamāṇebhyastrayo jñeyā hi sādare,गुणा वैषम्यमासाद्य प्रसंगेन प्रतिष्ठिताः गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यस्त्रयो ज्ञेया हि सादरे
1,4,6,śāśvatāḥ paramā guhyāḥ sarvātmānaḥ śarīriṇaḥ sattvaṃ viṣṇū rajo brahmā tamo rudraḥ prajāpatiḥ,शाश्वताः परमा गुह्याः सर्वात्मानः शरीरिणः सत्त्वं विष्णू रजो ब्रह्मा तमो रुद्रः प्रजापतिः
1,4,7,rajaḥprakāśakoviṣṇurbrahmasraṣṭṛtvamāpnuyāt jāyate ca yataścatrā lokasṛṣṭirmahojasaḥ,रजःप्रकाशकोविष्णुर्ब्रह्मस्रष्टृत्वमाप्नुयात् जायते च यतश्चत्रा लोकसृष्टिर्महोजसः
1,4,8,tamaḥprakāśako viṣṇuḥ kālatvena vyavasthitaḥ sattvaprakāśako viṣṇuḥ sthititvena vyavasthitaḥ,तमःप्रकाशको विष्णुः कालत्वेन व्यवस्थितः सत्त्वप्रकाशको विष्णुः स्थितित्वेन व्यवस्थितः
1,4,9,eta eva trayo lokā eta eva trayo guṇāḥ eta eva trayo vedā eta eva trajo 'gnayaḥ,एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयो गुणाः एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रजो ऽग्नयः
1,4,10,parasparānvayā hyete parasparamanuvratāḥ paraspareṇa vartante prerayanti parasparam,परस्परान्वया ह्येते परस्परमनुव्रताः परस्परेण वर्तन्ते प्रेरयन्ति परस्परम्
1,4,11,anyonyaṃ mithunaṃ hyete anyonyamupajīvinaḥ kṣaṇaṃ viyogo na hyeṣāṃ na tyajanti parasparam,अन्योन्यं मिथुनं ह्येते अन्योन्यमुपजीविनः क्षणं वियोगो न ह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्
1,4,12,pradhānaguṇavaiṣamyātsargakāle pravarttate adṛṣṭādhiṣṭhitātpūrve tasmātsadasadātmakāt,प्रधानगुणवैषम्यात्सर्गकाले प्रवर्त्तते अदृष्टाधिष्ठितात्पूर्वे तस्मात्सदसदात्मकात्
1,4,13,brahmā buddhitvamithunaṃ yugapatsaṃbabhūva ha tasmāttamovyaktamayaṃ kṣetrajño brahmasaṃjñakaḥ,ब्रह्मा बुद्धित्वमिथुनं युगपत्संबभूव ह तस्मात्तमोव्यक्तमयं क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञकः
1,4,14,saṃsiddhakāryakaraṇo brahmagre samavarttata tejasāpratimo dhīmānavyaktaḥ saṃprakāśakaḥ,संसिद्धकार्यकरणो ब्रह्मग्रे समवर्त्तत तेजसाप्रतिमो धीमानव्यक्तः संप्रकाशकः
1,4,15,sa vai śarīraprathamo dhāraṇatvavyavasthitaḥ jñānenāpratimeneha vairāgyeṇa ca saptatiḥ,स वै शरीरप्रथमो धारणत्वव्यवस्थितः ज्ञानेनाप्रतिमेनेह वैराग्येण च सप्ततिः
1,4,16,avyaktatvāya tenāsya manasā yadyadicchati vaśīkṛtatvāttraiguṇyātsāpekṣatvācca bhāvataḥ,अव्यक्तत्वाय तेनास्य मनसा यद्यदिच्छति वशीकृतत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वाच्च भावतः
1,4,17,caturmukhastu brahmatve kālatve cāntakṛdbhavaḥ sahasramūrdhā puruṣastisro 'vasthāḥsvayaṃbhuvaḥ,चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकृद्भवः सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रो ऽवस्थाःस्वयंभुवः
1,4,18,sarvaṃ rajaśca brahmatve kālatve carajastamaḥ sāttvikaḥ puruṣatve ca guṇavṛtaṃ svayaṃbhuvaḥ,सर्वं रजश्च ब्रह्मत्वे कालत्वे चरजस्तमः सात्त्विकः पुरुषत्वे च गुणवृतं स्वयंभुवः
1,4,19,brahmatve sṛjate lokān kālatve saṃkṣayatyapi puruṣatve udāsīnastisro 'vasthāḥ svayaṃbhuvaḥ,ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षयत्यपि पुरुषत्वे उदासीनस्तिस्रो ऽवस्थाः स्वयंभुवः
1,4,20,brahmā kamala patrākṣaḥ kālo jātyañjanaprabhaḥ puruṣaḥ puṇḍarīkākṣo rūpeṇa paramātmanaḥ,ब्रह्मा कमल पत्राक्षः कालो जात्यञ्जनप्रभः पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपेण परमात्मनः
1,4,21,ekadhā sa dvidhā caiva tridhā ca bahudhā punaḥ yogīśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikarotica,एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः योगीश्वरः शरीराणि करोति विकरोतिच
1,4,22,nānākṛtikriyārūpamāśrayantisvalīlayā tridhā yadvartate loke tasmātrriguṇa ucyate,नानाकृतिक्रियारूपमाश्रयन्तिस्वलीलया त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्र्रिगुण उच्यते
1,4,23,caturddhā pravibhaktatvāccaturvyūhaḥ prakīrttitaḥ yadā śete tadārdhāte yadbhuṅkte viṣayānprabhuḥ,चतुर्द्धा प्रविभक्तत्वाच्चतुर्व्यूहः प्रकीर्त्तितः यदा शेते तदार्धाते यद्भुङ्क्ते विषयान्प्रभुः
1,4,24,yatsvasthāḥ satataṃ bhāvastasmādātmā nirūcyate ṛṣiḥ sarvagataścātra śarīre so 'bhyayātprabhuḥ,यत्स्वस्थाः सततं भावस्तस्मादात्मा निरूच्यते ऋषिः सर्वगतश्चात्र शरीरे सो ऽभ्ययात्प्रभुः
1,4,25,svāmī sarvasya yatsarvaṃviṣṇuḥ sarvapraveśanāt bhagavānagrasadbhāvānnāgo nāgasvasaṃśrayāt,स्वामी सर्वस्य यत्सर्वंविष्णुः सर्वप्रवेशनात् भगवानग्रसद्भावान्नागो नागस्वसंश्रयात्
1,4,26,paramaḥ saṃprahṛṣṭatvāddevatādomiti smṛtiḥ sarvajñaḥ sarvavijñānātsarvaḥsarvaṃyatastataḥ,परमः संप्रहृष्टत्वाद्देवतादोमिति स्मृतिः सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात्सर्वःसर्वंयतस्ततः
1,4,27,narāṇāṃ svāpanaṃ brahmā tasmānnārāyaṇaḥ smṛtaḥ tridhā vibhajya cātmānaṃ sakalaḥ saṃpravarttate,नराणां स्वापनं ब्रह्मा तस्मान्नारायणः स्मृतः त्रिधा विभज्य चात्मानं सकलः संप्रवर्त्तते
1,4,28,sṛjate grasate caiva pālyate ca tribhiḥ svayam so 'gre hiraṇyagarbhaḥ san prādurbhūtaḥ svayaṃ prabhuḥ,सृजते ग्रसते चैव पाल्यते च त्रिभिः स्वयम् सो ऽग्रे हिरण्यगर्भः सन् प्रादुर्भूतः स्वयं प्रभुः
1,4,29,ādyo hi svavaśaścaiva ajātatvādajaḥ smṛtaḥ tasmāddhiraṇyagarbhaśca purāṇeṣu nirucyate,आद्यो हि स्ववशश्चैव अजातत्वादजः स्मृतः तस्माद्धिरण्यगर्भश्च पुराणेषु निरुच्यते
1,4,30,svayaṃbhuvo nivṛttasya kālo varṇāgratastu yaḥ na śakyaḥ parisaṃkhyātuṃ manuvarṣaśatairapi,स्वयंभुवो निवृत्तस्य कालो वर्णाग्रतस्तु यः न शक्यः परिसंख्यातुं मनुवर्षशतैरपि
1,4,31,kalpasaṃkhyānivṛttastu parārdho brahmaṇaḥ smṛtaḥ tāvattve so 'sya kālo 'nyastasyānte pratibuddhyate,कल्पसंख्यानिवृत्तस्तु परार्धो ब्रह्मणः स्मृतः तावत्त्वे सो ऽस्य कालो ऽन्यस्तस्यान्ते प्रतिबुद्ध्यते
1,4,32,koṭivarṣasahasrāṇi gṛhabhūtāni yāni ca samatītāni kalpānāṃ tāvaccheṣātparetu ye,कोटिवर्षसहस्राणि गृहभूतानि यानि च समतीतानि कल्पानां तावच्छेषात्परेतु ये
1,4,33,yatsvayaṃ varttate kalpo vārāhastannibodhata prathamaṃ sāṃpratasteṣāṃ kalpo vai varttate ca yaḥ,यत्स्वयं वर्त्तते कल्पो वाराहस्तन्निबोधत प्रथमं सांप्रतस्तेषां कल्पो वै वर्त्तते च यः
1,4,34,pūrṇe yugasahasre tu paripālyaṃ nareśvaraiḥ,पूर्णे युगसहस्रे तु परिपाल्यं नरेश्वरैः
1,5,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpade lokakalpanaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ śrīsūta uvāca āpo 'gre sarvagā āsannenasimanpṛthivītale śāntavātaiḥ pralīne 'sminna prājñāyata kiñcana,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापदे लोककल्पनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीसूत उवाच आपो ऽग्रे सर्वगा आसन्नेनसिमन्पृथिवीतले शान्तवातैः प्रलीने ऽस्मिन्न प्राज्ञायत किञ्चन
1,5,2,ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame vibhurbhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt,एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे विभुर्भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्
1,5,3,sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ brahma nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā,सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा
1,5,4,sattvodrekānniṣiddhastu śūnyaṃ lokamavaikṣata imaṃ codāharantyatrar ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati,सत्त्वोद्रेकान्निषिद्धस्तु शून्यं लोकमवैक्षत इमं चोदाहरन्त्यत्रर् श्लोकं नारायणं प्रति
1,5,5,āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ ayana tasya tāḥproktāstena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ,आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः अयन तस्य ताःप्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः
1,5,6,tulya yugasahasrasya vasankālamupāsyataḥ svarṇapatreprakurute brahmatvādarśakāraṇāt,तुल्य युगसहस्रस्य वसन्कालमुपास्यतः स्वर्णपत्रेप्रकुरुते ब्रह्मत्वादर्शकारणात्
1,5,7,brahma tu salile tasminnavāg bhūtvā tadā caran niśāyāmiva khadyotaḥ prāpṛṭkāle tatastataḥ,ब्रह्म तु सलिले तस्मिन्नवाग् भूत्वा तदा चरन् निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः
1,5,8,tatastu salile tasmin vijñāyāntargate mahat anumānādasaṃmūḍho bhūmeraddharaṇaṃ prati,ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गते महत् अनुमानादसंमूढो भूमेरद्धरणं प्रति
1,5,9,oṅkārāṣṛtanuṃ tvanyāṃ kalpādiṣu yathā purā tato mahātmā manasā divyarūpama cintayat,ओङ्काराषृतनुं त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा ततो महात्मा मनसा दिव्यरूपम चिन्तयत्
1,5,10,salile 'vaplutāṃ bhūmiṃ dṛṣṭvā sa samacintayat kiṃ tu rūpamahaṃ kṛtvā salilāduddhare mahīm,सलिले ऽवप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स समचिन्तयत् किं तु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम्
1,5,11,jalakrīḍāsamucitaṃ vārāhaṃ rūpamasmarat udṛśyaṃ sarvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ brahmasaṃjñitam,जलक्रीडासमुचितं वाराहं रूपमस्मरत् उदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्
1,5,12,daśayojanavistīrṇamāyataṃśatayojanam nīlameghapratīkāśaṃ meghastanitaniḥsvanam,दशयोजनविस्तीर्णमायतंशतयोजनम् नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्
1,5,13,mahāparvatavarṣmāṇaṃ śvetatīkṣṇogradaṃṣṭriṇām vidyudagnipratikāśamādityasamatejasam,महापर्वतवर्ष्माणं श्वेततीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणाम् विद्युदग्निप्रतिकाशमादित्यसमतेजसम्
1,5,14,pīnavṛttāyataskandhaṃ viṣṇuvikramagāmi ca pīnonnatakaṭīdeśaṃ vṛṣalakṣaṇapūjitam,पीनवृत्तायतस्कन्धं विष्णुविक्रमगामि च पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्
1,5,15,āsthāya rūpamatulaṃ vārāhamamitaṃ hariḥ pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam,आस्थाय रूपमतुलं वाराहममितं हरिः पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्
1,5,16,dīkṣāsamāptīṣṭidaṃṣṭraḥkratudanto juhūsukhaḥ agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ,दीक्षासमाप्तीष्टिदंष्ट्रःक्रतुदन्तो जुहूसुखः अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः
1,5,17,vedaskandho havirgandhirhavyakavyādivegavān prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhiranvitaḥ,वेदस्कन्धो हविर्गन्धिर्हव्यकव्यादिवेगवान् प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः
1,5,18,dakṣiṇā tdṛdayo yogī śraddhāsattvamayo vibhuḥ upākarmaruciścaiva pravargyāvartabhūṣaṇaḥ,दक्षिणा त्दृदयो योगी श्रद्धासत्त्वमयो विभुः उपाकर्मरुचिश्चैव प्रवर्ग्यावर्तभूषणः
1,5,19,nānāchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ māyāpatnīsahāyo vai giriśṛṅgamivocchrayaḥ,नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः मायापत्नीसहायो वै गिरिशृङ्गमिवोच्छ्रयः
1,5,20,ahorātrekṣaṇādharo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ ājyagandhaḥ sruvastuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān,अहोरात्रेक्षणाधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः आज्यगन्धः स्रुवस्तुण्डः सामघोषस्वनो महान्
1,5,21,satyadharmamayaḥ śrīmān karmavikramasatkṛtaḥ prāyaścittanakho ghoraḥ paśujānurmahāmakhaḥ,सत्यधर्ममयः श्रीमान् कर्मविक्रमसत्कृतः प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुजानुर्महामखः
1,5,22,udgātātro homaliṅgaḥ phalabījamahoṣadhīḥ vādyantarātmasatrasya nāsmikāso maśoṇitaḥ,उद्गातात्रो होमलिङ्गः फलबीजमहोषधीः वाद्यन्तरात्मसत्रस्य नास्मिकासो मशोणितः
1,5,23,bhaktā yajñavarāhāntāścāpaḥ saṃprāviśatpunaḥ agnisaṃchāditāṃ bhūmiṃ samāmicchanprajāpatim,भक्ता यज्ञवराहान्ताश्चापः संप्राविशत्पुनः अग्निसंछादितां भूमिं समामिच्छन्प्रजापतिम्
1,5,24,upagamyā juhāvaitā madyaścādyasamanyasat māmudrāśca samudreṣu nādeyāśca nadīṣu ca pṛthak tāstu samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'cinodgirīn,उपगम्या जुहावैता मद्यश्चाद्यसमन्यसत् मामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च पृथक् तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन्
1,5,25,prāksarge dahyamānāstu tadā saṃvartakāgninā denāgninā vilīnāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ,प्राक्सर्गे दह्यमानास्तु तदा संवर्तकाग्निना देनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः
1,5,26,satyādekārṇave tasmin vāyunā yattu saṃhitāḥ niṣiktā yatrayatrāsaṃstatratatrācalo 'bhavat,सत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना यत्तु संहिताः निषिक्ता यत्रयत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत्
1,5,27,tatasteṣu prakīrṇeṣu lokodadhigirīṃstathā viśvakarmā vibhajate kalpādiṣu punaḥ punaḥ,ततस्तेषु प्रकीर्णेषु लोकोदधिगिरींस्तथा विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः
1,5,28,sasamudrāmimāṃ pṛthvīṃ saptadvīpāṃ saparvatām bhūrādyāṃścaturo lokānpunaḥpunarakalpayat,ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पुनःपुनरकल्पयत्
1,5,29,lākānprakalpayitvā ca prajāsarga sasarja ha brahmā svayaṃbhūrbhagavām sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ,लाकान्प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्ग ससर्ज ह ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाम् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
1,5,30,sasarja sṛṣṭaṃ tadrūpaṃ kalpādiṣu yathā purā tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tadā vai buddhipūrvakam,ससर्ज सृष्टं तद्रूपं कल्पादिषु यथा पुरा तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्
1,5,31,pradhānasamakāle ca prādurbhūtastamo mayaḥ tamo moho mahāmohastāmisro hyandhasaṃjñitaḥ,प्रधानसमकाले च प्रादुर्भूतस्तमो मयः तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः
1,5,32,avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyata sābhimāninaḥ,अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायत साभिमानिनः
1,5,33,sarvatastamasā caiva bījakuṃbhalatāvṛtāḥ bahirantaścāprakāśastathāniḥsaṃjña eva ca,सर्वतस्तमसा चैव बीजकुंभलतावृताः बहिरन्तश्चाप्रकाशस्तथानिःसंज्ञ एव च
1,5,34,yasmātteṣāṃ kṛtā buddhir duḥkhāni karaṇāni ca tasmācca saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ,यस्मात्तेषां कृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च तस्माच्च संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः
1,5,35,mukhyasarge tadodbhūtaṃ dṛṣṭvā brahmātmasaṃbhavaḥ apratī tamanāḥ sotha tadotpattimamanyata,मुख्यसर्गे तदोद्भूतं दृष्ट्वा ब्रह्मात्मसंभवः अप्रती तमनाः सोथ तदोत्पत्तिममन्यत
1,5,36,tasyābhidhyāyataścānyastiryaksroto 'bhyavartata yasmāttiryagvivartteta tiryakasrotastataḥ smṛtaḥ,तस्याभिध्यायतश्चान्यस्तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत यस्मात्तिर्यग्विवर्त्तेत तिर्यकस्रोतस्ततः स्मृतः
1,5,37,tamobahutvātte sarve hyajñānabahulāḥ smṛtāḥ utpādyagrāhimaścaiva te 'jñāne jñānamāninaḥ,तमोबहुत्वात्ते सर्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः उत्पाद्यग्राहिमश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः
1,5,38,ahaṅkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśaddvidhātmikāḥ ekādaśandriyavidhā navadhātmādayastathā,अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्द्विधात्मिकाः एकादशन्द्रियविधा नवधात्मादयस्तथा
1,5,39,aṣṭau tu tārakādyāśca teṣāṃ śaktivadhāḥ smṛtāḥ antaḥ prakāśāste sarve āvṛtāśca bahiḥ punaḥ,अष्टौ तु तारकाद्याश्च तेषां शक्तिवधाः स्मृताः अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च बहिः पुनः
1,5,40,tiryak srotasa ucyante vaśyātmānastrisaṃjñakāḥ,तिर्यक् स्रोतस उच्यन्ते वश्यात्मानस्त्रिसंज्ञकाः
1,5,41,tiryak srotastu sṛṣṭvā vai dvitīyaṃ viśvamīśvaraḥ abhiprāyamathodbhūtaṃ dṛṣṭvā sargaṃ tathāvidham,तिर्यक् स्रोतस्तु सृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः अभिप्रायमथोद्भूतं दृष्ट्वा सर्गं तथाविधम्
1,5,42,tasyābhidhyāyato yontyaḥ sāttvikaḥ samajāyata ūrddhasrotastṛtīyastu tadvai corddhaṃ vyavasthitam,तस्याभिध्यायतो योन्त्यः सात्त्विकः समजायत ऊर्द्धस्रोतस्तृतीयस्तु तद्वै चोर्द्धं व्यवस्थितम्
1,5,43,yasmādūrddhaṃ nyavartanta tadūrddhasrotasaṃjñakam tāḥ sukhaṃ prītibahulā bahirantaśca vāvṛtāḥ,यस्मादूर्द्धं न्यवर्तन्त तदूर्द्धस्रोतसंज्ञकम् ताः सुखं प्रीतिबहुला बहिरन्तश्च वावृताः
1,5,44,prakāśā bahirantaśca ūrddhasrotaḥprajāḥ smṛtāḥ navadhātādayaste vai tuṣṭātmāno budhāḥ smṛtāḥ,प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्धस्रोतःप्रजाः स्मृताः नवधातादयस्ते वै तुष्टात्मानो बुधाः स्मृताः
1,5,45,ūrddhasrota stutīyo yaḥ smṛtaḥ sarvaḥ sadaivikaḥ ūrddhasrotaḥsu sṛṣṭeṣu deveṣu sa tadā prabhuḥ,ऊर्द्धस्रोत स्तुतीयो यः स्मृतः सर्वः सदैविकः ऊर्द्धस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः
1,5,46,prītimānabhavadbrahmā tato 'nyaṃ nābhimanyata sargamanyaṃ simṛkṣustaṃ sādhakaṃ punarīśvaraḥ,प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं नाभिमन्यत सर्गमन्यं सिमृक्षुस्तं साधकं पुनरीश्वरः
1,5,47,tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ satyābhidhyāyinastadā prādurbabhau bhautasargaḥ sorvāk srotastu sādhakaḥ,तस्याभिध्यायतः सर्गं सत्याभिध्यायिनस्तदा प्रादुर्बभौ भौतसर्गः सोर्वाक् स्रोतस्तु साधकः
1,5,48,yasmāttervākpravartante tatorvākūsrotasastu te te ca prakāśabahulāstamaspṛṣṭarajodhikāḥ,यस्मात्तेर्वाक्प्रवर्तन्ते ततोर्वाकूस्रोतसस्तु ते ते च प्रकाशबहुलास्तमस्पृष्टरजोधिकाः
1,5,49,tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaśca kārimaḥ prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te,तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिमः प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते
1,5,50,lakṣaṇairnārakādyaistairaṣṭadhā ca vyavasthitāḥ siddhātmāno manuṣyāste gandharvaiḥ saha dharmiṇaḥ,लक्षणैर्नारकाद्यैस्तैरष्टधा च व्यवस्थिताः सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वैः सह धर्मिणः
1,5,51,pañcamo 'nugrahaḥ sargaścaturddhā sa vyavasthitaḥ viparyayeṇa śaktyā ca siddha mukhyāstathaiva ca,पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध मुख्यास्तथैव च
1,5,52,nivṛttā vartamānāśca prajāyante punaḥpunaḥ bhūtādikānāṃ sattvānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate,निवृत्ता वर्तमानाश्च प्रजायन्ते पुनःपुनः भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते
1,5,53,svādanāścāpyaśīlāśca jñeyā bhūtādikāśca te prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ,स्वादनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः
1,5,54,tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūta sargaḥ sa ucyate vaikārikastṛtīyastu caidriyaḥ sarga ucyate,तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूत सर्गः स उच्यते वैकारिकस्तृतीयस्तु चैद्रियः सर्ग उच्यते
1,5,55,ityeta prākṛtāḥ sargā utpannā buddhipūrvakāḥ mukhyasargaśca turthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ,इत्येत प्राकृताः सर्गा उत्पन्ना बुद्धिपूर्वकाः मुख्यसर्गश्च तुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः
1,5,56,tiryaksrotaḥsasargastu tairyagyonyastu pañcamaḥ tathorddhasrotasāṃ sargaḥ ṣaṣṭho devata ucyate,तिर्यक्स्रोतःससर्गस्तु तैर्यग्योन्यस्तु पञ्चमः तथोर्द्धस्रोतसां सर्गः षष्ठो देवत उच्यते
1,5,57,tatrorddhasrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ aṣṭamonugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaśca saḥ,तत्रोर्द्धस्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः
1,5,58,pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtādyāstrayaḥ smṛtāḥ prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ,पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताद्यास्त्रयः स्मृताः प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः
1,5,59,prakṛtā buddhipūrvāstu trayaḥ sargāstu vaikṛtāḥ duddhiburvāḥ pravarteyustadvargā brāhmaṇāstu vai,प्रकृता बुद्धिपूर्वास्तु त्रयः सर्गास्तु वैकृताः दुद्धिबुर्वाः प्रवर्तेयुस्तद्वर्गा ब्राह्मणास्तु वै
1,5,60,vistarācca yathā sarve kīrtyamānaṃ nibodhata caturddhā ca sthitasso 'pi sarvabhūteṣu kṛtsnaśaḥ,विस्तराच्च यथा सर्वे कीर्त्यमानं निबोधत चतुर्द्धा च स्थितस्सो ऽपि सर्वभूतेषु कृत्स्नशः
1,5,61,viparyayoṇa śattyā ca buddhyā siddhyā tathaiva ca sthāvareṣu viparyāsastiryagyoniṣu śaktitaḥ,विपर्ययोण शत्त्या च बुद्ध्या सिद्ध्या तथैव च स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तितः
1,5,62,siddhātmāno manuṣyāstu puṣṭirdeveṣu kṛtsnaśaḥ atho sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān,सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु पुष्टिर्देवेषु कृत्स्नशः अथो ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्
1,5,63,vaivartyena tu jñānena nivṛttāste mahau jasaḥ saṃbuddhya caiva nāmātho apavṛttāstrayastu te,वैवर्त्येन तु ज्ञानेन निवृत्तास्ते महौ जसः संबुद्ध्य चैव नामाथो अपवृत्तास्त्रयस्तु ते
1,5,64,asṛṣṭvaiva prajāsargaṃpratisargaṃ tatastataḥ brahmā teṣu vyarakteṣu tato 'nyānsā dhakānsṛjan,असृष्ट्वैव प्रजासर्गंप्रतिसर्गं ततस्ततः ब्रह्मा तेषु व्यरक्तेषु ततो ऽन्यान्सा धकान्सृजन्
1,5,65,sthānābhimānino devāḥ punarbrahmānuśāsanam abhūtasṛṣṭyavasthā ce sthāninastānnibodha me,स्थानाभिमानिनो देवाः पुनर्ब्रह्मानुशासनम् अभूतसृष्ट्यवस्था चे स्थानिनस्तान्निबोध मे
1,5,66,āpo 'gniḥ pṛthivī vāyurantarikṣo divaṃ tathā svargo diśaḥ samudrāśca nadyaścaiva vanaspatīn,आपो ऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षो दिवं तथा स्वर्गो दिशः समुद्राश्च नद्यश्चैव वनस्पतीन्
1,5,67,auṣadhīnāṃ tathātmāno hyātmano vṛkṣavīrudhām latāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrtāḥ saṃdhirātryahāḥ,औषधीनां तथात्मानो ह्यात्मनो वृक्षवीरुधाम् लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहाः
1,5,68,arddhamāsāśca māsāśca ayanābdayugāni ca sthāne srotaḥsvabhīmānāḥ sthānākhyāścaiva te smṛtāḥ,अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च स्थाने स्रोतःस्वभीमानाः स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः
1,5,69,sthānātmanaḥ sa sṛṣṭvā tu tato 'nyānsa tadāsṛjat devāṃścaiva pitṝṃścaiva yaurimā varddhitāḥ prajāḥ,स्थानात्मनः स सृष्ट्वा तु ततो ऽन्यान्स तदासृजत् देवांश्चैव पितॄंश्चैव यौरिमा वर्द्धिताः प्रजाः
1,5,70,bhṛgvaṅgirā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ dakṣo 'triśca vasiṣṭhaśca sāsṛjannava mānasān,भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः दक्षो ऽत्रिश्च वसिष्ठश्च सासृजन्नव मानसान्
1,5,71,nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ brahmā yathātmakānāṃ tu sarveṣāṃ brahmayoginām,नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ब्रह्मा यथात्मकानां तु सर्वेषां ब्रह्मयोगिनाम्
1,5,72,tato 'sṛjatpunarbrahmā rudraṃ roṣatmasaṃbhavam saṃkalpaṃ caiva dharma ca sarveṣāmeva parvatau,ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रं रोषत्मसंभवम् संकल्पं चैव धर्म च सर्वेषामेव पर्वतौ
1,5,73,so 'sṛjadvyavasāyaṃ tu brahmā bhūtaṃ sukhātmakam saṃkalpāccaiva saṃkalpo jajñe so 'vyaktayoninaḥ,सो ऽसृजद्व्यवसायं तु ब्रह्मा भूतं सुखात्मकम् संकल्पाच्चैव संकल्पो जज्ञे सो ऽव्यक्तयोनिनः
1,5,74,prāṇāddakṣo 'sṛjadvācaṃ cakṣurbhyāṃ ca marīcinam bhṛguśca hṛdayājjajñe ṛṣiḥ salilayoninaḥ,प्राणाद्दक्षो ऽसृजद्वाचं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् भृगुश्च हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलयोनिनः
1,5,75,śirasaścāṅgirāścaiva śrotrādatristathaiva ca pulastyaśca tathodānādvyānāttu pulahastathā,शिरसश्चाङ्गिराश्चैव श्रोत्रादत्रिस्तथैव च पुलस्त्यश्च तथोदानाद्व्यानात्तु पुलहस्तथा
1,5,76,samānato vasiṣṭhaśca hyapānānnirmame kratum ityete brahmaṇaḥ śreṣṭhāḥ putrā vai dvādaśa smṛtāḥ,समानतो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम् इत्येते ब्रह्मणः श्रेष्ठाः पुत्रा वै द्वादश स्मृताः
1,5,77,dharmādayaḥ prathamajā vijñeyā brahmamaḥ smṛtāḥ bhṛgvādayastu ye sṛṣṭā na ca te brahmavādinaḥ,धर्मादयः प्रथमजा विज्ञेया ब्रह्ममः स्मृताः भृग्वादयस्तु ये सृष्टा न च ते ब्रह्मवादिनः
1,5,78,gṛhamedhipurāṇāste vijñeyā brahmaṇaḥ sutāḥ dvādaśaite prasūyante saha rūdreṇa ca dvijāḥ,गृहमेधिपुराणास्ते विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः द्वादशैते प्रसूयन्ते सह रूद्रेण च द्विजाः
1,5,79,kratuḥ sanatkumāraśca dvāvetāvūrddharetasau pūrvotpattau purā hyetau sarveṣāmapi pūrvajau,क्रतुः सनत्कुमारश्च द्वावेतावूर्द्धरेतसौ पूर्वोत्पत्तौ पुरा ह्येतौ सर्वेषामपि पूर्वजौ
1,5,80,vyatītau saptame kalpe purāṇau lokasādhakau virajete 'tra vai loke tejasākṣipya cātmanaḥ,व्यतीतौ सप्तमे कल्पे पुराणौ लोकसाधकौ विरजेते ऽत्र वै लोके तेजसाक्षिप्य चात्मनः
1,5,81,tāpubhau yogadharmāṇāvāropyātmānamātmanā prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca vartayete mahaujasau,तापुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मना प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयेते महौजसौ
1,5,82,yathotpannastathaiveha kumāra iti cocyate tataḥ sanatkumāreti nāma tasya pratiṣṭhitam,यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते ततः सनत्कुमारेति नाम तस्य प्रतिष्ठितम्
1,5,83,teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devagāṇānvitāḥ kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṅkṛtāḥ,तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगाणान्विताः क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः
1,5,84,prāṇajāṃstu sa dṛṣṭvā vai brahmā dvādaśa sāttvikān tato 'surānpitṝndevānmanuṣyāṃścāsṛjatprabhuḥ,प्राणजांस्तु स दृष्ट्वा वै ब्रह्मा द्वादश सात्त्विकान् ततो ऽसुरान्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्चासृजत्प्रभुः
1,5,85,mukhāddevānajanayat pitṝṃścaivātha vakṣasaḥ prajananānmanuṣyānvai jaghanānnirmame 'surān,मुखाद्देवानजनयत् पितॄंश्चैवाथ वक्षसः प्रजननान्मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममे ऽसुरान्
1,5,86,naktaṃ sṛjanpunarbrahmā jyotsnāyā mānuṣātmanaḥ sudhāyāśca pitṝṃścaiva devadevaḥ sasarjaha,नक्तं सृजन्पुनर्ब्रह्मा ज्योत्स्नाया मानुषात्मनः सुधायाश्च पितॄंश्चैव देवदेवः ससर्जह
1,5,87,mukhyāmukhyān mṛjandevānasurāṃśca tataḥ punaḥ sanasaśca manuṣyāṃśca pitṛvanmahataḥ pitṝn,मुख्यामुख्यान् मृजन्देवानसुरांश्च ततः पुनः सनसश्च मनुष्यांश्च पितृवन्महतः पितॄन्
1,5,88,vidyuto 'śanimeghāṃśca lohitendradhanūṃṣi ca ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye,विद्युतो ऽशनिमेघांश्च लोहितेन्द्रधनूंषि च ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये
1,5,89,uccāvacāni bhūtāni mahasastasya jajñire brahmaṇastu prajāsargaṃ devārṣipitṛmānavam,उच्चावचानि भूतानि महसस्तस्य जज्ञिरे ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं देवार्षिपितृमानवम्
1,5,90,punaḥ sṛjati bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca yakṣānpiśācān gandharvānsarvaśo 'psarasastathā,पुनः सृजति भूतानि चराणि स्थावराणि च यक्षान्पिशाचान् गन्धर्वान्सर्वशो ऽप्सरसस्तथा
1,5,91,narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān avyayaṃ vā vyayañcaiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam,नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् अव्ययं वा व्ययञ्चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
1,5,92,teṣāṃ te yānti karmāṇi prāk sṛṣṭāni svayaṃbhuvā tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ,तेषां ते यान्ति कर्माणि प्राक् सृष्टानि स्वयंभुवा तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः
1,5,93,hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmauṃ kṛtākṛte teṣāmeva pṛthak sūtamavibhaktaṃ trayaṃ viduḥ,हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मौं कृताकृते तेषामेव पृथक् सूतमविभक्तं त्रयं विदुः
1,5,94,etadevaṃ ca naivaṃ ca na cobhe nānubhe tathā karma svaviṣayaṃ prāhuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ,एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे तथा कर्म स्वविषयं प्राहुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः
1,5,95,nāmātmapañcabhūtānāṃ kṛtānāṃ ca prapañcatām divaśabdena pañcaite nirmame samaheśvaraḥ,नामात्मपञ्चभूतानां कृतानां च प्रपञ्चताम् दिवशब्देन पञ्चैते निर्ममे समहेश्वरः
1,5,96,ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca deveṣu sṛṣṭayaḥ śarvaryāṃ na prasūyante punastebhyodadhatprabhuḥ,आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु सृष्टयः शर्वर्यां न प्रसूयन्ते पुनस्तेभ्योदधत्प्रभुः
1,5,97,ityevaṃ kāraṇādbhūto lokasargaḥ svayaṃbhuvaḥ mahadādyā viśeṣāntā vikārāḥ prākṛtāḥ svayam,इत्येवं कारणाद्भूतो लोकसर्गः स्वयंभुवः महदाद्या विशेषान्ता विकाराः प्राकृताः स्वयम्
1,5,98,candrasūryaprabho loko grahanakṣatramaṇḍitaḥ nadībhiśca samudraiśca parvataiśca sahasraśaḥ,चन्द्रसूर्यप्रभो लोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च सहस्रशः
1,5,99,puraiśca vividhai ramyaiḥ sphītairjanapadaistathā asmin brahmavane 'vyakto brahmā carati sarvavit,पुरैश्च विविधै रम्यैः स्फीतैर्जनपदैस्तथा अस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित्
1,5,100,avyaktabījaprabhavastasyaivānugrahe sthitaḥ buddhiskandhamayaścaiva indriyāntarakoṭaraḥ,अव्यक्तबीजप्रभवस्तस्यैवानुग्रहे स्थितः बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियान्तरकोटरः
1,5,101,mahābhūtaprakāśaśca viśeṣaiḥ patravāṃstu saḥ dharmādharmasupuṣpastu sukhaduḥkhaphalodayaḥ,महाभूतप्रकाशश्च विशेषैः पत्रवांस्तु सः धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः
1,5,102,ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ etadbrahmavanaṃ caiva brahmavṛkṣasya tasya tat,आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य तत्
1,5,103,avyaktaṃ kāraṇaṃ yatra nityaṃ sadasadātmakam pradhānaṃ prakṛtiṃmāyāṃ caivāhustattvacintakāḥ,अव्यक्तं कारणं यत्र नित्यं सदसदात्मकम् प्रधानं प्रकृतिंमायां चैवाहुस्तत्त्वचिन्तकाः
1,5,104,ityeṣo 'nugrahaḥmargo brahmanaimittikaḥ smṛtaḥ abuddhipūrvakāḥ sargā brahmaṇaḥ prākṛtāstrayaḥ,इत्येषो ऽनुग्रहःमर्गो ब्रह्मनैमित्तिकः स्मृतः अबुद्धिपूर्वकाः सर्गा ब्रह्मणः प्राकृतास्त्रयः
1,5,105,sukhyādayastu ṣaṭ sargā vaikṛtā buddhipūrvakāḥ vaikalpātsaṃpravartante brahmaṇastebhimanyavaḥ,सुख्यादयस्तु षट् सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः वैकल्पात्संप्रवर्तन्ते ब्रह्मणस्तेभिमन्यवः
1,5,106,ityete prākṛtāścaiva vaikṛtāśca nava smṛtāḥ sargāḥ parasparotpannāḥ kāraṇaṃ tu budhaiḥ smṛtam,इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः सर्गाः परस्परोत्पन्नाः कारणं तु बुधैः स्मृतम्
1,5,107,mūrddhānaṃ vai yasya vedā vadanti viyannābhiścandrasūryauṃ ca netre diśaḥ śrotre viddhi pādau kṣitiṃ ca so 'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā,मूर्द्धानं वै यस्य वेदा वदन्ति वियन्नाभिश्चन्द्रसूर्यौं च नेत्रे दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता
1,5,108,vaktrādyasya brāhmaṇāḥ saṃprasūtā vakṣasaścaiva kṣatriyāḥ pūrvabhāge vaiśyā ūrubhyāṃ yasya padbhyāṃ ca śūdrāḥsarvevarṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ,वक्त्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता वक्षसश्चैव क्षत्रियाः पूर्वभागे वैश्या ऊरुभ्यां यस्य पद्भ्यां च शूद्राःसर्वेवर्णा गात्रतः संप्रसूताः
1,5,109,nārāyaṇātparovyaktādaṇḍamavyaktasaṃjñitam aṇḍajastu svayaṃ brahmā lokāstena kṛtāḥ svayam,नारायणात्परोव्यक्तादण्डमव्यक्तसंज्ञितम् अण्डजस्तु स्वयं ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्
1,5,110,tatra kalpān daśasthitvā satyaṃ gacchanti te punaḥ te lokā brahmalokaṃ vai aparāvartinīṃ gatim,तत्र कल्पान् दशस्थित्वा सत्यं गच्छन्ति ते पुनः ते लोका ब्रह्मलोकं वै अपरावर्तिनीं गतिम्
1,5,111,ādhipatyaṃ vinā te vai aiśvaryeṇa tu tatsamāḥ bhavanti brahmaṇā tulyā rūpeṇa viṣayeṇa ca,आधिपत्यं विना ते वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः भवन्ति ब्रह्मणा तुल्या रूपेण विषयेण च
1,5,112,tatra te hyavatiṣṭhante prītiyuktāḥ svasaṃyutāḥ avaśyaṃbhāvinārthena prākṛtaṃ tanute svayam,तत्र ते ह्यवतिष्ठन्ते प्रीतियुक्ताः स्वसंयुताः अवश्यंभाविनार्थेन प्राकृतं तनुते स्वयम्
1,5,113,nānātvanābhisaṃbadhyāstadā tatkālabhāvitāḥ svapato 'buddhipūrva hi bodho bhavati vai yathā,नानात्वनाभिसंबध्यास्तदा तत्कालभाविताः स्वपतो ऽबुद्धिपूर्व हि बोधो भवति वै यथा
1,5,114,tatkālabhāvite teṣāṃ tathā jñānaṃ pravarttate pratyāhāraistu bhedānāṃ teṣāṃ hi na tu śuṣmiṇām,तत्कालभाविते तेषां तथा ज्ञानं प्रवर्त्तते प्रत्याहारैस्तु भेदानां तेषां हि न तु शुष्मिणाम्
1,5,115,taiśva sārdhaṃ pravartante kāryāṇi kāraṇāni ca nānātvadarśināṃ teṣāṃ brahmalokanivāsinām,तैश्व सार्धं प्रवर्तन्ते कार्याणि कारणानि च नानात्वदर्शिनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम्
1,5,116,vinivṛttavikārāṇāṃ svena dharmeṇa tiṣṭhatām tulyalakṣaṇa siddhāstu śubhātmāno nirañjanāḥ,विनिवृत्तविकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम् तुल्यलक्षण सिद्धास्तु शुभात्मानो निरञ्जनाः
1,5,117,prākṛte karaṇopetāḥ svātmanyeva vyavasthitāḥ prasthāpayitvā cātmānaṃ prakṛtistveṣa tattavataḥ,प्राकृते करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः प्रस्थापयित्वा चात्मानं प्रकृतिस्त्वेष तत्तवतः
1,5,118,puruṣānyabahutvena pratītā na pravartate pravartate punaḥ sargasteṣāṃ sākāraṇātmanām,पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्तते प्रवर्तते पुनः सर्गस्तेषां साकारणात्मनाम्
1,5,119,saṃyogaḥ prakṛtirjñeyā yaktānāṃ tattvadarśinām tatropavargiṇī teṣāmapunarbhāragāminām,संयोगः प्रकृतिर्ज्ञेया यक्तानां तत्त्वदर्शिनाम् तत्रोपवर्गिणी तेषामपुनर्भारगामिनाम्
1,5,120,abhāvataḥ punaḥ satyaṃ śāntānāmarciṣāmiva tatarateṣu gateṣūrddhaṃ trailokyāttu mudātmasu,अभावतः पुनः सत्यं शान्तानामर्चिषामिव ततरतेषु गतेषूर्द्धं त्रैलोक्यात्तु मुदात्मसु
1,5,121,te sārddhaṃ cairmaharllokastadānāsāditastu vai tacchiṣyā ye ha tiṣṭhanti kalpadāha upasthite,ते सार्द्धं चैर्महर्ल्लोकस्तदानासादितस्तु वै तच्छिष्या ये ह तिष्ठन्ति कल्पदाह उपस्थिते
1,5,122,gandharvādyāḥ piśācāścamānuṣā brahmaṇādayaḥ paśavaḥ pakṣiṇaścaiva sthāvarāḥ sasarīsṛpāḥ,गन्धर्वाद्याः पिशाचाश्चमानुषा ब्रह्मणादयः पशवः पक्षिणश्चैव स्थावराः ससरीसृपाः
1,5,123,tiṣṭhatsuteṣu tatkālaṃ pṛthivītalavasiṣu sahasraṃyattu raśmīnāṃ sūryasyeha vinaśyati,तिष्ठत्सुतेषु तत्कालं पृथिवीतलवसिषु सहस्रंयत्तु रश्मीनां सूर्यस्येह विनश्यति
1,5,124,te sapta raśmayo bhūtvā ekaiko jāyate raviḥ krameṇa śatamānāste trīṃllokānpradahantyuta,ते सप्त रश्मयो भूत्वा एकैको जायते रविः क्रमेण शतमानास्ते त्रींल्लोकान्प्रदहन्त्युत
1,5,125,jaṅgamānsthāvarāṃścaiva nadīḥ sarvāśca parvatān śuṣke pūrvamanāvṛṣṭyā caistaiśacaiva pratāpitāḥ,जङ्गमान्स्थावरांश्चैव नदीः सर्वाश्च पर्वतान् शुष्के पूर्वमनावृष्ट्या चैस्तैशचैव प्रतापिताः
1,5,126,tadā te vivaśāḥ sarve nirdagdhāḥ sūryaraśmibhiḥ jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva dharmādharmādikāstu vai,तदा ते विवशाः सर्वे निर्दग्धाः सूर्यरश्मिभिः जङ्गमाः स्थावराश्चैव धर्माधर्मादिकास्तु वै
1,5,127,dagdhadehāstadā te tu dhūtapāpā yugātyaye khyātātapā vinirmuktāḥ śubhayā cātibandhayā,दग्धदेहास्तदा ते तु धूतपापा युगात्यये ख्यातातपा विनिर्मुक्ताः शुभया चातिबन्धया
1,5,128,tataste hyupapadyante tulyarūpairjanairjanāḥ uṣitvā rajanīṃ te ca brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ,ततस्ते ह्युपपद्यन्ते तुल्यरूपैर्जनैर्जनाः उषित्वा रजनीं ते च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
1,5,129,punaḥ sarge bhavantīha mānasyo brahmaṇaḥ prajāḥ tatasteṣu prapanneṣu janaistrailokyavāsiṣu,पुनः सर्गे भवन्तीह मानस्यो ब्रह्मणः प्रजाः ततस्तेषु प्रपन्नेषु जनैस्त्रैलोक्यवासिषु
1,5,130,nirdagdheṣu ca lokeṣu tadā sūryaistu saptabhiḥ vṛṣṭyā kṣitau plāvitāyāṃ vijaneṣvarṇaveṣu vā,निर्दग्धेषु च लोकेषु तदा सूर्यैस्तु सप्तभिः वृष्ट्या क्षितौ प्लावितायां विजनेष्वर्णवेषु वा
1,5,131,samudrāścaiva meghāśca āpaścaivātha pārthivāḥ śaramāṇā vrajantyeva salilākhyāstathācalāḥ,समुद्राश्चैव मेघाश्च आपश्चैवाथ पार्थिवाः शरमाणा व्रजन्त्येव सलिलाख्यास्तथाचलाः
1,5,132,āgatāgatikaṃ caiva yadā tu salilaṃ bahu saṃchādyemāṃ sthitāṃ bhūmimarṇavākhyaṃ tadābhavata,आगतागतिकं चैव यदा तु सलिलं बहु संछाद्येमां स्थितां भूमिमर्णवाख्यं तदाभवत
1,5,133,ābhāti yasmāccābhāsādbhāśabdaḥ kāntidīptiṣu sa sarvaḥ samanuprāptā māsāṃ bhābhyo vibhāvyate,आभाति यस्माच्चाभासाद्भाशब्दः कान्तिदीप्तिषु स सर्वः समनुप्राप्ता मासां भाभ्यो विभाव्यते
1,5,134,tadantastanute yasmātsarvāṃ pṛthvīṃ samatataḥ dhātustanoti vistāraṃ tatopatanavaḥ smṛtāḥ,तदन्तस्तनुते यस्मात्सर्वां पृथ्वीं समततः धातुस्तनोति विस्तारं ततोपतनवः स्मृताः
1,5,135,śāra ityeva śīrṇe tu nānārtho dhātu rucyate ekārṇave bhavantyāpo na śīrṇāstena tā narāḥ,शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते एकार्णवे भवन्त्यापो न शीर्णास्तेन ता नराः
1,5,136,tasmin yugasahasrānte saṃsthite brahmaṇo 'hani tāvatkālaṃ rajanyāṃ ca vartantyāṃ salilātmanaḥ,तस्मिन् युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणो ऽहनि तावत्कालं रजन्यां च वर्तन्त्यां सलिलात्मनः
1,5,137,tataste salile tasmin naṣṭāgnau pṛthivītale praśāntavāte 'ndhakāre nirāloke samantataḥ,ततस्ते सलिले तस्मिन् नष्टाग्नौ पृथिवीतले प्रशान्तवाते ऽन्धकारे निरालोके समन्ततः
1,5,138,yenaivādhiṣṭhitaṃ hīdaṃ brahmaṇaḥ puruṣaḥ prabhuḥ vibhāgamasya lokasya prakartuṃ punaraicchata,येनैवाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मणः पुरुषः प्रभुः विभागमस्य लोकस्य प्रकर्तुं पुनरैच्छत
1,5,139,śāra ityeva śīrṇe tu nānārtho dhātu rucyate ekarṇave tatastasminnaṣṭe sthāvara jaṅgame tadā bhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt,शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते एकर्णवे ततस्तस्मिन्नष्टे स्थावर जङ्गमे तदा भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्
1,5,140,sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ brahmā nārāyaṇā khyastu suṣvāpa salile tadā,सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः ब्रह्मा नारायणा ख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा
1,5,141,sattvodrekātprabuddhastu sa śūnyaṃ lokamaikṣata anenādyena pādena purāṇaṃ parikīrtitam,सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु स शून्यं लोकमैक्षत अनेनाद्येन पादेन पुराणं परिकीर्तितम्
1,6,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde lokakalpanaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca ityevaṃ prathamaṃ pādaṃ prakṛtyarthaṃ prakīrtitam śrutvā tu saṃhṛṣṭamanāḥ kāpeyaḥ saṃśayāyati,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे लोककल्पनं नाम पञ्चमो ऽध्यायः सूत उवाच इत्येवं प्रथमं पादं प्रकृत्यर्थं प्रकीर्तितम् श्रुत्वा तु संहृष्टमनाः कापेयः संशयायति
1,6,2,ārādhya vacasā sūtaṃ tasyārtha tvaparāṃ kathām atha prabṛti kalpajñaḥ pratisaṃdhiḥ pracakṣate,आराध्य वचसा सूतं तस्यार्थ त्वपरां कथाम् अथ प्रबृति कल्पज्ञः प्रतिसंधिः प्रचक्षते
1,6,3,samatītasya kalpasya vartamānasya cānayoḥ kalpayorantaraṃ yatra pratisaṃdhiśca yastayoḥ etadveditumicchāmi yathāvatkuśalo hyasi,समतीतस्य कल्पस्य वर्तमानस्य चानयोः कल्पयोरन्तरं यत्र प्रतिसंधिश्च यस्तयोः एतद्वेदितुमिच्छामि यथावत्कुशलो ह्यसि
1,6,4,kāpeyenaivamuktastu sūtaḥ pravadatāṃ varaḥ trailokyasyodbhavaṃ kṛtsnamākhyātumupacakrame,कापेयेनैवमुक्तस्तु सूतः प्रवदतां वरः त्रैलोक्यस्योद्भवं कृत्स्नमाख्यातुमुपचक्रमे
1,6,5,sūta uvāca atra vai varṇayiṣyāmi yāthātathyena suvratāḥ kalpaṃ bhūtaṃ bhaviṣyaṃ ca pratisaṃdhiśca yastayoḥ,सूत उवाच अत्र वै वर्णयिष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः कल्पं भूतं भविष्यं च प्रतिसंधिश्च यस्तयोः
1,6,6,manvantarāṇi kalpeṣu yāni yāni ca suvratāḥ yaścāyaṃ vartate kalpo vārāhaḥ sāṃprataḥ śubhaḥ,मन्वन्तराणि कल्पेषु यानि यानि च सुव्रताः यश्चायं वर्तते कल्पो वाराहः सांप्रतः शुभः
1,6,7,asmātkalpāttu yaḥ pūrvaḥ kalpo 'tītaḥ sanātanaḥ tasya cāsya ca kalpasya madhyāvasthāṃ nibodhata,अस्मात्कल्पात्तु यः पूर्वः कल्पो ऽतीतः सनातनः तस्य चास्य च कल्पस्य मध्यावस्थां निबोधत
1,6,8,pratyāgate pūrvakalpe pratisaṃdhiṃ vinānaghāḥ anyaḥ pravarttate kalpo janalokādayaḥ punaḥ,प्रत्यागते पूर्वकल्पे प्रतिसंधिं विनानघाः अन्यः प्रवर्त्तते कल्पो जनलोकादयः पुनः
1,6,9,vyucchinnapratisaṃdhistu kalpātkalpaḥ parasparam vyucchidyante prajāḥ sarvāḥ kalpānte sarvaśastadā,व्युच्छिन्नप्रतिसंधिस्तु कल्पात्कल्पः परस्परम् व्युच्छिद्यन्ते प्रजाः सर्वाः कल्पान्ते सर्वशस्तदा
1,6,10,tasmātkalpāttu kalpasya pratisaṃdhirna vidyate manvantare yugākhyānāmavicchinnāstu saṃdhayaḥ,तस्मात्कल्पात्तु कल्पस्य प्रतिसंधिर्न विद्यते मन्वन्तरे युगाख्यानामविच्छिन्नास्तु संधयः
1,6,11,parasparāt pravartante manvantarayugaiḥ saha uktā ye prakriyārthena pūrvakalpāḥ samāsataḥ,परस्परात् प्रवर्तन्ते मन्वन्तरयुगैः सह उक्ता ये प्रक्रियार्थेन पूर्वकल्पाः समासतः
1,6,12,teṣāṃ parārddhakalpānāṃ pūrve yasmāttu yaḥ paraḥ āsītkalpe vyatīte vai pararddhātparamastu yaḥ,तेषां परार्द्धकल्पानां पूर्वे यस्मात्तु यः परः आसीत्कल्पे व्यतीते वै परर्द्धात्परमस्तु यः
1,6,13,kalpāstvanye bhaviṣyā ye hyaparārddhaguṇīkṛtāḥ prathamaḥ sāṃpratasteṣāṃ kalpoṃ yo vartate dvijāḥ,कल्पास्त्वन्ये भविष्या ये ह्यपरार्द्धगुणीकृताः प्रथमः सांप्रतस्तेषां कल्पों यो वर्तते द्विजाः
1,6,14,asminpūrve parārddhe tu dvitīyaḥ para ucyate eṣa saṃsthitakālastu pratyāhārastataḥ smṛtaḥ,अस्मिन्पूर्वे परार्द्धे तु द्वितीयः पर उच्यते एष संस्थितकालस्तु प्रत्याहारस्ततः स्मृतः
1,6,15,asmātkalpāttataḥ pūrvaṃ kalpo 'tītaḥ purātanaḥ caturyugasahasrati saha manvantaraiḥ purā,अस्मात्कल्पात्ततः पूर्वं कल्पो ऽतीतः पुरातनः चतुर्युगसहस्रति सह मन्वन्तरैः पुरा
1,6,16,kṣīṇe kalpe tatastasmin dāhakāla upasthite tasminkāle tadā devā āsanvaimānikāstu ye,क्षीणे कल्पे ततस्तस्मिन् दाहकाल उपस्थिते तस्मिन्काले तदा देवा आसन्वैमानिकास्तु ये
1,6,17,nakṣatragrahatārāśca candrasūryādayastu te aṣṭāviṃśatirevaitāḥ koṭyastu sukṛtātma nām,नक्षत्रग्रहताराश्च चन्द्रसूर्यादयस्तु ते अष्टाविंशतिरेवैताः कोट्यस्तु सुकृतात्म नाम्
1,6,18,manvantare yathaikasmin caturddaśasu vai tathā trīṇi koṭiśatānyāsan koṭyo dvinavatistathā,मन्वन्तरे यथैकस्मिन् चतुर्द्दशसु वै तथा त्रीणि कोटिशतान्यासन् कोट्यो द्विनवतिस्तथा
1,6,19,athādhikāsapta tiśca sahasrāṇāṃ purā smṛtā ekaikasmiṃstu kalpe vai devā vaimānikāḥ smṛtāḥ,अथाधिकासप्त तिश्च सहस्राणां पुरा स्मृता एकैकस्मिंस्तु कल्पे वै देवा वैमानिकाः स्मृताः
1,6,20,atha manvantareṣvāsaṃścaturdaśasu khe divi devāśca pitaraścaiva ṛṣayo 'mṛtapāstathā,अथ मन्वन्तरेष्वासंश्चतुर्दशसु खे दिवि देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो ऽमृतपास्तथा
1,6,21,teṣāmanucarāścaiva patnyaḥ putrāstathaiva ca varṇāśramātiriktāśca tasminkāle tu khe surāḥ,तेषामनुचराश्चैव पत्न्यः पुत्रास्तथैव च वर्णाश्रमातिरिक्ताश्च तस्मिन्काले तु खे सुराः
1,6,22,taistaiḥ sāyujyagaiḥ sārddha prāpte vastumaye tadā tulyaniṣṭhābhavansarve prāpte hyābhūtasaṃplave,तैस्तैः सायुज्यगैः सार्द्ध प्राप्ते वस्तुमये तदा तुल्यनिष्ठाभवन्सर्वे प्राप्ते ह्याभूतसंप्लवे
1,6,23,tataste 'vaśyabhāvitvādū buddhyāḥ paryā yamātmanaḥ trailokyavāsino devā iha tānābhimāninaḥ,ततस्ते ऽवश्यभावित्वादू बुद्ध्याः पर्या यमात्मनः त्रैलोक्यवासिनो देवा इह तानाभिमानिनः
1,6,24,sthitikāle tadā pūrṇe āsanne paścimottare kalpāvasānikā devāsta sminaprāpte hyupaplave,स्थितिकाले तदा पूर्णे आसन्ने पश्चिमोत्तरे कल्पावसानिका देवास्त स्मिनप्राप्ते ह्युपप्लवे
1,6,25,tadotsukā viṣādeṃna tyaktasthānāni bhāgaśaḥ maharlokāya saṃvignāstataste dadhire manaḥ,तदोत्सुका विषादेंन त्यक्तस्थानानि भागशः महर्लोकाय संविग्नास्ततस्ते दधिरे मनः
1,6,26,te yuktā nupapadyante mahatīṃ ca śarīrike viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ,ते युक्ता नुपपद्यन्ते महतीं च शरीरिके विशुद्धिबहुलाः सर्वे मानसीं सिद्धिमास्थिताः
1,6,27,taiḥ kalpavāsibhiḥ sārddhaṃ mahānāsāditastadā brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaistadbhavaiścāparairjanaiḥ,तैः कल्पवासिभिः सार्द्धं महानासादितस्तदा ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैस्तद्भवैश्चापरैर्जनैः
1,6,28,gatvā tu te mahārlokaṃ devasaṃghāścaturddaśa stataste janalokāya sodvegā dadhire manaḥ,गत्वा तु ते महार्लोकं देवसंघाश्चतुर्द्दश स्ततस्ते जनलोकाय सोद्वेगा दधिरे मनः
1,6,29,etena kramayogena yayuste kalpavāsinaḥ evaṃ devayugānāṃ tu sahasrāṇi parasparam,एतेन क्रमयोगेन ययुस्ते कल्पवासिनः एवं देवयुगानां तु सहस्राणि परस्परम्
1,6,30,viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ taiḥ kalpavāsibhiḥ sārddhaṃ jana āsāditastu vai,विशुद्धिबहुलाः सर्वे मानसीं सिद्धिमास्थिताः तैः कल्पवासिभिः सार्द्धं जन आसादितस्तु वै
1,6,31,tatra kalpāndaśa sthitvā satyaṃ gacchanti vai punaḥ gatvā te brahmalokaṃ vai aparāvarttinīṃ gatim,तत्र कल्पान्दश स्थित्वा सत्यं गच्छन्ति वै पुनः गत्वा ते ब्रह्मलोकं वै अपरावर्त्तिनीं गतिम्
1,6,32,ādhipatyaṃ vimāne vai aiśvaryeṇa tu tatsamāḥ bhavanti brahmaṇā tulyā rūpeṇa viṣayeṇa ca,आधिपत्यं विमाने वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः भवन्ति ब्रह्मणा तुल्या रूपेण विषयेण च
1,6,33,tatra te hyavatiṣṭhanta prītiyuktāśca saṃyamān ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya mucyante brahmaṇā saha,तत्र ते ह्यवतिष्ठन्त प्रीतियुक्ताश्च संयमान् आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य मुच्यन्ते ब्रह्मणा सह
1,6,34,avaśyabhāvinārthena prākṛtenaiva te svayam mānārcanābhiḥ saṃbaddhāstadā tatkālabhāvitāḥ,अवश्यभाविनार्थेन प्राकृतेनैव ते स्वयम् मानार्चनाभिः संबद्धास्तदा तत्कालभाविताः
1,6,35,svapato buddhipūrvaṃ tu bodho bhavati vai yathā tathātu bhāvite sevāṃ tathānandaḥ pravartate,स्वपतो बुद्धिपूर्वं तु बोधो भवति वै यथा तथातु भाविते सेवां तथानन्दः प्रवर्तते
1,6,36,pratyāhāraistu bhodānāṃ yeṣāṃ bhinnāni śuṣmiṇām taiḥ sārddha varddhate teṣāṃ kāryāṇi karaṇāni ca,प्रत्याहारैस्तु भोदानां येषां भिन्नानि शुष्मिणाम् तैः सार्द्ध वर्द्धते तेषां कार्याणि करणानि च
1,6,37,nānā tvadarśināṃ teṣāṃ brahmalokanivāsinām vinivṛttādhikāraṇāṃ svena dharmeṇa tiṣṭhatām,नाना त्वदर्शिनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम् विनिवृत्ताधिकारणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम्
1,6,38,te tulyalakṣaṇāḥ siddhāḥ śuddhātmāno nirañjanāḥ prākṛte karaṇopetāḥ svātmanyeva vyavasthitāḥ,ते तुल्यलक्षणाः सिद्धाः शुद्धात्मानो निरञ्जनाः प्राकृते करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः
1,6,39,prakhyāpayitvā cātmānaṃ prakṛtistveṣa tattvataḥ puruṣānyabahutvena pratītā tatpravartate,प्रख्यापयित्वा चात्मानं प्रकृतिस्त्वेष तत्त्वतः पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता तत्प्रवर्तते
1,6,40,pravartite punaḥ sarge teṣāṃ sākāraṇātmanām saṃyoge prakṛtirjñaiyā muktānāṃ tattvadarśinām,प्रवर्तिते पुनः सर्गे तेषां साकारणात्मनाम् संयोगे प्रकृतिर्ज्ञैया मुक्तानां तत्त्वदर्शिनाम्
1,6,41,tatropavargiṇāṃ teṣāṃ na punarmārgagāminām abhāvaḥ punarutpannaḥ śāntānāmarciṣāmiva,तत्रोपवर्गिणां तेषां न पुनर्मार्गगामिनाम् अभावः पुनरुत्पन्नः शान्तानामर्चिषामिव
1,6,42,tatasteṣu gateṣūrdhvaṃ trailokyeṣu mahātmasu etaiḥ sārdhaṃ maharlokastadānāsāditastu vai,ततस्तेषु गतेषूर्ध्वं त्रैलोक्येषु महात्मसु एतैः सार्धं महर्लोकस्तदानासादितस्तु वै
1,6,43,tacchiṣyā vai bhaviṣyanti kalpadāha upasthite gandharvādyāḥ piśācāśca mānuṣā brāhmaṇādayaḥ,तच्छिष्या वै भविष्यन्ति कल्पदाह उपस्थिते गन्धर्वाद्याः पिशाचाश्च मानुषा ब्राह्मणादयः
1,6,44,paśavaḥ pakṣiṇascaiva sthāvarāśca sarīsṛpāḥ tiṣṭhatsu teṣu tatkālaṃ pṛthivītalavāsiṣu,पशवः पक्षिणस्चैव स्थावराश्च सरीसृपाः तिष्ठत्सु तेषु तत्कालं पृथिवीतलवासिषु
1,6,45,sahasraṃ yattu raśmīnāṃ svayameva vibhāvyate tatsaptaraśmayo bhūtvā ekaiko jāyate raviḥ,सहस्रं यत्तु रश्मीनां स्वयमेव विभाव्यते तत्सप्तरश्मयो भूत्वा एकैको जायते रविः
1,6,46,krameṇottiṣṭamānāste trīṃllokānpradahantyuta jaṅgamāḥ sthāvarāścaivanadyaḥ sarve ca parvatāḥ,क्रमेणोत्तिष्टमानास्ते त्रींल्लोकान्प्रदहन्त्युत जङ्गमाः स्थावराश्चैवनद्यः सर्वे च पर्वताः
1,6,47,śuṣkāḥ pūrvamanāvṛṣṭyā sūryyaiste ca pradhūpitāḥ tadā tu vivaśāḥ sarve nirdagdhāḥ sūryaraśmi bhiḥ,शुष्काः पूर्वमनावृष्ट्या सूर्य्यैस्ते च प्रधूपिताः तदा तु विवशाः सर्वे निर्दग्धाः सूर्यरश्मि भिः
1,6,48,jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva dharmādharmātmakāstu vai dagdhadehāstadā te tu dhūtapāpāyugāntare,जङ्गमाः स्थावराश्चैव धर्माधर्मात्मकास्तु वै दग्धदेहास्तदा ते तु धूतपापायुगान्तरे
1,6,49,khyātātapā vinirmuktāḥ śubhaya cātibandhayā tataste hyupapadyante tulyarūpairjanairjanāḥ,ख्यातातपा विनिर्मुक्ताः शुभय चातिबन्धया ततस्ते ह्युपपद्यन्ते तुल्यरूपैर्जनैर्जनाः
1,6,50,uṣitvā rajanīṃ tatra brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ punaḥ sarge bhavantīha mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ,उषित्वा रजनीं तत्र ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः पुनः सर्गे भवन्तीह मानसा ब्रह्मणः सुताः
1,6,51,tatasteṣūpapanneṣu janaistrailokyavāsiṣu nirdagdheṣu ca lokeṣu tadā sūryaistu saptabhiḥ,ततस्तेषूपपन्नेषु जनैस्त्रैलोक्यवासिषु निर्दग्धेषु च लोकेषु तदा सूर्यैस्तु सप्तभिः
1,6,52,vṛṣṭyā kṣitau plāvitāyāṃ vijaneṣvarṇaveṣu ca sāmudrāścaiva meghāśca āpaḥ sarvāśca pārthivāḥ,वृष्ट्या क्षितौ प्लावितायां विजनेष्वर्णवेषु च सामुद्राश्चैव मेघाश्च आपः सर्वाश्च पार्थिवाः
1,6,53,śaramāṇā vrajantyeva salilākhyāstathā nugāḥ āgatāgatikaṃ caiva yadā tatsalilaṃ bahu,शरमाणा व्रजन्त्येव सलिलाख्यास्तथा नुगाः आगतागतिकं चैव यदा तत्सलिलं बहु
1,6,54,saṃchādyemāṃ sthitāṃ bhamimarṇavākhyaṃ tadābhavat ābhāti yasmāt svābhāso bhāśabdo vyāptidīptiṣu,संछाद्येमां स्थितां भमिमर्णवाख्यं तदाभवत् आभाति यस्मात् स्वाभासो भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु
1,6,55,sarvataḥ samanuprāptyā tāsāṃ cāmbho vibhāvyate tadantastanute yasmātsarvāṃ pṛthvīṃ samanta tataḥ,सर्वतः समनुप्राप्त्या तासां चाम्भो विभाव्यते तदन्तस्तनुते यस्मात्सर्वां पृथ्वीं समन्त ततः
1,6,56,dhātustanoti vistāre nacaitāstanavaḥ smṛtāḥ śara ityeṣa śīrṇe tu nānārtho dhāturucyate,धातुस्तनोति विस्तारे नचैतास्तनवः स्मृताः शर इत्येष शीर्णे तु नानार्थो धातुरुच्यते
1,6,57,ekārṇave bhavatyāpo na śīghrāstena te narāḥ tasmin yugasahasrānte saṃsthite brahmaṇo 'hani,एकार्णवे भवत्यापो न शीघ्रास्तेन ते नराः तस्मिन् युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणो ऽहनि
1,6,58,tāvatkāle rajanyāṃ ca vartantyāṃ salilātmanā tatastu salile tāsminnaṣṭāgnau pṛthavītale,तावत्काले रजन्यां च वर्तन्त्यां सलिलात्मना ततस्तु सलिले तास्मिन्नष्टाग्नौ पृथवीतले
1,6,59,praśāntavāte 'ndhakāre nirāloke samantataḥ etenādhiṣṭhitaṃ hīdaṃ brahmā sa puruṣaḥ prabhuḥ,प्रशान्तवाते ऽन्धकारे निरालोके समन्ततः एतेनाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मा स पुरुषः प्रभुः
1,6,60,vibhāgamasya lokasya prakartuṃ punaraicchata ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame,विभागमस्य लोकस्य प्रकर्तुं पुनरैच्छत एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे
1,6,61,tadā bhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo jitendriyaḥ imaṃ codāharantyatrar ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati,तदा भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो जितेन्द्रियः इमं चोदाहरन्त्यत्रर् श्लोकं नारायणं प्रति
1,6,62,āpo nārāstattanava ityarthā nanuśuśruma āpūryamāṇāstatrāste tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ,आपो नारास्तत्तनव इत्यर्था ननुशुश्रुम आपूर्यमाणास्तत्रास्ते तेन नारायणः स्मृतः
1,6,63,sahasraśīrṣā sumanāḥ sahasrapāt sahasracakṣurvadanaḥ sahasrakṛt sahasrabāhuḥ prathamaḥ prajāpatistrayīmayo 'yaṃ puruṣo nirucyate,सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात् सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रकृत् सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रयीमयो ऽयं पुरुषो निरुच्यते
1,6,64,ādityavarṇo bhuvanasya goptā eko hyamūrtaḥ prathamastvaso virāṭ hiraṇya garbhaḥ puruṣo mahātmā saṃpadyate vai manasaḥ parastāt,आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता एको ह्यमूर्तः प्रथमस्त्वसो विराट् हिरण्य गर्भः पुरुषो महात्मा संपद्यते वै मनसः परस्तात्
1,6,65,kalpādau rajasodrikto brahmā bhūstvāsṛjatprabhuḥ kalpānte tamasodriktaḥ kālo bhūtvāgrasatpunaḥ,कल्पादौ रजसोद्रिक्तो ब्रह्मा भूस्त्वासृजत्प्रभुः कल्पान्ते तमसोद्रिक्तः कालो भूत्वाग्रसत्पुनः
1,6,66,sa vai nārāyaṇo bhūtvā sattvodrikto jalāśaye tridhā vibhajya cātmānaṃ trailokye saṃpravarttate,स वै नारायणो भूत्वा सत्त्वोद्रिक्तो जलाशये त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्त्तते
1,6,67,sṛjati grasate caiva vīkṣyate ca tribhiḥ svayam ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame,सृजति ग्रसते चैव वीक्ष्यते च त्रिभिः स्वयम् एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे
1,6,68,caturyugasahasrānte sarvataḥ sa jalāvṛte brahmāṃ nārāyaṇākhyastu sa cakāśe bhave svayam,चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः स जलावृते ब्रह्मां नारायणाख्यस्तु स चकाशे भवे स्वयम्
1,6,69,caturvidhāḥ prajāḥ sarvā brahmaśaktyā tamovṛtāḥ paśyanti taṃ maharloke kālaṃ suptaṃ maharṣayaḥ,चतुर्विधाः प्रजाः सर्वा ब्रह्मशक्त्या तमोवृताः पश्यन्ति तं महर्लोके कालं सुप्तं महर्षयः
1,6,70,bhṛgvādayo yathoddiṣṭāstasmin kāle maharṣayaḥ satyādayastathā tvaṣṭau kalpe līne maharṣayaḥ tadā vivartyamānaistairmahatparigataṃ parām,भृग्वादयो यथोद्दिष्टास्तस्मिन् काले महर्षयः सत्यादयस्तथा त्वष्टौ कल्पे लीने महर्षयः तदा विवर्त्यमानैस्तैर्महत्परिगतं पराम्
1,6,71,gatyarthādṛṣaterdhātornāmaniṣpattirucyate yasmādṛṣatisattvena mahattasmānmaharṣayaḥ,गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नामनिष्पत्तिरुच्यते यस्मादृषतिसत्त्वेन महत्तस्मान्महर्षयः
1,6,72,maharlokasthitairdṛṣṭaḥ kālaḥ suptastadā ca taiḥ sattvādyāḥ sapta ye tvāsankalpe 'tīte maharṣayaḥ,महर्लोकस्थितैर्दृष्टः कालः सुप्तस्तदा च तैः सत्त्वाद्याः सप्त ये त्वासन्कल्पे ऽतीते महर्षयः
1,6,73,evaṃ brahmā tāsu tāsu rajanīṣu sahasraśaḥ dṛṣṭavantastadānītāḥ kālaṃ suptaṃ maharṣayaḥ,एवं ब्रह्मा तासु तासु रजनीषु सहस्रशः दृष्टवन्तस्तदानीताः कालं सुप्तं महर्षयः
1,6,74,kalpasyādau subahulā yasmātsaṃsthāścaturddaśa kalpayā māsa vai brahmā tasmātkalpo nirucyate,कल्पस्यादौ सुबहुला यस्मात्संस्थाश्चतुर्द्दश कल्पया मास वै ब्रह्मा तस्मात्कल्पो निरुच्यते
1,6,75,sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ vyaktāvyako mahādevastasya sarvamidaṃ jagat,स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः व्यक्ताव्यको महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत्
1,6,76,ityeṣa pratisaṃbandhaḥ kīrtitaḥ kalpayordvayoḥ sāṃprataṃ hi tayormadhye prāgavasthā babhūva ha,इत्येष प्रतिसंबन्धः कीर्तितः कल्पयोर्द्वयोः सांप्रतं हि तयोर्मध्ये प्रागवस्था बभूव ह
1,6,77,kīrtitastu samāsena pūrvakalpe yathātatham sāṃprataṃ saṃpravakṣyāmi kalpametaṃ nibodhata,कीर्तितस्तु समासेन पूर्वकल्पे यथातथम् सांप्रतं संप्रवक्ष्यामि कल्पमेतं निबोधत
1,7,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye anuṣaṅgāpāde kalpamanvantarākhyānavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ sūta uvāca tulyaṃ yugasahasraṃ vai naiśaṃ kālamupāsya saḥ śarvaryaṃte prakurute brahmā tūtsargakāraṇāt,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये अनुषङ्गापादे कल्पमन्वन्तराख्यानवर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः सूत उवाच तुल्यं युगसहस्रं वै नैशं कालमुपास्य सः शर्वर्यंते प्रकुरुते ब्रह्मा तूत्सर्गकारणात्
1,7,2,brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā tadācarat andhakārārṇave tasminnaṣṭe sthāvarajaṃgame,ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत् अन्धकारार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजंगमे
1,7,3,jalena samanuplāvya sarvataḥ pṛthivītale pravibhāgena bhūteṣu satyamātre sthiteṣu vā,जलेन समनुप्लाव्य सर्वतः पृथिवीतले प्रविभागेन भूतेषु सत्यमात्रे स्थितेषु वा
1,7,4,niśayāmiva khadyotaḥ prāvṛṭ kāle tatastadā tadā kāmena tarasāmanyāmānaḥsvayaṃ dhiyā,निशयामिव खद्योतः प्रावृट् काले ततस्तदा तदा कामेन तरसामन्यामानःस्वयं धिया
1,7,5,sopyupāyaṃ pratiṣṭhāyāṃ mārgamāṇastadā bhuvam tatastu salile tasmin jñātvā tvantargato mahīm,सोप्युपायं प्रतिष्ठायां मार्गमाणस्तदा भुवम् ततस्तु सलिले तस्मिन् ज्ञात्वा त्वन्तर्गतो महीम्
1,7,6,andhamanyatamaṃ buddhā bhūmeruddharaṇakṣamaḥ cakāra taṃ tu devo 'tha pūrvakalpādiṣu smṛtaḥ,अन्धमन्यतमं बुद्धा भूमेरुद्धरणक्षमः चकार तं तु देवो ऽथ पूर्वकल्पादिषु स्मृतः
1,7,7,satyaṃ rūpaṃ varāhasya kṛtvābho 'nupraviśya ca adbhiḥ saṃchāditāmicchan pṛthivīṃ sa prajāpatiḥ,सत्यं रूपं वराहस्य कृत्वाभो ऽनुप्रविश्य च अद्भिः संछादितामिच्छन् पृथिवीं स प्रजापतिः
1,7,8,uddhṛtyorvīmatha nyastā sāpatyāṃtāmatinyasat sāmudrāśca samudreṣu nādeyāśca nadīṣu ca,उद्धृत्योर्वीमथ न्यस्ता सापत्यांतामतिन्यसत् सामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च
1,7,9,pṛthaktāstu samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'cinodgirīn prāksarge dahyamāne tu purā saṃvarta kāgninā,पृथक्तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन् प्राक्सर्गे दह्यमाने तु पुरा संवर्त काग्निना
1,7,10,tenāgninā vilīnāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ śailyādekārṇave tasminvāyunā ye tu saṃhitāḥ,तेनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः शैल्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुना ये तु संहिताः
1,7,11,niṣiktā yatra yatrāsaṃstatratatrācalo 'bhavat skandhācalatvādacalāḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ,निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत् स्कन्धाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः
1,7,12,girayo hi nigīrṇatvādayanāttu śiloccayāḥ tata stāvāsamuddhṛtya kṣitimaṃtarjalātprabhuḥ,गिरयो हि निगीर्णत्वादयनात्तु शिलोच्चयाः तत स्तावासमुद्धृत्य क्षितिमंतर्जलात्प्रभुः
1,7,13,saptasapta tu varṣāṇi tasyā dvīpeṣu saptasu viṣamāṇi samīkṛtya śilābhirabhito girīn,सप्तसप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्तसु विषमाणि समीकृत्य शिलाभिरभितो गिरीन्
1,7,14,dvīpeṣu teṣu varṣāṇi catvāriṃśattathaiva tu tāvaṃtaḥ parvatāścaiva varṣāṃte samavasthitāḥ,द्वीपेषु तेषु वर्षाणि चत्वारिंशत्तथैव तु तावंतः पर्वताश्चैव वर्षांते समवस्थिताः
1,7,15,svargādau kāṃtiviṣṭāste svabhāvenaiva nānyathā saptadvīpā samudrāśca anyonyasyānumaṃḍalam,स्वर्गादौ कांतिविष्टास्ते स्वभावेनैव नान्यथा सप्तद्वीपा समुद्राश्च अन्योन्यस्यानुमंडलम्
1,7,16,sanniviṣṭāḥ svabhāvena samāvṛtya parasparam bhūrādyāścaturo lokāścaṃdrādityau grahaiḥ saha,सन्निविष्टाः स्वभावेन समावृत्य परस्परम् भूराद्याश्चतुरो लोकाश्चंद्रादित्यौ ग्रहैः सह
1,7,17,pūrvavannirmame brahmā sthāvarāṇīha sarvaśaḥ kalpasya cāsya brahmā cāsṛjadyaḥ sthāninaḥ surān,पूर्ववन्निर्ममे ब्रह्मा स्थावराणीह सर्वशः कल्पस्य चास्य ब्रह्मा चासृजद्यः स्थानिनः सुरान्
1,7,18,āpogniṃ pṛthivīṃ vāyumaṃtarikṣaṃ divaṃ tathā svargaṃ diśaḥ samudrāṃśca nadīḥ sarvāṃstu parvatān,आपोग्निं पृथिवीं वायुमंतरिक्षं दिवं तथा स्वर्गं दिशः समुद्रांश्च नदीः सर्वांस्तु पर्वतान्
1,7,19,oṣadhīnāmātmanaśca ātmano vṛkṣavīrudhām lavakāṣṭhāḥ kalāścaiva muhurttānsaṃdhirātryahān,ओषधीनामात्मनश्च आत्मनो वृक्षवीरुधाम् लवकाष्ठाः कलाश्चैव मुहुर्त्तान्संधिरात्र्यहान्
1,7,20,arddhamāsāṃśca māsāṃśca ayanābdān yugāni ca sthānābhimāninaścaiva sthānānica pṛthakpṛthak,अर्द्धमासांश्च मासांश्च अयनाब्दान् युगानि च स्थानाभिमानिनश्चैव स्थानानिच पृथक्पृथक्
1,7,21,sthānātmanastu sṛṣṭvā ca yugāvasthā vinirmame kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca tiṣyaṃ caiva tathā yugam,स्थानात्मनस्तु सृष्ट्वा च युगावस्था विनिर्ममे कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं चैव तथा युगम्
1,7,22,kalpasyādau kṛtayuge prathamaṃ so 'sṛjatprajāḥ prāguktāśca mayā tubhyaṃ pūrvve kalpe prajāstu tāḥ,कल्पस्यादौ कृतयुगे प्रथमं सो ऽसृजत्प्रजाः प्रागुक्ताश्च मया तुभ्यं पूर्व्वे कल्पे प्रजास्तु ताः
1,7,23,tasminsaṃvarta māne tu kalpe dagdhāstadagninā aprāptāyāstapolokaṃ pṛthivyāṃ yāḥ samāsata,तस्मिन्संवर्त माने तु कल्पे दग्धास्तदग्निना अप्राप्तायास्तपोलोकं पृथिव्यां याः समासत
1,7,24,āvartante punaḥ sarge vīkṣārthaṃ tā bhavanti hi vīkṣyārthaṃ tāḥ sthitāstatra punaḥ sargasya kāraṇāt,आवर्तन्ते पुनः सर्गे वीक्षार्थं ता भवन्ति हि वीक्ष्यार्थं ताः स्थितास्तत्र पुनः सर्गस्य कारणात्
1,7,25,tatastāḥ sṛjyamānāstu santānārthaṃ bhavanti hi dharmmārtha kāmamokṣāṇāmiha tāḥ sādhitāḥ smṛtāḥ,ततस्ताः सृज्यमानास्तु सन्तानार्थं भवन्ति हि धर्म्मार्थ काममोक्षाणामिह ताः साधिताः स्मृताः
1,7,26,devāśca pitaraścaiva kramaśo mānavāstathā tataste tapasā yuktāḥ sthānānyāpūrayanpurā,देवाश्च पितरश्चैव क्रमशो मानवास्तथा ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्पुरा
1,7,27,brāhmaṇo manavaste vai siddhātmāno bhavanti hi āsaṃgadveṣayuktena karmaṇā te divaṃ gatāḥ,ब्राह्मणो मनवस्ते वै सिद्धात्मानो भवन्ति हि आसंगद्वेषयुक्तेन कर्मणा ते दिवं गताः
1,7,28,āvartamānāste dehe saṃbhavanti yuge yuge svakarmmaphalaśeṣeṇa khyātāścaiva tadātmakāḥ,आवर्तमानास्ते देहे संभवन्ति युगे युगे स्वकर्म्मफलशेषेण ख्याताश्चैव तदात्मकाः
1,7,29,saṃbhavanti jane lokāḥ kalpāgamanibandhanāḥ apsu yaḥ kāraṇaṃ teṣāṃ bodhayankarmmaṇā tu saḥ,संभवन्ति जने लोकाः कल्पागमनिबन्धनाः अप्सु यः कारणं तेषां बोधयन्कर्म्मणा तु सः
1,7,30,karmmabhistaistu jāyante janalokācchubhāśubhaiḥ gṛhṇanti te śarīrāṇi nānārūpāṇi yoniṣu,कर्म्मभिस्तैस्तु जायन्ते जनलोकाच्छुभाशुभैः गृह्णन्ति ते शरीराणि नानारूपाणि योनिषु
1,7,31,devādyāḥ sthāvarāṃtāstu āpadyante parasparam teṣāṃ medhyāni karmmāṇi prāyaśaḥ pratipedire,देवाद्याः स्थावरांतास्तु आपद्यन्ते परस्परम् तेषां मेध्यानि कर्म्माणि प्रायशः प्रतिपेदिरे
1,7,32,tasmādyannāṃmarūpāṇi tānyeva pratipedire punaḥ punaste kalpeṣu jāyante nāmarūpeṇaḥ,तस्माद्यन्नांमरूपाणि तान्येव प्रतिपेदिरे पुनः पुनस्ते कल्पेषु जायन्ते नामरूपेणः
1,7,33,tataḥ sargo hyupasṛṣṭiṃ sisṛkṣorbrahmaṇastu vai tāḥ prajā dhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā,ततः सर्गो ह्युपसृष्टिं सिसृक्षोर्ब्रह्मणस्तु वै ताः प्रजा ध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा
1,7,34,mithunānāṃ sahasraṃ tu mukhātsamabhavatkila janāste hyupapadyante sattvodriktāḥ sutejasaḥ,मिथुनानां सहस्रं तु मुखात्समभवत्किल जनास्ते ह्युपपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः सुतेजसः
1,7,35,cakṣuṣo 'nyatsahasraṃ tu mithunānāṃ sasarjja ha te sarve rajasodriktāḥ śuṣmiṇaścāpyamarṣiṇaḥ,चक्षुषो ऽन्यत्सहस्रं तु मिथुनानां ससर्ज्ज ह ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः
1,7,36,sahasramanyadasṛjad bāhūnāmasatāṃ punaḥ rajastamobhyāsuddhiktā gṛhaśīlāstataḥ smṛtāḥ,सहस्रमन्यदसृजद् बाहूनामसतां पुनः रजस्तमोभ्यासुद्धिक्ता गृहशीलास्ततः स्मृताः
1,7,37,āyuṣoṃ'te prasūyaṃte mithunānyeva vāsakṛt kūṭakākūṭakāścaiva utpadyaṃte mumūrṣuṇām,आयुषोंऽते प्रसूयंते मिथुनान्येव वासकृत् कूटकाकूटकाश्चैव उत्पद्यंते मुमूर्षुणाम्
1,7,38,kutaḥ kulamathotpādya tāḥ śarīrāṇi tatyajuḥ tataḥ prabhṛti kalpe 'sminmaithunānāṃ ca saṃbhavaḥ,कुतः कुलमथोत्पाद्य ताः शरीराणि तत्यजुः ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन्मैथुनानां च संभवः
1,7,39,dhyānena manasā tāsāṃ prajānāṃ jāyate kṛte śabdādiviṣayaḥ śuddhaḥ pratyekaṃ pañcalakṣaṇam,ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते कृते शब्दादिविषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणम्
1,7,40,ityevaṃ mānasairbhāvaiḥ preṣṭhaṃ tiṣṭhaṃti cāprajāḥ tathānvayāstu saṃbhūtā yairidaṃ pūritaṃ jagat,इत्येवं मानसैर्भावैः प्रेष्ठं तिष्ठंति चाप्रजाः तथान्वयास्तु संभूता यैरिदं पूरितं जगत्
1,7,41,saritsaraḥsamudrāṃśca sevaṃte parvatānapi tadā tā hyalpasaṃtoṣāyuddhe tasmiṃścaraṃti vai,सरित्सरःसमुद्रांश्च सेवंते पर्वतानपि तदा ता ह्यल्पसंतोषायुद्धे तस्मिंश्चरंति वै
1,7,42,pṛthvī rasavatī nāma āhāraṃ vyāharaṃti ca tāḥ prajāḥ kāmacāriṇyo mānasīṃ siddhimicchataḥ,पृथ्वी रसवती नाम आहारं व्याहरंति च ताः प्रजाः कामचारिण्यो मानसीं सिद्धिमिच्छतः
1,7,43,tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāmāsītkṛte yuge dharmādharmauṃ tadā na staḥ kalpādau prathame yuge,तुल्यमायुः सुखं रूपं तासामासीत्कृते युगे धर्माधर्मौं तदा न स्तः कल्पादौ प्रथमे युगे
1,7,44,svenasvenādhi kāreṇa jajñire tu yugeyuge catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ divyasaṃkhyayā,स्वेनस्वेनाधि कारेण जज्ञिरे तु युगेयुगे चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां दिव्यसंख्यया
1,7,45,ādau kṛtayugaṃ prāhuḥ saṃdhyāṃśau ca catuḥśatau tataḥ sahasraśastāstu prajāsu prathitāsviha,आदौ कृतयुगं प्राहुः संध्यांशौ च चतुःशतौ ततः सहस्रशस्तास्तु प्रजासु प्रथितास्विह
1,7,46,na tāsāṃ pratighāto 'sti na dvaṃdvaṃ nāpi ca kramaḥ parvatodadhivāsinyo hyaniketāśrayāstu tāḥ,न तासां प्रतिघातो ऽस्ति न द्वंद्वं नापि च क्रमः पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताश्रयास्तु ताः
1,7,47,viśokāḥ sattvabahulā ekāṃtasukhinaḥ prajāḥ tāśśaśvat kāmacariṇyo nityaṃ muditamānasāḥ,विशोकाः सत्त्वबहुला एकांतसुखिनः प्रजाः ताश्शश्वत् कामचरिण्यो नित्यं मुदितमानसाः
1,7,48,paśavaḥ pakṣiṇaścaiva na tadāsansarīsṛpāḥ nodvijā notkaṭāścaiva dharmasya prakriyā tu sā,पशवः पक्षिणश्चैव न तदासन्सरीसृपाः नोद्विजा नोत्कटाश्चैव धर्मस्य प्रक्रिया तु सा
1,7,49,samūla phalapuṣpāṇi varttanāya tvaśeṣataḥ sarvaikāntasukhaḥ kālo nātyarthaṃ hyuṣṇaśītalaḥ,समूल फलपुष्पाणि वर्त्तनाय त्वशेषतः सर्वैकान्तसुखः कालो नात्यर्थं ह्युष्णशीतलः
1,7,50,mano 'bhilaṣitaḥ kāma stāsāṃ sarvatra sarvadā uttiṣṭhaṃti pṛthivyāṃ vai teṣāṃ dhyānai rasātalāt,मनो ऽभिलषितः काम स्तासां सर्वत्र सर्वदा उत्तिष्ठंति पृथिव्यां वै तेषां ध्यानै रसातलात्
1,7,51,balavarṇakarī teṣāṃ jarārogapraṇāśinī asaṃskāryaiḥ śarīraistu prajāstāḥ sthirayauvanāḥ,बलवर्णकरी तेषां जरारोगप्रणाशिनी असंस्कार्यैः शरीरैस्तु प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः
1,7,52,tāsāṃ vinā tu saṃkalpājjāyaṃte sithunātprajāḥ samaṃ janma ca rūpaṃ ca prīyaṃte caiva tāḥ samāḥ,तासां विना तु संकल्पाज्जायंते सिथुनात्प्रजाः समं जन्म च रूपं च प्रीयंते चैव ताः समाः
1,7,53,tadā satyamalobhaśca saṃtuṣṭiśca ca sukhaṃ damaḥ nirviśeṣāśca tāḥ sarvā rūpāyuḥśilpaceṣṭitaiḥ,तदा सत्यमलोभश्च संतुष्टिश्च च सुखं दमः निर्विशेषाश्च ताः सर्वा रूपायुःशिल्पचेष्टितैः
1,7,54,abuddhipūrvikā pṛttiḥ prajānāṃ bhavati svayam apravṛttiḥ kṛtadvāre karmaṇaḥ śubhapāpayoḥ,अबुद्धिपूर्विका पृत्तिः प्रजानां भवति स्वयम् अप्रवृत्तिः कृतद्वारे कर्मणः शुभपापयोः
1,7,55,varṇāśramavyavasthāśca na tadāsanna tatkarāḥ anicchādveṣayuktāstā varttayanti parasparam,वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च न तदासन्न तत्कराः अनिच्छाद्वेषयुक्तास्ता वर्त्तयन्ति परस्परम्
1,7,56,tulyarūpāyuṣaḥ sarvā adhamottamavarjitāḥ sukhaprāyā viśokāśca utpadyaṃte kṛte yuge,तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमवर्जिताः सुखप्राया विशोकाश्च उत्पद्यंते कृते युगे
1,7,57,lābhālābhau na vā syātāṃ mitrāmitrau priyāpriyau manasā viṣayastāsāṃ nirīhāṇāṃ pravartate,लाभालाभौ न वा स्यातां मित्रामित्रौ प्रियाप्रियौ मनसा विषयस्तासां निरीहाणां प्रवर्तते
1,7,58,nāti hiṃsati vānyonyaṃ nānugṛṅṇaṃti vai tadā,नाति हिंसति वान्योन्यं नानुगृङ्णंति वै तदा
1,7,59,jñānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ yajña ucyate pavṛttaṃ dvāpare yuddhaṃ steyameva kalau yuge,ज्ञानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते पवृत्तं द्वापरे युद्धं स्तेयमेव कलौ युगे
1,7,60,sattvaṃ kṛtaṃ rajastretā dvāparaṃ tu rajastamaḥ kalistamastu vijñeyaṃ guṇavṛttaṃ gumeṣu tat,सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं तु रजस्तमः कलिस्तमस्तु विज्ञेयं गुणवृत्तं गुमेषु तत्
1,7,61,kālaḥ kṛtayuge tveṣa tasya sandhyāṃ nibodhata catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam,कालः कृतयुगे त्वेष तस्य सन्ध्यां निबोधत चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्
1,7,62,sādhyāṃśau tasya divyāni śatānyaṣṭau tu saṃkhyayā catvāryaiva sahasrāṇi varṣāṇāṃ monuṣāṇi tu,साध्यांशौ तस्य दिव्यानि शतान्यष्टौ तु संख्यया चत्वार्यैव सहस्राणि वर्षाणां मोनुषाणि तु
1,7,63,tadā tāsu bhavaṃtyāśu notkrośācca viparyayāḥ tataḥ kṛtyuge tasmin sasaṃdhyāṃśe gate tadā,तदा तासु भवंत्याशु नोत्क्रोशाच्च विपर्ययाः ततः कृत्युगे तस्मिन् ससंध्यांशे गते तदा
1,7,64,pādāvaśiṣṭo bhavati yugadharmastu sarvaśaḥ sandhyāyāstu vyatītāyāḥ sāṃdhyaḥ kālo yugasya saḥ,पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वशः सन्ध्यायास्तु व्यतीतायाः सांध्यः कालो युगस्य सः
1,7,65,pādamiśrāvaśiṣṭena saṃdhyādharme punaḥ punaḥ evaṃ kṛtayuge tasminniśśeṣeṃtardadhe tadā,पादमिश्रावशिष्टेन संध्याधर्मे पुनः पुनः एवं कृतयुगे तस्मिन्निश्शेषेंतर्दधे तदा
1,7,66,tasyāṃ ca sandhau naṣṭāyāṃ mānasī cābhavatprajā siddhiranyayuge tasmiṃstretākhye 'naṃtare kṛtāt,तस्यां च सन्धौ नष्टायां मानसी चाभवत्प्रजा सिद्धिरन्ययुगे तस्मिंस्त्रेताख्ये ऽनंतरे कृतात्
1,7,67,sargādau yā mayāṣṭau tu mānasyo vai prakīrtitāḥ aṣṭau tāḥ kramayogena siddhayo yāṃti saṃkṣayam,सर्गादौ या मयाष्टौ तु मानस्यो वै प्रकीर्तिताः अष्टौ ताः क्रमयोगेन सिद्धयो यांति संक्षयम्
1,7,68,kalpādau mānasī hyekā siddhirbhavati sā kṛte manvaṃtareṣu sarveṣu caturyugavibhāgaśaḥ,कल्पादौ मानसी ह्येका सिद्धिर्भवति सा कृते मन्वंतरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः
1,7,69,varṇāśramācārakṛtaḥ karmasiddhyudbhavaḥ kṛtaḥ saṃdhyā kṛtasya pādena saṃkṣepeṇa vaśāttataḥ,वर्णाश्रमाचारकृतः कर्मसिद्ध्युद्भवः कृतः संध्या कृतस्य पादेन संक्षेपेण वशात्ततः
1,7,70,kṛtasaṃdhyāṃśakā hyete trīnādāya parasparam hīyaṃte yugadharmāste tapaḥśrutabalāyuṣaḥ,कृतसंध्यांशका ह्येते त्रीनादाय परस्परम् हीयंते युगधर्मास्ते तपःश्रुतबलायुषः
1,7,71,kṛte kṛtāśe 'tīte tu vabhūva tadanantaram tretāyugasamutpattiḥ sāṃśā ca ṛṣisattamāḥ,कृते कृताशे ऽतीते तु वभूव तदनन्तरम् त्रेतायुगसमुत्पत्तिः सांशा च ऋषिसत्तमाः
1,7,72,tasmin kṣīṇe kṛtāṃśe vai tāsu śiṣṭāsu saptasu kalpādau saṃpravṛttāyāstretāyāḥ prasukhe tadā,तस्मिन् क्षीणे कृतांशे वै तासु शिष्टासु सप्तसु कल्पादौ संप्रवृत्तायास्त्रेतायाः प्रसुखे तदा
1,7,73,praṇaśyati tadā siddhiḥ kālayogena nānyathā tasyāṃ siddhau pranaṣṭāyāmanyā siddhirajāyata,प्रणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायामन्या सिद्धिरजायत
1,7,74,apāṃśau tau pratigatau tadā meghātmānā tu vai meghebhyaḥ stanayitṛbhyaḥ pravṛttaṃ pṛṣṭisarjanam,अपांशौ तौ प्रतिगतौ तदा मेघात्माना तु वै मेघेभ्यः स्तनयितृभ्यः प्रवृत्तं पृष्टिसर्जनम्
1,7,75,sakṛdeva tayā vṛṣṭyā saṃsiddhe pṛṣivītale prajā āsaṃstatastāsāṃ vṛkṣaśca gṛha saṃjñitāḥ,सकृदेव तया वृष्ट्या संसिद्धे पृषिवीतले प्रजा आसंस्ततस्तासां वृक्षश्च गृह संज्ञिताः
1,7,76,sarvaḥ pratyupabhogastu tāsāṃ tebhyo vyajāyata varttayaṃtesma tebhyastāstretāyugamukhe prajāḥ,सर्वः प्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यो व्यजायत वर्त्तयंतेस्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः
1,7,77,tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyayāt saṃgalolātmako bhāvastadā hyākasmiko 'bhavat,ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् संगलोलात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्
1,7,78,yattadbhavati nārīṇāṃ jīvitāṃte tadārtavam tadā tadvai na bhavati punaryugabalena tu,यत्तद्भवति नारीणां जीवितांते तदार्तवम् तदा तद्वै न भवति पुनर्युगबलेन तु
1,7,79,tāsāṃ punaḥ pravṛttaṃ tanmāsimāsi tadārtavam tatastenaiva yogena varttate maithunaṃ tadā,तासां पुनः प्रवृत्तं तन्मासिमासि तदार्तवम् ततस्तेनैव योगेन वर्त्तते मैथुनं तदा
1,7,80,teṣāṃ tatkā labhāvitvānmāsimāsyupagacchatām akāle cārtavotpattyā garbhotpattistadābhavat,तेषां तत्का लभावित्वान्मासिमास्युपगच्छताम् अकाले चार्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिस्तदाभवत्
1,7,81,viparyayeṇa teṣāṃ tu tena tatkāla bhāvitā praṇaśyaṃti tataḥ sarve vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ,विपर्ययेण तेषां तु तेन तत्काल भाविता प्रणश्यंति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः
1,7,82,tatasteṣu pranaṣṭeṣu vibhrāṃtā vyākulendriyāḥ abhidhyāyaṃti tāḥ siddhiṃ satyābhidhyāyinastadā,ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रांता व्याकुलेन्द्रियाः अभिध्यायंति ताः सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा
1,7,83,prādurbabhūvusteṣāṃ tu vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ vastrāṇi ca prasūyaṃte phalānyābharaṇāni ca,प्रादुर्बभूवुस्तेषां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च
1,7,84,tathaiva jāyate teṣāṃ gandharvāṇāṃ rasānvitam ānvīkṣikaṃ mahāvīryaṃ puṭake puṭake madhu,तथैव जायते तेषां गन्धर्वाणां रसान्वितम् आन्वीक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु
1,7,85,tena tā varttayanti smamukhe tretāyugasya vai tdṛṣṭapuṣṭāstayā siddhyā prajāstā vigatajvarāḥ,तेन ता वर्त्तयन्ति स्ममुखे त्रेतायुगस्य वै त्दृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजास्ता विगतज्वराः
1,7,86,tataḥ kālāṃtarepyevaṃ punarlobhāvṛtāḥ prajāḥ vṛkṣāṃstāḥ paryagṛhṇaṃta madhu vā mākṣikaṃ balāt,ततः कालांतरेप्येवं पुनर्लोभावृताः प्रजाः वृक्षांस्ताः पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्
1,7,87,tāsāṃ tenāpacāreṇa punarlobhakṛtena vai pranaṣṭā prabhuṇā sārddhaṃ kalpavṛkṣāḥ kvacitkvacit,तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै प्रनष्टा प्रभुणा सार्द्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्
1,7,88,tasyāmevālpaśiṣṭāyāṃ siddhyāṃ kālavaśāttadā varttaṃte cānayā tāsāṃ dvaṃdvānyatyutthitāni tu,तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा वर्त्तंते चानया तासां द्वंद्वान्यत्युत्थितानि तु
1,7,89,śītavātātapāstīvrāstatastā duḥkhitā bhṛśam dvaṃdvaistaiḥ pīḍyamānāstu cukruśurāvṛṇāni vā,शीतवातातपास्तीव्रास्ततस्ता दुःखिता भृशम् द्वंद्वैस्तैः पीड्यमानास्तु चुक्रुशुरावृणानि वा
1,7,90,kṛtvā dvandvapratīyātaṃ niketāni vicetasaḥ pūrva nikāmacārāste hyaniketā yathābhavan,कृत्वा द्वन्द्वप्रतीयातं निकेतानि विचेतसः पूर्व निकामचारास्ते ह्यनिकेता यथाभवन्
1,7,91,yathāyogaṃ yathāprīti niketeṣvavasanpurā madhudhunvatsu niṣṭheṣu parvateṣu nadīṣu ca,यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुरा मधुधुन्वत्सु निष्ठेषु पर्वतेषु नदीषु च
1,7,92,saṃśrayaṃti ca durgāṇi dhanvapāvartamaudakam yathājoṣaṃ yathākāmaṃ sameṣu viṣameṣu ca,संश्रयंति च दुर्गाणि धन्वपावर्तमौदकम् यथाजोषं यथाकामं समेषु विषमेषु च
1,7,93,ārabdhāstānniketānvai kartuṃ śītoṣṇavāraṇāt tatastānnirmayāmāsuḥ kheṭāni ca purāṇi ca,आरब्धास्तान्निकेतान्वै कर्तुं शीतोष्णवारणात् ततस्तान्निर्मयामासुः खेटानि च पुराणि च
1,7,94,grāmāṃścaiva yathābhāgaṃ tathaiva nagarāṇi ca teṣāmāyāmaviṣkaṃbhāḥ sanniveśāṃtarāṇi ca,ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैव नगराणि च तेषामायामविष्कंभाः सन्निवेशांतराणि च
1,7,95,cakrustadā yathājñānaṃ mītvāmītvātmanogulaiḥ mānārthāni pramāṇāni tadā prabhṛti cakrire,चक्रुस्तदा यथाज्ञानं मीत्वामीत्वात्मनोगुलैः मानार्थानि प्रमाणानि तदा प्रभृति चक्रिरे
1,7,96,yayāṃgulapradeśāṃstrīnhastaḥ kiṣkuṃ dhanūṃṣi ca daśa tvaṃgulaparvāṇi prādeśa iti saṃjñitaḥ,ययांगुलप्रदेशांस्त्रीन्हस्तः किष्कुं धनूंषि च दश त्वंगुलपर्वाणि प्रादेश इति संज्ञितः
1,7,97,aṃguṣṭhasya pradeśinyā vyāsaprādeśa ucyate tālaḥ smṛto madhyamayā gokarṇaścāpyanāmayā,अंगुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासप्रादेश उच्यते तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया
1,7,98,kaniṣṭhayā vitastistu dvādaśāṃgula ucyate ratniraṃgulaparvāṇi saṃkhyayā tvekaviśatiḥ,कनिष्ठया वितस्तिस्तु द्वादशांगुल उच्यते रत्निरंगुलपर्वाणि संख्यया त्वेकविशतिः
1,7,99,catvāri viṃśatiścaiva hastaḥ syādaṃgulāni tu kiṣkuḥ smṛto dviratnistu dvicatvāriṃśadaṃgulaḥ,चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादंगुलानि तु किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदंगुलः
1,7,100,caturhasto dhanurddaṃḍo nālikā yugameva ca dhanuḥsahastre dve tatra gavyūtistauḥ kṛtā tadā,चतुर्हस्तो धनुर्द्दंडो नालिका युगमेव च धनुःसहस्त्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तौः कृता तदा
1,7,101,aṣṭau dhanuḥsahasrāṇi yojanaṃ tairvibhāvitam etena yojaneneha sanniveśāstataḥ kṛtāḥ,अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तैर्विभावितम् एतेन योजनेनेह सन्निवेशास्ततः कृताः
1,7,102,caturṇāmatha durgāṇāṃ svayamutthāni trīṇi ca caturtha kṛtimaṃ duga tasya vakṣyāmi nirṇayam,चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वयमुत्थानि त्रीणि च चतुर्थ कृतिमं दुग तस्य वक्ष्यामि निर्णयम्
1,7,103,sotsedharaṃdhraprākāraṃ sarvataḥ khātakāvṛtam rucakaḥ pratikadvāraṃ kumārīpurameva ca,सोत्सेधरंध्रप्राकारं सर्वतः खातकावृतम् रुचकः प्रतिकद्वारं कुमारीपुरमेव च
1,7,104,dvihastaḥ srotasāṃ śreṣṭhaṃ kumārīpuramañcatān hastasroto daśaśreṣṭho navahastoṣṭa eva ca,द्विहस्तः स्रोतसां श्रेष्ठं कुमारीपुरमञ्चतान् हस्तस्रोतो दशश्रेष्ठो नवहस्तोष्ट एव च
1,7,105,kheṭānāṃ ca purāṇāṃ ca grāmāṇāṃ caiva sarvaśaḥ trividhānāṃ ca durgāṇāṃ parvatodakadhanvinām,खेटानां च पुराणां च ग्रामाणां चैव सर्वशः त्रिविधानां च दुर्गाणां पर्वतोदकधन्विनाम्
1,7,106,kṛtrimāṇāṃ ca durgāṇāṃ viṣkambhāyāmameva ca yojanādarddhaviṣkambhamaṣṭabhāgādhikāyatam,कृत्रिमाणां च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च योजनादर्द्धविष्कम्भमष्टभागाधिकायतम्
1,7,107,paramārddhārddhamāyāmaṃ prāgudakplavanaṃ puram chinnakarṇavikarṇaṃ ca vyajanākṛtisaṃsthitam,परमार्द्धार्द्धमायामं प्रागुदक्प्लवनं पुरम् छिन्नकर्णविकर्णं च व्यजनाकृतिसंस्थितम्
1,7,108,vṛttaṃ vajraṃ ca dīrgha ca nagaraṃ na praśasyate caturasrayutaṃ divyaṃ praśastaṃ taiḥ puraṃ kṛtam,वृत्तं वज्रं च दीर्घ च नगरं न प्रशस्यते चतुरस्रयुतं दिव्यं प्रशस्तं तैः पुरं कृतम्
1,7,109,caturviṃśatparaṃ hrasvaṃ vāstu vāṣṭaśataṃ param atra madhyaṃ praśaṃsaṃti hrasvaṃ kāṣṭhavivarjjitam,चतुर्विंशत्परं ह्रस्वं वास्तु वाष्टशतं परम् अत्र मध्यं प्रशंसंति ह्रस्वं काष्ठविवर्ज्जितम्
1,7,110,atha kiṣkuśatānyaṣṭau prāhurmukhyaṃ niveśanam nagarādarddhaviṣakaṃbhaḥ kheṭaṃ pānaṃ tadūrddhataḥ,अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् नगरादर्द्धविषकंभः खेटं पानं तदूर्द्धतः
1,7,111,nagarādyojanaṃ kheṭaṃ kheṭādgāmorddhayojanam dvikrośaḥ paramā sīmā kṣetrasīmā caturddhanuḥ,नगराद्योजनं खेटं खेटाद्गामोर्द्धयोजनम् द्विक्रोशः परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः
1,7,112,viṃśaddhanūṃṣi vistīrṇo diśāṃ mārgastu taiḥ kṛtaḥ viṃśaddhanurgrāmamārgaḥ sīmāmārgo daśaiva tu,विंशद्धनूंषि विस्तीर्णो दिशां मार्गस्तु तैः कृतः विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु
1,7,113,dhanūṃṣi daśa vistīrṇaḥ śrīmān rājapathaḥ kṛtaḥ nṛvājirathanāgānāmasaṃbādhastu saṃcaraḥ,धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः कृतः नृवाजिरथनागानामसंबाधस्तु संचरः
1,7,114,dhanūṃṣi cāpi catvāri śākhārathyāśca tairmitāḥ trikā rathyoparathyāḥ syurdvikā ścāpyuparatyakāḥ,धनूंषि चापि चत्वारि शाखारथ्याश्च तैर्मिताः त्रिका रथ्योपरथ्याः स्युर्द्विका श्चाप्युपरत्यकाः
1,7,115,jaṃghāpathaścatuṣpādastripadaṃ ca gṛhāṃtaram dhṛtimārgastūrddhaṣaṣṭhaṃ kramaśaḥ padikaḥ smṛtaḥ,जंघापथश्चतुष्पादस्त्रिपदं च गृहांतरम् धृतिमार्गस्तूर्द्धषष्ठं क्रमशः पदिकः स्मृतः
1,7,116,avaskāraparīvāraḥ pādamātraṃ samaṃtataḥ kṛteṣu teṣu sthāneṣu punargehagṛhāṇi vai,अवस्कारपरीवारः पादमात्रं समंततः कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनर्गेहगृहाणि वै
1,7,117,yathā te pūrvamāsaṃśca vṛkṣāstu gṛha saṃsthitāḥ tathā kartuṃ samārabdhāściṃtayitvā punaḥ punaḥ,यथा ते पूर्वमासंश्च वृक्षास्तु गृह संस्थिताः तथा कर्तुं समारब्धाश्चिंतयित्वा पुनः पुनः
1,7,118,vṛkṣasyārvāggatāḥ śākhā itaścaivāparā gatāḥ ata ūrddha gatāścānyā evaṃ tiryaggatāḥ parā,वृक्षस्यार्वाग्गताः शाखा इतश्चैवापरा गताः अत ऊर्द्ध गताश्चान्या एवं तिर्यग्गताः परा
1,7,119,buddhyānviṣya yathānyāyaṃ vṛkṣaśākhā gatā yathā yathā kṛtāstu taiḥ śākhāsta smācchālāstu tāḥ smṛtāḥ,बुद्ध्यान्विष्य यथान्यायं वृक्षशाखा गता यथा यथा कृतास्तु तैः शाखास्त स्माच्छालास्तु ताः स्मृताः
1,7,120,evaṃ prasiddhāḥ śākhābhyaḥ śāloścaiva gṛhāṇi ca tasmāttāśca smṛtāḥ śālāḥ śālātvaṃ tāsu tatsmṛtam,एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालोश्चैव गृहाणि च तस्मात्ताश्च स्मृताः शालाः शालात्वं तासु तत्स्मृतम्
1,7,121,prasīdaṃti yatasteṣu tataḥ prāsādasaṃjñitaḥ tasmād gṛhāṇi śālāśca prāsādāścaiva saṃjñitā,प्रसीदंति यतस्तेषु ततः प्रासादसंज्ञितः तस्माद् गृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिता
1,7,122,kṛtvā dvaṃdvābhighātāstāntvārtopāyamaciṃtayān naṣṭeṣu madhunā sārddhaṃ kalpavṛkṣeṣu vai tadā,कृत्वा द्वंद्वाभिघातास्तान्त्वार्तोपायमचिंतयान् नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा
1,7,123,viṣādavyākulāstā vai prajāḥ sṛṣṭāstu darśitāḥ tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāyuge tadā,विषादव्याकुलास्ता वै प्रजाः सृष्टास्तु दर्शिताः ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे तदा
1,7,124,sarvārthasādhakā hyanyā vṛṣṭistāsāṃ nikāmataḥ tāsāṃ vṛṣṭyudakānīha yāni miṣṭagatāni ca,सर्वार्थसाधका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः तासां वृष्ट्युदकानीह यानि मिष्टगतानि च
1,7,125,evaṃ nayaḥ pravṛttastu dvitīye vṛṣṭisarjane ye parastādapāṃ stokāḥ saṃpātāḥ puthivītale,एवं नयः प्रवृत्तस्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने ये परस्तादपां स्तोकाः संपाताः पुथिवीतले
1,7,126,apāṃ bhūmestu saṃyogādoṣadhyastāstadābhavan puṣpamūlaphalinyastu oṣadhyastā hi jajñire,अपां भूमेस्तु संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन् पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ता हि जज्ञिरे
1,7,127,aphālakṛṣṭāścānuptā grābhyāramyāścaturddaśa ṛtupuṣpaphalāścaiva vṛkṣā gulmāśca jajñire,अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राभ्यारम्याश्चतुर्द्दश ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे
1,7,128,prādurbhūtāstu tretāyāṃ māyāyāmauṣadhasya vā tadauṣadhena vartaṃte prajāstretā mukhe tadā,प्रादुर्भूतास्तु त्रेतायां मायायामौषधस्य वा तदौषधेन वर्तंते प्रजास्त्रेता मुखे तदा
1,7,129,tataḥ punarabhūttāsāṃ rāgo lobhastu sarvadā avaśyabhāvinārthena tretāyugavaśena ca,ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभस्तु सर्वदा अवश्यभाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च
1,7,130,tataste paryagṛhṇaṃstu nadīkṣetrāṇi parvatān vṛkṣagulmauṣadhīścaiva prasahya tu yathābalam,ततस्ते पर्यगृह्णंस्तु नदीक्षेत्राणि पर्वतान् वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्
1,7,131,siddhātmānastu ye pūrvaṃ vyākhyātā vaḥ kṛte mayā brahmaṇo mānasāste vai utpannā ye janādiha,सिद्धात्मानस्तु ये पूर्वं व्याख्याता वः कृते मया ब्रह्मणो मानसास्ते वै उत्पन्ना ये जनादिह
1,7,132,śāṃtā ye śuṣmiṇaścaiva karmiṇo duḥkhitāstathā tata āvarttamānāste tretāyāṃ jajñire punaḥ,शांता ये शुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखितास्तथा तत आवर्त्तमानास्ते त्रेतायां जज्ञिरे पुनः
1,7,133,brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥśūdrā drohajanāstathā bhāvitāḥ pūrvajātīṣu khyātyā te śubhapāpayoḥ,ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याःशूद्रा द्रोहजनास्तथा भाविताः पूर्वजातीषु ख्यात्या ते शुभपापयोः
1,7,134,tataste prabalā ye tu satyaśīlā ahiṃsakāḥ vītalobhā jitātmāno nivasaṃti smṛteṣu vai,ततस्ते प्रबला ये तु सत्यशीला अहिंसकाः वीतलोभा जितात्मानो निवसंति स्मृतेषु वै
1,7,135,parigrahaṃ na kurvaṃti vadaṃtastu upasthitāḥ teṣāṃ karmāṇi kurvaṃti tebhyaścaivābalāśca ye,परिग्रहं न कुर्वंति वदंतस्तु उपस्थिताः तेषां कर्माणि कुर्वंति तेभ्यश्चैवाबलाश्च ये
1,7,136,paricaryāsu varttante tebhyaścānye 'lpatejasaḥ evaṃ vipratipanneṣu prapanneṣu parasparam,परिचर्यासु वर्त्तन्ते तेभ्यश्चान्ये ऽल्पतेजसः एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम्
1,7,137,tena doṣeṇa vai śāṃtā oṣadhyo nitarāṃ tadā pranaṣṭā gṛhyamāṇā vai muṣṭibhyāṃ sikatā yathā,तेन दोषेण वै शांता ओषध्यो नितरां तदा प्रनष्टा गृह्यमाणा वै मुष्टिभ्यां सिकता यथा
1,7,138,athāsya tu yugabalādgāmyāraṇyāścaturddaśa phalairgṛhṇaṃti puṣpaiśca tathā mūlaiśca tāḥ punaḥ,अथास्य तु युगबलाद्गाम्यारण्याश्चतुर्द्दश फलैर्गृह्णंति पुष्पैश्च तथा मूलैश्च ताः पुनः
1,7,139,tatastāsu pranaṣṭāsu vibhrāṃtāstāḥ prajāstadā kṣudhāviṣṭāstadā sarvā jagmustā vai svayambhuvam,ततस्तासु प्रनष्टासु विभ्रांतास्ताः प्रजास्तदा क्षुधाविष्टास्तदा सर्वा जग्मुस्ता वै स्वयम्भुवम्
1,7,140,vṛttyarthamabhilipsaṃtyo hyādau tretāyugasya tāḥ brahmā svayaṃbhūrbhagavān jñātvā tāsāṃ manīṣitam,वृत्त्यर्थमभिलिप्संत्यो ह्यादौ त्रेतायुगस्य ताः ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् ज्ञात्वा तासां मनीषितम्
1,7,141,puṣṭipratyakṣadṛṣṭena darśanena vicārya saḥ grastāḥ pṛthivyā tvoṣadhyo jñātvā pratyarūhatpunaḥ,पुष्टिप्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य सः ग्रस्ताः पृथिव्या त्वोषध्यो ज्ञात्वा प्रत्यरूहत्पुनः
1,7,142,kṛtvā vatsaṃ sameruṃ tu dudoha pṛthivīmimām dugdheyaṃ gaustadā tena bījāni vasudhātale,कृत्वा वत्सं समेरुं तु दुदोह पृथिवीमिमाम् दुग्धेयं गौस्तदा तेन बीजानि वसुधातले
1,7,143,jajñire tāni bījāni grāmāraṇyāstu tāḥ prabhuḥ oṣadhyaḥ phalapākātāḥ kṣaṇasaptavaśāstu tāḥ,जज्ञिरे तानि बीजानि ग्रामारण्यास्तु ताः प्रभुः ओषध्यः फलपाकाताः क्षणसप्तवशास्तु ताः
1,7,144,vrīhayaśca yavāścaiva godhūmāścaṇakāstilāḥ priyaṃgava udārāste koraduṣṭāḥ savāmakāḥ,व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमाश्चणकास्तिलाः प्रियंगव उदारास्ते कोरदुष्टाः सवामकाः
1,7,145,māṣā mudgā masūrāstu nīvārāḥ sakulatthakāḥ harikāścarakāścaiva gamaḥ saptadaśa smṛtāḥ,माषा मुद्गा मसूरास्तु नीवाराः सकुलत्थकाः हरिकाश्चरकाश्चैव गमः सप्तदश स्मृताः
1,7,146,ityetā oṣadhīnāṃ tu grāmyāṇāṃ jātayaḥ smṛtāḥ śyāmākāścaiva nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ,इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः श्यामाकाश्चैव नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः
1,7,147,kuruviṃdo veṇuyavāstā mātīrkāṭakāḥ smṛtāḥ grāmāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyastu caturdaśa,कुरुविंदो वेणुयवास्ता मातीर्काटकाः स्मृताः ग्रामारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश
1,7,148,utpannāḥ prathamasyaitā ādau tretāyugasya ha aphālakṛṣṭāstāḥ sarvā grāmyāraṇyaścaturddaśa,उत्पन्नाः प्रथमस्यैता आदौ त्रेतायुगस्य ह अफालकृष्टास्ताः सर्वा ग्राम्यारण्यश्चतुर्द्दश
1,7,149,vṛkṣagulmalatāvallyo vīrudhastṛṇajātayaḥ mūlaiḥ phalaiśca rohaiścagṛhṇanpuṣṭāśca yatphalam,वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो वीरुधस्तृणजातयः मूलैः फलैश्च रोहैश्चगृह्णन्पुष्टाश्च यत्फलम्
1,7,150,pṛthvī dugdhā tu bījāni yāni pūrvaṃ svayaṃbhuvā ṛtupuṣpaphalāstā vai oṣadhyo jajñire tviha,पृथ्वी दुग्धा तु बीजानि यानि पूर्वं स्वयंभुवा ऋतुपुष्पफलास्ता वै ओषध्यो जज्ञिरे त्विह
1,7,151,yadā prasṛṣṭā oṣadhyo na prathaṃtīha yāḥ punaḥ tatastāsāṃ ca pṛttyarthai vārtopāyaṃ cakāra ha,यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्रथंतीह याः पुनः ततस्तासां च पृत्त्यर्थै वार्तोपायं चकार ह
1,7,152,tāsāṃ svayaṃbhūrbhagavān hastasiddhiṃ svakarmajām tataḥ prabhṛti cauṣadhyaḥ kṛṣṭapacyāstu jajñire,तासां स्वयंभूर्भगवान् हस्तसिद्धिं स्वकर्मजाम् ततः प्रभृति चौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे
1,7,153,saṃsiddhakāyo vārtāyāṃ tatastāsāṃ prajāpatiḥ maryādāṃ sthāpayāmāsa yayārakṣatparasparam,संसिद्धकायो वार्तायां ततस्तासां प्रजापतिः मर्यादां स्थापयामास ययारक्षत्परस्परम्
1,7,154,ye vai parigrahītārastāsāmāsanbalīyasaḥ itareṣāṃ kṛtatrāṇān sthāpayāmāsa kṣatriyān,ये वै परिग्रहीतारस्तासामासन्बलीयसः इतरेषां कृतत्राणान् स्थापयामास क्षत्रियान्
1,7,155,upatiṣṭhaṃti tāvaṃto yāvanto nirmitāstathā satyaṃ būta yathābhūtaṃ dhruvaṃ vo brahmaṇāstu tāḥ,उपतिष्ठंति तावंतो यावन्तो निर्मितास्तथा सत्यं बूत यथाभूतं ध्रुवं वो ब्रह्मणास्तु ताः
1,7,156,ye cānye hyabalāsteṣāṃ saṃrakṣākarmmaṇi sthitāḥ krītāni nāśayaṃti sma pṛthivyāṃ te vyavasthitāḥ,ये चान्ये ह्यबलास्तेषां संरक्षाकर्म्मणि स्थिताः क्रीतानि नाशयंति स्म पृथिव्यां ते व्यवस्थिताः
1,7,157,vaiśyānityeva tānāhuḥ kīnāśānvṛttisādhakān sevaṃtaśca dravaṃtaśca paricaryāsu ye ratāḥ,वैश्यानित्येव तानाहुः कीनाशान्वृत्तिसाधकान् सेवंतश्च द्रवंतश्च परिचर्यासु ये रताः
1,7,158,nistejaso 'lpavīryāśca śūdrāṃstānabravīcca saḥ teṣāṃ karmāṇi dharmāṃśca brahmā tu vyadadhātprabhuḥ,निस्तेजसो ऽल्पवीर्याश्च शूद्रांस्तानब्रवीच्च सः तेषां कर्माणि धर्मांश्च ब्रह्मा तु व्यदधात्प्रभुः
1,7,159,saṃsthityāṃ tu kṛtāyāṃ hi yāturvarṇyasya tena vai punaḥ prajāstu tā mohāddharmmaṃ taṃ nānvapālayan,संस्थित्यां तु कृतायां हि यातुर्वर्ण्यस्य तेन वै पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्म्मं तं नान्वपालयन्
1,7,160,varṇadharmaiśca jīvaṃtyo vyaruddhyaṃta parasparam brahmā buddhā tu tatsarvaṃ yāthātathyena sa prabhuḥ,वर्णधर्मैश्च जीवंत्यो व्यरुद्ध्यंत परस्परम् ब्रह्मा बुद्धा तु तत्सर्वं याथातथ्येन स प्रभुः
1,7,161,kṣatriyāṇāṃ balaṃ daṃḍaṃ yuddhamājīvyamādiśat yājanādhyāpane brahmā tathā dānapratigraham,क्षत्रियाणां बलं दंडं युद्धमाजीव्यमादिशत् याजनाध्यापने ब्रह्मा तथा दानप्रतिग्रहम्
1,7,162,brāhmaṇānāṃ vibhusteṣāṃ karmāṇyetā nyathādiśat pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ kṛṣiṃ caiva viśāṃ dadau,ब्राह्मणानां विभुस्तेषां कर्माण्येता न्यथादिशत् पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं चैव विशां ददौ
1,7,163,śilpājīvabhṛtāṃ caiva śūdrāṇāṃ vyadadhātpunaḥ sāmānyāni ca karmāṇi brahmakṣatraviśāṃ punaḥ,शिल्पाजीवभृतां चैव शूद्राणां व्यदधात्पुनः सामान्यानि च कर्माणि ब्रह्मक्षत्रविशां पुनः
1,7,164,yajanādhyāpane dānaṃ sāmānyānītareṣu ca karmājīvaṃ tu vai dattvā teṣāmiha parasparam,यजनाध्यापने दानं सामान्यानीतरेषु च कर्माजीवं तु वै दत्त्वा तेषामिह परस्परम्
1,7,165,teṣāṃ lokāṃtare mūrdhni sthānāni vidadhe punaḥ prājāpatyaṃ dvijātīnāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām,तेषां लोकांतरे मूर्ध्नि स्थानानि विदधे पुनः प्राजापत्यं द्विजातीनां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्
1,7,166,sthānamaidraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svasvakarmopajīvinām,स्थानमैद्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वस्वकर्मोपजीविनाम्
1,7,167,gāṃdharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricarye ca tiṣṭhatām sthānānyetāni varṇānāṃ yogyācāravatāṃ satām,गांधर्वं शूद्रजातीनां परिचर्ये च तिष्ठताम् स्थानान्येतानि वर्णानां योग्याचारवतां सताम्
1,7,168,saṃsthityāṃ sukṛtāyāṃ vai cāturvarṇyasya tasya tat varṇāstu daṃḍabhayataḥ svesve varṇye vyavasthitāḥ tataḥ sthiteṣu varṇeṣu sthāpayāmāsa hyāśramān,संस्थित्यां सुकृतायां वै चातुर्वर्ण्यस्य तस्य तत् वर्णास्तु दंडभयतः स्वेस्वे वर्ण्ये व्यवस्थिताः ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास ह्याश्रमान्
1,7,169,gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho yatistathā āśramāścaturo hyetānpūrvavatsthāpayanprabhuḥ,गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा आश्रमाश्चतुरो ह्येतान्पूर्ववत्स्थापयन्प्रभुः
1,7,170,varṇakarmāṇi ye kecitteṣāmiha caturbhavaḥ kṛtakarmma kṛtāvāsā āśramādupabhuñjate,वर्णकर्माणि ये केचित्तेषामिह चतुर्भवः कृतकर्म्म कृतावासा आश्रमादुपभुञ्जते
1,7,171,brahmā tānsthāpayāmāsa āśramān bhrāmatāmataḥ nirddideśa tatasteṣāṃ brahmā dharmānprabhā ṣate,ब्रह्मा तान्स्थापयामास आश्रमान् भ्रामतामतः निर्द्दिदेश ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान्प्रभा षते
1,7,172,prasthānāni tu teṣāṃ ca yamānsaniyamāṃstathā caturvarṇātmakaḥ pūrvaṃ gṛhasthasyāśramaḥ sthitaḥ,प्रस्थानानि तु तेषां च यमान्सनियमांस्तथा चतुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थस्याश्रमः स्थितः
1,7,173,trayāṇā māśramāṇāṃ ca vṛttiyonīti caiva hi yathākramaṃ ca vakṣyāmi vrataiśca niyamaistathā,त्रयाणा माश्रमाणां च वृत्तियोनीति चैव हि यथाक्रमं च वक्ष्यामि व्रतैश्च नियमैस्तथा
1,7,174,dārāgnayaścātithaya iṣṭāḥ śrāddhakriyāḥ prajāḥ ityeṣa vai gṛhasthasya samāsāddharmasaṃgrahaḥ,दाराग्नयश्चातिथय इष्टाः श्राद्धक्रियाः प्रजाः इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः
1,7,175,ḍhaṃḍī ca mekhalī caiva adhaḥśāyī tathājinī guruśuśrūṣaṇaṃ bhaikṣyaṃvidyārthī brahmacāriṇaḥ,ढंडी च मेखली चैव अधःशायी तथाजिनी गुरुशुश्रूषणं भैक्ष्यंविद्यार्थी ब्रह्मचारिणः
1,7,176,cīrapatrājināni syurvanamūlaphalauṣadhaiḥ ubhe saṃdhye vagāhaśca homaścāraṇyavāsinām,चीरपत्राजिनानि स्युर्वनमूलफलौषधैः उभे संध्ये वगाहश्च होमश्चारण्यवासिनाम्
1,7,177,vipannamusale bhaikṣyamāsteyaṃ śaucameva ca apramādo 'vyavāyaśca dayā bhūteṣu ca kṣamā,विपन्नमुसले भैक्ष्यमास्तेयं शौचमेव च अप्रमादो ऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा
1,7,178,śravaṇaṃ guruśuśrūṣā satyaṃ ca daśamaṃ smṛtam daśalakṣaṇako hyeṣa dharmaḥ proktaḥ svayaṃbhūvā,श्रवणं गुरुशुश्रूषा सत्यं च दशमं स्मृतम् दशलक्षणको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयंभूवा
1,7,179,bhikṣorvratāni paṃcātra bhaikṣyavedavratāni ca teṣāṃ sthānānyaśuṣmiṃ ca saṃsthitānā macaṣṭa saḥ,भिक्षोर्व्रतानि पंचात्र भैक्ष्यवेदव्रतानि च तेषां स्थानान्यशुष्मिं च संस्थिताना मचष्ट सः
1,7,180,aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrdhvaretasām smṛtaṃ teṣāṃ tu yat sthānaṃ tadeva guruvāsinām,अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्
1,7,181,saptarṣīṇā tu yatsthānaṃ smṛtaṃ tadvai vanaukasām prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ nyāsināṃ brahmaṇaḥkṣayam,सप्तर्षीणा तु यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणःक्षयम्
1,7,182,yogināmakṛtaṃ sthānaṃ tānājitbā na vidyate sthānānyāśramiṇastāni brahmasthānasthitāni tu,योगिनामकृतं स्थानं तानाजित्बा न विद्यते स्थानान्याश्रमिणस्तानि ब्रह्मस्थानस्थितानि तु
1,7,183,catvāra eva paṃthāno devayānāni nirmitāḥ paṃthānaḥ pitṛyānāstu samṛtāścatvāra eva te,चत्वार एव पंथानो देवयानानि निर्मिताः पंथानः पितृयानास्तु समृताश्चत्वार एव ते
1,7,184,brahmaṇāṃ lokatantreṇa ādye manvantare purā paṃthāno devayānā ye teṣāṃ dvāraṃ raṃviḥ smṛtaḥ tathaiva pitṛyānānāṃ candramā dvāramucyate,ब्रह्मणां लोकतन्त्रेण आद्ये मन्वन्तरे पुरा पंथानो देवयाना ये तेषां द्वारं रंविः स्मृतः तथैव पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते
1,7,185,evaṃ varṇāśramāṇāṃ ca pravibhāge kṛte tadā yadā prajā nā varddhaṃta varṇadharmasamāsikāḥ,एवं वर्णाश्रमाणां च प्रविभागे कृते तदा यदा प्रजा ना वर्द्धंत वर्णधर्मसमासिकाः
1,7,186,tato 'nyāṃ mānasīṃ svāṃ vai tretāmadhye 'sṛjatprajāḥ ātmanastu śarīrebhyastulyāścaivātmanā tu tāḥ,ततो ऽन्यां मानसीं स्वां वै त्रेतामध्ये ऽसृजत्प्रजाः आत्मनस्तु शरीरेभ्यस्तुल्याश्चैवात्मना तु ताः
1,7,187,tasmistretāyuge tvādye madhyaṃ prāpte krameṇa tu tato 'nyāṃ mānasīṃ so 'tha prajāḥ sraṣṭuṃ pracakrame,तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु ततो ऽन्यां मानसीं सो ऽथ प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे
1,7,188,tataḥ sattvarajodriktāḥ prajāḥ sahyasṛjatprabhuḥ dharmārthakāmamokṣāṇāṃ vārttānāṃ sādhakāśca yāḥ,ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सह्यसृजत्प्रभुः धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तानां साधकाश्च याः
1,7,189,devāśca pitaraścaiva ṛṣayo manavastathā yugānurūpā dharmeṇa yairimā varddhitāḥ prajāḥ,देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा युगानुरूपा धर्मेण यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः
1,7,190,upasthite tadā tasmin sṛṣṭivarge svayaṃbhuvaḥ abhidhyāya prajā brahmā nānāvīryāḥ svamānasīḥ,उपस्थिते तदा तस्मिन् सृष्टिवर्गे स्वयंभुवः अभिध्याय प्रजा ब्रह्मा नानावीर्याः स्वमानसीः
1,7,191,pūrvoktā yā mayā tubhyaṃ janānīkaṃ samāśritāḥ kalpe 'tīte purāṇyāsīddevādyāstu prajā iha,पूर्वोक्ता या मया तुभ्यं जनानीकं समाश्रिताः कल्पे ऽतीते पुराण्यासीद्देवाद्यास्तु प्रजा इह
1,7,192,dhyāyatastasya tānīha saṃbhūtyarthamupastitāḥ manvaṃtarakrameṇeha kaniṣṭhāḥ prathamena tāḥ,ध्यायतस्तस्य तानीह संभूत्यर्थमुपस्तिताः मन्वंतरक्रमेणेह कनिष्ठाः प्रथमेन ताः
1,7,193,khyātāstu vaṃśyairetaistu pūrvaṃ yairiha bhāvitāḥ kuśalākuśalaiḥ kaṃdairakṣīṇaistaistadā yutāḥ,ख्यातास्तु वंश्यैरेतैस्तु पूर्वं यैरिह भाविताः कुशलाकुशलैः कंदैरक्षीणैस्तैस्तदा युताः
1,7,194,tatkarmaphaladoṣeṇa hyupabādhāḥ prajajñire devāsurapitṝṃścaiva yakṣairgandharvamānuṣaiḥ,तत्कर्मफलदोषेण ह्युपबाधाः प्रजज्ञिरे देवासुरपितॄंश्चैव यक्षैर्गन्धर्वमानुषैः
1,7,195,rākṣasaistu piśācaistaiḥ paśupakṣisarīsṛpaiḥ vṛkṣanārakakīṭādyaistaistaiḥ sarvairupasthitāḥ āhārārthaṃ prajānāṃ vai vidātmāno vinirmame,राक्षसैस्तु पिशाचैस्तैः पशुपक्षिसरीसृपैः वृक्षनारककीटाद्यैस्तैस्तैः सर्वैरुपस्थिताः आहारार्थं प्रजानां वै विदात्मानो विनिर्ममे
1,8,1,iti śrībrahmāṃḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṃgapāde lokajñāna varṇanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca tatobhidhyāyatastasya mānasyo jajñire prajāḥ taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha,इति श्रीब्रह्मांडे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषंगपादे लोकज्ञान वर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह
1,8,2,kṣetrajñāḥ samavarttanta kṣetrasyaitasya dhīmataḥ tato devāsurapitṝnmanuṣyāṃśca catuṣṛyam,क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त क्षेत्रस्यैतस्य धीमतः ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुषृयम्
1,8,3,sisṛkṣurayutātāni sa cātmānamayūyujat yuktātmanastatastasya tamomātrāsamudbhavaḥ,सिसृक्षुरयुतातानि स चात्मानमयूयुजत् युक्तात्मनस्ततस्तस्य तमोमात्रासमुद्भवः
1,8,4,tadābhidhyāyataḥ sargaṃ prayatno 'bhūtprajāpateḥ tato 'sya jagha nātpūrvamasurā jajñira sutāḥ,तदाभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नो ऽभूत्प्रजापतेः ततो ऽस्य जघ नात्पूर्वमसुरा जज्ञिर सुताः
1,8,5,asuḥ prāṇaḥ smṛto vijñaistajjanmānastato 'surāḥ sṛṣṭā yayā surāstanvā tāṃ tanuṃ sa vyapohata,असुः प्राणः स्मृतो विज्ञैस्तज्जन्मानस्ततो ऽसुराः सृष्टा यया सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत
1,8,6,sāpaviddhā tanustena sadyo rātrirajāyata sā tamobahulā yasmāttato rātristriyāmikā,सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिस्त्रियामिका
1,8,7,āvṛtāstamasā rātrau prajā stasmātsvayaṃ punaḥ sṛṣṭvāsurāṃstataḥ so 'tha tanumanyāmapadyata,आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजा स्तस्मात्स्वयं पुनः सृष्ट्वासुरांस्ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत
1,8,8,avyaktāṃ sattvabahulāṃ tatastāṃ so 'bhyayuñjata tatastāṃ yuñja mānasya priyamāsītprabhoḥ kila,अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत ततस्तां युञ्ज मानस्य प्रियमासीत्प्रभोः किल
1,8,9,tato mukhātsamutpannā dīvyatastasya devatāḥ yato 'sya dīvyato jātāstena devāḥ prakīrttitāḥ,ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः यतो ऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः
1,8,10,dhāturdivyeti yaḥ proktaḥ krīḍāyāṃ sa vibhāvyate tasmāttanvāstu divyāyā jajñire tena devatāḥ,धातुर्दिव्येति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते तस्मात्तन्वास्तु दिव्याया जज्ञिरे तेन देवताः
1,8,11,devān sṛṣṭvā tataḥ so 'tha tanuṃ divyāmapohata utsṛṣṭā sā tanustena ahaḥ samabhavattadā,देवान् सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुं दिव्यामपोहत उत्सृष्टा सा तनुस्तेन अहः समभवत्तदा
1,8,12,tasmādahaḥkarmayuktā devatāḥ samupāsate devānsṛṣṭvā tataḥ so 'tha tanumanyāmapadyata,तस्मादहःकर्मयुक्ता देवताः समुपासते देवान्सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत
1,8,13,sattvamātrātmikāmeva tato 'nyāmabhyayuṅkta vai piteva manyamānastānputrānpradhyāya sa prabhuḥ,सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यामभ्ययुङ्क्त वै पितेव मन्यमानस्तान्पुत्रान्प्रध्याय स प्रभुः
1,8,14,pitaro hyabhavaṃstasyā sadhye rātryahayoḥ pṛthak tasmātte pitaro devāḥ pitṛtvaṃ teṣu tatsmṛtam,पितरो ह्यभवंस्तस्या सध्ये रात्र्यहयोः पृथक् तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्
1,8,15,yayāsṛṣṭāstu pitarastāṃ tanuṃ sa vyapohata sāpaviddhā tanustena sadyaḥ saṃdhyā vyajāyata,ययासृष्टास्तु पितरस्तां तनुं स व्यपोहत सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः संध्या व्यजायत
1,8,16,tasmādahardevatānāṃ rātriryā sā'surī smṛtā tayormadhye tu vai paitrī yā tanuḥ sā garīyasī,तस्मादहर्देवतानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी
1,8,17,tasmāddevāsurāścaiva ṛṣayo mānavāstathā yuktāstanumupāsaṃte uṣāvyuṣṭyoryadantaram,तस्माद्देवासुराश्चैव ऋषयो मानवास्तथा युक्तास्तनुमुपासंते उषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम्
1,8,18,tasmādrātryahayoḥ saṃdhimupāsaṃte tathā dvijāḥ tato 'nyasyāṃ punarbrahmā svatanvāmupapadyata,तस्माद्रात्र्यहयोः संधिमुपासंते तथा द्विजाः ततो ऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स्वतन्वामुपपद्यत
1,8,19,rajomātrātmikā yā tu manasā so 'sṛjatprabhuḥ manasā tu sutāstasya prajanājjajñire prajāḥ,रजोमात्रात्मिका या तु मनसा सो ऽसृजत्प्रभुः मनसा तु सुतास्तस्य प्रजनाज्जज्ञिरे प्रजाः
1,8,20,mananācca manuṣayāste prajanātprathitāḥ prajāḥ sṛṣṭvā punaḥ prajāḥ so 'tha svāṃ tanuṃ sa vyapohata,मननाच्च मनुषयास्ते प्रजनात्प्रथिताः प्रजाः सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सो ऽथ स्वां तनुं स व्यपोहत
1,8,21,sāpaviddhā tanustena jyotsnā sadyastvajāyata tasmādbhavanti saṃhṛṣṭā jyotsnāyā udbhave prajāḥ,सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः
1,8,22,ityetāstanavastena hyapaviddhā mahātmanā sadyo rātryahanī caivasaṃdhyā jyotsnā ca jajñire,इत्येतास्तनवस्तेन ह्यपविद्धा महात्मना सद्यो रात्र्यहनी चैवसंध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे
1,8,23,jyotsnā saṃdhyāhanī caiva sattvamātrātmakaṃ trayam tamomātrātmikā rātriḥ sā vai tasmānniyāmikā,ज्योत्स्ना संध्याहनी चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मान्नियामिका
1,8,24,tasmāddevā divyatanvā tuṣṭyā sṛṣṭā sukhāttu vai yasmātteṣāṃ divā janma balinastena te divā,तस्माद्देवा दिव्यतन्वा तुष्ट्या सृष्टा सुखात्तु वै यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा
1,8,25,tanvā yadasurānratryā jaghanādasṛjatprabhuḥ prāṇebhyo rātrijanmāno hyajeyā niśi tena te,तन्वा यदसुरान्रत्र्या जघनादसृजत्प्रभुः प्राणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्यजेया निशि तेन ते
1,8,26,etānyeva bhaviṣyāṇāṃ devānāmasuraiḥ saha pitṝṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca atītānā gateṣu vai,एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह पितॄणां मानुषाणां च अतीताना गतेषु वै
1,8,27,manvantareṣu sarveṣu nimittāni bhavanti hi jyotsnā rātryahanī saṃdhyā catvāryetāni tāni vā,मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्येतानि तानि वा
1,8,28,bhānti yasmāttato bhāti bhāśabdo vyāptidīptiṣu aṃbhāṃsyetāni sṛṣṭvā tu devadānavamānuṣān,भान्ति यस्मात्ततो भाति भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु अंभांस्येतानि सृष्ट्वा तु देवदानवमानुषान्
1,8,29,pitṝṃścaiva tathā cānyānvividhānvya sṛjatprajāḥ tāmutsṛjya tato cyotsnāṃ tato 'nyāṃ prāpya sa prabhuḥ,पितॄंश्चैव तथा चान्यान्विविधान्व्य सृजत्प्रजाः तामुत्सृज्य ततो च्योत्स्नां ततो ऽन्यां प्राप्य स प्रभुः
1,8,30,mūrttiṃ rajastamodriktāṃ tatastāṃ so 'bhyayuñjata tato 'nyāḥ soṃ'dhakāre ca kṣudhāviṣṭāḥ prajāḥ sṛjan,मूर्त्तिं रजस्तमोद्रिक्तां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत ततो ऽन्याः सोंऽधकारे च क्षुधाविष्टाः प्रजाः सृजन्
1,8,31,tāḥ sṛṣṭāstu kṣudhāviṣṭā ambhāṃsyādātumudyatāḥ ambhāṃsyetāni rakṣāma uktavantastu teṣu ye,ताः सृष्टास्तु क्षुधाविष्टा अम्भांस्यादातुमुद्यताः अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये
1,8,32,rākṣasāste smṛtāstasmātkṣudhātmāno niśācarāḥ ye 'bruvan kṣiṇumo 'mbhāṃsi teṣāṃ tdṛṣṭāḥ parasparam,राक्षसास्ते स्मृतास्तस्मात्क्षुधात्मानो निशाचराः ये ऽब्रुवन् क्षिणुमो ऽम्भांसि तेषां त्दृष्टाः परस्परम्
1,8,33,tena te karmaṇā yakṣā guhyakāḥ krūrakarmiṇaḥ rakṣeti pālane cāpi dhātureṣa vibhāvyate,तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः रक्षेति पालने चापि धातुरेष विभाव्यते
1,8,34,ya eṣa kṣītidhāturvai kṣapaṇe sa nirucyate rakṣaṇādrakṣa ityuktaṃ kṣapaṇādyakṣa ucyata,य एष क्षीतिधातुर्वै क्षपणे स निरुच्यते रक्षणाद्रक्ष इत्युक्तं क्षपणाद्यक्ष उच्यत
1,8,35,tāndṛṣṭvā tvapriyeṇāsya keśāḥ śīrṇāśca dhīmataḥ te śīrṇā vyutthitā hyūrddhamāro hantaḥ punaḥ punaḥ,तान्दृष्ट्वा त्वप्रियेणास्य केशाः शीर्णाश्च धीमतः ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्द्धमारो हन्तः पुनः पुनः
1,8,36,hīnā ye śiraso bālāḥ pannāścaivāpasarpiṇaḥ bālātmanā smṛtā vyālā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ,हीना ये शिरसो बालाः पन्नाश्चैवापसर्पिणः बालात्मना स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः
1,8,37,pannatvātpannagāścāpi vyapasarpācca sarppatā teṣāṃ layaḥ pṛthivyāṃ yaḥ sūryācandramasau ghanāḥ,पन्नत्वात्पन्नगाश्चापि व्यपसर्पाच्च सर्प्पता तेषां लयः पृथिव्यां यः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः
1,8,38,tasya krodhodbhavo yo 'sāvagnigarbhaḥ sudāruṇaḥ sa tānsarppān sahotpannānāviveśa viṣātmakaḥ,तस्य क्रोधोद्भवो यो ऽसावग्निगर्भः सुदारुणः स तान्सर्प्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः
1,8,39,sarppānsṛṣṭvā tataḥ krodhāt krodhātmāno vinirmitāḥ varṇena kapiśenogrāste bhūtāḥ piśitāśanāḥ,सर्प्पान्सृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्मिताः वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः
1,8,40,bhūtatvātte ramṛtā bhūtāḥ piśācā piśitāśanāt gāyato gāṃ tatastasya gandharvā jajñire sutāḥ,भूतत्वात्ते रमृता भूताः पिशाचा पिशिताशनात् गायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः
1,8,41,dhayeti dhātuḥ kavibhiḥ pānārthe paripaṭhyate pibato jajñire vācaṃ gandharvāstena te smṛtāḥ,धयेति धातुः कविभिः पानार्थे परिपठ्यते पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः
1,8,42,aṣṭāsvetāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ chandataścaiva chandāsi vayāṃsi vayasāsṛjat,अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः छन्दतश्चैव छन्दासि वयांसि वयसासृजत्
1,8,43,pakṣiṇastu sa sṛṣṭvā vai tataḥ paśugaṇānsṛjan mukhatojāḥ sṛjanso 'tha vakṣasaścāpyavīḥ sṛjan,पक्षिणस्तु स सृष्ट्वा वै ततः पशुगणान्सृजन् मुखतोजाः सृजन्सो ऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्
1,8,44,gāvaścaivodarādbrahmā pāśvībhyāṃ ca vinirmame pādato 'śvānsamātaṅgān rāsabhān gavayānmṛgān,गावश्चैवोदराद्ब्रह्मा पाश्वीभ्यां च विनिर्ममे पादतो ऽश्वान्समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान्
1,8,45,uṣṭrāṃścaiva varāhāṃśca śuno 'nyāṃścaiva jātayaḥ oṣadhyaḥ phala mūlinyo romabhyastasya jajñire,उष्ट्रांश्चैव वराहांश्च शुनो ऽन्यांश्चैव जातयः ओषध्यः फल मूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे
1,8,46,evaṃ pañcauṣadhīḥ sṛṣṭvā vyayuñjatso 'dhvareṣu vai asya tvādau tu kalpasya tretāyugamukhepurā,एवं पञ्चौषधीः सृष्ट्वा व्ययुञ्जत्सो ऽध्वरेषु वै अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखेपुरा
1,8,47,gaurajaḥ puruṣo 'thāviraśvāśvataragardabhāḥ ete grāmyāḥ samṛtāḥ sapta āraṇyāḥ sapta cāpare,गौरजः पुरुषो ऽथाविरश्वाश्वतरगर्दभाः एते ग्राम्याः समृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे
1,8,48,śvāpado dvīpino hastī vānaraḥ pakṣipañcamaḥ audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ,श्वापदो द्वीपिनो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः
1,8,49,mahiṣā gavayoṣṭrāśca dvikhurāḥ śarabho dviṣaḥ markaṭaḥ saptamo hyeṣāṃ cāraṇyāḥ paśavastu te,महिषा गवयोष्ट्राश्च द्विखुराः शरभो द्विषः मर्कटः सप्तमो ह्येषां चारण्याः पशवस्तु ते
1,8,50,gāyatrīṃ ca ṛcaṃ caiva trivṛtsatomarathantare agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt,गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्सतोमरथन्तरे अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्
1,8,51,yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā bṛhatsāma tathoktaṃ ca dakṣiṇātso 'sṛjanmukhāt,यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सो ऽसृजन्मुखात्
1,8,52,sāmāni jagatīṃ caiva stomaṃ saptadaśaṃ tathā vairūpyamatirātraṃ ca paścimātso 'sṛjanmakhāt,सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सो ऽसृजन्मखात्
1,8,53,ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmaṃ tathaiva ca anuṣṭubhaṃ savairājaṃ caturthādasṛjanmukhāt,एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामं तथैव च अनुष्टुभं सवैराजं चतुर्थादसृजन्मुखात्
1,8,54,vidyuto 'śanimeghāṃśva rohitedradhanūṃṣi ca sṛṣṭvāsau bhagavāndevaḥ parjanyamitiviśrutam,विद्युतो ऽशनिमेघांश्व रोहितेद्रधनूंषि च सृष्ट्वासौ भगवान्देवः पर्जन्यमितिविश्रुतम्
1,8,55,ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire,ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे
1,8,56,brahmaṇāstu prajāsargaṃ sṛjato hi prajāpateḥ sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvaṃ devarṣipitṛmānavān,ब्रह्मणास्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान्
1,8,57,tato 'sṛjata bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca sṛṣṭvā yakṣapiśācāṃśca gandharvapsarasastadā,ततो ऽसृजत भूतानि चराणि स्थावराणि च सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वप्सरसस्तदा
1,8,58,narakinnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam,नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
1,8,59,teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāk sṛṣṭāni prapedire tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ,तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टानि प्रपेदिरे तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः
1,8,60,hiṃsrāhiṃsre sṛjan krūre dharmādharmāvṛtānṛte tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate,हिंस्राहिंस्रे सृजन् क्रूरे धर्माधर्मावृतानृते तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
1,8,61,mahābhūteṣu nānātvamindriyārteṣu mūrtiṣu viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vyadadhātsvayam,महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्तेषु मूर्तिषु विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम्
1,8,62,kecitpuruṣakāraṃ tu prāhuḥ karma ca mānavāḥ daivamityapare viprāḥ svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ,केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्म च मानवाः दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः
1,8,63,pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ na caiva tu pṛthagbhāvamadhikena tato viduḥ,पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः न चैव तु पृथग्भावमधिकेन ततो विदुः
1,8,64,etadevaṃ ca naivaṃ ca na cobhe nānubhe na ca svakarmaviṣayaṃ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ,एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे न च स्वकर्मविषयं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः
1,8,65,nānārūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtānāṃ ca prapañcanam vedaśabdebhya evādau nirmame sa maheśvaraḥ,नानारूपं च भूतानां कृतानां च प्रपञ्चनम् वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः
1,8,66,ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca deveṣu dṛṣṭayaḥ śarvaryante prasūtānāṃ punastebhyo dadhātyajaḥ,आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु दृष्टयः शर्वर्यन्ते प्रसूतानां पुनस्तेभ्यो दधात्यजः
1,9,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde mānasasṛṣṭivarṇanaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca rudraṃ dharmaṃ manaścaiva ruciṃ caivākṛtiṃ tathā pañca kartṝn hi sa tadā manasā vyasṛjatprabhuḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मानससृष्टिवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच रुद्रं धर्मं मनश्चैव रुचिं चैवाकृतिं तथा पञ्च कर्तॄन् हि स तदा मनसा व्यसृजत्प्रभुः
1,9,2,ete mahābhujāḥ sarve prajānāṃ sthitihetavaḥ auṣadhīḥ pratisaṃdhatte rudraḥ kṣīṇaḥ punaḥ punaḥ,एते महाभुजाः सर्वे प्रजानां स्थितिहेतवः औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणः पुनः पुनः
1,9,3,prāptauṣadhiphalairdevaḥ samyagiṣṭaḥ phalārthibhiḥ tribhireva kapālaistu tryaṃbakairoṣadhīkṣaye,प्राप्तौषधिफलैर्देवः सम्यगिष्टः फलार्थिभिः त्रिभिरेव कपालैस्तु त्र्यंबकैरोषधीक्षये
1,9,4,ijyate munibhiryasmāttasmātttryaṃbaka ucyate gāyatrīṃ caiva triṣṭup ca jagatī caiva tāḥ smṛtāḥ,इज्यते मुनिभिर्यस्मात्तस्मात्त्त्र्यंबक उच्यते गायत्रीं चैव त्रिष्टुप् च जगती चैव ताः स्मृताः
1,9,5,aṃbikānāṃ mayā proktā yonayaḥ svanaspateḥ tābhirekatvabhūtā bhistrividhābhiḥ svavīryataḥ,अंबिकानां मया प्रोक्ता योनयः स्वनस्पतेः ताभिरेकत्वभूता भिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः
1,9,6,trisādhanaḥ puroḍāśastrikapālastataḥ smṛtaḥ tryaṃbakaḥ sa puroḍāśasteneha tryaṃbakaḥsmṛtaḥ,त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालस्ततः स्मृतः त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनेह त्र्यंबकःस्मृतः
1,9,7,dhatte dharmaḥ prajāḥ sarvā mano jñānakaraṃ smṛtam ākṛtiḥ suruce rūpaṃ ruciḥ śraddhākaraḥ smṛtaḥ,धत्ते धर्मः प्रजाः सर्वा मनो ज्ञानकरं स्मृतम् आकृतिः सुरुचे रूपं रुचिः श्रद्धाकरः स्मृतः
1,9,8,evamete prajāpālāḥ prajānāṃ sthitihetavaḥ athāsya sṛjataḥ sargaṃ prajānāṃ parivṛddhaye,एवमेते प्रजापालाः प्रजानां स्थितिहेतवः अथास्य सृजतः सर्गं प्रजानां परिवृद्धये
1,9,9,na vyavarddhata tāḥ sṛṣṭāḥ prajāḥ kenāpi hetunā tataḥ sa vidadhe buddhimarthaniścayagā minīm,न व्यवर्द्धत ताः सृष्टाः प्रजाः केनापि हेतुना ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगा मिनीम्
1,9,10,athātmani samadrākṣīttamomātrāṃ tu cāriṇīm rajaḥ sattvaṃ parityajya vartamānāṃ svakarmataḥ,अथात्मनि समद्राक्षीत्तमोमात्रां तु चारिणीम् रजः सत्त्वं परित्यज्य वर्तमानां स्वकर्मतः
1,9,11,tataḥ sa tena dukhenaśucaṃ cakre jagatpatiḥ tamaśca vyanudatpaścād rajasātu samāvṛṇot,ततः स तेन दुखेनशुचं चक्रे जगत्पतिः तमश्च व्यनुदत्पश्चाद् रजसातु समावृणोत्
1,9,12,tattamaḥ pratinuttaṃ vai mithunaṃ saṃprasūyata adharmācaraṇā ttasya hiṃsā śoko vyajāyata,तत्तमः प्रतिनुत्तं वै मिथुनं संप्रसूयत अधर्माचरणा त्तस्य हिंसा शोको व्यजायत
1,9,13,tatastasminsamudbhūte mithune varaṇātmake tataḥ sa bhagavānāsīt prītaścaitaṃ hi śiśriye,ततस्तस्मिन्समुद्भूते मिथुने वरणात्मके ततः स भगवानासीत् प्रीतश्चैतं हि शिश्रिये
1,9,14,evaṃ prītātmanastasya svadehārddhādviniḥsṛtā nārī paramakalyāṇī sarvabhūtamanoharā,एवं प्रीतात्मनस्तस्य स्वदेहार्द्धाद्विनिःसृता नारी परमकल्याणी सर्वभूतमनोहरा
1,9,15,sā hi kāmātmanā sṛṣṭā prakṛteḥ sā surūpiṇī śatarūpeti sā proktā sā proktaiva punaḥ punaḥ,सा हि कामात्मना सृष्टा प्रकृतेः सा सुरूपिणी शतरूपेति सा प्रोक्ता सा प्रोक्तैव पुनः पुनः
1,9,16,tataḥ prajāḥ samudbhūtā yathā proktā mayā purā prakriyāyāṃ yathā tubhyaṃ tretāmadhye mahātmanaḥ,ततः प्रजाः समुद्भूता यथा प्रोक्ता मया पुरा प्रक्रियायां यथा तुभ्यं त्रेतामध्ये महात्मनः
1,9,17,yadā prajāstu tāḥ sṛṣṭā na vyavaddhata dhīmataḥ tato 'nyānmānasānputrānātmanaḥ sadṛśo 'sṛjata,यदा प्रजास्तु ताः सृष्टा न व्यवद्धत धीमतः ततो ऽन्यान्मानसान्पुत्रानात्मनः सदृशो ऽसृजत
1,9,18,bhṛgvaṅgiromarīcīṃśca pulastyaṃ pulahaṃ kratum dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca nirmame mānasānsutān,भृग्वङ्गिरोमरीचींश्च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् दक्षमत्रिं वसिष्ठं च निर्ममे मानसान्सुतान्
1,9,19,nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ brahmā yatātmakānāṃ tu sarveṣāmātmayoninām,नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ब्रह्मा यतात्मकानां तु सर्वेषामात्मयोनिनाम्
1,9,20,tato 'sṛjatpunarbrahmā dharmaṃ bhūtasukhāvaham prajāpatiṃ ruciṃ caiva pūrveṣāmeva pūrvajau,ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा धर्मं भूतसुखावहम् प्रजापतिं रुचिं चैव पूर्वेषामेव पूर्वजौ
1,9,21,buddhitaḥ sasṛje dharmaṃ sarvabhūtasukhāvaham manasastu rucirnāma jajñe jo 'vyaktajanmanaḥ,बुद्धितः ससृजे धर्मं सर्वभूतसुखावहम् मनसस्तु रुचिर्नाम जज्ञे जो ऽव्यक्तजन्मनः
1,9,22,bhṛgustu tdṛdayājjajñe ṛṣiḥ sālalayoninaḥ prāṇāddakṣaṃ sṛjanbrahmā cakṣurbhyāṃ tu marīcinam,भृगुस्तु त्दृदयाज्जज्ञे ऋषिः साललयोनिनः प्राणाद्दक्षं सृजन्ब्रह्मा चक्षुर्भ्यां तु मरीचिनम्
1,9,23,abhimānātmakaṃ rudraṃ nirmame nīlalohitam śirasoṃgirasaṃ caiva śrotrādatriṃ tathaiva ca,अभिमानात्मकं रुद्रं निर्ममे नीललोहितम् शिरसोंगिरसं चैव श्रोत्रादत्रिं तथैव च
1,9,24,pulastyaṃ ca tathodānādvyānācca pulahaṃ punaḥ samānajo vasiṣṭhaśca hyapānānnirmame kratum,पुलस्त्यं च तथोदानाद्व्यानाच्च पुलहं पुनः समानजो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम्
1,9,25,ityete brahmaṇaḥ putrāḥ prajādau dvādaśa smṛtāḥ dharmasteṣāṃ prathamajo devatānāṃ smṛtastu vai,इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः प्रजादौ द्वादश स्मृताः धर्मस्तेषां प्रथमजो देवतानां स्मृतस्तु वै
1,9,26,bhṛgvādayastu ye sṛṣṭāste vai brahmarṣayaḥ smṛtāḥ gṛhamedhipurāṇāste dharmastaiḥ prāk pravarttitaḥ,भृग्वादयस्तु ये सृष्टास्ते वै ब्रह्मर्षयः स्मृताः गृहमेधिपुराणास्ते धर्मस्तैः प्राक् प्रवर्त्तितः
1,9,27,dvādaśaite prasūyante prajāḥ kalpe punaḥ punaḥ teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devaguṇānvitāḥ,द्वादशैते प्रसूयन्ते प्रजाः कल्पे पुनः पुनः तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः
1,9,28,kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṅkṛtāḥ yadā tairiha sṛṣṭaistu dharmmādyaiśca maharṣibhiḥ,क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः यदा तैरिह सृष्टैस्तु धर्म्माद्यैश्च महर्षिभिः
1,9,29,sṛjyamānāḥ prajāścaiva na vyavarddhanta dhīmataḥ tamomātrāvṛtaḥ so 'bhūcchokapratihataśca vai,सृज्यमानाः प्रजाश्चैव न व्यवर्द्धन्त धीमतः तमोमात्रावृतः सो ऽभूच्छोकप्रतिहतश्च वै
1,9,30,yathā'vṛtaḥ sa vai brahmā tamomātrā tu sā punaḥ putrāṇāṃ ca tamomātrā aparā niḥsṛtābhavat,यथाऽवृतः स वै ब्रह्मा तमोमात्रा तु सा पुनः पुत्राणां च तमोमात्रा अपरा निःसृताभवत्
1,9,31,pratisrotātmako 'dharmo hiṃsā caivāśubhātmikā tataḥ pratihate tasya pratīte varaṇātmake,प्रतिस्रोतात्मको ऽधर्मो हिंसा चैवाशुभात्मिका ततः प्रतिहते तस्य प्रतीते वरणात्मके
1,9,32,svāṃ tanuṃ sa tadā brahmā samapohata bhāsvarām dvidhā kṛtvā svakaṃ dehamarddhena puruṣo 'bhavat,स्वां तनुं स तदा ब्रह्मा समपोहत भास्वराम् द्विधा कृत्वा स्वकं देहमर्द्धेन पुरुषो ऽभवत्
1,9,33,ardhena nārī sā tasya śatarūpā vyajāyata prakṛtirbhūtadhātrī sā kāmādvai sṛjataḥ prabhoḥ,अर्धेन नारी सा तस्य शतरूपा व्यजायत प्रकृतिर्भूतधात्री सा कामाद्वै सृजतः प्रभोः
1,9,34,sā divaṃ pṛthivīṃ caiva mahimnā vyāpya susthitā brahmāṇaḥ sā tanuḥ pūrvā divamāvṛtya tiṣṭataḥ,सा दिवं पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य सुस्थिता ब्रह्माणः सा तनुः पूर्वा दिवमावृत्य तिष्टतः
1,9,35,yā tvarddhā sṛjyate nārī śatarūpā vyajāyata sā devī niyutaṃ taptvā tapaḥ parama duścaram,या त्वर्द्धा सृज्यते नारी शतरूपा व्यजायत सा देवी नियुतं तप्त्वा तपः परम दुश्चरम्
1,9,36,bharttāraṃ dīptayaśasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata sa vai svāyaṃbhuvaḥ pūrvaṃ puruṣo manurucyate,भर्त्तारं दीप्तयशसं पुरुषं प्रत्यपद्यत स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते
1,9,37,tasyaikasaptatiyugaṃ manvantaramihocyate labdhvā tu puruṣaḥ patnīṃ śatarūpāmayonijām,तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते लब्ध्वा तु पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम्
1,9,38,tayā sa ramate sārddhaṃ tasmātsā ratirucyate prathamaḥ saṃprayogaḥ sa kalpādau samavarttata,तया स रमते सार्द्धं तस्मात्सा रतिरुच्यते प्रथमः संप्रयोगः स कल्पादौ समवर्त्तत
1,9,39,virājamasṛjadbrahmā so 'bhavatpuruṣo virāṭ samrāṭ saśatarūpastu vairājastu manuḥ smṛtaḥ,विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽभवत्पुरुषो विराट् सम्राट् सशतरूपस्तु वैराजस्तु मनुः स्मृतः
1,9,40,sa vairājaḥ prajāsargaṃ sasarja puruṣo manuḥ vairājātpuruṣādvīrau śatarūpā vyajāyata,स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषो मनुः वैराजात्पुरुषाद्वीरौ शतरूपा व्यजायत
1,9,41,priyavratottānapādau putrau putravatāṃ varau kanye dve sumahābhāge yābhyāṃ jātā imāḥ prajāḥ,प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ कन्ये द्वे सुमहाभागे याभ्यां जाता इमाः प्रजाः
1,9,42,devī nāmnā tathākūliḥ prasūtiścaiva te śubhe svāyaṃbhuvaḥ prasūtiṃ tu dakṣāya vyasṛjatprabhuḥ,देवी नाम्ना तथाकूलिः प्रसूतिश्चैव ते शुभे स्वायंभुवः प्रसूतिं तु दक्षाय व्यसृजत्प्रभुः
1,9,43,ruceḥ prajāpateścaiva ākūtiṃ pratya pādayat ākūtyāṃ mithunaṃ jajñe mānasasya ruceḥ śubham,रुचेः प्रजापतेश्चैव आकूतिं प्रत्य पादयत् आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम्
1,9,44,yajñaśca dakṣiṇā caiva yamalau tau babhūvatuḥ yajñasya dakṣiṇāyāṃ ca putrā dvādaśa jajñire,यज्ञश्च दक्षिणा चैव यमलौ तौ बभूवतुः यज्ञस्य दक्षिणायां च पुत्रा द्वादश जज्ञिरे
1,9,45,yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyaṃbhuvetare yamasya putrā yajñasya tasmādyāmāstu te smṛtāḥ,यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेतरे यमस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माद्यामास्तु ते स्मृताः
1,9,46,ajitāścaiva śukrāśca dvau gaṇau brahmaṇaḥ smṛtau yāmāḥ pūrvaṃ parikrāntā yeṣāṃ saṃjñā divaukasaḥ,अजिताश्चैव शुक्राश्च द्वौ गणौ ब्रह्मणः स्मृतौ यामाः पूर्वं परिक्रान्ता येषां संज्ञा दिवौकसः
1,9,47,svāyaṃbhūva sutāyāṃ tu prasūtyāṃ lokamātaraḥ tasyāṃ kanyāścaturviṃśaddakṣastvajanayatprabhuḥ,स्वायंभूव सुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः तस्यां कन्याश्चतुर्विंशद्दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः
1,9,48,sarvāstāśca mahābhāgāḥ sarvāḥ kamalalocanāḥ yogapatnyaśca tāḥ sarvāḥ sarvāstā yogamātaraḥ,सर्वास्ताश्च महाभागाः सर्वाः कमललोचनाः योगपत्न्यश्च ताः सर्वाः सर्वास्ता योगमातरः
1,9,49,sarvāśca brahmavādinyaḥ sarvā viśvasya mātaraḥ śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā tathā kriyā,सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा विश्वस्य मातरः श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया
1,9,50,buddhirlajjā vasuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrttistrayodaśa patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ,बुद्धिर्लज्जा वसुः शान्तिः सिद्धिः कीर्त्तिस्त्रयोदश पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः
1,9,51,dvārāṇyetāni caivāsya vihitāni svayaṃbhuvā yānyāḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ,द्वाराण्येतानि चैवास्य विहितानि स्वयंभुवा यान्याः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः
1,9,52,satī khyātiśca saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā sannatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā,सती ख्यातिश्च संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
1,9,53,tāstadā pratyagṛhṇanta punaranye mahārṣayaḥ rudro bhṛgurmarīciśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ,तास्तदा प्रत्यगृह्णन्त पुनरन्ये महार्षयः रुद्रो भृगुर्मरीचिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः
1,9,54,pulastyo 'trirvasiṣṭhaśca pitaro 'gristathaiva ca satīṃ bhavāya prāyacchatkhyātiṃ ca bhṛgave tathā,पुलस्त्यो ऽत्रिर्वसिष्ठश्च पितरो ऽग्रिस्तथैव च सतीं भवाय प्रायच्छत्ख्यातिं च भृगवे तथा
1,9,55,marīcaye tu saṃbhūtiṃ smṛtimaṅgirase dadau prītiṃ caiva pulastyāya kṣamāṃ vai pulahāya ca,मरीचये तु संभूतिं स्मृतिमङ्गिरसे ददौ प्रीतिं चैव पुलस्त्याय क्षमां वै पुलहाय च
1,9,56,kratave saṃtatiṃ nāma anasūyāṃ tathātraye ūrjāṃ dadau vasiṣṭhāya svāhāṃ caivāgnaye dadau,क्रतवे संततिं नाम अनसूयां तथात्रये ऊर्जां ददौ वसिष्ठाय स्वाहां चैवाग्नये ददौ
1,9,57,svadhāṃ caiva pitṛbhyastu tāsvapatyāni me śṛṇu etāḥ sarvā mahābhāgāḥ prajāstvanusṛtāḥ sthitāḥ,स्वधां चैव पितृभ्यस्तु तास्वपत्यानि मे शृणु एताः सर्वा महाभागाः प्रजास्त्वनुसृताः स्थिताः
1,9,58,manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam śraddhā kāmaṃ prajajñe 'tha darpo lakṣmī sutaḥ smṛtaḥ,मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावदाभूतसंप्लवम् श्रद्धा कामं प्रजज्ञे ऽथ दर्पो लक्ष्मी सुतः स्मृतः
1,9,59,dhṛtyāstu niyamaḥ putrastuṣṭyāḥ saṃtoṣa ucyate puṣṭyā lābhaḥ sutaścāpi medhāputraḥ śrutastathā,धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा
1,9,60,kriyāyāstanayau proktau damaśca śama eva ca buddherbodhaḥ sutaścāpi apramādaśca tāvubhau,क्रियायास्तनयौ प्रोक्तौ दमश्च शम एव च बुद्धेर्बोधः सुतश्चापि अप्रमादश्च तावुभौ
1,9,61,lajjāyā vinayaḥ putro vyavasāyo vasoḥ sutaḥ kṣemaḥ śānteḥ sutaścāpi sukhaṃ siddhervyajāyata,लज्जाया विनयः पुत्रो व्यवसायो वसोः सुतः क्षेमः शान्तेः सुतश्चापि सुखं सिद्धेर्व्यजायत
1,9,62,yaśaḥ kīrteḥ sutaścāpi ityete dharmasūnavaḥ kāmasya tu suto harṣo devyāṃ siddhyāṃ vyajāyata,यशः कीर्तेः सुतश्चापि इत्येते धर्मसूनवः कामस्य तु सुतो हर्षो देव्यां सिद्ध्यां व्यजायत
1,9,63,ityeṣa vai sukhodarkaḥ sargo dharmasya sāttvikaḥ jajñe hiṃsā tvadharmādvai nikṛtiṃ cānṛtaṃ ca te,इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य सात्त्विकः जज्ञे हिंसा त्वधर्माद्वै निकृतिं चानृतं च ते
1,9,64,nikṛtyanṛtayorjajña bhayaṃ naraka eva ca māyā ca vedanā cāpi mithunadvayametayoḥ,निकृत्यनृतयोर्जज्ञ भयं नरक एव च माया च वेदना चापि मिथुनद्वयमेतयोः
1,9,65,mayājjajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam vedanāyāṃ tataścāpi jejña duḥkhaṃ tu rauravāt,मयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् वेदनायां ततश्चापि जेज्ञ दुःखं तु रौरवात्
1,9,66,mṛtyorvyādhirjarāśokakrodhāsūyā vijajñire duḥkhottarāḥ smṛtā hyete sarve cādharmalakṣaṇāḥ,मृत्योर्व्याधिर्जराशोकक्रोधासूया विजज्ञिरे दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः
1,9,67,teṣāṃ bhāryāsti putro vā sarve hyanidhanāḥ smṛtāḥ ityeṣa tāmasaḥ sargo jajñe dharmaniyā makaḥ,तेषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ह्यनिधनाः स्मृताः इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनिया मकः
1,9,68,prajāḥ sṛceti vyādiṣṭo brahmaṇā nīlalohitaḥ so 'bhidhyāya satīṃ bhāryāṃ nirmame cātmasaṃbhavān,प्रजाः सृचेति व्यादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः सो ऽभिध्याय सतीं भार्यां निर्ममे चात्मसंभवान्
1,9,69,nādhikānna ca hīnāstānmānasānātmanā samān sahasraṃ ca sahasrāṇāmasṛjatkṛttivāsasaḥ,नाधिकान्न च हीनास्तान्मानसानात्मना समान् सहस्रं च सहस्राणामसृजत्कृत्तिवाससः
1,9,70,tulyānevātmanā sarvān rūpatejobala śrutaiḥ piṅgalānsaniṣaṅgāṃśca kapardī nīlalohitān,तुल्यानेवात्मना सर्वान् रूपतेजोबल श्रुतैः पिङ्गलान्सनिषङ्गांश्च कपर्दी नीललोहितान्
1,9,71,viśikhānhīnakeśāṃśca dṛṣṭighnāstānkapālinaḥ mahārūpānvirūpāṃśca viśvarūpāśca rūpiṇaḥ,विशिखान्हीनकेशांश्च दृष्टिघ्नास्तान्कपालिनः महारूपान्विरूपांश्च विश्वरूपाश्च रूपिणः
1,9,72,rathino varmiṇaścaiva dhanvino 'tha varūthinaḥ sahasraśatabāhūṃśca divyabhaumāntarikṣagān,रथिनो वर्मिणश्चैव धन्विनो ऽथ वरूथिनः सहस्रशतबाहूंश्च दिव्यभौमान्तरिक्षगान्
1,9,73,sthūla śīrṣānaṣṭadaṃṣṭrān dvijihvāṃstu trilocanān annādānpiśitādāṃśca ājyapānsomapostathā,स्थूल शीर्षानष्टदंष्ट्रान् द्विजिह्वांस्तु त्रिलोचनान् अन्नादान्पिशितादांश्च आज्यपान्सोमपोस्तथा
1,9,74,atimeḍhrograkāyāṃśca śitikaṇṭhogramanyukān saniṣaṅgatanutrāṃśca dhanvino hyasicarmiṇaḥ,अतिमेढ्रोग्रकायांश्च शितिकण्ठोग्रमन्युकान् सनिषङ्गतनुत्रांश्च धन्विनो ह्यसिचर्मिणः
1,9,75,āsīnān dhāvataścāpi jṛṃbhataścāpyadhiṣṭhitān adhīyānāśca japato yuñjato dhyāyatastathā,आसीनान् धावतश्चापि जृंभतश्चाप्यधिष्ठितान् अधीयानाश्च जपतो युञ्जतो ध्यायतस्तथा
1,9,76,jvalato varṣataścaiva dyotamānānpradhūpitān buddhānbuddhatamāṃścaiva brahmasvān brahmadarśinaḥ,ज्वलतो वर्षतश्चैव द्योतमानान्प्रधूपितान् बुद्धान्बुद्धतमांश्चैव ब्रह्मस्वान् ब्रह्मदर्शिनः
1,9,77,nīlagrīvānsahasrākṣān sarvāṃścaiva kṣamācarān adṛśyānsarvabhūtānāṃ mahāyogānmahaujasaḥ,नीलग्रीवान्सहस्राक्षान् सर्वांश्चैव क्षमाचरान् अदृश्यान्सर्वभूतानां महायोगान्महौजसः
1,9,78,rudato dravataścaiva evaṃ yuktānsahasraśaḥ ayātayāmān sṛjataṃ rudrametānsurottamān,रुदतो द्रवतश्चैव एवं युक्तान्सहस्रशः अयातयामान् सृजतं रुद्रमेतान्सुरोत्तमान्
1,9,79,dṛṣṭvā brahmābravīdenaṃ māsrākṣīrīdṛśīḥ prajāḥ na sraṣṭavyātmana stalyā prajā naivādhikā tathā,दृष्ट्वा ब्रह्माब्रवीदेनं मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः न स्रष्टव्यात्मन स्तल्या प्रजा नैवाधिका तथा
1,9,80,anyāḥ sṛjasva bhadraṃ te prajāstvaṃ mṛtyusaṃyutāḥ nārabhante hi karmāṇi prajā vigatamṛtyavaḥ,अन्याः सृजस्व भद्रं ते प्रजास्त्वं मृत्युसंयुताः नारभन्ते हि कर्माणि प्रजा विगतमृत्यवः
1,9,81,evasukto 'bravīdenaṃ nāhaṃ mṛtyujarānvitāḥ prajāḥ srakṣyāmi bhadraṃ te sthito 'haṃ tvaṃ sṛja prabho,एवसुक्तो ऽब्रवीदेनं नाहं मृत्युजरान्विताः प्रजाः स्रक्ष्यामि भद्रं ते स्थितो ऽहं त्वं सृज प्रभो
1,9,82,ete ye vai mayā sṛṣṭā virūpā nīlalohitāḥ sahasraṃ hi sahasrāṇāmātmano mama niḥsṛtāḥ,एते ये वै मया सृष्टा विरूपा नीललोहिताः सहस्रं हि सहस्राणामात्मनो मम निःसृताः
1,9,83,ete devā bhaviṣyanti rudrā nāma mahābalāḥ pṛthivyāmantarikṣe ca rudrāṇyastāḥ pariśrutāḥ,एते देवा भविष्यन्ति रुद्रा नाम महाबलाः पृथिव्यामन्तरिक्षे च रुद्राण्यस्ताः परिश्रुताः
1,9,84,śatarudre samāmnātā bhaviṣyantīha yajñiyāḥ yajñabhājo bhaviṣyanti sarve devagaṇaiḥ saha,शतरुद्रे समाम्नाता भविष्यन्तीह यज्ञियाः यज्ञभाजो भविष्यन्ति सर्वे देवगणैः सह
1,9,85,manvantareṣu ye devā bhaviṣyantīha chandajāḥ taiḥ sārddhamijyamānāste sthāsyantīhāyugakṣayāt,मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्तीह छन्दजाः तैः सार्द्धमिज्यमानास्ते स्थास्यन्तीहायुगक्षयात्
1,9,86,evamuktastato brahmā mahādevena sa prabhuḥ pratyuvāca tathā bhīmaṃ tdṛṣyamāṇaḥ prajāpatiḥ,एवमुक्तस्ततो ब्रह्मा महादेवेन स प्रभुः प्रत्युवाच तथा भीमं त्दृष्यमाणः प्रजापतिः
1,9,87,evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathā te vyātdṛtaṃ prabho brahmaṇā samanu jñāte tataḥ sarvamabhūtkila,एवं भवतु भद्रं ते यथा ते व्यात्दृतं प्रभो ब्रह्मणा समनु ज्ञाते ततः सर्वमभूत्किल
1,9,88,tataḥ prabhṛti devaḥ sa na prāsūyata vai prajāḥ ūrdhvaretāḥ sthitaḥ sthāṇuryāvadābhūtasaṃplavam,ततः प्रभृति देवः स न प्रासूयत वै प्रजाः ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्
1,9,89,yasmātproktaṃ sthito 'smīti tasmātsthāṇurbudhaiḥ smṛtaḥ jñānaṃ tapaśca satyaṃ ca hyaiśvaryaṃ dharma eva ca,यस्मात्प्रोक्तं स्थितो ऽस्मीति तस्मात्स्थाणुर्बुधैः स्मृतः ज्ञानं तपश्च सत्यं च ह्यैश्वर्यं धर्म एव च
1,9,90,vairāgyamātmasaṃbodhaḥ kṛtsnānyetāni śaṅkare sarvāndevānṛṣīṃścaiva sametānasuraiḥ saha,वैराग्यमात्मसंबोधः कृत्स्नान्येतानि शङ्करे सर्वान्देवानृषींश्चैव समेतानसुरैः सह
1,9,91,atyeti tejasā devo mahādevastataḥ smṛtaḥ atyeti devā naiśvaryādvalena ca mahāsurān,अत्येति तेजसा देवो महादेवस्ततः स्मृतः अत्येति देवा नैश्वर्याद्वलेन च महासुरान्
1,9,92,jñānena ca munīnsarvānyogādbhūtāni sarvaśaḥ evameva mahādevaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ prajāmanu dyāmāṃ sṛṣṭvā sargādupararāma ha,ज्ञानेन च मुनीन्सर्वान्योगाद्भूतानि सर्वशः एवमेव महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः प्रजामनु द्यामां सृष्ट्वा सर्गादुपरराम ह
1,10,1,iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde rudraprasavavarṇanaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ ṛṣiruvāca asminkalpe tvayā noktaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ mahādevasya rudrasya sādhakairṛṣibhiḥ saha,इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे रुद्रप्रसववर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अस्मिन्कल्पे त्वया नोक्तः प्रादुर्भावो महात्मनः महादेवस्य रुद्रस्य साधकैरृषिभिः सह
1,10,2,sūta uvāca utpattirādisargasya mayā proktā samāsataḥ vistareṇa pravakṣyāmi nāmāni tanubhiḥ saha,सूत उवाच उत्पत्तिरादिसर्गस्य मया प्रोक्ता समासतः विस्तरेण प्रवक्ष्यामि नामानि तनुभिः सह
1,10,3,patnīṣu janayāmāsa mahādevaḥ sutānbahūna kalpeṣvanyeṣvatīteṣu hyasminkalpe tu tāñśṛṇu,पत्नीषु जनयामास महादेवः सुतान्बहून कल्पेष्वन्येष्वतीतेषु ह्यस्मिन्कल्पे तु ताञ्शृणु
1,10,4,kalpādāvātmanastulyaṃ sutamadhyāyata prabhuḥ prādurā sīttatoṅke 'sya kumāro nīlalohitaḥ,कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतमध्यायत प्रभुः प्रादुरा सीत्ततोङ्के ऽस्य कुमारो नीललोहितः
1,10,5,ruroda susvaraṃ ghoraṃ nirdahanniva tejasā dṛṣṭvā rudantaṃ sahasā kumāraṃ nīlalohitam,रुरोद सुस्वरं घोरं निर्दहन्निव तेजसा दृष्ट्वा रुदन्तं सहसा कुमारं नीललोहितम्
1,10,6,kiṃ rodiṣi kumāreti brahmā taṃ pratyabhāṣata so 'bravīddehi me nāma prathamaṃ tvaṃ pitāmaha,किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत सो ऽब्रवीद्देहि मे नाम प्रथमं त्वं पितामह
1,10,7,rudrastvaṃ deva nāmāsi sa ityukto 'rudatpunaḥ kiṃ rodiṣi kumāreti brahmā taṃ pratyabhāṣata,रुद्रस्त्वं देव नामासि स इत्युक्तो ऽरुदत्पुनः किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत
1,10,8,nāma dehi dvitīyaṃ me ityuvāca svayaṃbhuvam bhavastvaṃ devanāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ,नाम देहि द्वितीयं मे इत्युवाच स्वयंभुवम् भवस्त्वं देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः
1,10,9,kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ pratyuvāca ha tṛtīyaṃ dehi me nāma ityuktaḥ so 'bravītpunaḥ,किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह तृतीयं देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः
1,10,10,śarvastvaṃ deva nāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ pratyuvāca ha,शर्वस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह
1,10,11,caturtha dehi me nāma ityuktaḥ so 'bravītpunaḥ īśāno devanāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ,चतुर्थ देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः ईशानो देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः
1,10,12,kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ punarabravīt pañcamaṃ nāma dehīti pratyuvāca svayaṃbhuvam,किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् पञ्चमं नाम देहीति प्रत्युवाच स्वयंभुवम्
1,10,13,paśūnāṃ tvaṃ patirdeva ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ punarabravīt,पशूनां त्वं पतिर्देव इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्
1,10,14,ṣaṣṭhaṃ vai dehi me nāma ityuktaḥ pratyuvāca tam bhīmastvaṃ deva nāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ,षष्ठं वै देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम् भीमस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः
1,10,15,kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ punarabravīt saptamaṃ dehi me nāma ityuktaḥ pratyuvāca ha,किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् सप्तमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच ह
1,10,16,ugrastvaṃ deva nāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ taṃ rudantaṃ kumāraṃ tu mārodīriti so 'bravīt,उग्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः तं रुदन्तं कुमारं तु मारोदीरिति सो ऽब्रवीत्
1,10,17,so 'bravīdaṣṭamaṃ nāma dehi me tvaṃ vibho punaḥ tvaṃ mahādevanāmāsi ityukto virarāma ha,सो ऽब्रवीदष्टमं नाम देहि मे त्वं विभो पुनः त्वं महादेवनामासि इत्युक्तो विरराम ह
1,10,18,labdhvā nāmāni caitāni brahmāṇaṃ nīlalohitaḥ provāca nāmnāmeteṣāṃ sthānāni pradiśeti ha,लब्ध्वा नामानि चैतानि ब्रह्माणं नीललोहितः प्रोवाच नाम्नामेतेषां स्थानानि प्रदिशेति ह
1,10,19,tato visṛṣṭāstanava eṣāṃ nāmnā svayaṃbhuvā sūryo jalaṃ mahī vāyurva hnirākāśameva ca,ततो विसृष्टास्तनव एषां नाम्ना स्वयंभुवा सूर्यो जलं मही वायुर्व ह्निराकाशमेव च
1,10,20,dīkṣitā brāhmaṇaścandra ityevaṃ te 'ṣṭadhā tanuḥ teṣu pūjyaśca vandyaśca namaskāryaśca yatnataḥ,दीक्षिता ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येवं ते ऽष्टधा तनुः तेषु पूज्यश्च वन्द्यश्च नमस्कार्यश्च यत्नतः
1,10,21,provāca taṃ punarbrahmā kumāraṃ nīlalohitam yaduktaṃ te mayā pūrvaṃ nāma rudreti vai vibho,प्रोवाच तं पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् यदुक्तं ते मया पूर्वं नाम रुद्रेति वै विभो
1,10,22,tasyādityatanurnāmnaḥ prathamā prathamasya te ityukte tasya yattejaścakṣustvāsītprakāśakam,तस्यादित्यतनुर्नाम्नः प्रथमा प्रथमस्य ते इत्युक्ते तस्य यत्तेजश्चक्षुस्त्वासीत्प्रकाशकम्
1,10,23,viveśa tattadādityaṃ tasmādrudro hyasau smṛtaḥ udyatamastaṃ yantaṃ ca varjayeddarśaneravim,विवेश तत्तदादित्यं तस्माद्रुद्रो ह्यसौ स्मृतः उद्यतमस्तं यन्तं च वर्जयेद्दर्शनेरविम्
1,10,24,śaśvacca jāyate yasmācchaśvatsaṃtiṣṭhate tu yat tasmātmūryaṃ na vīkṣeta āyuṣkāmaḥ śuciḥ sadā,शश्वच्च जायते यस्माच्छश्वत्संतिष्ठते तु यत् तस्मात्मूर्यं न वीक्षेत आयुष्कामः शुचिः सदा
1,10,25,atītānāgataṃ rudraṃ viprā hyāpyāyayanti yat ubhe saṃdhye hyupāsīnā gṛṇantaḥ sāmaṛgyajuḥ,अतीतानागतं रुद्रं विप्रा ह्याप्याययन्ति यत् उभे संध्ये ह्युपासीना गृणन्तः सामऋग्यजुः
1,10,26,udyansa tiṣṭhate ṛkṣu madhyāhne ca yajuḥṣvatha sāmasvathāparāhṇe tu rudraḥ saṃviśati kramāt,उद्यन्स तिष्ठते ऋक्षु मध्याह्ने च यजुःष्वथ सामस्वथापराह्णे तु रुद्रः संविशति क्रमात्
1,10,27,tasmādbhavennābhyudito bāhyastamita eva ca na rudramprati meheta sarvāvasthaṃ kathaṃ cana,तस्माद्भवेन्नाभ्युदितो बाह्यस्तमित एव च न रुद्रम्प्रति मेहेत सर्वावस्थं कथं चन
1,10,28,evaṃ yuktān dvijān devo rudrastānna hinasti vai tato 'pravītpunarbrahmā taṃ devaṃ nīlalohitam,एवं युक्तान् द्विजान् देवो रुद्रस्तान्न हिनस्ति वै ततो ऽप्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम्
1,10,29,dvitīyaṃ nāmadheyaṃ te mayā proktaṃ bhaveti yat etasyāpo dvitīyā te tanurnāmnā bhavatviti,द्वितीयं नामधेयं ते मया प्रोक्तं भवेति यत् एतस्यापो द्वितीया ते तनुर्नाम्ना भवत्विति
1,10,30,ityukte tvatha tasyāsīccharīrasthaṃ rasātmakam viveśa tattadā yastu tasmādāpo bhavaḥ smṛtaḥ,इत्युक्ते त्वथ तस्यासीच्छरीरस्थं रसात्मकम् विवेश तत्तदा यस्तु तस्मादापो भवः स्मृतः
1,10,31,yasmādbhavanti bhūtāni tābhyastā bhāvayanti ca bhavanādrāvanāccaiva bhūtānāmucyate bhavaḥ,यस्माद्भवन्ति भूतानि ताभ्यस्ता भावयन्ति च भवनाद्रावनाच्चैव भूतानामुच्यते भवः
1,10,32,tasmānmūtraṃ purīṣaṃ ca nāpsu kurvīta karhicit na niṣṭhīvennāvagāhennaiva gacchecca maithunam,तस्मान्मूत्रं पुरीषं च नाप्सु कुर्वीत कर्हिचित् न निष्ठीवेन्नावगाहेन्नैव गच्छेच्च मैथुनम्
1,10,33,na caitāḥ paricakṣīta vahantyo vā sthitā api maidhyāmedhyāstvapāmetāstanavo munibhiḥ smṛtāḥ,न चैताः परिचक्षीत वहन्त्यो वा स्थिता अपि मैध्यामेध्यास्त्वपामेतास्तनवो मुनिभिः स्मृताः
1,10,34,vivarṇarasagandhāśca varjyā alpāśca sarvaśaḥ apāṃ yoniḥ samudrastu tasmāttaṃ kāmayanti tāḥ,विवर्णरसगन्धाश्च वर्ज्या अल्पाश्च सर्वशः अपां योनिः समुद्रस्तु तस्मात्तं कामयन्ति ताः
1,10,35,madhyāścaivāmṛtā hyāpo bhavanti prāpya sāgaram tasmādapo na rundhīta samudraṃ kāmayanti tāḥ,मध्याश्चैवामृता ह्यापो भवन्ति प्राप्य सागरम् तस्मादपो न रुन्धीत समुद्रं कामयन्ति ताः
1,10,36,na hinasti bhavo devo ya evaṃ hyapsu vartate tato 'bravītpunarbrahmā kumāraṃ nīlalohitam,न हिनस्ति भवो देवो य एवं ह्यप्सु वर्तते ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम्
1,10,37,śarveti yattṛtīyaṃ te nāma proktaṃ mayā vibho tasya bhūmistṛtīyasya tanurnāmnā bhavattviyam,शर्वेति यत्तृतीयं ते नाम प्रोक्तं मया विभो तस्य भूमिस्तृतीयस्य तनुर्नाम्ना भवत्त्वियम्
1,10,38,ityukte yatsthiraṃ tasya śarīre hyasthisaṃjñitam viveśa tattadā bhūmiṃ yasmātsā śarva ucyate,इत्युक्ते यत्स्थिरं तस्य शरीरे ह्यस्थिसंज्ञितम् विवेश तत्तदा भूमिं यस्मात्सा शर्व उच्यते
1,10,39,tasmātkṛṣṭena kurvīta purīṣaṃ mūtrameva ca na cchāyāyāṃ tathā mārge svacchāyāyāṃ na mehayet,तस्मात्कृष्टेन कुर्वीत पुरीषं मूत्रमेव च न च्छायायां तथा मार्गे स्वच्छायायां न मेहयेत्
1,10,40,śiraḥ prāvṛtya kurvīta antardhāya tṛṇairmahīm evaṃ yo vartate bhūmau śarvastaṃ na hinasti vai,शिरः प्रावृत्य कुर्वीत अन्तर्धाय तृणैर्महीम् एवं यो वर्तते भूमौ शर्वस्तं न हिनस्ति वै
1,10,41,tato 'bravītpunarbrahmā kumāraṃ nīlalohitam īśāneti caturtha te nāma proktaṃ mayeha yat,ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् ईशानेति चतुर्थ ते नाम प्रोक्तं मयेह यत्
1,10,42,caturthasya caturthī tu vāyurnāmnā tanustava ityukte yaccharīrasthaṃ pañcadhā prāṇasaṃjñitam,चतुर्थस्य चतुर्थी तु वायुर्नाम्ना तनुस्तव इत्युक्ते यच्छरीरस्थं पञ्चधा प्राणसंज्ञितम्
1,10,43,viveśa tasya tadvāyumīśānastana mārutaḥ tasmānnainaṃ parivadetpravāntaṃ vāyumīśvaram,विवेश तस्य तद्वायुमीशानस्तन मारुतः तस्मान्नैनं परिवदेत्प्रवान्तं वायुमीश्वरम्
1,10,44,yajñairvyavaharantyenaṃ ye vai paricaranti ca evaṃ yuktaṃ maheśāno naiva devo hinasti tam,यज्ञैर्व्यवहरन्त्येनं ये वै परिचरन्ति च एवं युक्तं महेशानो नैव देवो हिनस्ति तम्
1,10,45,tato 'bravītpunarbrahmā taṃ devaṃ dha5mlamīśvaram nāma yadvai paśupatirityuktaṃ pañcamaṃ mayā,ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं ध५म्लमीश्वरम् नाम यद्वै पशुपतिरित्युक्तं पञ्चमं मया
1,10,46,pañcamī pañcama syaiṣā tanurnāmnāgnirastu te ityukte yaccharīrasthaṃ tejastasyoṣṇasaṃjñitam,पञ्चमी पञ्चम स्यैषा तनुर्नाम्नाग्निरस्तु ते इत्युक्ते यच्छरीरस्थं तेजस्तस्योष्णसंज्ञितम्
1,10,47,viveśa tattadā hyagniṃ tasmātpaśupatistu saḥ yasmādagniḥ paśuścāsīdyasmātpāti paśūṃśca saḥ,विवेश तत्तदा ह्यग्निं तस्मात्पशुपतिस्तु सः यस्मादग्निः पशुश्चासीद्यस्मात्पाति पशूंश्च सः
1,10,48,tasmātpaśupatestasya tanuragnirnirucyate tasmādamedyaṃ na dahenna ca pādau pratāpayet,तस्मात्पशुपतेस्तस्य तनुरग्निर्निरुच्यते तस्मादमेद्यं न दहेन्न च पादौ प्रतापयेत्
1,10,49,adhastānnopadadhyācca na cainamatilaṅghayet nainaṃ paśupatirdeva evaṃ yuktaṃ hinasti vai,अधस्तान्नोपदध्याच्च न चैनमतिलङ्घयेत् नैनं पशुपतिर्देव एवं युक्तं हिनस्ति वै
1,10,50,tato 'bravītpunarbrahmā taṃ devaṃ śvetapiṅgalam ṣaṣṭaṃ nāma mayā proktaṃ tava bhīmeti yatprabho,ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं श्वेतपिङ्गलम् षष्टं नाम मया प्रोक्तं तव भीमेति यत्प्रभो
1,10,51,ākāśaṃ tasya nāmnastu tanuḥ ṣaṣṭhī bhavatviti ityukte suṣiraṃ tasya śarīrasthamabhūcca yat,आकाशं तस्य नाम्नस्तु तनुः षष्ठी भवत्विति इत्युक्ते सुषिरं तस्य शरीरस्थमभूच्च यत्
1,10,52,viveśa tattadākāśaṃ tasmādbhīmasya sā tanuḥ yadākāśe smṛto devastasmānnā saṃvṛtaḥ kvacit,विवेश तत्तदाकाशं तस्माद्भीमस्य सा तनुः यदाकाशे स्मृतो देवस्तस्मान्ना संवृतः क्वचित्
1,10,53,kuryānmūtraṃ purīṣaṃ vā na bhuñjīta pibenna vā maithunaṃ vāpi na careducchiṣṭāni ca notkṣipet,कुर्यान्मूत्रं पुरीषं वा न भुञ्जीत पिबेन्न वा मैथुनं वापि न चरेदुच्छिष्टानि च नोत्क्षिपेत्
1,10,54,na hinasti ca taṃ devo yo bhīme hyevamācaret tato 'bravītpunarbrahmā taṃ devaṃ sabalaṃ prabhum,न हिनस्ति च तं देवो यो भीमे ह्येवमाचरेत् ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं सबलं प्रभुम्
1,10,55,saptamaṃ yanmayā proktaṃ nāmogreti tava prabho tasya nāmnastanustubhyaṃ dvijo bhavati dīkṣitaḥ,सप्तमं यन्मया प्रोक्तं नामोग्रेति तव प्रभो तस्य नाम्नस्तनुस्तुभ्यं द्विजो भवति दीक्षितः
1,10,56,evamukte tu yattasya caitanyaṃ vai śarīragam viveśa dīkṣitaṃ tadvai brāhmaṇaṃ somayājinam,एवमुक्ते तु यत्तस्य चैतन्यं वै शरीरगम् विवेश दीक्षितं तद्वै ब्राह्मणं सोमयाजिनम्
1,10,57,tāvatkālaṃ smṛto vipra ugro devastu dīkṣitaḥ tasmānnemaṃ parivadennāślīlaṃ cāsya kīrttayet,तावत्कालं स्मृतो विप्र उग्रो देवस्तु दीक्षितः तस्मान्नेमं परिवदेन्नाश्लीलं चास्य कीर्त्तयेत्
1,10,58,te harantyasya pāpmānaṃ ye vai parivadanti tam evaṃ yuktān dvijānugro devastānna hinasti vai,ते हरन्त्यस्य पाप्मानं ये वै परिवदन्ति तम् एवं युक्तान् द्विजानुग्रो देवस्तान्न हिनस्ति वै
1,10,59,tatobravītpunarbrahmā taṃ devaṃ bhāskaradyutim aṣṭamaṃ nāma yat proktaṃ mahādeveti te mayā,ततोब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं भास्करद्युतिम् अष्टमं नाम यत् प्रोक्तं महादेवेति ते मया
1,10,60,tasya nāmno 'ṣṭamasyāstu tanustubhyaṃ tu candramāḥ ityukte yanmana stasya saṃkalpakamabhūtprabhoḥ,तस्य नाम्नो ऽष्टमस्यास्तु तनुस्तुभ्यं तु चन्द्रमाः इत्युक्ते यन्मन स्तस्य संकल्पकमभूत्प्रभोः
1,10,61,viveśa taccandramasaṃ mahādevastataḥ śaśī tasmādvibhāvyate hyeṣa mahādevastu candramāḥ,विवेश तच्चन्द्रमसं महादेवस्ततः शशी तस्माद्विभाव्यते ह्येष महादेवस्तु चन्द्रमाः
1,10,62,amāvāsyāṃ na vai chindyādvṛkṣagulmauṣadhīrdvijaḥ mahādevaḥ smṛtaḥ somastasyātmā hyauṣadhīgaṇaḥ,अमावास्यां न वै छिन्द्याद्वृक्षगुल्मौषधीर्द्विजः महादेवः स्मृतः सोमस्तस्यात्मा ह्यौषधीगणः
1,10,63,evaṃ yo varttate caiha sadā parvaṇi parvaṇi na hanti taṃ mahādevo ya evaṃ veda taṃ prabhum,एवं यो वर्त्तते चैह सदा पर्वणि पर्वणि न हन्ति तं महादेवो य एवं वेद तं प्रभुम्
1,10,64,gopāyati divādityaḥ prajā naktaṃ tu candramāḥ ekarātrau sameyātāṃ sūryā candramasāvubhau,गोपायति दिवादित्यः प्रजा नक्तं तु चन्द्रमाः एकरात्रौ समेयातां सूर्या चन्द्रमसावुभौ
1,10,65,amāvāsyāniśāyāṃ tu tasyāṃ yuktaḥ sādā bhavet rudrāviṣṭaṃ sarvamidaṃ tanubhirnnāmabhiśca ha,अमावास्यानिशायां तु तस्यां युक्तः सादा भवेत् रुद्राविष्टं सर्वमिदं तनुभिर्न्नामभिश्च ह
1,10,66,ekākī caścaratyeṣa sūryo 'sau rudra ucyate sūryasya yatprakāśena vīkṣante cakṣuṣā prajāḥ,एकाकी चश्चरत्येष सूर्यो ऽसौ रुद्र उच्यते सूर्यस्य यत्प्रकाशेन वीक्षन्ते चक्षुषा प्रजाः
1,10,67,muktātmā saṃsthito rudraḥ pibatyaṃbho gabhastibhiḥ adyate pīyate caiva hyannapānādikāmyayā,मुक्तात्मा संस्थितो रुद्रः पिबत्यंभो गभस्तिभिः अद्यते पीयते चैव ह्यन्नपानादिकाम्यया
1,10,68,tanuraṃbūdbhavā sā vai deheṣvevopacīyate yayā dhatte prajāḥ sarvāḥ sthirībhūtena tejasā,तनुरंबूद्भवा सा वै देहेष्वेवोपचीयते यया धत्ते प्रजाः सर्वाः स्थिरीभूतेन तेजसा
1,10,69,pārthivī sā tanustasya sādhvī dhārayate prajāḥ yā ca sthitā śarīreṣu bhūtānāṃ prāṇavṛttibhiḥ,पार्थिवी सा तनुस्तस्य साध्वी धारयते प्रजाः या च स्थिता शरीरेषु भूतानां प्राणवृत्तिभिः
1,10,70,vātātmikā tu caiśānī sā prāṇaḥ prāṇināmiha pītāśitāni pacati bhūtānāṃ jaṭhareṣviha,वातात्मिका तु चैशानी सा प्राणः प्राणिनामिह पीताशितानि पचति भूतानां जठरेष्विह
1,10,71,tanuḥ pāśupatī tasya pācakaḥ so 'gnirucyate yānīha śuṣirāṇi syurdeheṣvantargatāni vai,तनुः पाशुपती तस्य पाचकः सो ऽग्निरुच्यते यानीह शुषिराणि स्युर्देहेष्वन्तर्गतानि वै
1,10,72,vāyoḥ saṃcaraṇārthāni bhīmā sā procyate tanuḥ vaitānyādīkṣitānāṃ tu yā sthitirbrahmavādinām,वायोः संचरणार्थानि भीमा सा प्रोच्यते तनुः वैतान्यादीक्षितानां तु या स्थितिर्ब्रह्मवादिनाम्
1,10,73,tanurugrātmikā sā tu tenogro dīkṣitaḥ smṛtaḥ yattu saṃkalpakaṃ tasya prajāsviha samāsthitam,तनुरुग्रात्मिका सा तु तेनोग्रो दीक्षितः स्मृतः यत्तु संकल्पकं तस्य प्रजास्विह समास्थितम्
1,10,74,sā tanurmānasī tasya candramāḥ prāṇiṣu sthitaḥ navonavo yo bhavati jāyamānaḥ punaḥpunaḥ,सा तनुर्मानसी तस्य चन्द्रमाः प्राणिषु स्थितः नवोनवो यो भवति जायमानः पुनःपुनः
1,10,75,pīyate 'sau yathākālaṃ vibudhaiḥ pitṛbhiḥ saha mahādevo 'mṛtātmā sa candramā ammayaḥ smṛtaḥ,पीयते ऽसौ यथाकालं विबुधैः पितृभिः सह महादेवो ऽमृतात्मा स चन्द्रमा अम्मयः स्मृतः
1,10,76,tasya yā prathamā nāmnā tanū raudrī prakīrttitā patnī suvarccalā tasyāḥ putraścāsya śanaiścaraḥ,तस्य या प्रथमा नाम्ना तनू रौद्री प्रकीर्त्तिता पत्नी सुवर्च्चला तस्याः पुत्रश्चास्य शनैश्चरः
1,10,77,bhavasya yā dvitīyā tu āpo nāmnā tanuḥ smṛtā tasyā dhātrī smṛtā patnī putraśca uśanā smṛtaḥ,भवस्य या द्वितीया तु आपो नाम्ना तनुः स्मृता तस्या धात्री स्मृता पत्नी पुत्रश्च उशना स्मृतः
1,10,78,śarvasya yā tṛtīyasya nāmno bhūmistanuḥ smṛtā tasyāḥ patnī vikeśī tu putro 'syāṅgārakaḥ smṛtaḥ,शर्वस्य या तृतीयस्य नाम्नो भूमिस्तनुः स्मृता तस्याः पत्नी विकेशी तु पुत्रो ऽस्याङ्गारकः स्मृतः
1,10,79,īśānasya caturthasya nāmnā vātastanustu yā tasyāḥ patnī śivā nāma putraścāsyā manojavaḥ,ईशानस्य चतुर्थस्य नाम्ना वातस्तनुस्तु या तस्याः पत्नी शिवा नाम पुत्रश्चास्या मनोजवः
1,10,80,avijñātagatiścaiva dvau putrau cānilasya tu nāmnā paśupateryā tu tanuragnirdvijaiḥ smṛtā,अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रौ चानिलस्य तु नाम्ना पशुपतेर्या तु तनुरग्निर्द्विजैः स्मृता
1,10,81,tasyāḥ patnī smṛtā svāhā skandastasyāḥ sutaḥ smṛtaḥ nāmnā ṣaṣṭhasya yā bhīmā tanurākāśamucyate,तस्याः पत्नी स्मृता स्वाहा स्कन्दस्तस्याः सुतः स्मृतः नाम्ना षष्ठस्य या भीमा तनुराकाशमुच्यते
1,10,82,diśaḥ patnyaḥ smṛtāstasya svargaścāpi sutaḥ smṛtaḥ agrā tanuḥ saptamī yā dīkṣito brāhmaṇaḥ smṛtaḥ,दिशः पत्न्यः स्मृतास्तस्य स्वर्गश्चापि सुतः स्मृतः अग्रा तनुः सप्तमी या दीक्षितो ब्राह्मणः स्मृतः
1,10,83,dīkṣā patnī smṛtā tasyāḥ saṃtānaḥ putra ucyate nāmnāṣṭamasya mahastanuryā candramāḥ smṛtaḥ,दीक्षा पत्नी स्मृता तस्याः संतानः पुत्र उच्यते नाम्नाष्टमस्य महस्तनुर्या चन्द्रमाः स्मृतः
1,10,84,tasya vai rohiṇī patnī putrastasya budhaḥ smṛtaḥ ityetāstanavastasya nāmabhiḥ saha kīrtitāḥ,तस्य वै रोहिणी पत्नी पुत्रस्तस्य बुधः स्मृतः इत्येतास्तनवस्तस्य नामभिः सह कीर्तिताः
1,10,85,tāsu vandyo namasyaśca pratināmatanūṣu vai sūryepsūrvyāṃ tathā vāyāvagnau vyomnyatha dīkṣite,तासु वन्द्यो नमस्यश्च प्रतिनामतनूषु वै सूर्येप्सूर्व्यां तथा वायावग्नौ व्योम्न्यथ दीक्षिते
1,10,86,bhaktaistathā candramasi bhattayā vandyastu nāmabhiḥ evaṃ yo vetti taṃ devaṃ tanubhirnāmabhiśca ha,भक्तैस्तथा चन्द्रमसि भत्तया वन्द्यस्तु नामभिः एवं यो वेत्ति तं देवं तनुभिर्नामभिश्च ह
1,10,87,prajāvāneti sāyujyamīśvarasya bhavasya saḥ ityetadvo mayā proktaṃ guhyaṃ bhīmāsya yadyaśaḥ,प्रजावानेति सायुज्यमीश्वरस्य भवस्य सः इत्येतद्वो मया प्रोक्तं गुह्यं भीमास्य यद्यशः
1,10,88,śanno 'stu dvipade viprāḥ śanno 'stu ca catuṣpade etatproktamidānīṃ ca tanūnāṃ nāmabhi saha mahādevasya devasya bhṛgostu śṛṇuta prajāḥ,शन्नो ऽस्तु द्विपदे विप्राः शन्नो ऽस्तु च चतुष्पदे एतत्प्रोक्तमिदानीं च तनूनां नामभि सह महादेवस्य देवस्य भृगोस्तु शृणुत प्रजाः
1,11,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde mahādevavibhūtivarṇanaṃ nā daśāmo 'dhyoyaḥ sūta uvāca bhṛgoḥ khyātirvijajñe vai īśvarau sukhaduḥkhayoḥ śubhāśubhapradātārau sarvaprāṇabhṛtāmiha,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे महादेवविभूतिवर्णनं ना दशामो ऽध्योयः सूत उवाच भृगोः ख्यातिर्विजज्ञे वै ईश्वरौ सुखदुःखयोः शुभाशुभप्रदातारौ सर्वप्राणभृतामिह
1,11,2,devau dhātṛvidhātārau manvantaravicāriṇau tayārjyeṣṭhā tu bhaginī devī śrīrlokabhāvinī,देवौ धातृविधातारौ मन्वन्तरविचारिणौ तयार्ज्येष्ठा तु भगिनी देवी श्रीर्लोकभाविनी
1,11,3,sā tu nārāyaṇaṃ devaṃ pati māsadya śobhanā nārāyaṇātmajau tasyāṃ balonmādauvyajāyatām,सा तु नारायणं देवं पति मासद्य शोभना नारायणात्मजौ तस्यां बलोन्मादौव्यजायताम्
1,11,4,balasya tejaḥ putrastu unmādasya tu saṃśayaḥ tasyānye mānasāḥ putrā āsan vyomavicāriṇaḥ,बलस्य तेजः पुत्रस्तु उन्मादस्य तु संशयः तस्यान्ये मानसाः पुत्रा आसन् व्योमविचारिणः
1,11,5,ye vahanti vimānāni devānāṃ puṇyakarmaṇām merukalpe smṛte bhārye vidhāturdhātureva ca,ये वहन्ति विमानानि देवानां पुण्यकर्मणाम् मेरुकल्पे स्मृते भार्ये विधातुर्धातुरेव च
1,11,6,āyatirniyatiścaiva tayoḥ putrau dṛḍhavratau prāṇaścaiva mṛkaṇḍaśca brahmakośau sanātanau,आयतिर्नियतिश्चैव तयोः पुत्रौ दृढव्रतौ प्राणश्चैव मृकण्डश्च ब्रह्मकोशौ सनातनौ
1,11,7,manasvinyāṃ mṛkaṇḍasya mārkaṇḍeyo babhūva ha suto vedaśirāstasya dhūmrapatnyāmajāyata,मनस्विन्यां मृकण्डस्य मार्कण्डेयो बभूव ह सुतो वेदशिरास्तस्य धूम्रपत्न्यामजायत
1,11,8,pīvaryāṃ vedaśirasaḥ putrā vaśakarāḥ smṛtāḥ mārkaṇḍeyāḥ samākhyātā ṛṣayo vedapāragāḥ,पीवर्यां वेदशिरसः पुत्रा वशकराः स्मृताः मार्कण्डेयाः समाख्याता ऋषयो वेदपारगाः
1,11,9,prāṇasya puṇḍarīkāyāṃ dyutimānātmajo 'bhavat unnataścadyutimataḥ svanavātaśca tāvubhau,प्राणस्य पुण्डरीकायां द्युतिमानात्मजो ऽभवत् उन्नतश्चद्युतिमतः स्वनवातश्च तावुभौ
1,11,10,tayoḥ putrāśca pautrāśca bhārgavāṇāṃ parasparāt svāyaṃbhuventare 'tītā marīceḥ śṛṇuta prajāḥ,तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च भार्गवाणां परस्परात् स्वायंभुवेन्तरे ऽतीता मरीचेः शृणुत प्रजाः
1,11,11,patnī marīceḥ saṃbhūtirvijajñe hyātmasaṃbhaṃvam prajāpateḥ pūrṇamāsaṃ kanyāścemā nibodhata,पत्नी मरीचेः संभूतिर्विजज्ञे ह्यात्मसंभंवम् प्रजापतेः पूर्णमासं कन्याश्चेमा निबोधत
1,11,12,kṛṣirvṛṣṭistviṣā caiva tathā copacitiḥ śubhā pūrṇamāsaḥ sarasvatyāṃ putrau dvāvudapādayat,कृषिर्वृष्टिस्त्विषा चैव तथा चोपचितिः शुभा पूर्णमासः सरस्वत्यां पुत्रौ द्वावुदपादयत्
1,11,13,virajaṃ caiva dharmiṣṭhaṃ parvaśaṃ caiva tāvubhau virajasyātmajo vidvān sudhāmā nāma viśrutaḥ,विरजं चैव धर्मिष्ठं पर्वशं चैव तावुभौ विरजस्यात्मजो विद्वान् सुधामा नाम विश्रुतः
1,11,14,sudhāmā sa tu vairājaḥ prācīṃ diśamupā śritaḥ lokapālaḥ sa dharmātmā gaurīputraḥ pratāpavān,सुधामा स तु वैराजः प्राचीं दिशमुपा श्रितः लोकपालः स धर्मात्मा गौरीपुत्रः प्रतापवान्
1,11,15,parvaśaḥ parvagaṇanāṃ praviṣṭaḥ sa mahāyaśāḥ parvaśaḥ parvaśāyāṃ tu janayā māsa vai sutau,पर्वशः पर्वगणनां प्रविष्टः स महायशाः पर्वशः पर्वशायां तु जनया मास वै सुतौ
1,11,16,yajurdhāma ca dhīmantaṃ staṃbhakāśyapameva ca tayorgotrakarau putrau jātau saṃnyāsaniścitau,यजुर्धाम च धीमन्तं स्तंभकाश्यपमेव च तयोर्गोत्रकरौ पुत्रौ जातौ संन्यासनिश्चितौ
1,11,17,smṛtastvaṃ girasaḥ patnī jajñe sā hyātmasaṃbhavān putro kanyāścatasraśca puṇyāstā lokaviśrutāḥ,स्मृतस्त्वं गिरसः पत्नी जज्ञे सा ह्यात्मसंभवान् पुत्रो कन्याश्चतस्रश्च पुण्यास्ता लोकविश्रुताः
1,11,18,sinīvālī kuhūścaiva rākā cānumatistathā tathaiva bharatāgniṃ ca kīrtimantaṃ ca tāvubhau,सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा तथैव भरताग्निं च कीर्तिमन्तं च तावुभौ
1,11,19,agneḥ putraṃ ca parjanyaṃ sadvatī suṣuve tathā hiraṇyaromā parjanyo mārīcyāmudapadyata,अग्नेः पुत्रं च पर्जन्यं सद्वती सुषुवे तथा हिरण्यरोमा पर्जन्यो मारीच्यामुदपद्यत
1,11,20,ābhūtasaṃplavasthāyī lokapālaḥ sa vai smṛtaḥ yajñe kīrttimataścāpi dhenukā vītakalmaṣau,आभूतसंप्लवस्थायी लोकपालः स वै स्मृतः यज्ञे कीर्त्तिमतश्चापि धेनुका वीतकल्मषौ
1,11,21,cariṣṇuṃ dhṛtimantaṃ ca ubhāvaṅgirasāṃ varau tayoḥ putrāśca pautrāśca atītā vai sahasraśaḥ,चरिष्णुं धृतिमन्तं च उभावङ्गिरसां वरौ तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च अतीता वै सहस्रशः
1,11,22,anasūyā vijajñe vai pañcātreyānakalmaṣān kanyāṃ caiva śrutiṃ nāma mātā śaṅkhapadasya sā,अनसूया विजज्ञे वै पञ्चात्रेयानकल्मषान् कन्यां चैव श्रुतिं नाम माता शङ्खपदस्य सा
1,11,23,kardasasya tu patnī sā paulahasya prajāpateḥ satyanetraśca havyaśca āpo mūrttiḥ śanaiścaraḥ,कर्दसस्य तु पत्नी सा पौलहस्य प्रजापतेः सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपो मूर्त्तिः शनैश्चरः
1,11,24,somaśca pañcamasteṣāmāsītsvāyaṃbhuventare yāmadevaissahātītāḥ pañcātreyāḥ prakīrttitāḥ,सोमश्च पञ्चमस्तेषामासीत्स्वायंभुवेन्तरे यामदेवैस्सहातीताः पञ्चात्रेयाः प्रकीर्त्तिताः
1,11,25,teṣāṃ putrāśca pautrāśca ātreyāṇāṃ mahātmanām svāyaṃbhuve 'ntare 'tītāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ,तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च आत्रेयाणां महात्मनाम् स्वायंभुवे ऽन्तरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः
1,11,26,prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ dānā gnistatsuto 'bhavat pūrvajanmani so 'gastyaḥ smṛtaḥ svāyaṃbhuve 'ntare,प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दाना ग्निस्तत्सुतो ऽभवत् पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे
1,11,27,madhyamo devabāhuśca atrināmā ca te trayaḥ svamā yavīyasī teṣāṃ sadvatī nāma viśrutā,मध्यमो देवबाहुश्च अत्रिनामा च ते त्रयः स्वमा यवीयसी तेषां सद्वती नाम विश्रुता
1,11,28,parjanyajananī śubhrā patnī cāgneḥ smṛtā śubhā paulastyasya ca brahmarṣeḥ prītiputrasya dhīmataḥ,पर्जन्यजननी शुभ्रा पत्नी चाग्नेः स्मृता शुभा पौलस्त्यस्य च ब्रह्मर्षेः प्रीतिपुत्रस्य धीमतः
1,11,29,dānācca suṣuve patnī sujaṅghī caṃ bahūnsutān paulastyā iti vikhyātāḥ smṛtāḥ svāyaṃbhuve 'ntare,दानाच्च सुषुवे पत्नी सुजङ्घी चं बहून्सुतान् पौलस्त्या इति विख्याताः स्मृताः स्वायंभुवे ऽन्तरे
1,11,30,kṣamā tu suṣuve putrānpulastyasya prajāpateḥ tretāgnivarcasaḥ sarve yeṣāṃ kīrttiḥ pratiṣṭhitā,क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलस्त्यस्य प्रजापतेः त्रेताग्निवर्चसः सर्वे येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता
1,11,31,kardamaścorvarīvāṃśca sahiṣṇuśceti te trayaḥ ṛṣiḥ kanakapīṭhaśca śubhā kanyā ca pīvarī,कर्दमश्चोर्वरीवांश्च सहिष्णुश्चेति ते त्रयः ऋषिः कनकपीठश्च शुभा कन्या च पीवरी
1,11,32,kardamasya śrutiḥ patnī ātreyyajanayatsvayam putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma kanyāṃ kāmyāṃ tathaiva ca,कर्दमस्य श्रुतिः पत्नी आत्रेय्यजनयत्स्वयम् पुत्रं शङ्खपदं नाम कन्यां काम्यां तथैव च
1,11,33,sa vai śaṅkhapadaḥ śrīmāṃllokapālaḥ prajāpatiḥ dakṣiṇasyāṃ diśi rataḥ kāmyā dattā priyavrate,स वै शङ्खपदः श्रीमांल्लोकपालः प्रजापतिः दक्षिणस्यां दिशि रतः काम्या दत्ता प्रियव्रते
1,11,34,kāmyā priyavratāllebhe svāyaṃbhuvasamānsutān daśa kanyādvayaṃ caiva yaiḥ kṣatraṃ sampravarttitam,काम्या प्रियव्रताल्लेभे स्वायंभुवसमान्सुतान् दश कन्याद्वयं चैव यैः क्षत्रं सम्प्रवर्त्तितम्
1,11,35,putraṃ kanakapīṭhasya sahiṣṇuṃ nāma viśrutam yaśodharā vijajñe vai kāmadevaṃ sumadhyāmā,पुत्रं कनकपीठस्य सहिष्णुं नाम विश्रुतम् यशोधरा विजज्ञे वै कामदेवं सुमध्यामा
1,11,36,kratoḥ kratusamānpu trān vijajñe saṃnatiḥ śubhān teṣāṃ na bhāryā putro vā sarve te urddharetasaḥ,क्रतोः क्रतुसमान्पु त्रान् विजज्ञे संनतिः शुभान् तेषां न भार्या पुत्रो वा सर्वे ते उर्द्धरेतसः
1,11,37,tāni ṣaṣṭisahasrāṇi vālakhilyā iti śrutāḥ aruṇasyāgrato yānti parivārya divākaram,तानि षष्टिसहस्राणि वालखिल्या इति श्रुताः अरुणस्याग्रतो यान्ति परिवार्य दिवाकरम्
1,11,38,ābhūtasaṃplavātsarvepataṅgasahacāriṇaḥ svasārau tadyavīyasyau puṇyā satyavatī cate,आभूतसंप्लवात्सर्वेपतङ्गसहचारिणः स्वसारौ तद्यवीयस्यौ पुण्या सत्यवती चते
1,11,39,parvaśasya snuve te vai pūrṇamāsa sutasya tu ūrjāyāṃ tu vasiṣṭhasya vāsiṣṭhāḥ sapta jajñire,पर्वशस्य स्नुवे ते वै पूर्णमास सुतस्य तु ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य वासिष्ठाः सप्त जज्ञिरे
1,11,40,jyāyasī ca sutā teṣāṃ puṇḍarīkā sumadhyamā jananī sā dyutimataḥ prāṇasya mahiṣī priyāḥ,ज्यायसी च सुता तेषां पुण्डरीका सुमध्यमा जननी सा द्युतिमतः प्राणस्य महिषी प्रियाः
1,11,41,tasyāstu ye yavīyāṃso vāsiṣṭhāḥ sapta viśrutāḥ rakṣo garttorddhabā huśca savanaḥ pavanaśca yaḥ,तस्यास्तु ये यवीयांसो वासिष्ठाः सप्त विश्रुताः रक्षो गर्त्तोर्द्धबा हुश्च सवनः पवनश्च यः
1,11,42,sutapāḥ saṃkurityete sarve saptarṣayaḥ samṛtāḥ ratno varāṅgyajanayanmārkaṇḍeyī yaśasvinī,सुतपाः संकुरित्येते सर्वे सप्तर्षयः समृताः रत्नो वराङ्ग्यजनयन्मार्कण्डेयी यशस्विनी
1,11,43,pratīcyāṃ diśi rājānaṃ ketumantaṃ prajāpatim gotrāṇi nāmabhisteṣāṃ vāsiṣṭhānāṃ mahātmanām,प्रतीच्यां दिशि राजानं केतुमन्तं प्रजापतिम् गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम्
1,11,44,svāyaṃbhuve 'ntaretītānyagnestu śṛṇuta prajāḥ ityeṣa ṛṣisargastu sānubandhaḥ prakīrttitaḥ,स्वायंभुवे ऽन्तरेतीतान्यग्नेस्तु शृणुत प्रजाः इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबन्धः प्रकीर्त्तितः
1,12,1,vistareṇānupūrvyācca agnervakṣyāmyataḥ param iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde ṛṣisargavarṇanaṃ nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca yo 'sāvagne rabhimānī smṛtaḥ svāyaṃbhuve 'ntare brahmaṇo mānasaḥ putrastasmātsvāhā vyajāyata,विस्तरेणानुपूर्व्याच्च अग्नेर्वक्ष्याम्यतः परम् इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऋषिसर्गवर्णनं नामैकादशो ऽध्यायः सूत उवाच यो ऽसावग्ने रभिमानी स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजायत
1,12,2,pāvakaṃ pavamānaṃ ca śuciragniśca yaḥ smṛtaḥ nirmathyaḥ pavamānastu vaidyutaḥ pāvakaḥ smṛtaḥ,पावकं पवमानं च शुचिरग्निश्च यः स्मृतः निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः
1,12,3,śuciḥ saurastu vijñeyaḥ svāhāputrāstu te trayaḥ nirmathyaḥ pavamānastu śuciḥ saurastu yaḥ smṛtaḥ,शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्तु ते त्रयः निर्मथ्यः पवमानस्तु शुचिः सौरस्तु यः स्मृतः
1,12,4,abyonirvaidyutaścaiva teṣāṃ sthānāni tāni vai pavamānātmajaścaiva kavyavāhana ucyate,अब्योनिर्वैद्युतश्चैव तेषां स्थानानि तानि वै पवमानात्मजश्चैव कव्यवाहन उच्यते
1,12,5,pāvakiḥ saharakṣastu havyavāhaḥ śuceḥ sutaḥ devānāṃ havyavāho 'gniḥ pitṝṇāṃ kavyavāhanaḥ,पावकिः सहरक्षस्तु हव्यवाहः शुचेः सुतः देवानां हव्यवाहो ऽग्निः पितॄणां कव्यवाहनः
1,12,6,saha rakṣo 'surāṇāṃ tu trayāṇāṃ tu trayo 'gnayaḥ eteṣāṃ putrapautrāstu catvāriṃśanna vaiva tu,सह रक्षो ऽसुराणां तु त्रयाणां तु त्रयो ऽग्नयः एतेषां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशन्न वैव तु
1,12,7,vakṣyāmi nāmabhisteṣāṃ pravibhāgaṃ pṛthakpṛthak viśrupto laukiko 'gnistu prathamo brahmaṇaḥ sutaḥ,वक्ष्यामि नामभिस्तेषां प्रविभागं पृथक्पृथक् विश्रुप्तो लौकिको ऽग्निस्तु प्रथमो ब्रह्मणः सुतः
1,12,8,brahmo dattāgnisa tputro bharato nāma viśrutaḥ vaiśvānaraḥ sutastasya vahan havyaṃ samāḥ śatam,ब्रह्मो दत्ताग्निस त्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः वैश्वानरः सुतस्तस्य वहन् हव्यं समाः शतम्
1,12,9,saṃbhṛto 'tharvaṇā pūrvamedhitiḥ puṣkarodadhau sotharvā laukiko 'gnistu darpahātharvaṇaḥ smṛtaḥ,संभृतो ऽथर्वणा पूर्वमेधितिः पुष्करोदधौ सोथर्वा लौकिको ऽग्निस्तु दर्पहाथर्वणः स्मृतः
1,12,10,atharvā tu bhṛgurjajñe hyagnirātharvaṇaḥ smṛtaḥ tasmātsa laukiko 'gnistu dadhyaṅṅātharvaṇo mataḥ,अथर्वा तु भृगुर्जज्ञे ह्यग्निराथर्वणः स्मृतः तस्मात्स लौकिको ऽग्निस्तु दध्यङ्ङाथर्वणो मतः
1,12,11,ātharvaḥ pavamānastu nirmathyaḥ kavibhiḥ smṛtaḥ sa jñeyo gārhapatyo 'gnistasya putradvayaṃ smṛtam,आथर्वः पवमानस्तु निर्मथ्यः कविभिः स्मृतः स ज्ञेयो गार्हपत्यो ऽग्निस्तस्य पुत्रद्वयं स्मृतम्
1,12,12,śaṃsyastvāha vanīyo 'gneḥ smṛto yo havyavāhanaḥ dvitīyastu sutaḥ proktaḥ śuko 'gniryaḥ praṇīyate,शंस्यस्त्वाह वनीयो ऽग्नेः स्मृतो यो हव्यवाहनः द्वितीयस्तु सुतः प्रोक्तः शुको ऽग्निर्यः प्रणीयते
1,12,13,tathā savyāpasavyau ca śaṃsyasyāgneḥ sutāvubhau śaṃsyastu ṣoḍaśa nadīścakame havyavāhanaḥ,तथा सव्यापसव्यौ च शंस्यस्याग्नेः सुतावुभौ शंस्यस्तु षोडश नदीश्चकमे हव्यवाहनः
1,12,14,yo sāvāhavanīyo 'gnirabhimānī dvijaiḥ smṛtaḥ kāverīṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca narmadāṃ yamunāṃ tathā,यो सावाहवनीयो ऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः कावेरीं कृष्णवेणां च नर्मदां यमुनां तथा
1,12,15,godāvarīṃ vitastāṃ ca candrabhāgāmirāvatīm vipāśāṃ kauśikīñcaiva śatadrūṃ sarayūṃ tathā,गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम् विपाशां कौशिकीञ्चैव शतद्रूं सरयूं तथा
1,12,16,sītāṃ sarasvatīṃ caiva hrādinīṃ pāvanīntathā tāsu ṣoḍaśadhāmānaṃ pravibhajya pṛthakpṛthak,सीतां सरस्वतीं चैव ह्रादिनीं पावनीन्तथा तासु षोडशधामानं प्रविभज्य पृथक्पृथक्
1,12,17,ātmānaṃ vyadadhāttāsu dhiṣṇīṣvatha babhūva saḥ kṛttikācāriṇī dhiṣṇī jajñire tāśca dhiṣṇayaḥ,आत्मानं व्यदधात्तासु धिष्णीष्वथ बभूव सः कृत्तिकाचारिणी धिष्णी जज्ञिरे ताश्च धिष्णयः
1,12,18,dhiṣṇīṣu jajñire yasmād dhiṣṇayastena kīrttitāḥ ityete vai nadīputrā dhiṣṇīṣvevaṃ vijajñire,धिष्णीषु जज्ञिरे यस्माद् धिष्णयस्तेन कीर्त्तिताः इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्णीष्वेवं विजज्ञिरे
1,12,19,teṣāṃ viharaṇīyā ye upastheyāśca ye 'gnayaḥ tāñśṛṇudhvaṃ samāsena kīrtyamānānyathātatham,तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च ये ऽग्नयः ताञ्शृणुध्वं समासेन कीर्त्यमानान्यथातथम्
1,12,20,vibhuḥ pravāhaṇo gnīdhrastatrasthā dhiṣṇayo 'pare vidhīyante yathāsthānaṃ sūtyāhe savane kramāt,विभुः प्रवाहणो ग्नीध्रस्तत्रस्था धिष्णयो ऽपरे विधीयन्ते यथास्थानं सूत्याहे सवने क्रमात्
1,12,21,anuddeśya nivāsyānāmagnīnāṃ śṛṇuta kramam samrāḍagni kṛśānuryo dvitīyoṃ'taravedikaḥ,अनुद्देश्य निवास्यानामग्नीनां शृणुत क्रमम् सम्राडग्नि कृशानुर्यो द्वितीयोंऽतरवेदिकः
1,12,22,samrāḍagnamukhānaṣṭau upatiṣṭhanti tān dvijān pariṣatpavamānastu dvitīya so 'nudiśyate,सम्राडग्नमुखानष्टौ उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् परिषत्पवमानस्तु द्वितीय सो ऽनुदिश्यते
1,12,23,pratalkānyo nabhonāma catvaresau vibhāvyate havyastato hyasaṃmṛṣṭaḥ śāmitre 'gnau vibhāvyate,प्रतल्कान्यो नभोनाम चत्वरेसौ विभाव्यते हव्यस्ततो ह्यसंमृष्टः शामित्रे ऽग्नौ विभाव्यते
1,12,24,ṛtudhāmā ca sujyotirauduṃbaryaḥ prakīrtyate viśvavyacāḥ samudro 'gnirbrahmasthāne sa kīrtyate,ऋतुधामा च सुज्योतिरौदुंबर्यः प्रकीर्त्यते विश्वव्यचाः समुद्रो ऽग्निर्ब्रह्मस्थाने स कीर्त्यते
1,12,25,brahmajyotirvasurdhāmā brahmasthāne sa ucyate acaukapādupastho yaḥ sa vai śālāsukhīyakaḥ,ब्रह्मज्योतिर्वसुर्धामा ब्रह्मस्थाने स उच्यते अचौकपादुपस्थो यः स वै शालासुखीयकः
1,12,26,anuheśyo hyahirbudhnyo so 'grirgṛhapatiḥ smṛtaḥ śaṃsyasyaite sutāḥ sarve upastheyā dvijaiḥ smṛtāḥ,अनुहेश्यो ह्यहिर्बुध्न्यो सो ऽग्रिर्गृहपतिः स्मृतः शंस्यस्यैते सुताः सर्वे उपस्थेया द्विजैः स्मृताः
1,12,27,tato viharaṇīyāṃśca vakṣyāmyaṣṭau ca tatsutān vibhuḥ pravāhaṇo 'gnīdhrasteṣāṃ dhiṣṇyastathā pare,ततो विहरणीयांश्च वक्ष्याम्यष्टौ च तत्सुतान् विभुः प्रवाहणो ऽग्नीध्रस्तेषां धिष्ण्यस्तथा परे
1,12,28,vidhīyante yathāsthānaṃ sautye 'hni savane kramāt hotrīyastu smṛte hyagnirvahniryo havyavāhanaḥ,विधीयन्ते यथास्थानं सौत्ये ऽह्नि सवने क्रमात् होत्रीयस्तु स्मृते ह्यग्निर्वह्निर्यो हव्यवाहनः
1,12,29,praśānto 'gniḥ pracetāstu dvitīyaścātra nāmakaḥ tato 'gnirvaiśvadevastu brāhmaṇācchaṃsirucyate,प्रशान्तो ऽग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयश्चात्र नामकः ततो ऽग्निर्वैश्वदेवस्तु ब्राह्मणाच्छंसिरुच्यते
1,12,30,uśigagniḥ kaviryastu poto 'gniḥ sa vibhāvyate āvāriragnirvābhārirvaiṣṭhīyaḥ sa vibhāvyate,उशिगग्निः कविर्यस्तु पोतो ऽग्निः स विभाव्यते आवारिरग्निर्वाभारिर्वैष्ठीयः स विभाव्यते
1,12,31,avasphūrjo vivasvāṃstu āsthāṃścaiva sa ucyate aṣṭamaḥ sudhyuragniryomārjālīyaḥ sa ucyante,अवस्फूर्जो विवस्वांस्तु आस्थांश्चैव स उच्यते अष्टमः सुध्युरग्निर्योमार्जालीयः स उच्यन्ते
1,12,32,dhiṣṇyāvāharaṇā hyete sautyehnījyanta vai dvijaiḥ apāṃ yoniḥ smṛto 'sau sa hyapsunāmā vibhāvyate,धिष्ण्यावाहरणा ह्येते सौत्येह्नीज्यन्त वै द्विजैः अपां योनिः स्मृतो ऽसौ स ह्यप्सुनामा विभाव्यते
1,12,33,tato yaḥ pāvako nāmnā abjo yo garbha ucyate agniḥ so 'vabhṛthe jñeyo varuṇena sahejyate,ततो यः पावको नाम्ना अब्जो यो गर्भ उच्यते अग्निः सो ऽवभृथे ज्ञेयो वरुणेन सहेज्यते
1,12,34,tdṛcchayastatsuto hyagnirjaṭhare yo nṛṇāṃ pacan mṛtyumāñ jāṭharasyāgnervidvānāgniḥ sutaḥ smṛtaḥ,त्दृच्छयस्तत्सुतो ह्यग्निर्जठरे यो नृणां पचन् मृत्युमाञ् जाठरस्याग्नेर्विद्वानाग्निः सुतः स्मृतः
1,12,35,parasparotthitaḥ so 'gnirbhūtānīha vinirdahet putrastvagnermanyumato ghoraḥ saṃvartakaḥ smṛtaḥ,परस्परोत्थितः सो ऽग्निर्भूतानीह विनिर्दहेत् पुत्रस्त्वग्नेर्मन्युमतो घोरः संवर्तकः स्मृतः
1,12,36,pibannavaḥ sa vasati samudre vaḍavāmukhaḥ samudravāsinaḥ putraḥ sāharakṣo vibhāvyate,पिबन्नवः स वसति समुद्रे वडवामुखः समुद्रवासिनः पुत्रः साहरक्षो विभाव्यते
1,12,37,saharakṣasutaḥ kṣāmo gṛhāṇāṃ dahate nṛṇām kravyādagniḥ sutastasya puruṣānatti yo mṛtān,सहरक्षसुतः क्षामो गृहाणां दहते नृणाम् क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषानत्ति यो मृतान्
1,12,38,ityete pāvakasyāgneḥ putrā eva prakīrttitāḥ tataḥ śucistu vai sauro gandharvairāyurāhutaḥ,इत्येते पावकस्याग्नेः पुत्रा एव प्रकीर्त्तिताः ततः शुचिस्तु वै सौरो गन्धर्वैरायुराहुतः
1,12,39,mathito yastvaraṇyāṃ ca so 'gniragniṃ samindhati āyurnāmnā tu bhagavānasau yastu praṇīyate,मथितो यस्त्वरण्यां च सो ऽग्निरग्निं समिन्धति आयुर्नाम्ना तु भगवानसौ यस्तु प्रणीयते
1,12,40,āyuṣo mahiṣaḥ putraḥ sahaso nāma tatsutaḥ pākayajñeṣvabhīmānī sognistu sahasaḥ smṛtaḥ,आयुषो महिषः पुत्रः सहसो नाम तत्सुतः पाकयज्ञेष्वभीमानी सोग्निस्तु सहसः स्मृतः
1,12,41,putraśca sahasasyāgneradbhutaḥ sa mahāyaśāḥ vividhiścādbhutasyāpi putro 'gnestumāhānsmṛtaḥ,पुत्रश्च सहसस्याग्नेरद्भुतः स महायशाः विविधिश्चाद्भुतस्यापि पुत्रो ऽग्नेस्तुमाहान्स्मृतः
1,12,42,prāyaścitteṣvabhīmānī hutaṃ bhuṅkte haviḥ sadā vividhestu suto hyarkka stasya cāgneḥ sutā ime,प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हुतं भुङ्क्ते हविः सदा विविधेस्तु सुतो ह्यर्क्क स्तस्य चाग्नेः सुता इमे
1,12,43,anīkavān vājasṛk ca rakṣohā caṣṭikṛttathā surabhirvasurannādo praviṣṭo yaḥ sa rukamarāṭ,अनीकवान् वाजसृक् च रक्षोहा चष्टिकृत्तथा सुरभिर्वसुरन्नादो प्रविष्टो यः स रुकमराट्
1,12,44,śuceragneḥ prajā hyeṣā vahnayaśca caturddaśa ityete cāgnayaḥ proktāḥ praṇīyantedhvareṣu vai,शुचेरग्नेः प्रजा ह्येषा वह्नयश्च चतुर्द्दश इत्येते चाग्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्तेध्वरेषु वै
1,12,45,ādisarge vyatītā vai yāmaiḥ saha surottamaiḥ svāyaṃbhuve 'ntare pūrvamagnayastebhimāninaḥ,आदिसर्गे व्यतीता वै यामैः सह सुरोत्तमैः स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमग्नयस्तेभिमानिनः
1,12,46,ete viharaṇīyeṣu cetanācetaneṣu vai sthānābhimānino loke prāgāsanhavyavāhanāḥ,एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेषु वै स्थानाभिमानिनो लोके प्रागासन्हव्यवाहनाः
1,12,47,kāmyanai mittikā yajñeṣvete karmasvavasthitāḥ pūrvamanvataṃre 'tītāḥ śukairyāgaiśca taiḥ saha,काम्यनै मित्तिका यज्ञेष्वेते कर्मस्ववस्थिताः पूर्वमन्वतंरे ऽतीताः शुकैर्यागैश्च तैः सह
1,12,48,devairmahātmabhiḥ puṇyaiḥ prathamasyāntare manoḥ ityetāni majoktāni sthānāni sthāninaśca ha,देवैर्महात्मभिः पुण्यैः प्रथमस्यान्तरे मनोः इत्येतानि मजोक्तानि स्थानानि स्थानिनश्च ह
1,12,49,taireva tu prasaṃkhyātamatītānāgateṣviha sanvantareṣu sarveṣu lakṣaṇaṃ jātavedasām,तैरेव तु प्रसंख्यातमतीतानागतेष्विह सन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्
1,12,50,sarve tapasvino hyete sarve brahmabhṛtastathā prajānāṃ patayaḥ sarve jyotiṣmantaśca te smṛtāḥ,सर्वे तपस्विनो ह्येते सर्वे ब्रह्मभृतस्तथा प्रजानां पतयः सर्वे ज्योतिष्मन्तश्च ते स्मृताः
1,12,51,svārociṣādiṣu jñeyāḥ sāvarṇyaṃ teṣu saptasu manvantareṣu sarveṣu nāmarūpaprayojanaiḥ,स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सावर्ण्यं तेषु सप्तसु मन्वन्तरेषु सर्वेषु नामरूपप्रयोजनैः
1,12,52,varttante varttamānaiśca yāmaidevaiḥ sahāgnayaḥ anāgataiḥ suraiḥ sārddhaṃ vartsyante 'nāgatāgnayaḥ,वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च यामैदेवैः सहाग्नयः अनागतैः सुरैः सार्द्धं वर्त्स्यन्ते ऽनागताग्नयः
1,12,53,ityeṣa nicayo 'gnīnāmanukrānto yathākramam vistareṇānupurvyā ca pitṝṇāṃ vakṣyate punaḥ,इत्येष निचयो ऽग्नीनामनुक्रान्तो यथाक्रमम् विस्तरेणानुपुर्व्या च पितॄणां वक्ष्यते पुनः
1,13,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde agninicayo nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ suta uvāca brahmaṇaḥ sṛjataḥ putrān pūrvaṃ svāyaṃbhuveṃ'tare gātrebhyo jajñire tasya manuṣyāsuradevatāḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अग्निनिचयो नाम द्वादशो ऽध्यायः सुत उवाच ब्रह्मणः सृजतः पुत्रान् पूर्वं स्वायंभुवेंऽतरे गात्रेभ्यो जज्ञिरे तस्य मनुष्यासुरदेवताः
1,13,2,pitṛvanmanyamānāstaṃ jajñire pitaro 'pi ca teṣāṃ nisargaḥ prāguktaḥ samāsācchruyatāṃ punaḥ,पितृवन्मन्यमानास्तं जज्ञिरे पितरो ऽपि च तेषां निसर्गः प्रागुक्तः समासाच्छ्रुयतां पुनः
1,13,3,devāsuramanuṣyāṃśca sṛṣṭvā brahmābhyamanyata pitṛvanmanyamānā vai jajñire 'syopapakṣataḥ,देवासुरमनुष्यांश्च सृष्ट्वा ब्रह्माभ्यमन्यत पितृवन्मन्यमाना वै जज्ञिरे ऽस्योपपक्षतः
1,13,4,madhvādayaḥ ṣaḍṛtavaḥ pitṝṃstānparicakṣate ṛtavaḥ pitaro devā ityeṣā vaidikī śrutiḥ,मध्वादयः षडृतवः पितॄंस्तान्परिचक्षते ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
1,13,5,manvantareṣu sarveṣu hyatītānāgateṣu vai ete svāyaṃbhuve pūrvamutpannāścāntare śubhe,मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेषु वै एते स्वायंभुवे पूर्वमुत्पन्नाश्चान्तरे शुभे
1,13,6,agniṣvāttā smṛtā nāmnā tathā barhiṣadaśca vai ayajvānastathā teṣāmāsanye gṛhamedhinaḥ,अग्निष्वात्ता स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै अयज्वानस्तथा तेषामासन्ये गृहमेधिनः
1,13,7,agniṣvāttā smṛtāste vai pitaro nāhitāgnayaḥ yajvānasteṣu ye tvāsanpitaraḥ somapīthinaḥ,अग्निष्वात्ता स्मृतास्ते वै पितरो नाहिताग्नयः यज्वानस्तेषु ये त्वासन्पितरः सोमपीथिनः
1,13,8,smṛtā barhiṣadaste vai pitara stvagnihotriṇaḥ ṛtavaḥ pitaro devāḥ śāstre 'sminniścayaṃ gatāḥ,स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितर स्त्वग्निहोत्रिणः ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रे ऽस्मिन्निश्चयं गताः
1,13,9,madhumādhavau rasau jñeyau śuciśukrau ca śuṣmiṇau nabhāścaiva nabhasyaśca jīvāvetāpudātdṛtau,मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ च शुष्मिणौ नभाश्चैव नभस्यश्च जीवावेतापुदात्दृतौ
1,13,10,iṣaścaiva tathorjaśca svadhāvantāvṛdātdṛtau sahaścaiva sahasyaśca ghorāvetāpudātdṛtau,इषश्चैव तथोर्जश्च स्वधावन्तावृदात्दृतौ सहश्चैव सहस्यश्च घोरावेतापुदात्दृतौ
1,13,11,tapāścaiva tapasyaśca manyumantau tu śaiśirau kālāvasthāsu ṣaṭsvete māsākhyā vai vyavasthitāḥ,तपाश्चैव तपस्यश्च मन्युमन्तौ तु शैशिरौ कालावस्थासु षट्स्वेते मासाख्या वै व्यवस्थिताः
1,13,12,ime ca ṛtavaḥ proktāścetanācetaneṣu vai ṛtavo brahmaṇaḥ putrā vijñeyāste 'bhimāninaḥ,इमे च ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनेषु वै ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्ते ऽभिमानिनः
1,13,13,māsārddhamāsasthāneṣu sthāninau ṛtavo matāḥ sthānānāṃ vyatirekeṇa jñeyāḥ sthānāgimāninaḥ,मासार्द्धमासस्थानेषु स्थानिनौ ऋतवो मताः स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानागिमानिनः
1,13,14,ahorātrāṇi māsāśca ṛtavaścāyanāni ca saṃvatsarāśca sthānāni kāmākhyā hyabhimāninām,अहोरात्राणि मासाश्च ऋतवश्चायनानि च संवत्सराश्च स्थानानि कामाख्या ह्यभिमानिनाम्
1,13,15,eteṣu sthānino ye tu kālāvasthā vyavasthitāḥ tatsatattvāstadātmānastānvakṣyāmi nibodhata,एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्था व्यवस्थिताः तत्सतत्त्वास्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत
1,13,16,pārvaṇyasti thayaḥ saṃdhyāḥ pakṣā māsārddhasaṃmitāḥ nimeṣāśca kalāḥ kaṣṭhā muhurttā divasāḥ kṣayāḥ,पार्वण्यस्ति थयः संध्याः पक्षा मासार्द्धसंमिताः निमेषाश्च कलाः कष्ठा मुहुर्त्ता दिवसाः क्षयाः
1,13,17,dvāvarddhamāsau māsastu dvau māsāvṛ turucyate ṛtutrayaṃ cāpyayanaṃ dve 'yane dakṣiṇottare,द्वावर्द्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृ तुरुच्यते ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे
1,13,18,saṃvatsaraḥ sametaśca sthānānyetāni sthāninām ṛtavastu nimeḥ putrā vijñeyāste tathaiva ṣaṭ,संवत्सरः समेतश्च स्थानान्येतानि स्थानिनाम् ऋतवस्तु निमेः पुत्रा विज्ञेयास्ते तथैव षट्
1,13,19,ṛtuputrāḥ smṛtāḥ pañca prajāḥ svārtavalakṣaṇāḥ yasmāccaivārttavebhyastu jāyante sthāṇu jaṅgamāḥ,ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजाः स्वार्तवलक्षणाः यस्माच्चैवार्त्तवेभ्यस्तु जायन्ते स्थाणु जङ्गमाः
1,13,20,ārtavāḥ pitarastasmādṛtavaśca pitāmahāḥ sametāstu prasūyante prajāścaiva prajāpateḥ,आर्तवाः पितरस्तस्मादृतवश्च पितामहाः समेतास्तु प्रसूयन्ते प्रजाश्चैव प्रजापतेः
1,13,21,tasmātsmṛtaḥ prajānāṃ vai vatsaraḥ prapitāmahaḥ sthāneṣu sthānino hyete sthānātmānaḥ prakīrttitāḥ,तस्मात्स्मृतः प्रजानां वै वत्सरः प्रपितामहः स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्त्तिताः
1,13,22,tadākhyāstatsasattvāśca tadātmānaśca te smṛtāḥ prajāpatiḥ smṛto yastu sa tu saṃvatsaro mataḥ,तदाख्यास्तत्ससत्त्वाश्च तदात्मानश्च ते स्मृताः प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः
1,13,23,saṃvatsarasuto hyagni ṛta ityucyate budhaiḥ ṛtāttu ṛtavo yasmājjajñire ṛtavastataḥ,संवत्सरसुतो ह्यग्नि ऋत इत्युच्यते बुधैः ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः
1,13,24,māsāḥ ṣaḍartavo jñeyāsteṣāṃ pañcartavāḥ smṛtāḥ dvipadāṃ catuṣpadāṃ caiva pakṣiṇāṃ sarvatāmapi,मासाः षडर्तवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चर्तवाः स्मृताः द्विपदां चतुष्पदां चैव पक्षिणां सर्वतामपि
1,13,25,sthāvarāṇāṃ ca pañcānāṃ puṣpaṃ kālārttavaṃ smṛtam ṛtutvamārtavatvaṃ ca pitṛtvaṃ ca prakīrttitam,स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम् ऋतुत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्त्तितम्
1,13,26,ityete pitaro jñeyā ṛtavaścārtavāśca ye sarvabhūtāni tebhyo yadṛtukālādvijajñire,इत्येते पितरो ज्ञेया ऋतवश्चार्तवाश्च ये सर्वभूतानि तेभ्यो यदृतुकालाद्विजज्ञिरे
1,13,27,tasmādete hi pitara ārtavā iti naḥ śrutam manvantareṣviha tvete sthitāḥ kālabhimāninaḥ,तस्मादेते हि पितर आर्तवा इति नः श्रुतम् मन्वन्तरेष्विह त्वेते स्थिताः कालभिमानिनः
1,13,28,kāryakāraṇayuktāstu e śvaryādvyāpya saṃsthitāḥ sthānābhimānino hyete tiṣṭhantīha prasaṃgamāt,कार्यकारणयुक्तास्तु ए श्वर्याद्व्याप्य संस्थिताः स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंगमात्
1,13,29,agniṣvāttā barhiṣadaḥ pitaro vividhāḥ punaḥ jajñe svadhāpitṛbhyastu dve kanye lokaviśrute,अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो विविधाः पुनः जज्ञे स्वधापितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते
1,13,30,menā ca dhāraṇī caiva yābhyāṃ dhatamidaṃ jagat te ubhe brahmavādinyau yoginyau caiva te ubhe,मेना च धारणी चैव याभ्यां धतमिदं जगत् ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे
1,13,31,pitaraste nije kanye dharmārthaṃ pradaduḥ śubhe agniṣvāttāstu ye proktāsteṣāṃ menā tu mānasī,पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थं प्रददुः शुभे अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी
1,13,32,dhāraṇī mānasī caiva kanyā barhiṣadāṃ smṛtā merostāṃ dhāraṇīṃ nāma patnyarthaṃ vā sṛjan ghubhām,धारणी मानसी चैव कन्या बर्हिषदां स्मृता मेरोस्तां धारणीं नाम पत्न्यर्थं वा सृजन् घुभाम्
1,13,33,pitaraste barhiṣadaḥ smṛtā ye somapāyinaḥ agniṣvāttāstu tāṃ menā patnī himavate daduḥ,पितरस्ते बर्हिषदः स्मृता ये सोमपायिनः अग्निष्वात्तास्तु तां मेना पत्नी हिमवते ददुः
1,13,34,upahūtā smṛtā ye vai taddauhitrānnibodhata menā himavataḥ patnī mainākaṃ sā vyajāyata,उपहूता स्मृता ये वै तद्दौहित्रान्निबोधत मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सा व्यजायत
1,13,35,gaṅgāṃ saridvarāṃ caiva patnī yā lavaṇodadheḥ mainākasyā tmajaḥ kraucaḥ kraiñcadvīpo yataḥ smṛtaḥ,गङ्गां सरिद्वरां चैव पत्नी या लवणोदधेः मैनाकस्या त्मजः क्रौचः क्रैञ्चद्वीपो यतः स्मृतः
1,13,36,merostu dhāraṇī patnī divyauṣadhisamanvitam mandaraṃ suṣuve putraṃ tisraḥ kanyāśca viśrutāḥ,मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः
1,13,37,velāṃ ca niyatiṃ caiva tṛtīyāṃ cāyatiṃ viduḥ dhātuścaivāyatiḥ patnī vidhāturniyatiḥ smṛtā,वेलां च नियतिं चैव तृतीयां चायतिं विदुः धातुश्चैवायतिः पत्नी विधातुर्नियतिः स्मृता
1,13,38,svāyaṃ bhuveṃ'tare pūrvaṃ yayorvai kīrttitāḥ prajāḥ suṣuve sāgarādvelā kanyāmekāmaninditām,स्वायं भुवेंऽतरे पूर्वं ययोर्वै कीर्त्तिताः प्रजाः सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम्
1,13,39,savarṇāṃ nāma sāmudrīṃ patnīṃ prācīnabarhiṣaḥ savarṇāyāṃ sutā jātā daśa prācīnabarhiṣaḥ,सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः सवर्णायां सुता जाता दश प्राचीनबर्हिषः
1,13,40,sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ teṣāṃ svāyaṃbhuvo dakṣaḥ putratvaṃ jagmi vānprabhuḥ,सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः तेषां स्वायंभुवो दक्षः पुत्रत्वं जग्मि वान्प्रभुः
1,13,41,trayaṃbakasyābhiśāpena cākṣuṣasyātare manoḥ etacchutvā tataḥ sūtamapṛcchacchāṃśapāyaniḥ,त्रयंबकस्याभिशापेन चाक्षुषस्यातरे मनोः एतच्छुत्वा ततः सूतमपृच्छच्छांशपायनिः
1,13,42,utpannaḥ sa kathaṃ dakṣo hyabhiśāpādbhavasya tu cākṣuṣasyāntare pūrvaṃ tannaḥ prabrūhi pṛcchatām,उत्पन्नः स कथं दक्षो ह्यभिशापाद्भवस्य तु चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्
1,13,43,ityuktaḥ kathayāmāsa sūto dakṣāśrayāṃ kathām śāṃśapāyanimāmantrya tryaṃbakācchāpakāraṇam,इत्युक्तः कथयामास सूतो दक्षाश्रयां कथाम् शांशपायनिमामन्त्र्य त्र्यंबकाच्छापकारणम्
1,13,44,sūta uvāca dakṣasyāsansutā hyaṣṭau kanyā yāḥ kīrttitā mayā svebhyo gṛhebhya ānāyya tāḥ pitābhyarcayadgṛhe,सूत उवाच दक्षस्यासन्सुता ह्यष्टौ कन्या याः कीर्त्तिता मया स्वेभ्यो गृहेभ्य आनाय्य ताः पिताभ्यर्चयद्गृहे
1,13,45,tatastvabhyarcitāḥ sarvā nyavasaṃstāḥ piturgṛhe tāsāṃ jyeṣṭhā satī nāma patnī yā tryaṃbakasya vai,ततस्त्वभ्यर्चिताः सर्वा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यंबकस्य वै
1,13,46,nājuhāvātmajāṃ tāṃ vai dakṣo rudramabhidviṣan akarotsaṃnatiṃ dakṣe na kadācinmaheśvaraḥ,नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् अकरोत्संनतिं दक्षे न कदाचिन्महेश्वरः
1,13,47,jāmātā śvaśure tasminsvabhāvāttejasi sthitaḥ tato jñātvā satī sarvāḥ nyavasaṃstāḥ piturgṛhe,जामाता श्वशुरे तस्मिन्स्वभावात्तेजसि स्थितः ततो ज्ञात्वा सती सर्वाः न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे
1,13,48,jagāma sāpyanāhūtā satī tatsva piturgṛham tābhyo hīnāṃ pitā cakre satyāḥ pūjāmasaṃmatām,जगाम साप्यनाहूता सती तत्स्व पितुर्गृहम् ताभ्यो हीनां पिता चक्रे सत्याः पूजामसंमताम्
1,13,49,tato 'bravītsā pitaraṃ devī krodhādamarṣitā yavīyasībhyo pyadhamāṃ pūjāṃ kṛtvā mama prabho,ततो ऽब्रवीत्सा पितरं देवी क्रोधादमर्षिता यवीयसीभ्यो प्यधमां पूजां कृत्वा मम प्रभो
1,13,50,asatkṛtya pitarmāṃ tvaṃ kṛtavānasi garhitam ahaṃ jyeṣṭhā variṣṭhā ca tvaṃ māṃ satkartumarha si,असत्कृत्य पितर्मां त्वं कृतवानसि गर्हितम् अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च त्वं मां सत्कर्तुमर्ह सि
1,13,51,evamukto 'bravīdenāṃ dakṣaḥ saṃraktalocanaḥ tvattaḥ śreṣṭhāvariṣṭhāśca pūjyā bālāḥ sutā mama,एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः संरक्तलोचनः त्वत्तः श्रेष्ठावरिष्ठाश्च पूज्या बालाः सुता मम
1,13,52,tāsāṃ caiva tu bhartāra ste me bahumātāḥ sati brahmiṣṭhāḥ sutapaskāśca mahāyogāḥ sudhārmikāḥ,तासां चैव तु भर्तार स्ते मे बहुमाताः सति ब्रह्मिष्ठाः सुतपस्काश्च महायोगाः सुधार्मिकाः
1,13,53,guṇaiścaivādhikāḥ ślāghyāḥ sarve te tryaṃbakātsati vasiṣṭho 'triḥ pulastyaśca hyaṅgirā pulahaḥ kratuḥ,गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यंबकात्सति वसिष्ठो ऽत्रिः पुलस्त्यश्च ह्यङ्गिरा पुलहः क्रतुः
1,13,54,bhṛgurmarīciśca tathā śraiṣṭhā jāmātaro mama yasmānmāṃ sparddhate śarvaḥ sadā caivāvamanyate,भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रैष्ठा जामातरो मम यस्मान्मां स्पर्द्धते शर्वः सदा चैवावमन्यते
1,13,55,tena tvāṃ na vibhūṣomi pratikūlo hi me bhavaḥ ityuktavāṃstadā dakṣaḥ saṃpramūḍhena cetasā,तेन त्वां न विभूषोमि प्रतिकूलो हि मे भवः इत्युक्तवांस्तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा
1,13,56,śāpārthamātmanaścaiva ye coktāḥ paramarṣayaḥ tathoktā pitaraṃ sā vai kruddhā devīdama bravīt,शापार्थमात्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्षयः तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवीदम ब्रवीत्
1,13,57,vāṅmanaḥ karmabhiryasmādaduṣṭāṃ māṃ vigarhase tasmāttyajāmyahamimaṃ dehaṃ tāta tavātmajam,वाङ्मनः कर्मभिर्यस्माददुष्टां मां विगर्हसे तस्मात्त्यजाम्यहमिमं देहं तात तवात्मजम्
1,13,58,tatastenāvamānena satī duḥkhādamarṣitā abravīdvacanaṃ devī namaskṛtya svayaṃbhuve,ततस्तेनावमानेन सती दुःखादमर्षिता अब्रवीद्वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयंभुवे
1,13,59,yatrāhamupapadye ca punardehena bhāsvatā tatrāpyahamasaṃbhūtā saṃbhūtā dhārmikādapi,यत्राहमुपपद्ये च पुनर्देहेन भास्वता तत्राप्यहमसंभूता संभूता धार्मिकादपि
1,13,60,gaccheyaṃ dharmapatnītvaṃ tryaṃbakasyaiva dhīmataḥ tatraivātha samāsīnā yuktātmānaṃ samādadhe,गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यंबकस्यैव धीमतः तत्रैवाथ समासीना युक्तात्मानं समादधे
1,13,61,dhārayāmāsa cāgneyīṃ dhāraṇāṃ manasātmanaḥ tata ātmasamuttho 'syā vāyunā samudīritaḥ sarvāgebhyo viniḥsṛtya vahnistāṃ bhasmasātkarot,धारयामास चाग्नेयीं धारणां मनसात्मनः तत आत्मसमुत्थो ऽस्या वायुना समुदीरितः सर्वागेभ्यो विनिःसृत्य वह्निस्तां भस्मसात्करोत्
1,13,62,tadupaśrutya nidhanaṃ satyā devo 'tha śūlabhṛt saṃvādaṃ ca tayorbuddhā yāthātathyena śaṅkaraḥ dakṣasya ca ṛṣīṇāṃ ca cukopa bhagavānprabhuḥ,तदुपश्रुत्य निधनं सत्या देवो ऽथ शूलभृत् संवादं च तयोर्बुद्धा याथातथ्येन शङ्करः दक्षस्य च ऋषीणां च चुकोप भगवान्प्रभुः
1,13,63,rudra uvāca sarveṣāmeva lokānāṃ bhūrlokastvādirucyate taṃ sadā dhārayiṣyāmi nideśātparameṣṭhinaḥ,रुद्र उवाच सर्वेषामेव लोकानां भूर्लोकस्त्वादिरुच्यते तं सदा धारयिष्यामि निदेशात्परमेष्ठिनः
1,13,64,asyāṃ kṣitau dhṛtā lokāḥ sarve tiṣṭhanti bhāsvarāḥ tānahaṃ dhārayā mīha satataṃ ca tadājñayā,अस्यां क्षितौ धृता लोकाः सर्वे तिष्ठन्ति भास्वराः तानहं धारया मीह सततं च तदाज्ञया
1,13,65,cāturvarṇyaṃ hi devānāṃ te cāpyekatra bhuñjate nāhaṃ taiḥ saha bhokṣaye vai tato dāsyanti te pṛthak,चातुर्वर्ण्यं हि देवानां ते चाप्येकत्र भुञ्जते नाहं तैः सह भोक्षये वै ततो दास्यन्ति ते पृथक्
1,13,66,yasmādavamatā dakṣa matkṛte 'nāgasā satī praśastāścetarāḥ sarvāḥ svasutā bhartṛbhiḥ saha,यस्मादवमता दक्ष मत्कृते ऽनागसा सती प्रशस्ताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह
1,13,67,tasmā dvaivasvate prāpte punarete maharṣayaḥ utpatsyante dvitīye vai mama yajña hyayonicāḥ,तस्मा द्वैवस्वते प्राप्ते पुनरेते महर्षयः उत्पत्स्यन्ते द्वितीये वै मम यज्ञ ह्ययोनिचाः
1,13,68,hute vai brahmaṇā śukre cākṣuṣasyātare manoḥ abhivyāhṛtya sarvāṃstān dakṣaṃ caivāśapatpunaḥ,हुते वै ब्रह्मणा शुक्रे चाक्षुषस्यातरे मनोः अभिव्याहृत्य सर्वांस्तान् दक्षं चैवाशपत्पुनः
1,13,69,bhavitā mānuṣo rājā cākṣuṣasya tvamanvaye prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraścaiva prace tasām,भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचे तसाम्
1,13,70,dakṣa eveha nāmnā tu māriṣāyāṃ janiṣyasi kanyāyāṃ śākhināṃ tvaṃ vai prāpte vaivasvateṃ'tare,दक्ष एवेह नाम्ना तु मारिषायां जनिष्यसि कन्यायां शाखिनां त्वं वै प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे
1,13,71,vighnaṃ tatrā pyahaṃ tubhyamācariṣyāmi durmate dharmmayukte ca te kārye ekasmiṃstu durāsade,विघ्नं तत्रा प्यहं तुभ्यमाचरिष्यामि दुर्मते धर्म्मयुक्ते च ते कार्ये एकस्मिंस्तु दुरासदे
1,13,72,suta uvāca tadupaśrutya dakṣastu rudraṃ so 'bhya śapatpunaḥ yasmāttvaṃ matkṛte 'niṣṭamṛṣīṇāṃ kṛtavānasi tasmātsārddhaṃ surairyajñe na tvāṃ yakṣyanti vai dvijāḥ,सुत उवाच तदुपश्रुत्य दक्षस्तु रुद्रं सो ऽभ्य शपत्पुनः यस्मात्त्वं मत्कृते ऽनिष्टमृषीणां कृतवानसि तस्मात्सार्द्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः
1,13,73,hutvā'hutiṃ tava krūra hyapaḥ sprakṣyanti karmasu ihaiva vatsyasi tathā divaṃ hitvā yugakṣayāt,हुत्वाऽहुतिं तव क्रूर ह्यपः स्प्रक्ष्यन्ति कर्मसु इहैव वत्स्यसि तथा दिवं हित्वा युगक्षयात्
1,13,74,tato devaiḥsa taiḥ sārddhaṃ nejyate pṛthasijyate tato 'bhivyāhṛto dakṣo rudreṇāmitatejasā,ततो देवैःस तैः सार्द्धं नेज्यते पृथसिज्यते ततो ऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा
1,13,75,svāyaṃbhuvīṃ tanuṃ tyaktvā utpanno mānuṣeṣviha,स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह
1,13,76,jñātvā gṛhapatirdakṣo yajñānā mīśvaraṃ prabhum samasteneha yajñena so 'yajaddaivataiḥ saha,ज्ञात्वा गृहपतिर्दक्षो यज्ञाना मीश्वरं प्रभुम् समस्तेनेह यज्ञेन सो ऽयजद्दैवतैः सह
1,13,77,atha devī satī yā tu prāpte vaivasvateṃ'tare menāyāṃ tāmumāṃ devīṃ janayāmāsa śailarāṭ,अथ देवी सती या तु प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे मेनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट्
1,13,78,yā tu devī satī pūrvamāsītpaścādumābhavat sadā patnī bhavasyaiṣā na tayā mucyate bhavaḥ,या तु देवी सती पूर्वमासीत्पश्चादुमाभवत् सदा पत्नी भवस्यैषा न तया मुच्यते भवः
1,13,79,marīcaṃ kaśyapaṃ devī yathāditiranuvratā yathā nārāyaṇaṃ śrīśca maghavataṃ śacī yathā,मरीचं कश्यपं देवी यथादितिरनुव्रता यथा नारायणं श्रीश्च मघवतं शची यथा
1,13,80,viṣṇuṃ kīrtī ruṣā mūryaṃ vasiṣṭhaṃ cāpyarundhatī naitāstu vijahatyetān bhartṝn devyaḥ kadācana,विष्णुं कीर्ती रुषा मूर्यं वसिष्ठं चाप्यरुन्धती नैतास्तु विजहत्येतान् भर्तॄन् देव्यः कदाचन
1,13,81,āvartamānāḥ kalpeṣu jāyante taiḥ punaḥ saha evaṃ prācetaso dakṣo jajñe vai cākṣuṣeṃ'tare,आवर्तमानाः कल्पेषु जायन्ते तैः पुनः सह एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषेंऽतरे
1,13,82,daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ punarnṛpaḥ jajñe tadābhiśāpena dvitīya iti naḥ śrutam,दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां पुनर्नृपः जज्ञे तदाभिशापेन द्वितीय इति नः श्रुतम्
1,13,83,bhṛgavādayaśca ye sapta jajñire ca maharṣayaḥ ādye tretāyuge pūrvaṃ manorvaivasvatasya ca,भृगवादयश्च ये सप्त जज्ञिरे च महर्षयः आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य च
1,13,84,devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum ityeṣo 'nuśayo hyāsīttayorjātyantarānugaḥ,देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् इत्येषो ऽनुशयो ह्यासीत्तयोर्जात्यन्तरानुगः
1,13,85,prajāpateśca dakṣasya tryabakasya ca dhīmataḥ tasmānnānuśayaḥ kāryo vaireṣviha kadācana,प्रजापतेश्च दक्षस्य त्र्यबकस्य च धीमतः तस्मान्नानुशयः कार्यो वैरेष्विह कदाचन
1,13,86,jātyantaragatasyāpi bhavitasya śubhāśubhaiḥ khyātiṃ na muñcate jantustanna kāryaṃ vipaścitā,जात्यन्तरगतस्यापि भवितस्य शुभाशुभैः ख्यातिं न मुञ्चते जन्तुस्तन्न कार्यं विपश्चिता
1,13,87,ityeṣā samanukrāntā kathā pāpapramocanī yā dakṣamadhikṛtyeha tvayā pūrvaṃ pracauditā,इत्येषा समनुक्रान्ता कथा पापप्रमोचनी या दक्षमधिकृत्येह त्वया पूर्वं प्रचौदिता
1,13,88,pitṛvaṃśaprasaṃgena kathā hyeṣā prakīrttitā pitṝṇāmānupūrvyeṇa devānvakṣyāmyataḥ param,पितृवंशप्रसंगेन कथा ह्येषा प्रकीर्त्तिता पितॄणामानुपूर्व्येण देवान्वक्ष्याम्यतः परम्
1,13,89,tretāyugamukhe pūrvamāsansvāyaṃbhuveṃ'tare devāyāmā iti khyātāḥ pūrvaṃ ye yajñasūnavaḥ,त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन्स्वायंभुवेंऽतरे देवायामा इति ख्याताः पूर्वं ये यज्ञसूनवः
1,13,90,prathitā brahmaṇaḥ putrā ajatvādajitāstu te putrāḥ svāyaṃbhuvasyaite śaktā nāma tu mānasāḥ,प्रथिता ब्रह्मणः पुत्रा अजत्वादजितास्तु ते पुत्राः स्वायंभुवस्यैते शक्ता नाम तु मानसाः
1,13,91,teṣāṃ yato gaṇā hyete devānāṃ tu trayaḥ smṛtāḥ chandajāstu trayastriṃśatsarge svāyaṃbhuvasya ha,तेषां यतो गणा ह्येते देवानां तु त्रयः स्मृताः छन्दजास्तु त्रयस्त्रिंशत्सर्गे स्वायंभुवस्य ह
1,13,92,yaduryayātirdevau dvau vīvadhasrāsato matiḥ vibhāsaśca kratuścaiva prayātirviśruto dyutiḥ,यदुर्ययातिर्देवौ द्वौ वीवधस्रासतो मतिः विभासश्च क्रतुश्चैव प्रयातिर्विश्रुतो द्युतिः
1,13,93,vāyavyaḥ saṃyamaścaiva yāmā dvādaśa kīrttitāḥ asamaścogradṛṣṭiśca sunayo 'tha śuciśravāḥ,वायव्यः संयमश्चैव यामा द्वादश कीर्त्तिताः असमश्चोग्रदृष्टिश्च सुनयो ऽथ शुचिश्रवाः
1,13,94,kevalo viśvarūpaśca sudakṣo madhupastathā turīya idrayukcaiva yukto grāvajitastu vai,केवलो विश्वरूपश्च सुदक्षो मधुपस्तथा तुरीय इद्रयुक्चैव युक्तो ग्रावजितस्तु वै
1,13,95,canimā viśvadevā ca javiṣṭho mitavānapi jaro vibhurvibhāvaśca sa ṛcīko 'tha durdihaḥ,चनिमा विश्वदेवा च जविष्ठो मितवानपि जरो विभुर्विभावश्च स ऋचीको ऽथ दुर्दिहः
1,13,96,śrutirgṛṇāno 'tha bṛhacchukrā dvādaśa kīrttitāḥ āsansvāyaṃbhuvasyaite cāntare somapāyinaḥ,श्रुतिर्गृणानो ऽथ बृहच्छुक्रा द्वादश कीर्त्तिताः आसन्स्वायंभुवस्यैते चान्तरे सोमपायिनः
1,13,97,dīptimanto gaṇā hyete vīryavanto mahābalāḥ teṣāmindrastaddā hyāsītprathame viśvabhukta prabhuḥ,दीप्तिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः तेषामिन्द्रस्तद्दा ह्यासीत्प्रथमे विश्वभुक्त प्रभुः
1,13,98,asurā ye tadā teṣāmāsan dāyādabāndhavāḥ suparṇayakṣagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ,असुरा ये तदा तेषामासन् दायादबान्धवाः सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः
1,13,99,aṣṭau tāḥ pitṛbhiḥ sārddhamāsanyā devayonayaḥ svāyaṃbhuventare 'tītāḥ prajāstāsāṃ mahasraśaḥ,अष्टौ ताः पितृभिः सार्द्धमासन्या देवयोनयः स्वायंभुवेन्तरे ऽतीताः प्रजास्तासां महस्रशः
1,13,100,prabhāvarūpasaṃpannā āyuṣā ca balena ca vistarādiha nocyante māprasaṃgo bhavediha,प्रभावरूपसंपन्ना आयुषा च बलेन च विस्तरादिह नोच्यन्ते माप्रसंगो भवेदिह
1,13,101,svāyaṃbhuvo visargastu vijñeyaḥ sāṃpratena ha atīto vartamānena dṛṣṭo vaivasvate na saḥ,स्वायंभुवो विसर्गस्तु विज्ञेयः सांप्रतेन ह अतीतो वर्तमानेन दृष्टो वैवस्वते न सः
1,13,102,prajābhirdevātābhiśca ṛṣibhiḥ pitṛbhiḥ saha teṣāṃ sarparṣayaḥ pūrvamāsanye tānnibodhata,प्रजाभिर्देवाताभिश्च ऋषिभिः पितृभिः सह तेषां सर्पर्षयः पूर्वमासन्ये तान्निबोधत
1,13,103,bhṛgvaṃ girā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ atriścaiva vasiṣṭhasca sapta svāyaṃbhuve 'tare,भृग्वं गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः अत्रिश्चैव वसिष्ठस्च सप्त स्वायंभुवे ऽतरे
1,13,104,āgnīdhraścāgnibāhuśca modhā medhātithir vasuḥ jyotiṣmān dyutimānhavyaḥ savanaḥ sattra eva ca,आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मोधा मेधातिथिर् वसुः ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सत्त्र एव च
1,13,105,manoḥ svāyaṃbhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ vāyuvegā mahāsattvā rājānaḥ prathameṃ'tare,मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः वायुवेगा महासत्त्वा राजानः प्रथमेंऽतरे
1,13,106,sāsuraṃ tatsugandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam sapiśācamanuṣyañca sasuparṇāpsarogaṇam,सासुरं तत्सुगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् सपिशाचमनुष्यञ्च ससुपर्णाप्सरोगणम्
1,13,107,naśakyamānu pūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi bahutvānnāmadheyānāṃ saṃkhyā teṣāṃ kutaḥ kule,नशक्यमानु पूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि बहुत्वान्नामधेयानां संख्या तेषां कुतः कुले
1,13,108,yā vai prajā yugākhyāstu āsansvāyaṃbhuveṃ'tare kālena mahatātītā ayanābdayugakramaiḥ,या वै प्रजा युगाख्यास्तु आसन्स्वायंभुवेंऽतरे कालेन महतातीता अयनाब्दयुगक्रमैः
1,13,109,ṛṣaya ūcuḥ ka eṣa bhagavān kālaḥ sarvabhūtāpahārakaḥ kasya yoniḥ kimādiśca kiṃ satattvaḥ kimātmakaḥ,ऋषय ऊचुः क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः कस्य योनिः किमादिश्च किं सतत्त्वः किमात्मकः
1,13,110,kimasya cakṣuḥ kā mūrtiḥ ke vā avayavāḥ smṛtāḥ kiṃ nāmadheyaṃ ko 'syātmā eptattvaṃ brūhi tattvataḥ,किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के वा अवयवाः स्मृताः किं नामधेयं को ऽस्यात्मा एप्तत्त्वं ब्रूहि तत्त्वतः
1,13,111,sūta uvāca śrūyatā kālasadbhāvaḥ śrutvā caivāvadhāryatām sūryayonirnimeṣādiḥ saṃkhyācakṣuḥ sa ucyate,सूत उवाच श्रूयता कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम् सूर्ययोनिर्निमेषादिः संख्याचक्षुः स उच्यते
1,13,112,mūrtirasya tvaho rātro nimeṣāvayavaśca saḥ saṃvatsaraḥ satattvaśca nāma cāsya kalātmakaḥ,मूर्तिरस्य त्वहो रात्रो निमेषावयवश्च सः संवत्सरः सतत्त्वश्च नाम चास्य कलात्मकः
1,13,113,sāmpratānāgatātītakālātmā sa prajāpatiḥ pañcadhā pravibhaktāṃ tu kālāvasthāṃ nibodhata,साम्प्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः पञ्चधा प्रविभक्तां तु कालावस्थां निबोधत
1,13,114,divasārddhamāsamāsaiśca ṛtubhistvayanaistathā saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ,दिवसार्द्धमासमासैश्च ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः
1,13,115,iḍravatsarastṛtīyaśca caturthaścānuvatsaraḥ pañcamo vatsarasteṣāṃ kālaḥsa yugasajñitaḥ,इड्रवत्सरस्तृतीयश्च चतुर्थश्चानुवत्सरः पञ्चमो वत्सरस्तेषां कालःस युगसज्ञितः
1,13,116,teṣāṃ tattvaṃ pravakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodhata kraturagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ,तेषां तत्त्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत क्रतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः
1,13,117,āditeyastvasau sūryaḥ kālāgniḥ parivatsaraḥ śuklakṛṣṇagatiścāpi apāṃ sāramayaḥ khagaḥ,आदितेयस्त्वसौ सूर्यः कालाग्निः परिवत्सरः शुक्लकृष्णगतिश्चापि अपां सारमयः खगः
1,13,118,sa iḍāvatsaraḥ somaḥ purāṇe niścayaṃ gataḥ yaścāyaṃ pavate lokāṃstanubhiḥ saptasaptabhiḥ,स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयं गतः यश्चायं पवते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः
1,13,119,anuvātā ca lokasya sa vāyuranuvatsaraḥ ahaṅkārādudagrudraḥ saṃbhūto brahmaṇāstu yaḥ,अनुवाता च लोकस्य स वायुरनुवत्सरः अहङ्कारादुदग्रुद्रः संभूतो ब्रह्मणास्तु यः
1,13,120,sa rudro vatsara steṣāṃ vijñeyo nīlalohitaḥ satattvaṃ tasya vakṣyami kīrtyamānaṃ nibodhata,स रुद्रो वत्सर स्तेषां विज्ञेयो नीललोहितः सतत्त्वं तस्य वक्ष्यमि कीर्त्यमानं निबोधत
1,13,121,aṅgapratyaṅgasaṃyogātkālātmā pratitāmahaḥ ṛksāmayajuṣāṃ yoniḥ pañcānāṃ patirīśvaraḥ,अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात्कालात्मा प्रतितामहः ऋक्सामयजुषां योनिः पञ्चानां पतिरीश्वरः
1,13,122,so 'gniryamaśca kālaśca saṃbhūtiḥ sa prajāpatiḥ proktaḥ saṃvatsaraśceti sūrya conirmanīṣibhiḥ,सो ऽग्निर्यमश्च कालश्च संभूतिः स प्रजापतिः प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्य चोनिर्मनीषिभिः
1,13,123,yasmātkālavibhāgānāṃ māsartvayanayorapi grahanakṣatraśītoṣṇavarṣāyuḥ karmaṇāṃ tathā,यस्मात्कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुः कर्मणां तथा
1,13,124,yoniḥ sa pravibhāgānāṃ divasānāṃ ca bhāskaraḥ vaikārikaḥ prasannātmā brahmaputraḥ prajāpatiḥ,योनिः स प्रविभागानां दिवसानां च भास्करः वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः
1,13,125,eko naiko 'tha divaso māso 'thartuḥ pitāmahaḥ ādityaḥ savitā bhānurjīvano brahmasatkṛtaḥ,एको नैको ऽथ दिवसो मासो ऽथर्तुः पितामहः आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः
1,13,126,prabhavaścāvyayaścaiva bhūtānāṃ tena bhāskaraḥ tārābhimānī vijñeyo dvitīyaḥ parivatsaraḥ,प्रभवश्चाव्ययश्चैव भूतानां तेन भास्करः ताराभिमानी विज्ञेयो द्वितीयः परिवत्सरः
1,13,127,somaḥ sarvauṃṣadhipatiryasmātsa prapitāmahaḥ ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ yogakṣemakṛdīśvaraḥ,सोमः सर्वौंषधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः आजीवः सर्वभूतानां योगक्षेमकृदीश्वरः
1,13,128,āvekṣamāṇaḥ satataṃ bibharti jagadaṃśubhiḥ tithīnāṃ parvasaṃdhīnāṃ pūrṇimādarśayorapi,आवेक्षमाणः सततं बिभर्ति जगदंशुभिः तिथीनां पर्वसंधीनां पूर्णिमादर्शयोरपि
1,13,129,yonirniśākaro yaśca amṛtātmā prajāpatiḥ tasmātsa pitṛmānsomaḥ smṛta iṅvatsarātmakaḥ,योनिर्निशाकरो यश्च अमृतात्मा प्रजापतिः तस्मात्स पितृमान्सोमः स्मृत इङ्वत्सरात्मकः
1,13,130,prāṇāpānasamānādyairvyānodānātmakairapi karmabhiḥ prāṇināṃ loke sarvaceṣṭāpravartakaḥ,प्राणापानसमानाद्यैर्व्यानोदानात्मकैरपि कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्तकः
1,13,131,pañcānāṃ cendriyamanorbuddhismṛtibalātmanām samānakālakaraṇakriyāḥ saṃpādayannapi,पञ्चानां चेन्द्रियमनोर्बुद्धिस्मृतिबलात्मनाम् समानकालकरणक्रियाः संपादयन्नपि
1,13,132,sarvātmā sarvalokeśa āvahapravahādibhiḥ varttate copakārairyastanubhiḥ saptasaptabhiḥ,सर्वात्मा सर्वलोकेश आवहप्रवहादिभिः वर्त्तते चोपकारैर्यस्तनुभिः सप्तसप्तभिः
1,13,133,vidhātā sarvabhūtānāṅkṣemī nityaṃ prabhañjanaḥ yoniragnerapāṃ bhūme raveścandramasaścayaḥ,विधाता सर्वभूतानाङ्क्षेमी नित्यं प्रभञ्जनः योनिरग्नेरपां भूमे रवेश्चन्द्रमसश्चयः
1,13,134,vāyuḥ prajāpatirbhūto lokātmā prapitāmahaḥ ahorātrakarastasmātsa vāyuranuvatsaraḥ,वायुः प्रजापतिर्भूतो लोकात्मा प्रपितामहः अहोरात्रकरस्तस्मात्स वायुरनुवत्सरः
1,13,135,ete prajānāṃ patayaścatvāra upapakṣajāḥ pitaraḥ sarvalokānāṃ lokātmānaḥ prakīrttitāḥ,एते प्रजानां पतयश्चत्वार उपपक्षजाः पितरः सर्वलोकानां लोकात्मानः प्रकीर्त्तिताः
1,13,136,dhyāyato brahmāṇo vaktrādudansamabhavadbhavaḥ ṛṣirviprā mahādevo bhūtātmā prapitāmahaḥ,ध्यायतो ब्रह्माणो वक्त्रादुदन्समभवद्भवः ऋषिर्विप्रा महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः
1,13,137,īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ praṇavo yo 'thapaṭhyate ātmāveśena bhūtānāmaṅgapratyaṅgasaṃbhavaḥ,ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवो यो ऽथपठ्यते आत्मावेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसंभवः
1,13,138,unmādako 'nugrahakṛdrudro vatsara ucyate sūryyaśca candramāścāgnirvāyū rudrastathaiva ca,उन्मादको ऽनुग्रहकृद्रुद्रो वत्सर उच्यते सूर्य्यश्च चन्द्रमाश्चाग्निर्वायू रुद्रस्तथैव च
1,13,139,yugābhimānī kālātmā nityaṃ saṃkṣayakṛdvibhuḥ rudraḥ praviṣṭo bhagavāñjagatyasminsvatejasā,युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षयकृद्विभुः रुद्रः प्रविष्टो भगवाञ्जगत्यस्मिन्स्वतेजसा
1,13,140,āśrayānmayi saṃyogāttanubhirnāmamistathā tatastasya tu vīryeṇa lokānugrahakārakam,आश्रयान्मयि संयोगात्तनुभिर्नाममिस्तथा ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्
1,13,141,devatvaṃ ca pitṛtvaṃ ca kālatvaṃ cāsya yatparam tasmādvai sarvathā rudrastadvidvadbhirabhījyate,देवत्वं च पितृत्वं च कालत्वं चास्य यत्परम् तस्माद्वै सर्वथा रुद्रस्तद्विद्वद्भिरभीज्यते
1,13,142,yataḥ patiḥ sa bhagavān prajeśānāṃ prajāpatiḥ bhāvanaḥ sarvabhūtānāṃ sarvātmā nīlalohitaḥ,यतः पतिः स भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः भावनः सर्वभूतानां सर्वात्मा नीललोहितः
1,13,143,auṣadhīḥ pratisaṃdhatte rudraḥ kṣīṇāḥ punaḥpunaḥ prajāpatimukhairdevaiḥ samyagiṣṭaphalārthibhiḥ,औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनःपुनः प्रजापतिमुखैर्देवैः सम्यगिष्टफलार्थिभिः
1,13,144,tribhireva kapālaiśca trayaṃbakairauṣadhikṣaye ijyate bhagavān yasmāttasmārtryaṃbaka ucyate,त्रिभिरेव कपालैश्च त्रयंबकैरौषधिक्षये इज्यते भगवान् यस्मात्तस्मार्त्र्यंबक उच्यते
1,13,145,gāyatrī caiva triṣṭupca jagatī caiva yāḥ smṛtāḥ tryaṃbakā nāmataḥ premṇā yonayastā vanaspateḥ,गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगती चैव याः स्मृताः त्र्यंबका नामतः प्रेम्णा योनयस्ता वनस्पतेः
1,13,146,tābhirekatvabhūtābhistrividhābhiḥ svavīryataḥ trisādhanaḥ puroḍāśastrikapālaḥ sa vai smṛtaḥ,ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालः स वै स्मृतः
1,13,147,tryaṃbakaḥ sa puroḍāśastenaiṣa tryaṃbakaḥ smṛtaḥ ityetatpañcavarṣaṃ hi yugaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ,त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनैष त्र्यंबकः स्मृतः इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः
1,13,148,yaścaiṣa pañcadhātmā vai proktaḥ saṃvatsaro dvijaiḥ saikaḥ ṣaṭko vijajñe 'tha madhvādiṛtusaṃjñakaḥ,यश्चैष पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः सैकः षट्को विजज्ञे ऽथ मध्वादिऋतुसंज्ञकः
1,13,149,ṛtuputrārttavāḥ pañca iti sargaḥ samāsataḥ ityeṣa bahumāno vai prāṇinā jīvitāni ca nadīvega ivāsaktaḥ kālo dhāvati saṃharan,ऋतुपुत्रार्त्तवाः पञ्च इति सर्गः समासतः इत्येष बहुमानो वै प्राणिना जीवितानि च नदीवेग इवासक्तः कालो धावति संहरन्
1,13,150,eteṣāṃ yadapatyaṃ vai tadaśakyaṃ pramāṇataḥ bahutvātparisaṃkhyātuṃ putra pautramanantakam,एतेषां यदपत्यं वै तदशक्यं प्रमाणतः बहुत्वात्परिसंख्यातुं पुत्र पौत्रमनन्तकम्
1,13,151,imaṃ vaṃśaṃ prajeśānāṃ mahataḥ puṇyakarmaṇām kīrttayanpuṇyakīrttīnāṃ mahatīṃ siddhimāpnuyāt,इमं वंशं प्रजेशानां महतः पुण्यकर्मणाम् कीर्त्तयन्पुण्यकीर्त्तीनां महतीं सिद्धिमाप्नुयात्
1,14,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde kālasadbhāvavarṇanaṃ nāma trayodaśoṃ'dhyāya suta uvāca athāntareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha tulyābhimāninaḥ sarve jāyante nāmarūpataḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे कालसद्भाववर्णनं नाम त्रयोदशोंऽध्याय सुत उवाच अथान्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह तुल्याभिमानिनः सर्वे जायन्ते नामरूपतः
1,14,2,devāścāṣṭavidhā ye ca tasminmamvantare 'dhipāḥ ṛṣayo manavaścaiva sarve tulyaprayojanāḥ,देवाश्चाष्टविधा ये च तस्मिन्मम्वन्तरे ऽधिपाः ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः
1,14,3,maharṣisargaḥ saṃkrānto vaṃśaṃ svāyaṃbhuvasya tu vistareṇānupūrvyā ca kīrtya mānaṃ nibodhata,महर्षिसर्गः संक्रान्तो वंशं स्वायंभुवस्य तु विस्तरेणानुपूर्व्या च कीर्त्य मानं निबोधत
1,14,4,manoḥ svāyaṃbhūvasyāsan daśa pautrāstu tatsamāḥ yairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā,मनोः स्वायंभूवस्यासन् दश पौत्रास्तु तत्समाः यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना
1,14,5,sasamudrā karavatī prativarṣaṃ niveśitā svāyaṃbhuveṃ'tare pūrvamādye tretāyuge tathā,ससमुद्रा करवती प्रतिवर्षं निवेशिता स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वमाद्ये त्रेतायुगे तथा
1,14,6,priyavratasya putraistaiḥ pautraiḥ svāyaṃbhuvasya tu prajā sattvatapoyuktaistairiyaṃ viniveśitā,प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायंभुवस्य तु प्रजा सत्त्वतपोयुक्तैस्तैरियं विनिवेशिता
1,14,7,priyavratātprajopetān vīrānkāmyānvyajāyata kanyā sā tu mahābhāga kardamasya prajā pateḥ,प्रियव्रतात्प्रजोपेतान् वीरान्काम्यान्व्यजायत कन्या सा तु महाभाग कर्दमस्य प्रजा पतेः
1,14,8,kanye dve daśa putrāśca samrāṭ kukṣiśca te śubhe tayorvai bhrātaraḥ śūrāḥ prajāpatisamā daśa,कन्ये द्वे दश पुत्राश्च सम्राट् कुक्षिश्च ते शुभे तयोर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश
1,14,9,āgnīdhraścāgnibā huśca medhā medhātithirvasuḥ jyotiṣmān dyutimānhavyaḥ savanaḥ sabhra eva ca,आग्नीध्रश्चाग्निबा हुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सभ्र एव च
1,14,10,priyavrato 'bhyaṣiñcattānsaptasaptasu pārthivān dvīpeṣu teṣu dharmeṇa dvīpāntāśca nibodhata,प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चत्तान्सप्तसप्तसु पार्थिवान् द्वीपेषु तेषु धर्मेण द्वीपान्ताश्च निबोधत
1,14,11,jaṃbūdvīpeśvaraṃ cakre āgnīdhraṃ sumahābalam plakṣadvīpeśvaraścāpi tena medhātithiḥ kṛtaḥ,जंबूद्वीपेश्वरं चक्रे आग्नीध्रं सुमहाबलम् प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः
1,14,12,śālmale tu vapuṣmantaṃ rājānaṃ so 'bhiṣiktavān jyotiṣmantaṃ kuśadvīpe rājānaṃ kṛtavānprabhuḥ,शाल्मले तु वपुष्मन्तं राजानं सो ऽभिषिक्तवान् ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान्प्रभुः
1,14,13,dyutimantaṃ ca rājānaṃ kraiñcadvīpe 'bhyaṣecayat śākadvīpeśvaraṃ cāpi havyaṃ cakre priyavrataḥ,द्युतिमन्तं च राजानं क्रैञ्चद्वीपे ऽभ्यषेचयत् शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः
1,14,14,puṣkarādhipatiṃ caiva savanaṃ kṛtavānprabhuḥ puṣkare savanasyātha mahāvītaḥ suto 'bhavat,पुष्कराधिपतिं चैव सवनं कृतवान्प्रभुः पुष्करे सवनस्याथ महावीतः सुतो ऽभवत्
1,14,15,dhātakiścāpi dvāvetau putrau putravatā varau mahāvītaṃ smṛtaṃ varṣaṃ tasya nāmnā mahātmanaḥ,धातकिश्चापि द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवता वरौ महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः
1,14,16,nāmnā ca dhātakeścāpi dhātakīkhaṇḍa ucyate havyo vyajanayatputrāñ śākadvīpeśvarāñ prabhuḥ,नाम्ना च धातकेश्चापि धातकीखण्ड उच्यते हव्यो व्यजनयत्पुत्राञ् शाकद्वीपेश्वराञ् प्रभुः
1,14,17,jaladaṃ ca kumāraṃ ca sukumāraṃ maṇīvakam kusumottaramodākau saptamaṃ ca mahādrugam,जलदं च कुमारं च सुकुमारं मणीवकम् कुसुमोत्तरमोदाकौ सप्तमं च महाद्रुगम्
1,14,18,jaladaṃ jaladasyātha prathamaṃ varṣamucyate kumārasya tu kaumāraṃ dvitīyaṃ parikīrtitam,जलदं जलदस्याथ प्रथमं वर्षमुच्यते कुमारस्य तु कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम्
1,14,19,sukumāraṃ tṛtīyaṃ tu sukumārasya tatssatam maṇīvasya caturthaṃ tu maṇīvakamihocyate,सुकुमारं तृतीयं तु सुकुमारस्य तत्स्सतम् मणीवस्य चतुर्थं तु मणीवकमिहोच्यते
1,14,20,kusumottaravarṣaṃ yatpañcamaṃ kusumottaram modakasyāpi modākaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prakīrttitam,कुसुमोत्तरवर्षं यत्पञ्चमं कुसुमोत्तरम् मोदकस्यापि मोदाकं षष्ठं वर्षं प्रकीर्त्तितम्
1,14,21,mahādrumasya nāmnā ca saptamaṃ tanmahādrumam teṣāṃ tu nāmabhistāni sapta varṣāṇi tatra vai,महाद्रुमस्य नाम्ना च सप्तमं तन्महाद्रुमम् तेषां तु नामभिस्तानि सप्त वर्षाणि तत्र वै
1,14,22,kraiñcadvīpeśvarasyāpi putro dyutimatastu vai kuśalo manonugaschoṣṇaḥ pāvanaścāndhakārakaḥ,क्रैञ्चद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रो द्युतिमतस्तु वै कुशलो मनोनुगस्छोष्णः पावनश्चान्धकारकः
1,14,23,muniśca dundubhiścaiva sutā dyutimatastu vai teṣāṃ svanāmabhirdeśāḥ kraiñcadvīpāśrayāḥ śubhāḥ,मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता द्युतिमतस्तु वै तेषां स्वनामभिर्देशाः क्रैञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः
1,14,24,kuśalasya tu deśo 'bhūta kauśalo nāma viśrutaḥ deśo manonugasyāpi mānonuge ite smṛtaḥ,कुशलस्य तु देशो ऽभूत कौशलो नाम विश्रुतः देशो मनोनुगस्यापि मानोनुगे इते स्मृतः
1,14,25,uṣṇasyoṣṇaḥ smṛto deśaḥ pāvanasyāpi pāvanaḥ andhakārasya deśastu āndhakāraḥ prakīrttitaḥ,उष्णस्योष्णः स्मृतो देशः पावनस्यापि पावनः अन्धकारस्य देशस्तु आन्धकारः प्रकीर्त्तितः
1,14,26,muneśca maunideśo vai dundubherdundubhiḥ smṛtaḥ ete janapadāḥ sapta kraiñcadvīpe tu bhāsvarāḥ,मुनेश्च मौनिदेशो वै दुन्दुभेर्दुन्दुभिः स्मृतः एते जनपदाः सप्त क्रैञ्चद्वीपे तु भास्वराः
1,14,27,jyotiṣmataḥ kuśadvīpe saptaivāsanmahaujasaḥ udbhijjo veṇumāṃścaiva vairatho lavaṇo dhṛtiḥ,ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्तैवासन्महौजसः उद्भिज्जो वेणुमांश्चैव वैरथो लवणो धृतिः
1,14,28,ṣaṣṭhaḥ prabhākaraścā pi saptamaḥ kapilaḥ smṛtaḥ udbhijjaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam,षष्ठः प्रभाकरश्चा पि सप्तमः कपिलः स्मृतः उद्भिज्जं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्
1,14,29,tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ lavaṇaṃ smṛtam pañcamaṃ dhṛtimadvarṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaram,तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं लवणं स्मृतम् पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्
1,14,30,saptamaṃ kapilaṃ nāma kapilasya prakīrttitam teṣāṃ deśāḥ kaśadvīpe tatsanāmāna eva ca,सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्त्तितम् तेषां देशाः कशद्वीपे तत्सनामान एव च
1,14,31,āśramācārayuktābhiḥ prajābhiḥ samalaṅkṛtāḥ śālmalasyeśvarāḥ sapta sutāste ca vapuṣmataḥ,आश्रमाचारयुक्ताभिः प्रजाभिः समलङ्कृताः शाल्मलस्येश्वराः सप्त सुतास्ते च वपुष्मतः
1,14,32,śvetaśca haritaścaiva jīmūto rohitastathā vaidyuto mānasaścāpi suprabhaḥ saptamastathā,श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा वैद्युतो मानसश्चापि सुप्रभः सप्तमस्तथा
1,14,33,śvetastu deśaḥ śvetasya haritasya suhāritaḥ jīmūtasyāpi jīmūto rohitasyāpi rohitaḥ,श्वेतस्तु देशः श्वेतस्य हरितस्य सुहारितः जीमूतस्यापि जीमूतो रोहितस्यापि रोहितः
1,14,34,vaidyuto vaidyutasyāpi mānasasya tu mānasaḥ suprabhaḥ suprabhasyāpi saptaite deśapālakāḥ,वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्य तु मानसः सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्तैते देशपालकाः
1,14,35,plakṣa dvīpaṃ pravakṣyāmi jaṃbūdvīpādanantaram sapta medhātithe putrāḥ plakṣadvīpeśvarā nṛpāḥ,प्लक्ष द्वीपं प्रवक्ष्यामि जंबूद्वीपादनन्तरम् सप्त मेधातिथे पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः
1,14,36,jyeṣṭhaḥ śāntabhayo nāma dvitīyaḥ śiśiraḥ smṛtaḥ sukhodayastṛtīyastu caturtho nanda ucyate,ज्येष्ठः शान्तभयो नाम द्वितीयः शिशिरः स्मृतः सुखोदयस्तृतीयस्तु चतुर्थो नन्द उच्यते
1,14,37,śivastu pecamasteṣāṃ kṣemakaḥ ṣaṣṭha ucyate dhruvastu saptamo jñeyaḥ putrā medhātitheḥ smṛtāḥ,शिवस्तु पेचमस्तेषां क्षेमकः षष्ठ उच्यते ध्रुवस्तु सप्तमो ज्ञेयः पुत्रा मेधातिथेः स्मृताः
1,14,38,saptānāṃ nāmabhisteṣāṃ tāni varṣāṇi sapta vai tasmācchāntabhayaṃ caiva śiśiraṃ ca sukhodayam,सप्तानां नामभिस्तेषां तानि वर्षाणि सप्त वै तस्माच्छान्तभयं चैव शिशिरं च सुखोदयम्
1,14,39,ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ ca dhruvaṃ tathā tāni teṣāṃ samānāni sapta varṣāṇi bhāgaśaḥ,आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं च ध्रुवं तथा तानि तेषां समानानि सप्त वर्षाणि भागशः
1,14,40,niveśitāni taistāni pūrvaṃ svāyaṃbhūventare medhā tithestu putraistaiḥ plakṣadvīpeśvarairnṛbaiḥ,निवेशितानि तैस्तानि पूर्वं स्वायंभूवेन्तरे मेधा तिथेस्तु पुत्रैस्तैः प्लक्षद्वीपेश्वरैर्नृबैः
1,14,41,varṇāśramācārayuktāḥ plakṣadvīpe prajāḥ kṛtāḥ plakṣadvīpādiṣu tveṣu śākadvīpāntikeṣu vai,वर्णाश्रमाचारयुक्ताः प्लक्षद्वीपे प्रजाः कृताः प्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु शाकद्वीपान्तिकेषु वै
1,14,42,jñeyaḥ pañcasu dharmo vai varṇāśramavibhājakaḥ sukhamāyuśca rūpaṃ ca balaṃ dharmaśca nityaśaḥ,ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभाजकः सुखमायुश्च रूपं च बलं धर्मश्च नित्यशः
1,14,43,pañcasveteṣu dvīpeṣu sarvasādhā raṇaṃ smṛtam prakṣadvīpaḥ pariṣkrānto jaṃbūdvīpaṃ nibodhata,पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वसाधा रणं स्मृतम् प्रक्षद्वीपः परिष्क्रान्तो जंबूद्वीपं निबोधत
1,14,44,āgnīdhraṃ jyeṣṭhadāyādaṃ kāmyāputraṃ mahābalam priyavrato 'bhya ṣiñcattaṃ jaṃbūdvīpeśvaraṃ nṛpam,आग्नीध्रं ज्येष्ठदायादं काम्यापुत्रं महाबलम् प्रियव्रतो ऽभ्य षिञ्चत्तं जंबूद्वीपेश्वरं नृपम्
1,14,45,tasya putrā babhūvurhi prajāpatisamā nava jyeṣṭho nābhiriti khyātastasya kiṃpuruṣo 'nujaḥ,तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमा नव ज्येष्ठो नाभिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषो ऽनुजः
1,14,46,harivarṣastṛtīyastu caturtho 'bhūdilāvṛtaḥ ramyastu pañcamaḥ putro hiraṇvān ṣaṣṭha ucyate,हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो ऽभूदिलावृतः रम्यस्तु पञ्चमः पुत्रो हिरण्वान् षष्ठ उच्यते
1,14,47,kurustu saptamasteṣāṃ bhadrāśvaścāṣṭamaḥ smṛtaḥ navamaḥ ketumālaśca teṣāṃ deśānnibodhata,कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वश्चाष्टमः स्मृतः नवमः केतुमालश्च तेषां देशान्निबोधत
1,14,48,nābhestu dakṣiṇaṃ varṣaṃ himākhyaṃ tu pitā dadau hemakūṭaṃ tu yadvarṣaṃ dadau kipuruṣāya tat,नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हिमाख्यं तु पिता ददौ हेमकूटं तु यद्वर्षं ददौ किपुरुषाय तत्
1,14,49,naiṣadhaṃ yatsmṛtaṃ varṣaṃ harivarṣāya taṃ dadau madhyamaṃ yatsumerostu dadau sa tadilāvṛtam,नैषधं यत्स्मृतं वर्षं हरिवर्षाय तं ददौ मध्यमं यत्सुमेरोस्तु ददौ स तदिलावृतम्
1,14,50,nīlaṃ tu yatsmṛtaṃ varṣaṃ ramyāyaitaptitā dadau śvetaṃ yaduttaraṃ tasmātpitrā dattaṃ hiraṇvate,नीलं तु यत्स्मृतं वर्षं रम्यायैतप्तिता ददौ श्वेतं यदुत्तरं तस्मात्पित्रा दत्तं हिरण्वते
1,14,51,yaduttare śṛṅgavato varṣaṃ tatkurave dadau sālyavantaṃ tathā varṣaṃ bhadrāśvāya nyavedayat,यदुत्तरे शृङ्गवतो वर्षं तत्कुरवे ददौ साल्यवन्तं तथा वर्षं भद्राश्वाय न्यवेदयत्
1,14,52,gandhamādanavarṣaṃ tu ketumāle nyavedayat ityetāni mayoktāni nava varṣāṇi bhāgaśaḥ,गन्धमादनवर्षं तु केतुमाले न्यवेदयत् इत्येतानि मयोक्तानि नव वर्षाणि भागशः
1,14,53,āgnī dhrasteṣu varṣeṣu putrāṃstānabhyaṣecayat yathākramaṃ sa dharmātmā tatastu tapasi sthitaḥ,आग्नी ध्रस्तेषु वर्षेषु पुत्रांस्तानभ्यषेचयत् यथाक्रमं स धर्मात्मा ततस्तु तपसि स्थितः
1,14,54,ityetauḥ saptabhiḥ kṛtsnā saptadvīpā nive śitāḥ priyavratasya putraistaiḥ pautaiḥ svāyaṃbhuvasya ca,इत्येतौः सप्तभिः कृत्स्ना सप्तद्वीपा निवे शिताः प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौतैः स्वायंभुवस्य च
1,14,55,evaṃ varṣeṣu sarveṣu sanniveśāḥ punaḥ punaḥ kriyante pralaye vṛtte sapta saptasu pārthivaiḥ,एवं वर्षेषु सर्वेषु सन्निवेशाः पुनः पुनः क्रियन्ते प्रलये वृत्ते सप्त सप्तसु पार्थिवैः
1,14,56,evaṃ svabhāvaḥ kalpānāṃ dvīpānāṃ ca niveśane yāni kiṃpuruṣādyāni varṇāṇyaṣṭau śrutāni tu,एवं स्वभावः कल्पानां द्वीपानां च निवेशने यानि किंपुरुषाद्यानि वर्णाण्यष्टौ श्रुतानि तु
1,14,57,teṣāṃ svabhāvataḥ siddhiḥ sukhaprāyamayatnataḥ viparyayo na teṣvasti jarāmṛtyubhayaṃ na ca,तेषां स्वभावतः सिद्धिः सुखप्रायमयत्नतः विपर्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च
1,14,58,dharmādharmauṃ na teṣvāstā nottamādhamamadhyamāḥ na teṣvasti yugāvasthā kṣetreṣvaṣṭāsu sarvaśaḥ,धर्माधर्मौं न तेष्वास्ता नोत्तमाधममध्यमाः न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वष्टासु सर्वशः
1,14,59,nābhernisargaṃ vakṣyāmi himāhve 'sminnibodhata nābhistvaja nayatputraṃ merudevyāṃ mahādyutim,नाभेर्निसर्गं वक्ष्यामि हिमाह्वे ऽस्मिन्निबोधत नाभिस्त्वज नयत्पुत्रं मेरुदेव्यां महाद्युतिम्
1,14,60,ṛṣabhaṃ pārthivaśreṣṭhaṃ sarvakṣatrasya pūrvajam ṛṣabhādbharato jajñe vīraḥ putraśatāgrajaḥ,ऋषभं पार्थिवश्रेष्ठं सर्वक्षत्रस्य पूर्वजम् ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः
1,14,61,sobhiṣicyarṣabhaḥ putraṃ mahāpravrajyayā sthitaḥ himāhvaṃ dakṣiṇaṃ varṣaṃ bharatāya nyavedayat,सोभिषिच्यर्षभः पुत्रं महाप्रव्रज्यया स्थितः हिमाह्वं दक्षिणं वर्षं भरताय न्यवेदयत्
1,14,62,tasmāttu bhārataṃ varṣaṃ tasya nāmnā vidurbudhāḥ bharatasyātmajo vidvānsumatirnāma dhārmikaḥ,तस्मात्तु भारतं वर्षं तस्य नाम्ना विदुर्बुधाः भरतस्यात्मजो विद्वान्सुमतिर्नाम धार्मिकः
1,14,63,babhūva tasmin rājye taṃbharatastvabhyaṣecayat putrasaṃkrāmitaśrīstu vanaṃ rājā viveśa saḥ,बभूव तस्मिन् राज्ये तंभरतस्त्वभ्यषेचयत् पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश सः
1,14,64,tejasastatsutaścāpi prajāpatiramitrajit tejasasyātmajo vidvānindradyumna iti smṛtaḥ,तेजसस्तत्सुतश्चापि प्रजापतिरमित्रजित् तेजसस्यात्मजो विद्वानिन्द्रद्युम्न इति स्मृतः
1,14,65,parameṣṭhī sutaścāpi nidhane tasya cāpyabhūt pratīhāraḥ kulaṃ tasya nāmnā jajñe tadanvayaḥ,परमेष्ठी सुतश्चापि निधने तस्य चाप्यभूत् प्रतीहारः कुलं तस्य नाम्ना जज्ञे तदन्वयः
1,14,66,pratiharteti vikhyāto jajñe tasyāpi dhīmataḥ unnetā pratihartustu bhūmā tasya sutaḥ smṛtaḥ,प्रतिहर्तेति विख्यातो जज्ञे तस्यापि धीमतः उन्नेता प्रतिहर्तुस्तु भूमा तस्य सुतः स्मृतः
1,14,67,udgīthastasya putro 'bhūtaprastāviścāpi tatsutaḥ prastāvestu vibhuḥ putraḥ pṛthustasya suto 'bhavat,उद्गीथस्तस्य पुत्रो ऽभूतप्रस्ताविश्चापि तत्सुतः प्रस्तावेस्तु विभुः पुत्रः पृथुस्तस्य सुतो ऽभवत्
1,14,68,pṛthoścāpi suto nakto naktasyāpi gayaḥ sutaḥ gayasyāpi naraḥ putro narasyāpi suto virāṭ,पृथोश्चापि सुतो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः गयस्यापि नरः पुत्रो नरस्यापि सुतो विराट्
1,14,69,virāṭsuto mahāvīryo dhīmāṃstasya suto 'bhavat dhīmataśca mahānputro mahataścāpi bhauvanaḥ,विराट्सुतो महावीर्यो धीमांस्तस्य सुतो ऽभवत् धीमतश्च महान्पुत्रो महतश्चापि भौवनः
1,14,70,bhauvanasya satastvaṣṭā virajāstasya cātmajaḥ rajā virajasaḥ putraḥ śatajidrajasastathā,भौवनस्य सतस्त्वष्टा विरजास्तस्य चात्मजः रजा विरजसः पुत्रः शतजिद्रजसस्तथा
1,14,71,tasya putraśataṃ tvāsīdrājānaḥ sarva eva tu viśvajyotiṣpradhānāste yairimā varddhitāḥ prajāḥ,तस्य पुत्रशतं त्वासीद्राजानः सर्व एव तु विश्वज्योतिष्प्रधानास्ते यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः
1,14,72,tairidaṃ bhārataṃ varṣaṃ saptadvīpamihāṅkitam teṣāṃ vaṃśaprasūtaistu bhukteyaṃ bhāratī purā,तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपमिहाङ्कितम् तेषां वंशप्रसूतैस्तु भुक्तेयं भारती पुरा
1,14,73,kṛtatretādiyuktāstu yugākhyā hyekasaptatiḥ ye 'tītāstairyugaiḥ sārdhaṃ rājānaste tadanvayāḥ,कृतत्रेतादियुक्तास्तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ये ऽतीतास्तैर्युगैः सार्धं राजानस्ते तदन्वयाः
1,14,74,svāyaṃbhuveṃ'tare pūrvaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ evaṃ svāyaṃ bhuvaḥ sargo yenedaṃ pūritaṃ jagat,स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वं शतशो ऽथ सहस्रशः एवं स्वायं भुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत्
1,14,75,ṛṣibhirdaivataiścāpi pirtṛgandhavarākṣasaiḥ yakṣabhūtapiśācaiśca manuṣyamṛgapakṣibhiḥ teṣāṃ sṛṣṭiriyaṃ proktā yugaiḥ saha vivarttate,ऋषिभिर्दैवतैश्चापि पिर्तृगन्धवराक्षसैः यक्षभूतपिशाचैश्च मनुष्यमृगपक्षिभिः तेषां सृष्टिरियं प्रोक्ता युगैः सह विवर्त्तते
1,15,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde priyavratavaṃśānukīrttanaṃ nāma catudaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca evaṃ prajāsanniveśaṃ śrutvā vai śāṃśapāyaniḥ papraccha niyataṃ sūtaṃ pṛthivyuda dhivistaram,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे प्रियव्रतवंशानुकीर्त्तनं नाम चतुदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवं प्रजासन्निवेशं श्रुत्वा वै शांशपायनिः पप्रच्छ नियतं सूतं पृथिव्युद धिविस्तरम्
1,15,2,kati dvīpā samudrā vā pavatā vā kati smṛtāḥ kiyanti caiva varṣāṇi teṣu nadyaśca kāḥ smṛtāḥ,कति द्वीपा समुद्रा वा पवता वा कति स्मृताः कियन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः
1,15,3,mahā bhūtapramāṇaṃ ca lokālokaṃ tathaiva ca paryāyaṃ parimāṇaṃ ca gatiṃ candrārkayostathā etatprabūhi naḥ sarvaṃ vistareṇa yathārthataḥ,महा भूतप्रमाणं च लोकालोकं तथैव च पर्यायं परिमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोस्तथा एतत्प्रबूहि नः सर्वं विस्तरेण यथार्थतः
1,15,4,sūta uvāca hanta vo 'haṃ pravakṣyāmi pṛthivyāyāmavistaram,सूत उवाच हन्त वो ऽहं प्रवक्ष्यामि पृथिव्यायामविस्तरम्
1,15,5,saṃkhyāṃ caiva samudrāṇāṃ dvīpānāṃ caiva vistaram dvīpabhedasahasrāṇi saptasvantargatāni ca,संख्यां चैव समुद्राणां द्वीपानां चैव विस्तरम् द्वीपभेदसहस्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि च
1,15,6,na śakyante krameṇeha vaktuṃ yaiḥ satataṃ jagat sapta dvīpānpravakṣyāmi candrādityagrahaiḥ saha,न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं यैः सततं जगत् सप्त द्वीपान्प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह
1,15,7,teṣāṃ manuṣyā starkkeṇa pramāṇāni pracakṣate acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṇa sādhayet,तेषां मनुष्या स्तर्क्केण प्रमाणानि प्रचक्षते अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत्
1,15,8,prakṛtibhyaḥ paraṃ yacca tadacintyaṃ pracakṣate navavarṣaṃ pravakṣyāmi jaṃbūdvīpaṃ yathātatham,प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यं प्रचक्षते नववर्षं प्रवक्ष्यामि जंबूद्वीपं यथातथम्
1,15,9,vistarānmaṇḍalāccaiva yojanaistannibodhata śatamekaṃ sahasrāṇāṃ yojanāgrātsamantataḥ,विस्तरान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत शतमेकं सहस्राणां योजनाग्रात्समन्ततः
1,15,10,nānājanapadākīrṇaḥ puraiśca vividhaiśśubhaiḥ siddhacāraṇasaṃkīṇaḥ parvatairupaśobhitaḥ,नानाजनपदाकीर्णः पुरैश्च विविधैश्शुभैः सिद्धचारणसंकीणः पर्वतैरुपशोभितः
1,15,11,sarvadhātunibaddhaiśca śilājāla samudbhavaiḥ parvataprabhavābhiśca nadībhiḥ sarvatastataḥ,सर्वधातुनिबद्धैश्च शिलाजाल समुद्भवैः पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः सर्वतस्ततः
1,15,12,jaṃbūdvīpaḥ pṛthuḥ śrīmān sarvataḥ pṛthumaṇḍalaḥ navabhiścāvṛtaḥ sarvo bhuvanairbhūtabhāvanaiḥ,जंबूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतः पृथुमण्डलः नवभिश्चावृतः सर्वो भुवनैर्भूतभावनैः
1,15,13,lavaṇena samudreṇa sarvataḥ parivāritaḥ jaṃbūdvīpasya vistārāt samena tu samantataḥ,लवणेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः जंबूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः
1,15,14,prāgāyatāḥ sūparvāṇaḥ ṣaḍime varṣaparvatāḥ avagāḍhā hyubhayataḥ masudrau pūrvapaścimau,प्रागायताः सूपर्वाणः षडिमे वर्षपर्वताः अवगाढा ह्युभयतः मसुद्रौ पूर्वपश्चिमौ
1,15,15,himaprāyaśca himavān hemakūṭaśca hemavān sarvarttuṣu sukhaścāpi niṣadhaḥ parvato mahān,हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान् सर्वर्त्तुषु सुखश्चापि निषधः पर्वतो महान्
1,15,16,caturvarṇaśca sauvarṇo meruścārutamaḥ smṛtaḥ dvātriṃśacca sahasrāṇi vistīrṇaḥ sa ca mūrddhani,चतुर्वर्णश्च सौवर्णो मेरुश्चारुतमः स्मृतः द्वात्रिंशच्च सहस्राणि विस्तीर्णः स च मूर्द्धनि
1,15,17,vṛttākṛtipramāṇaśca caturasraḥ samucchritaḥ nānāvarṇāstu pārśveṣu prajāpatiguṇānvitaḥ,वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्रः समुच्छ्रितः नानावर्णास्तु पार्श्वेषु प्रजापतिगुणान्वितः
1,15,18,nābhibandhanasaṃbhūto brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ pūrvatarḥ śvetavarṇaśca brāhmaṇastasya tena tat,नाभिबन्धनसंभूतो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः पूर्वतर्ः श्वेतवर्णश्च ब्राह्मणस्तस्य तेन तत्
1,15,19,pārśvamuttaratastasya raktavarmaḥ svabhāvataḥ tenāsya kṣattrabhāvastu merornānārthakāraṇāt,पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्मः स्वभावतः तेनास्य क्षत्त्रभावस्तु मेरोर्नानार्थकारणात्
1,15,20,pītaśca dakṣiṇenāsau tena vaiśyatvamiṣyate bhṛṅgapatranibhaścāpi paścimena samācitaḥ,पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते भृङ्गपत्रनिभश्चापि पश्चिमेन समाचितः
1,15,21,tenāsya śūdrabhāvaḥ syāditi varṇāḥ prakīrttitāḥ vṛttaḥ svabhāvataḥ prokto varṇataḥ parimāṇataḥ,तेनास्य शूद्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्त्तिताः वृत्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः
1,15,22,nīlaśca vaiduryamayaḥ śvetaḥ ghuklo hiraṇmayaḥ mayurabarhavarṇastu śātakaiṃbhaśca śṛṅgavān,नीलश्च वैदुर्यमयः श्वेतः घुक्लो हिरण्मयः मयुरबर्हवर्णस्तु शातकैंभश्च शृङ्गवान्
1,15,23,ete parvatarājānaḥ siddhacāraṇasevitāḥ teṣāmantaraviṣkaṃbho navasāhasra ucyate,एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः तेषामन्तरविष्कंभो नवसाहस्र उच्यते
1,15,24,madhye tvilāvṛtaṃ nāma mahāmeroḥ samantamaḥ navaivaṃ tu sahasrāṇi vistīrṇaṃ sarvatastu tat,मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः समन्तमः नवैवं तु सहस्राणि विस्तीर्णं सर्वतस्तु तत्
1,15,25,madhye tasya mahāmerurvidhūma iva pāvakaḥ vedyarddhaṃ dakṣiṇaṃ meroruttarārddhaṃ tathottaram,मध्ये तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः वेद्यर्द्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्द्धं तथोत्तरम्
1,15,26,varṣāṇi yāni ṣaṭ caiva teṣāṃ ye varṣaparvatāḥ dve dve sahasre vistīrṇā yojanānāṃ samucchrayāt,वर्षाणि यानि षट् चैव तेषां ये वर्षपर्वताः द्वे द्वे सहस्रे विस्तीर्णा योजनानां समुच्छ्रयात्
1,15,27,jaṃbūdvīpasya vistārātteṣāmāyāma ucyate yojanānāṃ sahasrāṇi śataṃ dvāvāyatau girī,जंबूद्वीपस्य विस्तारात्तेषामायाम उच्यते योजनानां सहस्राणि शतं द्वावायतौ गिरी
1,15,28,nīlaśca niṣadhaścaiva tābhyāṃ hīnāstu ye pare śvetaśca hemakūṭaśca himavāñchṛṅgavāṃstathā,नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनास्तु ये परे श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवाञ्छृङ्गवांस्तथा
1,15,29,navatī dve aśītī dve sahasrāṇyāyatāstu teḥ teṣāṃ madhye janapadāstāni varṇāṇi sapta vai,नवती द्वे अशीती द्वे सहस्राण्यायतास्तु तेः तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्णाणि सप्त वै
1,15,30,prapātaviṣamaistaistu parvatairāvṛtāni tu saṃtatāni nadībhedairagamyāni parasparam,प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु संततानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम्
1,15,31,vasaṃti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ idaṃ haimavataṃ varṣaṃ bhārataṃ nāma viśrutam,वसंति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः इदं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम्
1,15,32,hemakūṭaṃ paraṃ hyasmā nnānnā kiṃṣurupaṃ smṛtam naiṣadhaṃ hemakūṭāttu harivarṣaṃ taducyate,हेमकूटं परं ह्यस्मा न्नान्ना किंषुरुपं स्मृतम् नैषधं हेमकूटात्तु हरिवर्षं तदुच्यते
1,15,33,harivarṣātparaṃ cāpi merośva tadilāvṛtam ilāvṛtātpiraṃ nīlaṃ samyakaṃ nāma viśrutam,हरिवर्षात्परं चापि मेरोश्व तदिलावृतम् इलावृतात्पिरं नीलं सम्यकं नाम विश्रुतम्
1,15,34,ramyakātparatarḥ śvetaṃ viśrutaṃ taddhiraṇmayam hiraṇmayātparaṃ caiva śṛṅgavattaḥ kuru smṛtam,रम्यकात्परतर्ः श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्मयम् हिरण्मयात्परं चैव शृङ्गवत्तः कुरु स्मृतम्
1,15,35,dhanuḥsaṃsthe tu vijñeye dve varṣe dakṣiṇottare dīrghāṇi tatra catvāri madhyamaṃ tadilāvṛtam,धनुःसंस्थे तु विज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे दीर्घाणि तत्र चत्वारि मध्यमं तदिलावृतम्
1,15,36,arvāk ca niṣadhasyātha vedyarddhaṃ dakṣiṇaṃ smṛtam paraṃ nīlavato yacca vedyarddhaṃ tu taduttaram,अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्द्धं दक्षिणं स्मृतम् परं नीलवतो यच्च वेद्यर्द्धं तु तदुत्तरम्
1,15,37,vedyarddhe dakṣiṇe trīṇi trīṇi varṣāṇi cottare tayormadhye tu vijñeyo merurmadhya ilāvṛtam,वेद्यर्द्धे दक्षिणे त्रीणि त्रीणि वर्षाणि चोत्तरे तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो मेरुर्मध्य इलावृतम्
1,15,38,dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottarema tu udagāyeto mahāśailo mālyavānnāma nāmataḥ,दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेम तु उदगायेतो महाशैलो माल्यवान्नाम नामतः
1,15,39,yojanānāṃ sahasraṃ tu ānīla niṣadhāyataḥ āyāmataścatustriṃśatsahasrāṇi prakīrtitaḥ,योजनानां सहस्रं तु आनील निषधायतः आयामतश्चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि प्रकीर्तितः
1,15,40,tasya pratīcyāṃ vijñeyaḥ parvato gandhamādanaḥ āyāmato 'tha vistārānmālyavā nitiviśrutaḥ,तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः आयामतो ऽथ विस्तारान्माल्यवा नितिविश्रुतः
1,15,41,parimaṇḍalayormerurmadhye kanakaparvataḥ caturvaṇaḥ sa sauvarṇaḥ caturasraḥ samucchritaḥ,परिमण्डलयोर्मेरुर्मध्ये कनकपर्वतः चतुर्वणः स सौवर्णः चतुरस्रः समुच्छ्रितः
1,15,42,sumeruḥ śuśubheśubhro rājava tsamadhiṣṭhitaḥ taruṇādityavarṇābho vidhūma iva pāvakaḥ,सुमेरुः शुशुभेशुभ्रो राजव त्समधिष्ठितः तरुणादित्यवर्णाभो विधूम इव पावकः
1,15,43,yojanānāṃ sahasrāṇi caturaśītarucchritaḥ praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastādvistṛtaḥ ṣoḍaśaiva tu,योजनानां सहस्राणि चतुरशीतरुच्छ्रितः प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तृतः षोडशैव तु
1,15,44,śarāvasaṃsthitatvāttu dvātriṃśanmūrdhnivistṛtaḥ vistārātriguṇastasya pariṇāhaḥ samantataḥ,शरावसंस्थितत्वात्तु द्वात्रिंशन्मूर्ध्निविस्तृतः विस्तारात्रिगुणस्तस्य परिणाहः समन्ततः
1,15,45,maṇḍalena pramāṇena tryasre mānaṃ tadiṣyate catvāriṃśatsahasrāṇi yojanānāṃ samantataḥ,मण्डलेन प्रमाणेन त्र्यस्रे मानं तदिष्यते चत्वारिंशत्सहस्राणि योजनानां समन्ततः
1,15,46,aṣṭābhiradhikāni syustryasre mānaṃ prakīrttitam caturasreṇa mānena pariṇāhaḥ samantataḥ,अष्टाभिरधिकानि स्युस्त्र्यस्रे मानं प्रकीर्त्तितम् चतुरस्रेण मानेन परिणाहः समन्ततः
1,15,47,catuḥ ṣaṣṭisahasrāṇi yojanānāṃ vidhīyate sa parvato mahādivyo divyauṣadhisamanvitaḥ,चतुः षष्टिसहस्राणि योजनानां विधीयते स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः
1,15,48,bhuvanairāvṛtaḥ sarvo jātarūpamayaiḥ śubhaiḥ tatra devagaṇāḥ sarve gandharvoragarākṣasāḥ,भुवनैरावृतः सर्वो जातरूपमयैः शुभैः तत्र देवगणाः सर्वे गन्धर्वोरगराक्षसाः
1,15,49,śailarāje pradṛśyante śubhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ sa tu meruḥ parivṛto bhuvanairbhūtabhāvanaiḥ,शैलराजे प्रदृश्यन्ते शुभाश्चाप्सरसां गणाः स तु मेरुः परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः
1,15,50,catvāro yasya deśā vai catuḥpārśveṣvadhiṣṭhitāḥ bhadrāśvā bharatāśvaiva ketumālāśca paścimāḥ,चत्वारो यस्य देशा वै चतुःपार्श्वेष्वधिष्ठिताः भद्राश्वा भरताश्वैव केतुमालाश्च पश्चिमाः
1,15,51,uttarāḥ kuravaścaiva kṛtapuṇyapratiśrayāḥ gandhamādanaparśve tu paraiṣāparagaṇḍikā,उत्तराः कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः गन्धमादनपर्श्वे तु परैषापरगण्डिका
1,15,52,sarvartturamaṇīyā ca nityaṃ pramuditā śivā dvātriṃśattu sahasrāṇi yojanaiḥ pūrvapaścimāt,सर्वर्त्तुरमणीया च नित्यं प्रमुदिता शिवा द्वात्रिंशत्तु सहस्राणि योजनैः पूर्वपश्चिमात्
1,15,53,āyāmataścatustriṃśatsahasrāṇi pramāṇataḥ tatra te śubhakarmāṇaḥ ketumālāḥ pratiṣṭhitāḥ,आयामतश्चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि प्रमाणतः तत्र ते शुभकर्माणः केतुमालाः प्रतिष्ठिताः
1,15,54,tatra kālā narāḥ sarve mahāsattvā mahābalāḥ striyaścotpala patrābhāḥ sarvāstāḥ priyadarśanāḥ,तत्र काला नराः सर्वे महासत्त्वा महाबलाः स्त्रियश्चोत्पल पत्राभाः सर्वास्ताः प्रियदर्शनाः
1,15,55,tatra divyo mahāvṛkṣaḥ panasaḥ paḍrasāśrayaḥ īśvaro brahmaṇaḥ putraḥ kāmacārī manojavaḥ,तत्र दिव्यो महावृक्षः पनसः पड्रसाश्रयः ईश्वरो ब्रह्मणः पुत्रः कामचारी मनोजवः
1,15,56,tasya pītvā phalarasaṃ jīvanti ca samāyutam pārśve mālyavataścāpi pūrve 'pūrvā tu gaṇḍikā,तस्य पीत्वा फलरसं जीवन्ति च समायुतम् पार्श्वे माल्यवतश्चापि पूर्वे ऽपूर्वा तु गण्डिका
1,15,57,āyāmādatha vistārādyathaiṣāparagaṇḍikā bhadrāśvāstatra vijñeyā nityaṃ muditamānasāḥ,आयामादथ विस्ताराद्यथैषापरगण्डिका भद्राश्वास्तत्र विज्ञेया नित्यं मुदितमानसाः
1,15,58,bhadraśālavanaṃ cātra kālāmrastu mahādrumaḥ tatra te puruṣāḥ svetā mahotsāhā balānvitāḥ,भद्रशालवनं चात्र कालाम्रस्तु महाद्रुमः तत्र ते पुरुषाः स्वेता महोत्साहा बलान्विताः
1,15,59,striyaḥ kumudavarṇābhāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ candraprabhāścandravarṇāḥ pūrṇacandra nibhānanāḥ,स्त्रियः कुमुदवर्णाभाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः चन्द्रप्रभाश्चन्द्रवर्णाः पूर्णचन्द्र निभाननाः
1,15,60,candraśītalagātryastāḥ striya utpalagandhikāḥ daśavarṣasahasrāṇi teṣāmāyuranāmayam,चन्द्रशीतलगात्र्यस्ताः स्त्रिय उत्पलगन्धिकाः दशवर्षसहस्राणि तेषामायुरनामयम्
1,15,61,kālāmrasya rasaṃ pītvā sarve ca sthirayauvanāḥ dakṣiṇena tu śvetasya nīlasyaivottareṇa ca,कालाम्रस्य रसं पीत्वा सर्वे च स्थिरयौवनाः दक्षिणेन तु श्वेतस्य नीलस्यैवोत्तरेण च
1,15,62,varṣaṃ ramaṇakaṃ nāma jāyante tatra mānavāḥ ratipradhānā vimalā jarādaurgandhyavarjitāḥ,वर्षं रमणकं नाम जायन्ते तत्र मानवाः रतिप्रधाना विमला जरादौर्गन्ध्यवर्जिताः
1,15,63,śuklābhijanasaṃpannāḥ sarve ca priyadarśanāḥ tatrāpi sumahānvṛkṣo nyagrodho rohito mahān,शुक्लाभिजनसंपन्नाः सर्वे च प्रियदर्शनाः तत्रापि सुमहान्वृक्षो न्यग्रोधो रोहितो महान्
1,15,64,tasyāpi te phalarasaṃ pibanto varttayanti vai daśavarṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca,तस्यापि ते फलरसं पिबन्तो वर्त्तयन्ति वै दशवर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च
1,15,65,jīvanti te mahābhāgāḥ sadā tdṛṣṭā narottamāḥ dakṣiṇe vai śṛṅgavataḥ śvetasyāpyuttareṇa ca,जीवन्ति ते महाभागाः सदा त्दृष्टा नरोत्तमाः दक्षिणे वै शृङ्गवतः श्वेतस्याप्युत्तरेण च
1,15,66,varṣaṃ hairaṇvataṃ nāma yatra hairaṇvatī nadī mahābalāḥ sutejaskā jāyante tatra mānavāḥ,वर्षं हैरण्वतं नाम यत्र हैरण्वती नदी महाबलाः सुतेजस्का जायन्ते तत्र मानवाः
1,15,67,yakṣā vīrā mahāsattvā dhaninaḥ priyadarśanāḥ ekādaśasahasrāṇi varṣāṇāṃ te mahaujasaḥ,यक्षा वीरा महासत्त्वा धनिनः प्रियदर्शनाः एकादशसहस्राणि वर्षाणां ते महौजसः
1,15,68,āyuḥ pramāṇaṃ jīvanti śatāni daśa pañca ca yasminvarṣe mahāvṛkṣo lakucaḥ ṣaḍrasāśrayaḥ,आयुः प्रमाणं जीवन्ति शतानि दश पञ्च च यस्मिन्वर्षे महावृक्षो लकुचः षड्रसाश्रयः
1,15,69,tasya pītvā phalarasaṃ te jīvanti nirāmayāḥ trīṇi śṛṅgavataḥ śṛṅgāṇyucchritāni mahānti ca,तस्य पीत्वा फलरसं ते जीवन्ति निरामयाः त्रीणि शृङ्गवतः शृङ्गाण्युच्छ्रितानि महान्ति च
1,15,70,ekaṃ maṇimayaṃ teṣāmekaṃ caiva hiraṇmayam sarvaratnamayaṃ caikaṃ bhavanairupaśobhitam,एकं मणिमयं तेषामेकं चैव हिरण्मयम् सर्वरत्नमयं चैकं भवनैरुपशोभितम्
1,15,71,uttare vai śṛṅgāvataḥ samudrasya ca dakṣiṇe kuravastatra tadvarṣaṃ puṇyaṃ siddhaniṣevitam,उत्तरे वै शृङ्गावतः समुद्रस्य च दक्षिणे कुरवस्तत्र तद्वर्षं पुण्यं सिद्धनिषेवितम्
1,15,72,tatra vṛkṣā madhu phalā nityapuṣpaphalopagāḥ vastrāṇi ca prasūyante phaleṣvābharaṇāni ca,तत्र वृक्षा मधु फला नित्यपुष्पफलोपगाः वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च
1,15,73,sarvakāmapradāstatra kecidvakṣā manoramāḥ gandhavarṇaraso petaṃ prakṣaranti madhūttamam,सर्वकामप्रदास्तत्र केचिद्वक्षा मनोरमाः गन्धवर्णरसो पेतं प्रक्षरन्ति मधूत्तमम्
1,15,74,apare kṣīriṇo nāma vṛkṣāstatra manoramāḥ ye kṣaranti sadā kṣīraṃ ṣaḍrasaṃ hyamṛtopamam,अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र मनोरमाः ये क्षरन्ति सदा क्षीरं षड्रसं ह्यमृतोपमम्
1,15,75,sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā sarvartusukhasaṃpannā nniṣpaṅkā nīrajā śubhā,सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मकाञ्चनवालुका सर्वर्तुसुखसंपन्ना न्निष्पङ्का नीरजा शुभा
1,15,76,devalokacyutāstatra jāyante mānavāḥ śubhāḥ śuklābhijanasaṃpannāḥ sarve ca sthirayauvanāḥ,देवलोकच्युतास्तत्र जायन्ते मानवाः शुभाः शुक्लाभिजनसंपन्नाः सर्वे च स्थिरयौवनाः
1,15,77,mithunāni prasūyante striyaścāpsarasaḥ samāḥ teṣāṃ te kṣīriṇāṃ kṣīraṃ pibanti hyamṛto pamam,मिथुनानि प्रसूयन्ते स्त्रियश्चाप्सरसः समाः तेषां ते क्षीरिणां क्षीरं पिबन्ति ह्यमृतो पमम्
1,15,78,mithunaṃ jāyate sadyaḥ samaṃ caiva vivarddhate samaṃ śīlaṃ ca rūpaṃ ca priyatā caiva tatsamā,मिथुनं जायते सद्यः समं चैव विवर्द्धते समं शीलं च रूपं च प्रियता चैव तत्समा
1,15,79,anyonyamanuraktāśca cakravākasadharmiṇaḥ anāmayā hyaśokāśca nityaṃ sukhaniṣeviṇaḥ,अन्योन्यमनुरक्ताश्च चक्रवाकसधर्मिणः अनामया ह्यशोकाश्च नित्यं सुखनिषेविणः
1,15,80,trayodaśasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca jīvanti te mahāvīryā na cānyastrīniṣeviṇaḥ,त्रयोदशसहस्राणि शतानि दश पञ्च च जीवन्ति ते महावीर्या न चान्यस्त्रीनिषेविणः
1,16,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvītīye 'nuṣaṅgapāde pṛthivyāyāmavistaro nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca evameva nisargo vai varṣāṇāṃ bhārate śubhe dṛṣṭaḥ paramatattvajñairbhūyaḥ kiṃ varṇayāmi vaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वीतीये ऽनुषङ्गपादे पृथिव्यायामविस्तरो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते शुभे दृष्टः परमतत्त्वज्ञैर्भूयः किं वर्णयामि वः
1,16,2,ṛṣiruvāca yadidaṃ bhārataṃ varṣaṃ yasminsvāyaṃbhuvādayaḥ caturdaśaite manavaḥ prajāsarge 'bhavanpunaḥ,ऋषिरुवाच यदिदं भारतं वर्षं यस्मिन्स्वायंभुवादयः चतुर्दशैते मनवः प्रजासर्गे ऽभवन्पुनः
1,16,3,etadveditumicchāmastanno nigada sattmaḥ etacchrutavacasteṣāmabravīdromaharṣaṇaḥ,एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्त्मः एतच्छ्रुतवचस्तेषामब्रवीद्रोमहर्षणः
1,16,4,atra vo varṇayiṣyāmi varṣe 'smin bhārate prajāḥ idaṃ tu madhyamaṃ citraṃ śubhāśubhaphalodayam,अत्र वो वर्णयिष्यामि वर्षे ऽस्मिन् भारते प्रजाः इदं तु मध्यमं चित्रं शुभाशुभफलोदयम्
1,16,5,uttaraṃ yatmamudrasya himavaddakṣiṇaṃ ca yat varṣaṃ tadbhārataṃ nāma yatreyaṃ bhāratī prajā,उत्तरं यत्ममुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् वर्षं तद्भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा
1,16,6,bharaṇācca prajānāṃ vai manurbharata ucyate niruktavacanāccaivaṃ varṣaṃ tadbhārataṃ smṛtam,भरणाच्च प्रजानां वै मनुर्भरत उच्यते निरुक्तवचनाच्चैवं वर्षं तद्भारतं स्मृतम्
1,16,7,itaḥ svargaśca mokṣaśca madhyaścāntaśca gamyate na khalvanyatra martyānāṃ bhūmau karma vidhīyate,इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यश्चान्तश्च गम्यते न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते
1,16,8,bhāratasyāsya varṣasya nava bhedānnibodhata samudrātaritā jñeyāste tvagamyāḥ parasparam,भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत समुद्रातरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम्
1,16,9,indradvīpaḥ kaśerūmāṃstāmravarṇo gabhastimān nāgadvīpastathā saumyo gāndharvastvatha vāruṇaḥ,इन्द्रद्वीपः कशेरूमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः
1,16,10,ayaṃ tu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ yojanānāṃ sahasre tu dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottarāt,अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः योजनानां सहस्रे तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात्
1,16,11,āyato hyākumāryyā vai cāgaṅgāprabhavācca vai tiryaguttaravistīrmaḥ sahasrāṇi navaiva tu,आयतो ह्याकुमार्य्या वै चागङ्गाप्रभवाच्च वै तिर्यगुत्तरविस्तीर्मः सहस्राणि नवैव तु
1,16,12,dvīpo hyupaniviṣṭo 'yaṃ mlecchairanteṣu sarvaśaḥ pūrve kirātā hyasyānte paścime yavanāḥ smṛtāḥ,द्वीपो ह्युपनिविष्टो ऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः पूर्वे किराता ह्यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः
1,16,13,brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāśca bhāgaśaḥ ijyāyudhavaṇijyābhirvarttayanto vyavasthitāḥ,ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः इज्यायुधवणिज्याभिर्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः
1,16,14,teṣāṃ saṃvyavahāro 'tra varttate vai parasparam dharmārthakāmasaṃyukto varṇānāṃ tu svakarmasu,तेषां संव्यवहारो ऽत्र वर्त्तते वै परस्परम् धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु
1,16,15,saṃkalpaḥ pañcamānāṃ ca hyāśramāṇāṃ yathāvidhi iha svargāpavargārthaṃ pravṛttiryeṣu mānuṣī,संकल्पः पञ्चमानां च ह्याश्रमाणां यथाविधि इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्येषु मानुषी
1,16,16,yastvayaṃ navamo dvīpastiryagāyāma ucyate kṛtsnaṃ jayati yo hyenaṃ samrāḍityabhidhīyate,यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यगायाम उच्यते कृत्स्नं जयति यो ह्येनं सम्राडित्यभिधीयते
1,16,17,ayaṃ lokastu vai samrāḍantarikṣaṃ virāṭ smṛtam svarāḍasau smṛto laukaḥ punarvakṣyāmi vistarāt,अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षं विराट् स्मृतम् स्वराडसौ स्मृतो लौकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्
1,16,18,saptaivāsminsuparvāṇo viśrutāḥ kula parvatāḥ mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ,सप्तैवास्मिन्सुपर्वाणो विश्रुताः कुल पर्वताः महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः
1,16,19,vindhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ teṣāṃ sahasraścānye parva tāstu samīpagāḥ,विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः तेषां सहस्रश्चान्ये पर्व तास्तु समीपगाः
1,16,20,avijñātāḥ sāravanto vipulāścitrasānavaḥ saṃdaraḥ parvataśreṣṭho vaihāro durdurastathā,अविज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः संदरः पर्वतश्रेष्ठो वैहारो दुर्दुरस्तथा
1,16,21,kolāhalaḥ sasuraso maināko vaidyutastathā vātandhamo nāgagiristathā pāṇḍuraparvataḥ,कोलाहलः ससुरसो मैनाको वैद्युतस्तथा वातन्धमो नागगिरिस्तथा पाण्डुरपर्वतः
1,16,22,tuṅgaprasthaḥ kṛṣṇagirirgodhano girireva ca puṣpagiryujjayantau ca śailo raivatakastathā,तुङ्गप्रस्थः कृष्णगिरिर्गोधनो गिरिरेव च पुष्पगिर्युज्जयन्तौ च शैलो रैवतकस्तथा
1,16,23,śrīparvataścitrakūṭaḥ kūṭaśailo giristathā anye tebhyo 'parijñātā hrasvāḥ svalapopajī vinaḥ,श्रीपर्वतश्चित्रकूटः कूटशैलो गिरिस्तथा अन्ये तेभ्यो ऽपरिज्ञाता ह्रस्वाः स्वलपोपजी विनः
1,16,24,tairvimiśrā janapadā āryā mlecchāśca bhāgaśaḥ pīyante yairimā nadyo gaṅgā siṃdhu sarasvatī,तैर्विमिश्रा जनपदा आर्या म्लेच्छाश्च भागशः पीयन्ते यैरिमा नद्यो गङ्गा सिंधु सरस्वती
1,16,25,śatadruścandra bhāgā ca yamunā sarayūstathā irāvatī vitastā ca vipāśā devikā kuhūḥ,शतद्रुश्चन्द्र भागा च यमुना सरयूस्तथा इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः
1,16,26,gomatī dhūtapāpā ca budbudā ca dṛṣadvatī kauśakī tridivā caiva niṣṭhīvī geḍakī tathā,गोमती धूतपापा च बुद्बुदा च दृषद्वती कौशकी त्रिदिवा चैव निष्ठीवी गेडकी तथा
1,16,27,cakṣurlohita ityetā himavatpādanissṛtāḥ vedasmṛtirvedavatī vṛtraghnī siṃdhu reva ca,चक्षुर्लोहित इत्येता हिमवत्पादनिस्सृताः वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिंधु रेव च
1,16,28,varṇāśā nandanā caiva sadānīrā mahānadī pāśā carmaṇvatīnūpā vidiśā vetravatyapi,वर्णाशा नन्दना चैव सदानीरा महानदी पाशा चर्मण्वतीनूपा विदिशा वेत्रवत्यपि
1,16,29,kṣiprā hyavanti ca tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ śoṇo mahānadaścaiva narmmadā surasā kriyā,क्षिप्रा ह्यवन्ति च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः शोणो महानदश्चैव नर्म्मदा सुरसा क्रिया
1,16,30,mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathaiva ca tamasā pippalā śyenā karamodā piśācikā,मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च तमसा पिप्पला श्येना करमोदा पिशाचिका
1,16,31,citropalā viśālā ca bañjulā vāstuvāhinī sanerujā śuktimatī maṅkutī tridivā kratuḥ,चित्रोपला विशाला च बञ्जुला वास्तुवाहिनी सनेरुजा शुक्तिमती मङ्कुती त्रिदिवा क्रतुः
1,16,32,ṛkṣavatsaṃprasūtāstā nadyo maṇijalāḥ śivāḥ tāpī payoṣṇī nirvindhyā sṛpā ca niṣadhā nadī,ऋक्षवत्संप्रसूतास्ता नद्यो मणिजलाः शिवाः तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या सृपा च निषधा नदी
1,16,33,veṇī vaitaraṇī caiva kṣiprā vālā kumudvatī toyā caiva mahāgaurī durgā vānnaśilā tathā,वेणी वैतरणी चैव क्षिप्रा वाला कुमुद्वती तोया चैव महागौरी दुर्गा वान्नशिला तथा
1,16,34,vindhyapādaprasūtāstā nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇātha bañjulā,विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणाथ बञ्जुला
1,16,35,tuṅgabhadrā suprayogā bāhyā kāveryathāpi ca dakṣiṇapravahā nadyaḥ sahya pādādviniḥsmṛtāḥ,तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा बाह्या कावेर्यथापि च दक्षिणप्रवहा नद्यः सह्य पादाद्विनिःस्मृताः
1,16,36,kṛtamālā tāmraparṇī puṣpajātyutpalāvatī nadyo 'bhijātā malayātsarvāḥ śītajalāḥ śubhāḥ,कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजात्युत्पलावती नद्यो ऽभिजाता मलयात्सर्वाः शीतजलाः शुभाः
1,16,37,trisāmā ṛṣikulyā ca bañjulā tridivābalā lāṅgūlinī vaṃśadharā mahendratanayāḥ smṛtāḥ,त्रिसामा ऋषिकुल्या च बञ्जुला त्रिदिवाबला लाङ्गूलिनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः
1,16,38,ṛṣikulyā kumārī ca mandagā mandagāminī kṛpā palāśinī caiva śuktimatprabhavāḥ smṛtāḥ,ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दगामिनी कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः
1,16,39,tāstu nadyaḥ sarasvatyaḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ viśvasya mātaraḥ sarvā jagatpāpaharāḥ smṛtāḥ,तास्तु नद्यः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापहराः स्मृताः
1,16,40,tāsāṃ nadyupanadyo 'nyāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ tāsvime kurupāñcālāḥ śālvā mādreyajāṅgalāḥ,तासां नद्युपनद्यो ऽन्याः शतशो ऽथ सहस्रशः तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः
1,16,41,śūrasenā bhadrakārā bodhāḥ sahapaṭaccarāḥ matsyāḥ kuśalyāḥ sauśalyāḥ kuntalāḥ kāśikośalāḥ,शूरसेना भद्रकारा बोधाः सहपटच्चराः मत्स्याः कुशल्याः सौशल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः
1,16,42,godhā bhadrāḥ kariṅgāśca māgadhāścotkalaiḥ saha madhyadeśyā janapadāḥ prāyaśasttra kīrttitāḥ,गोधा भद्राः करिङ्गाश्च मागधाश्चोत्कलैः सह मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशस्त्त्र कीर्त्तिताः
1,16,43,sahyasya cauttarānteṣu yatra godāvarī nadī pṛthivyāmapi kṛtsnāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ,सह्यस्य चौत्तरान्तेषु यत्र गोदावरी नदी पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः
1,16,44,tatra govardhanaṃ nāma puraṃ rāmeṇa nirmitam rāmapriyātha svargīyā vṛkṣa divyāsta thauṣadhīḥ,तत्र गोवर्धनं नाम पुरं रामेण निर्मितम् रामप्रियाथ स्वर्गीया वृक्ष दिव्यास्त थौषधीः
1,16,45,bharadvājena muninā tatpriyārthe 'varopitāḥ ataḥ purvaroddeśastena jajñe manoramaḥ,भरद्वाजेन मुनिना तत्प्रियार्थे ऽवरोपिताः अतः पुर्वरोद्देशस्तेन जज्ञे मनोरमः
1,16,46,bāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrā kālatoyakāḥ aparāntāśca muhmāśca pāñcalāścarmamaṇḍalāḥ,बाह्लीका वाटधानाश्च आभीरा कालतोयकाः अपरान्ताश्च मुह्माश्च पाञ्चलाश्चर्ममण्डलाः
1,16,47,gāndhārā yavanāścaiva siṃdhusauvīramaṇḍalāḥ cīnāścaiva tuṣārāśca pallavā girigahvarāḥ,गान्धारा यवनाश्चैव सिंधुसौवीरमण्डलाः चीनाश्चैव तुषाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः
1,16,48,śākā bhadrāḥ kulindāśca pāradā vindhyacūlikāḥ abhīṣāhā ulūtāśca kekayā daśāmālikāḥ,शाका भद्राः कुलिन्दाश्च पारदा विन्ध्यचूलिकाः अभीषाहा उलूताश्च केकया दशामालिकाः
1,16,49,brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva vaiśyaśūdrakulāni tu kāṃvojā daradāścaiva barbarā aṅgalauhikāḥ,ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्यशूद्रकुलानि तु कांवोजा दरदाश्चैव बर्बरा अङ्गलौहिकाः
1,16,50,atrayaḥ sabharadvājāḥ prasthalāśca daśerakāḥ lamakāstālaśālāśca bhūṣikā ījikaiḥ saha,अत्रयः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः लमकास्तालशालाश्च भूषिका ईजिकैः सह
1,16,51,ete deśā udīcyā vai prācyāndeśānnibodhata aṅgavaṅgā ścolabhadrāḥ kirātānāṃ ca jātayaḥ tomarā haṃsabhaṅgāśca kāśmīrāstaṅgaṇāstathā,एते देशा उदीच्या वै प्राच्यान्देशान्निबोधत अङ्गवङ्गा श्चोलभद्राः किरातानां च जातयः तोमरा हंसभङ्गाश्च काश्मीरास्तङ्गणास्तथा
1,16,52,jhillikāścāhukāścaiva hūṇadarvāstathaiva ca,झिल्लिकाश्चाहुकाश्चैव हूणदर्वास्तथैव च
1,16,53,andhravākā mudgarakā antargiribahirgirāḥ tataḥ plavaṅgavo jñeyā maladā malavartikāḥ,अन्ध्रवाका मुद्गरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः ततः प्लवङ्गवो ज्ञेया मलदा मलवर्तिकाः
1,16,54,samantarāḥ prāvṛṣeyā bhārgavā gopapārthivāḥ prāgjyotiṣāśca puṇḍrāśca videhāstāmraliptakāḥ,समन्तराः प्रावृषेया भार्गवा गोपपार्थिवाः प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः
1,16,55,mallā magadhagonardāḥ prācyāṃ janapadāḥ smṛtāḥ athāpare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ,मल्ला मगधगोनर्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः
1,16,56,paṇḍyāśca keralāścaiva colāḥ kulyāstathaiva ca setukā mūṣikāścaiva kṣapaṇā vanavāsikāḥ,पण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च सेतुका मूषिकाश्चैव क्षपणा वनवासिकाः
1,16,57,māharāṣṭrā mahiṣikāḥ kaliṅgaścaiva sarvaśaḥ ābhīrāśca sahaiṣīkā āṭavyā sāravāstathā,माहराष्ट्रा महिषिकाः कलिङ्गश्चैव सर्वशः आभीराश्च सहैषीका आटव्या सारवास्तथा
1,16,58,pulindā vindhyamaulīyā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha paurikā maulikāścaiva śmakā bhogavarddhināḥ,पुलिन्दा विन्ध्यमौलीया वैदर्भा दण्डकैः सह पौरिका मौलिकाश्चैव श्मका भोगवर्द्धिनाः
1,16,59,koṅkaṇāḥ kantalāścāndhrāḥ kulindāṅgāramāriṣāḥ dākṣiṇāścaiva ye deśā aparāṃstānnibodhata,कोङ्कणाः कन्तलाश्चान्ध्राः कुलिन्दाङ्गारमारिषाः दाक्षिणाश्चैव ये देशा अपरांस्तान्निबोधत
1,16,60,sūryyārakāḥ kalivanā durgālāḥ kuntarauḥ sahaḥ pauleyāśca kirātāśca rūpakāstāpakaiḥ saha,सूर्य्यारकाः कलिवना दुर्गालाः कुन्तरौः सहः पौलेयाश्च किराताश्च रूपकास्तापकैः सह
1,16,61,tathā karītayaścaiva sarve caiva karandharāḥ nāsikāścaiva ye cānye ye caivāntaranarmadāḥ,तथा करीतयश्चैव सर्वे चैव करन्धराः नासिकाश्चैव ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः
1,16,62,sahakacchāḥ samāheyāḥ saha sārasvatairapi kacchipāśca surāṣṭrāśca ānartāścarbudaiḥ saha,सहकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि कच्छिपाश्च सुराष्ट्राश्च आनर्ताश्चर्बुदैः सह
1,16,63,ityete aparāntāśca śṛṇudhvaṃ vindhyavāsinaḥ maladāśca karūthāśca mekalāścaitkalaiḥ saha,इत्येते अपरान्ताश्च शृणुध्वं विन्ध्यवासिनः मलदाश्च करूथाश्च मेकलाश्चैत्कलैः सह
1,16,64,uttamānāṃ daśārṇāśca bhojāḥ kiṣkindhakaiḥ saha tośalāḥ kośalāścaiva traipurā vaidiśāstathā,उत्तमानां दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा
1,16,65,tuhuṇḍā barbarāścaiva ṣaṭpurā naiṣadhaiḥ saha anūpāstuṇḍikerāśca vītihotrā hyavantayaḥ,तुहुण्डा बर्बराश्चैव षट्पुरा नैषधैः सह अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा ह्यवन्तयः
1,16,66,ete janapadāḥ sarve vindhyapṛṣṭhanivāsinaḥ ato deśānpravakṣyāmi parvatāśrayiṇaśca ye,एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः अतो देशान्प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये
1,16,67,nihīrā haṃsamārgāśca kupathāstaṅgaṇāḥ śakāḥ apaprāva raṇāścaiva ūrṇā darvāḥ sahūhukāḥ,निहीरा हंसमार्गाश्च कुपथास्तङ्गणाः शकाः अपप्राव रणाश्चैव ऊर्णा दर्वाः सहूहुकाः
1,16,68,trigarttā maṇḍalāścaiva kirātāstāmaraiḥ saha catvāri bhārate varṣe yugāni ṛṣayo 'bruvan,त्रिगर्त्ता मण्डलाश्चैव किरातास्तामरैः सह चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयो ऽब्रुवन्
1,16,69,kṛtaṃ tretāyugaṃ caiva dvāparaṃ tiṣyameva ca teṣāṃ nisargaṃ vakṣyāmi upariṣṭādaśeṣataḥ,कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं तिष्यमेव च तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टादशेषतः
1,17,1,iti śrībradṛmahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde bhāratavarmataṃ nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ yacca kiṃpuruṣaṃ varṣaṃ harivarṣaṃ tathaiva ca ācakṣva no yathātattvaṃ kīrttitaṃ bhārataṃ tvayā,इति श्रीब्रदृमहापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे भारतवर्मतं नाम षोडशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः यच्च किंपुरुषं वर्षं हरिवर्षं तथैव च आचक्ष्व नो यथातत्त्वं कीर्त्तितं भारतं त्वया
1,17,2,sūta uvāca śuśrūṣā yatra vo viprāstacchṛṇudhvamatandritāḥ plakṣakhaṇḍaḥ kiṃpuruṣe sumahānnandanopamaḥ,सूत उवाच शुश्रूषा यत्र वो विप्रास्तच्छृणुध्वमतन्द्रिताः प्लक्षखण्डः किंपुरुषे सुमहान्नन्दनोपमः
1,17,3,daśavarṣasahasrāṇi sthitiḥ kiṃpuruṣe smṛtā suvarṇavarṇāḥ puruṣāḥ striyaścāpsaraso pamāḥ,दशवर्षसहस्राणि स्थितिः किंपुरुषे स्मृता सुवर्णवर्णाः पुरुषाः स्त्रियश्चाप्सरसो पमाः
1,17,4,anāmayā aśokāśca nityaṃ muditamānasāḥ jāyante mānavāstatra nistaptakanakaprabhāḥ,अनामया अशोकाश्च नित्यं मुदितमानसाः जायन्ते मानवास्तत्र निस्तप्तकनकप्रभाः
1,17,5,varṣe kiṃpuruṣe puṇye vṛkṣo madhuvahaḥ śubhaḥ tasya kiṃpuruṣāḥ sarve 'piban hi rasamuttamam,वर्षे किंपुरुषे पुण्ये वृक्षो मधुवहः शुभः तस्य किंपुरुषाः सर्वे ऽपिबन् हि रसमुत्तमम्
1,17,6,tataḥ paraṃ kiṃpuruṣo harivarṣaḥ pracakṣate mahārajatasaṃkāśā jāyante tatra mānavāḥ,ततः परं किंपुरुषो हरिवर्षः प्रचक्षते महारजतसंकाशा जायन्ते तत्र मानवाः
1,17,7,devalokacyutāḥ sarve devānūkāśca sarveśaḥ harivarṣe narāḥ sarve pibantīkṣurasaṃ śupham,देवलोकच्युताः सर्वे देवानूकाश्च सर्वेशः हरिवर्षे नराः सर्वे पिबन्तीक्षुरसं शुफम्
1,17,8,ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ tu nirāmayāḥ harivarṣe tu jīvanti sarve muditamānasāḥ,एकादश सहस्राणि वर्षाणां तु निरामयाः हरिवर्षे तु जीवन्ति सर्वे मुदितमानसाः
1,17,9,na jarā bādhate tatra na mriyante ca te 'cirāt madhyamaṃ yanmayā proktaṃ nāmnā varṣamilāvṛtam,न जरा बाधते तत्र न म्रियन्ते च ते ऽचिरात् मध्यमं यन्मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षमिलावृतम्
1,17,10,na tatra sūryastapati na tu jīryanti mānavāḥ candrasūryai sanakṣatrau na prakāśāvilā vṛte,न तत्र सूर्यस्तपति न तु जीर्यन्ति मानवाः चन्द्रसूर्यै सनक्षत्रौ न प्रकाशाविला वृते
1,17,11,padmaprabhāḥ padbavarṇāstathā padbanibhekṣaṇāḥ padmapatrasugandhāśca jāyante tatra mānavāḥ,पद्मप्रभाः पद्बवर्णास्तथा पद्बनिभेक्षणाः पद्मपत्रसुगन्धाश्च जायन्ते तत्र मानवाः
1,17,12,jaṃbūphalarasāhārā aniṣyandāḥ sugandhinaḥ manasvino bhuktabhogāḥ satkarmaphalabhoginaḥ,जंबूफलरसाहारा अनिष्यन्दाः सुगन्धिनः मनस्विनो भुक्तभोगाः सत्कर्मफलभोगिनः
1,17,13,devalokacyatāścaiva mahārajatavāsasaḥ trayodaśasahasrāṇi varṣāṇāṃ te narottamāḥ,देवलोकच्यताश्चैव महारजतवाससः त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः
1,17,14,āyuḥ pramāṇaṃ jīvanti ye tu varṣa ilāvṛte meroḥ pratidiśaṃ yacca navasāhasravistṛtam,आयुः प्रमाणं जीवन्ति ये तु वर्ष इलावृते मेरोः प्रतिदिशं यच्च नवसाहस्रविस्तृतम्
1,17,15,yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaṭtriṃśattasya vistaraḥ yaturasraṃ samantācca śarāvākārasaṃsthitam,योजनानां सहस्राणि षट्त्रिंशत्तस्य विस्तरः यतुरस्रं समन्ताच्च शरावाकारसंस्थितम्
1,17,16,meroḥ paścimabhāge tu navasāhasrasammite catustriṃśatsahasrāṇi gandhamādanaparvataḥ,मेरोः पश्चिमभागे तु नवसाहस्रसम्मिते चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि गन्धमादनपर्वतः
1,17,17,udagdakṣiṇataścaiva ānīlaniṣadhāyataḥ catvāriṃśatsahasrāṇi parivṛddho mahītalāt,उदग्दक्षिणतश्चैव आनीलनिषधायतः चत्वारिंशत्सहस्राणि परिवृद्धो महीतलात्
1,17,18,sahasramavagāḍhaśca tāvadeva ca vistṛtaḥ pūrveṇa mālyavāñchailastatpramāṇaḥ prakīrttitaḥ,सहस्रमवगाढश्च तावदेव च विस्तृतः पूर्वेण माल्यवाञ्छैलस्तत्प्रमाणः प्रकीर्त्तितः
1,17,19,dakṣiṇena tu nīlaśca niṣadhaścottareṇa tu teṣāṃ madhye mahāmeruḥ svaiḥ pramāṇaiḥ pratiṣṭhitaḥ,दक्षिणेन तु नीलश्च निषधश्चोत्तरेण तु तेषां मध्ये महामेरुः स्वैः प्रमाणैः प्रतिष्ठितः
1,17,20,sarveṣāmeva śailānāmavagāḍho yathā bhavet vistarastatpramāṇaḥ syādāyāmo niyutaṃ smṛtaḥ,सर्वेषामेव शैलानामवगाढो यथा भवेत् विस्तरस्तत्प्रमाणः स्यादायामो नियुतं स्मृतः
1,17,21,vṛttabhāvāssamudrasya mahīmaṇḍalabhāvataḥ āyāmāḥ parihīyante caturasrasamāḥ smṛtāḥ,वृत्तभावास्समुद्रस्य महीमण्डलभावतः आयामाः परिहीयन्ते चतुरस्रसमाः स्मृताः
1,17,22,ilāvṛtaṃ catuṣkoṇaṃ bhindantī madhyabhāgataḥ prabhinnāñjanasaṃkāśā jambūrasavatī nadī,इलावृतं चतुष्कोणं भिन्दन्ती मध्यभागतः प्रभिन्नाञ्जनसंकाशा जम्बूरसवती नदी
1,17,23,merostu dakṣiṇe pārśve niṣadhasyottareṇa ca sudarśano nāma mahāñjambūvṛkṣaḥ sanātanaḥ,मेरोस्तु दक्षिणे पार्श्वे निषधस्योत्तरेण च सुदर्शनो नाम महाञ्जम्बूवृक्षः सनातनः
1,17,24,nityapuṣpaphalopetaḥ siddhacāraṇasevitaḥ tasya nāmnā samā khyāto jambūdvīpo vanaspateḥ,नित्यपुष्पफलोपेतः सिद्धचारणसेवितः तस्य नाम्ना समा ख्यातो जम्बूद्वीपो वनस्पतेः
1,17,25,yojanānāṃ sahasraṃ ca śataṃ cānyanmahātmanaḥ utsedho vṛkṣarājasya divaṃ spṛśati sarvataḥ,योजनानां सहस्रं च शतं चान्यन्महात्मनः उत्सेधो वृक्षराजस्य दिवं स्पृशति सर्वतः
1,17,26,aratnīnāṃ śatānyaṣṭāvekaṣaṣṭyadhikāni tu phalapramāṇaṃ saṃkhyātamṛṣibhistattvadarśibhiḥ,अरत्नीनां शतान्यष्टावेकषष्ट्यधिकानि तु फलप्रमाणं संख्यातमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
1,17,27,patamānāni tānyurvyāṃ kurvanti vipulaṃ svanam tasyā jambvāḥ phalaraso nadī bhūtvā prasarppati,पतमानानि तान्युर्व्यां कुर्वन्ति विपुलं स्वनम् तस्या जम्ब्वाः फलरसो नदी भूत्वा प्रसर्प्पति
1,17,28,meruṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā jambūmūlaṃ viśatyadhaḥ taṃ pibanti sadā tdṛṣṭā jaṃbūrasamilāvṛte,मेरुं प्रदक्षिणं कृत्वा जम्बूमूलं विशत्यधः तं पिबन्ति सदा त्दृष्टा जंबूरसमिलावृते
1,17,29,jaṃbūphalarase pīte na jarā bādhate tu tān na kṣudhā na śramaścāpi na mṛtyurna ca tandri tam,जंबूफलरसे पीते न जरा बाधते तु तान् न क्षुधा न श्रमश्चापि न मृत्युर्न च तन्द्रि तम्
1,17,30,tatra jāṃbūnadaṃ nāma kanakaṃ devabhūṣamam indragopakasaṃkāśaṃ jāyate bhāsvaraṃ tu tat,तत्र जांबूनदं नाम कनकं देवभूषमम् इन्द्रगोपकसंकाशं जायते भास्वरं तु तत्
1,17,31,sarveṣāṃ varṣavṛkṣāṇāṃ śubhaḥ phalarasaḥ stutaḥ skannaṃ bhavati tacchubhraṃ kanakaṃ devabhūṣaṇam,सर्वेषां वर्षवृक्षाणां शुभः फलरसः स्तुतः स्कन्नं भवति तच्छुभ्रं कनकं देवभूषणम्
1,17,32,teṣāṃ mūtraṃ purīṣaṃ ca dikṣu sarvāsu sarvaśaḥ īśvarānugrahādbhūmirmṛtāśca grasate tu tān,तेषां मूत्रं पुरीषं च दिक्षु सर्वासु सर्वशः ईश्वरानुग्रहाद्भूमिर्मृताश्च ग्रसते तु तान्
1,17,33,rakṣaḥpiśācayakṣāśca sarve haimavataḥ smṛtāḥ hemakūṭe tu gandharvā vijñeyāḥ sāpsarogaṇāḥ,रक्षःपिशाचयक्षाश्च सर्वे हैमवतः स्मृताः हेमकूटे तु गन्धर्वा विज्ञेयाः साप्सरोगणाः
1,17,34,sarve nāgastu niṣadhe śeṣavāsukitakṣakāḥ mahāmerau trayastriṃśatkrīḍante yajñiyāḥ surāḥ,सर्वे नागस्तु निषधे शेषवासुकितक्षकाः महामेरौ त्रयस्त्रिंशत्क्रीडन्ते यज्ञियाः सुराः
1,17,35,nīle tu vaidūryamaye siddhā brahmarṣayo 'malāḥ daityānāṃ dānavānāṃ car śvetaḥ parvata ucyate,नीले तु वैदूर्यमये सिद्धा ब्रह्मर्षयो ऽमलाः दैत्यानां दानवानां चर् श्वेतः पर्वत उच्यते
1,17,36,śṛṅgavānparvataśreṣṭhaḥ pitṝṇāṃ pratisaṃcaraḥ navasveteṣu varṣeṣu yathābhāgaṃ sthiteṣu vai,शृङ्गवान्पर्वतश्रेष्ठः पितॄणां प्रतिसंचरः नवस्वेतेषु वर्षेषु यथाभागं स्थितेषु वै
1,17,37,bhūtānyupaniviṣṭāni gatimanti dhruvāṇi ca teṣāṃ vivṛddhirbahudhā dṛśyate divyamānuṣī na saṃkhyā parisaṃkhyātuṃ śraddheyā tu bubhūṣatām,भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च तेषां विवृद्धिर्बहुधा दृश्यते दिव्यमानुषी न संख्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूषताम्
1,18,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde kiṃpuruṣādivarṣavarṇanaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca madhye himavataḥ pṛṣṭhe kailāso nāma parvataḥ tasminnivasati śrīmānkuberaḥ saha rākṣasaiḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे किंपुरुषादिवर्षवर्णनं नाम सप्तदशो ऽध्यायः सूत उवाच मध्ये हिमवतः पृष्ठे कैलासो नाम पर्वतः तस्मिन्निवसति श्रीमान्कुबेरः सह राक्षसैः
1,18,2,apsaronucaro rājā modate hyalakādhipaḥ kailāsapādātsaṃbhūtaṃ puṇyaṃ śītajalaṃ śubham,अप्सरोनुचरो राजा मोदते ह्यलकाधिपः कैलासपादात्संभूतं पुण्यं शीतजलं शुभम्
1,18,3,madaṃ nāmnā kumudvatttsarastūdadhisannibham tasmāddivyātprabhavati nadī mandākinī śubhā,मदं नाम्ना कुमुद्वत्त्त्सरस्तूदधिसन्निभम् तस्माद्दिव्यात्प्रभवति नदी मन्दाकिनी शुभा
1,18,4,divyaṃ ca nandanavanaṃ tasyāstīre mahadvanam prāguttarema kailāsāddivyaṃ sarvauṃṣadhi girim,दिव्यं च नन्दनवनं तस्यास्तीरे महद्वनम् प्रागुत्तरेम कैलासाद्दिव्यं सर्वौंषधि गिरिम्
1,18,5,ratnadhātumayaṃ citraṃ sabalaṃ parvataṃ prati candraprabho nāma giriḥ suśubhro ratnasannibhaḥ,रत्नधातुमयं चित्रं सबलं पर्वतं प्रति चन्द्रप्रभो नाम गिरिः सुशुभ्रो रत्नसन्निभः
1,18,6,tasya pāde mahāddivyaṃ svacchodaṃ nāma tatsaraḥ tasmāddivyātprabhavati svacchodā nāma nimnagā,तस्य पादे महाद्दिव्यं स्वच्छोदं नाम तत्सरः तस्माद्दिव्यात्प्रभवति स्वच्छोदा नाम निम्नगा
1,18,7,tasyāstīre mahaddivyaṃ vanaṃ caitrarathaṃ śubham tasmin girau nivasati maṇibhadraḥ sahānugaḥ,तस्यास्तीरे महद्दिव्यं वनं चैत्ररथं शुभम् तस्मिन् गिरौ निवसति मणिभद्रः सहानुगः
1,18,8,yakṣasenāpatiḥ krūro guhyakaiḥ parivāritaḥ puṇyā mandākinī caiva nadī svacchodakā ca yā,यक्षसेनापतिः क्रूरो गुह्यकैः परिवारितः पुण्या मन्दाकिनी चैव नदी स्वच्छोदका च या
1,18,9,mahīmaṇḍalamadhyena praviṣṭe te mahodadhim kailāsāddakṣiṇe prācyāṃ śivasattvauṣadhiṃ girim,महीमण्डलमध्येन प्रविष्टे ते महोदधिम् कैलासाद्दक्षिणे प्राच्यां शिवसत्त्वौषधिं गिरिम्
1,18,10,manaḥ śilāmayaṃ divyaṃ citrāṅgaṃ parvataṃ prati lohito hemaśṛṅgaśca giriḥ sūryaprabho mahān,मनः शिलामयं दिव्यं चित्राङ्गं पर्वतं प्रति लोहितो हेमशृङ्गश्च गिरिः सूर्यप्रभो महान्
1,18,11,tasya pāde mahaddivyaṃ lohitaṃ nāma tatsaraḥ tasmātpuṇyaḥ prabhavati lauhityaḥ sa nado mahān,तस्य पादे महद्दिव्यं लोहितं नाम तत्सरः तस्मात्पुण्यः प्रभवति लौहित्यः स नदो महान्
1,18,12,devāraṇyaṃ viśokaṃ ca tasya tīre mahadvanam tasmingirau nivasati yakṣo maṇidharo vaśī,देवारण्यं विशोकं च तस्य तीरे महद्वनम् तस्मिन्गिरौ निवसति यक्षो मणिधरो वशी
1,18,13,saumyaiḥ mudhārmikaiścaiva guhyake parivāritaḥ kailāsāddakṣiṇe pārśve krūrasattvauṣadhirgiriḥ,सौम्यैः मुधार्मिकैश्चैव गुह्यके परिवारितः कैलासाद्दक्षिणे पार्श्वे क्रूरसत्त्वौषधिर्गिरिः
1,18,14,vṛtrakāyātkilotpannamañjanaṃ trikakuṃ prati sarvadhātumayastatra sumahānvaidyuto giriḥ,वृत्रकायात्किलोत्पन्नमञ्जनं त्रिककुं प्रति सर्वधातुमयस्तत्र सुमहान्वैद्युतो गिरिः
1,18,15,tasya pāde kalaḥ puṇyaṃ mānasaṃ siddhasevitam tasmātprabhavete puṇyā sarayūrlokaviśrutā,तस्य पादे कलः पुण्यं मानसं सिद्धसेवितम् तस्मात्प्रभवेते पुण्या सरयूर्लोकविश्रुता
1,18,16,tasyāstīre vana divyaṃ vaibhrājaṃ nāma viśrutam kuberā nucarastatra prahetitanayo vaśī,तस्यास्तीरे वन दिव्यं वैभ्राजं नाम विश्रुतम् कुबेरा नुचरस्तत्र प्रहेतितनयो वशी
1,18,17,brahmapito nivasati rākṣaso 'nantavikramaḥ atarikṣacarairghorairyātudhānaśatairvṛtaḥ,ब्रह्मपितो निवसति राक्षसो ऽनन्तविक्रमः अतरिक्षचरैर्घोरैर्यातुधानशतैर्वृतः
1,18,18,apareṇa tu kailāsātpuṇyasattvauṣadhirgiriḥ aruṇaḥ parvataśreṣṭho rukmadhātumayaḥ śubhaḥ,अपरेण तु कैलासात्पुण्यसत्त्वौषधिर्गिरिः अरुणः पर्वतश्रेष्ठो रुक्मधातुमयः शुभः
1,18,19,bhavasya dayitaḥ śrīmānparvato meghasannibhaḥ śātakaiṃbhamayaiḥ śubhraiḥ śilājālaiḥ samāvṛtaḥ,भवस्य दयितः श्रीमान्पर्वतो मेघसन्निभः शातकैंभमयैः शुभ्रैः शिलाजालैः समावृतः
1,18,20,śātasaṃkhyaistāpanīyaiḥ śṛṅgairdivamivollikhan muñjavāstu mahādivyo durgaḥ śailo himācitaḥ,शातसंख्यैस्तापनीयैः शृङ्गैर्दिवमिवोल्लिखन् मुञ्जवास्तु महादिव्यो दुर्गः शैलो हिमाचितः
1,18,21,tasmingirau nivasati girīśo dhūmralocanaḥ tasyā pādātprabhavati śailodaṃ nāma tatsaraḥ,तस्मिन्गिरौ निवसति गिरीशो धूम्रलोचनः तस्या पादात्प्रभवति शैलोदं नाम तत्सरः
1,18,22,tasmātprabhavate puṇyā śilodā nāma nimragā sā cakṣuḥ sītayormadhye praviṣṭā lavaṇodadhim,तस्मात्प्रभवते पुण्या शिलोदा नाम निम्रगा सा चक्षुः सीतयोर्मध्ये प्रविष्टा लवणोदधिम्
1,18,23,tasyāstīre vanaṃ divyaṃ viśrutaṃ surabhīti vai savyottareṇa kailāsācchivaḥ sattvauṣadhirgiriḥ,तस्यास्तीरे वनं दिव्यं विश्रुतं सुरभीति वै सव्योत्तरेण कैलासाच्छिवः सत्त्वौषधिर्गिरिः
1,18,24,gauraṃ nāma giriśreṣṭhaṃ haritālamayaṃ prati hiraṇyaśṛṅgaḥ sumahān divyo maṇimayo giriḥ,गौरं नाम गिरिश्रेष्ठं हरितालमयं प्रति हिरण्यशृङ्गः सुमहान् दिव्यो मणिमयो गिरिः
1,18,25,tasyā pāde mahāddivyaṃ śubhaṃ kāñcanavālukam ramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ,तस्या पादे महाद्दिव्यं शुभं काञ्चनवालुकम् रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः
1,18,26,gaṅganimittaṃ rājarṣiruvāsa bahulāḥ samāḥ divaṃ yāsyanti te burve gaṅgatoyapariplutāḥ,गङ्गनिमित्तं राजर्षिरुवास बहुलाः समाः दिवं यास्यन्ति ते बुर्वे गङ्गतोयपरिप्लुताः
1,18,27,madīya iti niścitya samāhitamanāḥ śive tatra tripayagā devī prathamaṃ tu pratiṣṭhitā somapādātprasūtā sā saptadhā pratipadyate,मदीय इति निश्चित्य समाहितमनाः शिवे तत्र त्रिपयगा देवी प्रथमं तु प्रतिष्ठिता सोमपादात्प्रसूता सा सप्तधा प्रतिपद्यते
1,18,28,yūpā maṇimayāstatra vitatāśca hiraṇmayāḥ tatreṣṭvā tu gataḥ siddhiṃ śakraḥ sarvaiḥ suraiḥ saha,यूपा मणिमयास्तत्र वितताश्च हिरण्मयाः तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं शक्रः सर्वैः सुरैः सह
1,18,29,divi cchāyāpatho yastu anunakṣatramaṇḍalaḥ dṛśyate bhāsvaro rātrau devī tripathagā tu sā,दिवि च्छायापथो यस्तु अनुनक्षत्रमण्डलः दृश्यते भास्वरो रात्रौ देवी त्रिपथगा तु सा
1,18,30,antarikṣaṃ divañcaiva bhāvayantī surāpagā bhavottamāṅge patitā saṃrūddhā yaugamāyayā,अन्तरिक्षं दिवञ्चैव भावयन्ती सुरापगा भवोत्तमाङ्गे पतिता संरूद्धा यौगमायया
1,18,31,tasyā ye bindavaḥ kecit kruddhāyāḥ patitā bhuvi kṛtaṃ tu tairbidusarastato bindusaraḥ smṛtam,तस्या ये बिन्दवः केचित् क्रुद्धायाः पतिता भुवि कृतं तु तैर्बिदुसरस्ततो बिन्दुसरः स्मृतम्
1,18,32,tato nirūddhā sā devī bhavena smayatā kila cintayāmāsa manasā śaṅkarakṣepamaṃ prati,ततो निरूद्धा सा देवी भवेन स्मयता किल चिन्तयामास मनसा शङ्करक्षेपमं प्रति
1,18,33,bhittvā viśāmi pātālaṃ srotasāgṛhya śaṅkaram jñātvā tamyā abhiprāyaṃ krūraṃ devyāścikīrṣitam,भित्त्वा विशामि पातालं स्रोतसागृह्य शङ्करम् ज्ञात्वा तम्या अभिप्रायं क्रूरं देव्याश्चिकीर्षितम्
1,18,34,tirobhāvayituṃ buddhirāsīdaṅgeṣu tāṃ nadīm tasyāvalepaṃ jñātvā tu nadyāḥkruddhastuśaṅkaraḥ,तिरोभावयितुं बुद्धिरासीदङ्गेषु तां नदीम् तस्यावलेपं ज्ञात्वा तु नद्याःक्रुद्धस्तुशङ्करः
1,18,35,nyarupācca śirasyenāṃ vegena patatīṃ bhuvi etasminneva kāle tu dṛṣṭvā rājānamagrataḥ,न्यरुपाच्च शिरस्येनां वेगेन पततीं भुवि एतस्मिन्नेव काले तु दृष्ट्वा राजानमग्रतः
1,18,36,dhamanīsaṃtataṃ kṣīṇaṃ kṣudhayā vyākulendriyam anena toṣitaścāhaṃ nadyarthaṃ pūrvameva tu,धमनीसंततं क्षीणं क्षुधया व्याकुलेन्द्रियम् अनेन तोषितश्चाहं नद्यर्थं पूर्वमेव तु
1,18,37,buddhāsya varadānaṃ ca kopaṃ niyatavāṃstu saḥ brahmaṇo vacanaṃ śrutvā dhāraya svarṇadīmiti,बुद्धास्य वरदानं च कोपं नियतवांस्तु सः ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा धारय स्वर्णदीमिति
1,18,38,tato visarjayāmāsa saṃruddhāṃ svena tejasā nadīṃ bhagīrathasyārthe tapasogreṇa toṣitaḥ,ततो विसर्जयामास संरुद्धां स्वेन तेजसा नदीं भगीरथस्यार्थे तपसोग्रेण तोषितः
1,18,39,tato visṛjyamānāyāḥ srota statsaptadhā gatam tisraḥ ptācīmimukhaṃ pratīcīṃ tisra eva tu,ततो विसृज्यमानायाः स्रोत स्तत्सप्तधा गतम् तिस्रः प्ताचीमिमुखं प्रतीचीं तिस्र एव तु
1,18,40,nadyāḥ srotastu gaṅgāyāḥ pratyapadyata saptadhā nalinī hlādinī caiva pāvanī caiva prācyagāḥ,नद्याः स्रोतस्तु गङ्गायाः प्रत्यपद्यत सप्तधा नलिनी ह्लादिनी चैव पावनी चैव प्राच्यगाः
1,18,41,sītā cakṣuśca sindhuśca pratīcīndiśamāsthitāḥ saptamī tvanvagāttāsāṃ dakṣiṇena bhagīratham,सीता चक्षुश्च सिन्धुश्च प्रतीचीन्दिशमास्थिताः सप्तमी त्वन्वगात्तासां दक्षिणेन भगीरथम्
1,18,42,tasmādbhāgīrathī yā sā praviṣṭā lavaṇodadhim saptaitā bhāvayantīdaṃ himāhvaṃ varṣameva tu,तस्माद्भागीरथी या सा प्रविष्टा लवणोदधिम् सप्तैता भावयन्तीदं हिमाह्वं वर्षमेव तु
1,18,43,prasūtāḥ sapta nadyastāḥ śubhā bindu sarodbhavāḥ nānādeśānplāvayantyo malecchaprāyāstu sarvaśaḥ,प्रसूताः सप्त नद्यस्ताः शुभा बिन्दु सरोद्भवाः नानादेशान्प्लावयन्त्यो मलेच्छप्रायास्तु सर्वशः
1,18,44,upagacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsavaḥ śilīndhrānkunta lāṃścīnānbarbarānyavanādhrakān,उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः शिलीन्ध्रान्कुन्त लांश्चीनान्बर्बरान्यवनाध्रकान्
1,18,45,puṣkarāśca kulindāṃśca acoṃladvicarāśca ye kṛtvā tridhā siṃhavantaṃ sītāgātpaścimoda dhim,पुष्कराश्च कुलिन्दांश्च अचोंलद्विचराश्च ये कृत्वा त्रिधा सिंहवन्तं सीतागात्पश्चिमोद धिम्
1,18,46,atha cīnamarūṃścaiva tālāṃśca masamūlikān bhadrāstuṣārāṃllāmyākānbāhlavānpāraṭānkhaśān,अथ चीनमरूंश्चैव तालांश्च मसमूलिकान् भद्रास्तुषारांल्लाम्याकान्बाह्लवान्पारटान्खशान्
1,18,47,etāñjanapadāṃ ścakṣuḥ prāvayantī gatodadhim daradāṃśca sakāśmīrān gāndharān raurasān kuhān,एताञ्जनपदां श्चक्षुः प्रावयन्ती गतोदधिम् दरदांश्च सकाश्मीरान् गान्धरान् रौरसान् कुहान्
1,18,48,śivaśailānindrapadānvasatīśca visarjamān saindhavānrandhrakarakāñchamaṭhābhīrarohakān,शिवशैलानिन्द्रपदान्वसतीश्च विसर्जमान् सैन्धवान्रन्ध्रकरकाञ्छमठाभीररोहकान्
1,18,49,śunāsukhāṃścorddhamarūnsindhuretānniṣevate gandharvakinnarānyakṣānrakṣovidyādharoragān,शुनासुखांश्चोर्द्धमरून्सिन्धुरेतान्निषेवते गन्धर्वकिन्नरान्यक्षान्रक्षोविद्याधरोरगान्
1,18,50,kalāpagrāmakāṃścaiva pāradāṃstadgaṇān khaśān kirātāṃścapulindāṃśca kurūn sabharatānapi,कलापग्रामकांश्चैव पारदांस्तद्गणान् खशान् किरातांश्चपुलिन्दांश्च कुरून् सभरतानपि
1,18,51,pañcālānkāśimatsyāṃ śca magadhāṅgāṃstathaiva ca suhmottarāṃśca vaṅgāṃśca tāmraliptāṃstathaiva ca,पञ्चालान्काशिमत्स्यां श्च मगधाङ्गांस्तथैव च सुह्मोत्तरांश्च वङ्गांश्च ताम्रलिप्तांस्तथैव च
1,18,52,etāñjanapadānmānyāngaṅgā bhāvayate śubhān tataḥ pratihatā vindhyātpraviṣṭā lavaṇodadhim,एताञ्जनपदान्मान्यान्गङ्गा भावयते शुभान् ततः प्रतिहता विन्ध्यात्प्रविष्टा लवणोदधिम्
1,18,53,tataśca hlādinī puṇya prācīmabhimukhā yayau prāvayantyupabhāgāṃśca naiṣadhāṃśca trigarta kān,ततश्च ह्लादिनी पुण्य प्राचीमभिमुखा ययौ प्रावयन्त्युपभागांश्च नैषधांश्च त्रिगर्त कान्
1,18,54,dhīvarānṛṣikāṃścaiva tathā nīlamukhānapi kekarānauṣṭakarṇāṃśca kirātānapi caiva hi,धीवरानृषिकांश्चैव तथा नीलमुखानपि केकरानौष्टकर्णांश्च किरातानपि चैव हि
1,18,55,kālodarānvivarṇāśca kumārānsvarṇabhūmikān āmaṇḍalaṃ samudrasya tirobhūtāṃśca pūrvataḥ,कालोदरान्विवर्णाश्च कुमारान्स्वर्णभूमिकान् आमण्डलं समुद्रस्य तिरोभूतांश्च पूर्वतः
1,18,56,tatastu pāvanī cāpi prācīmeva diśaṃ yayau supathānpāvayaṃ tīha tvindradyumnasaropi ca,ततस्तु पावनी चापि प्राचीमेव दिशं ययौ सुपथान्पावयं तीह त्विन्द्रद्युम्नसरोपि च
1,18,57,tathā kharapathāṃścaiva vetraśaṅkupathānapi madhyatojānakimatho kuthaprāvaraṇānyayau,तथा खरपथांश्चैव वेत्रशङ्कुपथानपि मध्यतोजानकिमथो कुथप्रावरणान्ययौ
1,18,58,indradvīpa samudraṃ tu praviṣṭāṃ lavaṇodadhim tatastu nalinī prāyāt prācīmāśāṃ javena tu,इन्द्रद्वीप समुद्रं तु प्रविष्टां लवणोदधिम् ततस्तु नलिनी प्रायात् प्राचीमाशां जवेन तु
1,18,59,tomarānbhāvayantīha haṃsamārgānsahaihayān pūrvandeśāṃśca sevantī bhittvā sā bahudhāgirīn,तोमरान्भावयन्तीह हंसमार्गान्सहैहयान् पूर्वन्देशांश्च सेवन्ती भित्त्वा सा बहुधागिरीन्
1,18,60,karṇaprāvaraṇānprāpya saṃgatyā śvamukhānapi sikatāparvatamaruṃ gatvā vidyādharānyayau,कर्णप्रावरणान्प्राप्य संगत्या श्वमुखानपि सिकतापर्वतमरुं गत्वा विद्याधरान्ययौ
1,18,61,nagamaṇḍalamadhyena praviṣṭā lavaṇodadhim tāsāṃ nadyupanadyaśca śataśo 'tha sahasraśaḥ,नगमण्डलमध्येन प्रविष्टा लवणोदधिम् तासां नद्युपनद्यश्च शतशो ऽथ सहस्रशः
1,18,62,upagacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsavaḥ vakvaukasāyāstīre tu vanaṃ surabhi viśrutam,उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः वक्वौकसायास्तीरे तु वनं सुरभि विश्रुतम्
1,18,63,hiraṇyaśṛṅge vasati vidvānkauberako vaśī yajñopetaśca sumahānamitaujāḥ suvikramaḥ,हिरण्यशृङ्गे वसति विद्वान्कौबेरको वशी यज्ञोपेतश्च सुमहानमितौजाः सुविक्रमः
1,18,64,tatratyaistaiḥ parivṛtau vidvadbhirbrahmarākṣasaiḥ kuberānucarā hyete catvārastu samāḥ smṛtāḥ,तत्रत्यैस्तैः परिवृतौ विद्वद्भिर्ब्रह्मराक्षसैः कुबेरानुचरा ह्येते चत्वारस्तु समाः स्मृताः
1,18,65,evameva tu vijñeyā ṛddhiḥ parvatavāsinām paraspareṇa dviguṇā dharmataḥ kāmator'thataḥ,एवमेव तु विज्ञेया ऋद्धिः पर्वतवासिनाम् परस्परेण द्विगुणा धर्मतः कामतोर्ऽथतः
1,18,66,hemakūṭasya pṛṣṭhe tu varcovannāmataḥ saraḥ manasvinīprabhavati tasmājjyotiṣmatī ca yā,हेमकूटस्य पृष्ठे तु वर्चोवन्नामतः सरः मनस्विनीप्रभवति तस्माज्ज्योतिष्मती च या
1,18,67,avagāḍhe hyubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau saro viṣṇupadaṃ nāma niṣadhe parvatottame,अवगाढे ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ सरो विष्णुपदं नाम निषधे पर्वतोत्तमे
1,18,68,tasmāddvayaṃ prabhavati gāndharvī nākulī ca taiḥ meroḥ pārśvātprabhavati hradaścandraprabho mahān,तस्माद्द्वयं प्रभवति गान्धर्वी नाकुली च तैः मेरोः पार्श्वात्प्रभवति ह्रदश्चन्द्रप्रभो महान्
1,18,69,tatra jaṃbūnadī puṇyā yasyā jāṃbūnadaṃ smṛtam payodaṃ tu saro nīle suśubhraṃ puṇḍarīkavat,तत्र जंबूनदी पुण्या यस्या जांबूनदं स्मृतम् पयोदं तु सरो नीले सुशुभ्रं पुण्डरीकवत्
1,18,70,puṇḍarīkā payodā ya tasmānnadyau vinirgate śvetātpravarttate puṇyaṃ sarayūrmānasāddhruvam,पुण्डरीका पयोदा य तस्मान्नद्यौ विनिर्गते श्वेतात्प्रवर्त्तते पुण्यं सरयूर्मानसाद्ध्रुवम्
1,18,71,jyotsnā ca mṛgākāmā ca tasmāddve saṃbabhūvatuḥ saraḥ kuruṣu vikhyātaṃ padmamīnadvijākulam,ज्योत्स्ना च मृगाकामा च तस्माद्द्वे संबभूवतुः सरः कुरुषु विख्यातं पद्ममीनद्विजाकुलम्
1,18,72,rudrakāntamiti khyātaṃ nirmitaṃ tadbhavena tu anye cāpyatra vikhyātāḥ padmāmīnadvijākulāḥ,रुद्रकान्तमिति ख्यातं निर्मितं तद्भवेन तु अन्ये चाप्यत्र विख्याताः पद्मामीनद्विजाकुलाः
1,18,73,nāmnā hradā jayā nāma dvādaśodadhisannibhāḥ tebhyaḥ śāntā ya mādhvī ca dve nadyau saṃbabhūvatuḥ,नाम्ना ह्रदा जया नाम द्वादशोदधिसन्निभाः तेभ्यः शान्ता य माध्वी च द्वे नद्यौ संबभूवतुः
1,18,74,yāni kiṃpuruṣādyāni teṣu devo na varṣati udbhidānyudakānyatra pravahanti saridvarāḥ,यानि किंपुरुषाद्यानि तेषु देवो न वर्षति उद्भिदान्युदकान्यत्र प्रवहन्ति सरिद्वराः
1,18,75,ṛṣabho dundubhiścaiva dhūmnaśca sumahāgiriḥ pūrvāyatā mahāparvā nimagnā lavaṇābhasi,ऋषभो दुन्दुभिश्चैव धूम्नश्च सुमहागिरिः पूर्वायता महापर्वा निमग्ना लवणाभसि
1,18,76,candraḥ kākastathā droṇaḥ sumahāntaḥ śiloccayāḥ udagyātā udīcyāntā avagāḍhā mahodadhim,चन्द्रः काकस्तथा द्रोणः सुमहान्तः शिलोच्चयाः उदग्याता उदीच्यान्ता अवगाढा महोदधिम्
1,18,77,somakaśca varāhaśca nāradaśca mahīdharaḥ pratīcyāmāyatāste vai praviṣṭā lavaṇodadhima,सोमकश्च वराहश्च नारदश्च महीधरः प्रतीच्यामायतास्ते वै प्रविष्टा लवणोदधिम
1,18,78,cakro balāhakaścaiva maināko yaśca parvataḥ āyatāste mahāśailāḥ samudraṃ dakṣiṇaṃ prati,चक्रो बलाहकश्चैव मैनाको यश्च पर्वतः आयतास्ते महाशैलाः समुद्रं दक्षिणं प्रति
1,18,79,cakramainākayormadhya vidiśaṃ dakṣiṇāṃ prati tatra saṃvarttako nāma so 'gniḥ pibati tajjalam,चक्रमैनाकयोर्मध्य विदिशं दक्षिणां प्रति तत्र संवर्त्तको नाम सो ऽग्निः पिबति तज्जलम्
1,18,80,nāmnā samudravāsastu aurvaḥsa vaḍavāmukhaḥ dvādaśaite praviṣṭā hi parvatā lavaṇodadhim,नाम्ना समुद्रवासस्तु और्वःस वडवामुखः द्वादशैते प्रविष्टा हि पर्वता लवणोदधिम्
1,18,81,mahendrabhayavitrastāḥ pakṣacche dabhayātpurā yadetaddṛśyate candre śvete kṛṣṇaśaśākṛti,महेन्द्रभयवित्रस्ताः पक्षच्छे दभयात्पुरा यदेतद्दृश्यते चन्द्रे श्वेते कृष्णशशाकृति
1,18,82,bhāratasya tu varṣasya bhedāste nava kīrttitāḥ ihoditasya dṛśyante yathānye 'nyatra codite,भारतस्य तु वर्षस्य भेदास्ते नव कीर्त्तिताः इहोदितस्य दृश्यन्ते यथान्ये ऽन्यत्र चोदिते
1,18,83,uttarottarameteṣāṃ varṣamuddiśyate guṇaiḥ ārogyāyuḥ pramāṇānāṃ dharmataḥ kāmator'thataḥ,उत्तरोत्तरमेतेषां वर्षमुद्दिश्यते गुणैः आरोग्यायुः प्रमाणानां धर्मतः कामतोर्ऽथतः
1,18,84,samanvitāni bhūtāni puṇyairetaistu bhāgaśaḥ vasaṃti nānājātīni teṣu varṣeṣu tāni vai ityeṣā dhārayantīdaṃ pṛthvī viśvaṃ jagatsthitam,समन्वितानि भूतानि पुण्यैरेतैस्तु भागशः वसंति नानाजातीनि तेषु वर्षेषु तानि वै इत्येषा धारयन्तीदं पृथ्वी विश्वं जगत्स्थितम्
1,19,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde jambūdvīpavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca plakṣadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiha saṃgrahāt śṛṇutemaṃ yathātattvaṃ bruvato me dvijottamāḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे जम्बूद्वीपवर्णनं नामाष्टादशो ऽध्यायः सूत उवाच प्लक्षद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह संग्रहात् शृणुतेमं यथातत्त्वं ब्रुवतो मे द्विजोत्तमाः
1,19,2,jaṃbūdvīpasya vistārāddviguṇāstasya vistaraḥ vistarāddviguṇaścāsya pariṇāhaḥ samantataḥ,जंबूद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः विस्तराद्द्विगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः
1,19,3,tenāvṛtaḥ samudro vai dvīpena lavaṇodakaḥ tatra puṇyā janapadāścirānna mriyate janaḥ,तेनावृतः समुद्रो वै द्वीपेन लवणोदकः तत्र पुण्या जनपदाश्चिरान्न म्रियते जनः
1,19,4,kṛta eva ca durbhikṣaṃ jarāvyādhibhayaṃ kutaḥ tatrāpi parvatāḥ puṇyāḥ saptaiva maṇibhūṣaṇāḥ,कृत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः तत्रापि पर्वताः पुण्याः सप्तैव मणिभूषणाः
1,19,5,ratnākarāstathā nadyastāsāṃ nāmāni ca buve blakṣadvīpādiṣu tveṣu sapta sapta tu pañcasu,रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासां नामानि च बुवे ब्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु सप्त सप्त तु पञ्चसु
1,19,6,ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭā varṣaparvatāḥ plakṣadvīpe tu vakṣyāmi saptadvīpān mahā balān,ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्तद्वीपान् महा बलान्
1,19,7,gomedako 'tra prathamaḥ parvato meghasannibhaḥ khyāyate yasya nāmnā tu varṣaṃ gomedasaṃjñitam,गोमेदको ऽत्र प्रथमः पर्वतो मेघसन्निभः ख्यायते यस्य नाम्ना तु वर्षं गोमेदसंज्ञितम्
1,19,8,dvitīyaḥ parvataścandraḥ sarvauṃṣa dhisamanvitaḥ aśvibhyāmamṛtasyārthamoṣadhyo yatra saṃbhṛtāḥ,द्वितीयः पर्वतश्चन्द्रः सर्वौंष धिसमन्वितः अश्विभ्याममृतस्यार्थमोषध्यो यत्र संभृताः
1,19,9,tṛtīyo nārado nāma durgaśailo mahoccayaḥ tatrācale samutpannau pūrvaṃ nāradaparvatau,तृतीयो नारदो नाम दुर्गशैलो महोच्चयः तत्राचले समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ
1,19,10,caturthastatra vai śailo duduṃbhirnnāma nāmataḥ chandamṛtyuḥ purā tasmindundubhiḥ sāditaḥ suraiḥ,चतुर्थस्तत्र वै शैलो दुदुंभिर्न्नाम नामतः छन्दमृत्युः पुरा तस्मिन्दुन्दुभिः सादितः सुरैः
1,19,11,rajjudolorukāmaṃ yaḥ śālmaliścāsurāntakṛt pañcamaḥ somako nāma devairyatrāmṛtaṃ purā,रज्जुदोलोरुकामं यः शाल्मलिश्चासुरान्तकृत् पञ्चमः सोमको नाम देवैर्यत्रामृतं पुरा
1,19,12,saṃbhṛtaṃ cāhṛtaṃ caiva māturarthe garutmatā ṣaṣṭastu sumanā nāma saptamarṣabha ucyate,संभृतं चाहृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता षष्टस्तु सुमना नाम सप्तमर्षभ उच्यते
1,19,13,hiraṇyakṣo varāheṇa tasmiñchaile niṣūditaḥ vaibhrājaḥ saptamastatra bhrājiṣṇuḥ sphāṭiko mahān,हिरण्यक्षो वराहेण तस्मिञ्छैले निषूदितः वैभ्राजः सप्तमस्तत्र भ्राजिष्णुः स्फाटिको महान्
1,19,14,arcirbhirbhrājate yasmādvaibhrājastena saṃsmṛtaḥ teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi nāmatastu yathākramam,अर्चिर्भिर्भ्राजते यस्माद्वैभ्राजस्तेन संस्मृतः तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि नामतस्तु यथाक्रमम्
1,19,15,gomedaṃ prathamaṃ varṣaṃ nāmnāśāntabhayaṃ smṛtam candrasya śiśiraṃ nāma nāradasya sukhodayam,गोमेदं प्रथमं वर्षं नाम्नाशान्तभयं स्मृतम् चन्द्रस्य शिशिरं नाम नारदस्य सुखोदयम्
1,19,16,ānandaṃ dundubhervarṣaṃ somakasyaśivaṃ smṛtam kṣemakaṃ vṛṣabhasyāpi vaibhrājasya dhruvaṃ tathā,आनन्दं दुन्दुभेर्वर्षं सोमकस्यशिवं स्मृतम् क्षेमकं वृषभस्यापि वैभ्राजस्य ध्रुवं तथा
1,19,17,eteṣu devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha,एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह
1,19,18,teṣāṃ nadyastu saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ nāmatastāḥ pravakṣyāmi saptagaṅgāstapodhanāḥ,तेषां नद्यस्तु सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि सप्तगङ्गास्तपोधनाः
1,19,19,anutaptāsukhī caiva vipāśā tridivā kramuḥ amṛtā sukṛtā caiva saptaitāḥ saritāṃ varāḥ,अनुतप्तासुखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः अमृता सुकृता चैव सप्तैताः सरितां वराः
1,19,20,abhigacchanti tā nadyastābhyaścānyāḥ sahasraśaḥ bahūdakā hyoghavatyo yato varṣati vāsavaḥ,अभिगच्छन्ति ता नद्यस्ताभ्यश्चान्याः सहस्रशः बहूदका ह्योघवत्यो यतो वर्षति वासवः
1,19,21,tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadījanapadāstu te śubhāḥ śāntabhayāścaiva pramudaṃ śaiśirāḥ śivāḥ,ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीजनपदास्तु ते शुभाः शान्तभयाश्चैव प्रमुदं शैशिराः शिवाः
1,19,22,ānandāśca sukhāścaiva kṣemakāśca dhruvaiḥ saha varṇāśramācārayutā prajāsteṣvavadhiṣṭhitāḥ,आनन्दाश्च सुखाश्चैव क्षेमकाश्च ध्रुवैः सह वर्णाश्रमाचारयुता प्रजास्तेष्ववधिष्ठिताः
1,19,23,sarve tvarogāḥ subalāḥ prajāścāmayava rjitāḥ avasarpiṇī na teṣvasti tathaivotsarpiṇī na ca,सर्वे त्वरोगाः सुबलाः प्रजाश्चामयव र्जिताः अवसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी न च
1,19,24,na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā kvacit tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadā tatra varttate,न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित् त्रेतायुगसमः कालः सर्वदा तत्र वर्त्तते
1,19,25,plakṣadvīpādiṣu jñeyaḥ pañcasveteṣu sarvaśaḥ deśasyānuvidhānena kālasyānuvidhāḥ smṛtāḥ,प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः पञ्चस्वेतेषु सर्वशः देशस्यानुविधानेन कालस्यानुविधाः स्मृताः
1,19,26,pañcavarṣasahasrāṇi teṣu jīvanti mānavāḥ surūpāśca suveṣāśca hyarogā balinastathā,पञ्चवर्षसहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः सुरूपाश्च सुवेषाश्च ह्यरोगा बलिनस्तथा
1,19,27,sukhamāyurbalaṃ rupamārogyaṃ dharma eva ca plakṣadvīpādiṣu jñeyaḥ śākadvīpāntikeṣu vai,सुखमायुर्बलं रुपमारोग्यं धर्म एव च प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः शाकद्वीपान्तिकेषु वै
1,19,28,prakṣadvīpaḥ pṛthuḥ śrīmānsarvato dhanadhānyavān divyauṣadhiphalopetaḥ sarvauṃṣadhivanaspatiḥ,प्रक्षद्वीपः पृथुः श्रीमान्सर्वतो धनधान्यवान् दिव्यौषधिफलोपेतः सर्वौंषधिवनस्पतिः
1,19,29,āvṛtaḥ paśubhiḥ sarvairgrāmyāraṇyaiḥ sahasraśaḥ jaṃbūvṛkṣema saṃkhyātastasya madhye dvijottamāḥ,आवृतः पशुभिः सर्वैर्ग्राम्यारण्यैः सहस्रशः जंबूवृक्षेम संख्यातस्तस्य मध्ये द्विजोत्तमाः
1,19,30,plakṣo nāma mahāvṛkṣastasya nāmnā sa ucyate sa tatra pūjyate sthāne madhye janapadasya ha,प्लक्षो नाम महावृक्षस्तस्य नाम्ना स उच्यते स तत्र पूज्यते स्थाने मध्ये जनपदस्य ह
1,19,31,sa cāpīkṣurasodena prakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ plakṣadvīpasamenaiva vaipulyadvistareṇa tu,स चापीक्षुरसोदेन प्रक्षद्वीपः समावृतः प्लक्षद्वीपसमेनैव वैपुल्यद्विस्तरेण तु
1,19,32,ityevaṃ saṃniveśo vaḥ plakṣadvīpasya kīrtitaḥ ānupūrvyātsamāsena śālmalaṃ tu nibodhata,इत्येवं संनिवेशो वः प्लक्षद्वीपस्य कीर्तितः आनुपूर्व्यात्समासेन शाल्मलं तु निबोधत
1,19,33,tatastṛtīyaṃ vakṣyāmi śālmalaṃ dvīpasuttamam śālmalena samudrastu dvīpenekṣurasodakaḥ,ततस्तृतीयं वक्ष्यामि शाल्मलं द्वीपसुत्तमम् शाल्मलेन समुद्रस्तु द्वीपेनेक्षुरसोदकः
1,19,34,plakṣadvīpasya vistārāddviguṇena samāvṛtaḥ tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ,प्लक्षद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन समावृतः तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः
1,19,35,ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ varṣeṣu saptasu prathamaḥ sūryasaṃkāśaḥ kumudo nāma parvataḥ,रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां वर्षेषु सप्तसु प्रथमः सूर्यसंकाशः कुमुदो नाम पर्वतः
1,19,36,sarvadhātumayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālasamākulaiḥ dvitīyaḥ parvataścātra hyuttamo nāma viśrutaḥ,सर्वधातुमयैः शृङ्गैः शिलाजालसमाकुलैः द्वितीयः पर्वतश्चात्र ह्युत्तमो नाम विश्रुतः
1,19,37,haritālamayaiḥ śṛṅgairdivamāvṛtya tiṣṭhati tṛtiyaḥ parvatastatra balāhaka iti śrutaḥ,हरितालमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति तृतियः पर्वतस्तत्र बलाहक इति श्रुतः
1,19,38,jātyañjanamayaiḥ śṛṅgairdivamāvṛtya tiṣṭhati caturthaḥ parvato droṇo yatra sā vai sahoṣadhiḥ,जात्यञ्जनमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्र सा वै सहोषधिः
1,19,39,viśalyakaraṇī caiva mṛtasañjīvinī tathā kaṅkastu pañcamastatra parvataḥ sumahodayaḥ,विशल्यकरणी चैव मृतसञ्जीविनी तथा कङ्कस्तु पञ्चमस्तत्र पर्वतः सुमहोदयः
1,19,40,nityapuṣpaphalopeto vṛkṣavīrutsamāvṛtaḥ ṣaṣṭhastu parvatastatra mahiṣo meghasannibhaḥ,नित्यपुष्पफलोपेतो वृक्षवीरुत्समावृतः षष्ठस्तु पर्वतस्तत्र महिषो मेघसन्निभः
1,19,41,yasminso 'gnirnivasati mahiṣo nāma vārijaḥ saptamaḥ parvatastatra kakudmānnāma bhāṣyate,यस्मिन्सो ऽग्निर्निवसति महिषो नाम वारिजः सप्तमः पर्वतस्तत्र ककुद्मान्नाम भाष्यते
1,19,42,tatra ratnānyanekāni svayaṃ rakṣati vāsavaḥ prajāpatimupādāya prajābhyo vidhivatsvayam,तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः प्रजापतिमुपादाय प्रजाभ्यो विधिवत्स्वयम्
1,19,43,ityete parvatāḥ sapta śālmale maṇibhūṣaṇāḥ teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi sarpaiva tu śubhāni vai,इत्येते पर्वताः सप्त शाल्मले मणिभूषणाः तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सर्पैव तु शुभानि वै
1,19,44,kumudasya smṛtaṃ śvetamuttamasya ca lohitam balāhakasya jīmūtaṃ droṇasya haritaṃ smṛtam,कुमुदस्य स्मृतं श्वेतमुत्तमस्य च लोहितम् बलाहकस्य जीमूतं द्रोणस्य हरितं स्मृतम्
1,19,45,kaṅkasya vaidyutaṃ nāma mahiṣasya ca mānasam kakudaḥ supradaṃ nāma saptaitāni tu saptadhā,कङ्कस्य वैद्युतं नाम महिषस्य च मानसम् ककुदः सुप्रदं नाम सप्तैतानि तु सप्तधा
1,19,46,varṣāṇi parvatāścaiva nadīsteṣu nibodhata jyotiḥ śāntistathā tuṣṭā candrā śukrā vimocanī,वर्षाणि पर्वताश्चैव नदीस्तेषु निबोधत ज्योतिः शान्तिस्तथा तुष्टा चन्द्रा शुक्रा विमोचनी
1,19,47,nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ prativarṣaṃ tu tāḥ smṛtāḥ tāsāṃ samīpagāścānyāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ,निवृत्तिः सप्तमी तासां प्रतिवर्षं तु ताः स्मृताः तासां समीपगाश्चान्याः शतशो ऽथ सहस्रशः
1,19,48,na saṃkhyāṃ parisaṃkhyātuṃ śaknuyātko 'pi mānavaḥ ityeṣa saṃniveśo vaḥ śālmalasya prakīrttitaḥ,न संख्यां परिसंख्यातुं शक्नुयात्को ऽपि मानवः इत्येष संनिवेशो वः शाल्मलस्य प्रकीर्त्तितः
1,19,49,plakṣavṛkṣeṇa saṃkhyātastasya madhye mahā drumaḥ śālmalirvipulaskandhastasya nāmnā sa ucyate,प्लक्षवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये महा द्रुमः शाल्मलिर्विपुलस्कन्धस्तस्य नाम्ना स उच्यते
1,19,50,śālmalastu samudreṇa surodena samāvṛtaḥ vistarācchālmalasvaiva same na tu samantataḥ,शाल्मलस्तु समुद्रेण सुरोदेन समावृतः विस्तराच्छाल्मलस्वैव समे न तु समन्ततः
1,19,51,uttareṣu tu dharmajñādvīpeṣu śṛṇuta prajāḥ yathāśrutaṃ yathānyāyaṃ bruvato me nibodhata,उत्तरेषु तु धर्मज्ञाद्वीपेषु शृणुत प्रजाः यथाश्रुतं यथान्यायं ब्रुवतो मे निबोधत
1,19,52,kuśadvīpaṃ pravakṣyāmi caturthaṃ tu samāsataḥ surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ,कुशद्वीपं प्रवक्ष्यामि चतुर्थं तु समासतः सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः
1,19,53,śālmalasya tu vistārāddviguṇena samantataḥ saptaiva ca girīṃstatra varṇyamānānnibodhata,शाल्मलस्य तु विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः सप्तैव च गिरींस्तत्र वर्ण्यमानान्निबोधत
1,19,54,kuśadvīpe tu vijñeyaḥ parvato vidrumaśca yaḥ dvīpasya prathamastasya dvitīyo hemaparvataḥ,कुशद्वीपे तु विज्ञेयः पर्वतो विद्रुमश्च यः द्वीपस्य प्रथमस्तस्य द्वितीयो हेमपर्वतः
1,19,55,tṛtīyo dyutimānnāma jīmūtasadṛśo giriḥ caturthaḥ puṣpavānnāma pañcamastu kuśeśayaḥ,तृतीयो द्युतिमान्नाम जीमूतसदृशो गिरिः चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः
1,19,56,ṣaṣṭho harigirirnāma saptamo mandaraḥ smṛtaḥ mandā iti hyapā nāma mandaro dāraṇādayam,षष्ठो हरिगिरिर्नाम सप्तमो मन्दरः स्मृतः मन्दा इति ह्यपा नाम मन्दरो दारणादयम्
1,19,57,teṣāmantaraviṣakaṃbho dviguṇaḥ pravibhāgataḥ udbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam,तेषामन्तरविषकंभो द्विगुणः प्रविभागतः उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्
1,19,58,tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ lavaṇaṃ samṛtam pañcamaṃ dhṛtimadvarṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaram,तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं लवणं समृतम् पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्
1,19,59,saptamaṃ kapilaṃ nāma sarve te varṣa bhāvakāḥ eteṣu devagandharvāḥ prajāstu jagadīśvarāḥ,सप्तमं कपिलं नाम सर्वे ते वर्ष भावकाः एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजास्तु जगदीश्वराः
1,19,60,viharanti ramante ca hṛṣyamāṇāstu sarvaśaḥ na teṣu dasyavaḥ saṃti mleccha jātaya eva ca,विहरन्ति रमन्ते च हृष्यमाणास्तु सर्वशः न तेषु दस्यवः संति म्लेच्छ जातय एव च
1,19,61,gauraprāyo janaḥ sarvaḥ kramācca mriyate tathā tatrāpi nadyaḥ saptaiva dhūtapāpāśivā tathā,गौरप्रायो जनः सर्वः क्रमाच्च म्रियते तथा तत्रापि नद्यः सप्तैव धूतपापाशिवा तथा
1,19,62,pavitrā saṃtatiścaiva vidyuddaṃbhā mahī tathā anyāstābhyo 'parijñātāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ,पवित्रा संततिश्चैव विद्युद्दंभा मही तथा अन्यास्ताभ्यो ऽपरिज्ञाताः शतशो ऽथ सहस्रशः
1,19,63,abhigacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsavaḥ ghṛtodena kuśadvīpo bāhyataḥ parivāritaḥ,अभिगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः घृतोदेन कुशद्वीपो बाह्यतः परिवारितः
1,19,64,vijñeyaḥ sa tu vistārātkuśadvīpasamena tu ityeṣa sanniveśo vaḥ kuśadvīpasya kīrttitaḥ,विज्ञेयः स तु विस्तारात्कुशद्वीपसमेन तु इत्येष सन्निवेशो वः कुशद्वीपस्य कीर्त्तितः
1,19,65,kraiñcadvīpasya vistāraṃ vakṣyāmyahamataḥ param kuśadvīpasya vistārāddviguṇaḥ sa tu vai smṛtaḥ,क्रैञ्चद्वीपस्य विस्तारं वक्ष्याम्यहमतः परम् कुशद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणः स तु वै स्मृतः
1,19,66,ghṛtodakasamudro vai kraiñca dvīpena saṃyutaḥ tasmindvīpe nagaśreṣṭhaḥ kraiñcastu prathamo giriḥ,घृतोदकसमुद्रो वै क्रैञ्च द्वीपेन संयुतः तस्मिन्द्वीपे नगश्रेष्ठः क्रैञ्चस्तु प्रथमो गिरिः
1,19,67,kraiñcātparo vāmanako vāmanādandhakārakaḥ andhakārātparaścāpi divāvṛnnāma parvataḥ,क्रैञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः
1,19,68,divāvṛtaḥ paraścāpi dvivido girisattamaḥ dvividātparataścāpi puṇḍarīko mahāgiriḥ,दिवावृतः परश्चापि द्विविदो गिरिसत्तमः द्विविदात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः
1,19,69,puṇḍarīkātparaścāpi procyate dundubhisvanaḥ ete ratnamayāḥ sapta kraiñcadvīpasya parvatāḥ,पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः एते रत्नमयाः सप्त क्रैञ्चद्वीपस्य पर्वताः
1,19,70,bahupuṣpaphalopetanānāvṛkṣalatāvṛtāḥ paraspareṇa dviguṇā vistṛtā harṣavarddhanāḥ,बहुपुष्पफलोपेतनानावृक्षलतावृताः परस्परेण द्विगुणा विस्तृता हर्षवर्द्धनाः
1,19,71,varṣāṇi tatra vakṣyāmi nāmatastānnibodhata kraiñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ,वर्षाणि तत्र वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत क्रैञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः
1,19,72,manonugātparaścoṣṇastṛtīyaṃ varṣamucyate uṣṇātparaḥ pīvarakaḥ pīvarādandhakārakaḥ,मनोनुगात्परश्चोष्णस्तृतीयं वर्षमुच्यते उष्णात्परः पीवरकः पीवरादन्धकारकः
1,19,73,andhakārātparaścāpi munideśaḥ smṛto budhaiḥ munideśātparaścaiva procyate dundubhisvanaḥ,अन्धकारात्परश्चापि मुनिदेशः स्मृतो बुधैः मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः
1,19,74,siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprayo janaḥ smataḥ tatrāpi nadyaḥ saptaiva prativarṣa smṛtāḥ śubhāḥ,सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रयो जनः स्मतः तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रतिवर्ष स्मृताः शुभाः
1,19,75,gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrirmanojavā khyātiśca puṇḍarīkā ca gaṅgāḥ saptavidhāḥ smṛtāḥ,गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः
1,19,76,tāsāṃ sahasraśaścānyā nadyo yāstu samīpagāḥ abhigacchanti tāḥ sarvā vipulāḥ subahūdakāḥ,तासां सहस्रशश्चान्या नद्यो यास्तु समीपगाः अभिगच्छन्ति ताः सर्वा विपुलाः सुबहूदकाः
1,19,77,kraiñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍaudakena tu āvṛtaḥ sarvataḥ śrīmānkraiñcadvīpasamena tu,क्रैञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डौदकेन तु आवृतः सर्वतः श्रीमान्क्रैञ्चद्वीपसमेन तु
1,19,78,plakṣadvīpādayo hyete samāsena prakīrttitāḥ teṣāṃ nisargodvīpānāmānupūrvyeṇa sarvaśaḥ,प्लक्षद्वीपादयो ह्येते समासेन प्रकीर्त्तिताः तेषां निसर्गोद्वीपानामानुपूर्व्येण सर्वशः
1,19,79,na śakyo vistarādvaktuṃ divyavarṣaśatairapi nisargo yaḥ prajānāṃ tu saṃhāro yaśca tāsu vai,न शक्यो विस्तराद्वक्तुं दिव्यवर्षशतैरपि निसर्गो यः प्रजानां तु संहारो यश्च तासु वै
1,19,80,śākadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiha niścayāt śṛṇudhvaṃ tu yathātathyaṃ bruvato me yathārthavat,शाकद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह निश्चयात् शृणुध्वं तु यथातथ्यं ब्रुवतो मे यथार्थवत्
1,19,81,kraiñcadvīpasya vistārāddviguṇāstasya vistaraḥ parivārya samudraṃ sa dadhimaṇḍodakaṃ sthitaḥ,क्रैञ्चद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः परिवार्य समुद्रं स दधिमण्डोदकं स्थितः
1,19,82,tatra puṇyā janapadāścirāttu mriyate janaḥ kuta eva ca durbhikṣaṃ jarāvyādhibhayaṃ kutaḥ,तत्र पुण्या जनपदाश्चिरात्तु म्रियते जनः कुत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः
1,19,83,tatrāpi parvatāḥ śabhrāḥ saptaiva maṇibhūṣaṇāḥ ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ nāmāni me śṛṇu,तत्रापि पर्वताः शभ्राः सप्तैव मणिभूषणाः रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु
1,19,84,devarṣigandharvayutaḥ prathamo merurucyate prāgāyataḥ sa sauvarṇo hyudayo nāma parvataḥ,देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते प्रागायतः स सौवर्णो ह्युदयो नाम पर्वतः
1,19,85,vṛṣṭyarthaṃ jaladāstatra prabhaṃvati ca yānti ca tasyāpareṇa sumahāñjaladhāro mahāgiriḥ,वृष्ट्यर्थं जलदास्तत्र प्रभंवति च यान्ति च तस्यापरेण सुमहाञ्जलधारो महागिरिः
1,19,86,yato nityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam tato varṣaṃ prabhavati varṣākāle prajāsviha,यतो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले प्रजास्विह
1,19,87,tasyottare raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitam revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto vidhiḥ,तस्योत्तरे रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम् रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः
1,19,88,tasyāpareṇa sumahān śyāmo nāma mahāgiriḥ tasmācchyāmatvamāpannāḥ prajāḥ pūrvamimāḥ kila,तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महागिरिः तस्माच्छ्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल
1,19,89,tasyāpareṇa sumahānnājato 'stagiriḥ smṛtaḥ tasyāpare cāṃbikeyo durgaśailo mahāgiriḥ,तस्यापरेण सुमहान्नाजतो ऽस्तगिरिः स्मृतः तस्यापरे चांबिकेयो दुर्गशैलो महागिरिः
1,19,90,aṃbikeyātparo ramyaḥ sarvauṃṣadhisamanvitaḥ kesarī kesarayuto yato vāyuḥ prajāpatiḥ,अंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौंषधिसमन्वितः केसरी केसरयुतो यतो वायुः प्रजापतिः
1,19,91,udayātprathamaṃ varṣaṃ mahāttajjaladaṃ smṛtam dvitīyaṃ jaladhārasya sukumāramiti smṛtam,उदयात्प्रथमं वर्षं महात्तज्जलदं स्मृतम् द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्
1,19,92,raivatasya tu kaumāraṃ śyāmasya ca maṇīvakam astasyāpi śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumottaram,रैवतस्य तु कौमारं श्यामस्य च मणीवकम् अस्तस्यापि शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम्
1,19,93,ambikeyasya modākaṃ kesarasya mahādrumam dvīpasya parimāṇaṃ tu hrasvadīrghatvameva ca,अम्बिकेयस्य मोदाकं केसरस्य महाद्रुमम् द्वीपस्य परिमाणं तु ह्रस्वदीर्घत्वमेव च
1,19,94,kraiñcadvīpena vikhyātaṃ tasya keturmahādrumaḥ śāko nāma mahotsedhastasya pūjyā mahānugāḥ,क्रैञ्चद्वीपेन विख्यातं तस्य केतुर्महाद्रुमः शाको नाम महोत्सेधस्तस्य पूज्या महानुगाः
1,19,95,tatra puṇyā janapadāścāturvarṇyasamanvitāḥ nadyaścāpi mahāpuṇyā gaṅgāḥ saptavidhāstathā,तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः नद्यश्चापि महापुण्या गङ्गाः सप्तविधास्तथा
1,19,96,sukumārī kumārī ca nalinī veṇukā ca yā ikṣuśca veṇukā caiva gabhastiḥ saptamī tathā,सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या इक्षुश्च वेणुका चैव गभस्तिः सप्तमी तथा
1,19,97,nadyaścānyāḥ puṇyajalāḥ śītatoyavahāḥ śubhāḥ sahasraśaḥ samākhyātā yato varṣati vāsavaḥ,नद्यश्चान्याः पुण्यजलाः शीततोयवहाः शुभाः सहस्रशः समाख्याता यतो वर्षति वासवः
1,19,98,na tāsāṃ nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca śakyaṃ vai parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ,न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च शक्यं वै परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः
1,19,99,tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te śāṃśapāyanavistīrṇo dvīpo 'sau cakrasaṃsthitaḥ,ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते शांशपायनविस्तीर्णो द्वीपो ऽसौ चक्रसंस्थितः
1,19,100,nadījalaiḥ praticchannaḥ parvataiścābhrasannibhaiḥ sarvadhātuvicitraiśca maṇividrumabhūṣitaiḥ,नदीजलैः प्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः सर्वधातुविचित्रैश्च मणिविद्रुमभूषितैः
1,19,101,nagaraiścaiva vividhaiḥ sphītairjanapadairapi vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ samantāddhanadhānyavān,नगरैश्चैव विविधैः स्फीतैर्जनपदैरपि वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः समन्ताद्धनधान्यवान्
1,19,102,kṣīrodena samudreṇa sarvataḥ parivāritaḥ śākadvīpasya vistārātsamena tu samaṃntataḥ,क्षीरोदेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः शाकद्वीपस्य विस्तारात्समेन तु समंन्ततः
1,19,103,tasmiñjanapadāḥ puṇyāḥ parvatāḥ saritaḥ śubhāḥ varṇāśramasamākīrṇā deśāste sapta vai smṛtāḥ,तस्मिञ्जनपदाः पुण्याः पर्वताः सरितः शुभाः वर्णाश्रमसमाकीर्णा देशास्ते सप्त वै स्मृताः
1,19,104,na saṃkaraśca teṣvasti varṇāśramakṛtaḥ kvacit dharmasya cāvyabhīcārādekāntasukhitāḥ prajāḥ,न संकरश्च तेष्वस्ति वर्णाश्रमकृतः क्वचित् धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तसुखिताः प्रजाः
1,19,105,na teṣu lobho māyā vā hīrṣāsūyākṛtaḥ kutaḥ viparyayo na teṣvasti kālātsvābhāvikaṃ param,न तेषु लोभो माया वा हीर्षासूयाकृतः कुतः विपर्ययो न तेष्वस्ति कालात्स्वाभाविकं परम्
1,19,106,karāvāptirna teṣvasti na daṇḍo na ca daṇḍyakāḥ svadharmeṇaiva dharma jñāste rakṣanti parasparam,करावाप्तिर्न तेष्वस्ति न दण्डो न च दण्ड्यकाः स्वधर्मेणैव धर्म ज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम्
1,19,107,etāvadeva śakyaṃ vai tasmindvīpe prabhāṣitum etāvadeva śrotavyaṃ śākadvīpanivāsinām,एतावदेव शक्यं वै तस्मिन्द्वीपे प्रभाषितुम् एतावदेव श्रोतव्यं शाकद्वीपनिवासिनाम्
1,19,108,puṣkaraṃ saptamaṃ dvīpaṃ pravakṣyāmi nibodhata puṣkareṇa tu dvīpena vṛtaḥ kṣīrodako bahiḥ,पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रवक्ष्यामि निबोधत पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः
1,19,109,śākadvīpasya vistārāddviguṇena saṃmatataḥ puṣkare parvataḥ śrīmāneka eva mahāśilaḥ,शाकद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन संमततः पुष्करे पर्वतः श्रीमानेक एव महाशिलः
1,19,110,citrairmaṇimayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālaiḥ samucchritaḥ dvīpasya tasya pūrvarddhe citrasānuḥ sthito mahān,चित्रैर्मणिमयैः शृङ्गैः शिलाजालैः समुच्छ्रितः द्वीपस्य तस्य पूर्वर्द्धे चित्रसानुः स्थितो महान्
1,19,111,sa maṇḍalasahasrāṇi vistīrṇaḥ pañcaviṃśatiḥ urddhaṃ caiva catustriṃśatsahasrāṇi mahītalāt,स मण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः उर्द्धं चैव चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि महीतलात्
1,19,112,dvīpardhasya parikṣiptaḥ parvato mānasottaraḥ sthito velāsamīpe tu navacandra ivoditaḥ,द्वीपर्धस्य परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः
1,19,113,yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśaducchritaḥ tāvadeva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ,योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः
1,19,114,sa eva dvīpapaścārddhe mānasaḥ pṛthivīdharaḥ eka eva mahāsāraḥ sanniveśo dvidhā kṛtaḥ,स एव द्वीपपश्चार्द्धे मानसः पृथिवीधरः एक एव महासारः सन्निवेशो द्विधा कृतः
1,19,115,svādūdakenodadhinā sarvataḥ parivāritaḥ puṣkaradvīpavistārādvistīrṇo 'sau samantataḥ,स्वादूदकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः
1,19,116,tasmindvīpe smṛtau dvau tu puṇyau janapadau śubhau abhito mānasasyātha parvatasya tu maṇḍale,तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ अभितो मानसस्याथ पर्वतस्य तु मण्डले
1,19,117,mahāvītaṃ tu yadvarṣa bāhyato mānasasya tat tsyaivābhyantareṇāpi dhātakīkhaṇḍamucyate,महावीतं तु यद्वर्ष बाह्यतो मानसस्य तत् त्स्यैवाभ्यन्तरेणापि धातकीखण्डमुच्यते
1,19,118,daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvati mānavāḥ arogāḥ sukhabāhulyā mānasīṃ siddhimāsthitāḥ,दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवति मानवाः अरोगाः सुखबाहुल्या मानसीं सिद्धिमास्थिताः
1,19,119,masasāyuśca rūpaṃ ca tasminvarṣadvaye smṛtam adhamottamā na teṣvasti tulyāste rūpaśīlataḥ,मससायुश्च रूपं च तस्मिन्वर्षद्वये स्मृतम् अधमोत्तमा न तेष्वस्ति तुल्यास्ते रूपशीलतः
1,19,120,na tatra dasyurdamako nerṣyāsūyā bhayaṃ tathā nigraho na ca daṇḍo 'sti na lobho na parigrahaḥ,न तत्र दस्युर्दमको नेर्ष्यासूया भयं तथा निग्रहो न च दण्डो ऽस्ति न लोभो न परिग्रहः
1,19,121,satyānṛtaṃ na tatrāsti dharmādharmauṃ tathaiva ca varṇāśramau vā vārtā vā pāśupālyaṃ vaṇikpathaḥ,सत्यानृतं न तत्रास्ति धर्माधर्मौं तथैव च वर्णाश्रमौ वा वार्ता वा पाशुपाल्यं वणिक्पथः
1,19,122,trayī vidyā daṇḍanītiḥ śuśrūṣā śilpameva ca varṣadvaye sarvametatpuṣkarasya na vidyate,त्रयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा शिल्पमेव च वर्षद्वये सर्वमेतत्पुष्करस्य न विद्यते
1,19,123,na tatra varṣaṃ nadyo vā śītoṣṇaṃ vāpi vidyate udbhidānyudakānyatra giriprasravaṇāni ca,न तत्र वर्षं नद्यो वा शीतोष्णं वापि विद्यते उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च
1,19,124,uttarāṇāṃ kurūṇāṃ ca tulyakālo janastathā sarvarttususukhastatra jarākramavivarjitaḥ,उत्तराणां कुरूणां च तुल्यकालो जनस्तथा सर्वर्त्तुसुसुखस्तत्र जराक्रमविवर्जितः
1,19,125,ityeṣa dhātakīkhaṇḍe mahā vīte tathaiva ca ānupūrvyādvidhiḥ kṛtsnaḥ puṣkarasya prakīrttitaḥ,इत्येष धातकीखण्डे महा वीते तथैव च आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्त्तितः
1,19,126,svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ vistārānmaṇḍalāccaiva puṣkarasya samena tu,स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु
1,19,127,evaṃ dvīpāḥ samudraistu sapta saptabhirāvṛtāḥ dvīpasyānantaro yastu sāmudrastatsamastu saḥ,एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः द्वीपस्यानन्तरो यस्तु सामुद्रस्तत्समस्तु सः
1,19,128,evaṃ dvīpasamudrāṇāṃ vṛddhirjñeyā parasparāt apāṃ caiva samudrekātsāmudra iti saṃjñitaḥ,एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परात् अपां चैव समुद्रेकात्सामुद्र इति संज्ञितः
1,19,129,viśantirnivasaṃtyasminprajā yasmāccaturvidhāḥ tasmādvarṣamiti proktaṃ prajānāṃ sukhadaṃ yataḥ,विशन्तिर्निवसंत्यस्मिन्प्रजा यस्माच्चतुर्विधाः तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदं यतः
1,19,130,ṛṣa ityeṣa ramaṇe vṛṣaśaktiprabandhane ratiprabadhanātmiddhaṃ varṣaṃ tatteṣu tena vai,ऋष इत्येष रमणे वृषशक्तिप्रबन्धने रतिप्रबधनात्मिद्धं वर्षं तत्तेषु तेन वै
1,19,131,śuklapakṣe candravṛddhyā samudraḥ pūryate sadā prakṣīyamāṇe bahule kṣīyate 'stamite khage,शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्ध्या समुद्रः पूर्यते सदा प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयते ऽस्तमिते खगे
1,19,132,āpūryamāṇo hyudadhiḥ svata evābhipūryate tathopakṣīyamāṇe 'pi svātmanyevāvakṛṣyate,आपूर्यमाणो ह्युदधिः स्वत एवाभिपूर्यते तथोपक्षीयमाणे ऽपि स्वात्मन्येवावकृष्यते
1,19,133,ukhāsthamagnisaṃyogādudriktaṃ dṛśyate yathā mahodadhigataṃ toyaṃ svata udricyate tathā,उखास्थमग्निसंयोगादुद्रिक्तं दृश्यते यथा महोदधिगतं तोयं स्वत उद्रिच्यते तथा
1,19,134,anyūnānatiriktāṃśca varndvatyāpo hrasaṃti ca udayāstamaye tvindau pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ,अन्यूनानतिरिक्तांश्च वर्न्द्वत्यापो ह्रसंति च उदयास्तमये त्विन्दौ पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः
1,19,135,kṣayavṛddhatvamudadheḥ somavṛddhikṣayātpunaḥ daśottarāṇi pañcaiva hyaṅgulāni śatāni ca,क्षयवृद्धत्वमुदधेः सोमवृद्धिक्षयात्पुनः दशोत्तराणि पञ्चैव ह्यङ्गुलानि शतानि च
1,19,136,apāṃ vṛddhiḥ kṣayo dṛṣṭaḥ sāmudrīṇāṃ tu parvasu dvirāpkatvātsmṛtā dvīpāḥ sarvataścodakāvṛtāḥ,अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः सामुद्रीणां तु पर्वसु द्विराप्कत्वात्स्मृता द्वीपाः सर्वतश्चोदकावृताः
1,19,137,udakasyāyanaṃ yasmāttasmādudadhirucyate aparvāṇastu girayaḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ,उदकस्यायनं यस्मात्तस्मादुदधिरुच्यते अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः
1,19,138,plakṣadvīpe tu gomedaḥ parvatastena caucyate śālmaliḥ śālmale dvīpe pūjyate sumahāvrataiḥ,प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतस्तेन चौच्यते शाल्मलिः शाल्मले द्वीपे पूज्यते सुमहाव्रतैः
1,19,139,kuśadvīpe kuśastaṃbastasyanāmnā sa ucyate kraiñcadvīpe giriḥ kaiñco madhye janapadasya ha,कुशद्वीपे कुशस्तंबस्तस्यनाम्ना स उच्यते क्रैञ्चद्वीपे गिरिः कैञ्चो मध्ये जनपदस्य ह
1,19,140,śākadvīpe drumaḥ śākastasya nāmnā sa ucyate nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe tatratyaiḥ sa namaskṛtaḥ,शाकद्वीपे द्रुमः शाकस्तस्य नाम्ना स उच्यते न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्रत्यैः स नमस्कृतः
1,19,141,mahādevaḥ pūjyate tu brahmā tribhuvaneśvaraḥ tasminni vasati brahmā sādhyaiḥ sārddhaṃ prajāpatiḥ,महादेवः पूज्यते तु ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः तस्मिन्नि वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्द्धं प्रजापतिः
1,19,142,upāsaṃte tatra devāstrayastriṃśanmaharṣibhiḥ sa tatra pūjyate caiva deverdevotamotamaḥ,उपासंते तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः स तत्र पूज्यते चैव देवेर्देवोतमोतमः
1,19,143,jaṃbūdvīpātpravarttante ratnāni vividhāni ca dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ kramatastu vai,जंबूद्वीपात्प्रवर्त्तन्ते रत्नानि विविधानि च द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां क्रमतस्तु वै
1,19,144,sarvaśo brahmavaryeṇa satyena ca damena ca ārogyayuḥpramāṇābhyāṃ pramāṇaṃ dviguṇaṃ tataḥ,सर्वशो ब्रह्मवर्येण सत्येन च दमेन च आरोग्ययुःप्रमाणाभ्यां प्रमाणं द्विगुणं ततः
1,19,145,etasminpuṣkaradvīpe yaduktaṃ varṣakadvayam gopāyati prajāstatra svayaṃbhūrjaḍa paṇḍitāḥ,एतस्मिन्पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयम् गोपायति प्रजास्तत्र स्वयंभूर्जड पण्डिताः
1,19,146,īśvaro daṇḍasudyamya brahmā tribhuvaneśvaraḥ sa viṣṇoḥ sacivo devaḥ sa pitā sa pitāmahaḥ,ईश्वरो दण्डसुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः स विष्णोः सचिवो देवः स पिता स पितामहः
1,19,147,bhojanaṃ cāprayatnena tatra svayamupasthitam ṣaḍrasaṃ sumahāvīryaṃ bhuñjate tu prajāḥ sadā,भोजनं चाप्रयत्नेन तत्र स्वयमुपस्थितम् षड्रसं सुमहावीर्यं भुञ्जते तु प्रजाः सदा
1,19,148,pareṇa puṣkarasyārddhe āvṛtyāvasthito mahān svādūdakaḥ samudrastu samantātpariveṣṭya tam,परेण पुष्करस्यार्द्धे आवृत्यावस्थितो महान् स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य तम्
1,19,149,pareṇa tasya mahatī dṛśyate lokasaṃsthitiḥ kāñcanī dviguṇā bhūmiḥ sarvāhyekaśilopamā,परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वाह्येकशिलोपमा
1,19,150,tasyāpareṇa śailaśca paryāsātpasmiṇḍalaḥ prakāśaścāprakāśaśca lokālokaḥ sa ucyate,तस्यापरेण शैलश्च पर्यासात्पस्मिण्डलः प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते
1,19,151,ālokastasya cārvaktu nirālokastataḥ param yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tasyocchrayaḥ samṛtaḥ,आलोकस्तस्य चार्वक्तु निरालोकस्ततः परम् योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः समृतः
1,19,152,tāvāṃśca vistarastasya pṛthivyāṃ kāmagaśca saḥ āloko lokavṛttistho nirāloko hyalaukikaḥ,तावांश्च विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः आलोको लोकवृत्तिस्थो निरालोको ह्यलौकिकः
1,19,153,lokārddhe saṃmitā lokā nirālokāstu bāhyataḥ lokavistāramātraṃ tu hyalokaḥ sarvato bahiḥ,लोकार्द्धे संमिता लोका निरालोकास्तु बाह्यतः लोकविस्तारमात्रं तु ह्यलोकः सर्वतो बहिः
1,19,154,paricchinnaḥ samantācca udakenāvṛtastu saḥ ālokātparataścāpi hyaṇḍamā vṛtya tiṣṭhati,परिच्छिन्नः समन्ताच्च उदकेनावृतस्तु सः आलोकात्परतश्चापि ह्यण्डमा वृत्य तिष्ठति
1,19,155,aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī bhūrloko 'tha bhuvarllokaḥ svarloko 'tha mahastathā,अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी भूर्लोको ऽथ भुवर्ल्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्तथा
1,19,156,janastapastathā satyametāvāṃllokasaṃgrahaḥ etāvāneva vijñeyo lokāntaścaiva yaḥ paraḥ,जनस्तपस्तथा सत्यमेतावांल्लोकसंग्रहः एतावानेव विज्ञेयो लोकान्तश्चैव यः परः
1,19,157,kuṃbhasthāyī bhavedyādṛvapratīcyāṃ diśi candramāḥ āditaḥ śuklapakṣasya vapuścāṇḍasya tadvidham,कुंभस्थायी भवेद्यादृवप्रतीच्यां दिशि चन्द्रमाः आदितः शुक्लपक्षस्य वपुश्चाण्डस्य तद्विधम्
1,19,158,aṇḍānāmīdṛśānāṃ tu koṭyo jñeyāḥ sahasraśaḥ tiryagūrdhvamadho vāpi kāraṇasyāvyayātmanaḥ,अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः तिर्यगूर्ध्वमधो वापि कारणस्याव्ययात्मनः
1,19,159,dharaṇaiḥ prākṛtaistattadāvṛtaṃ prati saptabhiḥ daśādhikyena cānyonyaṃ dhārayanti parasparam,धरणैः प्राकृतैस्तत्तदावृतं प्रति सप्तभिः दशाधिक्येन चान्योन्यं धारयन्ति परस्परम्
1,19,160,parasparāvṛtāḥ sarve utpannāśca parasparam aṇḍasyāsya samantāttu sanniviṣṭo ghanodadhiḥ,परस्परावृताः सर्वे उत्पन्नाश्च परस्परम् अण्डस्यास्य समन्तात्तु सन्निविष्टो घनोदधिः
1,19,161,samantāttu vanodena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭati bāhyato ghanato yasya tiryagūrddhvaṃ tu maṇḍalam,समन्तात्तु वनोदेन धार्यमाणः स तिष्टति बाह्यतो घनतो यस्य तिर्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम्
1,19,162,dhāryamāṇaṃ samantāttu tiṣṭhate yattu tejasā ayoguḍanibho vāhnaḥ samantā nmaṇḍalākṛtiḥ,धार्यमाणं समन्तात्तु तिष्ठते यत्तु तेजसा अयोगुडनिभो वाह्नः समन्ता न्मण्डलाकृतिः
1,19,163,samantāddhanavātena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭhati ghanavātaṃ tathākāśo dadhānaḥ khalu tiṣṭhati,समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति घनवातं तथाकाशो दधानः खलु तिष्ठति
1,19,164,bhūtādiśca tathā kāśaṃ bhūtādiścāpyasau mahān mahāśca so 'pyanantena hyavyaktena tu dhāryate,भूतादिश्च तथा काशं भूतादिश्चाप्यसौ महान् महाश्च सो ऽप्यनन्तेन ह्यव्यक्तेन तु धार्यते
1,19,165,anantamaparivyaktaṃ daśadhā sūkṣmameva ca anantama kṛtātmānamanādinidhanaṃ ca yat,अनन्तमपरिव्यक्तं दशधा सूक्ष्ममेव च अनन्तम कृतात्मानमनादिनिधनं च यत्
1,19,166,anityaṃ parato 'ghoramanālaṃbamanāmayam naikayojanasāhasraṃ viprakṛṣṭamanāvṛtam,अनित्यं परतो ऽघोरमनालंबमनामयम् नैकयोजनसाहस्रं विप्रकृष्टमनावृतम्
1,19,167,tama eva nirālokamamaryyādamadaiśikam devānāmapyaviditaṃ vyavahāravivarjitam,तम एव निरालोकममर्य्यादमदैशिकम् देवानामप्यविदितं व्यवहारविवर्जितम्
1,19,168,tamasoṃte ca viśyātamākāśānte hyabhāsvaram maryādāyāmanantasya devasyāyatanaṃ mahat,तमसोंते च विश्यातमाकाशान्ते ह्यभास्वरम् मर्यादायामनन्तस्य देवस्यायतनं महत्
1,19,169,tridaśānāmagamyaṃ tatasthānaṃ divyamiti śrutiḥ mahato devadevasya maryādā yā vyavasthitāḥ,त्रिदशानामगम्यं ततस्थानं दिव्यमिति श्रुतिः महतो देवदेवस्य मर्यादा या व्यवस्थिताः
1,19,170,candrādityāvadhastāttu ye lokāḥ prathitā budhaiḥ te lokā ityabhihitā jagatasca na saṃśayaḥ,चन्द्रादित्यावधस्तात्तु ये लोकाः प्रथिता बुधैः ते लोका इत्यभिहिता जगतस्च न संशयः
1,19,171,rasātalatalāḥ saptasaptaivorddhvatalāśca ye saptaskandhastathā vāyoḥ sabrahmasadanā dvijāḥ,रसातलतलाः सप्तसप्तैवोर्द्ध्वतलाश्च ये सप्तस्कन्धस्तथा वायोः सब्रह्मसदना द्विजाः
1,19,172,āpātālāddivaṃ yāvadatra pañcavidhā gatiḥ pramāṇametajjagata eṣa saṃsārasāgaraḥ,आपातालाद्दिवं यावदत्र पञ्चविधा गतिः प्रमाणमेतज्जगत एष संसारसागरः
1,19,173,anādyantāṃ vrajantyeva naikajātisamudbhavāḥ vicitrā jagataḥ sā vai prakṛtirbrahmaṇaḥ sthitā,अनाद्यन्तां व्रजन्त्येव नैकजातिसमुद्भवाः विचित्रा जगतः सा वै प्रकृतिर्ब्रह्मणः स्थिता
1,19,174,yaccaiha daivikaṃ vātha nisargaṃ bahuvistaraḥ atīndriyermahābhāgaiḥ siddhairapi na lakṣitaḥ,यच्चैह दैविकं वाथ निसर्गं बहुविस्तरः अतीन्द्रियेर्महाभागैः सिद्धैरपि न लक्षितः
1,19,175,pṛthivyaṃbvagnivāyūnāṃ nabhasastamasastathā mānasasya tu dehasya anantasya dvijottamāḥ,पृथिव्यंब्वग्निवायूनां नभसस्तमसस्तथा मानसस्य तु देहस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः
1,19,176,kṣayo vā pariṇāmo vā anto vāpi na vidyate ananta eṣa sarvatra evaṃ jñāneṣu paṭhyate,क्षयो वा परिणामो वा अन्तो वापि न विद्यते अनन्त एष सर्वत्र एवं ज्ञानेषु पठ्यते
1,19,177,tasya coktaṃ mayā pūrva tasminnāmānukīrtane yaḥ padmanābhanāmnā tu tatkārtsnyena ca kīrttitaḥ,तस्य चोक्तं मया पूर्व तस्मिन्नामानुकीर्तने यः पद्मनाभनाम्ना तु तत्कार्त्स्न्येन च कीर्त्तितः
1,19,178,sa eva sarvatra gataḥ sarvasthāneṣu pūjyate bhūmau rasātale caiva ākāśe pavane 'nale,स एव सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले
1,19,179,arṇaveṣu ca sarveṣu divi caiva na saṃśayaḥ tathā tamasi vijñeya eṣa eva mahādyutiḥ,अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः तथा तमसि विज्ञेय एष एव महाद्युतिः
1,19,180,anekadhā vibhaktāṅgo mahāyogī janārdanaḥ sarvalokeṣu lokeśa ijyate bahudhā prabhuḥ,अनेकधा विभक्ताङ्गो महायोगी जनार्दनः सर्वलोकेषु लोकेश इज्यते बहुधा प्रभुः
1,19,181,evaṃ parasparotpanna dhāryante ca parasparam ādhārādheyabhāvena vikārāste 'vikāriṇaḥ,एवं परस्परोत्पन्न धार्यन्ते च परस्परम् आधाराधेयभावेन विकारास्ते ऽविकारिणः
1,19,182,pṛthvyādayo vikārāste paricchinnāḥ parasparam parasparadhikāścaiva praviṣṭāste parasparam,पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम् परस्परधिकाश्चैव प्रविष्टास्ते परस्परम्
1,19,183,yasmātsṛṣaṭāstu te 'nyonyaṃ tasmātsthairyamupāgatāḥ prāgāsannaviśeṣāstu viśeṣo 'nyaviśeṣaṇāt,यस्मात्सृषटास्तु ते ऽन्योन्यं तस्मात्स्थैर्यमुपागताः प्रागासन्नविशेषास्तु विशेषो ऽन्यविशेषणात्
1,19,184,pṛthivyādyāstu vādyantāparicchinnāstrayastu te guṇopacayasāreṇa paricchedo viśeṣataḥ,पृथिव्याद्यास्तु वाद्यन्तापरिच्छिन्नास्त्रयस्तु ते गुणोपचयसारेण परिच्छेदो विशेषतः
1,19,185,śeṣāṇāṃ tu paricchedaḥ saukṣmyānneha vibhāvyate bhūtebhyaḥ paratastebhyo vyālokā sā dharā smṛtā,शेषाणां तु परिच्छेदः सौक्ष्म्यान्नेह विभाव्यते भूतेभ्यः परतस्तेभ्यो व्यालोका सा धरा स्मृता
1,19,186,bhūtānyāloka ākāśe paricchinnāni sarvaśaḥ pātre mahati pātrāṇi yathaivāntargatāni tu,भूतान्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः पात्रे महति पात्राणि यथैवान्तर्गतानि तु
1,19,187,bhavantyanyonyahīnāni parasparasamāśrayāt tathā hyāloka ākāśe bhedāstvantargatā matāḥ,भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात् तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गता मताः
1,19,188,kṛttnānyetāni catvāri hyanyonyasyādhikāni tu yāvadetāni bhūtāni tāvadutpattirucyate,कृत्त्नान्येतानि चत्वारि ह्यन्योन्यस्याधिकानि तु यावदेतानि भूतानि तावदुत्पत्तिरुच्यते
1,19,189,tantunāmiva saṃtāro bhūteṣvantargato mataḥ pratyā khyāya tu bhūtāni kāryotparttina vidyate,तन्तुनामिव संतारो भूतेष्वन्तर्गतो मतः प्रत्या ख्याय तु भूतानि कार्योत्पर्त्तिन विद्यते
1,19,190,tasmātparimitā bhedāḥ smṛtāḥ kāryyātmakāstu te kāraṇātmakāstathaika syurbhedā ye mahadādayaḥ,तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्य्यात्मकास्तु ते कारणात्मकास्तथैक स्युर्भेदा ये महदादयः
1,19,191,ityeṣa saṃniveśo vai mayā prokto vibhāgaśaḥ saptadvīpasamudrāḍyo yāthātathyana vai dvijāḥ,इत्येष संनिवेशो वै मया प्रोक्तो विभागशः सप्तद्वीपसमुद्राड्यो याथातथ्यन वै द्विजाः
1,19,192,vistarānmaṇḍalāścaiva prasaṃkhyānena caiva hi vaiśvarūpradhānasya pariṇāmaikadeśikaḥ,विस्तरान्मण्डलाश्चैव प्रसंख्यानेन चैव हि वैश्वरूप्रधानस्य परिणामैकदेशिकः
1,19,193,adhiṣṭhitaṃ bhagavatā yasya sarvamidaṃ jagat evaṃbhūtagaṇāḥ sapta sanniviṣṭāḥ parasparam,अधिष्ठितं भगवता यस्य सर्वमिदं जगत् एवंभूतगणाः सप्त सन्निविष्टाः परस्परम्
1,19,194,etāvānsaṃniveśastu mayā śakyaḥ prabhāṣitum etāvadeva śrotavyaṃ saṃniveśe tu pārtheve,एतावान्संनिवेशस्तु मया शक्यः प्रभाषितुम् एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशे तु पार्थेवे
1,19,195,sapta prakṛtayastvetā dhārayanti parasparam tāstvahaṃ parimāṇena naṃ saṃkhyātumihotsahe,सप्त प्रकृतयस्त्वेता धारयन्ति परस्परम् तास्त्वहं परिमाणेन नं संख्यातुमिहोत्सहे
1,19,196,asaṃkhyātāḥ prakṛtayastiryyagūrddhvamadhastathā tārakāsaṃniveśaśca yāvaddivyānumaṇḍalam,असंख्याताः प्रकृतयस्तिर्य्यगूर्द्ध्वमधस्तथा तारकासंनिवेशश्च यावद्दिव्यानुमण्डलम्
1,19,197,paryyā yasanniveśastu bhūmestadanu maṇḍalaḥ ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kṛthivyā vai vicakṣaṇāḥ,पर्य्या यसन्निवेशस्तु भूमेस्तदनु मण्डलः अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि कृथिव्या वै विचक्षणाः
1,20,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde plakṣādidvīpavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca adhaḥpramāṇamūrddhva ca vakṣyamāṇaṃ nibodhata pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे प्लक्षादिद्वीपवर्णनं नामैकोनविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच अधःप्रमाणमूर्द्ध्व च वक्ष्यमाणं निबोधत पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
1,20,2,anantā dhātavo hyetaṃ vyāpakāstu prakīrttitāḥ jananī sarvabhūtānāṃ sarvasattvadharā dharā,अनन्ता धातवो ह्येतं व्यापकास्तु प्रकीर्त्तिताः जननी सर्वभूतानां सर्वसत्त्वधरा धरा
1,20,3,nānājanapadākīrṇā nānādhiṣṭhānapattanā nānānadanadīśailā naikajātisamākulā,नानाजनपदाकीर्णा नानाधिष्ठानपत्तना नानानदनदीशैला नैकजातिसमाकुला
1,20,4,anantā gīyate devī pṛthivī bahuvistarā nadīnadasasudrasthāstanthā kṣudrāśrayasthitāḥ,अनन्ता गीयते देवी पृथिवी बहुविस्तरा नदीनदससुद्रस्थास्तन्था क्षुद्राश्रयस्थिताः
1,20,5,parvatākāśasaṃsthāśca antarbhūmigātāśca yāḥ āpo 'nantā hi vijñeyāstathāgniḥ sarvalokagaḥ,पर्वताकाशसंस्थाश्च अन्तर्भूमिगाताश्च याः आपो ऽनन्ता हि विज्ञेयास्तथाग्निः सर्वलोकगः
1,20,6,anantaḥ paṭhyate caiva vyāpakaḥ sarvasaṃbhavaḥ tathākāśamanālekhyaṃ ramyaṃ nānāśrayaṃ smṛtam,अनन्तः पठ्यते चैव व्यापकः सर्वसंभवः तथाकाशमनालेख्यं रम्यं नानाश्रयं स्मृतम्
1,20,7,anantaṃ paṭhyate caiva vāyuścākāśasambhavaḥ āpaḥ pṛthivyāmudake pṛthivyupari saṃsthitāḥ,अनन्तं पठ्यते चैव वायुश्चाकाशसम्भवः आपः पृथिव्यामुदके पृथिव्युपरि संस्थिताः
1,20,8,ākāśaścāparamatha punarbhūmiḥ punarjalam evaṃ matamanantasya bhautikasya na vidyate,आकाशश्चापरमथ पुनर्भूमिः पुनर्जलम् एवं मतमनन्तस्य भौतिकस्य न विद्यते
1,20,9,parasparaiḥ sopacitā bhūmiścaiva nibodhata bhūmirjalamathā kāśamiti yā yā paraṃparā,परस्परैः सोपचिता भूमिश्चैव निबोधत भूमिर्जलमथा काशमिति या या परंपरा
1,20,10,sthitireṣā tu vikhyātā saptame 'sminnasātale daśayojanasāhasramekaṃ bhaumaṃ rasātalam,स्थितिरेषा तु विख्याता सप्तमे ऽस्मिन्नसातले दशयोजनसाहस्रमेकं भौमं रसातलम्
1,20,11,sādhubhiḥ parisaṃkhyātamekaikenaiva vistaram prathamaṃ tatvalaṃ nāma sutalaṃ tu tataḥ param,साधुभिः परिसंख्यातमेकैकेनैव विस्तरम् प्रथमं तत्वलं नाम सुतलं तु ततः परम्
1,20,12,tatastalātalaṃ vidyādatalaṃ bahuvistaram tator'vākca talaṃ nāma parataśca rasātalam,ततस्तलातलं विद्यादतलं बहुविस्तरम् ततोर्ऽवाक्च तलं नाम परतश्च रसातलम्
1,20,13,eteṣāmapyadhobhāge pātālaṃ saptamaṃ smṛtam kṛṣṇabhaumaśca prathamo bhūmibhāgaḥ prakīrttitaḥ,एतेषामप्यधोभागे पातालं सप्तमं स्मृतम् कृष्णभौमश्च प्रथमो भूमिभागः प्रकीर्त्तितः
1,20,14,pāṇḍubhūmirdvitīyastu tṛtīyo nīlamṛttikaḥ pītabhaumaścaturthastu pañcamaḥ śarkarāmayaḥ,पाण्डुभूमिर्द्वितीयस्तु तृतीयो नीलमृत्तिकः पीतभौमश्चतुर्थस्तु पञ्चमः शर्करामयः
1,20,15,ṣaṣṭhaḥ śilāmayo jñeyaḥ sauvarṇaḥ saptamaḥ smṛtaḥ prathame 'smiṃstale khyātamasuredrasya mandiram,षष्ठः शिलामयो ज्ञेयः सौवर्णः सप्तमः स्मृतः प्रथमे ऽस्मिंस्तले ख्यातमसुरेद्रस्य मन्दिरम्
1,20,16,namucerindraśatrośca mahānādasya cālayam puraṃ ca śaṅkukarṇasya kabandhasya ca mandiram,नमुचेरिन्द्रशत्रोश्च महानादस्य चालयम् पुरं च शङ्कुकर्णस्य कबन्धस्य च मन्दिरम्
1,20,17,niṣkulādasya ca puraṃ prahṛṣṭajanasaṃkulam rākṣasasya ca bhīmasya śūladantasya cālayam,निष्कुलादस्य च पुरं प्रहृष्टजनसंकुलम् राक्षसस्य च भीमस्य शूलदन्तस्य चालयम्
1,20,18,lohitākṣakaliṅgānāṃ nagaraṃ śvāpadasya ca dhanañjayasya ca puraṃ nāgendrasya mahātmanaḥ,लोहिताक्षकलिङ्गानां नगरं श्वापदस्य च धनञ्जयस्य च पुरं नागेन्द्रस्य महात्मनः
1,20,19,kāliyasya ca nāgasya nagaraṃ kauśikasya ca evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām,कालियस्य च नागस्य नगरं कौशिकस्य च एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्
1,20,20,tale jñeyāni prathame kṛṣṇabhaume na saṃśayaḥ dvitīye sutale viprā daityendrasya ca rakṣasaḥ,तले ज्ञेयानि प्रथमे कृष्णभौमे न संशयः द्वितीये सुतले विप्रा दैत्येन्द्रस्य च रक्षसः
1,20,21,mahājaṃbhasya tu tathā nagaraṃ prathamasya tu iyagrīvasya kṛṣṇasya nikumbhasya ca mandiram,महाजंभस्य तु तथा नगरं प्रथमस्य तु इयग्रीवस्य कृष्णस्य निकुम्भस्य च मन्दिरम्
1,20,22,śaṅkhakhyasya ca daityasya nagaraṃ gomukhasya ca rākṣasasya ca nīlasya meghasya kathanasya ca,शङ्खख्यस्य च दैत्यस्य नगरं गोमुखस्य च राक्षसस्य च नीलस्य मेघस्य कथनस्य च
1,20,23,ālayaṃ kukupādasya mahoṣṇīṣasya cālayam kaṃbalasya ca nāgasya puramaśvatarasya ca,आलयं कुकुपादस्य महोष्णीषस्य चालयम् कंबलस्य च नागस्य पुरमश्वतरस्य च
1,20,24,kadrūputrasya ca puraṃ takṣakasya mahātmanaḥ evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām,कद्रूपुत्रस्य च पुरं तक्षकस्य महात्मनः एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्
1,20,25,dvitīye 'smin tale viprāḥ pāṇḍubhaume na saṃśayaḥ tṛtīye tu tale khyātaṃ prahlādasya mahātmanaḥ,द्वितीये ऽस्मिन् तले विप्राः पाण्डुभौमे न संशयः तृतीये तु तले ख्यातं प्रह्लादस्य महात्मनः
1,20,26,anudrādasya ca puraṃ puramagnimukhasya ca tārakāśyasya ca puraṃ puraṃ triśirasastathā,अनुद्रादस्य च पुरं पुरमग्निमुखस्य च तारकाश्यस्य च पुरं पुरं त्रिशिरसस्तथा
1,20,27,śiśumārasya ca puraṃ tripurasya tathā puram purañjanasya daityasya hṛṣṭapuṣṭajanākulam,शिशुमारस्य च पुरं त्रिपुरस्य तथा पुरम् पुरञ्जनस्य दैत्यस्य हृष्टपुष्टजनाकुलम्
1,20,28,cyavanasya tu vijñeyaṃ rākṣasasya ca mandiram rākṣaseṃdrasya ca puraṃ kumbhilasya kharasya ca,च्यवनस्य तु विज्ञेयं राक्षसस्य च मन्दिरम् राक्षसेंद्रस्य च पुरं कुम्भिलस्य खरस्य च
1,20,29,virādhasya ca krūrasya puramulkāsukhasya ca hemakasya ca nāgasya tathā pāṇḍurakasya ca,विराधस्य च क्रूरस्य पुरमुल्कासुखस्य च हेमकस्य च नागस्य तथा पाण्डुरकस्य च
1,20,30,maṇināgasya ca puraṃ kapilasya ca mandiram nedakasyoragapatorviśālākṣasya mandiram,मणिनागस्य च पुरं कपिलस्य च मन्दिरम् नेदकस्योरगपतोर्विशालाक्षस्य मन्दिरम्
1,20,31,evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām tṛtīye 'smiṃstale viprā nīlabhaume na saṃśayaḥ,एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् तृतीये ऽस्मिंस्तले विप्रा नीलभौमे न संशयः
1,20,32,caturthe daityasiṃhasya kālanemermahātmanaḥ gajakarṇasya ca puraṃ nagaraṃ kuñjarasya ca,चतुर्थे दैत्यसिंहस्य कालनेमेर्महात्मनः गजकर्णस्य च पुरं नगरं कुञ्जरस्य च
1,20,33,rākṣaseṃdrasya ca puraṃ sumālerbahuvistaram muñjasya lokanāthasya vṛkavaktrasya cālayam,राक्षसेंद्रस्य च पुरं सुमालेर्बहुविस्तरम् मुञ्जस्य लोकनाथस्य वृकवक्त्रस्य चालयम्
1,20,34,bahuyojanavistīrṇaṃ bahupakṣisamākulam nagalaṃ vainateyasya caturthe 'sminnasātale,बहुयोजनविस्तीर्णं बहुपक्षिसमाकुलम् नगलं वैनतेयस्य चतुर्थे ऽस्मिन्नसातले
1,20,35,pañcame śarkarābhaume bahuyojanavistaram virojanasya nagaraṃ daityasiṃhasya dhīmataḥ,पञ्चमे शर्कराभौमे बहुयोजनविस्तरम् विरोजनस्य नगरं दैत्यसिंहस्य धीमतः
1,20,36,vaidyutasyāgniji hvasya hiraṇyākṣasya cālayam puraṃ ca vidyujjihvasya rākṣasendrasya dhīmataḥ,वैद्युतस्याग्निजि ह्वस्य हिरण्याक्षस्य चालयम् पुरं च विद्युज्जिह्वस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमतः
1,20,37,sahāmeghasya ca puraṃ rākṣaseṃdrasya mālinaḥ kirmīrasya ca nāgasya svastikasya jayasya ca,सहामेघस्य च पुरं राक्षसेंद्रस्य मालिनः किर्मीरस्य च नागस्य स्वस्तिकस्य जयस्य च
1,20,38,evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām pañcame 'smiṃstale jñeyaṃ śarkarānicaye sadā,एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् पञ्चमे ऽस्मिंस्तले ज्ञेयं शर्करानिचये सदा
1,20,39,ṣaṣṭhe tale daityapateḥ kesare nagarottamam suparvaṇaḥ pulomnaśca nagaraṃ mahiṣasya ca,षष्ठे तले दैत्यपतेः केसरे नगरोत्तमम् सुपर्वणः पुलोम्नश्च नगरं महिषस्य च
1,20,40,rākṣaseṃdrasya ca puraṃ suroṣasya mahātmanaḥ tatrāste suramāputraḥ śataśīrṣo mudā yutaḥ,राक्षसेंद्रस्य च पुरं सुरोषस्य महात्मनः तत्रास्ते सुरमापुत्रः शतशीर्षो मुदा युतः
1,20,41,mahendrasya sakhā śrīmānvāsukināma nāgarāṭ evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām,महेन्द्रस्य सखा श्रीमान्वासुकिनाम नागराट् एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्
1,20,42,ṣaṣṭhe tale 'sminvikhyāte śilābhaume rasātale saptame tu tale jñeyaṃ pātāle sarvapaścime,षष्ठे तले ऽस्मिन्विख्याते शिलाभौमे रसातले सप्तमे तु तले ज्ञेयं पाताले सर्वपश्चिमे
1,20,43,puraṃ baleḥ pramuditaṃ naranā rīgaṇākulam asurāśīviṣaiḥ pūrṇaṃ sukhitairdevaśatrubhiḥ,पुरं बलेः प्रमुदितं नरना रीगणाकुलम् असुराशीविषैः पूर्णं सुखितैर्देवशत्रुभिः
1,20,44,mucukundasya detyasya tatraiva nagaraṃ mahāt anekairditiputrāṇāṃ samudīrṇairmahāpuraiḥ,मुचुकुन्दस्य देत्यस्य तत्रैव नगरं महात् अनेकैर्दितिपुत्राणां समुदीर्णैर्महापुरैः
1,20,45,tathaiva nāganagarairdyutimadbhiḥ sahasraśaḥ daityānāṃ dānavānāṃ ca samudīrṇairmahāpuraiḥ,तथैव नागनगरैर्द्युतिमद्भिः सहस्रशः दैत्यानां दानवानां च समुदीर्णैर्महापुरैः
1,20,46,udīrṇai rākṣasāvāsairanekaiśca samākulam pātālānte ca viprendrā vistīṇa bahuyojane,उदीर्णै राक्षसावासैरनेकैश्च समाकुलम् पातालान्ते च विप्रेन्द्रा विस्तीण बहुयोजने
1,20,47,āste raktāravindākṣo mahātmā hyajarāmaraḥ dhautaśaṅkhodaravapurnīla vāsā mahābalaḥ,आस्ते रक्तारविन्दाक्षो महात्मा ह्यजरामरः धौतशङ्खोदरवपुर्नील वासा महाबलः
1,20,48,viśālabhogo dyutimāṃścitramālyadharo balī rukmaśṛṅgāvadātena dīptāsyena virājatā,विशालभोगो द्युतिमांश्चित्रमाल्यधरो बली रुक्मशृङ्गावदातेन दीप्तास्येन विराजता
1,20,49,prabhurmukha sahasreṇa śobhate caikakuṇḍalī sa jihvāmālayā dīpto lolajjvālānalārciṣā,प्रभुर्मुख सहस्रेण शोभते चैककुण्डली स जिह्वामालया दीप्तो लोलज्ज्वालानलार्चिषा
1,20,50,jvālāmālāparikṣiptaḥ kailāsa iva lakṣya te sa tu netrasahasreṇa dviguṇena virājatā,ज्वालामालापरिक्षिप्तः कैलास इव लक्ष्य ते स तु नेत्रसहस्रेण द्विगुणेन विराजता
1,20,51,bālasūryābhitāmreṇa śarīrasnigdhapāṇḍunā tasya kundenduvarṇasya netramālā virājate,बालसूर्याभिताम्रेण शरीरस्निग्धपाण्डुना तस्य कुन्देन्दुवर्णस्य नेत्रमाला विराजते
1,20,52,taruṇādityamāleva śvetaparvatamūrddhani vikarālocchritatanurlakṣyate śayanāsane,तरुणादित्यमालेव श्वेतपर्वतमूर्द्धनि विकरालोच्छ्रिततनुर्लक्ष्यते शयनासने
1,20,53,vistīrṇa iva medinyāṃ sahasraśikharo giriḥ mahānāgairmahābhogairmahāvijñairmahātmabhiḥ,विस्तीर्ण इव मेदिन्यां सहस्रशिखरो गिरिः महानागैर्महाभोगैर्महाविज्ञैर्महात्मभिः
1,20,54,upāsyate mahātejā mahānāgapatiḥ svayam sa rājā sarvanāgānāṃ śeṣo 'nanto mahādyutiḥ,उपास्यते महातेजा महानागपतिः स्वयम् स राजा सर्वनागानां शेषो ऽनन्तो महाद्युतिः
1,20,55,sā vaiṣṇavī vyavahṛtirmaryādā yā vyavasthitā saptaivamete kathitā vyavahāryā rasātalāḥ,सा वैष्णवी व्यवहृतिर्मर्यादा या व्यवस्थिता सप्तैवमेते कथिता व्यवहार्या रसातलाः
1,20,56,devāsurama hānāgarākṣasādhyuṣitāḥ sadā ataḥ paramanālokamagamyaṃ siddhasādhubhiḥ,देवासुरम हानागराक्षसाध्युषिताः सदा अतः परमनालोकमगम्यं सिद्धसाधुभिः
1,20,57,devānāmapyaviditaṃ vyavahāravivakṣayā pṛthvyaṃbuva ṅnivāyūnāṃ nabhasaśca dvijottamāḥ,देवानामप्यविदितं व्यवहारविवक्षया पृथ्व्यंबुव ङ्निवायूनां नभसश्च द्विजोत्तमाः
1,20,58,mahattvamṛṣibhiścaivaṃ varṇyate nātra saṃśayaḥ ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi sūryācandramasorgatim,महत्त्वमृषिभिश्चैवं वर्ण्यते नात्र संशयः अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम्
1,21,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde 'dholokavarṇanaṃ nāma viṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca sūryā candramasāvetau bhramato yāvadeva tu prakāśaistu prabhābhistau maṇḍalābhyāṃ samucchritau,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऽधोलोकवर्णनं नाम विंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच सूर्या चन्द्रमसावेतौ भ्रमतो यावदेव तु प्रकाशैस्तु प्रभाभिस्तौ मण्डलाभ्यां समुच्छ्रितौ
1,21,2,saptānāṃ tu samudrāṇāṃ dvīpānāṃ satu vistaraḥ vistarārddhe pṛthivyāstu bhavedanyatra bāhyataḥ,सप्तानां तु समुद्राणां द्वीपानां सतु विस्तरः विस्तरार्द्धे पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः
1,21,3,paryāsaparimāṇaṃ tu candrādityau prakāśataḥ paryāstātpārimāṇyena bhūmestulyaṃ divaṃ smṛtam,पर्यासपरिमाणं तु चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः पर्यास्तात्पारिमाण्येन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम्
1,21,4,avati trīnimāṃllokān yasmātsūryaḥ paribhraman avidhātuḥ prakāśākhyo hyavanātsa raviḥ smṛtaḥ,अवति त्रीनिमांल्लोकान् यस्मात्सूर्यः परिभ्रमन् अविधातुः प्रकाशाख्यो ह्यवनात्स रविः स्मृतः
1,21,5,ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryayoḥ mahittattvānmahīśabdo 'hyasminvarṣe nipādyate,अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः महित्तत्त्वान्महीशब्दो ऽह्यस्मिन्वर्षे निपाद्यते
1,21,6,asya bhāratavarṣasya viṣkaṃbhāttulyavistṛtam maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanāni nibodhata,अस्य भारतवर्षस्य विष्कंभात्तुल्यविस्तृतम् मण्डलं भास्करस्याथ योजनानि निबोधत
1,21,7,navayojanasāhasro vistāro bhāskarasya tu vistārātrriguṇaścāsya pariṇāhastu maṇḍale,नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भास्करस्य तु विस्तारात्र्रिगुणश्चास्य परिणाहस्तु मण्डले
1,21,8,viṣkaṃbhamaṇḍalāccaiva bhāskarāddviguṇaḥ śaśī atha pṛthivyā vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanaiḥ saha,विष्कंभमण्डलाच्चैव भास्कराद्द्विगुणः शशी अथ पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः सह
1,21,9,saptadvīpasamudrāyā vistāro maṇḍalaṃ ca yat ityetadiha saṃkhyātaṃ purāṇe parimāṇataḥ,सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलं च यत् इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः
1,21,10,tadvakṣyāmi samākhyāya sāṃpratairabhimānibhiḥ abhimāninovyatītā ye tulyāste sāṃprataistviha,तद्वक्ष्यामि समाख्याय सांप्रतैरभिमानिभिः अभिमानिनोव्यतीता ये तुल्यास्ते सांप्रतैस्त्विह
1,21,11,devā ye vai vyatītāstu rūpairnāmabhireva ca tasmāttu sāṃpratairdevairvakṣyāmi vasudhātalam,देवा ये वै व्यतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च तस्मात्तु सांप्रतैर्देवैर्वक्ष्यामि वसुधातलम्
1,21,12,divāstu sanniveśaṃ vai sāṃprataireva kṛtsnaśaḥ śatārddhakoṭivistārā pṛthivī kṛtsnaśaḥ smṛtā,दिवास्तु सन्निवेशं वै सांप्रतैरेव कृत्स्नशः शतार्द्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता
1,21,13,tasyā ūrddhvapramāṇena meroryāvattu saṃsthitiḥ pṛthivyā hyarddhavistāro yojanāgrātprakīrttitaḥ,तस्या ऊर्द्ध्वप्रमाणेन मेरोर्यावत्तु संस्थितिः पृथिव्या ह्यर्द्धविस्तारो योजनाग्रात्प्रकीर्त्तितः
1,21,14,merormadhyātpratidiśaṃ koṭirekā tu sā smṛtā tathā śātasahasrāṇāmekona navatiḥ punaḥ,मेरोर्मध्यात्प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता तथा शातसहस्राणामेकोन नवतिः पुनः
1,21,15,pañcāśattu sahasrāṇi pṛthivyarddhasya maṇḍalam gaṇitaṃ yojanāgrāttu koṭyastvekādaśa smṛtāḥ,पञ्चाशत्तु सहस्राणि पृथिव्यर्द्धस्य मण्डलम् गणितं योजनाग्रात्तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः
1,21,16,tathā śatasahasrāṇi saptatriṃśādhikāni tu ityetadiha saṃśyātaṃ pṛthivyantasya maṇḍalam,तथा शतसहस्राणि सप्तत्रिंशाधिकानि तु इत्येतदिह संश्यातं पृथिव्यन्तस्य मण्डलम्
1,21,17,tārakāsaṃniveśāsya divi yāva cca maṇḍalam paryāsasanniveśaśca bhūmeryāvattu maṇḍalam,तारकासंनिवेशास्य दिवि याव च्च मण्डलम् पर्याससन्निवेशश्च भूमेर्यावत्तु मण्डलम्
1,21,18,paryāsaparimāṇena bhūmestulyaṃ divaḥ smṛtam saptānāmapi dvīpānāmeta tsthānaṃ prakīrtitam,पर्यासपरिमाणेन भूमेस्तुल्यं दिवः स्मृतम् सप्तानामपि द्वीपानामेत त्स्थानं प्रकीर्तितम्
1,21,19,paryāyaparimāṇena maṇḍalānugatena ca uparyupari lokānāṃ chatravatparimaṇḍalam,पर्यायपरिमाणेन मण्डलानुगतेन च उपर्युपरि लोकानां छत्रवत्परिमण्डलम्
1,21,20,saṃsthitirvihitā sarvā yeṣu tiṣṭhanti jantavaḥ etadaṇḍakapālasya pramāṇaṃ parikīrttitam,संस्थितिर्विहिता सर्वा येषु तिष्ठन्ति जन्तवः एतदण्डकपालस्य प्रमाणं परिकीर्त्तितम्
1,21,21,aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī bhūrlokaśca bhuvarllokastṛtīyassṛriti ssvataḥ,अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी भूर्लोकश्च भुवर्ल्लोकस्तृतीयस्सृरिति स्स्वतः
1,21,22,maharlloko janaścaiva tapaḥ satyaṃ ca saptamam ete sapta kṛtā lokāśchatrākārā vyavasthitāḥ,महर्ल्लोको जनश्चैव तपः सत्यं च सप्तमम् एते सप्त कृता लोकाश्छत्राकारा व्यवस्थिताः
1,21,23,svakairāvaraṇaiḥ sūkṣmairdhāryamāṇāḥ pṛthakpṛthak daśabhāgādhikābhiśca tābhiḥ prakṛtibhirbahiḥ,स्वकैरावरणैः सूक्ष्मैर्धार्यमाणाः पृथक्पृथक् दशभागाधिकाभिश्च ताभिः प्रकृतिभिर्बहिः
1,21,24,pūryamāṇā viśeṣaiśca samutpannaiḥ parasparāt asyāṇḍasya samantācca sanniviṣṭo ghanodadhiḥ,पूर्यमाणा विशेषैश्च समुत्पन्नैः परस्परात् अस्याण्डस्य समन्ताच्च सन्निविष्टो घनोदधिः
1,21,25,pṛthivyā maṇḍalaṃ kṛtsnaṃ ghanatoyena dhāryate ghanodadhiḥ pareṇātha dhāryyate ghanatejasā,पृथिव्या मण्डलं कृत्स्नं घनतोयेन धार्यते घनोदधिः परेणाथ धार्य्यते घनतेजसा
1,21,26,bāhyato ghanatejasca tiryyagūrddhvaṃ tu maṇḍalam saṃmatāddhanavātena dhāryamāṇaṃ pratiṣṭhitam,बाह्यतो घनतेजस्च तिर्य्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम् संमताद्धनवातेन धार्यमाणं प्रतिष्ठितम्
1,21,27,ghanavātaṃ tathākāśamākāśaṃ ca mahātmanā bhūtādinā vṛtaṃ sarvaṃ bhūtādirmahatā vṛtaḥ,घनवातं तथाकाशमाकाशं च महात्मना भूतादिना वृतं सर्वं भूतादिर्महता वृतः
1,21,28,vṛto mahānanantena pradhānenāvya yātmanā purāṇi lokapālānāṃ pravakṣyāmi yathākramam,वृतो महाननन्तेन प्रधानेनाव्य यात्मना पुराणि लोकपालानां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम्
1,21,29,jyotirguṇapracārasya pramāṇaparisiddhaye meroḥ prācyāṃ diśi tathā mānasasyaiva mūrddhani,ज्योतिर्गुणप्रचारस्य प्रमाणपरिसिद्धये मेरोः प्राच्यां दिशि तथा मानसस्यैव मूर्द्धनि
1,21,30,vasvaukasārā māhendrī purī hemapariṣkṛtā dakṣiṇena punarmerormānasasyaiva mūrddhani,वस्वौकसारा माहेन्द्री पुरी हेमपरिष्कृता दक्षिणेन पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि
1,21,31,vaivasvato niva sati yamaḥ saṃyamane pure pratīcyāṃ tu punarmerormānasasyaiva mūrddhani,वैवस्वतो निव सति यमः संयमने पुरे प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि
1,21,32,sukhā nāma purī ramyā varuṇasyāpi dhīmataḥ varuṇo yādasāṃ nāthassukhākhye vasate pure,सुखा नाम पुरी रम्या वरुणस्यापि धीमतः वरुणो यादसां नाथस्सुखाख्ये वसते पुरे
1,21,33,diśyuttarasyāṃ merostu mānasasyaiva mūrddhani tulyā mahendrapuryyāstu somasyāpi vibhāvarī,दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्द्धनि तुल्या महेन्द्रपुर्य्यास्तु सोमस्यापि विभावरी
1,21,34,mānasottaravṛṣṭe tu lokapālāścaturdiśam sthitā dharmavyavasthārtha lokamaṃrakṣaṇāya ca,मानसोत्तरवृष्टे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम् स्थिता धर्मव्यवस्थार्थ लोकमंरक्षणाय च
1,21,35,lokapālopariṣṭāttu sarvato dakṣiṇāyane kāṣṭhāgatasya sūryasya gatiyā tāṃ nibodhata,लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिया तां निबोधत
1,21,36,dakṣiṇo 'pakrame sūryyaḥ kṣipteṣuriva sarpati jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati,दक्षिणो ऽपक्रमे सूर्य्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति
1,21,37,madhyagaścāmarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ vaivasvate saṃyamate udayastatra dṛśyate,मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः वैवस्वते संयमते उदयस्तत्र दृश्यते
1,21,38,sukhāyāmarddharātraṃ syādvibhāyāmastameti ca vaivasvate saṃyamane madhyagaḥ syādraviryadā sukhāyāmatha vāruṇyāmuttiṣṭhansa tu dṛśyate,सुखायामर्द्धरात्रं स्याद्विभायामस्तमेति च वैवस्वते संयमने मध्यगः स्याद्रविर्यदा सुखायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठन्स तु दृश्यते
1,21,39,vibhāyā marddharātraṃ syānmāhendyāmastameti ca yadā dakṣiṇapurveṣāmaparāhṇo vidhīyate,विभाया मर्द्धरात्रं स्यान्माहेन्द्यामस्तमेति च यदा दक्षिणपुर्वेषामपराह्णो विधीयते
1,21,40,dakṣiṇāparadeśyānāṃ pūrvahṇaḥ parikī rttitaḥ teṣāmapararātraśca ye janā uttarāḥ pare,दक्षिणापरदेश्यानां पूर्वह्णः परिकी र्त्तितः तेषामपररात्रश्च ये जना उत्तराः परे
1,21,41,deśā uttarapūrvā ye pūvarātrastu tānprati evamevottareṣvar ke bhuvaneṣu virājate,देशा उत्तरपूर्वा ये पूवरात्रस्तु तान्प्रति एवमेवोत्तरेष्वर् के भुवनेषु विराजते
1,21,42,sukhāyāsatha vāruṇyāṃ madhyāhne cāryamā yadā vibhāyāṃ somapuryāṃ vā uttiṣṭhati vibhāvasuḥ,सुखायासथ वारुण्यां मध्याह्ने चार्यमा यदा विभायां सोमपुर्यां वा उत्तिष्ठति विभावसुः
1,21,43,rātryarddha cāmarāvatyāmastameti yamasya ca somapuryā vibhāyāṃ tu madhyāhne syāddivākaraḥ,रात्र्यर्द्ध चामरावत्यामस्तमेति यमस्य च सोमपुर्या विभायां तु मध्याह्ने स्याद्दिवाकरः
1,21,44,mahedrasyāmarāvatyāṃ sūrya uttiṣṭhate tadā arddharātraṃ saṃyamane vāruṇyāmastameti ca,महेद्रस्यामरावत्यां सूर्य उत्तिष्ठते तदा अर्द्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च
1,21,45,sa śīghrameva paryeti bhāskaro 'lātaca travat bhramanvai bhramamārṇāni ṛkṣāṇi carate raviḥ,स शीघ्रमेव पर्येति भास्करो ऽलातच त्रवत् भ्रमन्वै भ्रममार्णानि ऋक्षाणि चरते रविः
1,21,46,evaṃ caturṣu pārśveṣu dakṣiṇāṃ tena sarpati udayāstamane cāsāvṛtti ṣṭhati punaḥ punaḥ,एवं चतुर्षु पार्श्वेषु दक्षिणां तेन सर्पति उदयास्तमने चासावृत्ति ष्ठति पुनः पुनः
1,21,47,pūvāhṇe cāparāhṇe ca dvau dvau devālayau tu saḥ tapatyarkaśca madhyāhne taireva ca svaraśmibhiḥ,पूवाह्णे चापराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः तपत्यर्कश्च मध्याह्ने तैरेव च स्वरश्मिभिः
1,21,48,udito varddhamānābhirāmadhyāhnaṃ tapanraviḥ ataḥ paraṃ hrasaṃtībhirgobhirastaṃ nigacchati,उदितो वर्द्धमानाभिरामध्याह्नं तपन्रविः अतः परं ह्रसंतीभिर्गोभिरस्तं निगच्छति
1,21,49,udayāstamayābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau yāvatpurastāttapati tāpatpṛṣṭhe 'tha pārśvayoḥ,उदयास्तमयाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ यावत्पुरस्तात्तपति तापत्पृष्ठे ऽथ पार्श्वयोः
1,21,50,yatrodyandṛśyate sūryasteṣāṃ sa udayaḥ samṛtaḥ praṇāśaṃ gacchate yatra teṣāmastaḥ sa ucyate,यत्रोद्यन्दृश्यते सूर्यस्तेषां स उदयः समृतः प्रणाशं गच्छते यत्र तेषामस्तः स उच्यते
1,21,51,sarveṣāmuttare meruloṅkālokaśca dakṣiṇe vidūrabhāvādarkasya bhūmilekhāvṛtasya ca,सर्वेषामुत्तरे मेरुलोङ्कालोकश्च दक्षिणे विदूरभावादर्कस्य भूमिलेखावृतस्य च
1,21,52,līyante raśmayo yasmāttena rātrau na dṛśyate grahanakṣatrasomānāṃ darśanaṃ bhāskarasya ca,लीयन्ते रश्मयो यस्मात्तेन रात्रौ न दृश्यते ग्रहनक्षत्रसोमानां दर्शनं भास्करस्य च
1,21,53,ucdhrayasya pramāṇena jñeyamastamathodayam śuklacchāyo 'gnirā paśca kṛṣṇacchāyā ca medinī,उच्ध्रयस्य प्रमाणेन ज्ञेयमस्तमथोदयम् शुक्लच्छायो ऽग्निरा पश्च कृष्णच्छाया च मेदिनी
1,21,54,vidūrabhāvādarkasya hyudyate 'pi viraśimatā raktabhāvo viraśmatvādraktatvācjāpyanuṣṇatā,विदूरभावादर्कस्य ह्युद्यते ऽपि विरशिमता रक्तभावो विरश्मत्वाद्रक्तत्वाच्जाप्यनुष्णता
1,21,55,lekhāyāmāsthitaḥ sūryo yatra yatra ca dṛśyate ūrddhva śātasahasra tu yojanānāṃ sa dṛśyate,लेखायामास्थितः सूर्यो यत्र यत्र च दृश्यते ऊर्द्ध्व शातसहस्र तु योजनानां स दृश्यते
1,21,56,prabhā hi saurī pādena hyastaṃ gacchati bhāskare agnimāviśate rādrau tasmāddūrātprakāśate,प्रभा हि सौरी पादेन ह्यस्तं गच्छति भास्करे अग्निमाविशते राद्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते
1,21,57,udite hi punaḥ sūrye hyauṣṇyamāgneyamāviśet saṃyukto vahninā sūryastapate tu tato divā,उदिते हि पुनः सूर्ये ह्यौष्ण्यमाग्नेयमाविशेत् संयुक्तो वह्निना सूर्यस्तपते तु ततो दिवा
1,21,58,prākāśyaṃ ca tathauṣṇyaṃ ca saurāgneye ca tejasī parasparānupraveśāddīpyete tu divāniśam,प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये च तेजसी परस्परानुप्रवेशाद्दीप्येते तु दिवानिशम्
1,21,59,uttare caiva bhūmyarddhe tathā tasmiṃśca dakṣiṇe uttiṣṭhati tathā sūrye rātrirāviśatatvapaḥ,उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा तस्मिंश्च दक्षिणे उत्तिष्ठति तथा सूर्ये रात्रिराविशतत्वपः
1,21,60,tasmācchītā bhaktyāṃpo divārātripraveśanāt astaṃ yāti punaḥ sūrye dinamāviśate tvaṣaḥ,तस्माच्छीता भक्त्यांपो दिवारात्रिप्रवेशनात् अस्तं याति पुनः सूर्ये दिनमाविशते त्वषः
1,21,61,tasmāduṣṇā bhavatyāpo naktamahnaḥ praveśanāt etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare,तस्मादुष्णा भवत्यापो नक्तमह्नः प्रवेशनात् एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे
1,21,62,udayāstamaner'kasya ahorātraṃ viśatyapaḥ denaṃ sūryaprakāśākhyaṃ tāmasī rātrirūcyate,उदयास्तमनेर्ऽकस्य अहोरात्रं विशत्यपः देनं सूर्यप्रकाशाख्यं तामसी रात्रिरूच्यते
1,21,63,tasmādvyavasthitā rātriḥ sūryāpekṣamahaḥ smṛtam evaṃ puṣkaramadhyena yadā sarpati bhāskaraḥ,तस्माद्व्यवस्थिता रात्रिः सूर्यापेक्षमहः स्मृतम् एवं पुष्करमध्येन यदा सर्पति भास्करः
1,21,64,aṃśāṃśakaṃ tu medinyāṃ muhūrttenaiva gacchati yojanāgrānmuhūrttasya iha saṃkhyāṃ nibodhata,अंशांशकं तु मेदिन्यां मुहूर्त्तेनैव गच्छति योजनाग्रान्मुहूर्त्तस्य इह संख्यां निबोधत
1,21,65,pūrṇe śatasahasrāṇāmekatriṃśādhikaṃ smṛtam pañcāśattu tathānyāni sahasrāṇyadhikāni ca,पूर्णे शतसहस्राणामेकत्रिंशाधिकं स्मृतम् पञ्चाशत्तु तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च
1,21,66,mauhūrtti kī gatirhyeṣā sūryasya tu vidhīyate etena gatiyogena yadā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām,मौहूर्त्ति की गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते एतेन गतियोगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्
1,21,67,paryāgacchetpataṅgo 'sau madhye kāṣṭhāntameva hi madhyena puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇāyane,पर्यागच्छेत्पतङ्गो ऽसौ मध्ये काष्ठान्तमेव हि मध्येन पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने
1,21,68,mānasottaraśaile tu antare viṣuvaṃ ca tat sarpate dakṣiṇāyāṃ tu kāṣṭhāyāṃ vai nibodhata,मानसोत्तरशैले तु अन्तरे विषुवं च तत् सर्पते दक्षिणायां तु काष्ठायां वै निबोधत
1,21,69,navakoṭyaḥ prasaṃkhyātā yojanaiḥ parimaṇḍalam tathā śatasahasrāṇi catvāriṃśacca pañca ca,नवकोट्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम् तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च
1,21,70,ahorātrātpataṅgasya gatireṣā vidhīyate dakṣiṇādvinivṛtto 'sau viṣuvastho yadā raviḥ,अहोरात्रात्पतङ्गस्य गतिरेषा विधीयते दक्षिणाद्विनिवृत्तो ऽसौ विषुवस्थो यदा रविः
1,21,71,kṣīrodasya samudrasyottarataścādritaścaran maṇḍalaṃ viṣuvattasya yojanaistannibodhata,क्षीरोदस्य समुद्रस्योत्तरतश्चाद्रितश्चरन् मण्डलं विषुवत्तस्य योजनैस्तन्निबोधत
1,21,72,tisraḥ koṭyastu saṃkhyātā viṣuvasyāpi maṇḍalam tathā śatasahasrāṇāmaśītyekādhikā punaḥ,तिस्रः कोट्यस्तु संख्याता विषुवस्यापि मण्डलम् तथा शतसहस्राणामशीत्येकाधिका पुनः
1,21,73,śravaṇe cottaraṣāḍhe citrabhānuryadā bhavet śākadvīpasya ṣaṣṭhasya uttarāto diśaścaran,श्रवणे चोत्तरषाढे चित्रभानुर्यदा भवेत् शाकद्वीपस्य षष्ठस्य उत्तरातो दिशश्चरन्
1,21,74,utarāyāḥ pramāṇaṃ ca kāṣṭhāyā maṇḍalasya ca yojanāgrātprasaṃkhyātā koṭirekā tu sa dvijāḥ,उतरायाः प्रमाणं च काष्ठाया मण्डलस्य च योजनाग्रात्प्रसंख्याता कोटिरेका तु स द्विजाः
1,21,75,aśītirniyutānīha yojanānāṃ tathaiva ca aṣṭapañcāśataṃ cava yojanānyadhikāni tu,अशीतिर्नियुतानीह योजनानां तथैव च अष्टपञ्चाशतं चव योजनान्यधिकानि तु
1,21,76,nāgavīthyuttarāvīthī hyaja vīthī ca dakṣiṇā mūlaṃ caiva tathāṣāḍhe tvajavīthyudayāstrayaḥ,नागवीथ्युत्तरावीथी ह्यज वीथी च दक्षिणा मूलं चैव तथाषाढे त्वजवीथ्युदयास्त्रयः
1,21,77,aśvinī kṛttikā yāmyaṃ nāgavīthyudayāstrayaḥ kāṣṭhayorantaraṃ yacca tadvakṣyeyajanaiḥ punaḥ,अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथ्युदयास्त्रयः काष्ठयोरन्तरं यच्च तद्वक्ष्येयजनैः पुनः
1,21,78,etacchatasahasrāṇāmaṣṭābhiścottaraṃ śatam trayaḥ śatādhikāścanye trayastriṃśacca yojanaiḥ,एतच्छतसहस्राणामष्टाभिश्चोत्तरं शतम् त्रयः शताधिकाश्चन्ये त्रयस्त्रिंशच्च योजनैः
1,21,79,kāṣṭhayorantaraṃ hyetadyojanāgrātprakīrtitam kāṣṭhayorlekhayoścaiva hyantaraṃ dakṣiṇottare,काष्ठयोरन्तरं ह्येतद्योजनाग्रात्प्रकीर्तितम् काष्ठयोर्लेखयोश्चैव ह्यन्तरं दक्षिणोत्तरे
1,21,80,tenvavakṣye prasaṃkhyāya cojanaistannibodhata ekaikamantaraṃ tasya viyutānyekasaptatiḥ,तेन्ववक्ष्ये प्रसंख्याय चोजनैस्तन्निबोधत एकैकमन्तरं तस्य वियुतान्येकसप्ततिः
1,21,81,sahasrāṇyatiriktāśca tato 'nyā pañcasaptatiḥ lekhayoḥ kāṣṭhayoścaiva bāhyābhyantarayoḥ smṛtam,सहस्राण्यतिरिक्ताश्च ततो ऽन्या पञ्चसप्ततिः लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोः स्मृतम्
1,21,82,abhyantaraṃ tu paryeti maṇḍalānyuttarāyaṇe bāhyato dakṣiṇe caiva satataṃ tu yathākramam,अभ्यन्तरं तु पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे बाह्यतो दक्षिणे चैव सततं तु यथाक्रमम्
1,21,83,maṇḍalānāṃ śataṃ pūrmaṃ tryaśītyadhikamuttaram carate dakṣiṇe cāpi tāvadeva vibhāvasuḥ,मण्डलानां शतं पूर्मं त्र्यशीत्यधिकमुत्तरम् चरते दक्षिणे चापि तावदेव विभावसुः
1,21,84,pramāṇaṃ maṇḍalasyātha yojanāgraṃ nibodhata yojanānāṃ sahasrāṇi saptādaśa samāsataḥ,प्रमाणं मण्डलस्याथ योजनाग्रं निबोधत योजनानां सहस्राणि सप्तादश समासतः
1,21,85,śate dve punarapyanye yojanāmāṃ prakīrttite ekaviṃśatibhiścaiva yojanairadhikairhi te,शते द्वे पुनरप्यन्ये योजनामां प्रकीर्त्तिते एकविंशतिभिश्चैव योजनैरधिकैर्हि ते
1,21,86,etatpramāṇamākhyātaṃ yojanairmaṇḍalasya ca viṣkaṃbho maṇḍalasyātha tiryak sa tu vidhīyate,एतत्प्रमाणमाख्यातं योजनैर्मण्डलस्य च विष्कंभो मण्डलस्याथ तिर्यक् स तु विधीयते
1,21,87,pratyahaṃ carate tāni sūryā vai maṇḍalakramāt kulālacakraparyanto yathā śīghraṃ nivarttate,प्रत्यहं चरते तानि सूर्या वै मण्डलक्रमात् कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं निवर्त्तते
1,21,88,dakṣiṇaprakrame sūryastathā śīghraṃ pravarttate tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati,दक्षिणप्रक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं प्रवर्त्तते तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति
1,21,89,sūryo dvādaśabhiḥ śairghyānmuhūrtairdakṣiṇāyane trayodaśārddhamṛkṣāṇāmahnā tu carate raviḥ,सूर्यो द्वादशभिः शैर्घ्यान्मुहूर्तैर्दक्षिणायने त्रयोदशार्द्धमृक्षाणामह्ना तु चरते रविः
1,21,90,muhūrtai stāvadṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiścaran kulālacakramadhye tu yathā mandaṃ prasarpati,मुहूर्तै स्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् कुलालचक्रमध्ये तु यथा मन्दं प्रसर्पति
1,21,91,tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ tasmā ddīrghena kālena bhūmiṃ svalpāni gacchati,तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः तस्मा द्दीर्घेन कालेन भूमिं स्वल्पानि गच्छति
1,21,92,aṣṭādaśa muhūrta tu uttarāyaṇapaścimam aho bhavati taccāpi carate mandavikramaḥ,अष्टादश मुहूर्त तु उत्तरायणपश्चिमम् अहो भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः
1,21,93,trayodaśārddhaṃ mādyena tvṛkṣāṇāṃ carate raviḥ muhūrtaistāvadṛkṣāṇi naktaṃ dvādaśabhiścaran,त्रयोदशार्द्धं माद्येन त्वृक्षाणां चरते रविः मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तं द्वादशभिश्चरन्
1,21,94,tato mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā,ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा
1,21,95,triṃśanmuhūrtānevāhurahorātraṃ dhruvo bhraman ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni tu,त्रिंशन्मुहूर्तानेवाहुरहोरात्रं ध्रुवो भ्रमन् उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि तु
1,21,96,kulālacakranābhiśca yathā tatraiva varttate dhruvastathā hi vijñeyastatraiva parīvarttate,कुलालचक्रनाभिश्च यथा तत्रैव वर्त्तते ध्रुवस्तथा हि विज्ञेयस्तत्रैव परीवर्त्तते
1,21,97,ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni saḥ divānaktaṃ ca sūryasya mandā śīghrā ca vai gātiḥ,उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि सः दिवानक्तं च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गातिः
1,21,98,uttaraprakrame cāpi divā mandā gatistathā tathaiva ca punarnaktaṃ śīghrā sūryasya vai gātiḥ,उत्तरप्रक्रमे चापि दिवा मन्दा गतिस्तथा तथैव च पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गातिः
1,21,99,dakṣiṇaprakrameṇaiva divā śīghraṃ vidhīyate gatiḥ sūryasya naktaṃ ca mandā caiva gatistathā,दक्षिणप्रक्रमेणैव दिवा शीघ्रं विधीयते गतिः सूर्यस्य नक्तं च मन्दा चैव गतिस्तथा
1,21,100,evaṃ gativiśeṣeṇa vibhajan rātryahāni tu tajāpi saṃcaranmārgaṃ samena viṣameṇa ca,एवं गतिविशेषेण विभजन् रात्र्यहानि तु तजापि संचरन्मार्गं समेन विषमेण च
1,21,101,lokālokasthitā hyete lokapālāścaturdiśam agastyaścarate teṣāmupariṣṭājjavena tu,लोकालोकस्थिता ह्येते लोकपालाश्चतुर्दिशम् अगस्त्यश्चरते तेषामुपरिष्टाज्जवेन तु
1,21,102,bhuñjannasāpahorā tramevaṃ gativiśeṣaṇam dakṣiṇe nāgavīthyāstu lokālokasya cottare,भुञ्जन्नसापहोरा त्रमेवं गतिविशेषणम् दक्षिणे नागवीथ्यास्तु लोकालोकस्य चोत्तरे
1,21,103,lokasantānako hyeṣa vaiśvānarapathādvahiḥ pṛṣṭe yāvatprabhā saurī purastātsaṃprakāśate,लोकसन्तानको ह्येष वैश्वानरपथाद्वहिः पृष्टे यावत्प्रभा सौरी पुरस्तात्संप्रकाशते
1,21,104,pārśvataḥ pṛṣṭhataścaiva lokālokasya varttate yojanānāṃ sahasrāṇi daśakaṃ tucchrito giriḥ,पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव लोकालोकस्य वर्त्तते योजनानां सहस्राणि दशकं तुच्छ्रितो गिरिः
1,21,105,prakāśaścāprakāśaśca sarvataḥ parimaṇḍalaḥ nakṣatracandrasūryaśca grahaistārāgaṇaiḥ saha,प्रकाशश्चाप्रकाशश्च सर्वतः परिमण्डलः नक्षत्रचन्द्रसूर्यश्च ग्रहैस्तारागणैः सह
1,21,106,abhyantaraṃ prakāśante lokālokasya vai gireḥ etāvāneva lokastu nirālokastataḥ param,अभ्यन्तरं प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्ततः परम्
1,21,107,lokenālokavāneṣa nirālokastvalokataḥ lokālokaṃ tu saṃdhatte yasmātsuryaparigraham,लोकेनालोकवानेष निरालोकस्त्वलोकतः लोकालोकं तु संधत्ते यस्मात्सुर्यपरिग्रहम्
1,21,108,tasmātsandhyeti tāmāhuruṣāvyuṣṭyoryadantaram uṣā rātriḥ smṛtā viprairvyuṣṭiścāpi tvahaḥ smṛtam,तस्मात्सन्ध्येति तामाहुरुषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम् उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर्व्युष्टिश्चापि त्वहः स्मृतम्
1,21,109,sūryāgnigrasamānānāṃ saṃdhyākāle hi rakṣasām prajāpatiniyogena śāpastveṣāṃ durātmanām,सूर्याग्निग्रसमानानां संध्याकाले हि रक्षसाम् प्रजापतिनियोगेन शापस्त्वेषां दुरात्मनाम्
1,21,110,akṣayatvaṃ tu dehasya prāpitāmraṇaṃ tathā tisraḥ koṭyastu vikhyātā mandehā nāma rākṣasāḥ,अक्षयत्वं तु देहस्य प्रापिताम्रणं तथा तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसाः
1,21,111,prārthayanti sahasrāṃśubhudayantaṃ dinedine tāpayantaṃ durātmānaḥ sūryamicchanti khāditum,प्रार्थयन्ति सहस्रांशुभुदयन्तं दिनेदिने तापयन्तं दुरात्मानः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम्
1,21,112,atha sūryasya teṣāṃ ca yuddhamāsītsudāruṇam tato brahmā ca devāśca brāhmamāścaiva sattamāḥ,अथ सूर्यस्य तेषां च युद्धमासीत्सुदारुणम् ततो ब्रह्मा च देवाश्च ब्राह्ममाश्चैव सत्तमाः
1,21,113,saṃdhyāṃ tu samupāsīnāḥ prakṣipanti jalaṃ sadā oṅkārabrahmasaṃyuktaṃ gāyatryā cābhimantritam,संध्यां तु समुपासीनाः प्रक्षिपन्ति जलं सदा ओङ्कारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम्
1,21,114,sphūrjajjyotiśca caṇḍāṃśustathā dīpyati bhāskaraḥ tataḥ punarmahātejā mahābalaparākramaḥ,स्फूर्जज्ज्योतिश्च चण्डांशुस्तथा दीप्यति भास्करः ततः पुनर्महातेजा महाबलपराक्रमः
1,21,115,yojanānāṃ sahasrāṇi ūrddhvamuttiṣṭhate śatam prayāti bhagavānāśu brāhmaṇairabhirakṣitaḥ vālakhilyaiśca munibhirdhṛtārciḥ samarīcibhiḥ,योजनानां सहस्राणि ऊर्द्ध्वमुत्तिष्ठते शतम् प्रयाति भगवानाशु ब्राह्मणैरभिरक्षितः वालखिल्यैश्च मुनिभिर्धृतार्चिः समरीचिभिः
1,21,116,kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśacca kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tu triṃśatkalāścāpi bhavenmuhūrttastaistriṃśatā rātryahanī samete,काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते
1,21,117,hrāsavṛddhī tvaharbhāgairdivasānāṃ yathākramāt,ह्रासवृद्धी त्वहर्भागैर्दिवसानां यथाक्रमात्
1,21,118,saṃdhyā muhūrttamātrā tu hrāsavṛddhistu sā smṛtā lekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrttagate tu vai,संध्या मुहूर्त्तमात्रा तु ह्रासवृद्धिस्तु सा स्मृता लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्त्तगते तु वै
1,21,119,prātastataḥ smṛtaḥ kālo bhāgaścāhnaḥ sa pañcamaḥ tasmātprātastanātkālātrrimuhūrttastu saṃgavaḥ,प्रातस्ततः स्मृतः कालो भागश्चाह्नः स पञ्चमः तस्मात्प्रातस्तनात्कालात्र्रिमुहूर्त्तस्तु संगवः
1,21,120,madhyāhnastrimuhūrttastu tasmātkālaśca saṃgavāt tasmānmadhyandinātkālādaparāhṇa iti smṛtaḥ,मध्याह्नस्त्रिमुहूर्त्तस्तु तस्मात्कालश्च संगवात् तस्मान्मध्यन्दिनात्कालादपराह्ण इति स्मृतः
1,21,121,traya eva muhūrttāstu kālāgaḥ smṛto budhaiḥ aparāhṇe vyatīte tu kālaḥ sāyāhna ucyate,त्रय एव मुहूर्त्तास्तु कालागः स्मृतो बुधैः अपराह्णे व्यतीते तु कालः सायाह्न उच्यते
1,21,122,daśapañca muhūrtāhno muhūrttāstraya eva ca daśapañcamuhūrtta vai hyaharvaiṣuvataṃ smṛtam,दशपञ्च मुहूर्ताह्नो मुहूर्त्तास्त्रय एव च दशपञ्चमुहूर्त्त वै ह्यहर्वैषुवतं स्मृतम्
1,21,123,varddhante ca hrasaṃte ca hyayane dakṣiṇottare ahastu grasate rātriṃ rātriśca grasate tvahaḥ,वर्द्धन्ते च ह्रसंते च ह्ययने दक्षिणोत्तरे अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिश्च ग्रसते त्वहः
1,21,124,śaradvasaṃtayormadhyaṃ viṣuvatparibhāvyate ahorātre kalāścaiva samaṃ somaḥ samaśnute,शरद्वसंतयोर्मध्यं विषुवत्परिभाव्यते अहोरात्रे कलाश्चैव समं सोमः समश्नुते
1,21,125,tathā pañcadaśāhāni pakṣa ityabhidhīyate dvauca pakṣaubhavenmāso dvaumāsāvarkajāvṛtuḥ,तथा पञ्चदशाहानि पक्ष इत्यभिधीयते द्वौच पक्षौभवेन्मासो द्वौमासावर्कजावृतुः
1,21,126,ṛtutritayamayane dve hi varṣaṃ tu saurakam nimeṣā vidyutaścaiva kāṣṭāstā daśa pañca ca,ऋतुत्रितयमयने द्वे हि वर्षं तु सौरकम् निमेषा विद्युतश्चैव काष्टास्ता दश पञ्च च
1,21,127,kalāstāstriśataḥ kāṣṭhā mātrā śītidvayātmikā saptaikā dvyadhikā triśanmātrā ṣaṭatriṃśaduttarā,कलास्तास्त्रिशतः काष्ठा मात्रा शीतिद्वयात्मिका सप्तैका द्व्यधिका त्रिशन्मात्रा षटत्रिंशदुत्तरा
1,21,128,dviṣāṣṭinā trayoviṃśanmātrāyāśca kalā bhavet catvāri śatsahasrāṇi śatānyaṣṭau ca vidyutaḥ,द्विषाष्टिना त्रयोविंशन्मात्रायाश्च कला भवेत् चत्वारि शत्सहस्राणि शतान्यष्टौ च विद्युतः
1,21,129,saptatiścaiva tatrāpi navatiṃ viddhi niścaye catvāryeva śatānyāhurvidyute dve ca saṃyute,सप्ततिश्चैव तत्रापि नवतिं विद्धि निश्चये चत्वार्येव शतान्याहुर्विद्युते द्वे च संयुते
1,21,130,varāṃśo hyeṣa vijñeyo nāḍikā cātra kāraṇam saṃvatsarādayaḥ pañca caturmānavikalpitāḥ,वरांशो ह्येष विज्ञेयो नाडिका चात्र कारणम् संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मानविकल्पिताः
1,21,131,niścayaḥ sarvakālasya yugamityabhidhīyate saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ,निश्चयः सर्वकालस्य युगमित्यभिधीयते संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः
1,21,132,iḍāvatsarastṛtīyastu caturthaścānuvatsaraḥ pañcamovatsarasteṣāṃ kālastu yugasaṃhitaḥ,इडावत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः पञ्चमोवत्सरस्तेषां कालस्तु युगसंहितः
1,21,133,triṃśacchataṃ bhavetpūrṇaṃ parvaṇāṃ tu raveryuge śatānyaṣṭādaśa triṃśadudayādbhāskarasya ca,त्रिंशच्छतं भवेत्पूर्णं पर्वणां तु रवेर्युगे शतान्यष्टादश त्रिंशदुदयाद्भास्करस्य च
1,21,134,ṛtavastriṃśataḥ saurādayanāni daśaiva tu pañca ca triśataṃ cāpi ṣaṣṭivarṣaṃ ca bhāskaram,ऋतवस्त्रिंशतः सौरादयनानि दशैव तु पञ्च च त्रिशतं चापि षष्टिवर्षं च भास्करम्
1,21,135,triśadeva tvahorātrāstaistu māsastu bhāskaraḥ ekaṣaṣṭi tvahorātramṛtureko vibhāvyate,त्रिशदेव त्वहोरात्रास्तैस्तु मासस्तु भास्करः एकषष्टि त्वहोरात्रमृतुरेको विभाव्यते
1,21,136,ahnāṃ tu tryadhikāśītiḥ śataṃ cāpyadhikaṃ bhavet mānaṃ taccitrabhānostu vijñeyamayanasya ha,अह्नां तु त्र्यधिकाशीतिः शतं चाप्यधिकं भवेत् मानं तच्चित्रभानोस्तु विज्ञेयमयनस्य ह
1,21,137,sauraṃ saumyaṃ tu vijñeyaṃ nākṣatraṃ sāvanaṃ tathā mānānyetāni catvāri yaiḥpurāṇe hi niścayaḥ,सौरं सौम्यं तु विज्ञेयं नाक्षत्रं सावनं तथा मानान्येतानि चत्वारि यैःपुराणे हि निश्चयः
1,21,138,yaḥ śvetasyottaraścaiva śṛṅgavānnāma parvvataḥ trīṇitasya tu śṛṅgāṇi spṛśantīva nabhastalam,यः श्वेतस्योत्तरश्चैव शृङ्गवान्नाम पर्व्वतः त्रीणितस्य तु शृङ्गाणि स्पृशन्तीव नभस्तलम्
1,21,139,taiścāpi śṛṅgaissanagaḥ śṛṅgavā niti kathyate ekaśca mārgaviṣkaṃbhavistāraścāsya kīrtitaḥ,तैश्चापि शृङ्गैस्सनगः शृङ्गवा निति कथ्यते एकश्च मार्गविष्कंभविस्तारश्चास्य कीर्तितः
1,21,140,tasya vai pūrvataḥ śṛṅgaṃ madhyamaṃ taddhiraṇmayam dakṣiṇaṃ rājataṃ caiva śṛṅgaṃ tu sphaṭikaprabham,तस्य वै पूर्वतः शृङ्गं मध्यमं तद्धिरण्मयम् दक्षिणं राजतं चैव शृङ्गं तु स्फटिकप्रभम्
1,21,141,sarvaratnamayaṃ caiva śṛṅgamuttaramuttamam evaṃ kūṭaistribhiḥ śailaḥ śṛṅgavāniti viśrutaḥ,सर्वरत्नमयं चैव शृङ्गमुत्तरमुत्तमम् एवं कूटैस्त्रिभिः शैलः शृङ्गवानिति विश्रुतः
1,21,142,yattadvai pūrvataḥ śṛṅgaṃ tadarkaḥ pratipadyate śaradvasaṃtayormadhye madhyamāṃ gatimāsthitaḥ,यत्तद्वै पूर्वतः शृङ्गं तदर्कः प्रतिपद्यते शरद्वसंतयोर्मध्ये मध्यमां गतिमास्थितः
1,21,143,atastulyamahorātraṃ karoti timirā pahaḥ haritāśca hayā divyāstasya yuktā mahārathe anuliptā ivābhānti padmaraktairgabhastibhiḥ,अतस्तुल्यमहोरात्रं करोति तिमिरा पहः हरिताश्च हया दिव्यास्तस्य युक्ता महारथे अनुलिप्ता इवाभान्ति पद्मरक्तैर्गभस्तिभिः
1,21,144,meṣati ca tulānte ca bhāskarodayataḥ smṛtāḥ muhūrttā daśa pañcaiva aho rātriśca tāvatī,मेषति च तुलान्ते च भास्करोदयतः स्मृताः मुहूर्त्ता दश पञ्चैव अहो रात्रिश्च तावती
1,21,145,kṛttikānāṃ yadā sūryaḥ prathamāṃ śagato bhavet viśākhānāṃ tadā jñeyaścaturthāṃśa niśākaraḥ,कृत्तिकानां यदा सूर्यः प्रथमां शगतो भवेत् विशाखानां तदा ज्ञेयश्चतुर्थांश निशाकरः
1,21,146,viśākhānāṃ yadā sūryaścarateṃśaṃ tṛtīyakam tadā candraṃ vijānīyātkṛttikāśirasi sthitam,विशाखानां यदा सूर्यश्चरतेंशं तृतीयकम् तदा चन्द्रं विजानीयात्कृत्तिकाशिरसि स्थितम्
1,21,147,viṣuvaṃ taṃ vijānīyādevamāhurmaharṣayaḥ,विषुवं तं विजानीयादेवमाहुर्महर्षयः
1,21,148,sūryeṇa viṣuvaṃ vidyā tkālaṃ somena lakṣayet samā rātrirahaścaiva yadā tadviṣuvaṃ bhavet,सूर्येण विषुवं विद्या त्कालं सोमेन लक्षयेत् समा रात्रिरहश्चैव यदा तद्विषुवं भवेत्
1,21,149,tadā dānāni deyāni pitṛbhyo viṣuveṣu ca brāhmaṇebhyo viśeṣeṇa mukhametattu daivatam,तदा दानानि देयानि पितृभ्यो विषुवेषु च ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण मुखमेतत्तु दैवतम्
1,21,150,ūnamāsādhimāsau ca kalā kāṣṭhā muhūrttakāḥ paurṇamāsī tathā jñeyā amāvāsyā tathaiva ca sinīvālī kuhūścaiva rākā cānumatistathā,ऊनमासाधिमासौ च कला काष्ठा मुहूर्त्तकाः पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा
1,21,151,tapastapasyau madumādhavau ca śukraḥśuciścāyanamuttaraṃ syāt nabhonabhasyāviṣaūrjasaṃjñau sahaḥsahasyāviti dakṣiṇaṃ syāt,तपस्तपस्यौ मदुमाधवौ च शुक्रःशुचिश्चायनमुत्तरं स्यात् नभोनभस्याविषऊर्जसंज्ञौ सहःसहस्याविति दक्षिणं स्यात्
1,21,152,ārtavāśca tato jñeyā pañcābdā brahmaṇāḥ sutāḥ,आर्तवाश्च ततो ज्ञेया पञ्चाब्दा ब्रह्मणाः सुताः
1,21,153,tasmācca ṛtavo jñeyā ṛtubhyo hyārttavāḥ smṛtāḥ tasmādṛtumukhī jñeyā amāvāsyāsya parvaṇaḥ,तस्माच्च ऋतवो ज्ञेया ऋतुभ्यो ह्यार्त्तवाः स्मृताः तस्मादृतुमुखी ज्ञेया अमावास्यास्य पर्वणः
1,21,154,tasmāttu viṣuvaṃ jñeyaṃ pitṛdevahitaṃ sadā parva jñātvā na muhyeta pitrye daive ca mānavaḥ,तस्मात्तु विषुवं ज्ञेयं पितृदेवहितं सदा पर्व ज्ञात्वा न मुह्येत पित्र्ये दैवे च मानवः
1,21,155,tasmātsmṛtaṃ pracānāṃ vai viṣuvatsarvagaṃ sadā ālokāttu smṛto loko lokālokaḥ sa ucyate,तस्मात्स्मृतं प्रचानां वै विषुवत्सर्वगं सदा आलोकात्तु स्मृतो लोको लोकालोकः स उच्यते
1,21,156,lokapālāḥ sthitāstatra lokālokasya madhyataḥ catvāraste mahātmānastiṣṭantyābhūtasaṃplavāt,लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः चत्वारस्ते महात्मानस्तिष्टन्त्याभूतसंप्लवात्
1,21,157,sudhāmā caiva vairājaḥ kardamaḥ śaṅkhapāstathā hiraṇyaromā parjanyaḥ ketumānrājasaśca yaḥ,सुधामा चैव वैराजः कर्दमः शङ्खपास्तथा हिरण्यरोमा पर्जन्यः केतुमान्राजसश्च यः
1,21,158,nirdvandvā nirabhīmānā niḥ sīmā niṣparigrahāḥ lokapālāḥ sthitā hyete lokāloke caturdiśam,निर्द्वन्द्वा निरभीमाना निः सीमा निष्परिग्रहाः लोकपालाः स्थिता ह्येते लोकालोके चतुर्दिशम्
1,21,159,uttaraṃ yadapastasya hyajavīthyāśca dakṣiṇām pitṛyānaḥ sa vai panthā vaiśvānarapathādvahiḥ,उत्तरं यदपस्तस्य ह्यजवीथ्याश्च दक्षिणाम् पितृयानः स वै पन्था वैश्वानरपथाद्वहिः
1,21,160,tatrāsate prajāvanto munayo ye 'gnihotriṇaḥ lokasya saṃtānakarāḥ pitṛyānapathe sthitāḥ,तत्रासते प्रजावन्तो मुनयो ये ऽग्निहोत्रिणः लोकस्य संतानकराः पितृयानपथे स्थिताः
1,21,161,bhūtāraṃbhakṛtaṃ karma āśiṣo ṛtvigudyatāḥ prārabhante lokakāmāsteṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇāḥ,भूतारंभकृतं कर्म आशिषो ऋत्विगुद्यताः प्रारभन्ते लोककामास्तेषां पन्थाः स दक्षिणाः
1,21,162,calitaṃ te punardharmaṃ sthāpayanti yugeyuge saṃtaptāstapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca,चलितं ते पुनर्धर्मं स्थापयन्ति युगेयुगे संतप्तास्तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च
1,21,163,jāyamānāstu pūrve vai paścimānāṃ gṛhe ṣviha paścimāścaiva pūrveṣāṃ jāyante nidhaneṣvapi,जायमानास्तु पूर्वे वै पश्चिमानां गृहे ष्विह पश्चिमाश्चैव पूर्वेषां जायन्ते निधनेष्वपि
1,21,164,evamāvarttamānāste tiṣṭhantyābhūtasaṃplavāt aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīmāṅgṛhamedhinām,एवमावर्त्तमानास्ते तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवात् अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीमाङ्गृहमेधिनाम्
1,21,165,saviturdakṣiṇaṃ mārgaśritā hyācandratārakam kriyāvatāṃ prasaṃkhyaiṣā ye śmaśānāni bhejire,सवितुर्दक्षिणं मार्गश्रिता ह्याचन्द्रतारकम् क्रियावतां प्रसंख्यैषा ये श्मशानानि भेजिरे
1,21,166,lokasaṃvyavahārāśca bhūtāraṃbhakṛtena ca icchādveṣapravṛttyā ca maithunopagamena vai,लोकसंव्यवहाराश्च भूतारंभकृतेन च इच्छाद्वेषप्रवृत्त्या च मैथुनोपगमेन वै
1,21,167,tathā kāmakṛteneha sevanādviṣayasya ca etaistaiḥ kāraṇaiḥ siddhā ye śmaśānāni bhejire,तथा कामकृतेनेह सेवनाद्विषयस्य च एतैस्तैः कारणैः सिद्धा ये श्मशानानि भेजिरे
1,21,168,pracaiṣiṇaste munayo dvāpareṣviha jajñire nāgavīthyuttaro yaśca saptarṣigaṇadakṣiṇaḥ,प्रचैषिणस्ते मुनयो द्वापरेष्विह जज्ञिरे नागवीथ्युत्तरो यश्च सप्तर्षिगणदक्षिणः
1,21,169,uttaraḥ savituḥ panthā devayānaśca sa smṛtaḥ yatra te vāsinaḥ siddhā vimalā brahmacāriṇaḥ,उत्तरः सवितुः पन्था देवयानश्च स स्मृतः यत्र ते वासिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः
1,21,170,saṃtatiṃ te jugupsaṃte tasmānmṛtyustu tairjitaḥ aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrddhvaretasām,संततिं ते जुगुप्संते तस्मान्मृत्युस्तु तैर्जितः अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्
1,21,171,udakpanthānamatyarthaṃ śritā hyāśritasaṃplavāt te saṃprayogāllokasya maithunasya ca varjanāt,उदक्पन्थानमत्यर्थं श्रिता ह्याश्रितसंप्लवात् ते संप्रयोगाल्लोकस्य मैथुनस्य च वर्जनात्
1,21,172,icchādveṣanivṛttyā ca bhūtāraṃbhavivarjanāt punaścākāmasaṃyogācchabdāderdeṣadar śanāt,इच्छाद्वेषनिवृत्त्या च भूतारंभविवर्जनात् पुनश्चाकामसंयोगाच्छब्दादेर्देषदर् शनात्
1,21,173,ityetaiḥ kāraṇaiḥ siddhāste 'mṛtatvaṃ hi bhejire ābhūtasaṃplavasthānāmamṛtatvaṃ vibhāvyate,इत्येतैः कारणैः सिद्धास्ते ऽमृतत्वं हि भेजिरे आभूतसंप्लवस्थानाममृतत्वं विभाव्यते
1,21,174,trailokyasthiti kālāya punardārābhigaminām brūṇahatyāśvamedhābhyāṃ puṇyapāpakṛto 'pare,त्रैलोक्यस्थिति कालाय पुनर्दाराभिगमिनाम् ब्रूणहत्याश्वमेधाभ्यां पुण्यपापकृतो ऽपरे
1,21,175,ābhūtasaṃplavānte tu kṣīyaṃ te hyūrdhvaretasaḥ urddhvottaramṛṣibhyastu dhruvo yatra sa vai smṛtaḥ,आभूतसंप्लवान्ते तु क्षीयं ते ह्यूर्ध्वरेतसः उर्द्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र स वै स्मृतः
1,21,176,etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram yatra gatvā na śocanti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam dharmadhruvādyāstiṣṭhanti yatra te lokasādhakāḥ,एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम् यत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् धर्मध्रुवाद्यास्तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाधकाः
1,22,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde ādityavyūhakīrttanaṃ nāmaikaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca svāyaṃbhūvanisarge tu vyākhyātānyantarāṇi ca bhaviṣyāṇi ca sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmyanukramam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे आदित्यव्यूहकीर्त्तनं नामैकविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच स्वायंभूवनिसर्गे तु व्याख्यातान्यन्तराणि च भविष्याणि च सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम्
1,22,2,etacchrutavā tu munayaḥ papracchū romaharṣaṇam sūryācandramasoścāraṃ grahāṇāṃ caiva sarvaśaḥ,एतच्छ्रुतवा तु मुनयः पप्रच्छू रोमहर्षणम् सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः
1,22,3,ṛṣaya ṛcuḥ bhramanti kathametāni jyotīṣi divamaṇḍalam avyūhena ca sarvāṇi tathaivāsaṃkareṇa vā,ऋषय ऋचुः भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतीषि दिवमण्डलम् अव्यूहेन च सर्वाणि तथैवासंकरेण वा
1,22,4,kaścidbhāmayate tāni bhramante yadi vā svayam etadveditumicchāmastanno nigada sattama,कश्चिद्भामयते तानि भ्रमन्ते यदि वा स्वयम् एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम
1,22,5,sūta uvāca bhūtasaṃmohanaṃ hyetadvadato me nibodhata pratyakṣamapi dṛśyaṃ ca saṃmohayati yatprajāḥ,सूत उवाच भूतसंमोहनं ह्येतद्वदतो मे निबोधत प्रत्यक्षमपि दृश्यं च संमोहयति यत्प्रजाः
1,22,6,yo 'yaṃ caturddiśaṃ pucche śaiśumāre vyavasthitaḥ uttānapādaputro 'sau meḍhībhūto dhruvo divi,यो ऽयं चतुर्द्दिशं पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि
1,22,7,sa vai bhrāmayate nityaṃ candrādityau grahaiḥ saha bhramantamanugacchanti nakṣatrāṇi ca cakravat,स वै भ्रामयते नित्यं चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्
1,22,8,dhruvasya manasā cāsau sarvate jyotiṣāṃ gaṇaḥ sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha,ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्वते ज्योतिषां गणः सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह
1,22,9,vātānīkamayairbandhairdhruve baddhāni tāni vai teṣāṃ yogaśca bhedaśca kālaścārastathaiva ca,वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै तेषां योगश्च भेदश्च कालश्चारस्तथैव च
1,22,10,astodayau tathotpātā ayane dakṣaṇottare viṣuvadgrahavarṇāśca druvātsarvaṃ pravarttate,अस्तोदयौ तथोत्पाता अयने दक्षणोत्तरे विषुवद्ग्रहवर्णाश्च द्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते
1,22,11,varṣā gharmo himaṃ rātriḥ saṃdhyā caiva dinaṃ tathā śubhāśubhaṃ prajānāṃ ca dhruvātsarvaṃ pravarttate,वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः संध्या चैव दिनं तथा शुभाशुभं प्रजानां च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते
1,22,12,dhruveṇādhiṣṭitaścaiva sūryo 'po gṛhya varṣati tadeṣa dīpta kiraṇaḥ sa kālagnirdivākaraḥ,ध्रुवेणाधिष्टितश्चैव सूर्यो ऽपो गृह्य वर्षति तदेष दीप्त किरणः स कालग्निर्दिवाकरः
1,22,13,parivarttakramādviprā bhābhirālokayan diśaḥ sūryaḥ kiramajālena vāyuyuktena sarvaśaḥ,परिवर्त्तक्रमाद्विप्रा भाभिरालोकयन् दिशः सूर्यः किरमजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः
1,22,14,jagato jalamādatte kṛtsnasya dvijasattamāḥ ādityapītaṃ sakalaṃ somaḥ saṃkramate jalam,जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः आदित्यपीतं सकलं सोमः संक्रमते जलम्
1,22,15,nāḍībhirvāyuyuktābhirlokadhārā pravarttate yatsomātsravate hyaṃbu tadanneṣveva tiṣṭhati,नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकधारा प्रवर्त्तते यत्सोमात्स्रवते ह्यंबु तदन्नेष्वेव तिष्ठति
1,22,16,meghā vāyuvighātena visṛjanti jalaṃ bhūvi evamutkṣipyate caiva patate cāsakṛjjalam,मेघा वायुविघातेन विसृजन्ति जलं भूवि एवमुत्क्षिप्यते चैव पतते चासकृज्जलम्
1,22,17,na nāśa udakasyāsti tadeva parivarttate saṃdhāraṇārthaṃ lokānāṃ māyaiṣā viśvanirmitā,न नाश उदकस्यास्ति तदेव परिवर्त्तते संधारणार्थं लोकानां मायैषा विश्वनिर्मिता
1,22,18,anyā māyayā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram viśveśo lokakṛddevaḥ sahasrākṣaḥ prajāpatiḥ,अन्या मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्राक्षः प्रजापतिः
1,22,19,dhātā kṛtsnasya lokasya prabhaviṣṇurdivākaraḥ sārvalokikamaṃbho yattatsomānnabhasaśvyutam,धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभविष्णुर्दिवाकरः सार्वलोकिकमंभो यत्तत्सोमान्नभसश्व्युतम्
1,22,20,somādhāraṃ jagatsarvametattathyaṃ prakīrtitam sūryāduṣṇaṃ nisravate somācchītaṃ pravarttate,सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते
1,22,21,śītoṣṇavīryauṃ dvāvetau yuktyā dhārayato jagat somādhārā nadī gaṅgā pavitrā vimalodakā,शीतोष्णवीर्यौं द्वावेतौ युक्त्या धारयतो जगत् सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका
1,22,22,bhadrasomapurogāśca mahānadyo dvijottamāḥ sarvabhūtaśarīreṣu hyāpo hyanusṛtāśca yāḥ,भद्रसोमपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः सर्वभूतशरीरेषु ह्यापो ह्यनुसृताश्च याः
1,22,23,teṣu saṃdahyamāneṣu jaṅgamasthāvareṣu ca dhūmabhūtāstu tā hyāpo niṣkāmantīha sarvaśaḥ,तेषु संदह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्कामन्तीह सर्वशः
1,22,24,tena cābhrāṇi jāyante sthānamabhramayaṃ smṛtam tejor'kaḥ sarvabhūtebhya ādatte raśmibhirjalam,तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम् तेजोर्ऽकः सर्वभूतेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्
1,22,25,samudrādvāyusaṃyogādvahantyāpo gabhastayaḥ saṃjīvanaṃ ca sasyānāmaṃbhastadamṛtopamam,समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः संजीवनं च सस्यानामंभस्तदमृतोपमम्
1,22,26,tatastvṛtuvaśātkāle parivatya divākaraḥ yacchatyāpo hi meghebhyaḥ ghuklāśuklairgabhastibhiḥ,ततस्त्वृतुवशात्काले परिवत्य दिवाकरः यच्छत्यापो हि मेघेभ्यः घुक्लाशुक्लैर्गभस्तिभिः
1,22,27,abhrasthāḥ prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ sarvabhūtahitārthāya vāyumiśrāḥ samantataḥ,अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः सर्वभूतहितार्थाय वायुमिश्राः समन्ततः
1,22,28,tato varṣati ṣaṇmāsānsarvabhūtavivṛddhaye vāyavyaṃ stanitaṃ caiva vaidyutaṃ cāgnisaṃbhavam,ततो वर्षति षण्मासान्सर्वभूतविवृद्धये वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चाग्निसंभवम्
1,22,29,mehanācca mihedhātomaghatvaṃ vyajayanti hi na bhraśyanti yataścāpastadabhaṃ kavayo viduḥ,मेहनाच्च मिहेधातोमघत्वं व्यजयन्ति हि न भ्रश्यन्ति यतश्चापस्तदभं कवयो विदुः
1,22,30,meghānāṃ punarutpattiśtrividhā yonirucyate āgneyā brahmajāścaiva pakṣajāśca pṛthagvidhāḥ,मेघानां पुनरुत्पत्तिश्त्रिविधा योनिरुच्यते आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः
1,22,31,tridhā meghāḥ samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi saṃbhavam āgneyā stūṣṇajāḥ proktāsteṣāṃ dhūmapravarttanam,त्रिधा मेघाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि संभवम् आग्नेया स्तूष्णजाः प्रोक्तास्तेषां धूमप्रवर्त्तनम्
1,22,32,śītadurdinavātā ye svaguṇāste vyavasthitāḥ mahiṣāśca vārāhāśca mattamātaṅgarūpiṇaḥ,शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः महिषाश्च वाराहाश्च मत्तमातङ्गरूपिणः
1,22,33,bhūtvā dharaṇimabhyetya ramante vicaranti ca jīmūtā nāma te meghā hyetebhyo jīvasaṃbhavaḥ,भूत्वा धरणिमभ्येत्य रमन्ते विचरन्ति च जीमूता नाम ते मेघा ह्येतेभ्यो जीवसंभवः
1,22,34,vidyudguṇavihīnāśca jaladhārā vilaṃbinaḥ mūkameghā mahākāyā āvahasya vaśānugāḥ,विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारा विलंबिनः मूकमेघा महाकाया आवहस्य वशानुगाः
1,22,35,krośamātrācca varṣanti krośārddhādapi vā punaḥ parvatāgra nitaṃbeṣu varṣati ca rasaṃti ca,क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः पर्वताग्र नितंबेषु वर्षति च रसंति च
1,22,36,balākāgarbhadāścaiva balākāgarbhadhāriṇaḥ brahmajā nāma te meghā brahmaniśvāsasaṃbhavāḥ,बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः
1,22,37,te hi vidyudguṇopetāstanayitnupriyasvanāḥ teṣāṃ śaśrvatpraṇādena bhūmiḥ svāṅgarūhodbhavā,ते हि विद्युद्गुणोपेतास्तनयित्नुप्रियस्वनाः तेषां शश्र्वत्प्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरूहोद्भवा
1,22,38,rājñī rājyābhiṣikteva punaryauṃvanamaśnute teṣviyaṃ prāvṛḍāsaktā bhūtānāṃ jīvitodbhavā,राज्ञी राज्याभिषिक्तेव पुनर्यौंवनमश्नुते तेष्वियं प्रावृडासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा
1,22,39,dvitīyaṃ pravahaṃ vāyuṃ meghāste tu samāśritāḥ etaṃ yojanamātrācca sādhyarddhā niṣkṛtādapi,द्वितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः एतं योजनमात्राच्च साध्यर्द्धा निष्कृतादपि
1,22,40,vṛṣṭirgarbhastridhā teṣāṃ dhārāsāraḥ prakīrttitaḥ puṣkarāvarttakā nāma te meghāḥ pakṣasaṃbhavāḥ,वृष्टिर्गर्भस्त्रिधा तेषां धारासारः प्रकीर्त्तितः पुष्करावर्त्तका नाम ते मेघाः पक्षसंभवाः
1,22,41,śakreṇa pakṣacchinnā ye parvatānāṃ mahaujasām kāmāgānāṃ pravṛddhānāṃ bhūtānāṃ śivamicchatā,शक्रेण पक्षच्छिन्ना ये पर्वतानां महौजसाम् कामागानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता
1,22,42,puṣkarā nāma te meghā bṛṃhantastoyamatsarāḥ puṣkarāvarttakāstena kāraṇeneha śabditāḥ,पुष्करा नाम ते मेघा बृंहन्तस्तोयमत्सराः पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः
1,22,43,nānārūpadharāścaiva mahāghorasvanāśca te kalpāntavṛṣṭeḥ sraṣṭāraḥ saṃvartāgne rniyāmakāḥ,नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वनाश्च ते कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्ताग्ने र्नियामकाः
1,22,44,varṣantyete yugānteṣu tṛtīyāste prakīrttitāḥ anekarūpasaṃsthānāḥ pūrayanto mahītalam,वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम्
1,22,45,vāyuṃ purā vahantaḥ syurāśritāḥ kalpasādhakāḥ yānyaṇḍasya tu bhinnasya prākṛtasyābhavaṃstadā,वायुं पुरा वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः यान्यण्डस्य तु भिन्नस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा
1,22,46,yasminbrahmā samutpannaścaturvaktraḥ svayaṃprabhuḥ tānyevāṇḍakapālāni sarve meghāḥ prakīrttitāḥ,यस्मिन्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयंप्रभुः तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः
1,22,47,teṣāmāpyāyanaṃ dhūmaḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ teṣāṃ śreṣṭhastu parjanyaścatvāraścaiva diggajāḥ,तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः
1,22,48,gajānāṃ parvatānāṃ ca meghānāṃ bhogibhiḥ saha kulamekaṃ pṛthagbhūtaṃ yonirekā jalaṃ smṛtam,गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्
1,22,49,parjanyo diggajā ścaiva hemante śītasaṃbhavāḥ tuṣāravṛṣṭiṃ varṣanti śiṣṭaḥ sasyapravṛddhaye,पर्जन्यो दिग्गजा श्चैव हेमन्ते शीतसंभवाः तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये
1,22,50,ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma teṣāṃ vāyurapāśrayaḥ yo 'sau bibartti bhagavāngaṅgāmākāśagocarām,षष्ठः परिवहो नाम तेषां वायुरपाश्रयः यो ऽसौ बिबर्त्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्
1,22,51,divyāmṛtajalā puṇyāṃ tridhāsvātipathe sthitām tasyā niṣyandatoyāni diggajāḥ pṛthubhiḥ karaiḥ,दिव्यामृतजला पुण्यां त्रिधास्वातिपथे स्थिताम् तस्या निष्यन्दतोयानि दिग्गजाः पृथुभिः करैः
1,22,52,śīkaraṃ saṃpramuñcanti nīhāra iti sa smṛtaḥ dakṣiṇena giriryo 'sau hemakūṭa iti smṛtaḥ,शीकरं संप्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः
1,22,53,udagghimavataḥ śaila uttaraprāyadakṣiṇe puṇḍraṃ nāma samākhyātaṃ nagaraṃ tatra vistṛtam,उदग्घिमवतः शैल उत्तरप्रायदक्षिणे पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र विस्तृतम्
1,22,54,tasminnipatitaṃ varṣaṃ tattuṣārasamudbhavam tatastadā vaho vāyurhemavantaṃ samudvahan,तस्मिन्निपतितं वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम् ततस्तदा वहो वायुर्हेमवन्तं समुद्वहन्
1,22,55,ānayatyātmayogena siṃcamāno mahāgirim himavantamatikramya vṛṣṭiśeṣaṃ tataḥ param,आनयत्यात्मयोगेन सिंचमानो महागिरिम् हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्
1,22,56,ihābhyeti tataḥ paścādaparāntavivṛddhaye varṣadvayaṃ samākhyātaṃ sasyadvayavivṛddhaye,इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये
1,22,57,meghāścāpyāyanaṃ caiva sarvametatprakīrttitam sūrya eva tu vṛṣṭīnāṃ sraṣṭā samupadiśyate,मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्त्तितम् सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते
1,22,58,sūryamūlā ca vai vṛṣṭirjalaṃ sūryātpravartate dhruveṇādhiṣṭhitaḥ sūryastasyāṃ vṛṣṭau pravarttate,सूर्यमूला च वै वृष्टिर्जलं सूर्यात्प्रवर्तते ध्रुवेणाधिष्ठितः सूर्यस्तस्यां वृष्टौ प्रवर्त्तते
1,22,59,dhruveṇādhiṣṭito vāyurvṛṣṭiṃ saṃharate punaḥ graho niḥsṛtya sūryāttu kṛtsne nakṣatramaṇḍale,ध्रुवेणाधिष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः ग्रहो निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले
1,22,60,caritvānte viśatyarkaṃ dhruveṇa samādhiṣṭhitam tataḥ sūryarathasyātha sanniveśaṃ nibodhata,चरित्वान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण समाधिष्ठितम् ततः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत
1,22,61,saṃsthitenaikacakreṇa pañcāreṇa trinābhinā hiraṇmayena bhagavāṃstathaiva haridarvaṇā,संस्थितेनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना हिरण्मयेन भगवांस्तथैव हरिदर्वणा
1,22,62,aṣṭāpadanibaddhena ṣaṭprakāraikaneminā cakreṇa bhāsvatā sūryaḥ syandanena prasarpati,अष्टापदनिबद्धेन षट्प्रकारैकनेमिना चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति
1,22,63,daśayojanasāhasro vistārāyāmataḥ smṛtaḥ dviguṇo 'sya rathopasthādīṣādaṇḍaḥ pramāṇataḥ,दशयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः द्विगुणो ऽस्य रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः
1,22,64,sa tasya brahmaṇā sṛṣṭo ratho hyarthavaśena tu asaṃgaḥ kāñcano divyo yuktaḥ pavanagairhayaiḥ,स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु असंगः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः
1,22,65,chandobhirvājirūpaistu yataścakraṃ tataḥ sthitaiḥ vāruṇasyandanasyeha lakṣaṇaiḥ sadṛśastu saḥ,छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतश्चक्रं ततः स्थितैः वारुणस्यन्दनस्येह लक्षणैः सदृशस्तु सः
1,22,66,tenāsau sarvate vyomni bhāsvatā tu divākaraḥ athaitāni tu sūryasya pratyaṅgāni rathasya ha,तेनासौ सर्वते व्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः अथैतानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य ह
1,22,67,saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpi tasya yathākramam ahastu nābhiḥ saurasya ekacakrasya vai smṛtaḥ,संवत्सरस्यावयवैः कल्पि तस्य यथाक्रमम् अहस्तु नाभिः सौरस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः
1,22,68,arāḥ pañcārttavāṃstasya nemiḥ ṣaḍṛtavaḥ smṛtaḥ rathanīḍaḥ smṛto hyeṣa cāyane kūbarāvubhau,अराः पञ्चार्त्तवांस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृतः रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ
1,22,69,muhūrttā bandhurāstasya ramyāścāsya kalāḥ smṛtāḥ tasya kāṣṭhā smṛtā ghoṇā akṣadaṇḍaḥ kṣaṇastu vai,मुहूर्त्ता बन्धुरास्तस्य रम्याश्चास्य कलाः स्मृताः तस्य काष्ठा स्मृता घोणा अक्षदण्डः क्षणस्तु वै
1,22,70,nimeṣaścānukarṣo 'sya hīṣā cāsya lavāḥsmṛtāḥ rātrirvarūtho dharmo 'sya dhvaja ūrddhva samucchritaḥ,निमेषश्चानुकर्षो ऽस्य हीषा चास्य लवाःस्मृताः रात्रिर्वरूथो धर्मो ऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्व समुच्छ्रितः
1,22,71,yugākṣakoḍī te tasya arthakāmāvubhau smṛtau saptāśvarūpāśchandāsi vahanto vāmato dhuram,युगाक्षकोडी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ सप्ताश्वरूपाश्छन्दासि वहन्तो वामतो धुरम्
1,22,72,gāyatrī caiva triṣṭupya hyanuṣṭubjagatī tathā paṅktiśca bṛhatī caiva hyuṣṇikcaiva tu saptamī,गायत्री चैव त्रिष्टुप्य ह्यनुष्टुब्जगती तथा पङ्क्तिश्च बृहती चैव ह्युष्णिक्चैव तु सप्तमी
1,22,73,cakramakṣe nibaddhaṃ tu dhruve cākṣaḥ samarpitaḥ sahacakro bhramatyakṣaḥ sahakṣo bhramate dhruvaḥ,चक्रमक्षे निबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहक्षो भ्रमते ध्रुवः
1,22,74,akṣeṇa saha cakreśo bhramate 'sau dhruveritaḥ evamarthavaśāttasya sanniveśo rathasya tu,अक्षेण सह चक्रेशो भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः एवमर्थवशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु
1,22,75,tathā saṃyogabhāvena saṃsiddho bhāsuro rathaḥ tenāsau taraṇirdevo bhāsvatā sarpate divi,तथा संयोगभावेन संसिद्धो भासुरो रथः तेनासौ तरणिर्देवो भास्वता सर्पते दिवि
1,22,76,yugākṣakoṭisannaddhau dvau raśmī syandanasya tu dhruve tau bhrāmyate raśmī ca cakrayugayostu vai,युगाक्षकोटिसन्नद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु ध्रुवे तौ भ्राम्यते रश्मी च चक्रयुगयोस्तु वै
1,22,77,bhramato maṇḍalānyasya khecarasya rathasya tu yugākṣakoṭī te tasya dakṣiṇe syandanasya hi,भ्रमतो मण्डलान्यस्य खेचरस्य रथस्य तु युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि
1,22,78,dhruveṇa pragṛhīte vai vicakrama turakṣavat bhramantamanugacchetāṃ dhruvaṃ raśmī tu tāvubhau,ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्रम तुरक्षवत् भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ
1,22,79,yugākṣakoṭistattasya raśmibhiḥ syandanasya tu kīlāsaktā yathā rajjurbhraṃmate sarvato diśam,युगाक्षकोटिस्तत्तस्य रश्मिभिः स्यन्दनस्य तु कीलासक्ता यथा रज्जुर्भ्रंमते सर्वतो दिशम्
1,22,80,hrasatastasya raśmī tu maṇḍaleṣūttarāyaṇe varddhate dakṣiṇe caiva bhramato maṇḍalāni tu,ह्रसतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे वर्द्धते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु
1,22,81,yugākṣakoṭisaṃbaddhau raśmī dvau syandanasya tu dhruveṇa pragṛhītau vai tau raśmī nayato ravim,युगाक्षकोटिसंबद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य तु ध्रुवेण प्रगृहीतौ वै तौ रश्मी नयतो रविम्
1,22,82,ākṛṣyete yadā tau vai dhruveṇa sama dhiṣṭhitau tadā so 'bhyantare sūryo bhramate maṇḍalāni tu,आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण सम धिष्ठितौ तदा सो ऽभ्यन्तरे सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु
1,22,83,aśītirmaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorantaraṃ smṛtam dhruveṇa mucyamānābhyāṃ raśmibhyāṃ punareva tu,अशीतिर्मण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं स्मृतम् ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु
1,22,84,tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni tu udveṣāṭayansa vegena maṇḍalāni tu gacchati,तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु उद्वेषाटयन्स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति
1,23,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde devagrahānukīrtanaṃ nāma dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca saratho 'dhiṣṭhito devairādityairmunibhistathā gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे देवग्रहानुकीर्तनं नाम द्वाविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच सरथो ऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्मुनिभिस्तथा गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः
1,23,2,ete vasaṃti vai sūrye dvau dvau māsau krameṇa tu dhātār'yamā pulastyaśca pulahaśca prajāpatiḥ,एते वसंति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु धातार्ऽयमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापतिः
1,23,3,erāvato vāsukiśca kaṃso bhīmaśca tāvubhau rathakṛcca rathaujāśca yakṣāvetāvudā tdṛtau,एरावतो वासुकिश्च कंसो भीमश्च तावुभौ रथकृच्च रथौजाश्च यक्षावेतावुदा त्दृतौ
1,23,4,tuṃbururnāradaścaiva susthalā puñjikasthalā rakṣo hetiḥ prahetiśca yātudhānāvudāhṛtau,तुंबुरुर्नारदश्चैव सुस्थला पुञ्जिकस्थला रक्षो हेतिः प्रहेतिश्च यातुधानावुदाहृतौ
1,23,5,ete vasaṃti vai sūryye madhumādhavayoḥ sadā mitraśca varuṇaścaiva muniratrirudāhṛtaḥ,एते वसंति वै सूर्य्ये मधुमाधवयोः सदा मित्रश्च वरुणश्चैव मुनिरत्रिरुदाहृतः
1,23,6,tathā vasiṣṭho vikhyātaḥ sahajanyā ca menakā rākṣasau ca samākhyātau pauruṣeyo vadhastathā,तथा वसिष्ठो विख्यातः सहजन्या च मेनका राक्षसौ च समाख्यातौ पौरुषेयो वधस्तथा
1,23,7,hāhā hūhūśca gandharvauṃ yajñaścāpi rathasvanaḥ rathacitrastathaivānyo nāgasākṣakasaṃjñetaḥ,हाहा हूहूश्च गन्धर्वौं यज्ञश्चापि रथस्वनः रथचित्रस्तथैवान्यो नागसाक्षकसंज्ञेतः
1,23,8,raṃbhakaśca vasantyete māsayoḥ śuciśukrayoḥ tataḥ sūrye punastvanyā nivasaṃtīha devatāḥ,रंभकश्च वसन्त्येते मासयोः शुचिशुक्रयोः ततः सूर्ये पुनस्त्वन्या निवसंतीह देवताः
1,23,9,idraścaiva vivasvāṃśca aṅgirā bhṛgureva ca elāpatrastathā sarpaḥ śaṅkhapālāśca tāvubhau,इद्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च एलापत्रस्तथा सर्पः शङ्खपालाश्च तावुभौ
1,23,10,viśvāvasūgrasenau ca śvetaścaivāruṇastathā pramlocā iti vikhyātānumloceti ca te ubhe,विश्वावसूग्रसेनौ च श्वेतश्चैवारुणस्तथा प्रम्लोचा इति विख्यातानुम्लोचेति च ते उभे
1,23,11,yātudhānastadā sarpo vyāghraścava tu tāvubhau nabhonabhasyayoreṣa gāṇo vasati bhāskare,यातुधानस्तदा सर्पो व्याघ्रश्चव तु तावुभौ नभोनभस्ययोरेष गाणो वसति भास्करे
1,23,12,śaradyanyāḥ punaḥ śubhrā vasaṃti munidevatāḥ parjanyaścaiva pūṣā ca bhāradvājaḥ sagautamaḥ,शरद्यन्याः पुनः शुभ्रा वसंति मुनिदेवताः पर्जन्यश्चैव पूषा च भारद्वाजः सगौतमः
1,23,13,parāvasuśca gandharvastathaiva suruciśca yaḥ viśvācī ca ghṛtācī ca ubhe te śubhalakṣaṇe,परावसुश्च गन्धर्वस्तथैव सुरुचिश्च यः विश्वाची च घृताची च उभे ते शुभलक्षणे
1,23,14,nāga erāvataścaiva viśrutaśca dhanañjayaḥ ścenajicca suṣeṇaśca senīrgrāma ṇīśca tau,नाग एरावतश्चैव विश्रुतश्च धनञ्जयः श्चेनजिच्च सुषेणश्च सेनीर्ग्राम णीश्च तौ
1,23,15,āpo vātaśca dvāvetau yātudhānāvudāhṛtau vasaṃtyete tu vai sūrye sadaivāśvinakartike,आपो वातश्च द्वावेतौ यातुधानावुदाहृतौ वसंत्येते तु वै सूर्ये सदैवाश्विनकर्तिके
1,23,16,haimantikau tu dvau māsau vasaṃti ca divākare aṃśo bhagaśca dvāvaitau kaśyapaśya kratuśca ha,हैमन्तिकौ तु द्वौ मासौ वसंति च दिवाकरे अंशो भगश्च द्वावैतौ कश्यपश्य क्रतुश्च ह
1,23,17,bhujaṅgaśca mahāpadmaḥ sarvaḥ karkeṭaka stathā citrasenaśca gandharva ūrṇāyuścaiva tāvubhau,भुजङ्गश्च महापद्मः सर्वः कर्केटक स्तथा चित्रसेनश्च गन्धर्व ऊर्णायुश्चैव तावुभौ
1,23,18,urvaśī pūrvacittiśca tathaivāpsarasā ubhe tārkṣaścāriṣṭanemiśca senānīr grāmaṇīśca tau,उर्वशी पूर्वचित्तिश्च तथैवाप्सरसा उभे तार्क्षश्चारिष्टनेमिश्च सेनानीर् ग्रामणीश्च तौ
1,23,19,vidyutsphūrjaḥ śatāyuśca yātudhānāvudātdṛtau sahe caiva sahasye ca vasaṃtyete divākare,विद्युत्स्फूर्जः शतायुश्च यातुधानावुदात्दृतौ सहे चैव सहस्ये च वसंत्येते दिवाकरे
1,23,20,tataḥ śaiśira yoścāpi māsayornivasaṃti vai tvaṣṭā viṣṇurjāmadagnyo viśvāmitrastathaiva ca,ततः शैशिर योश्चापि मासयोर्निवसंति वै त्वष्टा विष्णुर्जामदग्न्यो विश्वामित्रस्तथैव च
1,23,21,kādraveyau tathā nāgau kaṃbalāśvatarāvubhau gandharvo dhṛtarāṣṭraśca sūryavarcāstathaiva ca,काद्रवेयौ तथा नागौ कंबलाश्वतरावुभौ गन्धर्वो धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चास्तथैव च
1,23,22,tilottamā tathā raṃbhā brahmāpetaśca rākṣasaḥ yajñāpetamtathaivānyo viśyāto rākṣaso ttamaḥ,तिलोत्तमा तथा रंभा ब्रह्मापेतश्च राक्षसः यज्ञापेतम्तथैवान्यो विश्यातो राक्षसो त्तमः
1,23,23,ṛtajitsatyajiccaiva gandharvauṃ samudāhṛtau tapastapasyayoḥ sūrye vasaṃti munisattamāḥ,ऋतजित्सत्यजिच्चैव गन्धर्वौं समुदाहृतौ तपस्तपस्ययोः सूर्ये वसंति मुनिसत्तमाः
1,23,24,pitṛdevamanuṣyādīnsa sadāpyāyayanprabhuḥ parivarttatyahorātrakāraṇaṃ savitā dvijāḥ,पितृदेवमनुष्यादीन्स सदाप्याययन्प्रभुः परिवर्त्तत्यहोरात्रकारणं सविता द्विजाः
1,23,25,ete devā vasaṃtyarke dvau dvau māsau krameṇa tu sthānābhimānino hyete gāṇā dvādaśasaptakāḥ,एते देवा वसंत्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु स्थानाभिमानिनो ह्येते गाणा द्वादशसप्तकाः
1,23,26,suryasyāpyāyayantyete tejasā teja uttamamā grathitaiḥ svairvacobhiśca stuvanti hyṛṣayo ravim,सुर्यस्याप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तममा ग्रथितैः स्वैर्वचोभिश्च स्तुवन्ति ह्यृषयो रविम्
1,23,27,gandharvāpsarasaścaiva gītanṛtyairupāsate grāmaṇīyakṣabhūtāni kurvate 'bhīṣusaṃgraham,गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैरुपासते ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम्
1,23,28,sarpā vahanti vai sūryaṃ yātudhānāstu yānti ca vālakhilyā naṃyatyastaṃ parivāryodayādravim,सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधानास्तु यान्ति च वालखिल्या नंयत्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम्
1,23,29,eteṣāmeva devānāṃ yathāvīryaṃ yathātapaḥ yathādharmaṃ yathāyogaṃ yathāsatyaṃ yathābalam,एतेषामेव देवानां यथावीर्यं यथातपः यथाधर्मं यथायोगं यथासत्यं यथाबलम्
1,23,30,tapatyasau taśrā sūrya eṣāmindrastu tejasā ityete nivasaṃtīha dvau dvau māsau divākare,तपत्यसौ तश्रा सूर्य एषामिन्द्रस्तु तेजसा इत्येते निवसंतीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे
1,23,31,ṛṣayo devagandharvāḥ pannagāpsarasāṃ gaṇāḥ grāmaṇyaśca tathā yakṣā yātudhānāśca mukhyaśaḥ,ऋषयो देवगन्धर्वाः पन्नगाप्सरसां गणाः ग्रामण्यश्च तथा यक्षा यातुधानाश्च मुख्यशः
1,23,32,ete tapanti varṣanti bhānti vānti sṛjanti ca bhūtānāṃ caśubhaṃ karma vyapohanti prakīrttitāḥ,एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च भूतानां चशुभं कर्म व्यपोहन्ति प्रकीर्त्तिताः
1,23,33,mānavānāṃ śubhaṃ hyete harante duritātmanām duritaṃ supracārāṇāṃ vyapohanti kvaci tkvacit,मानवानां शुभं ह्येते हरन्ते दुरितात्मनाम् दुरितं सुप्रचाराणां व्यपोहन्ति क्वचि त्क्वचित्
1,23,34,ete sahaiva sūryeṇa bhramanti divāsānugāḥ varṣantaśca tapantaśca hlādayantaśca vai prajāḥ,एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवासानुगाः वर्षन्तश्च तपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै प्रजाः
1,23,35,gopāyanti ca bhūtāni sarvāṇīhāmanukṣayāt sthānābhimānināmetatsthānaṃ manvantareṣu vai,गोपायन्ति च भूतानि सर्वाणीहामनुक्षयात् स्थानाभिमानिनामेतत्स्थानं मन्वन्तरेषु वै
1,23,36,atītānāgatānāṃ ca varttante sāṃprataṃ ca ye evaṃ vasaṃti vai sūrye saptakāste caturdaśa caturdaśasu sarveṣu gaṇā manvantareṣviha,अतीतानागतानां च वर्त्तन्ते सांप्रतं च ये एवं वसंति वै सूर्ये सप्तकास्ते चतुर्दश चतुर्दशसु सर्वेषु गणा मन्वन्तरेष्विह
1,23,37,grīṣme ca varṣāsu ca muñcamāno gharmaṃ himaṃ varṣa dinaṃ niśāṃ ca gacchatyasāvṛtuvaśātparivṛttaraśmirdevān pitṝ#ṃśca manujāṃśca hi tarpayanvai,ग्रीष्मे च वर्षासु च मुञ्चमानो घर्मं हिमं वर्ष दिनं निशां च गच्छत्यसावृतुवशात्परिवृत्तरश्मिर्देवान् पितॄ#ंश्च मनुजांश्च हि तर्पयन्वै
1,23,38,prīṇāti devānamṛtena sūryaḥ somaṃ suṣumṇena ca varddhayitvā śukle tu pūrṇaṃ divasakrameṇa taṃ kṛṣṇapakṣe vibudhāḥ pibanti,प्रीणाति देवानमृतेन सूर्यः सोमं सुषुम्णेन च वर्द्धयित्वा शुक्ले तु पूर्णं दिवसक्रमेण तं कृष्णपक्षे विबुधाः पिबन्ति
1,23,39,pītaṃ ca somaṃ hi kalāvaśiṣṭaṃ kṛṣṇakṣaye raśmibhirakṣarantam sudhāmṛtaṃ tatpitaraḥ pibanti devāśca saumyāśca tathaiva kāvyāḥ,पीतं च सोमं हि कलावशिष्टं कृष्णक्षये रश्मिभिरक्षरन्तम् सुधामृतं तत्पितरः पिबन्ति देवाश्च सौम्याश्च तथैव काव्याः
1,23,40,sūryeṇa gobhiśca samujjhitābhiradbhiḥ punaścaiva samuddhṛtābhiḥ vṛṣṭyābhivṛddhābhirathauṣadhībhirmartyāḥ kṣudhaṃ tvannapānairjayanti,सूर्येण गोभिश्च समुज्झिताभिरद्भिः पुनश्चैव समुद्धृताभिः वृष्ट्याभिवृद्धाभिरथौषधीभिर्मर्त्याः क्षुधं त्वन्नपानैर्जयन्ति
1,23,41,tṛptiśca śukle sudhayā surāṇāṃ pakṣe ca kṛṣṇe sudhayā pitaṇām annena śaśvacca dadhāti martyānsuryastapaṃstānsubibhartti gobhiḥ,तृप्तिश्च शुक्ले सुधया सुराणां पक्षे च कृष्णे सुधया पितणाम् अन्नेन शश्वच्च दधाति मर्त्यान्सुर्यस्तपंस्तान्सुबिभर्त्ति गोभिः
1,23,42,hriyanharistairharibhisturaṅgamairharatyathāpaḥ kiraṇairharidbhiḥ visargakāle visṛjaṃśca tāḥ punarbibhartti śaśvatsavitā carācaram,ह्रियन्हरिस्तैर्हरिभिस्तुरङ्गमैर्हरत्यथापः किरणैर्हरिद्भिः विसर्गकाले विसृजंश्च ताः पुनर्बिभर्त्ति शश्वत्सविता चराचरम्
1,23,43,harirharidbhirhri yate turaṅgamaiḥ pibatyathāpo haribhiḥ sahasradhā tataḥ pramuñcatyapi tāstvasau hariḥ samūhyamāno haribhisturaṅgamaiḥ,हरिर्हरिद्भिर्ह्रि यते तुरङ्गमैः पिबत्यथापो हरिभिः सहस्रधा ततः प्रमुञ्चत्यपि तास्त्वसौ हरिः समूह्यमानो हरिभिस्तुरङ्गमैः
1,23,44,ityeṣa ekacakreṇa sūryastūrṇarathena tu bhadraistairakramairaśvaiḥ spandane vaidikakṣayaḥ,इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णरथेन तु भद्रैस्तैरक्रमैरश्वैः स्पन्दने वैदिकक्षयः
1,23,45,ahorātrādrathenāsāvekacakreṇa vai bhraman saptadvīpasamudrāntāṃ saptabhiḥ saptabhirhayaiḥ,अहोरात्राद्रथेनासावेकचक्रेण वै भ्रमन् सप्तद्वीपसमुद्रान्तां सप्तभिः सप्तभिर्हयैः
1,23,46,chandobhiraśvarūpaistairyataścakraṃ tataḥ sthitaiḥ kāmarūpaiḥ sakṛdyuktairvāmatastairmanojavaiḥ,छन्दोभिरश्वरूपैस्तैर्यतश्चक्रं ततः स्थितैः कामरूपैः सकृद्युक्तैर्वामतस्तैर्मनोजवैः
1,23,47,haritaikhyayaiḥ piṅgairīśvarairbrahmavādibhiḥ tryaśītimaṇḍalaśataṃ bhramantyabdena te hayāḥ,हरितैख्ययैः पिङ्गैरीश्वरैर्ब्रह्मवादिभिः त्र्यशीतिमण्डलशतं भ्रमन्त्यब्देन ते हयाः
1,23,48,bāhyamābhyantaraṃ caiva maṇḍalaṃ divasakramāt kalpādau saṃpra yuktāste vahantyābhūtasaṃplavāt,बाह्यमाभ्यन्तरं चैव मण्डलं दिवसक्रमात् कल्पादौ संप्र युक्तास्ते वहन्त्याभूतसंप्लवात्
1,23,49,āvṛttā vālakhilyaiste bhramante rātryahāni tu vacobhiragryairgrathitaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ,आवृत्ता वालखिल्यैस्ते भ्रमन्ते रात्र्यहानि तु वचोभिरग्र्यैर्ग्रथितैः स्तूयमानो महर्षिभिः
1,23,50,sevyate gītanṛtyaiśca gandharvaiścāpsarogaṇaiḥ pataṅgaiḥ patagairaśvairbhramamāṇo divaspatiḥ,सेव्यते गीतनृत्यैश्च गन्धर्वैश्चाप्सरोगणैः पतङ्गैः पतगैरश्वैर्भ्रममाणो दिवस्पतिः
1,23,51,rathāstracakraḥsomasya kudābhāstasya vājinaḥ vāmadakṣiṇato yuktā daśa tena carantyasau,रथास्त्रचक्रःसोमस्य कुदाभास्तस्य वाजिनः वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरन्त्यसौ
1,23,52,vīthyāśrayāṇi ṛkṣāṇi dhruvādhāreṇa vegitāḥ hrāsavṛddhī tathaivāsya raśmīnāṃ sūryavatsmṛte,वीथ्याश्रयाणि ऋक्षाणि ध्रुवाधारेण वेगिताः ह्रासवृद्धी तथैवास्य रश्मीनां सूर्यवत्स्मृते
1,23,53,tricakrobhayato 'śvaśca vijñeyaḥ śaśino rathaḥ apāṃ garṇātsamutpanno rathaḥ sāśvaḥ sasārathiḥ,त्रिचक्रोभयतो ऽश्वश्च विज्ञेयः शशिनो रथः अपां गर्णात्समुत्पन्नो रथः साश्वः ससारथिः
1,23,54,śatāraiśca tribhiścakrairyuktaḥ śuklairhayottamaiḥ daśabhistu kṛśairdivyairasaṃgaistairmanojavaiḥ,शतारैश्च त्रिभिश्चक्रैर्युक्तः शुक्लैर्हयोत्तमैः दशभिस्तु कृशैर्दिव्यैरसंगैस्तैर्मनोजवैः
1,23,55,sakṛdyukte rathe tāsminvahante cāyugakṣayāt saṃgṛhītarathe tasmiñśvetaścakṣuḥśravāśca vai,सकृद्युक्ते रथे तास्मिन्वहन्ते चायुगक्षयात् संगृहीतरथे तस्मिञ्श्वेतश्चक्षुःश्रवाश्च वै
1,23,56,aśvāstamekavarṇaste vahante śaṅkhavarcasaḥ yajuścaṇḍamanāścaiva vṛṣo vājī naro hayaḥ,अश्वास्तमेकवर्णस्ते वहन्ते शङ्खवर्चसः यजुश्चण्डमनाश्चैव वृषो वाजी नरो हयः
1,23,57,aśvo gaviṣṇurvikhyāto haṃso vyomo mṛgastathā ityete nāmabhiḥ sarve daśa candramaso hayāḥ,अश्वो गविष्णुर्विख्यातो हंसो व्योमो मृगस्तथा इत्येते नामभिः सर्वे दश चन्द्रमसो हयाः
1,23,58,ete candramasaṃ devaṃ vahanti saha dīkṣayā devaiḥ parivṛtaḥ somaḥ pitṛbhiścaiva gacchati,एते चन्द्रमसं देवं वहन्ति सह दीक्षया देवैः परिवृतः सोमः पितृभिश्चैव गच्छति
1,23,59,somasya śuklapakṣādau bhāskare parataḥ sthire āpūryate parasyānte satataṃ divasakramāt,सोमस्य शुक्लपक्षादौ भास्करे परतः स्थिरे आपूर्यते परस्यान्ते सततं दिवसक्रमात्
1,23,60,devaiḥ pītatanuṃ somamāpyāyayati nityadā kṣīṇaṃ pañcadaśāhaṃ tu raśminaikena bhāskaraḥ,देवैः पीततनुं सोममाप्याययति नित्यदा क्षीणं पञ्चदशाहं तु रश्मिनैकेन भास्करः
1,23,61,āpūrayansuṣumṇena bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt suṣumṇāpyāyamānasya śuklā varddhanti vai kalāḥ,आपूरयन्सुषुम्णेन भागं भागमहःक्रमात् सुषुम्णाप्यायमानस्य शुक्ला वर्द्धन्ति वै कलाः
1,23,62,tasmāddhrasaṃti vai kṛṣṇe śukle svāpyāyayanti tam ityevaṃ sūryavīryeṇa candraścāpyāyitastataḥ,तस्माद्ध्रसंति वै कृष्णे शुक्ले स्वाप्याययन्ति तम् इत्येवं सूर्यवीर्येण चन्द्रश्चाप्यायितस्ततः
1,23,63,paurṇamāsyāṃ sa dṛśyeta śuklaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ evamāpyāyitaḥ somaḥ śukla pakṣe dinakramāt,पौर्णमास्यां स दृश्येत शुक्लः संपूर्णमण्डलः एवमाप्यायितः सोमः शुक्ल पक्षे दिनक्रमात्
1,23,64,tato dvitīyāprabhṛti bahulasya caturddaśīm apāṃ sāramayasyendo rasamātrātmakasya tu,ततो द्वितीयाप्रभृति बहुलस्य चतुर्द्दशीम् अपां सारमयस्येन्दो रसमात्रात्मकस्य तु
1,23,65,pibatyaṃbumayaṃ devā hṛṣṭāḥ saumyaṃ svadhāmṛtam saṃbhṛtaṃ tvarddhamāsena hyamṛtaṃ sūryatejasā,पिबत्यंबुमयं देवा हृष्टाः सौम्यं स्वधामृतम् संभृतं त्वर्द्धमासेन ह्यमृतं सूर्यतेजसा
1,23,66,bhakṣārthamamṛtaṃ somaḥ paurṇamāsyāmupāsate ekāṃ rātriṃ suraiḥ sarvaiḥ pitṛbhiḥ sarṣibhiḥ saha,भक्षार्थममृतं सोमः पौर्णमास्यामुपासते एकां रात्रिं सुरैः सर्वैः पितृभिः सर्षिभिः सह
1,23,67,somasya kṛṣṇapakṣādau bhāskarābhimukhasya tu prakṣīyante pidṛdevaiḥ pīyamānāḥ kalāḥ kramāt,सोमस्य कृष्णपक्षादौ भास्कराभिमुखस्य तु प्रक्षीयन्ते पिदृदेवैः पीयमानाः कलाः क्रमात्
1,23,68,trayaśca triṃśataścaiva trayastriṃśattathaiva ca trayaśca trisahasrāśca devāḥ somaṃ pibanti vai,त्रयश्च त्रिंशतश्चैव त्रयस्त्रिंशत्तथैव च त्रयश्च त्रिसहस्राश्च देवाः सोमं पिबन्ति वै
1,23,69,ityetaiḥ pīyamānasya kṛṣṇā varddhati vai kalāḥ kṣīyanti tasmācchuklāśca kṛṣṇā āpyāyayanti ca,इत्येतैः पीयमानस्य कृष्णा वर्द्धति वै कलाः क्षीयन्ति तस्माच्छुक्लाश्च कृष्णा आप्याययन्ति च
1,23,70,evaṃ dinakramātpīte vibudhaistu niśākare pītvārddha māsaṃ gacchanti cāmāvāsyāṃ surottamāḥ,एवं दिनक्रमात्पीते विबुधैस्तु निशाकरे पीत्वार्द्ध मासं गच्छन्ति चामावास्यां सुरोत्तमाः
1,23,71,pitaraścopatiṣṭhanti hyamāvāsyāṃ niśākaram tataḥ pañcadaśekāle kiñcicchiṣṭe kalātmake,पितरश्चोपतिष्ठन्ति ह्यमावास्यां निशाकरम् ततः पञ्चदशेकाले किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके
1,23,72,aparāhṇe pitṛgaṇā jaghanyaṃ payupāsate pibanti dvilavaṃ kālaṃ śiṣṭāstasya kalāstu yāḥ,अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पयुपासते पिबन्ति द्विलवं कालं शिष्टास्तस्य कलास्तु याः
1,23,73,niḥsṛtaṃ tadamāvāsyāṃ gabhastibhyaḥ svadhāmṛtam tāṃ svadhāṃ māsatṛptyai ca pītvā gacchanti te 'mṛtam,निःसृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम् तां स्वधां मासतृप्त्यै च पीत्वा गच्छन्ति ते ऽमृतम्
1,23,74,sūryastasminsuṣumṇe yastāpitastena candramāḥ kṛṣṇapakṣe suraistadvatpīyate vai sudhāmayaḥ,सूर्यस्तस्मिन्सुषुम्णे यस्तापितस्तेन चन्द्रमाः कृष्णपक्षे सुरैस्तद्वत्पीयते वै सुधामयः
1,23,75,saumyā barhiṣadaścaiva agniṣvāttāśca te tridhā kāvyaścaiva tu ye proktāḥ pitaraḥ sarva eva te,सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ते त्रिधा काव्यश्चैव तु ये प्रोक्ताः पितरः सर्व एव ते
1,23,76,saṃvatsarāstu vai kāvyāḥ pañcābdā ye dvicaiḥ smṛtāḥ saumyāstu ṛtuvo jñeyā māsā barhiṣadaḥ smṛtāḥ,संवत्सरास्तु वै काव्याः पञ्चाब्दा ये द्विचैः स्मृताः सौम्यास्तु ऋतुवो ज्ञेया मासा बर्हिषदः स्मृताः
1,23,77,agniṣvāttārttavāścaiva pitṛsargā hi vai dvijāḥ pitṛbhiḥ pīyamānasya pañcadaśyāṃ kalā tu vai,अग्निष्वात्तार्त्तवाश्चैव पितृसर्गा हि वै द्विजाः पितृभिः पीयमानस्य पञ्चदश्यां कला तु वै
1,23,78,yāvatprakṣīyate tasya bhāgaḥ pañcadaśastu yaḥ amāvāsyāṃ tadā tasya tata āpūryate paraḥ,यावत्प्रक्षीयते तस्य भागः पञ्चदशस्तु यः अमावास्यां तदा तस्य तत आपूर्यते परः
1,23,79,vṛddhakṣayau vai pakṣādau ṣoḍaśyāṃ śaśinaḥ smṛtā evaṃ sūryanimittaiṣa kṣayovṛddhirniśākare,वृद्धक्षयौ वै पक्षादौ षोडश्यां शशिनः स्मृता एवं सूर्यनिमित्तैष क्षयोवृद्धिर्निशाकरे
1,23,80,tārāgrahāṇāṃ vakṣyāmi svarbhānośca rathānpunaḥ teyatejomayaḥ śubhraḥ somaputrasya vai rathaḥ,ताराग्रहाणां वक्ष्यामि स्वर्भानोश्च रथान्पुनः तेयतेजोमयः शुभ्रः सोमपुत्रस्य वै रथः
1,23,81,sopāsaṃgapa tākastu sadhvajo meghanisvanaḥ bhārgavasya rathaḥ śrīmāṃstejasā sūryasannibhaḥ,सोपासंगप ताकस्तु सध्वजो मेघनिस्वनः भार्गवस्य रथः श्रीमांस्तेजसा सूर्यसन्निभः
1,23,82,pṛthivīsaṃbhavairyukto nānāvarṇairhayottamaiḥ śvetaḥ piśaṅgaḥ sāraṅgo nīlaḥ pīto vilohitaḥ,पृथिवीसंभवैर्युक्तो नानावर्णैर्हयोत्तमैः श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गो नीलः पीतो विलोहितः
1,23,83,kṛṣṇaśca haritaścaiva pṛṣataḥ pṛśrireva ca daśabhistairmahābhāgairakṛśairvātaraṃhasaiḥ,कृष्णश्च हरितश्चैव पृषतः पृश्रिरेव च दशभिस्तैर्महाभागैरकृशैर्वातरंहसैः
1,23,84,aṣṭāśvaḥ kāñcanaḥ śrīmānbhaumasyāpi rathottamaḥ asaṃgairlohitairaśvaiḥ sarvagairagnisaṃbhavaiḥ,अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान्भौमस्यापि रथोत्तमः असंगैर्लोहितैरश्वैः सर्वगैरग्निसंभवैः
1,23,85,prasarpati kumāro vai ṛjuvakrānuva kragaiḥ tataścāṅgiraso vidvāndevācāryo bṛhaspatiḥ,प्रसर्पति कुमारो वै ऋजुवक्रानुव क्रगैः ततश्चाङ्गिरसो विद्वान्देवाचार्यो बृहस्पतिः
1,23,86,gaurairaśvaiḥ kāñcanena syandanena prasarpati abjaistu vājibhirdivyairaṣṭabhirvātaraṃhasaiḥ,गौरैरश्वैः काञ्चनेन स्यन्दनेन प्रसर्पति अब्जैस्तु वाजिभिर्दिव्यैरष्टभिर्वातरंहसैः
1,23,87,nakṣatre 'bdaṃ sa tiṣṭhanvai saṃvedhāstena gacchati tataḥ śanaiścaro 'pyaśvaiḥ sabalairvyomasaṃbhavaiḥ,नक्षत्रे ऽब्दं स तिष्ठन्वै संवेधास्तेन गच्छति ततः शनैश्चरो ऽप्यश्वैः सबलैर्व्योमसंभवैः
1,23,88,kārṣṇāyasaṃ samāruhya syandanaṃ yāti vai śanaiḥ svarbhānośca tathaivāśvāḥ kṛṣṇā hyaṣṭau manojavāḥ,कार्ष्णायसं समारुह्य स्यन्दनं याति वै शनैः स्वर्भानोश्च तथैवाश्वाः कृष्णा ह्यष्टौ मनोजवाः
1,23,89,rathaṃ tamomayaṃ tasya sakṛdyuktā vahaṃ tyuta ādityānniḥsṛto rāhuḥ somaṃ gacchati parvasu,रथं तमोमयं तस्य सकृद्युक्ता वहं त्युत आदित्यान्निःसृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु
1,23,90,ādityameti somaśca punaḥ saureṣu parvasu atha keturathasyāśvā aṣṭau vai vātaraṃhasaḥ,आदित्यमेति सोमश्च पुनः सौरेषु पर्वसु अथ केतुरथस्याश्वा अष्टौ वै वातरंहसः
1,23,91,palāladhūmavarṇābhā sabalā rāsabhāruṇāḥ ete vāhā grahāṇāṃ ca hyupākhyātā rathaiḥ saha,पलालधूमवर्णाभा सबला रासभारुणाः एते वाहा ग्रहाणां च ह्युपाख्याता रथैः सह
1,23,92,sarve dhruvaniba ddhāste pravṛddhā vātaraśmibhiḥ tapante brāmyamāṇāstu yathāyogaṃ bhramanti vai,सर्वे ध्रुवनिब द्धास्ते प्रवृद्धा वातरश्मिभिः तपन्ते ब्राम्यमाणास्तु यथायोगं भ्रमन्ति वै
1,23,93,vāyavyābhiradṛśyābhiḥ pravṛddhā vātaraśmibhiḥ paribhramanti tadbraddhāṃścandrasuryagrahā divi,वायव्याभिरदृश्याभिः प्रवृद्धा वातरश्मिभिः परिभ्रमन्ति तद्ब्रद्धांश्चन्द्रसुर्यग्रहा दिवि
1,23,94,bhramantamanugachanti dhruvaṃ te jyotiṣāṃ gaṇāḥ yathā nahyudake naustu salilena saho hyate,भ्रमन्तमनुगछन्ति ध्रुवं ते ज्योतिषां गणाः यथा नह्युदके नौस्तु सलिलेन सहो ह्यते
1,23,95,tathā devālayā hyete ūhyante vātaraśmibhiḥ sarppamāṇā na dṛśyante vyomni devagaṇāstu te,तथा देवालया ह्येते ऊह्यन्ते वातरश्मिभिः सर्प्पमाणा न दृश्यन्ते व्योम्नि देवगणास्तु ते
1,23,96,yāvatyaścaiva tārāśca tāvanto vātaraśmayaḥ sarvā dhruve nibaddhāśca bhramantyo bhrāmayanti tāḥ,यावत्यश्चैव ताराश्च तावन्तो वातरश्मयः सर्वा ध्रुवे निबद्धाश्च भ्रमन्त्यो भ्रामयन्ति ताः
1,23,97,tailapīḍā yathā cakraṃ bhramanto bhrāmayanti ha tathā bhramanti jyotīṃṣi vātabaddhāni sarvaśaḥ,तैलपीडा यथा चक्रं भ्रमन्तो भ्रामयन्ति ह तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातबद्धानि सर्वशः
1,23,98,alātacakravadyānti vātacakreritāni tu yato jyotīṃṣi vahate pravahastena sa smṛtaḥ,अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु यतो ज्योतींषि वहते प्रवहस्तेन स स्मृतः
1,23,99,evaṃ dhruvanibaddho 'sau sarpate jyotiṣāṃ gaṇaḥ saiṣa tārāmayo jñeyaḥ śiśumāro dhruvo divi,एवं ध्रुवनिबद्धो ऽसौ सर्पते ज्योतिषां गणः सैष तारामयो ज्ञेयः शिशुमारो ध्रुवो दिवि
1,23,100,yadahnā kurute pāpaṃ dṛṣṭvā tanniśimuñcate yāvatyaścaiva tārāstāḥ śiśumārāśritā divi,यदह्ना कुरुते पापं दृष्ट्वा तन्निशिमुञ्चते यावत्यश्चैव तारास्ताः शिशुमाराश्रिता दिवि
1,23,101,tāvantyeva tu varṣāṇi jīvatābhyadhikāni tu sākāraḥ śiśumāraśca vijñeyaḥ pravibhāgaśaḥ,तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवताभ्यधिकानि तु साकारः शिशुमारश्च विज्ञेयः प्रविभागशः
1,23,102,auttānapādastasyātha vijñeyo hyattaro hanuḥ yajñaḥ parastu vijñeyo dharmo marddhānamāśritaḥ,औत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयो ह्यत्तरो हनुः यज्ञः परस्तु विज्ञेयो धर्मो मर्द्धानमाश्रितः
1,23,103,hṛdi nārāyaṇaḥ sādhyo hyaśvinau pūrvapādayoḥ varuṇaścāryamā caiva paścime tasya sakthinī,हृदि नारायणः साध्यो ह्यश्विनौ पूर्वपादयोः वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी
1,23,104,śiśraṃ saṃvatsarastasya mitro 'pānaṃ samāśritaḥ pucche 'gniśca mahendraśca mārīcaḥ kaśyapo dhruvaḥ,शिश्रं संवत्सरस्तस्य मित्रो ऽपानं समाश्रितः पुच्छे ऽग्निश्च महेन्द्रश्च मारीचः कश्यपो ध्रुवः
1,23,105,tārakāḥ śiśumārasya nāstaṃ yāti catuṣṭayam nakṣatracandramūryāśca grahāstārāgaṇaiḥ saha,तारकाः शिशुमारस्य नास्तं याति चतुष्टयम् नक्षत्रचन्द्रमूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह
1,23,106,unmukhā vimukhāḥ sarve vakrībhūtāḥ śritā divi dhruveṇādhiṣṭhitāścaiva dhruvameva pradakṣiṇam,उन्मुखा विमुखाः सर्वे वक्रीभूताः श्रिता दिवि ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम्
1,23,107,pariyāntīśvaraśreṣṭhaṃ meḍhībhūtaṃ druvaṃ divi agnīndrakaśyapānāṃ tu caramo 'sau dhruvaḥ smṛtaḥ,परियान्तीश्वरश्रेष्ठं मेढीभूतं द्रुवं दिवि अग्नीन्द्रकश्यपानां तु चरमो ऽसौ ध्रुवः स्मृतः
1,23,108,eka eva bhramatyeṣa meruparvatamūrddhani jyotiṣāṃ cakrametaddhi gadā karṣannavāṅmukhaḥ merumālokayatyeṣa paryante hi pradakṣiṇam,एक एव भ्रमत्येष मेरुपर्वतमूर्द्धनि ज्योतिषां चक्रमेतद्धि गदा कर्षन्नवाङ्मुखः मेरुमालोकयत्येष पर्यन्ते हि प्रदक्षिणम्
1,24,1,iti śrībrahmāṇḍe mahādṛvāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde dhruvacaryākīrttanaṃ nāma trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca etacchrutvā tu sunayaḥ punaste saṃśayānvitāḥ papracchuruttaraṃ bhūyastadā te romaharṣaṇam,इति श्रीब्रह्माण्डे महादृवायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ध्रुवचर्याकीर्त्तनं नाम त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु सुनयः पुनस्ते संशयान्विताः पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्
1,24,2,yadetaduktaṃ bhavatāgṛhāṇītyeva vistṛtam kathaṃ devagṛhāṇi syuḥ kathaṃ jyotīṃṣivarṇaya,यदेतदुक्तं भवतागृहाणीत्येव विस्तृतम् कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय
1,24,3,etatsarvaṃ samācakṣva jyotiṣāṃ caiva nirṇayam vāyuruvāca śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ tadā sūtaḥ samāhitaḥ,एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषां चैव निर्णयम् वायुरुवाच श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः
1,24,4,uvāca paramaṃ vākyaṃ teṣāṃ saṃśayanirṇayam asminnarthe māhāprājñairyaduktaṃ jñānabuddhibhiḥ,उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णयम् अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः
1,24,5,etadvo 'haṃ pravakṣyāmi sūryācandramasorbhavam yathā devagṛhāṇīha sūryacandragrahāḥ smṛtāḥ,एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम् यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः
1,24,6,tataḥ paraṃ ca trividhasyāgnervakṣye samudbhavam divyasya bhautikasyāgnerabyoneḥ pārthi vasya tu,ततः परं च त्रिविधस्याग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम् दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु
1,24,7,vyuṣṭāyāṃ tu rajanyāṃ vai brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ avyākṛtamidaṃ tvāsīnnaiśena tamasāvṛtam,व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्
1,24,8,sarvabhūtāvaśiṣṭe 'smiṃlloke naṣṭaviśeṣaṇe svayaṃbhūrbhagavāṃstatra lokatantrārthasādhakaḥ,सर्वभूतावशिष्टे ऽस्मिंल्लोके नष्टविशेषणे स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः
1,24,9,khadyotavatsa vyacaradāvirbhāvacikīrṣayā so 'gniṃ dṛṣṭvātha lokādau pṛthivījalasaṃśritam,खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्
1,24,10,saṃvṛtya taṃ prakāśārthaṃ tridhā vyamajadīśvaraḥ pavano yastu loke 'sminpārthivaḥ so 'gnirucyate,संवृत्य तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यमजदीश्वरः पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते
1,24,11,yaścāsau tapate sūrye śuciragnistu sa smṛtaḥ vaidyuto 'bjastu vijñeyasteṣāṃ vakṣye 'tha lakṣamam,यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम्
1,24,12,vaidyuto jāṭharaḥ sauro hyapāṃ garbhāstrayo 'grayaḥ tasmādapaḥ pibansūryo gobhirdīpyatyasau divi,वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपां गर्भास्त्रयो ऽग्रयः तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि
1,24,13,vaidyutena samāviṣṭo vārṣyo nādbhiḥ praśāmyati mānavā nāṃ ca kukṣistho nādbhiḥ śāsyati pāvakaḥ,वैद्युतेन समाविष्टो वार्ष्यो नाद्भिः प्रशाम्यति मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः
1,24,14,tasmātsauro vaidyutaśca jāṭharaścapyanindhanaḥ kiñcidapsu mataṃ tejaḥ kiñciddṛṣṭamabiṃ dhanam,तस्मात्सौरो वैद्युतश्च जाठरश्चप्यनिन्धनः किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम्
1,24,15,kāṣṭhendhanastu nirmathyaḥ so 'dbhiḥ śāmyati pāvakaḥ arciṣmānpavamāno 'gnirniṣprabho jāṭharaḥ smṛtaḥ,काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः
1,24,16,yaścāyaṃ maṇḍale śuklo nirūṣmā saṃprakāśakaḥ prabhā saurī tu pādena hyastaṃ yāti devākare,यश्चायं मण्डले शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशकः प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे
1,24,17,agnimāviśate rātrau tasmāddūrātprakāśate udyantaṃ ca punaḥ sūryamauṣṇamayamāgneyamāviśat,अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत्
1,24,18,pādena pārthivasyāgnestasmādagnistapatyasau prākāśyaṃ ca tathauṣṇyaṃ ca saurāgneye tu tejasī,पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी
1,24,19,parasparānupraveśādāpyāyete parasparam uttare caiva bhūmyarddhe tathā hyagniśca dakṣiṇe,परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते परस्परम् उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे
1,24,20,uttiṣṭhati punaḥ sūrye rātrirāviśate hyapaḥ tasmāttaptā bhavantyāpo divāratripraveśanāt,उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्यपः तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात्
1,24,21,astaṃ yāti puna sūrye aharvai praviśatyapaḥ tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā āpo 'dṛśyanta bhāsvarāḥ,अस्तं याति पुन सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः
1,24,22,etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare udayāstamane nityamahorātraṃ viśatyapaḥ,एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः
1,24,23,yaścāsau tapate sūryaḥ pibannaṃbho gabhastibhiḥ pārthivāgnivimiśro 'sau divyaḥ śuciriti smṛtaḥ,यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः
1,24,24,sahasrapādasau vahnirghṛtakuṃbhanibhaḥ śuciḥ ādatte sa tu nāḍīnāṃ sahasreṇa samantataḥ,सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुंभनिभः शुचिः आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः
1,24,25,nādeyīścaiva sāmudrīḥ kaupyāścaiva samantataḥ sthāvarā jaṅgamāścaiva yāśca kulyādikā apaḥ,नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव समन्ततः स्थावरा जङ्गमाश्चैव याश्च कुल्यादिका अपः
1,24,26,tasya raśmisahasraṃ tu śītavarṣoṣṇaniḥstavam tāsāṃ catuḥśatā nāḍyo varṣante citra mūrttayaḥ,तस्य रश्मिसहस्रं तु शीतवर्षोष्णनिःस्तवम् तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः
1,24,27,candanāścaiva sādhyaśca kūtanākūtanāstathā amṛtā nāmataḥ sarvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ,चन्दनाश्चैव साध्यश्च कूतनाकूतनास्तथा अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः
1,24,28,himodgatāśca tābhyo 'nyā raśmayastriśatāḥ punaḥ dṛśyā meghāśca yāmyaśca hradinyo himasarjanāḥ,हिमोद्गताश्च ताभ्यो ऽन्या रश्मयस्त्रिशताः पुनः दृश्या मेघाश्च याम्यश्च ह्रदिन्यो हिमसर्जनाः
1,24,29,candrāstā nāmataḥ proktā mitābhāstu gabhastayaḥ śuklāśca kuhakāścaiva gāvo viśvabhṛtastathā,चन्द्रास्ता नामतः प्रोक्ता मिताभास्तु गभस्तयः शुक्लाश्च कुहकाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा
1,24,30,śuklāstā nāmataḥ sarvastriśatā dharmasarjanāḥ samaṃ vibhajya nāḍīstu manuṣṭapitṛdevatāḥ,शुक्लास्ता नामतः सर्वस्त्रिशता धर्मसर्जनाः समं विभज्य नाडीस्तु मनुष्टपितृदेवताः
1,24,31,manuṣyānauṣadheneha svadhayā tu pitṝnapi amṛtena surānsarvāṃstrīṃstribhistarpayatyasau,मनुष्यानौषधेनेह स्वधया तु पितॄनपि अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ
1,24,32,vasaṃte caiva grīṣme ca śataiḥ sa tapati tribhiḥ varṣāsvatho śaradi vai caturbhiśca pravarṣati,वसंते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपति त्रिभिः वर्षास्वथो शरदि वै चतुर्भिश्च प्रवर्षति
1,24,33,hemante śiśire caiva hima mutsṛjate tribhiḥ indro dhātā bhagaḥ pūṣā mitro 'tha varuṇor'yamā,हेमन्ते शिशिरे चैव हिम मुत्सृजते त्रिभिः इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा
1,24,34,aṃśurvivasvāstvaṣṭā ca savitā viṣṇureva ca māghamāse tu varuṇaḥ pūṣā caiva tu phalālgune,अंशुर्विवस्वास्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च माघमासे तु वरुणः पूषा चैव तु फलाल्गुने
1,24,35,caitre māsi tu detoṃśurdhātā vaiśākhatāpanaḥ jyeṣṭhamāse bhavedindraścāṣāḍhe savitā raviḥ,चैत्रे मासि तु देतोंशुर्धाता वैशाखतापनः ज्येष्ठमासे भवेदिन्द्रश्चाषाढे सविता रविः
1,24,36,vivasvāñchrāvaṇe māsi proṣṭhe māse bhāgaḥ smṛtaḥ parjanyo 'śvayuje māsi tvaṣṭā ca kārtike raviḥ,विवस्वाञ्छ्रावणे मासि प्रोष्ठे मासे भागः स्मृतः पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा च कार्तिके रविः
1,24,37,mārgaśīrṣe bhavenmitraḥ pauṣeviṣṇuḥ sanātanaḥ pañcaraśmisahasrāṇi varuṇasyārkakarmaṇi,मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषेविष्णुः सनातनः पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि
1,24,38,ṣaḍbhiḥ sahasraiḥ pūṣā tu devo 'śusaptabhistathā dhātāṣṭabhiḥ sahasraistu navabhistu śatakratuḥ,षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽशुसप्तभिस्तथा धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः
1,24,39,savitā daśabhiryāti yātyekādaśabhirbhagaḥ saptabhistapate sitrastvaṣṭā caivāṣṭabhistapet,सविता दशभिर्याति यात्येकादशभिर्भगः सप्तभिस्तपते सित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत्
1,24,40,aryamā daśābhiryāti parjanyo navabhistapet ṣaḍbhī raśmisahasraistu viṣaṇustapati medinīm,अर्यमा दशाभिर्याति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विषणुस्तपति मेदिनीम्
1,24,41,vasaṃte kapilaḥ sūryo grīṣmer'kaḥ kanakaprabhaḥ śvetavarṇastu varṣāsu pāṇḍuḥ śaradi bhāskaraḥ,वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मेर्ऽकः कनकप्रभः श्वेतवर्णस्तु वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः
1,24,42,hemante tāmravarṇastu śaiśire lohito raviḥ iti varṇāḥ samā khyātāḥ sūryasyartusamudbhavāḥ,हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शैशिरे लोहितो रविः इति वर्णाः समा ख्याताः सूर्यस्यर्तुसमुद्भवाः
1,24,43,auṣadhīṣu balaṃ dhatte svadhayā ca pidṛṣvapi sūryo 'mareṣvapyamṛtaṃ trayaṃ triṣu na yacchati,औषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पिदृष्वपि सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु न यच्छति
1,24,44,evaṃ raśmisahasraṃ tu sauraṃ lokārthasādhakam bhidyate ṛtumāsādya jalaśītoṣṇanisravam,एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्
1,24,45,ityetanmaṇḍalaṃ śuklaṃ bhāsvaraṃ sūrya saṃjñitam nakṣatragrahasomānāṃ pratiṣṭhā yonireva ca,इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्य संज्ञितम् नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च
1,24,46,candraṛkṣagrahāḥ sarve vijñeyāḥ sūryasaṃbhavāḥ nakṣatrādhipatiḥ somo graha rājo divākaraḥ,चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रह राजो दिवाकरः
1,24,47,śeṣāḥ pañca grahā jñeyā īśvarāḥ kāmacāriṇaḥ paṭhyate cāgnirāditya udakaṃ candramāḥ smṛtaḥ,शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः
1,24,48,śeṣāṇā prakṛtīḥ smayagvarṇyamānā nibodhata surasenāpatiḥ skandaḥ paṭhyate 'ṅgārako grahaḥ,शेषाणा प्रकृतीः स्मयग्वर्ण्यमाना निबोधत सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः
1,24,49,nārāyaṇaṃ budhaṃ prāhurvedajñānavido budhāḥ rudro vaivasvataḥ sākṣādyamo lokaprabhuḥ svayam,नारायणं बुधं प्राहुर्वेदज्ञानविदो बुधाः रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम्
1,24,50,mahāgraho dvijaśreṣṭho mandagāmī śanaiśvaraḥ devāsuragurū dvau tu bhānumantau mahā grahau,महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्वरः देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महा ग्रहौ
1,24,51,prajāpatisutāvetāvubhau śukrabṛhaspatī ādityamūlamakhilaṃ trailokyaṃ nātra saṃśayaḥ,प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः
1,24,52,bhavatyasmājjagatkṛtsnaṃ sadevāsuramānuṣam rudropendrendracandrāṇāṃ viprendrāstridivaukasām,भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् रुद्रोपेन्द्रेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्
1,24,53,dyutirdyutimatāṃ kṛtsnaṃ yattejaḥ sārvalaukikam sarvātmā sarvalokeśo mahādevaḥ prajāpatiḥ,द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम् सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः
1,24,54,sūrya eva trilokasya sūlaṃ paramadaivatam tataḥ saṃjāyate sarvaṃ tatra caiva pralīyate,सूर्य एव त्रिलोकस्य सूलं परमदैवतम् ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते
1,24,55,bhāvābhāvau hi lokānāmādityānniḥmṛtau purā jagajjñeyo graho viprā dīptimānsuprabho raviḥ,भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःमृतौ पुरा जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः
1,24,56,atra gacchanti nidhanaṃ jāyante ca punaḥ punaḥ kṣaṇā muhūrttā divasā niśāḥ pakṣāśca kṛtsnaśaḥ,अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः
1,24,57,māsāḥ saṃvatsarāścaiva ṛtavo 'tha yugāni ca tadādityādṛte hyeṣā kālaṃsakhyā na vidyate,मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च तदादित्यादृते ह्येषा कालंसख्या न विद्यते
1,24,58,kālādṛte na nigamo na dīkṣā nāhnikakramaḥ ṛtūnāmavibhāgācca puṣpamūlaphalaṃ kutaḥ,कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः ऋतूनामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः
1,24,59,kutaḥ sasyaviniṣpattistṛṇauṣadhigaṇo 'pi vā abhāvo vyavahārāṇāṃ jantūnāṃ divi caiha ca,कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणो ऽपि वा अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चैह च
1,24,60,jagatpratāpanamṛte bhāskaraṃ vāritaskaram sa eṣa kālaścāgniśca dvādaśātmā prajāpatiḥ,जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः
1,24,61,tapatyeṣa dvijaśreṣṭhāstrailokyaṃ sacarācaram sa eṣa tecasāṃ rāśistamo ghransārvalaukikam,तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् स एष तेचसां राशिस्तमो घ्रन्सार्वलौकिकम्
1,24,62,uttamaṃ mārgamāsthāya vāyorbhābhiridaṃ jagat pārśvamūrdhvamadhaścaiva tāpayatyeṣa sarvaśaḥ,उत्तमं मार्गमास्थाय वायोर्भाभिरिदं जगत् पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः
1,24,63,yathā prabhākaro dīpogṛhamadhye 'valaṃbitaḥ pārśvamūrdhvamadhaścaiva tamo nāśayate samam,यथा प्रभाकरो दीपोगृहमध्ये ऽवलंबितः पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम्
1,24,64,tadvatsahasrakiraṇo graharājo jagatpatiḥ sūryo gobhirjagatsarvamādīpayati sarvataḥ,तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्पतिः सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः
1,24,65,rave raśmisahasraṃ yatprāṅmayā samudātdṛtam teṣāṃ śreṣṭhāḥ punaḥ sapta raśmayo grahayo nayaḥ,रवे रश्मिसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदात्दृतम् तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयो नयः
1,24,66,suṣumṇo harikeśaśca viśvakarmā tathaiva ca viśvaśravāḥ punaścānyaḥ saṃpadvasurataḥ paraḥ,सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संपद्वसुरतः परः
1,24,67,arvāvasuḥ punaścānyaḥ svarāḍanyaḥ prakīrttitaḥ suṣumṇaḥ sūryaraśmistu kṣīṇa śaśinamedhayet,अर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः सुषुम्णः सूर्यरश्मिस्तु क्षीण शशिनमेधयेत्
1,24,68,tiryagūrdhvapracāro 'sau suṣumṇaḥ parikīrttitaḥ hari keśaḥ purastādya ṛkṣayoniḥ sa kītyate,तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते
1,24,69,dakṣiṇe viśvakarmā tu raśminvarddhayate vudham viśvaśravāstu yaḥ paścacchukrayoniḥ smṛto budhaiḥ,दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्द्धयते वुधम् विश्वश्रवास्तु यः पश्चच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः
1,24,70,saṃpadvasustu yo raśmiḥ sa yonirlohitasya tu ṣaṣṭhastvarvvāvasū raśmiryonistu sa bṛhaspateḥ,संपद्वसुस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु षष्ठस्त्वर्व्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः
1,24,71,śanaiścaraṃpuna ścāpi raśmirāpyāyate svarāṭ evaṃ sūryaprabhāveṇa grahanakṣatratārakāḥ,शनैश्चरंपुन श्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः
1,24,72,vartnte divi tāḥ sarvā viśvaṃ caidaṃ punarjagat nakṣīyante yatastāni tasmānnakṣatrasaṃjñitāḥ,वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत् नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः
1,24,73,kṣetrāṇyetāni vai pūrvamāpatanti gabhastibhiḥ teṣāṃ kṣetrāṇyathādatte sūryo nakṣatrakārakāḥ,क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रकारकाः
1,24,74,tīrṇānāṃ sukṛteneha sukṛtānte grahāśrayāt tāraṇāttārakā hyetāḥ śuklatvāccaiva tārakāḥ,तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः
1,24,75,divyānāṃ pārthivānāṃ ca naiśānāṃ caiva sarvaśaḥ ādānānnityamādityastejasā tapasāmapi,दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तपसामपि
1,24,76,svanaṃ syandanārthe cu dhātureṣu vibhāvyate svanāttejaso 'pāṃ ca tenāsau savitā mataḥ,स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः
1,24,77,bahvarthaścadirityeṣa hlādane dhāturucyate śuklatve cāmṛtatve ca śītatve ca vibhāvyate,बह्वर्थश्चदिरित्येष ह्लादने धातुरुच्यते शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते
1,24,78,sūryācandramaso rdivye maṇḍale bhāsvare khage jalatecaumaye śukle vṛttakuṃbhanibhe śubhe,सूर्याचन्द्रमसो र्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे जलतेचौमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे
1,24,79,ghanatoyātmakaṃ tatra maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam ghanatejomayaṃ śuklaṃ maṇḍalaṃ bhāskarasya tu,घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु
1,24,80,viśanti sarvadevāstu sthānānyetāni sarvaśaḥ manvantareṣu sarveṣu ṛkṣasūryagrahāśrayāḥ,विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः
1,24,81,tāni devagṛhāṇyeva tadākhyāste bhavanti ca sauraṃ sūryo viśetsthānaṃ saumyaṃ somastathaiva ca,तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च सौरं सूर्यो विशेत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च
1,24,82,śaukraṃ śukro viśetsthānaṃ ṣoḍa śārciḥ prabhāsvaram jaivaṃ bṛhaspatiścaiva lauhitaṃ caiva lohitaḥ,शौक्रं शुक्रो विशेत्स्थानं षोड शार्चिः प्रभास्वरम् जैवं बृहस्पतिश्चैव लौहितं चैव लोहितः
1,24,83,śanaiścaro rviśetsthānaṃ devaḥ śānaiscaraṃ tathā baudhaṃ budho 'tha svarbhānuḥ svarbhānusthānamāsthitaḥ,शनैश्चरो र्विशेत्स्थानं देवः शानैस्चरं तथा बौधं बुधो ऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमास्थितः
1,24,84,nakṣatrāṇi ca sarvāṇi nakṣatrāṇi viśantyuta gṛhāṇyetāni sarvāṇi jyotīṃṣi sukṛtātma nām,नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्म नाम्
1,24,85,kalpādau saṃpravṛttāni nirmitāni svayaṃbhuvā sthānānyetāni tiṣṭhanti yāvadātrūtasaṃplavam,कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदात्रूतसंप्लवम्
1,24,86,manvantareṣu sarveṣu devasthānāni tāni vai abhimānino 'vatiṣṭhante devasthānāni vai punaḥ,मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवस्थानानि वै पुनः
1,24,87,atītaistu sahātītā bhāvyā bhāvyaiḥ suraiḥ saha varttante varttamānaiśca sthānibhistaiḥ suraiḥ saha asminmanvantare caiva grahā vaitānikāḥ smṛtāḥ,अतीतैस्तु सहातीता भाव्या भाव्यैः सुरैः सह वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैतानिकाः स्मृताः
1,24,88,vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vaivasvate 'ntare tviṣināmā dharmasutaḥ somo devo vasuḥ smṛtaḥ,विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे त्विषिनामा धर्मसुतः सोमो देवो वसुः स्मृतः
1,24,89,śukro devastu vijñeyo bhārgavo 'surayājakaḥ bṛhattejāḥ smṛto devo devācāryo 'gi rassutaḥ,शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽगि रस्सुतः
1,24,90,budho manoharaścaiva tviṣiputrastu sa smṛtaḥ śanaiścaro virūpastu saṃjñāputro vivasvataḥ,बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः
1,24,91,agnervikeśyāṃ jajñe tu yuvāsau lohitādhipaḥ nakṣatrāṇyṛkṣanāmāno dākṣāyaṇyastu tāḥ smṛtāḥ,अग्नेर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः नक्षत्राण्यृक्षनामानो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः
1,24,92,svarbhānuḥ siṃhikāputro bhūtasaṃtāpano 'suraḥ somarkṣagrahasūryeṣu kīrttitā hyabhimāninaḥ,स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्त्तिता ह्यभिमानिनः
1,24,93,sthānānyetāni coktāni sthāninaścātha devatāḥ śuklamagnimayaṃ sthānaṃ sahasrāṃśorvivasvataḥ,स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिनश्चाथ देवताः शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः
1,24,94,sahasrāṃśostviṣeḥ sthānamammayaṃ śuklameva ca āpyaṃ śyāmaṃ manojñasya pañcaraśmergṛhaṃ smṛtam,सहस्रांशोस्त्विषेः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च आप्यं श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम्
1,24,95,śukrasyāpyammayaṃ śuklaṃ padmaṃ ṣauḍaḥśaraśmiṣu navaraśmestu bhaumasya lauhitaṃ sthānamammayam,शुक्रस्याप्यम्मयं शुक्लं पद्मं षौडःशरश्मिषु नवरश्मेस्तु भौमस्य लौहितं स्थानमम्मयम्
1,24,96,haridāpyaṃ bṛhatsthānaṃ dvādaśāṃśairbṛhaspateḥ aṣṛ raśmigṛhaṃ proktaṃ kṛṣṇaṃ mandasya cāmmayam,हरिदाप्यं बृहत्स्थानं द्वादशांशैर्बृहस्पतेः अषृ रश्मिगृहं प्रोक्तं कृष्णं मन्दस्य चाम्मयम्
1,24,97,svarbhānostāmasaṃ sthānaṃ bhūtasaṃtāpanālayam vijñeyāstārakāḥ sarvā ammayāsttve karaśmayaḥ,स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम् विज्ञेयास्तारकाः सर्वा अम्मयास्त्त्वे करश्मयः
1,24,98,āśrayāḥ puṇyakīrtīnāṃ suśuklāścāpi varṇataḥ ghanatoyātmikā jñeyāḥ kalpādāveva nirmitāḥ,आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चापि वर्णतः घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः
1,24,99,ādityaraśmisaṃyogātsaṃprakāśātmikāḥ smṛtāḥ navayojanasāhasro viṣkaṃbhaḥ savituḥ smṛtaḥ,आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः
1,24,100,triguṇāstasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ dviguṇaḥ sūryavistārādvistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ,त्रिगुणास्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः
1,24,101,tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastātprasarpati uddhṛtya pṛthivīchāyāṃ nirmito maṇḍalākṛtiḥ,तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितो मण्डलाकृतिः
1,24,102,svarbhānostu bṛhatsthānaṃ tṛtīyaṃ yattamomayam ādityāttacca niṣkramya somaṃ gacchati parvasu,स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम् आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु
1,24,103,ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvasu svarbhāsā nudate yasmāttasmātsvarbhānurucyate,आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु स्वर्भासा नुदते यस्मात्तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते
1,24,104,candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavastu vidhīyate viṣkaṃbhānmaṇḍalāccaiva yojanāgrātpramāṇataḥ,चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्तु विधीयते विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः
1,24,105,bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ bṛhaspateḥ pāda hīnau bhaumasaurāvubhau smṛtau,भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः बृहस्पतेः पाद हीनौ भौमसौरावुभौ स्मृतौ
1,24,106,vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmanti ca yāni vai,विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्ति च यानि वै
1,24,107,budhena samarūpāṇi vistārānmaṇḍalācca vai prāyaśaścandrayogīni vidyādṛkṣāṇi tattvavit,बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलाच्च वै प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्
1,24,108,tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparāt śatāni pañca catvāri trīṇi dve caiva yojane,तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने
1,24,109,pūrvāparanikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni ca yojanādyarddhamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate,पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि च योजनाद्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते
1,24,110,upariṣṭāttrayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ sauroṅgirāśca vakraśca jñeyā mandavicāriṇaḥ,उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः सौरोङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः
1,24,111,tebhyo 'dha stāttu catvāraḥ punareva mahāgrahāḥ sūryasomau budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ,तेभ्यो ऽध स्तात्तु चत्वारः पुनरेव महाग्रहाः सूर्यसोमौ बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः
1,24,112,tāvatyastārakākoṭyo yāvadṛkṣāṇi sarvaśaḥ vidhinā niyamāccaiṣāmṛkṣacaryā vyavasthitā,तावत्यस्तारकाकोट्यो यावदृक्षाणि सर्वशः विधिना नियमाच्चैषामृक्षचर्या व्यवस्थिता
1,24,113,gatistāsu ca sūryasya nīcaucce tvayanakramāt uttarāyaṇamārgastho yadā parvasu candramāḥ,गतिस्तासु च सूर्यस्य नीचौच्चे त्वयनक्रमात् उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः
1,24,114,uccatvāddṛśyate śīghraṃ nītivyaktairgabhastibhiḥ tadā dakṣiṇamārgasyo nīyāṃ vithīmupāśritaḥ,उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नीतिव्यक्तैर्गभस्तिभिः तदा दक्षिणमार्गस्यो नीयां विथीमुपाश्रितः
1,24,115,bhūmi lekhāvṛtaḥ sūryaḥ pūrṇāmāvāsyayoḥ sadā na dṛśyate yathākālaṃ śīghramastamupaiti ca,भूमि लेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोः सदा न दृश्यते यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च
1,24,116,tasmāduttaramārgastho hyamāvasyāṃ niśākaraḥ dṛśyate dakṣiṇe mārge niyamāddṛśyate na ca,तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावस्यां निशाकरः दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च
1,24,117,jyotiṣāṃ gatiyogena sūryācandramasāvṛtaḥ samānakālāstamayau viṣuvatsu samodayau,ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावृतः समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ
1,24,118,uttarāsu ca vīthīṣu vyantarāstamanodayau pūrṇāmavāsyayorjñoyau jyotiścakrānuvartinau,उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ पूर्णामवास्ययोर्ज्ञोयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ
1,24,119,dakṣiṇāyanamārgastho yadā carati raśmivān tadā sarvagrahāṇāṃ ca sūryo 'dhastātprasarpati,दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् तदा सर्वग्रहाणां च सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति
1,24,120,vistīrṇa maṇḍalaṃ kṛtvā tasyorddhva carate śaśī nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrddhva prasarpati,विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्व चरते शशी नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्व प्रसर्पति
1,24,121,nakṣatrebhyo budhaścorddhra budhādūrddhvaṃ tu bhārgavaḥ vakrastu bhārgavādūrddhva vakrādūrddhvaṃ bṛhaspatiḥ,नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्द्ध्र बुधादूर्द्ध्वं तु भार्गवः वक्रस्तु भार्गवादूर्द्ध्व वक्रादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः
1,24,122,tasmācchanaiścaraścorddhvaṃ tasmātsaptarṣimaṇḍalam ṛṣīṇāṃ cāpi saptānāṃ dhruva ūrddhvaṃ vyavasthitaḥ,तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् ऋषीणां चापि सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः
1,24,123,dviguṇeṣu sahasreṣu yojanānāṃ śateṣu ca tārāgrahāntarāṇi syurupariṣṭādyathākramam,द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम्
1,24,124,grahāśca candrasūryauṃ ca divi divyena teja sā nityamṛkṣeṣu yujyante gacchanto niyatāḥ kramāt,ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौं च दिवि दिव्येन तेज सा नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो नियताः क्रमात्
1,24,125,grahanakṣatrasūryāstu nīcoccamṛjavastathā samāgame ca bhede ca paśyanti yugapatprajāḥ,ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृजवस्तथा समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः
1,24,126,parasparasthitā hyete yujyante ca parasparam asaṃkareṇa vijñeyasteṣāṃ yogastu vai budhaiḥ,परस्परस्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः
1,24,127,ityevaṃ sanniveśo vai vṛthivyā jyautiṣasya ca dvipānāmudadhīnāṃ ca parvatānāṃ tthaiva ca,इत्येवं सन्निवेशो वै वृथिव्या ज्यौतिषस्य च द्विपानामुदधीनां च पर्वतानां त्थैव च
1,24,128,varṣāṇāṃ ca nadīnāṃ ca ye ca teṣu vasaṃti vai eteṣveva grahāḥ sarve nakṣatreṣu samutthitāḥ,वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसंति वै एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः
1,24,129,vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vai cākṣuṣeṃ'tare viśākhāsu samutpanno grahāṇāṃ prathamo grahaḥ,विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेंऽतरे विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः
1,24,130,tviṣimān dharmaputrastu somo devo vasossutaḥ śītaraśmiḥ samutpannaḥ kṛttikāsu niśākaraḥ,त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसोस्सुतः शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः
1,24,131,ṣoḍaśārcirbhṛgoḥ putraḥ śukraḥ sūryādanantaram tārāgrahāṇāṃ pravarastiṣyaṛkṣe samutthitaḥ,षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम् ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यऋक्षे समुत्थितः
1,24,132,grahaścāṅgirasaḥ putro dvādaśārcirbṛhaspatiḥ phālgunīṣu samutpannaḥ pūrvāsu ca jagadguruḥ,ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वासु च जगद्गुरुः
1,24,133,navārcirlohitāṅgaśca prajāpatisuto grahaḥ āṣāḍhāsviha pūrvāsu samutpanna iti śrutiḥ,नवार्चिर्लोहिताङ्गश्च प्रजापतिसुतो ग्रहः आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः
1,24,134,revatīṣveva saptārcistathā sauriḥ śanaiścaraḥ saumyo budho dhaniṣṭhāsu pañcārcirudito grahaḥ,रेवतीष्वेव सप्तार्चिस्तथा सौरिः शनैश्चरः सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिरुदितो ग्रहः
1,24,135,tamomayo mṛtyusutaḥ prajākṣayakaraḥ śikhī ārśleṣāsu samutpannaḥ sarvahārī mahāgrahaḥ,तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी आर्श्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः
1,24,136,tathā svanāmadheyeṣu dākṣāyaṇyaḥ samuchritāḥ tamovīryamayo rāhuḥ prakṛtyā kṛṣṇamaṇḍalaḥ,तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुछ्रिताः तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः
1,24,137,bharaṇīṣu samutpanno grahaścandrārkamarddanaḥ ete tārā grahāścāpi boddhavyā bhārgavādayaḥ,भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्द्दनः एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः
1,24,138,janmanakṣatrapīḍāsu yānti vaiguṇyatāṃ yataḥ spṛśyante tena doṣeṇa tatastadgrahabhaktitaḥ,जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः स्पृश्यन्ते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः
1,24,139,sarvagrahāṇāmeteṣāmādirāditya ucyate tārāgrahāṇāṃ śukrastu ketūnāmapi dhūmavān,सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनामपि धूमवान्
1,24,140,dhruvaḥ kīlo grahāṇāṃ tu vibhaktānāṃ caturddiśam nakṣatrāṇāṃ śraviṣṭhā syādayanānāṃ tathottaram,ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्द्दिशम् नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम्
1,24,141,varṣāṇāṃ cāpi pañcānāmādyaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ ṛtūnāṃ śiśiraścāpi māsānāṃ māgha eva ca,वर्षाणां चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ एव च
1,24,142,pakṣāṇāṃ śuklapakṣaśca tithīnāṃ pratipattathā ahorātravibhāgānāmahaścāpi prakīrtitam,पक्षाणां शुक्लपक्षश्च तिथीनां प्रतिपत्तथा अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम्
1,24,143,muhūrttānāṃ tathaivādirmuhūrtto rudradaivataḥ kṣaṇaścāpi nimeṣādiḥ kālaḥ kālavidāṃ varāḥ,मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः
1,24,144,śravaṇāntaṃ dhaniṣṭhādi yugaṃ syātpañcavārṣikam bhānorgativiśeṣeṇa cakravatparivarttate,श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम् भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्त्तते
1,24,145,divākaraḥ smṛtastasmātkālastadvidbhirīśvaraḥ caturvidhānāṃ bhūtānāṃ pravarttakanivarttakaḥ,दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तद्विद्भिरीश्वरः चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः
1,24,146,tasyāpi bhagavānrudraḥ sākṣāddevaḥ pravarttakaḥ ityeṣa jyotiṣāmeva saṃniveśor'thaniścayāt,तस्यापि भगवान्रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्त्तकः इत्येष ज्योतिषामेव संनिवेशोर्ऽथनिश्चयात्
1,24,147,lokasaṃvyavahārārtha mīśvareṇa vinirmitaḥ uttarāśravaṇenāsau saṃkṣiptaśca dhruve tathā,लोकसंव्यवहारार्थ मीश्वरेण विनिर्मितः उत्तराश्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा
1,24,148,sarvatasteṣu vistīrṇo vṛttākāra iva sthitaḥ buddhibūrvaṃ bhāgavatā kalpadau saṃpravarttitaḥ,सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इव स्थितः बुद्धिबूर्वं भागवता कल्पदौ संप्रवर्त्तितः
1,24,149,sāśrayaḥ so 'bhimānī ca sarvasya jyotiṣātmakaḥ vaiśvarūpapradhānasya pariṇāmo 'yamadbhutaḥ,साश्रयः सो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिषात्मकः वैश्वरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः
1,24,150,naitacchakyaṃ prasaṃkhyātuṃ yāthātathyena kenacit gatāgataṃ manuṣyeṇa jyotiṣāṃ sāṃsacakṣuṣā,नैतच्छक्यं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित् गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां सांसचक्षुषा
1,24,151,āgamādanumā nācca pratyakṣadupapattitaḥ parikṣya nipuṇaṃ buddhyā śraddhātavyaṃ vipaścitā,आगमादनुमा नाच्च प्रत्यक्षदुपपत्तितः परिक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता
1,24,152,cakṣuḥ śāstraṃ jalaṃ lekhyaṃ gaṇitaṃ buddhivittamāḥ pañcaite hetavo viprā jyotirgaṇavivecane,चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिवित्तमाः पञ्चैते हेतवो विप्रा ज्योतिर्गणविवेचने
1,25,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde jyotiṣāṃ sanniveśaṃnaṃ nāma caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca etadukvā mahābuddhirvāyurllokahite rataḥ jjāpa japyaṃ bhagavānmadhyaṃ prāpte divākare,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ज्योतिषां सन्निवेशंनं नाम चतुर्विंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतदुक्वा महाबुद्धिर्वायुर्ल्लोकहिते रतः ज्जाप जप्यं भगवान्मध्यं प्राप्ते दिवाकरे
1,25,2,ṛṣayaścāpi te sarve ye tatrāsansamāgatāḥ te sarve niyatātmānastasthuḥ prāñjalayastathā,ऋषयश्चापि ते सर्वे ये तत्रासन्समागताः ते सर्वे नियतात्मानस्तस्थुः प्राञ्जलयस्तथा
1,25,3,ya ijyo niyamasyānte prāṇināṃ jīvanaḥ prabhuḥ nīlakaṇṭha namaste 'stu ityuvāca sadāgatiḥ,य इज्यो नियमस्यान्ते प्राणिनां जीवनः प्रभुः नीलकण्ठ नमस्ते ऽस्तु इत्युवाच सदागतिः
1,25,4,śrutvā tu bhāvitātmāno munayaḥ śaṃsitavratāḥ vālakhilyeti vikhyātāḥ pataṅgasahacāriṇaḥ,श्रुत्वा तु भावितात्मानो मुनयः शंसितव्रताः वालखिल्येति विख्याताः पतङ्गसहचारिणः
1,25,5,aṣṭāśītisahasrāmi ṛṣīṇāmūrdhvaretasām te sma pṛcchanti vāyu ca vāyuparṇāṃbu bhojanāḥ,अष्टाशीतिसहस्रामि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् ते स्म पृच्छन्ति वायु च वायुपर्णांबु भोजनाः
1,25,6,nīlakaṇṭheti yatproktaṃ tvayā pavanasattama etadguhyaṃ pavitrāṇāṃ puṣṇaṃ puṇyavidāṃ varaḥ,नीलकण्ठेति यत्प्रोक्तं त्वया पवनसत्तम एतद्गुह्यं पवित्राणां पुष्णं पुण्यविदां वरः
1,25,7,tadvayaṃ śrotumicchāma stanno nigada sattama tatsarva śrotumicchāmastvatprasādātprabhañjana,तद्वयं श्रोतुमिच्छाम स्तन्नो निगद सत्तम तत्सर्व श्रोतुमिच्छामस्त्वत्प्रसादात्प्रभञ्जन
1,25,8,nīlatā yena kaṇṭhasya kāraṇenāṃvikāpateḥ śrotumicchāmahe deva tava vaktrādviśeṣataḥ,नीलता येन कण्ठस्य कारणेनांविकापतेः श्रोतुमिच्छामहे देव तव वक्त्राद्विशेषतः
1,25,9,yāvadvācaḥ pravarttante sarvāstāḥ preritastvayā varṇasthānagate vāyo vāgvidhiḥ saṃpravarttate,यावद्वाचः प्रवर्त्तन्ते सर्वास्ताः प्रेरितस्त्वया वर्णस्थानगते वायो वाग्विधिः संप्रवर्त्तते
1,25,10,jñāna pūrvamathotsāhastvatto vāyo pravarttate tvayi niṣpūyamāne tu śeṣā varṇapravṛttayaḥ,ज्ञान पूर्वमथोत्साहस्त्वत्तो वायो प्रवर्त्तते त्वयि निष्पूयमाने तु शेषा वर्णप्रवृत्तयः
1,25,11,yatra vāco nivarttante dehavarṇāśca durlabhāḥ tvatto hi varṇasadbhāvaḥ sarvagastvaṃ sadānila,यत्र वाचो निवर्त्तन्ते देहवर्णाश्च दुर्लभाः त्वत्तो हि वर्णसद्भावः सर्वगस्त्वं सदानिल
1,25,12,nānyaḥ sarvagato devastvadṛte 'sti samīraṇa eṣa vai jīvalokaste pratyakṣaḥ sarvato 'nila,नान्यः सर्वगतो देवस्त्वदृते ऽस्ति समीरण एष वै जीवलोकस्ते प्रत्यक्षः सर्वतो ऽनिल
1,25,13,vettha vācaspatiṃ devaṃ manonāyakamīśvaram brūhi tatkaṇṭhadeśe tu kiṃ kṛtvā rūpavikriyā,वेत्थ वाचस्पतिं देवं मनोनायकमीश्वरम् ब्रूहि तत्कण्ठदेशे तु किं कृत्वा रूपविक्रिया
1,25,14,vacaḥ śrutvā tatasteṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanāma pratyuvāca mahātejā vāyurllokanamaskṛtaḥ,वचः श्रुत्वा ततस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम प्रत्युवाच महातेजा वायुर्ल्लोकनमस्कृतः
1,25,15,purā kṛtayuge vipro vedanirṇayatatparaḥ vasiṣṭho nāma dharmātmā mānaso vai prajāpatiḥ,पुरा कृतयुगे विप्रो वेदनिर्णयतत्परः वसिष्ठो नाम धर्मात्मा मानसो वै प्रजापतिः
1,25,16,papraccha kārttikeyaṃ vai mayūravaravāhanam mahiṣāsuranārīṇāṃ nayanāñjanataskaram,पप्रच्छ कार्त्तिकेयं वै मयूरवरवाहनम् महिषासुरनारीणां नयनाञ्जनतस्करम्
1,25,17,mahāsenaṃ mahātmanaṃ meghastanitanisvanam umāmanaḥ praharṣāṇāṃ bārakacchadmarūpiṇam,महासेनं महात्मनं मेघस्तनितनिस्वनम् उमामनः प्रहर्षाणां बारकच्छद्मरूपिणम्
1,25,18,kraiñcajīvitahartāraṃ gaurīhṛdayanandanam yadetaddṛśyate varya śubhraṃ śubhrāñjanopamam,क्रैञ्चजीवितहर्तारं गौरीहृदयनन्दनम् यदेतद्दृश्यते वर्य शुभ्रं शुभ्राञ्जनोपमम्
1,25,19,tatkimarthaṃ samutpannaṃ kaṇṭhe kaṇṭhekundendusaprabhe etaddīptāṃya dāntāya bhaktāya brūhi pṛcchate,तत्किमर्थं समुत्पन्नं कण्ठे कण्ठेकुन्देन्दुसप्रभे एतद्दीप्तांय दान्ताय भक्ताय ब्रूहि पृच्छते
1,25,20,kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ pavitrāṃ pāpanāśinīm matpriyārthaṃmahābhāga vaktumarhasyaśeṣataḥ,कथां मङ्गलसंयुक्तां पवित्रां पापनाशिनीम् मत्प्रियार्थंमहाभाग वक्तुमर्हस्यशेषतः
1,25,21,śrutvā vākyaṃ tatastasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ pratyuvāca mahātejā devāribalasūdanaḥ,श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्य वसिष्ठस्य महात्मनः प्रत्युवाच महातेजा देवारिबलसूदनः
1,25,22,śṛṇuṣva vadatāṃ śreṣṭakathyamānaṃ vaco mama umotsaṃgopaviṣṭena yathāpūrvaṃ mayā śrutam,शृणुष्व वदतां श्रेष्टकथ्यमानं वचो मम उमोत्संगोपविष्टेन यथापूर्वं मया श्रुतम्
1,25,23,pārvatyā saha saṃvādaḥ śarvasya ca mahātmanaḥ tamahaṃ saṃpravakṣyāmi tvatpriyārthaṃ mahāmune,पार्वत्या सह संवादः शर्वस्य च महात्मनः तमहं संप्रवक्ष्यामि त्वत्प्रियार्थं महामुने
1,25,24,kailāsaśikhare ramye nānādhātuvicitrite taruṇādityasaṃkāśe taptacāmīkaraprabhe,कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते तरुणादित्यसंकाशे तप्तचामीकरप्रभे
1,25,25,vajrasphaṭikasopāne citrapādaśilātale jāṃbūnadamaye divye nānādhātu vicitrite,वज्रस्फटिकसोपाने चित्रपादशिलातले जांबूनदमये दिव्ये नानाधातु विचित्रिते
1,25,26,nānādrumalatākīrṇe nānāpuṣpaphalopage haṃsakāraṇḍavākīrṇe cakravākopaśobhite,नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पफलोपगे हंसकारण्डवाकीर्णे चक्रवाकोपशोभिते
1,25,27,ṣaṭpadodgītabahule dhārāsaṃpātanādite mattakraiñcamayūrāṇāṃ nādairvikruṣṭakandare,षट्पदोद्गीतबहुले धारासंपातनादिते मत्तक्रैञ्चमयूराणां नादैर्विक्रुष्टकन्दरे
1,25,28,apsarogaṇasaṃkīrṇe kinnarairupaśobhite jīvaṃ jīvakajātīnāṃ virāvairupakūjite,अप्सरोगणसंकीर्णे किन्नरैरुपशोभिते जीवं जीवकजातीनां विरावैरुपकूजिते
1,25,29,kokilārāvabahule siddhacāraṇasevite saurabheyaninādāḍhyaṃ meghastanitanisvane,कोकिलारावबहुले सिद्धचारणसेविते सौरभेयनिनादाढ्यं मेघस्तनितनिस्वने
1,25,30,vināyakabhayodvignakuṃ jarairmuktakandaraiḥ vīṇāvāditranirgheṣaiḥ śrotrendriyamanoramaiḥ,विनायकभयोद्विग्नकुं जरैर्मुक्तकन्दरैः वीणावादित्रनिर्घेषैः श्रोत्रेन्द्रियमनोरमैः
1,25,31,dolālaṃbitasaṃghāte vanitāsaṃghasevite dhvajālaṃbitadolānāṃ ghaṇṭānāṃ ninadākule,दोलालंबितसंघाते वनितासंघसेविते ध्वजालंबितदोलानां घण्टानां निनदाकुले
1,25,32,vallakīveṇubahule triṃśadbarhiṇasaṃkule mukhamarddalavāditrairvalitāsphoṭitaistathā,वल्लकीवेणुबहुले त्रिंशद्बर्हिणसंकुले मुखमर्द्दलवादित्रैर्वलितास्फोटितैस्तथा
1,25,33,krīḍāvegavivādānāṃ nirghoṣaiḥ pūrṇakandare haṃsaiḥ parāvataiścaiva bakarājaiḥ sukhasthite,क्रीडावेगविवादानां निर्घोषैः पूर्णकन्दरे हंसैः परावतैश्चैव बकराजैः सुखस्थिते
1,25,34,dehabandhairvicitraiścaprakrīḍitagaṇeśvare siṃhavyāghramukhairghoravāśitaiścaṇḍavegitaiḥ,देहबन्धैर्विचित्रैश्चप्रक्रीडितगणेश्वरे सिंहव्याघ्रमुखैर्घोरवाशितैश्चण्डवेगितैः
1,25,35,mṛgamaṣamukhaiścānyairgajavājimukhaistathā biḍālavadanaiścograiḥ kroṣṭukākārasūrttibhiḥ,मृगमषमुखैश्चान्यैर्गजवाजिमुखैस्तथा बिडालवदनैश्चोग्रैः क्रोष्टुकाकारसूर्त्तिभिः
1,25,36,hrasvairdīrghaiśca sukṛśairlaṃbodaramahīdaraiḥ hrasvajaṅghaiḥ praleboṣṭhaistālajaṅghaistathāparaiḥ,ह्रस्वैर्दीर्घैश्च सुकृशैर्लंबोदरमहीदरैः ह्रस्वजङ्घैः प्रलेबोष्ठैस्तालजङ्घैस्तथापरैः
1,25,37,gokarṇairekakarṇaiśca mahākarṇairakarṇakaiḥ bahupādairmahāpādairekapādairapādakaiḥ,गोकर्णैरेककर्णैश्च महाकर्णैरकर्णकैः बहुपादैर्महापादैरेकपादैरपादकैः
1,25,38,bahunetrairmahānetrairekanetrairanetrakaiḥ ekadaṃṣṭrairmahādaṃṣṭrairbahudaṃṣṭrairadaṃṣṭrakaiḥ,बहुनेत्रैर्महानेत्रैरेकनेत्रैरनेत्रकैः एकदंष्ट्रैर्महादंष्ट्रैर्बहुदंष्ट्रैरदंष्ट्रकैः
1,25,39,ekaśīrṣairmahāśīrṣabahuśīrṣairaśīrṣakaiḥ ekajihvairmahājihvairbahujihvairajihvakaiḥ evaṃrūpairmahāyogaibhūtarbhūtapatirvṛtaḥ,एकशीर्षैर्महाशीर्षबहुशीर्षैरशीर्षकैः एकजिह्वैर्महाजिह्वैर्बहुजिह्वैरजिह्वकैः एवंरूपैर्महायोगैभूतर्भूतपतिर्वृतः
1,25,40,viśuddhamuktāmaṇiratnabhūṣite śilātale svarṇamaye suramyake sukhopaviṣṭaṃ madanāganāśanaṃ provāca vākyaṃ girirājaputrī,विशुद्धमुक्तामणिरत्नभूषिते शिलातले स्वर्णमये सुरम्यके सुखोपविष्टं मदनागनाशनं प्रोवाच वाक्यं गिरिराजपुत्री
1,25,41,bhagavanbhūtabhavyeśa govṛṣāṅkitaśāsana tava kaṇṭhe mahādeva bhrājateṃbudasannibham,भगवन्भूतभव्येश गोवृषाङ्कितशासन तव कण्ठे महादेव भ्राजतेंबुदसन्निभम्
1,25,42,nātyulbaṇaṃ śubhaṃśubhre nīlābujacayopamam kimidaṃ dīpyate deva kaṇṭhe kāmāṅganāśana,नात्युल्बणं शुभंशुभ्रे नीलाबुजचयोपमम् किमिदं दीप्यते देव कण्ठे कामाङ्गनाशन
1,25,43,ko hetuḥ kāraṇaṃ kiṃ vā kaṇṭhe nīlasttvamīśvara etatsarvaṃ yathānyāyaṃ būhi kautūhalaṃ hi me,को हेतुः कारणं किं वा कण्ठे नीलस्त्त्वमीश्वर एतत्सर्वं यथान्यायं बूहि कौतूहलं हि मे
1,25,44,śrutvā vākyaṃ tatastasyāḥ pārvatyāḥ pāvatīpriyaḥ kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ kathayāmāsa śaṅkaraḥ,श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्याः पार्वत्याः पावतीप्रियः कथां मङ्गलसंयुक्तां कथयामास शङ्करः
1,25,45,maheśvara uvāca mathyamāne 'mṛte pūrvaṃ kṣīrode suradānavaiḥ agre samutthitaṃ ghoraṃ viṣaṅkālānalaprabham,महेश्वर उवाच मथ्यमाने ऽमृते पूर्वं क्षीरोदे सुरदानवैः अग्रे समुत्थितं घोरं विषङ्कालानलप्रभम्
1,25,46,taṃ dṛṣṭvā surasaṃghasca daityāścaiva varānane viṣaṇṇavadanāḥ sarve gatāste brahmaṇo 'ntakam,तं दृष्ट्वा सुरसंघस्च दैत्याश्चैव वरानने विषण्णवदनाः सर्वे गतास्ते ब्रह्मणो ऽन्तकम्
1,25,47,dṛṣṭvā suragaṇānbhītānbrahmovāca mahādyutiḥ kimarthaṃ vai mahābhāgā bhītā udvignacetanāḥ,दृष्ट्वा सुरगणान्भीतान्ब्रह्मोवाच महाद्युतिः किमर्थं वै महाभागा भीता उद्विग्नचेतनाः
1,25,48,mayā triguṇamaiśvaryaṃ bhavatāṃ saṃprakalpitam tena vyāvarttitaiśvaryā yūyaṃ bho surasattamāḥ,मया त्रिगुणमैश्वर्यं भवतां संप्रकल्पितम् तेन व्यावर्त्तितैश्वर्या यूयं भो सुरसत्तमाः
1,25,49,tralokyasyeśvarā yūyaṃ sarve vai vigatajvarāḥ prajāsarge na so 'stīha yaścājñāṃ me 'tivartayet,त्रलोक्यस्येश्वरा यूयं सर्वे वै विगतज्वराः प्रजासर्गे न सो ऽस्तीह यश्चाज्ञां मे ऽतिवर्तयेत्
1,25,50,vimānacāriṇa sarve sarve svacchandagāminaḥ ādhyātmike cādhibhūte adhidaive ca nityaśaḥ,विमानचारिण सर्वे सर्वे स्वच्छन्दगामिनः आध्यात्मिके चाधिभूते अधिदैवे च नित्यशः
1,25,51,prajāḥ karmavipākena śaktā yūyaṃ pravarttitum tatkimarthaṃ bhayodvignā mṛgāḥ siṃhārditā iva,प्रजाः कर्मविपाकेन शक्ता यूयं प्रवर्त्तितुम् तत्किमर्थं भयोद्विग्ना मृगाः सिंहार्दिता इव
1,25,52,kiṃ duḥśaṃ ko 'nusaṃtāpaḥ kuto vā bhayamāgatam etatsarvaṃ yathānyāyaṃ śīghramākhyā tumarhatha,किं दुःशं को ऽनुसंतापः कुतो वा भयमागतम् एतत्सर्वं यथान्यायं शीघ्रमाख्या तुमर्हथ
1,25,53,śrutvā vākyaṃ tatastasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ ūcuste ṛṣibhiḥ sārddhaṃ suradaityendradānavāḥ,श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ऊचुस्ते ऋषिभिः सार्द्धं सुरदैत्येन्द्रदानवाः
1,25,54,surāsurairmathyamāne pajorāśau pitamāha bhujaṅgabhṛṅgasaṃkāśaṃ nīlajīmūtasannibham,सुरासुरैर्मथ्यमाने पजोराशौ पितमाह भुजङ्गभृङ्गसंकाशं नीलजीमूतसन्निभम्
1,25,55,prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃvartāgnisamaprabham kālamṛtyurivodbhūtaṃ yugāntādityavarcasam,प्रादुर्भूतं विषं घोरं संवर्ताग्निसमप्रभम् कालमृत्युरिवोद्भूतं युगान्तादित्यवर्चसम्
1,25,56,trailokyotsādasūryābhaṃ visphurattat samantataḥ viṣeṇottiṣṭhamānena kālānalasamatviṣā,त्रैलोक्योत्सादसूर्याभं विस्फुरत्तत् समन्ततः विषेणोत्तिष्ठमानेन कालानलसमत्विषा
1,25,57,nirdagdho raktagaurāṅgo kṛtaḥ kṛṣṇo janārddanaḥ taṃ dṛṣṭvā raktagaurāṅgaṃ kṛtaṃ kṛṣṇaṃ janārddanam,निर्दग्धो रक्तगौराङ्गो कृतः कृष्णो जनार्द्दनः तं दृष्ट्वा रक्तगौराङ्गं कृतं कृष्णं जनार्द्दनम्
1,25,58,tataḥ sarve vayaṃ bhītāstvā meva śaraṇaṃ gatāḥ surāṇāmasurāṇāṃ ca śrutvā vākyaṃ bhayāvaham,ततः सर्वे वयं भीतास्त्वा मेव शरणं गताः सुराणामसुराणां च श्रुत्वा वाक्यं भयावहम्
1,25,59,pratyuvāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ śṛṇvantu devatāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ,प्रत्युवाच महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः शृण्वन्तु देवताः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः
1,25,60,yattadagre samutpannaṃ mathyamāne mahodadhau viṣaṃ kālānalaprakhyaṃ kālakūṭamiti śrutam,यत्तदग्रे समुत्पन्नं मथ्यमाने महोदधौ विषं कालानलप्रख्यं कालकूटमिति श्रुतम्
1,25,61,yena prodbhūtamātreṇa na vyarājanta devatāḥ tasya viṣṇurahaṃ vāpi sarve vā surapuṅgavāḥ,येन प्रोद्भूतमात्रेण न व्यराजन्त देवताः तस्य विष्णुरहं वापि सर्वे वा सुरपुङ्गवाः
1,25,62,na śaknuvanti vai soḍhuṃ vegamanyatra śaṅkarāt ityuktvā padmagarbhābhaḥ padmāyonirayonijaḥ,न शक्नुवन्ति वै सोढुं वेगमन्यत्र शङ्करात् इत्युक्त्वा पद्मगर्भाभः पद्मायोनिरयोनिजः
1,25,63,oṅkāraṃ samanusmṛtya dhyāyañjayotiḥ samantataḥ tataḥ stotuṃ samārabdho brahmā veda vidāṃ varaḥ,ओङ्कारं समनुस्मृत्य ध्यायञ्जयोतिः समन्ततः ततः स्तोतुं समारब्धो ब्रह्मा वेद विदां वरः
1,25,64,namastubhyaṃ virūpākṣa namaste divyacakṣuṣe namaḥ pinākahastāya vajrahastāya vai namaḥ,नमस्तुभ्यं विरूपाक्ष नमस्ते दिव्यचक्षुषे नमः पिनाकहस्ताय वज्रहस्ताय वै नमः
1,25,65,namastrailokya nāthāya bhūtānāṃ pataye namaḥ namaḥ surārihantre ca somasūryāgnicakṣuṣe,नमस्त्रैलोक्य नाथाय भूतानां पतये नमः नमः सुरारिहन्त्रे च सोमसूर्याग्निचक्षुषे
1,25,66,brahmaṇe caiva rudrāya viṣṇave caiva te namaḥ sāṃkhyāya caiva yogāya bhūtagrāmāya vai namaḥ,ब्रह्मणे चैव रुद्राय विष्णवे चैव ते नमः सांख्याय चैव योगाय भूतग्रामाय वै नमः
1,25,67,manmathāṅgavināśāya kālapṛṣṭhāya vai namaḥ suretase 'tha rudrāya devadevāya raṃhase,मन्मथाङ्गविनाशाय कालपृष्ठाय वै नमः सुरेतसे ऽथ रुद्राय देवदेवाय रंहसे
1,25,68,kapardine karālāya śaṅkarāya harāya ca kapāline virūpāya śivāya varadāya ca,कपर्दिने करालाय शङ्कराय हराय च कपालिने विरूपाय शिवाय वरदाय च
1,25,69,tripuraghnamakhaghnāya mātṝṇāṃ pataye namaḥ vṛddhāya caiva śuddhāya muktāyaiva balāya ca,त्रिपुरघ्नमखघ्नाय मातॄणां पतये नमः वृद्धाय चैव शुद्धाय मुक्तायैव बलाय च
1,25,70,lokatrayaikavīrāya candrāya varuṇāya ca agrāya caiva cogrāya viprāyānekacakṣuṣe,लोकत्रयैकवीराय चन्द्राय वरुणाय च अग्राय चैव चोग्राय विप्रायानेकचक्षुषे
1,25,71,rajase caiva sattvāya namaste 'vyaktayonaye nityāya caivānityāya nityānityāya vai namaḥ,रजसे चैव सत्त्वाय नमस्ते ऽव्यक्तयोनये नित्याय चैवानित्याय नित्यानित्याय वै नमः
1,25,72,vyaktāya caivāvyaktāya vyaktāvyaktāya vai namaḥ cintyāya caivācintyāya cintyācintyāya vai namaḥ,व्यक्ताय चैवाव्यक्ताय व्यक्ताव्यक्ताय वै नमः चिन्त्याय चैवाचिन्त्याय चिन्त्याचिन्त्याय वै नमः
1,25,73,jagatāmārttināśāya priyanārāyaṇāya ca umāpriyāya śarvāya nandivaktrāṅkitāya ca,जगतामार्त्तिनाशाय प्रियनारायणाय च उमाप्रियाय शर्वाय नन्दिवक्त्राङ्किताय च
1,25,74,pakṣamāsāhddhamāsāya ṛtusaṃvatsarāya ca bahurūpāya muṇḍāya daṇḍine ca varūthine,पक्षमासाह्द्धमासाय ऋतुसंवत्सराय च बहुरूपाय मुण्डाय दण्डिने च वरूथिने
1,25,75,namaḥ kapālahastāya digvāsāya śikhaṇḍine dhanvine rathine caiva yamine brahmacāriṇe,नमः कपालहस्ताय दिग्वासाय शिखण्डिने धन्विने रथिने चैव यमिने ब्रह्मचारिणे
1,25,76,ṛgyajuḥ sāmavedāya puruṣāyeśvarāya ca ityeva mādicaritaiḥ stotraiḥ stutya namī'stu te evaṃ stutvā tato brahmā praṇipatya varānane,ऋग्यजुः सामवेदाय पुरुषायेश्वराय च इत्येव मादिचरितैः स्तोत्रैः स्तुत्य नमीऽस्तु ते एवं स्तुत्वा ततो ब्रह्मा प्रणिपत्य वरानने
1,25,77,jñātvā tu bhaktiṃ mama devatānāṃ gaṅgājalā sphālitamuktakeśaḥ sūkṣmo 'si yogātiśayādacintyo na hi prabho vyaktimuphaiṣi rudraḥ,ज्ञात्वा तु भक्तिं मम देवतानां गङ्गाजला स्फालितमुक्तकेशः सूक्ष्मो ऽसि योगातिशयादचिन्त्यो न हि प्रभो व्यक्तिमुफैषि रुद्रः
1,25,78,evaṃ bhagavatā pūrvaṃ brahmaṇā lokakartṛṇā stuto 'haṃ vividhaiḥ stotrairvedavedāṅgasaṃbhavaiḥ,एवं भगवता पूर्वं ब्रह्मणा लोककर्तृणा स्तुतो ऽहं विविधैः स्तोत्रैर्वेदवेदाङ्गसंभवैः
1,25,79,tato 'haṃ mukhyayā vācā pitāmahamathābravam bhūtabhavyabhavannātha lokanātha jagatpate,ततो ऽहं मुख्यया वाचा पितामहमथाब्रवम् भूतभव्यभवन्नाथ लोकनाथ जगत्पते
1,25,80,kiṃ kāryaṃ te mayā brahmankarttavyaṃ vada suvrata śrutvā vākyaṃ tato brahmā pratyuvācāṃbujekṣaṇaḥ,किं कार्यं ते मया ब्रह्मन्कर्त्तव्यं वद सुव्रत श्रुत्वा वाक्यं ततो ब्रह्मा प्रत्युवाचांबुजेक्षणः
1,25,81,bhūtabhavyabhavannātha śrūyatāṃ kāraṇeśvara surāsurairmathyamāne payodhau paṅkajekṣaṇa,भूतभव्यभवन्नाथ श्रूयतां कारणेश्वर सुरासुरैर्मथ्यमाने पयोधौ पङ्कजेक्षण
1,25,82,bhagavanmeghasaṃkāśaṃ nīlajīmūtasannibham prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃvarttāgnisamaprabham,भगवन्मेघसंकाशं नीलजीमूतसन्निभम् प्रादुर्भूतं विषं घोरं संवर्त्ताग्निसमप्रभम्
1,25,83,taṃ dṛṣṭvā ca vayaṃ sarve bhītāḥ saṃbhrāntacetasaḥ tatpibasva mahādeva lokānāṃ hitakāmyayā,तं दृष्ट्वा च वयं सर्वे भीताः संभ्रान्तचेतसः तत्पिबस्व महादेव लोकानां हितकाम्यया
1,25,84,bhavāñchaktaśca bhoktā vai bhavāndevavaraḥ prabho tvadṛte 'nyo mahādeva vegaṃ soḍhuṃ na vidyate,भवाञ्छक्तश्च भोक्ता वै भवान्देववरः प्रभो त्वदृते ऽन्यो महादेव वेगं सोढुं न विद्यते
1,25,85,evaṃ tasya vacaḥ śrutvā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ bāḍha mityeva tadvākyaṃ pratigṛhya varānane,एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः बाढ मित्येव तद्वाक्यं प्रतिगृह्य वरानने
1,25,86,tato 'haṃ pātumārabdho viṣamantakasannibham pibato me mahāghoraṃ viṣaṃ surabhayapradam,ततो ऽहं पातुमारब्धो विषमन्तकसन्निभम् पिबतो मे महाघोरं विषं सुरभयप्रदम्
1,25,87,kaṇṭhaḥ samabhavattūrṇaṃ kṛṣṇo vai varavarṇini taṃ dṛṣṭvotpalapatrābhaṃ kaṇṭhasaktamivoragam,कण्ठः समभवत्तूर्णं कृष्णो वै वरवर्णिनि तं दृष्ट्वोत्पलपत्राभं कण्ठसक्तमिवोरगम्
1,25,88,takṣakaṃ nāgarājānaṃ lelihānamivotthitam athovāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ,तक्षकं नागराजानं लेलिहानमिवोत्थितम् अथोवाच महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः
1,25,89,śobhase tvaṃ mahādeva kaṇṭhenānena suvrata tatastasya vacaḥśrutvā mayā girivarātmaje,शोभसे त्वं महादेव कण्ठेनानेन सुव्रत ततस्तस्य वचःश्रुत्वा मया गिरिवरात्मजे
1,25,90,kaṇṭhe dhṛtaṃ viṣaṃ ghoraṃ nīlakaṇṭhastato 'smyaham paśyatāṃ surasaṃghānāṃ daityānāṃ ca varānane yakṣagandharvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām,कण्ठे धृतं विषं घोरं नीलकण्ठस्ततो ऽस्म्यहम् पश्यतां सुरसंघानां दैत्यानां च वरानने यक्षगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम्
1,25,91,tatkālakūṭaṃ viṣamugravegaṃ kaṇṭhe dhṛtaṃ parvatarājaputri niveśyamānaṃ suradaityasaṃgho dṛṣṭvā paraṃ vismayamājagāma,तत्कालकूटं विषमुग्रवेगं कण्ठे धृतं पर्वतराजपुत्रि निवेश्यमानं सुरदैत्यसंघो दृष्ट्वा परं विस्मयमाजगाम
1,25,92,tataḥ muragaṇāḥ sarve sadaityoragarākṣasāḥ ūcuḥ prāñjalayo bhūtvā mattamātaṅgagāmini,ततः मुरगणाः सर्वे सदैत्योरगराक्षसाः ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा मत्तमातङ्गगामिनि
1,25,93,ahobalaṃ vīryaparākramaste tvaho vapuryogabalaṃ taveśa,अहोबलं वीर्यपराक्रमस्ते त्वहो वपुर्योगबलं तवेश
1,25,94,aho prabhutvaṃ tava devadeva mahādbhutaṃ manmathadehanāśana tvameva viṣṇuścaturānanastvaṃ tvameva mṛtyurvaradastvameva,अहो प्रभुत्वं तव देवदेव महाद्भुतं मन्मथदेहनाशन त्वमेव विष्णुश्चतुराननस्त्वं त्वमेव मृत्युर्वरदस्त्वमेव
1,25,95,tvameva sūryo rajanīkaraśca vyaktistvamevāsya carācarasya tvameva vahniḥ pavanastvameva tvameva bhūmiḥ salilaṃ tvameva,त्वमेव सूर्यो रजनीकरश्च व्यक्तिस्त्वमेवास्य चराचरस्य त्वमेव वह्निः पवनस्त्वमेव त्वमेव भूमिः सलिलं त्वमेव
1,25,96,tvameva sarvasya carācarasya dhātā vidhātā pralayastvameva ityeva muktvā vacanaṃ suredrāḥ pragṛhya somaṃ praṇipatya mūrdhrā gatā vimānairanilopavegairmahānagaṃ merumupetya sarve,त्वमेव सर्वस्य चराचरस्य धाता विधाता प्रलयस्त्वमेव इत्येव मुक्त्वा वचनं सुरेद्राः प्रगृह्य सोमं प्रणिपत्य मूर्ध्रा गता विमानैरनिलोपवेगैर्महानगं मेरुमुपेत्य सर्वे
1,25,97,ityetatparamaṃ guhyaṃ puṇyātpuṇyatamaṃ mahat,इत्येतत्परमं गुह्यं पुण्यात्पुण्यतमं महत्
1,25,98,nīlakaṇṭha iti proktaṃ triṣu lokeṣu viśrutam svayaṃbhuvā svayaṃ proktā kathā pāpapraṇāśinī,नीलकण्ठ इति प्रोक्तं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् स्वयंभुवा स्वयं प्रोक्ता कथा पापप्रणाशिनी
1,25,99,yastu dhārayate nityaṃ brahmodgītāmimāṃ śubhām tasyāhaṃ saṃpravakṣyāmi phalaṃ suvipulaṃ mahat,यस्तु धारयते नित्यं ब्रह्मोद्गीतामिमां शुभाम् तस्याहं संप्रवक्ष्यामि फलं सुविपुलं महत्
1,25,100,viṣaṃ tasya varārohe sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā gātraṃ prāpya tu suśroṇi kṣapraṃ tatpratihanyate,विषं तस्य वरारोहे स्थावरं जङ्गमं तथा गात्रं प्राप्य तु सुश्रोणि क्षप्रं तत्प्रतिहन्यते
1,25,101,śamāyatyaśubhaṃ ghoraṃ duḥkhapnaṃ cāpakarṣati strīṣu vallabhatāṃ yāti sabhāyāṃ pārthivasya ca,शमायत्यशुभं घोरं दुःखप्नं चापकर्षति स्त्रीषु वल्लभतां याति सभायां पार्थिवस्य च
1,25,102,vivāde jayamāpnoti yuddhe vijayameva ca gacchati kṣemamadhvānaṃ gṛhebhyo nityasaṃpadā,विवादे जयमाप्नोति युद्धे विजयमेव च गच्छति क्षेममध्वानं गृहेभ्यो नित्यसंपदा
1,25,103,śarīrasyeha vakṣyāmi gatiṃ tasya varānane hariśmaśrurnīlakaṇṭhaḥ śaśāṅkāṅkitamūrddhajaḥ,शरीरस्येह वक्ष्यामि गतिं तस्य वरानने हरिश्मश्रुर्नीलकण्ठः शशाङ्काङ्कितमूर्द्धजः
1,25,104,tryakṣastriśūlapāṇiśca vṛṣa cānaḥ pinākadhṛk nanditulyabalaḥ śrīmānnanditulyaparākramaḥ,त्र्यक्षस्त्रिशूलपाणिश्च वृष चानः पिनाकधृक् नन्दितुल्यबलः श्रीमान्नन्दितुल्यपराक्रमः
1,25,105,vicaratyakhilāṃllokāmsaptalokānmamājñayā na hanyate gati stasya anilasya yathāṃbare,विचरत्यखिलांल्लोकाम्सप्तलोकान्ममाज्ञया न हन्यते गति स्तस्य अनिलस्य यथांबरे
1,25,106,mama tulyabalo bhūtvā tiṣṭhatyābhūtasaṃplavāt mama bhaktayā varārohe ye ca śṛmvanti mānavāḥ,मम तुल्यबलो भूत्वा तिष्ठत्याभूतसंप्लवात् मम भक्तया वरारोहे ये च शृम्वन्ति मानवाः
1,25,107,teṣāṃ gatiṃ pravakṣyāmi tviha loke paratra ca brāhmaṇo vedamāpnoti kṣatriyo vindate mahīm,तेषां गतिं प्रवक्ष्यामि त्विह लोके परत्र च ब्राह्मणो वेदमाप्नोति क्षत्रियो विन्दते महीम्
1,25,108,vaiśyastu labhate lābhaṃ śūdraḥ sukhamavāpnuyāt vyādhito mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt,वैश्यस्तु लभते लाभं शूद्रः सुखमवाप्नुयात् व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्
1,25,109,gurviṇī labhate putraṃ kanyā vidati satpatim naṣṭaṃ ca labhate dravyamiha loke paratra ca,गुर्विणी लभते पुत्रं कन्या विदति सत्पतिम् नष्टं च लभते द्रव्यमिह लोके परत्र च
1,25,110,gavāṃ śatasahasrasya samyagdattasya yatphalam tatphalaṃ labhate martyaḥ śrutvā divyā mimāṃ kathām,गवां शतसहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् तत्फलं लभते मर्त्यः श्रुत्वा दिव्या मिमां कथाम्
1,25,111,pādaṃ vāthārddhapādaṃ vār ślokarṃ ślokārddhameva vā yastu dhārayate nityaṃ rudralokaṃ sa gacchati,पादं वाथार्द्धपादं वार् श्लोकर्ं श्लोकार्द्धमेव वा यस्तु धारयते नित्यं रुद्रलोकं स गच्छति
1,25,112,athavā sarvamevedaṃ devabrāhmaṇasannidhau yaḥ paṭhenmānavo nityaṃ madgatenāntarātmanā,अथवा सर्वमेवेदं देवब्राह्मणसन्निधौ यः पठेन्मानवो नित्यं मद्गतेनान्तरात्मना
1,25,113,śraddhadhānaḥ sadā bhakto rūdralokaṃ sa gacchati paṭhecca devi bhaktyā ca pāṭhayecca naraḥ sadā,श्रद्धधानः सदा भक्तो रूद्रलोकं स गच्छति पठेच्च देवि भक्त्या च पाठयेच्च नरः सदा
1,25,114,ataḥ parataraṃ stotraṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati nāpi yakṣāḥ piśācā vā na bhūtā na vināyakāḥ kuryurvighnaṃ gṛhe tasya yatrāyaṃ tiṣṭhati stavaḥ,अतः परतरं स्तोत्रं न भूतं न भविष्यति नापि यक्षाः पिशाचा वा न भूता न विनायकाः कुर्युर्विघ्नं गृहे तस्य यत्रायं तिष्ठति स्तवः
1,25,115,mayā nu tuṣṭena tavāṃbujekṣaṇe stavasya māhātmyama ghaughanāśanam niveditaṃ puṇyaphalādiyuktaṃ svayaṃ ca kītaṃ caturānanena,मया नु तुष्टेन तवांबुजेक्षणे स्तवस्य माहात्म्यम घौघनाशनम् निवेदितं पुण्यफलादियुक्तं स्वयं च कीतं चतुराननेन
1,25,116,kathāmimāṃ puṇyaphalādiyuktāṃ nivedya devyai śaśibaddhamūrddhajaḥ vṛṣasya pṛṣṭhena sahomayā prabhujagāma kailāsaguhāṃ guhapriyaḥ,कथामिमां पुण्यफलादियुक्तां निवेद्य देव्यै शशिबद्धमूर्द्धजः वृषस्य पृष्ठेन सहोमया प्रभुजगाम कैलासगुहां गुहप्रियः
1,25,117,śrutaṃ mayā pāpaharaṃ tadantike niveditaṃ te 'tha mayā prajāpateḥ adhītya sarvaṃ tvakhilaṃ salakṣaṇaṃ prayāti cādityapadaṃ dvijottamaḥ,श्रुतं मया पापहरं तदन्तिके निवेदितं ते ऽथ मया प्रजापतेः अधीत्य सर्वं त्वखिलं सलक्षणं प्रयाति चादित्यपदं द्विजोत्तमः
1,26,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrva bhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde nīlakaṇṭhanāmotpattikathanaṃ nāma pañcaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ mahādevasya mahātmyaṃ prabhutvaṃ ca mahātmanaḥ śrotumicchāmahe samyagaiśvaryaguṇavistaram,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्व भागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे नीलकण्ठनामोत्पत्तिकथनं नाम पञ्चविंशतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः महादेवस्य महात्म्यं प्रभुत्वं च महात्मनः श्रोतुमिच्छामहे सम्यगैश्वर्यगुणविस्तरम्
1,26,2,sūta uvāca pūrvaṃ trailokyavijaye viṣṇunā samudātdṛ tam baliṃ baddhvā mahāvīryaṃ trailokyādhipatiṃ purā,सूत उवाच पूर्वं त्रैलोक्यविजये विष्णुना समुदात्दृ तम् बलिं बद्ध्वा महावीर्यं त्रैलोक्याधिपतिं पुरा
1,26,3,pranaṣṭeṣu tu daityeṣu prahṛṣṭe tu śacīpatau athājagmuḥ prabhuṃ draṣṭuṃ sarve devāḥ sanātanam,प्रनष्टेषु तु दैत्येषु प्रहृष्टे तु शचीपतौ अथाजग्मुः प्रभुं द्रष्टुं सर्वे देवाः सनातनम्
1,26,4,yatrāste viśvarūpātmā kṣīrodasya masīpataḥ siddhā brahmarṣayo yakṣā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ,यत्रास्ते विश्वरूपात्मा क्षीरोदस्य मसीपतः सिद्धा ब्रह्मर्षयो यक्षा गन्धर्वाप्सरसां गणाः
1,26,5,nāgā devarṣayaścaiva nadyaḥ sarve ca parvatāḥ abhigamya mahātmānaṃ stuvanti puruṣaṃ harim,नागा देवर्षयश्चैव नद्यः सर्वे च पर्वताः अभिगम्य महात्मानं स्तुवन्ति पुरुषं हरिम्
1,26,6,tvaṃ dhātā tvaṃ ca kartāsi tvaṃ lokānsṛjasi prabho tvatprasādācca kalyāṇaṃ prāptaṃ trailokyamavyayam,त्वं धाता त्वं च कर्तासि त्वं लोकान्सृजसि प्रभो त्वत्प्रसादाच्च कल्याणं प्राप्तं त्रैलोक्यमव्ययम्
1,26,7,asurāśca jitāḥ sarve balirbaddhaśca vai tvayā evamuktaḥ surairviṣṇaḥ siddhaiśca paramarṣibhiḥ,असुराश्च जिताः सर्वे बलिर्बद्धश्च वै त्वया एवमुक्तः सुरैर्विष्णः सिद्धैश्च परमर्षिभिः
1,26,8,pratyuvāca tadā devān sarvāṃstānpuruṣottamaḥ śrūyatāmabhidhāsyāmi kāraṇaṃ surasattamāḥ,प्रत्युवाच तदा देवान् सर्वांस्तान्पुरुषोत्तमः श्रूयतामभिधास्यामि कारणं सुरसत्तमाः
1,26,9,yaḥ sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kālaḥ kālakaraḥ prabhuḥ yenāhaṃ brahmaṇā sārddhaṃ sṛṣṭā lokāśca māyayā,यः स्रष्टा सर्वभूतानां कालः कालकरः प्रभुः येनाहं ब्रह्मणा सार्द्धं सृष्टा लोकाश्च मायया
1,26,10,tasyaiva ca prasādena ādau siddhatvamāgataḥ purā tamasi cāvyakte trailokye grasite mayā,तस्यैव च प्रसादेन आदौ सिद्धत्वमागतः पुरा तमसि चाव्यक्ते त्रैलोक्ये ग्रसिते मया
1,26,11,udarastheṣu bhūteṣu tveko 'haṃ śayita stadā sahasraśīrṣā bhūtvā ca sahasrākṣaḥ sahasrapāt,उदरस्थेषु भूतेषु त्वेको ऽहं शयित स्तदा सहस्रशीर्षा भूत्वा च सहस्राक्षः सहस्रपात्
1,26,12,śaṅkhacakragadāpāṇiḥ śayito vimaleṃ'bhasi etasminnantare dūrātpaśyāmi hyamitaprabham,शङ्खचक्रगदापाणिः शयितो विमलेंऽभसि एतस्मिन्नन्तरे दूरात्पश्यामि ह्यमितप्रभम्
1,26,13,śatasūryapratīkāśaṃ jvalantaṃ svena tejasā caturvaktraṃ mahāyogaṃ puruṣaṃ kāñcanaprabham,शतसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा चतुर्वक्त्रं महायोगं पुरुषं काञ्चनप्रभम्
1,26,14,kṛṣṇājinadharaṃ devaṃ kamaṇḍaluvibhūṣitam nimeṣāntaramātreṇa prāpto 'sau puruṣottamaḥ,कृष्णाजिनधरं देवं कमण्डलुविभूषितम् निमेषान्तरमात्रेण प्राप्तो ऽसौ पुरुषोत्तमः
1,26,15,tato māmabravīdbrahmā sarvalokanamaskṛtaḥ kastvaṃ kuto vā ki ceha tiṣṭhase vada me vibho,ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोकनमस्कृतः कस्त्वं कुतो वा कि चेह तिष्ठसे वद मे विभो
1,26,16,ahaṃ kartāsmi lokānāṃ svayaṃbhūrviśvatomukhaḥ evamuktastadā tena brahmaṇāhamuvāca tam,अहं कर्तास्मि लोकानां स्वयंभूर्विश्वतोमुखः एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणाहमुवाच तम्
1,26,17,ahaṃ karttā hi lokānāṃ saṃhartā ca punaḥ punaḥ evaṃ saṃbhāṣamāṇau tu parasparajayaiṣiṇau,अहं कर्त्ता हि लोकानां संहर्ता च पुनः पुनः एवं संभाषमाणौ तु परस्परजयैषिणौ
1,26,18,uttarāṃ diśamāsthāya jvālāmadrākṣva viṣṭhitām jvālāṃ tatastāmālokya vismitau ca tadānaghāḥ,उत्तरां दिशमास्थाय ज्वालामद्राक्ष्व विष्ठिताम् ज्वालां ततस्तामालोक्य विस्मितौ च तदानघाः
1,26,19,tejasā ca balenātha śārvaṃ jyotiḥ kṛtāñjalī varddhamānāṃ tadā jvālāmatyantaparamādbhutām,तेजसा च बलेनाथ शार्वं ज्योतिः कृताञ्जली वर्द्धमानां तदा ज्वालामत्यन्तपरमाद्भुताम्
1,26,20,abhidudrāva tāṃ jvālāṃ brahmā cāhaṃ ca satvarau divaṃ bhūmiṃ ca nirbhidya tiṣṭhantaṃ javālamaṇḍalam,अभिदुद्राव तां ज्वालां ब्रह्मा चाहं च सत्वरौ दिवं भूमिं च निर्भिद्य तिष्ठन्तं जवालमण्डलम्
1,26,21,tasyā jvālasya madhye tu paśyāvo vipulaprabham prādeśamātramavyaktaṃ liṅgaṃ paramadīptimat,तस्या ज्वालस्य मध्ये तु पश्यावो विपुलप्रभम् प्रादेशमात्रमव्यक्तं लिङ्गं परमदीप्तिमत्
1,26,22,na ca tatkāñcanaṃ madhye naśailaṃ na ca rājatam anirdeśyamacintyaṃ ca lakṣyālakṣyaṃ punaḥ punaḥ,न च तत्काञ्चनं मध्ये नशैलं न च राजतम् अनिर्देश्यमचिन्त्यं च लक्ष्यालक्ष्यं पुनः पुनः
1,26,23,jvālāmālāsahasrāḍhyaṃ vismayaṃ paramadbhutam mahatā tejasāyuktaṃ vardabhamānaṃbhṛśantathā,ज्वालामालासहस्राढ्यं विस्मयं परमद्भुतम् महता तेजसायुक्तं वर्दभमानंभृशन्तथा
1,26,24,jvālāmālātataṃ nyastaṃ sarvabhūtabhayaṅkaram ghorarūpiṇamatyarthaṃ bhindaṃ tamiva rodasī,ज्वालामालाततं न्यस्तं सर्वभूतभयङ्करम् घोररूपिणमत्यर्थं भिन्दं तमिव रोदसी
1,26,25,tato māmabravīdbrahmā adho gaccha tvamāśu vai antamasya vijānīvo liṅgasya tu mahātmanaḥ,ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा अधो गच्छ त्वमाशु वै अन्तमस्य विजानीवो लिङ्गस्य तु महात्मनः
1,26,26,ahamūrdhvaṃ gamiṣyāmi yāvadanto 'sya dṛśyate tadā tu samayaṃ kṛtvā gata urddhvamadhaśca hi,अहमूर्ध्वं गमिष्यामि यावदन्तो ऽस्य दृश्यते तदा तु समयं कृत्वा गत उर्द्ध्वमधश्च हि
1,26,27,tato varṣasahasraṃ tu hyahaṃ punaradho gataḥ na paśyāmi ca tasyāntaṃ bhītaścāhaṃ tato 'bhavam,ततो वर्षसहस्रं तु ह्यहं पुनरधो गतः न पश्यामि च तस्यान्तं भीतश्चाहं ततो ऽभवम्
1,26,28,tathaiva brahmā hyūdhva ca na cāntaṃ tasya labdhavān samāgato mayā sārddha tatraiva ca mahābhasi,तथैव ब्रह्मा ह्यूध्व च न चान्तं तस्य लब्धवान् समागतो मया सार्द्ध तत्रैव च महाभसि
1,26,29,tato vismayamāpannau bhītau tasya mahātmanaḥ māyayā mohitau tena naṣṭasaṃjñai vyavasthitau,ततो विस्मयमापन्नौ भीतौ तस्य महात्मनः मायया मोहितौ तेन नष्टसंज्ञै व्यवस्थितौ
1,26,30,tato dhyānaratau tatra ceśvaraṃ sarvatomukham prabhavaṃ nidhanaṃ caiva laukānāṃ prabhumavyayam,ततो ध्यानरतौ तत्र चेश्वरं सर्वतोमुखम् प्रभवं निधनं चैव लौकानां प्रभुमव्ययम्
1,26,31,prahvāñjalipuṭau bhūtvā tasmai śarvāya śūline mahābhairavanādāya bhīmarūpāya daṃṣṭriṇe avyaktāyātha mahate namaskāraṃ prakurvahe,प्रह्वाञ्जलिपुटौ भूत्वा तस्मै शर्वाय शूलिने महाभैरवनादाय भीमरूपाय दंष्ट्रिणे अव्यक्तायाथ महते नमस्कारं प्रकुर्वहे
1,26,32,namo 'stu te lokasureśa deva namo 'stu te bhūtapate mahātman namo 'stu te śāśvatasiddhayogine namostu te sarvajagatpratiṣṭhita,नमो ऽस्तु ते लोकसुरेश देव नमो ऽस्तु ते भूतपते महात्मन् नमो ऽस्तु ते शाश्वतसिद्धयोगिने नमोस्तु ते सर्वजगत्प्रतिष्ठित
1,26,33,parameṣṭhī paraṃ brahma tvakṣaraṃ paramaṃ padam jyeṣṭhastvaṃ vāmadevaśca rudraḥ skandaḥ śivaḥ prabhuḥ,परमेष्ठी परं ब्रह्म त्वक्षरं परमं पदम् ज्येष्ठस्त्वं वामदेवश्च रुद्रः स्कन्दः शिवः प्रभुः
1,26,34,tvaṃ ya5stvaṃ vaṣaṭkārastvamoṅkāraḥ parantapaḥ svāhākāro namaskāraḥ saṃskāraḥ sarvakarmaṇām,त्वं य५स्त्वं वषट्कारस्त्वमोङ्कारः परन्तपः स्वाहाकारो नमस्कारः संस्कारः सर्वकर्मणाम्
1,26,35,svadhākāraśca yajñaśca vratāni niyamāstathā vedā lokāśca devāśca bhagavāneva sarvaśaḥ,स्वधाकारश्च यज्ञश्च व्रतानि नियमास्तथा वेदा लोकाश्च देवाश्च भगवानेव सर्वशः
1,26,36,ākāśasya ca śabdastvaṃbhūtānāṃ prabhavāpyayaḥ bhūmau gandho rasaścāpsu tejorūpaṃ maheśvaraḥ,आकाशस्य च शब्दस्त्वंभूतानां प्रभवाप्ययः भूमौ गन्धो रसश्चाप्सु तेजोरूपं महेश्वरः
1,26,37,vāyoḥ sparśaśca deveśa vapuścandramasastathā,वायोः स्पर्शश्च देवेश वपुश्चन्द्रमसस्तथा
1,26,38,buddhau jñānaṃ ca deveśa prakṛterbījameva ca,बुद्धौ ज्ञानं च देवेश प्रकृतेर्बीजमेव च
1,26,39,saṃharttā sarvalokānāṃ kālo mṛtyumayoṃ'takaḥ tvaṃ dhārayasi lokāṃstrīṃstvameva sṛjasi prabho,संहर्त्ता सर्वलोकानां कालो मृत्युमयोंऽतकः त्वं धारयसि लोकांस्त्रींस्त्वमेव सृजसि प्रभो
1,26,40,pūrveṇa vadanena tvamindratvaṃ prakaroṣi vai dakṣiṇena tu vaktreṇa lokānsaṃkṣipase punaḥ,पूर्वेण वदनेन त्वमिन्द्रत्वं प्रकरोषि वै दक्षिणेन तु वक्त्रेण लोकान्संक्षिपसे पुनः
1,26,41,paścimena tu vaktreṇa varuṇastho na saṃśayaḥ uttareṇa tu vaktreṇa somastvaṃ devasattamaḥ,पश्चिमेन तु वक्त्रेण वरुणस्थो न संशयः उत्तरेण तु वक्त्रेण सोमस्त्वं देवसत्तमः
1,26,42,ekadhā bahudhā deva lokānāṃ prabhavāpyayaḥ ādityā vasavo rudrā marutaśca sahāśvinaḥ,एकधा बहुधा देव लोकानां प्रभवाप्ययः आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च सहाश्विनः
1,26,43,sādhyā vidyādharā nāgāścāraṇāśca tapodhanāḥ vālakhilyā mahātmānastapaḥ siddhāśca suvratāḥ,साध्या विद्याधरा नागाश्चारणाश्च तपोधनाः वालखिल्या महात्मानस्तपः सिद्धाश्च सुव्रताः
1,26,44,tvattaḥ prasūtā deveśa ye cānye niyatavratāḥ umā sītā sinīvālī kuhūrgāyatrya eva ca,त्वत्तः प्रसूता देवेश ये चान्ये नियतव्रताः उमा सीता सिनीवाली कुहूर्गायत्र्य एव च
1,26,45,lakṣmīḥ kīrttirdhṛtirmedhā lajjā kāntirvapuḥ svadhā tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kriyā caiva vācāṃ devī sarasvatī tvattaḥ prasūtā deveśa saṃdhyā rātristathaiva ca,लक्ष्मीः कीर्त्तिर्धृतिर्मेधा लज्जा कान्तिर्वपुः स्वधा तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव वाचां देवी सरस्वती त्वत्तः प्रसूता देवेश संध्या रात्रिस्तथैव च
1,26,46,sūryāyutānāmayutaprabhāva namo 'stu te candrasahasragaura namo 'stu te vajrapinākadhāriṇe namostu te deva hiraṇyavāsase,सूर्यायुतानामयुतप्रभाव नमो ऽस्तु ते चन्द्रसहस्रगौर नमो ऽस्तु ते वज्रपिनाकधारिणे नमोस्तु ते देव हिरण्यवाससे
1,26,47,namostu te bhasmavibhūṣitāṅga namo 'stu te kāmaśarīranāśana namo 'stu te deva hiraṇyaretase namo 'stu te deva hiraṇyavāsase,नमोस्तु ते भस्मविभूषिताङ्ग नमो ऽस्तु ते कामशरीरनाशन नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यरेतसे नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवाससे
1,26,48,namo 'stu te deva hiraṇyayone namo 'stu te deva hiraṇyanābha namo 'stu te deva hiraṇyaretase namo 'stu te netrasahasracitra,नमो ऽस्तु ते देव हिरण्ययोने नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यनाभ नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यरेतसे नमो ऽस्तु ते नेत्रसहस्रचित्र
1,26,49,namo 'stu te deva hiraṇyavarṇa namo 'stu te deva hiraṇyakeśa namo 'stu te deva hiraṇyavīra namo 'stu te deva hiraṇyadāyine,नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवर्ण नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यकेश नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवीर नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यदायिने
1,26,50,namo 'stu te deva hiraṇyanātha namo 'śtute deva hiraṇyanāda namo 'stu te deva pinākapāṇe namo 'śtute te śaṅkara nīlakaṇṭha,नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यनाथ नमो ऽश्तुते देव हिरण्यनाद नमो ऽस्तु ते देव पिनाकपाणे नमो ऽश्तुते ते शङ्कर नीलकण्ठ
1,26,51,evaṃ saṃstūyamānastu vyakto bhūtvā mahāmatiḥ devadevo jagadyoniḥ sūrya koṭisamaprabhaḥ,एवं संस्तूयमानस्तु व्यक्तो भूत्वा महामतिः देवदेवो जगद्योनिः सूर्य कोटिसमप्रभः
1,26,52,ābabhāṣe kṛpāviṣṭo mahādevo mahādyutiḥ vaktrakoṭisahasreṇa grasamāna ivāṃbaram,आबभाषे कृपाविष्टो महादेवो महाद्युतिः वक्त्रकोटिसहस्रेण ग्रसमान इवांबरम्
1,26,53,kaṃbugrīvaḥ suja ṭharo nānābhūṣaṇabhūṣitaḥ nānāratnavicitrāṅgo nānāmālyānulepanaḥ,कंबुग्रीवः सुज ठरो नानाभूषणभूषितः नानारत्नविचित्राङ्गो नानामाल्यानुलेपनः
1,26,54,pinākapāṇirbhagavānsurapūjyastriśūladhṛk vyālaya jñopavītī ca surāṇāmabhayaṅkaraḥ,पिनाकपाणिर्भगवान्सुरपूज्यस्त्रिशूलधृक् व्यालय ज्ञोपवीती च सुराणामभयङ्करः
1,26,55,dundubhisvaranirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ mukto hāsastadā tena sarvamāpūrayañjagat,दुन्दुभिस्वरनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः मुक्तो हासस्तदा तेन सर्वमापूरयञ्जगत्
1,26,56,tena śabdena mahatā cāvāṃ bhītau mahātmanaḥ athovāca mahādevaḥ prīto 'haṃ surasattamau,तेन शब्देन महता चावां भीतौ महात्मनः अथोवाच महादेवः प्रीतो ऽहं सुरसत्तमौ
1,26,57,paśyatāṃ ca mahāyogaṃ bhayaṃ sarva pramucyatām yuvāṃ prasūtau gātrebhyo mama pūrvaṃ sanātanau,पश्यतां च महायोगं भयं सर्व प्रमुच्यताम् युवां प्रसूतौ गात्रेभ्यो मम पूर्वं सनातनौ
1,26,58,yaṃ me dakṣiṇo bāhurbrahmā lokapitāmahaḥ vāmo bāhuśca me viṣṇurnityaṃ yuddheṣvanirjitaḥ,यं मे दक्षिणो बाहुर्ब्रह्मा लोकपितामहः वामो बाहुश्च मे विष्णुर्नित्यं युद्धेष्वनिर्जितः
1,26,59,prīto 'haṃ yuvayoḥ samyagvaraṃ dadyāṃ yathaipsitam tataḥ prahṛṣṭamanasau praṇatau pādayoḥ prabhoḥ,प्रीतो ऽहं युवयोः सम्यग्वरं दद्यां यथैप्सितम् ततः प्रहृष्टमनसौ प्रणतौ पादयोः प्रभोः
1,26,60,abrūtāṃ ca mahādevaṃ prasādābhimukhaṃ sthitam yadi prītiḥ samutpannā yadi deyo varaśca te bhaktirbhavatu nau nityaṃ tvayi deva sureśvara,अब्रूतां च महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम् यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च ते भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि देव सुरेश्वर
1,26,61,devadeva uvāca evamastu mahābhāgau sṛjatāṃ vipulāḥ prajāḥ evamuktvā sa bhagavāṃstatraivātaradhādvibhuḥ,देवदेव उवाच एवमस्तु महाभागौ सृजतां विपुलाः प्रजाः एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवातरधाद्विभुः
1,26,62,eṣa eva mayokto vaḥ prabhāvastasya dhīmataḥ etaddhi paramaṃ jñānamavyaktaṃ śivasaṃjñitam,एष एव मयोक्तो वः प्रभावस्तस्य धीमतः एतद्धि परमं ज्ञानमव्यक्तं शिवसंज्ञितम्
1,26,63,etatsūkṣmamacintyaṃ ca paśyanti jña3nacakṣuṣaḥ tasmai devādhidevāya namaskāraṃ prakurmahe mahādeva namaste 'stu maheśvara namo 'stu te,एतत्सूक्ष्ममचिन्त्यं च पश्यन्ति ज्ञ३नचक्षुषः तस्मै देवाधिदेवाय नमस्कारं प्रकुर्महे महादेव नमस्ते ऽस्तु महेश्वर नमो ऽस्तु ते
1,26,64,sūta uvāca etacchrutvā gatāḥ sarve surāḥ svaṃ svaṃ niveśanam namaskāraṃ prakurvāṇāḥ śaṅkarāya mahātmane,सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा गताः सर्वे सुराः स्वं स्वं निवेशनम् नमस्कारं प्रकुर्वाणाः शङ्कराय महात्मने
1,26,65,imaṃ stavaṃ paṭhidyastu ceśvarasya mahātmanaḥ kāmāṃśca labhate sarvān pāpebhyaśca pramucyate,इमं स्तवं पठिद्यस्तु चेश्वरस्य महात्मनः कामांश्च लभते सर्वान् पापेभ्यश्च प्रमुच्यते
1,26,66,etatsarvaṃ tadā tena na viṣṇunā prabhaviṣṇunā mahādevaprasādena hyuktaṃ brahma sanātanam etadvaḥ sarvamākhyātaṃ mayā māheśvaraṃ balam,एतत्सर्वं तदा तेन न विष्णुना प्रभविष्णुना महादेवप्रसादेन ह्युक्तं ब्रह्म सनातनम् एतद्वः सर्वमाख्यातं मया माहेश्वरं बलम्
1,27,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde liṅgotpattikathanaṃ nāma ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ bhūya ṣuta mahābuddhe kathayasva mahātmanaḥ mahādevasya māhātmyaṃ śrotuṃ kautūhalaṃ ca naḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे लिङ्गोत्पत्तिकथनं नाम षड्विंशतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः भूय षुत महाबुद्धे कथयस्व महात्मनः महादेवस्य माहात्म्यं श्रोतुं कौतूहलं च नः
1,27,2,kathaṃ dāruvaṇe deva-ṛṣisaṃghaniṣevite cakāra veṣaṃ vikṛtaṃ yena buddhā maharṣayaḥ,कथं दारुवणे देव-ऋषिसंघनिषेविते चकार वेषं विकृतं येन बुद्धा महर्षयः
1,27,3,jñātvā ca te mahādevaṃ tato bhrāntā hyacetasaḥ ārādhayanprasādārthaṃ naiṣāṃ tuṣṭaḥ punarbhavaḥ,ज्ञात्वा च ते महादेवं ततो भ्रान्ता ह्यचेतसः आराधयन्प्रसादार्थं नैषां तुष्टः पुनर्भवः
1,27,4,etatsarvaṃ yathāvṛttaṃ devadevena ceṣṭitam tatsarvaṃ kathayasveha tvaṃ no buddhimatāṃ varaḥ,एतत्सर्वं यथावृत्तं देवदेवेन चेष्टितम् तत्सर्वं कथयस्वेह त्वं नो बुद्धिमतां वरः
1,27,5,sūta uvāca śrūyatāmabhidhāsyāmi dharmametamatandritāḥ nirmmitaṃ devadevena bhaktānāmanukaṃpayā,सूत उवाच श्रूयतामभिधास्यामि धर्ममेतमतन्द्रिताः निर्म्मितं देवदेवेन भक्तानामनुकंपया
1,27,6,purā kṛtayuge viprāḥ śṛṅge himavataḥ śubhe devadāruvanaṃ ramyaṃ nānādrumalatākulam,पुरा कृतयुगे विप्राः शृङ्गे हिमवतः शुभे देवदारुवनं रम्यं नानाद्रुमलताकुलम्
1,27,7,bahavo munayastatra tapasyanto munivratāḥ śaivāla bhojanāḥ kecitkecidantarjaleśayāḥ,बहवो मुनयस्तत्र तपस्यन्तो मुनिव्रताः शैवाल भोजनाः केचित्केचिदन्तर्जलेशयाः
1,27,8,kecidabhrāvakāśāstu pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitāḥ dantolūkhalinaścānye tvaśmakuṭṭāstathā pare,केचिदभ्रावकाशास्तु पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठिताः दन्तोलूखलिनश्चान्ये त्वश्मकुट्टास्तथा परे
1,27,9,sthānavīrāsanāścānye mṛgayaryāratāstathā kālaṃ nayanti tapasā tīvreṇa ca mahādhiyaḥ,स्थानवीरासनाश्चान्ये मृगयर्यारतास्तथा कालं नयन्ति तपसा तीव्रेण च महाधियः
1,27,10,tatasteṣāṃ prasādārtha devastadvanamāgataḥ bhasmapāṇḍuradigdhāṅgo nagno vikṛtalakṣaṇaḥ,ततस्तेषां प्रसादार्थ देवस्तद्वनमागतः भस्मपाण्डुरदिग्धाङ्गो नग्नो विकृतलक्षणः
1,27,11,vikṛtasrastakeśaśca karāladaśanastathā ulmukavyagrahastaśca raktapiṅgalalocanaḥ,विकृतस्रस्तकेशश्च करालदशनस्तथा उल्मुकव्यग्रहस्तश्च रक्तपिङ्गललोचनः
1,27,12,śiśnaṃ savṛṣaṇaṃ tasya raktagairikasannibham mukhamaṅgāravarṇena śuklena ca vibhūṣitam,शिश्नं सवृषणं तस्य रक्तगैरिकसन्निभम् मुखमङ्गारवर्णेन शुक्लेन च विभूषितम्
1,27,13,kvacitsa hasate raudraṃ kvacidgāyati vismi taḥ kvacinnṛtyati śṛṅgārī kvacidrauti muhurmuhuḥ,क्वचित्स हसते रौद्रं क्वचिद्गायति विस्मि तः क्वचिन्नृत्यति शृङ्गारी क्वचिद्रौति मुहुर्मुहुः
1,27,14,nṛtyanta rurudhustūrṇaṃ patnyasteṣāṃ vimohitāḥ āśrame 'bhyāgato 'bhīkṣṇaṃ yā cate ca punaḥ punaḥ,नृत्यन्त रुरुधुस्तूर्णं पत्न्यस्तेषां विमोहिताः आश्रमे ऽभ्यागतो ऽभीक्ष्णं या चते च पुनः पुनः
1,27,15,bhāryā kṛtā tathārūpā tṛṇābharaṇabhūṣitā vṛṣanādaṃ pragarjanvai kharanādaṃ nanāda ca,भार्या कृता तथारूपा तृणाभरणभूषिता वृषनादं प्रगर्जन्वै खरनादं ननाद च
1,27,16,tathā vañcitumā rabdho hāsayansarvadehinaḥ tataste munayaḥ kruddhāḥ krodhena kaluṣīkṛtāḥ,तथा वञ्चितुमा रब्धो हासयन्सर्वदेहिनः ततस्ते मुनयः क्रुद्धाः क्रोधेन कलुषीकृताः
1,27,17,mohitā māyayā sarve śapituṃ samupasthitāḥ karavadgāyase yasmātkharastasmādbhaviṣyasi,मोहिता मायया सर्वे शपितुं समुपस्थिताः करवद्गायसे यस्मात्खरस्तस्माद्भविष्यसि
1,27,18,rākṣaso vā piśāco vā dānavo vātha vā tathā yathā vaicchaṃstathā sarve kruddhāste munayaḥ samam,राक्षसो वा पिशाचो वा दानवो वाथ वा तथा यथा वैच्छंस्तथा सर्वे क्रुद्धास्ते मुनयः समम्
1,27,19,śepuḥ śāsaistu vividhaistaṃ devaṃ bhuvaneśvaram tapāṃsi teṣāṃ sarveṣāṃ pratyāhanyanta śaṅkare,शेपुः शासैस्तु विविधैस्तं देवं भुवनेश्वरम् तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे
1,27,20,yathādityaprakāśena tārakā nabhasi sthitāḥ na dyotante prakāśena tadvattejāṃsi śaṅkare,यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः न द्योतन्ते प्रकाशेन तद्वत्तेजांसि शङ्करे
1,27,21,śrūyate ṛṣiśāpena brahmaṇaḥ sumahātmanaḥ samṛddhaḥ śreyasāṃ yauniryajño vai nāśamāptavān,श्रूयते ऋषिशापेन ब्रह्मणः सुमहात्मनः समृद्धः श्रेयसां यौनिर्यज्ञो वै नाशमाप्तवान्
1,27,22,bhṛgorapi ca śāpena viṣṇuḥ paramaviyavān prādurbhāvāndaśa prāpto duḥkhitaśca sadā kṛtaḥ,भृगोरपि च शापेन विष्णुः परमवियवान् प्रादुर्भावान्दश प्राप्तो दुःखितश्च सदा कृतः
1,27,23,indrasyāpi hi dharmajñaḥ śiśnaṃ savṛṣaṇaṃ purā ṛṣiṇā gautamenorvyāṃ kruddhena vinipātitam,इन्द्रस्यापि हि धर्मज्ञः शिश्नं सवृषणं पुरा ऋषिणा गौतमेनोर्व्यां क्रुद्धेन विनिपातितम्
1,27,24,garbhavāso vasūnāṃ ca śāpena vihita stathā ṛṣīṇāṃ caiva śāpena nahuṣaḥ sarpatāṃ gataḥ,गर्भवासो वसूनां च शापेन विहित स्तथा ऋषीणां चैव शापेन नहुषः सर्पतां गतः
1,27,25,kṣīrodaśca samudraśca hyapeyo brāhmaṇaiḥ kṛtaḥ dharmaścātra praśapto vai māṇḍavyena mahātmanā,क्षीरोदश्च समुद्रश्च ह्यपेयो ब्राह्मणैः कृतः धर्मश्चात्र प्रशप्तो वै माण्डव्येन महात्मना
1,27,26,ete cānye ca bahavo yātanāṃ ca samāgatāḥ varjayitvā virūpākṣaṃ devadevaṃ maheśvaram,एते चान्ये च बहवो यातनां च समागताः वर्जयित्वा विरूपाक्षं देवदेवं महेश्वरम्
1,27,27,evaṃ hi mohitāstena na cābuddhyanta śaṅkaram tataste ṛṣayaḥ sarve parasparamathābruvan,एवं हि मोहितास्तेन न चाबुद्ध्यन्त शङ्करम् ततस्ते ऋषयः सर्वे परस्परमथाब्रुवन्
1,27,28,na cāyaṃ vidhirasmākaṃ gṛhasthānāṃ vidhīyate brahmacarya ratānāṃ ca vane vā vanavāsinām,न चायं विधिरस्माकं गृहस्थानां विधीयते ब्रह्मचर्य रतानां च वने वा वनवासिनाम्
1,27,29,yatīnāṃ vā tathā dharmo nāyaṃ dṛṣṭaḥ kathañcana anayastu mahāneṣa yenāyaṃ mohito dvijāḥ,यतीनां वा तथा धर्मो नायं दृष्टः कथञ्चन अनयस्तु महानेष येनायं मोहितो द्विजाः
1,27,30,liṅgaṃ prapātayasvaitannāyaṃ dharmastapasvinām vadasva vācā madhuraṃ vastramekaṃ samāśraya,लिङ्गं प्रपातयस्वैतन्नायं धर्मस्तपस्विनाम् वदस्व वाचा मधुरं वस्त्रमेकं समाश्रय
1,27,31,tyājite ca tvayā liṅge tataḥ pūjāmavāpsyasi ṛṣīṇāṃ tadvacaḥ śrutvā bhagavānbhaganetrahā,त्याजिते च त्वया लिङ्गे ततः पूजामवाप्स्यसि ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा भगवान्भगनेत्रहा
1,27,32,uvāca ślakṣṇayā vācā prahasanniva śaṅkaraḥ na śakyamidamasmā kaṃ liṅgaṃ pātayituṃ balāt,उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रहसन्निव शङ्करः न शक्यमिदमस्मा कं लिङ्गं पातयितुं बलात्
1,27,33,brahmādidaivataiḥ sarvaiḥ kimutānyaistapodhanaiḥ pātayeyamahaṃ caitalliṅgaṃ bho dvijasattamāḥ,ब्रह्मादिदैवतैः सर्वैः किमुतान्यैस्तपोधनैः पातयेयमहं चैतल्लिङ्गं भो द्विजसत्तमाः
1,27,34,āśrame tiṣṭha vā gaccha vākyamityeva te 'bruvan evamukto mahādevaḥ pratdṛṣṭendriyaceṣṭitaḥ,आश्रमे तिष्ठ वा गच्छ वाक्यमित्येव ते ऽब्रुवन् एवमुक्तो महादेवः प्रत्दृष्टेन्द्रियचेष्टितः
1,27,35,sarveṣāṃ paśyatāmeva tatraivāntardadhe prabhuḥ antarhite bhagavati tathā liṅge kṛte bhave,सर्वेषां पश्यतामेव तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः अन्तर्हिते भगवति तथा लिङ्गे कृते भवे
1,27,36,trailokye sarvabhūtānāṃ prādurbhāvo na jāyate vyākulaṃ ca tadā sarvaṃ na prakāśeta kiñcana,त्रैलोक्ये सर्वभूतानां प्रादुर्भावो न जायते व्याकुलं च तदा सर्वं न प्रकाशेत किञ्चन
1,27,37,tapate caiva nādityo niṣprabhaḥ pāvakastathā nakṣatrāṇi grahāścaiva viparītā vijajñire,तपते चैव नादित्यो निष्प्रभः पावकस्तथा नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव विपरीता विजज्ञिरे
1,27,38,saṃtānārtha pravṛttānāmṛṣīṇāṃ vibhavātmanām kratavo na vyavarttanta ṛtukālābhigāminām,संतानार्थ प्रवृत्तानामृषीणां विभवात्मनाम् क्रतवो न व्यवर्त्तन्त ऋतुकालाभिगामिनाम्
1,27,39,te carati punarddharmmaṃ nirmamā nirahaṅkṛtāḥ naṣṭaprabhāvavīryāśca naṣṭatejasa eva ca,ते चरति पुनर्द्धर्म्मं निर्ममा निरहङ्कृताः नष्टप्रभाववीर्याश्च नष्टतेजस एव च
1,27,40,dharme caiva matisteṣāṃ tadā na vyavatiṣṭhate te tusarve samāgamya brahmalokamupāgatāḥ,धर्मे चैव मतिस्तेषां तदा न व्यवतिष्ठते ते तुसर्वे समागम्य ब्रह्मलोकमुपागताः
1,27,41,brahmaṇo bhavanaṃ gatvā dṛṣṭvā puṣpakasaṃbhavam pādayoḥ patitāḥ sarve śivavṛttāntamūcire,ब्रह्मणो भवनं गत्वा दृष्ट्वा पुष्पकसंभवम् पादयोः पतिताः सर्वे शिववृत्तान्तमूचिरे
1,27,42,vikaṭaḥ stabdhakeśaśca karāladaśanastathā ulūkavyagrahastaśca raktapiṅgalalocanaḥ,विकटः स्तब्धकेशश्च करालदशनस्तथा उलूकव्यग्रहस्तश्च रक्तपिङ्गललोचनः
1,27,43,śiśnaṃ savṛṣaṇaṃ tasya raktaṃ gairikamaṇḍitam snuṣāṇāṃ ca duhitṝṇāṃ putrīṇāṃ ca viśeṣataḥ,शिश्नं सवृषणं तस्य रक्तं गैरिकमण्डितम् स्नुषाणां च दुहितॄणां पुत्रीणां च विशेषतः
1,27,44,vartamānastataḥ pārśve viparītābhilāṣataḥ unmatta iti vijñāya so 'smābhiravamānitaḥ,वर्तमानस्ततः पार्श्वे विपरीताभिलाषतः उन्मत्त इति विज्ञाय सो ऽस्माभिरवमानितः
1,27,45,ākruṣṭastāḍitaścāpi liṅgaṃ cāpyasya coddhṛtam tasya krodhaprasādārthaṃ vayaṃ te śaraṇaṃ gatāḥ,आक्रुष्टस्ताडितश्चापि लिङ्गं चाप्यस्य चोद्धृतम् तस्य क्रोधप्रसादार्थं वयं ते शरणं गताः
1,27,46,etatkāryaṃ na jānīmastanno brūhi pitāmaha ṛṣīṇāṃ tadvacaḥ śrutvā dhyānādvijñāya ceśvaram,एतत्कार्यं न जानीमस्तन्नो ब्रूहि पितामह ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा ध्यानाद्विज्ञाय चेश्वरम्
1,27,47,pratyuvāca tato brahmā vākyaṃ ca susamā hitaḥ eṣa devo mahādevo vijñeyastu maheśvaraḥ,प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा वाक्यं च सुसमा हितः एष देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः
1,27,48,na tasya paramaṃ kiñcitpadaṃ samadhigamyate devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca pitṛṇāṃ caiva sa prabhuḥ,न तस्य परमं किञ्चित्पदं समधिगम्यते देवानां च ऋषीणां च पितृणां चैव स प्रभुः
1,27,49,sahasrayugaparyante pralaye sarvadehinām saṃharatyeṣa bhagavān kālo bhūtvā maheśvaraḥ,सहस्रयुगपर्यन्ते प्रलये सर्वदेहिनाम् संहरत्येष भगवान् कालो भूत्वा महेश्वरः
1,27,50,eṣa caiva prajāḥ sarvāḥ sṛjatyekaḥ svatejasā eṣa cikrī ca vakṣojaśrīvatsakṛtalakṣaṇaḥ,एष चैव प्रजाः सर्वाः सृजत्येकः स्वतेजसा एष चिक्री च वक्षोजश्रीवत्सकृतलक्षणः
1,27,51,yegī kṛtayuge caiva tretāyāṃ kraturucyate dvāpare caiva kālāgnirdharmaketuḥ kalau smṛtaḥ,येगी कृतयुगे चैव त्रेतायां क्रतुरुच्यते द्वापरे चैव कालाग्निर्धर्मकेतुः कलौ स्मृतः
1,27,52,rudrasya mūrttayastisro vijñeyāścāpi paṇḍitaiḥ tamo hyagnī rajo brahmā sattvaṃ viṣṇuḥ prakāśakaḥ,रुद्रस्य मूर्त्तयस्तिस्रो विज्ञेयाश्चापि पण्डितैः तमो ह्यग्नी रजो ब्रह्मा सत्त्वं विष्णुः प्रकाशकः
1,27,53,mūrttirekā smṛtā yasya digvāsāśca śivāhvayā yatra tiṣṭhanti tadbrahmayogena tu samanvitam,मूर्त्तिरेका स्मृता यस्य दिग्वासाश्च शिवाह्वया यत्र तिष्ठन्ति तद्ब्रह्मयोगेन तु समन्वितम्
1,27,54,tasmāddevaṃ devadevamī śānaṃ prabhumavyayam ārādhayata viprendrā jitakrodhā jitendriyāḥ,तस्माद्देवं देवदेवमी शानं प्रभुमव्ययम् आराधयत विप्रेन्द्रा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः
1,27,55,dṛṣṭaṃ vai yādṛśaṃ tasya liṅgamāsīnmahātmanaḥ tādṛkpratikṛtiṃ kṛtvā śūlapāṇiṃ prapadyata,दृष्टं वै यादृशं तस्य लिङ्गमासीन्महात्मनः तादृक्प्रतिकृतिं कृत्वा शूलपाणिं प्रपद्यत
1,27,56,tato drakṣyatha deveśaṃ durdarśamakṛtātmabhiḥ yaṃ dṛṣṭvā sarvamajñānamadharmaśca pramaśyati,ततो द्रक्ष्यथ देवेशं दुर्दर्शमकृतात्मभिः यं दृष्ट्वा सर्वमज्ञानमधर्मश्च प्रमश्यति
1,27,57,tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brahmāṇamamitaujasam āsthitā vītaśokāste devadāruvane tataḥ,ततः प्रदक्षिणं कृत्वा ब्रह्माणममितौजसम् आस्थिता वीतशोकास्ते देवदारुवने ततः
1,27,58,ārādhayitumārabdhā brahmaṇā kathitaṃ yathā sthaṇḍileṣu vicitreṣu parvateṣu guhāsu ca,आराधयितुमारब्धा ब्रह्मणा कथितं यथा स्थण्डिलेषु विचित्रेषु पर्वतेषु गुहासु च
1,27,59,nadīnāṃ ca vicitreṣu pulineṣu śubheṣu ca evaṃ saṃvatsare pūrṇe vasaṃte samupasthite tadeva rūpamāsthāya devastadvanamāgataḥ,नदीनां च विचित्रेषु पुलिनेषु शुभेषु च एवं संवत्सरे पूर्णे वसंते समुपस्थिते तदेव रूपमास्थाय देवस्तद्वनमागतः
1,27,60,kusumitabahupādapālatākaṃ bhramaragaṇai rupagīyamānakhaṇḍam parabhṛtaparipūrṇacāruśabdaṃ praviśati tadvanamāśramaṃ maheśaḥ,कुसुमितबहुपादपालताकं भ्रमरगणै रुपगीयमानखण्डम् परभृतपरिपूर्णचारुशब्दं प्रविशति तद्वनमाश्रमं महेशः
1,27,61,tatastaṃ munayaḥ sarve tuṣṭuvuḥ susamāhitāḥ,ततस्तं मुनयः सर्वे तुष्टुवुः सुसमाहिताः
1,27,62,adbhirvivadhamālyaiśca dhūpamandhaistathaiva ca sapatnīkā mahābhāgāḥ saputrāḥ saparicchadāḥ,अद्भिर्विवधमाल्यैश्च धूपमन्धैस्तथैव च सपत्नीका महाभागाः सपुत्राः सपरिच्छदाः
1,27,63,mṛdu bhaste tadā vāgbhirgirīśamidamabruvan ajñānāddevadevasya yadasmābhignuṣṭhitam,मृदु भस्ते तदा वाग्भिर्गिरीशमिदमब्रुवन् अज्ञानाद्देवदेवस्य यदस्माभिग्नुष्ठितम्
1,27,64,karmaṇā manasā vācā tatsarvaṃ kṣantumarhasi caritāni vicitrāṇi guhyāni gahanāni ca,कर्मणा मनसा वाचा तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि चरितानि विचित्राणि गुह्यानि गहनानि च
1,27,65,brahmādīnāṃ ca devānāṃ durvijñeyāni śaṅkara svāgataṃ te na jānīmo gatiṃ naiva ca naiva ca,ब्रह्मादीनां च देवानां दुर्विज्ञेयानि शङ्कर स्वागतं ते न जानीमो गतिं नैव च नैव च
1,27,66,viśveśvara mahādeva yo 'si so 'si namo 'stu te stuvanti tvāṃ mahātmāno devadevaṃ maheśvaram,विश्वेश्वर महादेव यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते स्तुवन्ति त्वां महात्मानो देवदेवं महेश्वरम्
1,27,67,namo bhavāya bhavyāya bhāvanāyodbhavāya ca anantabalavīryāya bhūtānāṃ pataye namaḥ,नमो भवाय भव्याय भावनायोद्भवाय च अनन्तबलवीर्याय भूतानां पतये नमः
1,27,68,saṃhartre kapiśāṅgāya avyayāya vyayāya ca gaṅgā saliladhārāya cādhārāya guṇātmane,संहर्त्रे कपिशाङ्गाय अव्ययाय व्ययाय च गङ्गा सलिलधाराय चाधाराय गुणात्मने
1,27,69,tryaṃbakāya trinetrāya triśūlavaradhāriṇe kandarpāya namastubhyaṃ namo 'stu paramātmane,त्र्यंबकाय त्रिनेत्राय त्रिशूलवरधारिणे कन्दर्पाय नमस्तुभ्यं नमो ऽस्तु परमात्मने
1,27,70,śakarāya vṛṣāṅkāya gaṇānāṃ pataye namaḥ daṇḍahastāya kālāya pāśahastāya vai namaḥ,शकराय वृषाङ्काय गणानां पतये नमः दण्डहस्ताय कालाय पाशहस्ताय वै नमः
1,27,71,vedamantrapradhānāya śatajihvāya te namaḥ bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca sthāvaraṃ caṅgamaṃ ca yat,वेदमन्त्रप्रधानाय शतजिह्वाय ते नमः भूतं भव्यं भविष्यच्च स्थावरं चङ्गमं च यत्
1,27,72,tava dehātsamutpannaṃ deva sarvamidaṃ jagat śebho pāhi ca bhadraṃ te prasīda bhagavaṃstataḥ,तव देहात्समुत्पन्नं देव सर्वमिदं जगत् शेभो पाहि च भद्रं ते प्रसीद भगवंस्ततः
1,27,73,ajñānādyadi vā jñānādyatkiñcitkurute naraḥ tatsarvaṃ bhagavāneva kurute yogamāyayā,अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाद्यत्किञ्चित्कुरुते नरः तत्सर्वं भगवानेव कुरुते योगमायया
1,27,74,evaṃ stutvā tu munayaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā yācante tapasā yuktāḥ paśyāmasttvāṃ yathā purā,एवं स्तुत्वा तु मुनयः प्रहृष्टेनान्तरात्मना याचन्ते तपसा युक्ताः पश्यामस्त्त्वां यथा पुरा
1,27,75,prakṛtisthaṃ ca te liṅgaṃ tathaivāstu yathā purā namo digvāsase nityaṃ kiṅkiṇījālamāline,प्रकृतिस्थं च ते लिङ्गं तथैवास्तु यथा पुरा नमो दिग्वाससे नित्यं किङ्किणीजालमालिने
1,27,76,vikaṭāya karālāya karālavadanāya ca arūpāya surūpāya viśvarūpāya te namaḥ,विकटाय करालाय करालवदनाय च अरूपाय सुरूपाय विश्वरूपाय ते नमः
1,27,77,kaṭaṅkaṭāya rūdrāya svāhākārāya vai namaḥ sarvaprāṇātmane tubhyaṃ guṇadehāya vai namaḥ,कटङ्कटाय रूद्राय स्वाहाकाराय वै नमः सर्वप्राणात्मने तुभ्यं गुणदेहाय वै नमः
1,27,78,durggandhāya sugandhāya śūlahastāya vai namaḥ svayaṃ nīlaśikhaṇḍāya śrīkaṇṭhāya namo namaḥ nīlakaṇṭhāya devāya citābhasmāṅgarāgiṇe,दुर्ग्गन्धाय सुगन्धाय शूलहस्ताय वै नमः स्वयं नीलशिखण्डाय श्रीकण्ठाय नमो नमः नीलकण्ठाय देवाय चिताभस्माङ्गरागिणे
1,27,79,guṇatrayātmane tubhyaṃ namo viśvāya vedhase śmaśānavāsine nityaṃ pretarūpāya vai namaḥ,गुणत्रयात्मने तुभ्यं नमो विश्वाय वेधसे श्मशानवासिने नित्यं प्रेतरूपाय वै नमः
1,27,80,tvaṃ brahmā sarvadevānāṃ rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ ātmā ca sarvabhūtānāṃ sāṃkhyaiḥ puruṣa ucyate,त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः आत्मा च सर्वभूतानां सांख्यैः पुरुष उच्यते
1,27,81,parvatānāṃ mahāmerurnakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ ṛṣīṇāṃ ca vasiṣṭhastvaṃ devānāṃ vāsavastathā,पर्वतानां महामेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ऋषीणां च वसिष्ठस्त्वं देवानां वासवस्तथा
1,27,82,oṅkaraḥ sarvavedānāṃ jyeṣṭhasāma ca sāmasu āraṇyānāṃ ca sarveṣāṃ siṃhastvaṃ parameśvaraḥ,ओङ्करः सर्ववेदानां ज्येष्ठसाम च सामसु आरण्यानां च सर्वेषां सिंहस्त्वं परमेश्वरः
1,27,83,grāmyāṇāmṛṣabhaścāpi bhagavāṃllokapūjitaḥ sarvathā varttamāno 'pi yoyo bhāvo bhaviṣyati,ग्राम्याणामृषभश्चापि भगवांल्लोकपूजितः सर्वथा वर्त्तमानो ऽपि योयो भावो भविष्यति
1,27,84,tvāmeva tatra paśyāmo brahmaṇā kathitaṃ yathā kāmaḥ krodhaśca lobhaśca viṣādo mada eva ca,त्वामेव तत्र पश्यामो ब्रह्मणा कथितं यथा कामः क्रोधश्च लोभश्च विषादो मद एव च
1,27,85,etadicchāma vai roddhuṃ prasīda parameśvara mahāsaṃharaṇe prāpte tvayā deva kṛtātmanā,एतदिच्छाम वै रोद्धुं प्रसीद परमेश्वर महासंहरणे प्राप्ते त्वया देव कृतात्मना
1,27,86,karaṃ lalāṭe saṃpīḍya vahnirutpāditastvayā tenāgninā tadā lokā arcirbhiḥ sarvato vṛtāḥ,करं ललाटे संपीड्य वह्निरुत्पादितस्त्वया तेनाग्निना तदा लोका अर्चिर्भिः सर्वतो वृताः
1,27,87,tasmādagnisamā hyete bahavo vikṛtāgnayaḥ yāni cānyānibhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca,तस्मादग्निसमा ह्येते बहवो विकृताग्नयः यानि चान्यानिभूतानि स्थावराणि चराणि च
1,27,88,dahyante prāṇinaste tu tvatsamutthena vāhninā asmākaṃ dahyamānānāṃ trātā bhava sureśvara,दह्यन्ते प्राणिनस्ते तु त्वत्समुत्थेन वाह्निना अस्माकं दह्यमानानां त्राता भव सुरेश्वर
1,27,89,tvaṃ ca lokahitārthāya bhūtāni pariṣiñcasi maheśvara mahābhāga prabho śubhanirīkṣaka,त्वं च लोकहितार्थाय भूतानि परिषिञ्चसि महेश्वर महाभाग प्रभो शुभनिरीक्षक
1,27,90,ājñāpaya vayaṃ nātha karttāro vacanaṃ tava rūpakoṭisahasreṣu rūpakoṭiśateṣu ca,आज्ञापय वयं नाथ कर्त्तारो वचनं तव रूपकोटिसहस्रेषु रूपकोटिशतेषु च
1,27,91,antaṃ gantuṃ na śaktāḥ sma tava deva namo 'stu te tatastu bhagavānīśa idaṃ vacanamabravīt,अन्तं गन्तुं न शक्ताः स्म तव देव नमो ऽस्तु ते ततस्तु भगवानीश इदं वचनमब्रवीत्
1,27,92,ye hi me bhasmaniratā bhasmanā dagdhakilbiṣāḥ yathoktakāriṇo dāntā viprā dhyānaparāyaṇāḥ,ये हि मे भस्मनिरता भस्मना दग्धकिल्बिषाः यथोक्तकारिणो दान्ता विप्रा ध्यानपरायणाः
1,27,93,na tānparivadedvidvān na ca tānatilaṅghayet na cemānapriyaṃ brūyādamutreha hitārthavān,न तान्परिवदेद्विद्वान् न च तानतिलङ्घयेत् न चेमानप्रियं ब्रूयादमुत्रेह हितार्थवान्
1,27,94,yastānnindati mūḍhātmā mahādevaṃsa nindati yastvetānpūjayennityaṃ sa pūjayati śaṅkaram evaṃ caratha bhadraṃ vo mattaḥ siddhimavāpsyatha,यस्तान्निन्दति मूढात्मा महादेवंस निन्दति यस्त्वेतान्पूजयेन्नित्यं स पूजयति शङ्करम् एवं चरथ भद्रं वो मत्तः सिद्धिमवाप्स्यथ
1,27,95,atulamiha mahātamaḥ praṇāśaṃśivakathitaṃ paramaṃ vidhiṃ viditvā apagatabhayalobhamohacintāḥ saha patitāḥ mahasā śirobhirūhuḥ,अतुलमिह महातमः प्रणाशंशिवकथितं परमं विधिं विदित्वा अपगतभयलोभमोहचिन्ताः सह पतिताः महसा शिरोभिरूहुः
1,27,96,tataste muditā viprāḥ prakṛtisthe maheśvare gandhodakaiḥ suśuddhaiśca kuśapuṣpavimiśritaiḥ,ततस्ते मुदिता विप्राः प्रकृतिस्थे महेश्वरे गन्धोदकैः सुशुद्धैश्च कुशपुष्पविमिश्रितैः
1,27,97,snāpayanti mahākumbhairadbhirdevaṃ maheśvaram gāyanti vividhairguhyair huṃkāraiścāpi susvaraiḥ,स्नापयन्ति महाकुम्भैरद्भिर्देवं महेश्वरम् गायन्ति विविधैर्गुह्यैर् हुंकारैश्चापि सुस्वरैः
1,27,98,namo digvāsase deva kiṅkiṇīdhrāya vai namaḥ arddha nārīśarīrāya sāṃkhyayogapravarttine,नमो दिग्वाससे देव किङ्किणीध्राय वै नमः अर्द्ध नारीशरीराय सांख्ययोगप्रवर्त्तिने
1,27,99,ghanavāhanakṛṣṇāya gajacarmanivāsine kṛṣṇājinottarīyāya vyālayajñopavītine,घनवाहनकृष्णाय गजचर्मनिवासिने कृष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज्ञोपवीतिने
1,27,100,suracitacitravicitrakuṇḍalāya suracitamālyavibhūṣaṇāya tubhyam mṛgapativaracarmavāsase te pṛthuparaśo ca namostu śaṅkarāya,सुरचितचित्रविचित्रकुण्डलाय सुरचितमाल्यविभूषणाय तुभ्यम् मृगपतिवरचर्मवाससे ते पृथुपरशो च नमोस्तु शङ्कराय
1,27,101,bhūyaśca sthāpite liṅge lokānāṃ hitakāmyayā varṇadharmaparāścaiva ceruste munisattamāḥ,भूयश्च स्थापिते लिङ्गे लोकानां हितकाम्यया वर्णधर्मपराश्चैव चेरुस्ते मुनिसत्तमाः
1,27,102,tatastānsa munīnprītaḥ pratyuvāca maheśvaraḥ prītosmi yuṣmattapasā varaṃ vṛṇuta muvratāḥ,ततस्तान्स मुनीन्प्रीतः प्रत्युवाच महेश्वरः प्रीतोस्मि युष्मत्तपसा वरं वृणुत मुव्रताः
1,27,103,tataste munayassarve praṇipatya maheśvaram bhṛgvaṅgirā vasiṣṭhaśca viśvāmitrastathaiva ca,ततस्ते मुनयस्सर्वे प्रणिपत्य महेश्वरम् भृग्वङ्गिरा वसिष्ठश्च विश्वामित्रस्तथैव च
1,27,104,gautamo 'triḥ sukeśaśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ marīciḥ kaśyapaścāpi saṃvartaśca mahātapāḥ,गौतमो ऽत्रिः सुकेशश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः मरीचिः कश्यपश्चापि संवर्तश्च महातपाः
1,27,105,te praṇamya mahādevamidaṃ vacanamabruvan bhasmasnānaṃ ca nagnatvaṃ vāmatvaṃ pratilomatā sevyāsevyatvaṃ tu vibho etadicchāma veditum,ते प्रणम्य महादेवमिदं वचनमब्रुवन् भस्मस्नानं च नग्नत्वं वामत्वं प्रतिलोमता सेव्यासेव्यत्वं तु विभो एतदिच्छाम वेदितुम्
1,27,106,bhagavānuvāca etadvaḥ saṃpravakṣyāmi kathāsarvasvamadya vai agnirhyahaṃ somayutaḥ somaścāgnimupaśritaḥ,भगवानुवाच एतद्वः संप्रवक्ष्यामि कथासर्वस्वमद्य वै अग्निर्ह्यहं सोमयुतः सोमश्चाग्निमुपश्रितः
1,27,107,kṛtākṛtaṃ vadantyagniṃ bhūyo lokāḥ samāśritāḥ asakṛccāgninā dagdhaṃ jagatsthāvarajaṅgamam,कृताकृतं वदन्त्यग्निं भूयो लोकाः समाश्रिताः असकृच्चाग्निना दग्धं जगत्स्थावरजङ्गमम्
1,27,108,bhasmasādhyaṃ hi tatsarvaṃ pavitramida muttamam bhasmanā vīryamāsthāya bhūtāni pariṣiñcati,भस्मसाध्यं हि तत्सर्वं पवित्रमिद मुत्तमम् भस्मना वीर्यमास्थाय भूतानि परिषिञ्चति
1,27,109,agnikāryaṃ ca yatkṛtvā kariṣyati ca tryāyuṣam bhasmanā mama vīryeṇa mucyate sarvakilbiṣaiḥ,अग्निकार्यं च यत्कृत्वा करिष्यति च त्र्यायुषम् भस्मना मम वीर्येण मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
1,27,110,bhāsayatyeva yadbhasma śubhaṃ vāsayate ca yat tatkṣaṇātsarvapāpānāṃ bhasmeti parikīrtyate,भासयत्येव यद्भस्म शुभं वासयते च यत् तत्क्षणात्सर्वपापानां भस्मेति परिकीर्त्यते
1,27,111,ūṣmapāḥ pitaro jñeyā devā vai somasaṃbhavāḥ agnīṣomātmakaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃ gamam,ऊष्मपाः पितरो ज्ञेया देवा वै सोमसंभवाः अग्नीषोमात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजं गमम्
1,27,112,ahamagnirmahātejāḥ somaścaiṣā mamāṃbikā ahamagniśca somaśca prakṛtyā puruṣaḥ svayam,अहमग्निर्महातेजाः सोमश्चैषा ममांबिका अहमग्निश्च सोमश्च प्रकृत्या पुरुषः स्वयम्
1,27,113,tasmādbhasma mahābhāgā madvīryamiti cocyate svavīryaṃ vapuṣā caiva dhārayāmīti vai sthitiḥ,तस्माद्भस्म महाभागा मद्वीर्यमिति चोच्यते स्ववीर्यं वपुषा चैव धारयामीति वै स्थितिः
1,27,114,tadā prabhṛti lokeṣu rakṣārthamaśubheṣu ca bhasmanā kriyate rakṣā sūtikānāṃ gṛheṣu ca,तदा प्रभृति लोकेषु रक्षार्थमशुभेषु च भस्मना क्रियते रक्षा सूतिकानां गृहेषु च
1,27,115,bhasmasnānaviśuddhātmā jitakrodho jitendriyaḥ matsamīpasupāgamya na bhūyo vinivartate,भस्मस्नानविशुद्धात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः मत्समीपसुपागम्य न भूयो विनिवर्तते
1,27,116,vrataṃ pāśupataṃ yogaṃ kāpālaṃ yoganirmitam pūrvaṃ pāśupataṃ hyetannirmitaṃ tadanuttamam,व्रतं पाशुपतं योगं कापालं योगनिर्मितम् पूर्वं पाशुपतं ह्येतन्निर्मितं तदनुत्तमम्
1,27,117,śeṣāścāśramiṇaḥ sarve paścātsṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā sṛṣṭireṣā mayā sṛṣṭā lajjāmohabhayātmikā,शेषाश्चाश्रमिणः सर्वे पश्चात्सृष्टाः स्वयंभुवा सृष्टिरेषा मया सृष्टा लज्जामोहभयात्मिका
1,27,118,nagnā eva hi jāyante devatā munayastathā ye cānyemānavā loke sarve jāyantyavāsasaḥ,नग्ना एव हि जायन्ते देवता मुनयस्तथा ये चान्येमानवा लोके सर्वे जायन्त्यवाससः
1,27,119,indriyairajitairnagnā dukūlenāpi saṃvṛtāḥ taireva saṃvṛto guptona vastraṃ kāraṇaṃ smṛtam,इन्द्रियैरजितैर्नग्ना दुकूलेनापि संवृताः तैरेव संवृतो गुप्तोन वस्त्रं कारणं स्मृतम्
1,27,120,kṣamā dhṛtirahiṃsā ca vairāgyaṃ caiva sarvaśaḥ tulyau mānāpamānau ca tatprāvaraṇamuttamam,क्षमा धृतिरहिंसा च वैराग्यं चैव सर्वशः तुल्यौ मानापमानौ च तत्प्रावरणमुत्तमम्
1,27,121,bhasmapāṇḍuradigdhāṅgo dhyāyate manasā bhavam yadyakāryasahasrāṇi kṛtvā snāyati bhasmanā,भस्मपाण्डुरदिग्धाङ्गो ध्यायते मनसा भवम् यद्यकार्यसहस्राणि कृत्वा स्नायति भस्मना
1,27,122,tatsarvaṃ dahate bhasma yathāgnistejasā vanam tasmā dyatnaparo bhūtvā trikālamapi yaḥ sadā,तत्सर्वं दहते भस्म यथाग्निस्तेजसा वनम् तस्मा द्यत्नपरो भूत्वा त्रिकालमपि यः सदा
1,27,123,bhasmanā kurute snānaṃ gāṇapatyaṃ sa gacchati saṃhṛtya ca kratūnsarvāngṛhītvāmṛtamutta mam,भस्मना कुरुते स्नानं गाणपत्यं स गच्छति संहृत्य च क्रतून्सर्वान्गृहीत्वामृतमुत्त मम्
1,27,124,dhyāyanti ye mahādevaṃ līnāstadbhāvabhāvitāḥ uttareṇātha panthānaṃ te 'mṛtatvamavāpnuyuḥ,ध्यायन्ति ये महादेवं लीनास्तद्भावभाविताः उत्तरेणाथ पन्थानं ते ऽमृतत्वमवाप्नुयुः
1,27,125,dakṣiṇenātha panthānaṃ ye śmaśānāni bhejire aṇimā mahimā caiva laghimā prāptireva ca,दक्षिणेनाथ पन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे अणिमा महिमा चैव लघिमा प्राप्तिरेव च
1,27,126,garimā pañcamī caiva ṣaṣṭhaṃ prākāmyameva ca īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca hyamaratvaṃ ca te gatāḥ,गरिमा पञ्चमी चैव षष्ठं प्राकाम्यमेव च ईशित्वं च वशित्वं च ह्यमरत्वं च ते गताः
1,27,127,indrādayastathā devāḥ kāmikaṃ vratamāsthitāḥ aiśvaryaṃ paramaṃ prāpya sarve prathitatejasaḥ,इन्द्रादयस्तथा देवाः कामिकं व्रतमास्थिताः ऐश्वर्यं परमं प्राप्य सर्वे प्रथिततेजसः
1,27,128,vyapagatamadamohamuktarāgāstamerahajadoṣavivarjitasvabhāvāḥ paribhavamidamuttamaṃ viditvā paśupatidayitamidaṃ vrataṃ caradhvam,व्यपगतमदमोहमुक्तरागास्तमेरहजदोषविवर्जितस्वभावाः परिभवमिदमुत्तमं विदित्वा पशुपतिदयितमिदं व्रतं चरध्वम्
1,27,129,yaḥ paṭhedvai śucirbhūtvā śraddadhāno jitendriyaḥ sarvapāpaviśuddhātmā rudralokaṃ sa gacchati,यः पठेद्वै शुचिर्भूत्वा श्रद्दधानो जितेन्द्रियः सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति
1,28,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāda dāruvanapraveśabhasmasnānavidhirnāma saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ṛṣiruvāca agātkathamamāvasyāṃ māsi māsi divaṃ nṛpaḥ ailaḥ purūravāḥ sūta kathaṃ vātarpayatpitṝn,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपाद दारुवनप्रवेशभस्मस्नानविधिर्नाम सप्तविंशतितमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अगात्कथममावस्यां मासि मासि दिवं नृपः ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वातर्पयत्पितॄन्
1,28,2,sūta uvāca tasya te 'haṃ pravakṣyāmi prabhāvaṃ śāṃśapāyane ailasyādityasaṃyogaṃ somasya ca mahātmanaḥ,सूत उवाच तस्य ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायने ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः
1,28,3,antaḥsāramayasyendoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ hrāsavṛddhī pidṛmataḥ pitryasya ca vinirṇayam,अन्तःसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ह्रासवृद्धी पिदृमतः पित्र्यस्य च विनिर्णयम्
1,28,4,somāccaivāmṛtaprāptiṃ pitṝṇāṃ tarvaṇaṃ tathā kāvyāgniṣvāttamaumyānāṃ pitṝṇāñcaiva darśanam,सोमाच्चैवामृतप्राप्तिं पितॄणां तर्वणं तथा काव्याग्निष्वात्तमौम्यानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम्
1,28,5,yathā purūravāścaiva tarpayāmāsa vai pitṝn etatsarvaṃ pravakṣyāmi parvāṇi ca yathākramam,यथा पुरूरवाश्चैव तर्पयामास वै पितॄन् एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम्
1,28,6,yadā tu candrasūryauṃ vai nakṣatreṇa samāgatau amāvasyāṃ nivasata ekarātraikamaṇḍalau,यदा तु चन्द्रसूर्यौं वै नक्षत्रेण समागतौ अमावस्यां निवसत एकरात्रैकमण्डलौ
1,28,7,sa gacchati tadā draṣṭuṃ divākaraniśākarau amāvasyāmamāvāsyāṃ mātāmahapitāmahau,स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ
1,28,8,abhivādya sa tau tatra kālāpekṣaḥ pratīkṣate prasyandamānātsomāttu pitrarthaṃ tu pariśravān,अभिवाद्य स तौ तत्र कालापेक्षः प्रतीक्षते प्रस्यन्दमानात्सोमात्तु पित्रर्थं तु परिश्रवान्
1,28,9,ailaḥ purūravā vidvānmāsaśrāddhacikīrṣayā upāste pitṛmantaṃ taṃ somaṃ divi samāsthitaḥ,ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासश्राद्धचिकीर्षया उपास्ते पितृमन्तं तं सोमं दिवि समास्थितः
1,28,10,dvilavāṃ kuhūmātrāṃ ca te ubhe tu vicārya saḥ sinīvālīpramāṇebhyaḥ sinīvālīmupāsya saḥ,द्विलवां कुहूमात्रां च ते उभे तु विचार्य सः सिनीवालीप्रमाणेभ्यः सिनीवालीमुपास्य सः
1,28,11,kuhūmātraḥ kalāṃ caiva jñātvopāste kuhūṃ tathā sa tadā tāmupāsīnaḥ kālāpekṣaḥ prapaśyati,कुहूमात्रः कलां चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहूं तथा स तदा तामुपासीनः कालापेक्षः प्रपश्यति
1,28,12,sudhāmṛtaṃ tu tatsomātsravadvai māsatṛptaye daśabhiḥ pañcabhiścaiva sudhāmṛtaparisravaiḥ,सुधामृतं तु तत्सोमात्स्रवद्वै मासतृप्तये दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः
1,28,13,kṛṣṇapakṣe bhujāṃ prītyā dahyamānāṃ tathāṃśubhiḥ sadyaḥ prakṣaratā tena saumyena madhunā tu saḥ,कृष्णपक्षे भुजां प्रीत्या दह्यमानां तथांशुभिः सद्यः प्रक्षरता तेन सौम्येन मधुना तु सः
1,28,14,nirvāteṣtratha pakṣeṣu pitryeṇa vidhinā divi sudhāmṛtena rājaindrastarpa yāmāsa vai pitṝn,निर्वातेष्त्रथ पक्षेषु पित्र्येण विधिना दिवि सुधामृतेन राजैन्द्रस्तर्प यामास वै पितॄन्
1,28,15,saumyānbarhiṣadaḥ kāvyānagniṣvāttāṃstathaiva ca ṛtamagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ,सौम्यान्बर्हिषदः काव्यानग्निष्वात्तांस्तथैव च ऋतमग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः
1,28,16,jajñire hyṛtavastasmāddhyṛtubhyaścārttavāstathā ārtavā hyarddhamāsākhyāḥ pitaro hyṛtusūnavaḥ,जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्माद्ध्यृतुभ्यश्चार्त्तवास्तथा आर्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यृतुसूनवः
1,28,17,ṛtavaḥ pitāmahā māsā ayanāhyabdasūnavaḥ prapitāmahāstu vai devāḥ pañcābdā brahmaṇaḥ sutāḥ,ऋतवः पितामहा मासा अयनाह्यब्दसूनवः प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः
1,28,18,saumyāstu somajā jñeyāḥ kāvyā jñeyāḥ kaveḥ sutāḥ upahūtāḥ smṛtā devāḥ somajāḥ somapāḥ smṛtāḥ,सौम्यास्तु सोमजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः उपहूताः स्मृता देवाः सोमजाः सोमपाः स्मृताः
1,28,19,ājyapāstu smṛtāḥ kāvyāstisrastāḥ pitṛjātayaḥ kāvyā barhiṣada ścaiva agniṣvāttāśca tāstridhā,आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तिस्रस्ताः पितृजातयः काव्या बर्हिषद श्चैव अग्निष्वात्ताश्च तास्त्रिधा
1,28,20,gṛhasthā ye ca yajvāna ṛturbarhiṣado dhruvam gṛhasthāścāpyayajvāna agniṣvāttāstathārttavāḥ,गृहस्था ये च यज्वान ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् गृहस्थाश्चाप्ययज्वान अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः
1,28,21,aṣṭakāpatayaḥ kāvyāḥ pañcābdāstānnibodhata teṣāṃ saṃvatsaro hyagniḥ sūyastu parivatsaraḥ,अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत तेषां संवत्सरो ह्यग्निः सूयस्तु परिवत्सरः
1,28,22,soma iḍvatsaraḥ prokto vāyuścaivānuvatsaraḥ rudrastu vatsarasteṣāṃ pañcābdāste yugātmakāḥ,सोम इड्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दास्ते युगात्मकाः
1,28,23,kāvyāścaivoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ ye te pibantyamāvasyāṃ māsimāsi sudhāṃ divi,काव्याश्चैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः ये ते पिबन्त्यमावस्यां मासिमासि सुधां दिवि
1,28,24,tāṃstena tarpayāmāsa yāvadāsītpurūravāḥ yasmātprasravate somānmāsi māsi dhinoti ca,तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः यस्मात्प्रस्रवते सोमान्मासि मासि धिनोति च
1,28,25,tasmātsudhāmṛtaṃ tadvai pitṝṇāṃ somapāyinām evaṃ tadamṛtaṃ saumyaṃ sudhā ca madu caiva ha,तस्मात्सुधामृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मदु चैव ह
1,28,26,kṛṣṇapakṣe yathā vendoḥ kalāḥ pañcadaśa kramāt pibantyaṃbumayaṃ devāstrayastriṃśattu chandanāḥ,कृष्णपक्षे यथा वेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् पिबन्त्यंबुमयं देवास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दनाः
1,28,27,pītvārddhamāsaṃ gacchanti caturdaśyāṃ sudhāmṛtam ityevaṃ pīyamānaistu devaiḥ sarvairniśākaraḥ,पीत्वार्द्धमासं गच्छन्ति चतुर्दश्यां सुधामृतम् इत्येवं पीयमानैस्तु देवैः सर्वैर्निशाकरः
1,28,28,samāgacchatyamāvasyāṃ bhāge pañcadaśe sthitaḥ suṣumṇāpyāyitaṃ caiva hyamāvasyāṃ yathā kramam,समागच्छत्यमावस्यां भागे पञ्चदशे स्थितः सुषुम्णाप्यायितं चैव ह्यमावस्यां यथा क्रमम्
1,28,29,pibanti dvilavaṃ kālaṃ pitaraste sudhāmṛtam pītakṣayaṃ tataḥ somaṃ sūryo 'sāvekaraśminā,पिबन्ति द्विलवं कालं पितरस्ते सुधामृतम् पीतक्षयं ततः सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना
1,28,30,āpyāyayatsuṣumṇātaḥ punastānsomapāyinaḥ niḥ śeṣāyāṃ kalāyāṃ tu somamāpyāyayatpunaḥ,आप्याययत्सुषुम्णातः पुनस्तान्सोमपायिनः निः शेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः
1,28,31,suṣumṇāpyāyamānasya bhāgaṃ bhāgamahaḥ kramāt kalāḥ kṣīyanti tāḥ kṛṣṇāḥ śuklā cāpyāyayanti tam,सुषुम्णाप्यायमानस्य भागं भागमहः क्रमात् कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्ला चाप्याययन्ति तम्
1,28,32,evaṃ sūryasya vīryeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ dṛśyate paurṇamāsyāṃ vai śuklaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ,एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः संपूर्णमण्डलः
1,28,33,saṃsiddhirevaṃ somasya pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ ityevaṃ pitṛmānsomaḥ smṛta iḍvatsarātmakaḥ,संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः इत्येवं पितृमान्सोमः स्मृत इड्वत्सरात्मकः
1,28,34,krāntaḥ pañcadaśaiḥ sārddhaṃ sudhāmṛtaparisravaiḥ ataḥ parvāṇi vakṣyāmi varvaṇāṃ saṃdhayaśca ye,क्रान्तः पञ्चदशैः सार्द्धं सुधामृतपरिस्रवैः अतः पर्वाणि वक्ष्यामि वर्वणां संधयश्च ये
1,28,35,granthimanti yathā parvāṇīkṣuve ṇvorbhavantyuta tathārddhamāsi parvāṇi śuklakṛṣṇāni caiva hi,ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवे ण्वोर्भवन्त्युत तथार्द्धमासि पर्वाणि शुक्लकृष्णानि चैव हि
1,28,36,pūrṇāmāvasyayorbhedau granthayaḥ saṃdhayaśca vai arddhamāsaṃ tu parvāṇi dvitīyāprabhṛtīni tu,पूर्णामावस्ययोर्भेदौ ग्रन्थयः संधयश्च वै अर्द्धमासं तु पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि तु
1,28,37,anvādhānakriyā yasmātkriyate parvasaṃdhiṣu tasmāttu parvaṇāmādau pratipatsarvasaṃdhiṣu,अन्वाधानक्रिया यस्मात्क्रियते पर्वसंधिषु तस्मात्तु पर्वणामादौ प्रतिपत्सर्वसंधिषु
1,28,38,sāyāhne 'hyanumatyādau kālo dvilava ucyate lavau dvāveva rākāyāṃ kālo jñeyo 'parāhṇakaḥ,सायाह्ने ऽह्यनुमत्यादौ कालो द्विलव उच्यते लवौ द्वावेव राकायां कालो ज्ञेयो ऽपराह्णकः
1,28,39,pratipatkṛṣṇapakṣasya kāle 'tīte 'parāhṇake sāyāhne pratipanne ca sa kālaḥ paurṇamāsikaḥ,प्रतिपत्कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णके सायाह्ने प्रतिपन्ने च स कालः पौर्णमासिकः
1,28,40,vyatīpāte sthite sūrye lekhārddhe tu yugāntare yugāntarodite caiva leśārddhe śaśinaḥ kramāt,व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखार्द्धे तु युगान्तरे युगान्तरोदिते चैव लेशार्द्धे शशिनः क्रमात्
1,28,41,paurṇamāsī vyatīpāte yadīkṣetāṃ parasparam yasminkāle samau syātāṃ tau vyatīpāta eva saḥ,पौर्णमासी व्यतीपाते यदीक्षेतां परस्परम् यस्मिन्काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः
1,28,42,taṃ kālaṃ sūryanirddeśyaṃ dṛṣṭvā saṃkhyāṃ tu sarpati sa vai vaṣaṭākriyākālaḥ sadyaḥ kālaṃ vidhīyate,तं कालं सूर्यनिर्द्देश्यं दृष्ट्वा संख्यां तु सर्पति स वै वषटाक्रियाकालः सद्यः कालं विधीयते
1,28,43,pūrṇandoḥ pūrṇapakṣe tu rātrisaṃdhiśca pūrṇimā tato virajyate naktaṃ paurṇamāsyāṃ niśākaraḥ,पूर्णन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिश्च पूर्णिमा ततो विरज्यते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः
1,28,44,yadīkṣete vyatīpāte divā pūrṇe parasparam candrārkāvaparāhṇe tu pūrṇātmānau tu pūrṇimā,यदीक्षेते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम् चन्द्रार्कावपराह्णे तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा
1,28,45,yasmāttāmanumanyante pitaro daivataiḥ saha tasmādanumatirnāma pūrṇimā prathamā smṛtā,यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता
1,28,46,atyarthaṃ bhrājate yasmādvyomnyasyāṃ vai niśākaraḥ rañjanāccaiva candrasya rāketi kavayo 'bruvan,अत्यर्थं भ्राजते यस्माद्व्योम्न्यस्यां वै निशाकरः रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो ऽब्रुवन्
1,28,47,amāvasetāmṛkṣe tu yadā candradivākarau rākā pañcadaśī rātriramāvāsyā tataḥ smṛtā,अमावसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ राका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता
1,28,48,vyucchidya tamamāvasyāṃ paśyatastau samāgatau anyonyaṃ candrasūryauṃ tau yadā tadvarśa ucyate,व्युच्छिद्य तममावस्यां पश्यतस्तौ समागतौ अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौं तौ यदा तद्वर्श उच्यते
1,28,49,dvau dvau lavāvamāvāsyā sa kālaḥ parvasaṃdhiṣu dvyakṣara kuhumātraśca parvakālāstrayaḥ smṛtāḥ,द्वौ द्वौ लवावमावास्या स कालः पर्वसंधिषु द्व्यक्षर कुहुमात्रश्च पर्वकालास्त्रयः स्मृताः
1,28,50,naṣṭacandrā tvamāvasyā yā madhyāṅnātpravarttate divasārddhena rātryā ca sūryaṃ prāpya tu candramāḥ,नष्टचन्द्रा त्वमावस्या या मध्याङ्नात्प्रवर्त्तते दिवसार्द्धेन रात्र्या च सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः
1,28,51,sūryeṇa saha sāmudraṃ gatvā prātastanātsa vai dvau kālau saṃgamaṃ caiva madhyāhne niyataṃ raviḥ,सूर्येण सह सामुद्रं गत्वा प्रातस्तनात्स वै द्वौ कालौ संगमं चैव मध्याह्ने नियतं रविः
1,28,52,pratipacchuklapakṣasya candramāḥ sūrya maṇḍalāt vimucyamānayormadhye tayormaṇḍalayostu vai,प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य मण्डलात् विमुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै
1,28,53,sa tadā hyāhuteḥ kālo darśasya tu vaṣaṭkriyā etadṛtumukhaṃ jñeyamamā vāsyāsya parvaṇaḥ,स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य तु वषट्क्रिया एतदृतुमुखं ज्ञेयममा वास्यास्य पर्वणः
1,28,54,divāparva hyamāvāsyā kṣīṇendau bahule tu vai tasmāddivā hyamāvāsyāṃ gṛhyate 'sau divākaraḥ,दिवापर्व ह्यमावास्या क्षीणेन्दौ बहुले तु वै तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यते ऽसौ दिवाकरः
1,28,55,gṛhyate tu divā tasmādamāvāsyāṃ divi kṣayām kalānāmapi caitāsāṃ vṛddhihānyā jalātmanaḥ,गृह्यते तु दिवा तस्मादमावास्यां दिवि क्षयाम् कलानामपि चैतासां वृद्धिहान्या जलात्मनः
1,28,56,tithīnāṃ nāmadheyāni vidvadbhiḥ saṃjñitāni vai darśayetāmathātmānaṃ sūryācandramasāvubhau,तिथीनां नामधेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै दर्शयेतामथात्मानं सूर्याचन्द्रमसावुभौ
1,28,57,niṣkrāmatyatha tenaiva kramaśaḥ sūryamaṇḍalāt dvilavonamahorātraṃ bhāskaraṃ spṛśate śaśī,निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् द्विलवोनमहोरात्रं भास्करं स्पृशते शशी
1,28,58,sa tadā hyāhuteḥ kālodarśasya tu vaṣaṭkriyā kuheti kokilenokto yaḥ sa kālaḥ samāpyate,स तदा ह्याहुतेः कालोदर्शस्य तु वषट्क्रिया कुहेति कोकिलेनोक्तो यः स कालः समाप्यते
1,28,59,tatkālasaṃmitā yasmādamāvāsyā kuhūḥ smṛtā sinīvālīpramāṇastu kṣīṇaśeṣo niśākaraḥ,तत्कालसंमिता यस्मादमावास्या कुहूः स्मृता सिनीवालीप्रमाणस्तु क्षीणशेषो निशाकरः
1,28,60,āmāvasyāṃ viśatyarkassinī vālītataḥ smṛtā anumatyāścarākāyāḥ sinīvālyāḥ kuhūṃvinā,आमावस्यां विशत्यर्कस्सिनी वालीततः स्मृता अनुमत्याश्चराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविना
1,28,61,etāsāṃ dvilavaḥ kālaḥ kuhūmātraṅkuhūḥsmṛtāḥ candrasūryavyatīpāte saṃgate pūrṇimāntare,एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रङ्कुहूःस्मृताः चन्द्रसूर्यव्यतीपाते संगते पूर्णिमान्तरे
1,28,62,pratipatpratipadyeta parvakālo dvimātrakaḥ kālaḥ kahūsinīvālyoḥ sāmudrasya tu madhyataḥ,प्रतिपत्प्रतिपद्येत पर्वकालो द्विमात्रकः कालः कहूसिनीवाल्योः सामुद्रस्य तु मध्यतः
1,28,63,arkāgni maṇḍale some parvakālaḥ kalāsamaḥ evaṃ sa śuklapakṣe vai rajanyāṃ parvasaṃdhiṣu,अर्काग्नि मण्डले सोमे पर्वकालः कलासमः एवं स शुक्लपक्षे वै रजन्यां पर्वसंधिषु
1,28,64,saṃpūrmamaṇḍalaḥ śrīmāṃścandramā uparajyate yasmādā dāpyāyate somaḥ pañcadaśyāṃ tu pūrṇimā,संपूर्ममण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते यस्मादा दाप्यायते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा
1,28,65,daśabhiḥ pañcabhiścaiva kalābhirdivasakramāt tasmātkalāḥ pañcadaśa somenāsya tu ṣoḍaśī,दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् तस्मात्कलाः पञ्चदश सोमेनास्य तु षोडशी
1,28,66,tasmātsomasya bhavati pañcadaśyāprapāṃ kṣayaḥ ityete pitaro devāḥ somapāḥ somavarddhanāḥ,तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्याप्रपां क्षयः इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः
1,28,67,ārtavā ṛtavo hyṛddhā devāstānbhāvayanti vai ataḥ pitṝnpravakṣyāmi māsaśrāddhabhujastu ye,आर्तवा ऋतवो ह्यृद्धा देवास्तान्भावयन्ति वै अतः पितॄन्प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये
1,28,68,teṣāṃ gatiṃ satattvāṃ ca prāptiṃ śrāddhasya caiva hi na mṛtānāṃ gatiḥ śakyā jñātuṃ na punarāgatiḥ,तेषां गतिं सतत्त्वां च प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं न पुनरागतिः
1,28,69,tapasāpi prasiddhena kiṃpunarmāsacakṣuṣā anudevapitṝnete pitaro laukikāḥ smṛtāḥ,तपसापि प्रसिद्धेन किंपुनर्मासचक्षुषा अनुदेवपितॄनेते पितरो लौकिकाः स्मृताः
1,28,70,devāḥ saumyāśca kāvyāśca ayajvāno hyaconijāḥ devāste pitaraḥ sarve devāstānvādayantyuta,देवाः सौम्याश्च काव्याश्च अयज्वानो ह्यचोनिजाः देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान्वादयन्त्युत
1,28,71,manuṣyapitaraścaiva tebhyo 'nye laukikāḥ smṛtāḥ pitā pitāmahaścāpi tathā yaḥ prapitāmahaḥ,मनुष्यपितरश्चैव तेभ्यो ऽन्ये लौकिकाः स्मृताः पिता पितामहश्चापि तथा यः प्रपितामहः
1,28,72,yajvāno ye tu sāmena somavantastu te smṛtāḥ ye yajvāno haviryajñe te vai barhiṣadaḥ smṛtāḥ,यज्वानो ये तु सामेन सोमवन्तस्तु ते स्मृताः ये यज्वानो हविर्यज्ञे ते वै बर्हिषदः स्मृताः
1,28,73,agniṣvāttāḥ smṛtāsteṣāṃ homino 'yājyayājinaḥ teṣāṃ tu dharmasādharmyātsmṛtāḥ sāyujyagā dvijaiḥ,अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो ऽयाज्ययाजिनः तेषां तु धर्मसाधर्म्यात्स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः
1,28,74,ye cāpyāśramadharmāṇāṃ prasthāneṣu vyavasthitāḥ ante tu nāvasīdanti śraddhāyuktāstu karmasu,ये चाप्याश्रमधर्माणां प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः अन्ते तु नावसीदन्ति श्रद्धायुक्तास्तु कर्मसु
1,28,75,tapasā brahmacaryeṇa yajñena prajayā ca vai śrāddhena vidyayā caiva pradānena ca saptadhā,तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञेन प्रजया च वै श्राद्धेन विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा
1,28,76,karmasveteṣu ye yuktā bhavantyādehapātanāt daivaistaiḥ pitṛbhiḥ sārddhaṃ sūkṣmajaiḥ somayājanaiḥ,कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्यादेहपातनात् दैवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मजैः सोमयाजनैः
1,28,77,svargatā divi modante pitṛvatta upāsate teṣāṃ nivāpe datte tu tatkulīnaiśca bandhubhiḥ,स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृवत्त उपासते तेषां निवापे दत्ते तु तत्कुलीनैश्च बन्धुभिः
1,28,78,māsaśrāddhabhujastṛptiṃ labhante somalaukikāḥ ete manuṣyapitaro māsaśrāddhabhujastu ye,मासश्राद्धभुजस्तृप्तिं लभन्ते सोमलौकिकाः एते मनुष्यपितरो मासश्राद्धभुजस्तु ये
1,28,79,tebhyo 'pare tu ye 'pyanye saṃkīrṇāḥ karmayoniṣu bhraṣṭāścāśramadharmebhyaḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ,तेभ्यो ऽपरे तु ये ऽप्यन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः
1,28,80,bhinnadehā durātmānaḥ pretabhūtā yamakṣaye svakarmāṇya nuśocanto yātanāsthānamāgatāḥ,भिन्नदेहा दुरात्मानः प्रेतभूता यमक्षये स्वकर्माण्य नुशोचन्तो यातनास्थानमागताः
1,28,81,dīrghāyuṣo 'tiśuṣkāśca śmaśrulāśca vivāsasaḥ kṣutpipāsāparītāśca vidravantastatastataḥ,दीर्घायुषो ऽतिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्तस्ततस्ततः
1,28,82,saritsarastaḍāgāni vāpīścāpyupalipsavaḥ parānnāni ca lipsaṃtaḥ kālyamānāstatastataḥ,सरित्सरस्तडागानि वापीश्चाप्युपलिप्सवः परान्नानि च लिप्संतः काल्यमानास्ततस्ततः
1,28,83,sthāneṣu pātyamānāśca yātanāśca punaḥ punaḥ śālmale vaitaraṇyāṃ ca kuṃbhīpāke tathaiva ca,स्थानेषु पात्यमानाश्च यातनाश्च पुनः पुनः शाल्मले वैतरण्यां च कुंभीपाके तथैव च
1,28,84,karaṃbhavālukāyāṃ ca asipatravane tathā śilā saṃpeṣaṇe caiva pātyamānāḥ svakarmabhiḥ,करंभवालुकायां च असिपत्रवने तथा शिला संपेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः
1,28,85,tatrasthānāṃ hi teṣāṃ vai duḥ khitānāmanāśinām teṣāṃ lokāntarasthānāṃ bāndhavairnāma gotrataḥ,तत्रस्थानां हि तेषां वै दुः खितानामनाशिनाम् तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नाम गोत्रतः
1,28,86,bhūmāvasavyaṃ darbheṣu dattāḥ piṇḍāstrayastu vai yānti tāstarpayante ca pretasthāneṣvadhiṣṭhitān,भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै यान्ति तास्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्
1,28,87,aprāptā yātanāsthānaṃ prabhraṣṭā ya ca pañcadhā paścādye sthāvarānte vai jātā nīcaiḥ svakarmabhiḥ,अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा य च पञ्चधा पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै जाता नीचैः स्वकर्मभिः
1,28,88,nānārūpāsu jāyante tiryagyoniṣvayoniṣu yadāhārā bhavantyete tāsu tāsviha yoniṣu,नानारूपासु जायन्ते तिर्यग्योनिष्वयोनिषु यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु
1,28,89,tasmiṃstasmiṃstadāhāre śrāddhaṃ dattaṃ pratiṣṭhate kāle nyāyāgataṃ pātre vidhinā pratipāditam,तस्मिंस्तस्मिंस्तदाहारे श्राद्धं दत्तं प्रतिष्ठते काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्
1,28,90,prāpnotyannaṃ yathādattaṃ janturyatrāvatiṣṭhate yathā goṣu pranaṣṭāmu vatso vindati mātaram,प्राप्नोत्यन्नं यथादत्तं जन्तुर्यत्रावतिष्ठते यथा गोषु प्रनष्टामु वत्सो विन्दति मातरम्
1,28,91,tathā śrāddheṣu dattānnaṃ mantraḥ prāpayate pitṝn evaṃ hyaviphalaṃ śrāddhaṃ śraddhādattaṃ tu mantrataḥ,तथा श्राद्धेषु दत्तान्नं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् एवं ह्यविफलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं तु मन्त्रतः
1,28,92,tattatkumāraḥ provāca paśyandivyena cakṣuṣā gatāgatajñaḥ pretānāṃ prāptiṃ śrāddhasya taiḥ saha,तत्तत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य तैः सह
1,28,93,bāhlīkāścoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī,बाह्लीकाश्चोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी
1,28,94,ityete pitaro devā devāśca pitaraśca vai ṛtvartavārddhamāsāstu anyonyaṃ pitaraḥ smṛtāḥ,इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै ऋत्वर्तवार्द्धमासास्तु अन्योन्यं पितरः स्मृताः
1,28,95,ityeta pitaro devā manuṣyapitaraśca ye prīteṣu teṣu prīyante śrāddhayukteṣu karmasu,इत्येत पितरो देवा मनुष्यपितरश्च ये प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्राद्धयुक्तेषु कर्मसु
1,28,96,ityeṣa vicayaḥ proktaḥ pitṝṇāṃ somapāyinām evaṃ pitṛsatattvaṃ hi purāṇe niścayaṃ gatam,इत्येष विचयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् एवं पितृसतत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्
1,28,97,ityarkapitṛsomānāmailasya ca samāgamaḥ sudhāmṛtasya ca prāptiḥ pitṝṇāṃ caiva tarppaṇam,इत्यर्कपितृसोमानामैलस्य च समागमः सुधामृतस्य च प्राप्तिः पितॄणां चैव तर्प्पणम्
1,28,98,pūrṇā māvāsyayoḥ kālo yātanāsthānameva ca samāsātkīrtitastubhyameṣa sargaḥ manātanaḥ,पूर्णा मावास्ययोः कालो यातनास्थानमेव च समासात्कीर्तितस्तुभ्यमेष सर्गः मनातनः
1,28,99,vaiśvarūpyaṃ tu sargasya kathitaṃ hyekadaiśikam na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ śraddheyaṃ bhūtimicchatā,वैश्वरूप्यं तु सर्गस्य कथितं ह्येकदैशिकम् न शक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता
1,28,100,svāyaṃbhuvasya hi hyeṣa sargaḥ krānto mayā tu vai vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham,स्वायंभुवस्य हि ह्येष सर्गः क्रान्तो मया तु वै विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्
1,29,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde amāvasyāśrāddhe pitṛvicayonāmāṣṭāviṃśati tamo 'dhyāyaḥ ṛṣiruvāca caturyugāni yānyāsanpūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare teṣāṃ nisargaṃ tattvaṃ ca śrotumicchāmi vistarāt,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अमावस्याश्राद्धे पितृविचयोनामाष्टाविंशति तमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच चतुर्युगानि यान्यासन्पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे तेषां निसर्गं तत्त्वं च श्रोतुमिच्छामि विस्तरात्
1,29,2,sūta uvāca pṛthivyādiprasaṃgena yanmayā prāgudīritam teṣāṃ caturyugaṃ hyetattadvakṣyāmi nibodhata,सूत उवाच पृथिव्यादिप्रसंगेन यन्मया प्रागुदीरितम् तेषां चतुर्युगं ह्येतत्तद्वक्ष्यामि निबोधत
1,29,3,saṃkhyayeha prasaṃkhyāya vistarāccaiva sarvaśaḥ yugaṃ ca yugabhedaśca yugadharmastathaiva ca,संख्ययेह प्रसंख्याय विस्तराच्चैव सर्वशः युगं च युगभेदश्च युगधर्मस्तथैव च
1,29,4,yugasaṃdhyāṃśakaścaiva yugasaṃdhānameva ca ṣaṭprakāśayugākhyaiṣā tā pravakṣyāmi tattvataḥ,युगसंध्यांशकश्चैव युगसंधानमेव च षट्प्रकाशयुगाख्यैषा ता प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः
1,29,5,laukikena pramāṇena niṣpādyābdaṃ tu mānuṣam tenābdena prasaṃkhyāyai vakṣyāmīha vaturyugam nimeṣakāla tulyaṃ hi vidyāllaghvakṣaraṃ ca yat,लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम् तेनाब्देन प्रसंख्यायै वक्ष्यामीह वतुर्युगम् निमेषकाल तुल्यं हि विद्याल्लघ्वक्षरं च यत्
1,29,6,kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triśacca kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tu triṃśatkalāścāpi bhavenmuhūrttastai striṃśatā rātryahanī same te,काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तै स्त्रिंशता रात्र्यहनी समे ते
1,29,7,ahorātrau vibhajate sūryo mānuṣalaukikau,अहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ
1,29,8,tatrāhaḥ karmaceṣṭāyāṃ rātriḥ svapnāya kalpate pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ,तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्पते पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः
1,29,9,kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī triṃśadye mānuṣā māsāḥ pitryo māsastu saḥ smṛtaḥ,कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु सः स्मृतः
1,29,10,śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭyā cāpyadhikāni vai pitryaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate,शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते
1,29,11,mānuṣe ṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet pitṝṇāṃ trīṇi varṣāṇi saṃkhyātānīha tāni vai,मानुषे णैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै
1,29,12,daśa caivādhikā māsāḥ pitṛsaṃkhyeha saṃjñitāḥ laukikenaiva mānena hṛbdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ,दश चैवाधिका मासाः पितृसंख्येह संज्ञिताः लौकिकेनैव मानेन हृब्दो यो मानुषः स्मृतः
1,29,13,etaddivyamahorātraṃ śāstre syānniścayo gataḥ divye rātryahanī varṣa pravibhāgastayoḥ punaḥ,एतद्दिव्यमहोरात्रं शास्त्रे स्यान्निश्चयो गतः दिव्ये रात्र्यहनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः
1,29,14,ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam ye te rātryahanī divye prasaṃkhyānaṃ tayoḥ punaḥ,अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ये ते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्यानं तयोः पुनः
1,29,15,triṃśadyāni tu varṣāṇi dipyo māsastu sa smṛtaḥ yanmānuṣaṃ śataṃ viddhi divyā māsāstrayastu te,त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिप्यो मासस्तु स स्मृतः यन्मानुषं शतं विद्धि दिव्या मासास्त्रयस्तु ते
1,29,16,daśa caiva tathāhāni divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ trīṇi varṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣāṇi yāni tu divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrttitaḥ,दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्त्तितः
1,29,17,trīṇi varṣa sahasrāṇi mānuṣāṇi pramāṇataḥ triṃśadanyāni varṣāṇi mataḥ saptarṣivatsaraḥ,त्रीणि वर्ष सहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः
1,29,18,nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu anyāni navatiścaiva dhruvaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ,नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु अन्यानि नवतिश्चैव ध्रुवः संवत्सरः स्मृतः
1,29,19,ṣaḍviṃśatisahasrāṇi varṣāṇi mānuṣāṇi tu varṣāṇāṃ tu śataṃ jñeyaṃ divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ,षड्विंशतिसहस्राणि वर्षाणि मानुषाणि तु वर्षाणां तु शतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः
1,29,20,trīṇyeva niyutānyāhurvarṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu,त्रीण्येव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषाणि तु
1,29,21,ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi saṃkhyātāni tu saṃkhyāyā divyavarṣasahasra tu prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ,षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्याया दिव्यवर्षसहस्र तु प्राहुः संख्याविदो जनाः
1,29,22,ityevamṛṣibhirgītaṃ divyayā saṃkhyāyā tviha divyenaiva pramāṇena yugasaṃkhyāprakalpanam,इत्येवमृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्याया त्विह दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम्
1,29,23,catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo 'buvan kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti catuṣṭayam,चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽबुवन् कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम्
1,29,24,pūrva kṛtayukaṃ nāma tatastretī vidhīyate dvāparaṃ ca kaliścaiva yugānyetāni kalpayet,पूर्व कृतयुकं नाम ततस्त्रेती विधीयते द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कल्पयेत्
1,29,25,catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ ca kṛta yugam tasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaḥ saṃdhyāyā samaḥ,चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां च कृत युगम् तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशः संध्याया समः
1,29,26,itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu ekanyāyena vartante sahasrāṇi śatāni ca,इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु एकन्यायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च
1,29,27,trīṇi dve ca sahasrāṇi tretādvāparayoḥ kramāt triśatī dviśatī saṃdhye saṃdhyāṃśau cāpi tatsamau,त्रीणि द्वे च सहस्राणि त्रेताद्वापरयोः क्रमात् त्रिशती द्विशती संध्ये संध्यांशौ चापि तत्समौ
1,29,28,kaliṃ varṣasarasraṃ tu yugamāhurdvijottamāḥ tasyaikaśatikā saṃdhyā saṃdhyāṃśaḥ saṃdhyayā samaḥ,कलिं वर्षसरस्रं तु युगमाहुर्द्विजोत्तमाः तस्यैकशतिका संध्या संध्यांशः संध्यया समः
1,29,29,teṣāṃ dvādaśasāhasrī yugasaṃkhyā prakīrttitā kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliścaiva catuṣṭayam,तेषां द्वादशसाहस्री युगसंख्या प्रकीर्त्तिता कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुष्टयम्
1,29,30,atra saṃvatsarā dṛṣṭā mānuṣeṇa pramāṇataḥ kṛtasya tāvadvakṣyāmi varṣāṇi ca nibodhata,अत्र संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः कृतस्य तावद्वक्ष्यामि वर्षाणि च निबोधत
1,29,31,sahasrāṇāṃ śatānyāhuścaturdaśa hi saṃkhyāyā catvāriṃśatsahasrāṇi tathānyāni kṛtaṃ yugam,सहस्राणां शतान्याहुश्चतुर्दश हि संख्याया चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम्
1,29,32,tathā śatasahasrāṇi varṣāṇi daśasaṃkhyāyā aśītiśca sahasrāṇi kālastretāyugasya saḥ,तथा शतसहस्राणि वर्षाणि दशसंख्याया अशीतिश्च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य सः
1,29,33,saptaiva niyutānyāhurvarṣāṇāṃ mānuṣeṇa tu viṃśatiśca sahasrāmi kālaḥ sa dvāparasya ca,सप्तैव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषेण तु विंशतिश्च सहस्रामि कालः स द्वापरस्य च
1,29,34,tathā śatasahasrāṇi varṣāṇāṃ trīṇi saṃkhyayā ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi kālaḥ kaliyugasya tu,तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु
1,29,35,evaṃ caturyuge kāla ṛtaiḥ saṃdhyāṃśakaiḥ smṛtaḥ niyutānyeva ṣaḍiṃśānnirasāni yugāni vai,एवं चतुर्युगे काल ऋतैः संध्यांशकैः स्मृतः नियुतान्येव षडिंशान्निरसानि युगानि वै
1,29,36,catvāriṃśattathā trīṇi niyutā nīha saṃkhyayā viṃśatiśca sahasrāṇi sa saṃdhyāṃśaścaturyugaḥ,चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुता नीह संख्यया विंशतिश्च सहस्राणि स संध्यांशश्चतुर्युगः
1,29,37,evaṃ caturyugākhyānāṃ sādhikā hyekasaptatiḥ kṛtatretādiyuktānāṃ manorantaramucyate,एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते
1,29,38,manvantarasya saṃkhyāṃ tu varṣāgreṇa nibodhata triṃśatkoṭyastu varṣāṇāṃ mānuṣeṇa prakīrttitāḥ,मन्वन्तरस्य संख्यां तु वर्षाग्रेण निबोधत त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण प्रकीर्त्तिताः
1,29,39,sapta ṣaṣṭistathānyāni niyutānyadhikāni tu viśatiśca sahasrāṇi kālo 'yaṃ sādhikaṃ vinā,सप्त षष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु विशतिश्च सहस्राणि कालो ऽयं साधिकं विना
1,29,40,manvantarasya saṃkhyaiṣā saṃkhyā vidbhirdvijaiḥ smṛtā manvantarasya kālo 'yaṃ yugaiḥ sārddhaṃ ca kīrttitaḥ,मन्वन्तरस्य संख्यैषा संख्या विद्भिर्द्विजैः स्मृता मन्वन्तरस्य कालो ऽयं युगैः सार्द्धं च कीर्त्तितः
1,29,41,catuḥ sāhasrayuktaṃ vai prākṛtaṃ tatkṛtaṃ yugam tretāśiṣṭaṃ pravakṣyāmi dvāparaṃ kalimeva ca,चतुः साहस्रयुक्तं वै प्राकृतं तत्कृतं युगम् त्रेताशिष्टं प्रवक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च
1,29,42,yugapatsamayenārtho dvidhā vaktuṃ na śakyate kramāgataṃ mayā hyetattubhyaṃ nokta yuga dvayam,युगपत्समयेनार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं नोक्त युग द्वयम्
1,29,43,ṛṣivaṃśaprasaṃgena vyākulatvāttathaiva ca atra tretāyugasyādau manuḥ saptarṣayaśca ye,ऋषिवंशप्रसंगेन व्याकुलत्वात्तथैव च अत्र त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ये
1,29,44,śrauta smārtta ca te dharma brahmaṇānupracauditam dārāgnihotrasaṃbandhamṛgyajuḥ sāmasaṃhitam,श्रौत स्मार्त्त च ते धर्म ब्रह्मणानुप्रचौदितम् दाराग्निहोत्रसंबन्धमृग्यजुः सामसंहितम्
1,29,45,ityādilakṣaṇaṃ śrautaṃ dharma saptarṣayo 'bruvan paraṃparāgataṃ dharma smārttaṃ cācāralakṣaṇam,इत्यादिलक्षणं श्रौतं धर्म सप्तर्षयो ऽब्रुवन् परंपरागतं धर्म स्मार्त्तं चाचारलक्षणम्
1,29,46,varṇāśramācārayutaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt satyena brahmacaryeṇa śrutena tapasā ca vai,वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै
1,29,47,teṣāṃ tu taptatapasā ārṣeṇopakrameṇa tu saptarṣīṇāṃ manoścaiva hyādye tretāyuge tathā,तेषां तु तप्ततपसा आर्षेणोपक्रमेण तु सप्तर्षीणां मनोश्चैव ह्याद्ये त्रेतायुगे तथा
1,29,48,abuddhipūrvakaṃ teṣāmakriyāpūrvameva ca abhivyaktāstu te mantrāstārakādyairnidarśanaiḥ,अबुद्धिपूर्वकं तेषामक्रियापूर्वमेव च अभिव्यक्तास्तु ते मन्त्रास्तारकाद्यैर्निदर्शनैः
1,29,49,ādikalpe tu devānāṃ prādurbhūtāstu yāḥ svayam prāṇāśeṣvatha siddhīnāmanyāsāṃ ca pravarttanam,आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु याः स्वयम् प्राणाशेष्वथ सिद्धीनामन्यासां च प्रवर्त्तनम्
1,29,50,āsanmantrā vyatīteṣu ye kalpeṣu sahasraśaḥ te mantrā vai punasteṣāṃ pratibhāyāmupasthitāḥ,आसन्मन्त्रा व्यतीतेषु ये कल्पेषु सहस्रशः ते मन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिभायामुपस्थिताः
1,29,51,ṛco yajūṃṣi sāmāni mantraścātharvaṇāni tu saptarṣibhistu te proktāḥ smārttaṃ dharmaṃ manurjagau,ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्रश्चाथर्वणानि तु सप्तर्षिभिस्तु ते प्रोक्ताः स्मार्त्तं धर्मं मनुर्जगौ
1,29,52,tretādau saṃhitā vedāḥ kevalā dharmasetavaḥ saṃrodhādāyuṣaścaiva vartsyante dvāpareṣu vai,त्रेतादौ संहिता वेदाः केवला धर्मसेतवः संरोधादायुषश्चैव वर्त्स्यन्ते द्वापरेषु वै
1,29,53,ṛṣayastapasā vedāndvāparādiṣvadhīyate anādinidhinā divyāḥ pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā,ऋषयस्तपसा वेदान्द्वापरादिष्वधीयते अनादिनिधिना दिव्याः पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा
1,29,54,sadharmāḥ savratāḥ sāṃgā yathādharmaṃ yugeyuge vikriyante samānārthā vedavādā yathāyugam,सधर्माः सव्रताः सांगा यथाधर्मं युगेयुगे विक्रियन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम्
1,29,55,āraṃbhayajñāḥ kṣatrāśca haviryajñā viśastathā paricārayajñāḥ śūdrāstu japayajñā dvijottamāḥ,आरंभयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशस्तथा परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः
1,29,56,tadā pramuditā varṇāstretāyāṃ dharmapālitāḥ kriyāvantaḥ prajāvantaḥ samṛddhāḥ sukhinastathā,तदा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा
1,29,57,brāhmaṇānanurttante kṣatriyāḥ kṣatriyānviśaḥ vaiśyānuvarttinaḥ śudrāḥ parasparamanuvratāḥ,ब्राह्मणाननुर्त्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान्विशः वैश्यानुवर्त्तिनः शुद्राः परस्परमनुव्रताः
1,29,58,śubhāḥ pravṛttayasteṣāṃ dharmā varṇāśramāstathā saṃkalpitena manasā vācoktena svakarmaṇā,शुभाः प्रवृत्तयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा संकल्पितेन मनसा वाचोक्तेन स्वकर्मणा
1,29,59,tretāyuge ca viphalaḥ karmāraṃbhaḥ prasiddhyati āyurmedhā balaṃ rūpamārogyaṃ dharmaśīlatā,त्रेतायुगे च विफलः कर्मारंभः प्रसिद्ध्यति आयुर्मेधा बलं रूपमारोग्यं धर्मशीलता
1,29,60,sarvasādhāraṇā hyete tretāyāṃ vai bhavaṃ tyuta varṇāśramavyavasthānaṃ teṣāṃ brahmā tadākarot,सर्वसाधारणा ह्येते त्रेतायां वै भवं त्युत वर्णाश्रमव्यवस्थानं तेषां ब्रह्मा तदाकरोत्
1,29,61,punaḥ prajāstu tā mohāddharmā stānapyapālayan parasparavirodhena manuṃ tāḥ punarabhyayuḥ,पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्मा स्तानप्यपालयन् परस्परविरोधेन मनुं ताः पुनरभ्ययुः
1,29,62,punaḥ svāyaṃbhuvo dṛṣṭvā yāthātathyaṃ prajāpatiḥ dhyātvā tu śatarūpāyāṃ putrau sa udapādayat,पुनः स्वायंभुवो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः ध्यात्वा तु शतरूपायां पुत्रौ स उदपादयत्
1,29,63,priyavrato ttānapādau prathamau tau mohīkṣitau tataḥ prabhṛti rājāna utpannā daṇḍadhāriṇaḥ,प्रियव्रतो त्तानपादौ प्रथमौ तौ मोहीक्षितौ ततः प्रभृति राजान उत्पन्ना दण्डधारिणः
1,29,64,prajānāṃ rañjanāccaiva rājānaste 'bhavannṛpāḥ pracchanna pāpāstairye ca na śakyāstu narādhipaiḥ,प्रजानां रञ्जनाच्चैव राजानस्ते ऽभवन्नृपाः प्रच्छन्न पापास्तैर्ये च न शक्यास्तु नराधिपैः
1,29,65,dharmarājaḥ smṛtasteṣāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ varṇānāṃ pravibhāgāśca tretāyāṃ saṃprakīrttitāḥ,धर्मराजः स्मृतस्तेषां शास्ता वैवस्वतो यमः वर्णानां प्रविभागाश्च त्रेतायां संप्रकीर्त्तिताः
1,29,66,saṃbhṛtācca tadā mantrā ṛṣibhirbrahmaṇaḥ sutaiḥ yajñāḥ pravarttitāścaiva tadā hyeva tu daivataiḥ,संभृताच्च तदा मन्त्रा ऋषिभिर्ब्रह्मणः सुतैः यज्ञाः प्रवर्त्तिताश्चैव तदा ह्येव तु दैवतैः
1,29,67,yāmaśukrārjitaiścaiva sarvasādhana saṃbhṛtaiḥ sārddhaṃ viśvabhujā caiva devendreṇa mahaujasā,यामशुक्रार्जितैश्चैव सर्वसाधन संभृतैः सार्द्धं विश्वभुजा चैव देवेन्द्रेण महौजसा
1,29,68,svāyaṃbhuveṃ'tare devairyajñastaiḥ prākpravarttitaḥ satyaṃ japastapo dānaṃ tretāyā dharma ucyate,स्वायंभुवेंऽतरे देवैर्यज्ञस्तैः प्राक्प्रवर्त्तितः सत्यं जपस्तपो दानं त्रेताया धर्म उच्यते
1,29,69,tadā dharmmasahasrānte 'hiṃsādharmaḥ pravarttate jāyante ca tadā śūrā āyuṣmanto mahābalāḥ,तदा धर्म्मसहस्रान्ते ऽहिंसाधर्मः प्रवर्त्तते जायन्ते च तदा शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः
1,29,70,vyastadaṇḍā mahābhāgā dharmiṣṭhā brahmavādinaḥ padmapatrāyatākṣāśca pṛthūraskāḥ susaṃhatāḥ,व्यस्तदण्डा महाभागा धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः पद्मपत्रायताक्षाश्च पृथूरस्काः सुसंहताः
1,29,71,siṃhātaṅkā mahāsattvā mattamātaṅgagaminaḥ mahādhanurddharāścaiva tretāyāṃ cakravarttinaḥ,सिंहातङ्का महासत्त्वा मत्तमातङ्गगमिनः महाधनुर्द्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्त्तिनः
1,29,72,sarvalakṣaṇasampūrmā nyagrodhaparimaṇḍalāḥ nyagrodhau tu smṛtau bāhū vyāmo nyagrodha ucyate,सर्वलक्षणसम्पूर्मा न्यग्रोधपरिमण्डलाः न्यग्रोधौ तु स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते
1,29,73,vyāme naivochrayo yasya sama ūrddhaṃ tu dehinaḥ samochrayaparīṇāho jñeyo nyagrodhamaṇḍalaḥ,व्यामे नैवोछ्रयो यस्य सम ऊर्द्धं तु देहिनः समोछ्रयपरीणाहो ज्ञेयो न्यग्रोधमण्डलः
1,29,74,cakraṃ ratho maṇirbhāryā nidhiraśvo gajastathā saptaitāni ca ratnāni sarveṣāṃ cakravartināma,चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा सप्तैतानि च रत्नानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम
1,29,75,cakraṃ ratho maṇiḥ khaḍgaścarmaratnaṃ ca pañcamam keturnidhiśca saptaiva prāṇahīnāni cakṣate,चक्रं रथो मणिः खड्गश्चर्मरत्नं च पञ्चमम् केतुर्निधिश्च सप्तैव प्राणहीनानि चक्षते
1,29,76,bhāryā purohitaścaiva senānī rathakṛcca yaḥ mantryaśvaḥ kalabhaścaiva prāṇinaḥ sapta kīrttitāḥ,भार्या पुरोहितश्चैव सेनानी रथकृच्च यः मन्त्र्यश्वः कलभश्चैव प्राणिनः सप्त कीर्त्तिताः
1,29,77,ratnānyetāni divyāni saṃsiddhāni mahātmanām caturdaśa vidheyāni sarveṣāṃ cakravarttinām,रत्नान्येतानि दिव्यानि संसिद्धानि महात्मनाम् चतुर्दश विधेयानि सर्वेषां चक्रवर्त्तिनाम्
1,29,78,viṣṇoraṃśena jāyante pṛthivyāṃ cakravarttinaḥ manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha,विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्त्तिनः मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह
1,29,79,bhūtabhavyāni yānīha varttamānāni yāni ca tretāyuge ca tānyatra jāyante cakravarttinaḥ,भूतभव्यानि यानीह वर्त्तमानानि यानि च त्रेतायुगे च तान्यत्र जायन्ते चक्रवर्त्तिनः
1,29,80,bhadrāṇīmāni teṣāṃ vai bhavantīha mahīkṣitām atyadbhutāni catvāri balaṃ dharmaḥ sukhaṃ dhanam,भद्राणीमानि तेषां वै भवन्तीह महीक्षिताम् अत्यद्भुतानि चत्वारि बलं धर्मः सुखं धनम्
1,29,81,anyonyasyāvirodhena prāpyante tu nṛpaiḥ samam artho dharmaśca kāmaśca yaśo vijaya eva ca,अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते तु नृपैः समम् अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च
1,29,82,aiśvaryeṇāṇimādyena prabhuśaktyā tathaiva ca śrutena tapasā caiva munīnabhibhavanti vai,ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्त्या तथैव च श्रुतेन तपसा चैव मुनीनभिभवन्ति वै
1,29,83,balena tapasā caiva devadānavamānavān lakṣaṇaiścaiva jāyante śarīrasthairamānuṣaiḥ,बलेन तपसा चैव देवदानवमानवान् लक्षणैश्चैव जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः
1,29,84,keśāḥsnigdhā lalāṭoccā jihvā cāsya pramārjinī tāmraprabhoṣṭanetrāśca śrīvatsāścaiddhvaromaśāḥ,केशाःस्निग्धा ललाटोच्चा जिह्वा चास्य प्रमार्जिनी ताम्रप्रभोष्टनेत्राश्च श्रीवत्साश्चैद्ध्वरोमशाः
1,29,85,ājānubāhavaschaiva tadāmrahastāḥ kaṭau kṛśāḥ nyagrodhapariṇāhāśca siṃhaskandhāstu mehanāḥ,आजानुबाहवस्छैव तदाम्रहस्ताः कटौ कृशाः न्यग्रोधपरिणाहाश्च सिंहस्कन्धास्तु मेहनाः
1,29,86,gajedragatayaścaiva mahāhanava eva ca pādayoścakramatsyontu śaṅkhapadmau tuhastayoḥ,गजेद्रगतयश्चैव महाहनव एव च पादयोश्चक्रमत्स्योन्तु शङ्खपद्मौ तुहस्तयोः
1,29,87,pañcāśītisahasrāṇi te rājantyajarā nṛpāḥ asaṃgagatayasteṣāṃ catasraścakravarttinām,पञ्चाशीतिसहस्राणि ते राजन्त्यजरा नृपाः असंगगतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्त्तिनाम्
1,29,88,antarikṣe samudri ca pātāle parvateṣu ca ijyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ tretāyāṃ dharma ucyate,अन्तरिक्षे समुद्रि च पाताले पर्वतेषु च इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते
1,29,89,tadā pravarttate dharmo varṇāśramavibhāgaśaḥ maryādāsthāpanārthaṃ ca daṇḍanītiḥ pravarttate,तदा प्रवर्त्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्त्तते
1,29,90,tdṛṣṭapuṣṭāḥ prajāḥ sarvā arogāḥ pūrṇamānasāḥ eko vedaścatuṣpādastretāyugavidhausmṛtaḥ,त्दृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा अरोगाः पूर्णमानसाः एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौस्मृतः
1,29,91,trīṇi varṣasahasrāṇi tadā jīvanti mānavāḥ putrapautrasamākīrṇā mriyante ca krameṇa tu,त्रीणि वर्षसहस्राणि तदा जीवन्ति मानवाः पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु
1,29,92,eṣa tretāyuge dharmastretāsaṃdhyāṃ nibodhata tretāyugasvabhāvānāṃ saṃdhyā pādena varttate saṃdhyāpādaḥ svabhāvastu soṃ'śapadena tiṣṭhati,एष त्रेतायुगे धर्मस्त्रेतासंध्यां निबोधत त्रेतायुगस्वभावानां संध्या पादेन वर्त्तते संध्यापादः स्वभावस्तु सोंऽशपदेन तिष्ठति
1,30,1,iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde saṃkhyāvartto nāmaikonatriśattamo 'dhyāyaḥ śāṃśāpāyaniruvāca kathaṃ tretāyugamukhe yajñasya syātpravarttanam pūrvaṃ svāyaṃbhuve sarge yathāvattacca brūhi me,इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे संख्यावर्त्तो नामैकोनत्रिशत्तमो ऽध्यायः शांशापायनिरुवाच कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्त्तनम् पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तच्च ब्रूहि मे
1,30,2,antarhitāyāṃ saṃdhyāyāṃ sārddhaṃ kṛtayugena vai kālākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prāpte tretāyuge tadā,अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन वै कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा
1,30,3,auṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ gṛhāśramapare punaḥ,औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहाश्रमपरे पुनः
1,30,4,varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtavantaśca saṃkhyayā saṃbhārāṃstāṃstu maṃbhṛtya kathaṃ yajñaḥ pravarttitaḥ,वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च संख्यया संभारांस्तांस्तु मंभृत्य कथं यज्ञः प्रवर्त्तितः
1,30,5,etacchutvābravītsūtaḥ śrūyatāṃ śāṃśapāyane yathā tretāyugamukhe yajñasya syātpravartanam,एतच्छुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायने यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्तनम्
1,30,6,pūrvaṃ svāyaṃbhuve sarge tadvakṣyāmyānupūrvyataḥ antarhitāyāṃ saṃdhyāyāṃ sārddhaṃ kṛtayugena tu,पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्यतः अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु
1,30,7,kālākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prapte tretāyuge tadā auṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane,कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्रप्ते त्रेतायुगे तदा औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने
1,30,8,pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ gṛhaśramapareṣu ca varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtvā mantrāṃstu saṃhatān,प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहश्रमपरेषु च वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्
1,30,9,mantrāṃstānyojayitvātha ihāmutra ca karmasu tadā viśvabhugindraśca yajñaṃ prāvarttayatprabhuḥ,मन्त्रांस्तान्योजयित्वाथ इहामुत्र च कर्मसु तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः
1,30,10,daivataiḥ sahitaiḥ sarvaiḥ sarvasaṃbhārasaṃbhṛtaiḥ tasyāśvamedhe vitate samājagmurmaharṣayaḥ,दैवतैः सहितैः सर्वैः सर्वसंभारसंभृतैः तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः
1,30,11,yajantaṃ paśubhirme dhyairūcuḥ sarve samāgatāḥ karmavyagreṣu ṛtvikṣu saṃtate yajñakarmaṇi,यजन्तं पशुभिर्मे ध्यैरूचुः सर्वे समागताः कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि
1,30,12,saṃpragītheṣu sarveṣu sāmageṣvatha susvagm parikrānteṣu laghuṣu hyadhvaryuvṛṣabheṣu ca,संप्रगीथेषु सर्वेषु सामगेष्वथ सुस्वग्म् परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च
1,30,13,ālabdheṣu ca medhyeṣu tathā paśugaṇeṣu ca haviṣyagnau hūyamāne brāhmaṇaiścāgnihotribhiḥ,आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु च हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः
1,30,14,āhūteṣu ca sarveṣu yajñabhākṣu kramāttadā ya indriyātmakā devāstadā te yajñabhāginaḥ,आहूतेषु च सर्वेषु यज्ञभाक्षु क्रमात्तदा य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः
1,30,15,tadyacante tadā devānkalpādiṣu bhavanti ye adhvaryavaḥ praiṣakāle vyatthitā vai maharṣayaḥ,तद्यचन्ते तदा देवान्कल्पादिषु भवन्ति ये अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः
1,30,16,maharṣayastu tāndṛṣṭvā dīnānpaśugaṇāṃstadā prapacchuridraṃ saṃbhūya ko 'yaṃ yajña vidhistava,महर्षयस्तु तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव
1,30,17,adharmo balavāneṣa hiṃsādharmepsayā tataḥ tataḥ paśuvadhaścaiṣa tava yajñe surottama,अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया ततः ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम
1,30,18,adharmo dharmaghātāya prārabdhaḥ paśuhisayā nāyaṃ dharmo hyadharmo 'yaṃ na hiṃsā dharma ucyate,अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुहिसया नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते
1,30,19,āgamena bhavānyajñaṃ karotu yadihecchati vidhidṛṣṭena yajñena dharmeṇāvyapasetunā,आगमेन भवान्यज्ञं करोतु यदिहेच्छति विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना
1,30,20,yajñabīcaiḥ sureśraṣṭha yeṣu hiṃsā na vidyate trivarṣaṃ paramaṃ kālamuṣitairaprarohibhiḥ,यज्ञबीचैः सुरेश्रष्ठ येषु हिंसा न विद्यते त्रिवर्षं परमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः
1,30,21,eṣa dharmo mahāprājña virañcivihitaḥ purā evaṃ viśvabhugindrastu ṛṣibhistattvadarśibhiḥ,एष धर्मो महाप्राज्ञ विरञ्चिविहितः पुरा एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
1,30,22,tadā vivādaḥ sumahānindrasyāsīnmaharṣibhiḥ jaṅgamasthāvaraiḥ kairhi yaṣṭavyamiti cocyate,तदा विवादः सुमहानिन्द्रस्यासीन्महर्षिभिः जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते
1,30,23,te tu khinnā vivādena tattvamuttvā maharṣayaḥ sandhāya vākyamindreṇa papracchuḥ khecaraṃ vasum,ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वमुत्त्वा महर्षयः सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्
1,30,24,sahāprājña kathaṃ dṛṣṭastvayā yajñavidhirnṛpa auttānapāde prabrūhi saṃśayaṃ no nuda prabho,सहाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो
1,30,25,śrutvā vākyaṃ vasusteṣāma vicārya balābalam vedaśāstramanusmṛtya yajñatattvamuvāca ha,श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम विचार्य बलाबलम् वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह
1,30,26,yathopanīrtairyaṣṭavyamiti hovāca pārthivaḥ yaṣṭavyaṃ paśubhirme dhyairatha bījaiḥ phalairapi,यथोपनीर्तैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः यष्टव्यं पशुभिर्मे ध्यैरथ बीजैः फलैरपि
1,30,27,hiṃsāsvabhāvo yajñasya iti me darśanāgamau yatheha devatā mantrā hiṃsāliṅgā maharṣibhiḥ,हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमौ यथेह देवता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः
1,30,28,dīrgheṇa tapasā yuktairdarśanaistārakādibhiḥ tatprāmāṇyānmayā coktaṃ tasmātsa prāptumarhatha,दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मात्स प्राप्तुमर्हथ
1,30,29,yadi pramāṇaṃ tānyeva mantravākyāni vai dvijāḥ tathā pravatatāṃ yajño hyanyathā vo 'nṛtaṃ vacaḥ,यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः तथा प्रवततां यज्ञो ह्यन्यथा वो ऽनृतं वचः
1,30,30,evaṃ kṛtottarāste vai yuktātmānastapodhanāḥ avaśyabhāvitaṃ dṛṣṭvā tamatho vāgyatābhavan,एवं कृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः अवश्यभावितं दृष्ट्वा तमथो वाग्यताभवन्
1,30,31,ityuktamātre nṛpatiḥ praviveśa rasātalam ūrdhvacārī vasurbhūtvā rasātalacaro 'bhavat,इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम् ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्
1,30,32,vasudhā talavāsī tu tena vākyena so 'bhavat dharmāṇāṃ saṃśayacchettā rājā vasuradhogataḥ,वसुधा तलवासी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः
1,30,33,tasmānna vācyamekena bahujñenāpi saṃśaye bahudvārasya dharmasya sūkṣmā dūratarā gatiḥ,तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशये बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः
1,30,34,tasmānna niścayādvaktuṃ dharmaḥ śakyastu kenacit devānṛṣīnupādāya svāyaṃbhuvamṛte manum,तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित् देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम्
1,30,35,tasmādahiṃsā dharmasya dvāramuktaṃ maharṣibhiḥ ṛṣikoṭisahasrāṇi svatapobhirdivaṃ yayuḥ,तस्मादहिंसा धर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः
1,30,36,tasmānna dānaṃ yajñaṃ vā praśaṃsaṃti maharṣayaḥ uñchamūlaphalaṃ śākamudapātraṃ tapodhanāḥ,तस्मान्न दानं यज्ञं वा प्रशंसंति महर्षयः उञ्छमूलफलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः
1,30,37,etaddatvā vibhavataḥ svarge loke pratiṣṭhitāḥ adrohaścāpya lobhaśca tapo bhutadayā damaḥ,एतद्दत्वा विभवतः स्वर्गे लोके प्रतिष्ठिताः अद्रोहश्चाप्य लोभश्च तपो भुतदया दमः
1,30,38,brahmacaryaṃ tathā satyamanukrośaḥ kṣamā dhṛtiḥ sanātanasya dharmasya mūlametaddurāsadam,ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम्
1,30,39,śrūyante hi tapaḥsiddhā brahmakṣatrādayo 'naghāḥ priyavratottānapādau dhruvo medhātithirvasuḥ,श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो ऽनघाः प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः
1,30,40,sudhāmā virajāścaiva śaṅkhaḥ pāṇḍyaja eva ca prājīnabarhiḥ parjanyo havirdhānādayo nṛpaḥ,सुधामा विरजाश्चैव शङ्खः पाण्ड्यज एव च प्राजीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपः
1,30,41,ete cānye ca bahavaḥ svaistapobhirdivaṃ gatāḥ rājarṣayo mahāsattvā yeṣāṃ kīrttiḥ pratiṣṭhitā,एते चान्ये च बहवः स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता
1,30,42,tasmādviśiṣyate yajñāttapaḥ sarvaistu kāraṇaḥ brahmaṇā tapasā sṛṣṭaṃ jagadviśvamidaṃ purā,तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वैस्तु कारणः ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा
1,30,43,tasmānnānveti tadyajñastapomūlamidaṃ smṛtam dravyamantrātmako yajñastapastvanaśanātmakam,तस्मान्नान्वेति तद्यज्ञस्तपोमूलमिदं स्मृतम् द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपस्त्वनशनात्मकम्
1,30,44,yajñena devānāpnoti vairājaṃ tapasā punaḥ brāhmaṃ tu karma saṃnyāsādvairāgyātprakṛterjayam,यज्ञेन देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः ब्राह्मं तु कर्म संन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्जयम्
1,30,45,jñānātprāpnoti kaivalyaṃ pañcaitāgatayaḥ smṛtāḥ evaṃ vivādaḥ sumahānya jñasyāsītpravarttane,ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैतागतयः स्मृताः एवं विवादः सुमहान्य ज्ञस्यासीत्प्रवर्त्तने
1,30,46,devatānāmṛṣīṇāṃ ca pūrva svāyaṃbhuve 'ntare tatastamṛṣayo dṛṣṭvā hataṃ dharmabalena tu,देवतानामृषीणां च पूर्व स्वायंभुवे ऽन्तरे ततस्तमृषयो दृष्ट्वा हतं धर्मबलेन तु
1,30,47,vasorvākyamanā dṛtya jagamuḥ sarve yathāgatam gateṣu munisaṃgheṣu devā yajñaṃ samāpnuvan,वसोर्वाक्यमना दृत्य जगमुः सर्वे यथागतम् गतेषु मुनिसंघेषु देवा यज्ञं समाप्नुवन्
1,30,48,yajñapravarttanaṃ hyevamāsītsvāyaṃbhuve 'ntare tataḥ prabhṛti yajño 'yaṃ yugaiḥ saha vivarttitaḥ,यज्ञप्रवर्त्तनं ह्येवमासीत्स्वायंभुवे ऽन्तरे ततः प्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सह विवर्त्तितः
1,31,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde yajñapravarttanaṃ nāma triśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi dvāparasya vidhiṃ punaḥ tatra tretāyuge kṣīṇe dvāparaṃ pratipadyate,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे यज्ञप्रवर्त्तनं नाम त्रिशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्द्धं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते
1,31,2,dvāparādau prajānāṃ tu siddhistretāyuge tu yā parivṛtte yuge tasmiṃstatastābhiḥ praṇaśyati,द्वापरादौ प्रजानां तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततस्ताभिः प्रणश्यति
1,31,3,tataḥ pravarttate tāsāṃ prajānāṃ dvāpare punaḥ saṃbhedaścaiva varṇānāṃ kāryāṇāṃ ca viparyayaḥ,ततः प्रवर्त्तते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः संभेदश्चैव वर्णानां कार्याणां च विपर्ययः
1,31,4,yajñāvadhāraṇaṃ daṇḍo mado daṃbhaḥ kṣamā balam eṣā rajastamoyuktā pravṛttirdvāpare smṛtā,यज्ञावधारणं दण्डो मदो दंभः क्षमा बलम् एषा रजस्तमोयुक्ता प्रवृत्तिर्द्वापरे स्मृता
1,31,5,ādye kṛte yo dharmo 'sti sa tretāyāṃ pravarttate dvāpare vyākulībhūtvā praṇaśyati kalau yuge,आद्ये कृते यो धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्त्तते द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे
1,31,6,varṇānāṃ viparidhvaṃsaḥ saṃkīyata tathāśramāḥ dvaividhyaṃ pratipadyeteyuge tasmiñchruti smṛtī,वर्णानां विपरिध्वंसः संकीयत तथाश्रमाः द्वैविध्यं प्रतिपद्येतेयुगे तस्मिञ्छ्रुति स्मृती
1,31,7,dvaidhāttathā śrutismṛtyorniścayo nādhigamyate aniścayādhigamanāddharmatattvaṃ na vidyate,द्वैधात्तथा श्रुतिस्मृत्योर्निश्चयो नाधिगम्यते अनिश्चयाधिगमनाद्धर्मतत्त्वं न विद्यते
1,31,8,dharmāsattvena mitrāṇāṃ matibhedo bhavennṛṇām parasparavibhinnaistaidṛṣṭīnāṃ vibhrameṇa ca,धर्मासत्त्वेन मित्राणां मतिभेदो भवेन्नृणाम् परस्परविभिन्नैस्तैदृष्टीनां विभ्रमेण च
1,31,9,ayaṃ dharmo hyayaṃ neti niścayo nādhigamyate kāraṇānāṃ ca vaikalpyātkāryāṇāṃ cāpyaniścayāt,अयं धर्मो ह्ययं नेति निश्चयो नाधिगम्यते कारणानां च वैकल्प्यात्कार्याणां चाप्यनिश्चयात्
1,31,10,matibhedena teṣāṃ vai dṛṣṭīnāṃ vibhramo bhavet tato dṛṣṭivibhannaistu kṛtaṃ śāstrākulaṃ tvidam,मतिभेदेन तेषां वै दृष्टीनां विभ्रमो भवेत् ततो दृष्टिविभन्नैस्तु कृतं शास्त्राकुलं त्विदम्
1,31,11,eko vedaścatuṣpāddhi tretāsviha vidhīyate saṃkṣayādāyupaścaiva vyasyate dvāpareṣu ca,एको वेदश्चतुष्पाद्धि त्रेतास्विह विधीयते संक्षयादायुपश्चैव व्यस्यते द्वापरेषु च
1,31,12,ṛṣimantrātpunarbhedādbhidyate dṛṣṭivibhramaiḥ mantrabrāhmaṇavinyāsaiḥ svaravarṇaviparyayaiḥ,ऋषिमन्त्रात्पुनर्भेदाद्भिद्यते दृष्टिविभ्रमैः मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः
1,31,13,saṃhitā ṛgyajuḥsāmnāṃ saṃpaṭhyante maharṣibhiḥ sāmānyā vaikṛtāścaiva dṛṣṭibhinne kvacitkvacit,संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संपठ्यन्ते महर्षिभिः सामान्या वैकृताश्चैव दृष्टिभिन्ने क्वचित्क्वचित्
1,31,14,brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi mantrapravacanāni ca anye 'pi prasthitāstānvai kecittānpratyavasthitāḥ,ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च अन्ये ऽपि प्रस्थितास्तान्वै केचित्तान्प्रत्यवस्थिताः
1,31,15,dvāpareṣu pravarttante nivarttante kalau yuge ekamādhvaryavaṃ tvāsītpunardvaidhamajāyata,द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते निवर्त्तन्ते कलौ युगे एकमाध्वर्यवं त्वासीत्पुनर्द्वैधमजायत
1,31,16,sāmānyaviparītārthaiḥ kṛtaśāstrākulaṃ tvidam ādhvaryavasya prasthānairbahudhā vyākulīkṛtaiḥ,सामान्यविपरीतार्थैः कृतशास्त्राकुलं त्विदम् आध्वर्यवस्य प्रस्थानैर्बहुधा व्याकुलीकृतैः
1,31,17,tathaivātharvaṛksāmnāṃ vikalpaiścāpi saṃjñayā vyākuledvāpare nityaṃ kriyate bhinna darśanaiḥ,तथैवाथर्वऋक्साम्नां विकल्पैश्चापि संज्ञया व्याकुलेद्वापरे नित्यं क्रियते भिन्न दर्शनैः
1,31,18,teṣāṃ bhedāḥ pratībhedā vikalpāścāpi saṃkhyāyā dvāpare saṃpravarttate vinaśyanti tataḥ kalau,तेषां भेदाः प्रतीभेदा विकल्पाश्चापि संख्याया द्वापरे संप्रवर्त्तते विनश्यन्ति ततः कलौ
1,31,19,teṣāṃ viparyayotpannā bhavanti dvāpare punaḥ avṛṣṭirmaraṇaṃ caiva tathaiva vyādhyupadravāḥ,तेषां विपर्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः
1,31,20,vāṅmanaḥ karmarjeduḥkhairnirvedo jāyate punaḥ nirvedājjāyate teṣāṃ duḥkhamokṣavicāraṇā,वाङ्मनः कर्मर्जेदुःखैर्निर्वेदो जायते पुनः निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा
1,31,21,vicāraṇācca vairāgyaṃ vairāgyāddoṣadarśanam doṣadarśanatascaiva dvāpare 'jñānasaṃbhavaḥ,विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् दोषदर्शनतस्चैव द्वापरे ऽज्ञानसंभवः
1,31,22,teṣāma jñānināṃ pūrvamādye svāyaṃbhuve 'ntare utpadyante hi śāstrāṇāṃ dvāpare paripanthinaḥ,तेषाम ज्ञानिनां पूर्वमाद्ये स्वायंभुवे ऽन्तरे उत्पद्यन्ते हि शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः
1,31,23,āyurvedavikalpaśca hyagānāṃ jyotiṣasya ca arthaśāstravikalpāśca hetuśāstravikalpanam,आयुर्वेदविकल्पश्च ह्यगानां ज्योतिषस्य च अर्थशास्त्रविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम्
1,31,24,prakriyākalpasūtrāṇāṃ bhāṣyavidyāvikalpanam smṛtiśāstraprabhedaśca prasthānāni pṛthakpṛthak,प्रक्रियाकल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम् स्मृतिशास्त्रप्रभेदश्च प्रस्थानानि पृथक्पृथक्
1,31,25,dvāpareṣvabhivarttante matibhedāśrayānnṛṇām manasā karmaṇā vācā kṛcchrādvārtā prasiddhyati,द्वापरेष्वभिवर्त्तन्ते मतिभेदाश्रयान्नृणाम् मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिद्ध्यति
1,31,26,dvāpare sarvabhūtānāṃ kāyakleśapuraskṛtā lobho vṛttirvaṇikpūrvā tattvānāmaviniścayaḥ,द्वापरे सर्वभूतानां कायक्लेशपुरस्कृता लोभो वृत्तिर्वणिक्पूर्वा तत्त्वानामविनिश्चयः
1,31,27,vedaśāstrapraṇayanaṃ dharmāṇāṃ saṃkarastathā varṇāśramaparidhvaṃsaḥ kāmakrodhau tathaiva ca,वेदशास्त्रप्रणयनं धर्माणां संकरस्तथा वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामक्रोधौ तथैव च
1,31,28,dvāpareṣu pravarttante rāgo lobho vadhastathā vedaṃ vyāsaścaturddhā tu vyasyate dvāparādiṣu,द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते रागो लोभो वधस्तथा वेदं व्यासश्चतुर्द्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु
1,31,29,niḥśeṣe dvāpare tasmiṃstasya saṃdhyā tu yādṛśī pratiṣṭhate guṇairhīno dharmo 'sau dvāparasya tu,निःशेषे द्वापरे तस्मिंस्तस्य संध्या तु यादृशी प्रतिष्ठते गुणैर्हीनो धर्मो ऽसौ द्वापरस्य तु
1,31,30,tathaiva saṃdhyā pādena hyaṅgaḥ saṃdhyā itīṣyate dvāparasyāvaśeṣeṇa tiṣyasya tu nibodhata,तथैव संध्या पादेन ह्यङ्गः संध्या इतीष्यते द्वापरस्यावशेषेण तिष्यस्य तु निबोधत
1,31,31,dvāparasyāśaseṣaṇa pratipattiḥ kalerapi hiṃsāsūyānṛtaṃ māyā vadhaścaiva tapasvinām,द्वापरस्याशसेषण प्रतिपत्तिः कलेरपि हिंसासूयानृतं माया वधश्चैव तपस्विनाम्
1,31,32,ete svabhāvāstiṣyasya sādhayanti ca vai prajāḥ eṣa dharmaḥ kṛtaḥ kṛtsno dharmaśca parihīyate,एते स्वभावास्तिष्यस्य साधयन्ति च वै प्रजाः एष धर्मः कृतः कृत्स्नो धर्मश्च परिहीयते
1,31,33,manasā karmaṇā stutyā vārtā sidhyati vā na vā kalau pramārakī rogaḥ satataṃ kṣudbhayāni ca,मनसा कर्मणा स्तुत्या वार्ता सिध्यति वा न वा कलौ प्रमारकी रोगः सततं क्षुद्भयानि च
1,31,34,anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ deśānāṃ ca viparyayaḥ na pramāṇaṃ smṛterasti tiṣye lokeṣu vai yuge,अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः न प्रमाणं स्मृतेरस्ति तिष्ये लोकेषु वै युगे
1,31,35,garbhastho mriyate kaścidyauva nasthastathāparaḥ sthavirāḥ ke 'pi kaumāre mriyante vai kalau prajāḥ,गर्भस्थो म्रियते कश्चिद्यौव नस्थस्तथापरः स्थविराः के ऽपि कौमारे म्रियन्ते वै कलौ प्रजाः
1,31,36,duriṣṭairduradhītaiśca duṣkṛtaiśca durāgamaiḥ viprāṇāṃ karmadoṣaistaiḥ prajānāṃ jāyate bhayam,दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुष्कृतैश्च दुरागमैः विप्राणां कर्मदोषैस्तैः प्रजानां जायते भयम्
1,31,37,hiṃsā māyā tatherṣyā ca krodho 'sūyā kṣamā nṛṣu tiṣye bhavanti jantūnāṃ rāgo lobhaśca sarvaśaḥ,हिंसा माया तथेर्ष्या च क्रोधो ऽसूया क्षमा नृषु तिष्ये भवन्ति जन्तूनां रागो लोभश्च सर्वशः
1,31,38,saṃkṣobho jāyate 'tyathai karimāsādya vai yugam pūrṇe varṣasahasre vai paramāyustadā nṛṇām,संक्षोभो जायते ऽत्यथै करिमासाद्य वै युगम् पूर्णे वर्षसहस्रे वै परमायुस्तदा नृणाम्
1,31,39,nādhīyate tadā vedānna yajaṃ te dvijātayaḥ utsīdanti narāścaiva kṣatriyāśca viśaḥ kramāt,नाधीयते तदा वेदान्न यजं ते द्विजातयः उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश्च विशः क्रमात्
1,31,40,śūdrāṇāmantyayonestu saṃbandhā brāhmaṇaiḥ saha bhavantīha kalau tasmiñchayanāsanabhojanaiḥ,शूद्राणामन्त्ययोनेस्तु संबन्धा ब्राह्मणैः सह भवन्तीह कलौ तस्मिञ्छयनासनभोजनैः
1,31,41,rājānaḥ śūdrabhūyiṣṭhāḥ pākhaṇḍānāṃ pravarttakāḥ guṇahīnāḥ prajāścaiva tadā vai saṃpravarttate,राजानः शूद्रभूयिष्ठाः पाखण्डानां प्रवर्त्तकाः गुणहीनाः प्रजाश्चैव तदा वै संप्रवर्त्तते
1,31,42,āyurmedhā balaṃ rūpaṃ kulaṃ caiva praṇaśyati śūdrāśca brāhmaṇācārāḥ śūdrācārāśca brāhmaṇāḥ,आयुर्मेधा बलं रूपं कुलं चैव प्रणश्यति शूद्राश्च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश्च ब्राह्मणाः
1,31,43,rājavṛttāḥ sthitāścorā ścorācārāśca pārthivāḥ bhṛtyā ete hyasubhṛto yugānte samavasthite,राजवृत्ताः स्थिताश्चोरा श्चोराचाराश्च पार्थिवाः भृत्या एते ह्यसुभृतो युगान्ते समवस्थिते
1,31,44,aśīlinyo 'nṛtāścaiva striyo madyāmiṣapriyāḥ māyāvinyo bhaviṣyanti yugānte munisattama,अशीलिन्यो ऽनृताश्चैव स्त्रियो मद्यामिषप्रियाः मायाविन्यो भविष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तम
1,31,45,ekapatnyo na śiṣyanti yugānte munisattama śvāpadaprabalatvaṃ ca gavāṃ caiva hyupakṣayaḥ,एकपत्न्यो न शिष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तम श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव ह्युपक्षयः
1,31,46,sādhūnāṃ vinivṛttiṃ ca vidyāstasminyugakṣaye tadā dharmo mahodarke durlabho dānamūlavān,साधूनां विनिवृत्तिं च विद्यास्तस्मिन्युगक्षये तदा धर्मो महोदर्के दुर्लभो दानमूलवान्
1,31,47,cāturāśramaśaithilyo dharmaḥ pravicariṣyati tadā hyalpaphalā bhūmiḥ kvaciccāpi mahāphalā,चातुराश्रमशैथिल्यो धर्मः प्रविचरिष्यति तदा ह्यल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला
1,31,48,na rakṣitāro boktāro balibhāgasya pārthivāḥ yugānte ca bhaviṣyanti svarakṣaṇaparāyaṇāḥ,न रक्षितारो बोक्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः युगान्ते च भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः
1,31,49,arakṣitāro rājāno viprāḥ śūdropajīvinaḥ śūdrābhivādinaḥ sarve yugānte dvijasattamāḥ,अरक्षितारो राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः शूद्राभिवादिनः सर्वे युगान्ते द्विजसत्तमाः
1,31,50,adṛśūlā janapadāḥ śivaśūlā dvijāstathā pramadāḥ keśaśūlāśca yugānte samupasthite,अदृशूला जनपदाः शिवशूला द्विजास्तथा प्रमदाः केशशूलाश्च युगान्ते समुपस्थिते
1,31,51,tapoyajñaphalānāṃ ca vikretāro dvijottamāḥ yatayaśca bhaviṣyanti bahavo 'sminkalau yuge,तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः यतयश्च भविष्यन्ति बहवो ऽस्मिन्कलौ युगे
1,31,52,citravarṣī yadā devastadā prāhuryugakṣayam sarve vāṇijakāścā pi bhaviṣyantyadhame yuge,चित्रवर्षी यदा देवस्तदा प्राहुर्युगक्षयम् सर्वे वाणिजकाश्चा पि भविष्यन्त्यधमे युगे
1,31,53,bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiśca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ kuśīlacaryāpākhaṇḍairvyādharūpaiḥ samāvṛtam,भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः कुशीलचर्यापाखण्डैर्व्याधरूपैः समावृतम्
1,31,54,puruṣālpaṃ bahustrīkaṃ yugānte samupasthite bāhuyācanako loko bhaviṣyati parasparam,पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगान्ते समुपस्थिते बाहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम्
1,31,55,avyākartā krūravākyā nārjavo nānasūyakaḥ na kṛte pratikarttā ca yuge kṣīṇe bhaviṣyati,अव्याकर्ता क्रूरवाक्या नार्जवो नानसूयकः न कृते प्रतिकर्त्ता च युगे क्षीणे भविष्यति
1,31,56,aśaṅkā caiva patite yugānte tasya lakṣaṇam tataḥ śūnya vasumatī bhaviṣyati vasundharā,अशङ्का चैव पतिते युगान्ते तस्य लक्षणम् ततः शून्य वसुमती भविष्यति वसुन्धरा
1,31,57,goptāraścāpyagoptāraḥ prabhaviṣyanti śāsakāḥ harttāraḥ pararatnānāṃ paradāravimarśakāḥ,गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः प्रभविष्यन्ति शासकाः हर्त्तारः पररत्नानां परदारविमर्शकाः
1,31,58,kāmātmāno durātmāno hyadhamāḥ sāhasapriyāḥ pranaṣṭaceṣṭanā dhūrttā muktakeśāsttvaśūlinaḥ,कामात्मानो दुरात्मानो ह्यधमाः साहसप्रियाः प्रनष्टचेष्टना धूर्त्ता मुक्तकेशास्त्त्वशूलिनः
1,31,59,ūnaṣoḍaśavarṣāśca prajā yante yugakṣaye śukladantā jitākṣāśca muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ,ऊनषोडशवर्षाश्च प्रजा यन्ते युगक्षये शुक्लदन्ता जिताक्षाश्च मुण्डाः काषायवाससः
1,31,60,śūdrā dharmaṃ cariṣyati yugānte samupasthite sasyacorā bhaviṣyanti tathā cailāpahāriṇaḥ,शूद्रा धर्मं चरिष्यति युगान्ते समुपस्थिते सस्यचोरा भविष्यन्ति तथा चैलापहारिणः
1,31,61,corāccorāśca harttāro harturharttā tathāparaḥ jñānakarmamyuparate loke niṣkriyatāṃ gate,चोराच्चोराश्च हर्त्तारो हर्तुर्हर्त्ता तथापरः ज्ञानकर्मम्युपरते लोके निष्क्रियतां गते
1,31,62,kīṭamūṣakasarpāśca dharṣayiṣyanti mānavān abhīkṣṇaṃ kṣemamārogyaṃ sāmarthyaṃ durlabhaṃ tathā,कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान् अभीक्ष्णं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तथा
1,31,63,kauśikānprativatsyanti deśāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ duḥkhenābhiplutānāṃ ca paramāyuḥ śataṃ tadā,कौशिकान्प्रतिवत्स्यन्ति देशाः क्षुद्भयपीडिताः दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा
1,31,64,dṛśyante ca na dṛśyante vedā kaliyuge 'khilāḥ tatsīdante tathā yajñāḥ kevalādharmapīḍitāḥ,दृश्यन्ते च न दृश्यन्ते वेदा कलियुगे ऽखिलाः तत्सीदन्ते तथा यज्ञाः केवलाधर्मपीडिताः
1,31,65,kāṣāyiṇo 'tha nirgranthā tathā kāpālikāśca ha vedavikrayimaścanye tīrthavikrayiṇo 'pare,काषायिणो ऽथ निर्ग्रन्था तथा कापालिकाश्च ह वेदविक्रयिमश्चन्ये तीर्थविक्रयिणो ऽपरे
1,31,66,varṇāśramāṇāṃ ye cānye pākhaṇḍāḥ paripanthinaḥ utpadyante tadā te vai saṃprāpte tu kalau yuge,वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाखण्डाः परिपन्थिनः उत्पद्यन्ते तदा ते वै संप्राप्ते तु कलौ युगे
1,31,67,adhīyate tadā vedāñchūdrā dharmārtha kovidāḥ yajante cāśvamedhena rājānaḥ śūdrayonayaḥ,अधीयते तदा वेदाञ्छूद्रा धर्मार्थ कोविदाः यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः
1,31,68,strībālagovadhaṃ kṛtvā hatvānye ca parasparam apahatya tathānyonyaṃ sādhayanti tadā prajāḥ,स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वान्ये च परस्परम् अपहत्य तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः
1,31,69,duḥkhapravacanālpāyurdehālpāyuśca rogataḥ adharmābhiniveśitvāttamovṛttaṃ kalau smṛtam,दुःखप्रवचनाल्पायुर्देहाल्पायुश्च रोगतः अधर्माभिनिवेशित्वात्तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्
1,31,70,prajāsu bhrūṇahatyā ca tadā vairātpravarttate tasmādāyurbalaṃ rūpaṃ kaliṃ prāpya prahīyate,प्रजासु भ्रूणहत्या च तदा वैरात्प्रवर्त्तते तस्मादायुर्बलं रूपं कलिं प्राप्य प्रहीयते
1,31,71,tadā cālpena kālena siddhiṃ gacchanti mānavāḥ dhanyā dharmaṃ cariṣyanti yugānte dvijasattamāḥ,तदा चाल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छन्ति मानवाः धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते द्विजसत्तमाः
1,31,72,śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ ye carantyanasūyakāḥ tretāyāmābdiko dharmo dvāpare māsikaḥ smṛtaḥ,श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः त्रेतायामाब्दिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः
1,31,73,yathāśakti caranprājñastadahnā prāpnuyātkalau eṣā kaliyugāvasthā saṃdhyāṃśaṃ tu nibodhata,यथाशक्ति चरन्प्राज्ञस्तदह्ना प्राप्नुयात्कलौ एषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोधत
1,31,74,yugeyuge tu hīyante tritripādāstu siddhayaḥ yugasvabhāvātsaṃdhyāsu tiṣṭhantīha tu yādṛśaḥ,युगेयुगे तु हीयन्ते त्रित्रिपादास्तु सिद्धयः युगस्वभावात्संध्यासु तिष्ठन्तीह तु यादृशः
1,31,75,saṃdhyāsvabhāvāḥ svāṃśeṣu pādaśeṣāḥ pratiṣṭhitāḥ evaṃ saṃdhyāṃśake kāle saṃprāpte tu yugāntike,संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशेषाः प्रतिष्ठिताः एवं संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगान्तिके
1,31,76,teṣāṃ śāstā hyasādhūnāṃ bhṛgūṇāṃ nidhanotthitaḥ gotreṇa vai candra maso nāmnā pramatirucyate,तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भृगूणां निधनोत्थितः गोत्रेण वै चन्द्र मसो नाम्ना प्रमतिरुच्यते
1,31,77,mādhavasya tu soṃ'śena pūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare samāḥ saviṃśatiḥ pūrṇāḥ paryaṭanvai vasuṃdharām,माधवस्य तु सोंऽशेन पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे समाः सविंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम्
1,31,78,anukarṣansa vai senāṃ savājirathakuñjarām pragṛhītāyudhairvipraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ,अनुकर्षन्स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम् प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः
1,31,79,sa tadā taiḥ parivṛto mlecchānhanti smasarvaśaḥ saha vā sarvaśaścaiva rājñastāñchūdrayonijān,स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान्हन्ति स्मसर्वशः सह वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्छूद्रयोनिजान्
1,31,80,pāravaṇḍāstu tataḥ sarvān niḥ śeṣaṃ kṛtavānvibhuḥ nātyartha dhārmikā ye ca tānsarvānhanti sarvaśaḥ,पारवण्डास्तु ततः सर्वान् निः शेषं कृतवान्विभुः नात्यर्थ धार्मिका ये च तान्सर्वान्हन्ति सर्वशः
1,31,81,varṇavyatyāsajātāśca ye ca tānanujīvinaḥ udīcyānmadhyadeśyāṃśca pavatīyāṃstathaiva ca,वर्णव्यत्यासजाताश्च ये च ताननुजीविनः उदीच्यान्मध्यदेश्यांश्च पवतीयांस्तथैव च
1,31,82,prācyānpratīcyāṃśca tathā vindhyapṛṣṭhacarānapi tathaiva dākṣiṇātyāṃśca draviḍānsiṃhalaiḥ saha,प्राच्यान्प्रतीच्यांश्च तथा विन्ध्यपृष्ठचरानपि तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह
1,31,83,gāndhārānpāradāṃścaiva pahlavānyava nāñśakān tuṣārānbarbarāṃścīnāñchūlikāndaradān khaśān,गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्यव नाञ्शकान् तुषारान्बर्बरांश्चीनाञ्छूलिकान्दरदान् खशान्
1,31,84,laṃpākārānsakatakānkirātānāṃ ca jātayaḥ pravṛttacakro balavānmlecchānāmantakṛtprabhuḥ,लंपाकारान्सकतकान्किरातानां च जातयः प्रवृत्तचक्रो बलवान्म्लेच्छानामन्तकृत्प्रभुः
1,31,85,adṛṣṭaḥ sarvabhūtānāṃ cacārātha vasundharām mādhavasya tu soṃ'śena devasyeha vijajñivān,अदृष्टः सर्वभूतानां चचाराथ वसुन्धराम् माधवस्य तु सोंऽशेन देवस्येह विजज्ञिवान्
1,31,86,pūrvajanmani vikhyātaḥ pramatirnnāma vīryavān gotrato vai candramasaḥ pūrve kaliyuge prabhuḥ,पूर्वजन्मनि विख्यातः प्रमतिर्न्नाम वीर्यवान् गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्वे कलियुगे प्रभुः
1,31,87,dvātriṃśe 'bhyudite varṣe prakrānto viṃśatīḥ samāḥ vinighnansarvabhūtāni mānavāneva sarvaśaḥ,द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतीः समाः विनिघ्नन्सर्वभूतानि मानवानेव सर्वशः
1,31,88,kṛtvā bījāvaśeṣaṃ tu pṛthvyāṃ kūreṇa karmaṇā paraspara nimittena kopenākasmikena tu,कृत्वा बीजावशेषं तु पृथ्व्यां कूरेण कर्मणा परस्पर निमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु
1,31,89,susādhayitvā vṛṣalānprāyaśastānadharmikān gaṅgāyamunayormadhye niṣṭhāṃ prāptaḥ sahānugaḥ,सुसाधयित्वा वृषलान्प्रायशस्तानधर्मिकान् गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्तः सहानुगः
1,31,90,tato vyatīte kalpe tu sāmānye sahasainikaḥ utsādya pārthivānsarvānmalecchāṃścaiva sahasraśaḥ,ततो व्यतीते कल्पे तु सामान्ये सहसैनिकः उत्साद्य पार्थिवान्सर्वान्मलेच्छांश्चैव सहस्रशः
1,31,91,tatra saṃdhyāṃśake kāle saṃprāpte tu yugāntake sthitāsvalpāvaśiṣṭāsu prajāsviha kvacitkvacit,तत्र संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगान्तके स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित्
1,31,92,apagrahāstatastā vai lobhāviṣṭāstu vṛndaśaḥ upahisaṃti cānyonyaṃ pothayantaḥ parasparam,अपग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु वृन्दशः उपहिसंति चान्योन्यं पोथयन्तः परस्परम्
1,31,93,arājake yugavaśātsaṃkṣaye samupasthite prajāstā vai tataḥ sarvāḥ parasparabhayārdditāḥ,अराजके युगवशात्संक्षये समुपस्थिते प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्द्दिताः
1,31,94,vyākulāśca paribhrāntāstyaktvā dārāngṛhāṇi ca svānpraṇānanapekṣanto niṣkāraṇasuduḥkhitāḥ,व्याकुलाश्च परिभ्रान्तास्त्यक्त्वा दारान्गृहाणि च स्वान्प्रणाननपेक्षन्तो निष्कारणसुदुःखिताः
1,31,95,naṣṭe śraute smṛtau dharme parasparahatāstadā nirmaryādā nirākrandā niḥsnehā nirapatrapāḥ,नष्टे श्रौते स्मृतौ धर्मे परस्परहतास्तदा निर्मर्यादा निराक्रन्दा निःस्नेहा निरपत्रपाः
1,31,96,naṣṭe dharme pratihatā hrasvakāḥ pañcaviṃśatim hitvā putrāṃśca dārāṃśca viṣādavyākuledriyāḥ,नष्टे धर्मे प्रतिहता ह्रस्वकाः पञ्चविंशतिम् हित्वा पुत्रांश्च दारांश्च विषादव्याकुलेद्रियाः
1,31,97,anāvṛṣṭihatāścaiva vārttāmutsṛjya duḥkhitāḥ pratyantāṃstā niṣevante hitvā janapadānsvakān,अनावृष्टिहताश्चैव वार्त्तामुत्सृज्य दुःखिताः प्रत्यन्तांस्ता निषेवन्ते हित्वा जनपदान्स्वकान्
1,31,98,saritaḥ sāgarānūpānsevante parvatāṃstathā māṃsairmūlaphalaiścaiva vartayantaḥ suduḥkhitāḥ,सरितः सागरानूपान्सेवन्ते पर्वतांस्तथा मांसैर्मूलफलैश्चैव वर्तयन्तः सुदुःखिताः
1,31,99,cīrapatrācinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ varṇāśramaparibhraṣṭāḥ saṃkaraṃ ghoramāsthitāḥ etāṃ kāṣṭhāmanuprāptā alpaśeṣāḥ prajāstataḥ,चीरपत्राचिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकरं घोरमास्थिताः एतां काष्ठामनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्ततः
1,31,100,jarāvyādhikṣudhā viṣṭā duḥkhānnirvedamāgaman vicāraṇā tu nirvedātsāmyāvasthā vicāraṇāt,जराव्याधिक्षुधा विष्टा दुःखान्निर्वेदमागमन् विचारणा तु निर्वेदात्साम्यावस्था विचारणात्
1,31,101,sāmyāvasthātmako bodhaḥ saṃbodhāddharmaśīlatā tāsūpaśamayuktāsu kaliśiṣṭāsu vai svayam,साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता तासूपशमयुक्तासु कलिशिष्टासु वै स्वयम्
1,31,102,ahorātraṃ tadā tāsāṃ yugānte parivarttini cittasaṃmohanaṃ kṛtvā tāsāṃ vai suptamattavat,अहोरात्रं तदा तासां युगान्ते परिवर्त्तिनि चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत्
1,31,103,bhāvinor'thasya ca balāttataḥ kṛtamavarttata pravṛtte tu tatastasminpūte kṛtayuge tu vai,भाविनोर्ऽथस्य च बलात्ततः कृतमवर्त्तत प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन्पूते कृतयुगे तु वै
1,31,104,utpannāḥ kaliśiṣṭāsu prajāḥ kārtayugāstadā tiṣṭhanti ceha ye siddhā adṛṣṭā vicaranti ca,उत्पन्नाः कलिशिष्टासु प्रजाः कार्तयुगास्तदा तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च
1,31,105,saha saptarṣibhiścaiva tatra te ca vyavasthitāḥ brahmakṣatraviśaḥ śūdrā bījārthaṃ ye smṛtā iha,सह सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते च व्यवस्थिताः ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह
1,31,106,kalijaiḥ saha te saṃti nirviśeṣāstadābhavan teṣāṃ saptarṣayo dharmaṃ kathayantītareṣu ca,कलिजैः सह ते संति निर्विशेषास्तदाभवन् तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीतरेषु च
1,31,107,varṇāśramācārayuktaḥ śrautaḥ smārtto dvidhā tu saḥ tatasteṣu kriyāvatsu vartante vai prajāḥ kṛte,वर्णाश्रमाचारयुक्तः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा तु सः ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्तन्ते वै प्रजाः कृते
1,31,108,śrautasmārtte kṛtānāṃ ca dharme saptarṣidarśite keciddharmavyavasthārthaṃ tiṣṭhantīhāyugakṣayāt,श्रौतस्मार्त्ते कृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते केचिद्धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीहायुगक्षयात्
1,31,109,manvantarādhikāreṣu tiṣṭhanti munayastu vai yathā dāvapradagdheṣu tṛṇeṣviha tapena tu,मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह तपेन तु
1,31,110,vanānāṃ prathamaṃ vṛṣṭyā teṣāṃ mūleṣu saṃbhavaḥ tathā kārtayugānāṃ tu kalijaṣviha saṃbhavaḥ,वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः तथा कार्तयुगानां तु कलिजष्विह संभवः
1,31,111,evaṃ yugo yugasyeha saṃtānastu parasparam varttate hyavyavacchedādyāvanmanvantarakṣayaḥ,एवं युगो युगस्येह संतानस्तु परस्परम् वर्त्तते ह्यव्यवच्छेदाद्यावन्मन्वन्तरक्षयः
1,31,112,sukhamāyurbalaṃ rūpandharmor'thaḥ kāma eva ca yugeṣvetāni hīyante tritripādāḥ krameṇa ca,सुखमायुर्बलं रूपन्धर्मोर्ऽथः काम एव च युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रित्रिपादाः क्रमेण च
1,31,113,sasaṃdhyāśeṣu hīyante yugānāndharmasiddhayaḥ ityeṣa pratisaṃdhiryaḥ kīrttitastu mayā dvijāḥ,ससंध्याशेषु हीयन्ते युगानान्धर्मसिद्धयः इत्येष प्रतिसंधिर्यः कीर्त्तितस्तु मया द्विजाः
1,31,114,caturyugānāṃ sarveṣāmetenaiva prasādhanam eṣā caturyugāvṛttirāsahasradguṇīkṛtā,चतुर्युगानां सर्वेषामेतेनैव प्रसाधनम् एषा चतुर्युगावृत्तिरासहस्रद्गुणीकृता
1,31,115,brahmaṇastadahaḥ proktaṃ rātriścaitāvatī smṛtā atrārjavaṃ jaḍībhāvo bhūtānāmāyugakṣayāt,ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता अत्रार्जवं जडीभावो भूतानामायुगक्षयात्
1,31,116,etadeva tu sarveṣāṃ yugānāṃ lakṣaṇaṃ smṛtam eṣā caturyugānāṃ ca guṇitā hyekasaptatiḥ,एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् एषा चतुर्युगानां च गुणिता ह्येकसप्ततिः
1,31,117,krameṇa parivṛttā tumanorantaramucyate caturyuge yathaikasminbhavatīha yathā tu yat,क्रमेण परिवृत्ता तुमनोरन्तरमुच्यते चतुर्युगे यथैकस्मिन्भवतीह यथा तु यत्
1,31,118,tathā cānyeṣu bhavati punastadvadyathākramam sarge sarge tathā bhedā utpadyante tathaiva tu,तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वद्यथाक्रमम् सर्गे सर्गे तथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु
1,31,119,pañcatriṃśatparimitā na nyūnā nādhikāḥ smṛtāḥ tathā kalpā yugaiḥ mārddhaṃ bhavanti saha lakṣaṇaiḥ manvantarāṇāṃ sarveṣāmetadeva tu lakṣaṇam,पञ्चत्रिंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकाः स्मृताः तथा कल्पा युगैः मार्द्धं भवन्ति सह लक्षणैः मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव तु लक्षणम्
1,31,120,yathā yugānāṃ parivarttanāni cirapravṛttāni yugasvabhāvāt tathā na saṃtiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivarttamānaḥ,यथा युगानां परिवर्त्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् तथा न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्त्तमानः
1,31,121,ityeta llakṣaṇaṃ proktaṃ yugānāṃ vai samāsataḥ,इत्येत ल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः
1,31,122,atītānāgatānāṃ hi sarvamanvantaroṣviha manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi vai,अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरोष्विह मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै
1,31,123,khyātānīha vijānīdhvaṃ kalpaṃ kalpena caiva ha anāgateṣu tadvacca tarkaḥ kāryo vijānatā,ख्यातानीह विजानीध्वं कल्पं कल्पेन चैव ह अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता
1,31,124,manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha tulyābhimāninaḥ sarve nāmarūpairbhavantyuta,मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत
1,31,125,devā hyaṣṭavidhā ye vā iha manvantareśvarāḥ ṛṣayo manavaścaiva sarve tulyāḥ prayojanaiḥ,देवा ह्यष्टविधा ये वा इह मन्वन्तरेश्वराः ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्याः प्रयोजनैः
1,31,126,evaṃ varṇāśramāṇāṃ tu pravibhāgaṃ purā yuge yugasvabhāvāṃśca tathā vidhatte vai sadā prabhuḥ,एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागं पुरा युगे युगस्वभावांश्च तथा विधत्ते वै सदा प्रभुः
1,31,127,varṇāśramavibhāgāśca yugāni yugasiddhayaḥ anuṣaṅgātsamākhyātāḥ sṛṣṭisargaṃ nibodhata vistareṇānupūrvyā ca sthitiṃ vakṣye yugeṣviha,वर्णाश्रमविभागाश्च युगानि युगसिद्धयः अनुषङ्गात्समाख्याताः सृष्टिसर्गं निबोधत विस्तरेणानुपूर्व्या च स्थितिं वक्ष्ये युगेष्विह
1,32,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde caturyugākhyānaṃ nāmaikatriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca yugeṣu yāstu jāyante prajāstā me nibodhata āsurī sarpagāndharvā paiśācī yakṣarākṣasī,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चतुर्युगाख्यानं नामैकत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता मे निबोधत आसुरी सर्पगान्धर्वा पैशाची यक्षराक्षसी
1,32,2,yasminyuge ca saṃbhūti stāsāṃ yāvacca jīvitam piśācāsuragandharvāṃ yakṣarākṣasapannagāḥ,यस्मिन्युगे च संभूति स्तासां यावच्च जीवितम् पिशाचासुरगन्धर्वां यक्षराक्षसपन्नगाः
1,32,3,pariṇāhocchrayaistulyā jāyante ha kṛte yuge ṣaṇṇavatyaṅgulo tsedho hyaṣṭānāṃ devajanmanām,परिणाहोच्छ्रयैस्तुल्या जायन्ते ह कृते युगे षण्णवत्यङ्गुलो त्सेधो ह्यष्टानां देवजन्मनाम्
1,32,4,svenāṅgulapramāṇena niṣpannena ca pauṣṭikāt etatsvābhāvikaṃ teṣāṃ pramāṇamiti kurvate,स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन च पौष्टिकात् एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमिति कुर्वते
1,32,5,manuṣyā vartamānāstu yugaṃ saṃdhyāśakeṣviha devāsurapramāṇaṃ tu saptasaptaṅgulādasat,मनुष्या वर्तमानास्तु युगं संध्याशकेष्विह देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्तङ्गुलादसत्
1,32,6,aṅgulānāṃ śataṃ pūrṇamaṣṭapañcāśaduttaram devāsurapramāṇaṃ tu ucchrayātkalijaiḥ smṛtam,अङ्गुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् देवासुरप्रमाणं तु उच्छ्रयात्कलिजैः स्मृतम्
1,32,7,catvāraścāpyaśītiśca kalijairaṅgulaiḥ smṛtaḥ svenāṅgulipramāṇena ūrddhvamāpādamastakāt,चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजैरङ्गुलैः स्मृतः स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकात्
1,32,8,ityeṣa mānuṣotsedho hrasatīha yugāṃśake sarveṣu yugakāleṣu atītānāgateṣviha,इत्येष मानुषोत्सेधो ह्रसतीह युगांशके सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह
1,32,9,svenāṅgulipramāṇena aṣṭatālaḥ smṛto naraḥ āpādatalamastiṣko navatālo bhavettu yaḥ,स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः आपादतलमस्तिष्को नवतालो भवेत्तु यः
1,32,10,saṃhatā jānubāhustu sa surairapi pūjyate gavāśvahastināṃ caiva mahiṣa syāvarātmanām,संहता जानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते गवाश्वहस्तिनां चैव महिष स्यावरात्मनाम्
1,32,11,karmaṇaitena vijñeye hrāsavṛddhī yuge yuge ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśūnāṃ kakudastu vai,कर्मणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै
1,32,12,aṅgulāṣṭaśataṃ pūrṇamutsedhaḥ kariṇāṃ smṛtaḥ aṅgulānāṃ sahasraṃ tu catvāriṃśāṅgulairvinā,अङ्गुलाष्टशतं पूर्णमुत्सेधः करिणां स्मृतः अङ्गुलानां सहस्रं तु चत्वारिंशाङ्गुलैर्विना
1,32,13,pañcāśatā yavānāṃ ca utsedhaḥ śākhināṃ smṛtaḥ mānuṣasya śarīrasya sanniveśastu yādṛśaḥ,पञ्चाशता यवानां च उत्सेधः शाखिनां स्मृतः मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः
1,32,14,tallakṣaṇastu devānāṃ dṛśyeta tattvadarśanāt buddhyātiśayayuktaśca devānāṃ kāya ucyate,तल्लक्षणस्तु देवानां दृश्येत तत्त्वदर्शनात् बुद्ध्यातिशययुक्तश्च देवानां काय उच्यते
1,32,15,tathā sātiśayaschaiva mānuṣaḥ kāya ucyate ityete vai parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ,तथा सातिशयस्छैव मानुषः काय उच्यते इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः
1,32,16,paśūnāṃ pakṣiṇāṃ caiva sthāvarāṇāṃ ca sarvaśaḥ gāvo hyajāvayo 'śvāśca hastinaḥ pakṣiṇo nagāḥ,पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः गावो ह्यजावयो ऽश्वाश्च हस्तिनः पक्षिणो नगाः
1,32,17,upayuktāḥ kriyāsvete yajñiyāsviha sarvaśaḥ devasthāneṣu jāyante tadrūpā eva te punaḥ,उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः
1,32,18,yathāśayopabhogāstu devānāṃ śubhamūrttayaḥ teṣāṃ rūpānurūpaistu pramāṇaiḥ sthāṇujaṅgamaiḥ,यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमूर्त्तयः तेषां रूपानुरूपैस्तु प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः
1,32,19,manojñaistatra bhāvaiste sukhino hyupapedire ataḥ śiṣṭānpravakṣyāmi sataḥ sādhūṃstathaiva ca,मनोज्ञैस्तत्र भावैस्ते सुखिनो ह्युपपेदिरे अतः शिष्टान्प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च
1,32,20,saditi brahmaṇaḥ śabdastadvanto ye bhavantyuta sājātyādbrahmaṇastvete tena santaḥ pracakṣate,सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत साजात्याद्ब्रह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते
1,32,21,daśātmake ye viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe na krudhyanti na tdṛṣyanti jitātmānastu te smṛtāḥ,दशात्मके ये विषये कारणे चाष्टलक्षणे न क्रुध्यन्ति न त्दृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः
1,32,22,sāmānyeṣu tu dharmeṣu tathā vaiśeṣikeṣu ca brahmakṣatraviśo yasmādyuktāstasmā ddvijātayaḥ,सामान्येषु तु धर्मेषु तथा वैशेषिकेषु च ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्मा द्द्विजातयः
1,32,23,varṇāśrameṣu yuktasya svargatau sukhacārimaḥ śrautasmārtasya dharmasya jñānāddharmajña ucyate,वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गतौ सुखचारिमः श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते
1,32,24,vidyāyāḥ sādhanātsādhurbrahmacārī gurorhitaḥ gṛhāṇāṃ sādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate,विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः गृहाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते
1,32,25,sādhanāttapaso 'raṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt,साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्
1,32,26,evamāśramadharmāṇāṃ sādhanātsādhavaḥ smṛtāḥ gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho yatistathā,एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा
1,32,27,atha devā na pitaro munayo na ca mānuṣāḥ ayaṃ dharmo hyayaṃ neti vindate bhinnadarśanāḥ,अथ देवा न पितरो मुनयो न च मानुषाः अयं धर्मो ह्ययं नेति विन्दते भिन्नदर्शनाः
1,32,28,dharmādharmāvihaproktau śabdāvetau kriyātmakau kuśalākuśalaṃ karma dharmādharmāviha smṛtām,धर्माधर्माविहप्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविह स्मृताम्
1,32,29,dhāraṇartho dhṛtiścaiva dhātuḥ śabde prakīrttitaḥ adhāraṇāmahattve ca adharma iti cocyate,धारणर्थो धृतिश्चैव धातुः शब्दे प्रकीर्त्तितः अधारणामहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते
1,32,30,atheṣṭaprāpako dharma ācāryairupadiśyate adharmaścāniṣṭaphalohyācāryairupadiśyate,अथेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते अधर्मश्चानिष्टफलोह्याचार्यैरुपदिश्यते
1,32,31,vṛddhāścālolupāścaiva tvātmavanto hyadāṃbhikāḥ samyagvinītā ṛjavastānācāryānprajakṣate,वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव त्वात्मवन्तो ह्यदांभिकाः सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रजक्षते
1,32,32,svayamācarate yasmādācāraṃ sthāpayatyapi ācinoti ca śāstrāṇi ācāryastena cocyate,स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि आचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन चोच्यते
1,32,33,dharmajñairvihito dharmaḥ śrautaḥ smārtto dvidhā dvijaiḥ dārāgnihotrasambandhāddvidhā śrautasya lakṣaṇam,धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा द्विजैः दाराग्निहोत्रसम्बन्धाद्द्विधा श्रौतस्य लक्षणम्
1,32,34,smārtto varṇāśramācārairyamaiḥ saniyamaiḥ smṛtaḥ pūrvebhyo vedayitveha śrautaṃ saptarṣa yo 'bruvan,स्मार्त्तो वर्णाश्रमाचारैर्यमैः सनियमैः स्मृतः पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्ष यो ऽब्रुवन्
1,32,35,ṛco yajūṃsāmāni brahmaṇo 'ṅgāni ca śrutiḥ manvantarasyātītasya smṛtvācārānmanurjagau,ऋचो यजूंसामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि च श्रुतिः मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारान्मनुर्जगौ
1,32,36,tasmā tsmārttaḥ dharmo varṇāśramavibhājakaḥ sa eṣa vividho dharmaḥ śiṣṭācāra ihocyate,तस्मा त्स्मार्त्तः धर्मो वर्णाश्रमविभाजकः स एष विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते
1,32,37,śeṣaśabdaḥ śiṣṭa iti śeṣaṃ śiṣṭaṃ pracakṣate manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ,शेषशब्दः शिष्ट इति शेषं शिष्टं प्रचक्षते मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः
1,32,38,manuḥ saptarṣayaścaiva lokasaṃtānakāramāt dharmārthaṃ ye ca tiṣṭhanti tāñchiṣṭānvai pracakṣate,मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारमात् धर्मार्थं ये च तिष्ठन्ति ताञ्छिष्टान्वै प्रचक्षते
1,32,39,manvādayaśca ye 'śiṣṭā ye mayā prāgudīritāḥ taiḥ śiṣṭaiścarito dharmaḥ samyageva yuge yuge,मन्वादयश्च ये ऽशिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे
1,32,40,trayī vārttā daṇḍanītirijyā varṇāśramāstathā śiṣṭairācaryate yasmānmanunā ca punaḥ punaḥ,त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः
1,32,41,pūrvaiḥ pūrvagatatvācca śiṣṭācāraḥ sa sātvataḥ dānaṃ satyaṃ tapo jñānaṃ vidyejyā vrajanaṃ dayā,पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स सात्वतः दानं सत्यं तपो ज्ञानं विद्येज्या व्रजनं दया
1,32,42,aṣṭau tāni caritrāṇi śiṣṭācārasya lakṣaṇam śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayastu vai,अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयस्तु वै
1,32,43,manvantareṣu sarveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ vijñeyaḥ śravaṇācchrautaḥ smaraṇātsmārtta ucyate,मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त्त उच्यते
1,32,44,ijyāvedātmakaḥ śrautaḥ smārtto varṇāśramātmakaḥ pratyaṅgāni ca vakṣyāmi dharmasyeha tu lakṣaṇam,इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्त्तो वर्णाश्रमात्मकः प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्
1,32,45,dṛṣṭvā tu bhūtamarthaṃ yaḥ pṛṣṭo vai na nigū hati yathā bhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇam,दृष्ट्वा तु भूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगू हति यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्
1,32,46,brahmacaryaṃ japo maunaṃ nirāhāratvameva ca ityetattapaso rūpaṃ sughoraṃ sudurā sadam,ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं सुदुरा सदम्
1,32,47,paśūnāṃ dravyahaviṣāmṛksāmayajuṣāṃ tathā ṛtvijāṃ dakṣiṇānāṃ ca saṃyogo yajña ucyate,पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते
1,32,48,ātmavatsarvabhūteṣu yā hitāyāhitāya ca pravarttante samā dṛṣṭiḥ kṛtsnāpyeṣā dayā smṛtā,आत्मवत्सर्वभूतेषु या हितायाहिताय च प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता
1,32,49,ākruṣṭo nihato vāpi nākrośedyo na hanti ca vāṅmanaḥkarmabhirvetti titikṣaiṣā kṣamā smṛtā,आक्रुष्टो निहतो वापि नाक्रोशेद्यो न हन्ति च वाङ्मनःकर्मभिर्वेत्ति तितिक्षैषा क्षमा स्मृता
1,32,50,svāminā rakṣyamāṇānāmutsṛṣṭānāṃ ca saṃbhrame parasvānāmanādānamalobha iti kīrtyate,स्वामिना रक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानां च संभ्रमे परस्वानामनादानमलोभ इति कीर्त्यते
1,32,51,maithunasyāsamācāro na cintā nānujalpanam nivṛttirbrahmacaryaṃ tadacchidraṃ tapa ucyate,मैथुनस्यासमाचारो न चिन्ता नानुजल्पनम् निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं तप उच्यते
1,32,52,ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā cendriyāṇīha yasya vai mithyā na saṃpravarttante śāmasyaitattu lakṣamam,आत्मार्थं वा परार्थं वा चेन्द्रियाणीह यस्य वै मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्
1,32,53,daśātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe na kruddhyeta pratihataḥ sa jitātmā vibhāvyate,दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे न क्रुद्ध्येत प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते
1,32,54,yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenaivāgataṃ ca yat tattadguṇavate deyamityetaddānalakṣaṇam,यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम्
1,32,55,dānaṃ trividhamityetatkaniṣṭhajyeṣṭhamadhyamam tatra naiśreyasaṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhaṃ svārthasiddhaye,दानं त्रिविधमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम् तत्र नैश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये
1,32,56,kāruṇyātsarvabhūteṣu saṃvibhāgastu madhyamaḥ śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmo varmāśramātmakaḥ,कारुण्यात्सर्वभूतेषु संविभागस्तु मध्यमः श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्माश्रमात्मकः
1,32,57,śiṣṭācārāviruddhaśca dharmaḥ satsādhusaṃmataḥ apradveṣohyani ṣṭeṣu tatheṣṭasyābhinandanam,शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसंमतः अप्रद्वेषोह्यनि ष्टेषु तथेष्टस्याभिनन्दनम्
1,32,58,prītitāpaviṣādebhyo vinivṛttirviraktatā saṃnyāsaḥ karmaṇāṃ nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha,प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह
1,32,59,kuśalākuśalānāṃ tu prahāṇaṃ nyāsa ucyate vyaktā ye viśeṣāste vikāre 'sminnacetane,कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते व्यक्ता ये विशेषास्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने
1,32,60,cetanācetanānyatvavijñānaṃ jñānamucyate pratyaṅgānāṃ tu dharmasya tvityetallakṣaṇaṃ smṛtam,चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य त्वित्येतल्लक्षणं स्मृतम्
1,32,61,ṛṣibhirdharmatattvajñaiḥ pūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare atra vo varṇayiṣyāmi vidhiṃ manvantarasya yaḥ,ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य यः
1,32,62,tathaiva cāturhetrasya cāturvidyasya caiva hi pratimanvantare caiva śrutiranyā vidhīyate,तथैव चातुर्हेत्रस्य चातुर्विद्यस्य चैव हि प्रतिमन्वन्तरे चैव श्रुतिरन्या विधीयते
1,32,63,ṛco yajūṃṣi samāni yathā ca pratidaivatam ābhūtasaṃplavasyāpi varjyaikaṃ śatarudriyam,ऋचो यजूंषि समानि यथा च प्रतिदैवतम् आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम्
1,32,64,vidhirhaitrastathā stotraṃ pūrvavatsaṃpravartate dravyastotraṃ guṇastotraṃ phalastotraṃ tathaiva ca,विधिर्हैत्रस्तथा स्तोत्रं पूर्ववत्संप्रवर्तते द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं फलस्तोत्रं तथैव च
1,32,65,caturthamābhijanakaṃ stotrametaccaturvidham manvantareṣu sarveṣu yathā devā bhavanti ye,चतुर्थमाभिजनकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये
1,32,66,pravartayati teṣāṃ vai brahmā stotraṃ caturvidham evaṃ mantragaṇānāṃ tu samutpattiścaturvidhā,प्रवर्तयति तेषां वै ब्रह्मा स्तोत्रं चतुर्विधम् एवं मन्त्रगणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा
1,32,67,atharvagaryajuṣāṃ sāmnāṃ vedeṣviha pṛthakpṛthak ṛṣīṇāṃ tapyatāmugraṃ tapaḥ paramaduṣkaram,अथर्वगर्यजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् ऋषीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुष्करम्
1,32,68,mantrāḥ prādurbabhūvurhi pūrvamanvantareṣviha asaṃtoṣādbhayā dduḥkhātsukhācchokācca pañcadhā,मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह असंतोषाद्भया द्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा
1,32,69,ṛṣīṇāṃ tārakākhyena darśanena yadṛcchayā ṛṣīṇāṃ yadṛṣitvaṃ hi tadvakṣyāmīha lakṣaṇaiḥ,ऋषीणां तारकाख्येन दर्शनेन यदृच्छया ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः
1,32,70,atītānāgatānāṃ ca pañcadhā tvṛṣirucyate atastvṛṣīṇāṃ vakṣyāmi tatra hyārṣasamudbhavam,अतीतानागतानां च पञ्चधा त्वृषिरुच्यते अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि तत्र ह्यार्षसमुद्भवम्
1,32,71,guṇasāmye varttamāne sarvasaṃpralaye tadā avibhāge tu vedānāmanirdeśye tamomaye,गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसंप्रलये तदा अविभागे तु वेदानामनिर्देश्ये तमोमये
1,32,72,abuddhibūrvakaṃ tadvai cetanārthe pravarttate cetanābuddhipūrvaṃ tu cetanena pravarttate,अबुद्धिबूर्वकं तद्वै चेतनार्थे प्रवर्त्तते चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते
1,32,73,pravarttate tathā dvau tu yathā matsyodake ubhe cetanādhiṣṭhitaṃ sattvaṃ pravarttati guṇātmakam,प्रवर्त्तते तथा द्वौ तु यथा मत्स्योदके उभे चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्
1,32,74,kāraṇatvāttathā kāryaṃ tadā tasya pravarttate viṣayo viṣayitvācca arther'thatvāttathaiva ca,कारणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते विषयो विषयित्वाच्च अर्थेर्ऽथत्वात्तथैव च
1,32,75,kālena prāpaṇīyena bhedāstu karaṇātmakāḥ saṃsidhyanti tadā vyaktāḥ krameṇa mahadādayaḥ,कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु करणात्मकाः संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः
1,32,76,mahataścāpyahaṅkārastasmādbhūtedriyāṇi ca bhūtabhedāśca bhūtebhyo jajñire sma parasparam,महतश्चाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेद्रियाणि च भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे स्म परस्परम्
1,32,77,saṃsiddhakāryakaraṇaḥ sadya eva vyavarttata yatholmukāttu truṭayaḥ ekakālādbhavanti hi,संसिद्धकार्यकरणः सद्य एव व्यवर्त्तत यथोल्मुकात्तु त्रुटयः एककालाद्भवन्ति हि
1,32,78,tathā vivṛttāḥ kṣetrajñāḥ kālenaikena kāraṇāt yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā saṃpradṛśyate,तथा विवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् यथान्धकारे खद्योतः सहसा संप्रदृश्यते
1,32,79,tathā vivṛtto hyavyaktātkhadyota iva sañjvalan sa māhansaśarīrastu yatraivāyamavarttata,तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात्खद्योत इव सञ्ज्वलन् स माहन्सशरीरस्तु यत्रैवायमवर्त्तत
1,32,80,tatraiva saṃsthito vidvāndvāraśālāmukhe vibhuḥ mahāṃstu tamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate,तत्रैव संस्थितो विद्वान्द्वारशालामुखे विभुः महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते
1,32,81,tatraiva saṃsthite vidvāṃstamasoṃ'ta iti śrutiḥ buddhirvivarttamānasya prādurbhūtā caturvidhā,तत्रैव संस्थिते विद्वांस्तमसोंऽत इति श्रुतिः बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा
1,32,82,jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaśceti catuṣṭayam sāṃsiddhikānyathaitāni vijñeyāni narasya vai,ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् सांसिद्धिकान्यथैतानि विज्ञेयानि नरस्य वै
1,32,83,sa mahātmā śarīrasya vaivarttātsiddhirucyate anuśete yataḥ sarvānkṣetrajñānamathāpi vā,स महात्मा शरीरस्य वैवर्त्तात्सिद्धिरुच्यते अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा
1,32,84,puriṣatvācca puruṣaḥ kṣatrejñānātsa ucyate yasmādvuddhyānuśete ca tasmādvodhātmakaḥ sa vai,पुरिषत्वाच्च पुरुषः क्षत्रेज्ञानात्स उच्यते यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै
1,32,85,saṃsiddhaye parigataṃ vyaktāvyaktamacetanam evaṃ vivṛttaḥ kṣetrajñaḥ kṣetrajñānābhisaṃhitaḥ,संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानाभिसंहितः
1,32,86,vivṛttisamakālaṃ tu buddhyāvyaktamṛṣiḥ svayam paraṃ hyarṣayate yasmātparamarṣitvamasya tat,विवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम् परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्
1,32,87,gatyarthādṛṣaterdhātornāma nirvṛtirāditaḥ yasmādeva svayaṃ bhūtastasmāccāpyṛṣitā smṛtā,गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नाम निर्वृतिरादितः यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता
1,32,88,īśvarātsvayamudbhūtā mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ yasmādutpadyamānaistairmahānparigataḥ paraḥ,ईश्वरात्स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः यस्मादुत्पद्यमानैस्तैर्महान्परिगतः परः
1,32,89,yasmāda-ṣanti te dhīrā mahāntaṃ sarvato guṇaiḥ tasmānmaharṣayaḥ proktā buddheḥ parama darśinā,यस्माद-षन्ति ते धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परम दर्शिना
1,32,90,īśvarāṇāṃ sutāsteṣāṃ mānasā aurasāśca vai ahaṅkāraṃ tapaścaiva ṛṣanti ṛṣitāṃ gatāḥ,ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसा औरसाश्च वै अहङ्कारं तपश्चैव ऋषन्ति ऋषितां गताः
1,32,91,tasmātsaptarṣayaste vai bhūtādau tattvadarśanāt ṛṣiputrā ṛṣīkāstu maithunādgarbhasaṃbhavāḥ,तस्मात्सप्तर्षयस्ते वै भूतादौ तत्त्वदर्शनात् ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसंभवाः
1,32,92,tanmātrāṇi ca satyaṃ ca ṛṣante te mahaujasaḥ saptaṣaryasta taste ca parasatyasya darśanāḥ,तन्मात्राणि च सत्यं च ऋषन्ते ते महौजसः सप्तषर्यस्त तस्ते च परसत्यस्य दर्शनाः
1,32,93,ṛṣīkāṇāṃ sutāste syurvijñeyā ṛṣiputrakāḥ ṛṣanti te ṛtaṃ yasmādviśeṣāṃścaiva tattvataḥ,ऋषीकाणां सुतास्ते स्युर्विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः ऋषन्ति ते ऋतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः
1,32,94,tasmātsaptarṣayastepi śruteḥ paramadarśanāt avyaktātmā mahānātmāhaṅkārātmā tathaiva ca,तस्मात्सप्तर्षयस्तेपि श्रुतेः परमदर्शनात् अव्यक्तात्मा महानात्माहङ्कारात्मा तथैव च
1,32,95,bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate ityetā ṛṣijātīstā nāmabhiḥ pañca vai śṛṇu,भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते इत्येता ऋषिजातीस्ता नामभिः पञ्च वै शृणु
1,32,96,bhṛgurmarīciratriśca hyaṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ manurdakṣo vasiṣṭaśca pulastyaśceti te daśa,भृगुर्मरीचिरत्रिश्च ह्यङ्गिराः पुलहः क्रतुः मनुर्दक्षो वसिष्टश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश
1,32,97,brahmaṇo mānasā hyete udbhūtāḥ svayamīśvarāḥ paratvenarṣayo yasmātsmṛtāstasmānmaharṣayaḥ,ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः परत्वेनर्षयो यस्मात्स्मृतास्तस्मान्महर्षयः
1,32,98,īśvarāṇāṃ sutā hyete ṛṣayastānnibodhata kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaśvyavanastathā,ईश्वराणां सुता ह्येते ऋषयस्तान्निबोधत काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्व्यवनस्तथा
1,32,99,utathyo vāmadevaśca apā syaścośijastathā kardamo viśravāḥ śaktirvālakhilyāstathārvataḥ,उतथ्यो वामदेवश्च अपा स्यश्चोशिजस्तथा कर्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्यास्तथार्वतः
1,32,100,ityete ṛṣayaḥ proktāstapasā carṣitāṃ gatāḥ ṛṣiputrānṛ ṣīkāṃstu garbhotpannānnibodhata,इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा चर्षितां गताः ऋषिपुत्रानृ षीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत
1,32,101,vatsaro nagṛhūścaiva bharadvājastathaiva ca ṛṣidīrghatamāścaiva bṛhadukthaḥ śaradvataḥ,वत्सरो नगृहूश्चैव भरद्वाजस्तथैव च ऋषिदीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः
1,32,102,vājaśravāḥ śuciścaiva vaśyāśvaśca parāśaraḥ dadhīcaḥ śaṃśapāścaiva rājā vaiśravaṇastathā,वाजश्रवाः शुचिश्चैव वश्याश्वश्च पराशरः दधीचः शंशपाश्चैव राजा वैश्रवणस्तथा
1,32,103,ityete ṛṣikāḥ proktāste satyādṛṣitāṃ gatāḥ īśvarā ṛṣayaścaiva ṛṣikāścaiva te smṛtāḥ,इत्येते ऋषिकाः प्रोक्तास्ते सत्यादृषितां गताः ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषिकाश्चैव ते स्मृताः
1,32,104,ete mantrakṛtaḥ sarve kṛtsnaśastānnibodhata bhṛguḥ kāvyaḥ pracetāśca ṛcīko hyātmavānapi,एते मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत भृगुः काव्यः प्रचेताश्च ऋचीको ह्यात्मवानपि
1,32,105,aurvātha jamadagniśca vidaḥ sārasvatastathā ārṣṭiṣeṇo yudhājicca vītahavyasuvarcasau,और्वाथ जमदग्निश्च विदः सारस्वतस्तथा आर्ष्टिषेणो युधाजिच्च वीतहव्यसुवर्चसौ
1,32,106,vainyaḥ pṛthurdivodāso bādhyaśvo gṛtsaśaunakau ekonaviśatirhyetebhṛgavo mantravāditaḥ,वैन्यः पृथुर्दिवोदासो बाध्यश्वो गृत्सशौनकौ एकोनविशतिर्ह्येतेभृगवो मन्त्रवादितः
1,32,107,aṅgirā vaidyagaścaiva bharadvājo 'tha bāṣkaliḥ ṛtavākastathā gargaḥ śiniḥ saṃkṛtireva ca,अङ्गिरा वैद्यगश्चैव भरद्वाजो ऽथ बाष्कलिः ऋतवाकस्तथा गर्गः शिनिः संकृतिरेव च
1,32,108,purukutsaśca māndhātā hyaṃbarīṣastathaiva ca yuvanāśvaḥ paurakutsastrasaddasyuśca dasyumān,पुरुकुत्सश्च मान्धाता ह्यंबरीषस्तथैव च युवनाश्वः पौरकुत्सस्त्रसद्दस्युश्च दस्युमान्
1,32,109,āhāryo hyajamīḍhaśca tukṣayaḥ kapireva ca vṛṣādarbho virūpāśvaḥ kaṇvaścaivātha mudgalaḥ,आहार्यो ह्यजमीढश्च तुक्षयः कपिरेव च वृषादर्भो विरूपाश्वः कण्वश्चैवाथ मुद्गलः
1,32,110,utathyaśca sanadvājastathā vājaśravā api ayāsyaścakravarttī cavāmadevastathaiva ca,उतथ्यश्च सनद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि अयास्यश्चक्रवर्त्ती चवामदेवस्तथैव च
1,32,111,asijo bṛhadukthaśca ṛṣirdīrghatamāstathā kakṣīvāṃśca trayastriṃśatsmṛtā hyāṅgirasā varāḥ,असिजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतमास्तथा कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत्स्मृता ह्याङ्गिरसा वराः
1,32,112,ete mantrakṛtaḥ sarve kāśyapāṃstu nibodhata kāśyapaścaiva vatsāro naidhruvo raibhya eva ca,एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत काश्यपश्चैव वत्सारो नैध्रुवो रैभ्य एव च
1,32,113,asito deva laścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ atrirarvasanaścaiva śyāvāśvaśca gaviṣṭhiraḥ,असितो देव लश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः अत्रिरर्वसनश्चैव श्यावाश्वश्च गविष्ठिरः
1,32,114,āvihotra ṛṣirddhīmāṃstathā pūrvātithiśca saḥ ityete cā trayaḥ proktā mantrakārā maharṣayaḥ,आविहोत्र ऋषिर्द्धीमांस्तथा पूर्वातिथिश्च सः इत्येते चा त्रयः प्रोक्ता मन्त्रकारा महर्षयः
1,32,115,vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tathaiva ca parāśaraḥ caturtha indrapramatiḥ pañcamaśca bharadvasuḥ,वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमश्च भरद्वसुः
1,32,116,ṣaṣṭhaśca maitrāvaruṇiḥ kuṇḍinaḥ saptamastathā iti sapta vaśiṣṭhāśca vijñeyā brahmavādinaḥ,षष्ठश्च मैत्रावरुणिः कुण्डिनः सप्तमस्तथा इति सप्त वशिष्ठाश्च विज्ञेया ब्रह्मवादिनः
1,32,117,viśvāmitrastu gādheyo devarātastathodgalaḥ tathā vidvānmadhucchandā ṛṣiścānyo 'ghamarṣaṇaḥ,विश्वामित्रस्तु गाधेयो देवरातस्तथोद्गलः तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः
1,32,118,aṣṭako lohitaścaiva kataḥ kolaśca tāvubhau devaśravāstathā reṇuḥ pūraṇo 'tha dhanañjayaḥ,अष्टको लोहितश्चैव कतः कोलश्च तावुभौ देवश्रवास्तथा रेणुः पूरणो ऽथ धनञ्जयः
1,32,119,trayodaśaite dharmiṣṭhā vijñeyāḥ kuśikāvarāḥ agastyo 'yo dṛḍhāyuśca vidhmavāhastathaiva ca,त्रयोदशैते धर्मिष्ठा विज्ञेयाः कुशिकावराः अगस्त्यो ऽयो दृढायुश्च विध्मवाहस्तथैव च
1,32,120,brahmiṣṭhāgastapā hyete trayaḥ paramakīrttayaḥ manurvaivasvataścaiva elo rājā purūkhāḥ,ब्रह्मिष्ठागस्तपा ह्येते त्रयः परमकीर्त्तयः मनुर्वैवस्वतश्चैव एलो राजा पुरूखाः
1,32,121,kṣatrriyāṇāṃ carāvetau vijñeyau mantravādinau bhalandanaśca vatsaśca saṃkīlaścaiva te trayaḥ,क्षत्र्रियाणां चरावेतौ विज्ञेयौ मन्त्रवादिनौ भलन्दनश्च वत्सश्च संकीलश्चैव ते त्रयः
1,32,122,ete mantrakṛtaścaiva vaiśyānāṃ pravarāḥ smṛtāḥ ityeṣā navatiḥ proktā mantrā yairṛṣibhiḥ kṛtāḥ brāhyaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā ṛṣiputrānnibodhata,एते मन्त्रकृतश्चैव वैश्यानां प्रवराः स्मृताः इत्येषा नवतिः प्रोक्ता मन्त्रा यैरृषिभिः कृताः ब्राह्यणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत
1,33,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde yugaprajālakṣaṇamṛṣipravaravarṇanaṃ ca nāma dvātriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca ṛṣikāṇāṃ sutāścāpi vijñeyā ṛṣiputrakāḥ brāhyaṇānāṃ pravaktāro nāmataśca nibodhata,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे युगप्रजालक्षणमृषिप्रवरवर्णनं च नाम द्वात्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ऋषिकाणां सुताश्चापि विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः ब्राह्यणानां प्रवक्तारो नामतश्च निबोधत
1,33,2,sapradhānāḥ pravakṣyante samāsācca śrutarṣayaḥ bahvṛco bhārgavaḥ pailaḥ sāṃkṛtyo jājalistathā,सप्रधानाः प्रवक्ष्यन्ते समासाच्च श्रुतर्षयः बह्वृचो भार्गवः पैलः सांकृत्यो जाजलिस्तथा
1,33,3,saṃdhyāstirmāṭharaścaiva yājñavalkyaḥ parāśaraḥ upamanyurindrapramatirmāḍūkiḥ śākaliśca saḥ,संध्यास्तिर्माठरश्चैव याज्ञवल्क्यः पराशरः उपमन्युरिन्द्रप्रमतिर्माडूकिः शाकलिश्च सः
1,33,4,bāṣkaliḥ śokapāṇiśca nailaḥ pailo 'lakastathā pannagāḥ pakṣagantāśca ṣaḍaśītiḥ śrutarṣayaḥ,बाष्कलिः शोकपाणिश्च नैलः पैलो ऽलकस्तथा पन्नगाः पक्षगन्ताश्च षडशीतिः श्रुतर्षयः
1,33,5,ete dvijātayo mukhyā bahvṛcānāṃ śrutarṣayaḥ vaiśaṃpāyanalauhityau kaṇṭhakālāvaśāvadhaḥ,एते द्विजातयो मुख्या बह्वृचानां श्रुतर्षयः वैशंपायनलौहित्यौ कण्ठकालावशावधः
1,33,6,śyāmāpatiḥ palāḍuśca ālaṃbiḥ kamalāpatiḥ teṣāṃ śiṣyāḥ praśiṣyāśca ṣaḍaśīti śrutarṣayaḥ,श्यामापतिः पलाडुश्च आलंबिः कमलापतिः तेषां शिष्याः प्रशिष्याश्च षडशीति श्रुतर्षयः
1,33,7,ete dvijarṣayaḥ proktāścarakādhvaryavo dvijāḥ caiminiḥ sabharadvājaḥ kāvyaḥ pauṣyañjireva ca,एते द्विजर्षयः प्रोक्ताश्चरकाध्वर्यवो द्विजाः चैमिनिः सभरद्वाजः काव्यः पौष्यञ्जिरेव च
1,33,8,hiraṇyanābhaḥ kauśilyo laugākṣiḥ kusumistathā laṅgalī śālihotraśca śaktirājaśca bhārgavaḥ,हिरण्यनाभः कौशिल्यो लौगाक्षिः कुसुमिस्तथा लङ्गली शालिहोत्रश्च शक्तिराजश्च भार्गवः
1,33,9,sāmagānāmathācārya ailo rājā purūravāḥ ṣaṭcatvāriṃśadanye vai teṣāṃ śiṣyāḥ śrutarṣayaḥ,सामगानामथाचार्य ऐलो राजा पुरूरवाः षट्चत्वारिंशदन्ये वै तेषां शिष्याः श्रुतर्षयः
1,33,10,kauśītiḥ kaṅkamudgaśca kuṇḍakaḥ saparāśaraḥ lobhālobhaśca dharmātmā tathā brahma balaśca saḥ,कौशीतिः कङ्कमुद्गश्च कुण्डकः सपराशरः लोभालोभश्च धर्मात्मा तथा ब्रह्म बलश्च सः
1,33,11,kranthalo 'tho madagalo mārkaṇḍeyo 'tha dharmavit ityete navatirjñeyā hotravadbrahmacāriṇaḥ,क्रन्थलो ऽथो मदगलो मार्कण्डेयो ऽथ धर्मवित् इत्येते नवतिर्ज्ञेया होत्रवद्ब्रह्मचारिणः
1,33,12,carakādhvaryavaścāpi hyanumaṃntraṃ tu brāhmaṇam calūbhiḥ sumatiścaiva tathā devavaraśca yaḥ,चरकाध्वर्यवश्चापि ह्यनुमंन्त्रं तु ब्राह्मणम् चलूभिः सुमतिश्चैव तथा देववरश्च यः
1,33,13,anukṛṣṇastathāyuśca anubhūmistathaiva ca tathāprītaḥ kṛśāśvaśva sumūlirbāṣkalistathā,अनुकृष्णस्तथायुश्च अनुभूमिस्तथैव च तथाप्रीतः कृशाश्वश्व सुमूलिर्बाष्कलिस्तथा
1,33,14,carakādhvaryakādhvaryunamasyurbrahmacāriṇaḥ vaiyāsakiḥ śuko vidvāṃllaukirbhūriśravāstathā,चरकाध्वर्यकाध्वर्युनमस्युर्ब्रह्मचारिणः वैयासकिः शुको विद्वांल्लौकिर्भूरिश्रवास्तथा
1,33,15,somāviratunāntakyastathā dhaumyaśca kāśyapaḥ āraṇyā ilakaścaiva upamanyurvidastathā,सोमाविरतुनान्तक्यस्तथा धौम्यश्च काश्यपः आरण्या इलकश्चैव उपमन्युर्विदस्तथा
1,33,16,bhārgavo madhukaḥ piṅgaḥ śveta ketustathaiva ca prajādarpaḥ kahoḍaśca yājñavalkyo 'tha śaunakaḥ,भार्गवो मधुकः पिङ्गः श्वेत केतुस्तथैव च प्रजादर्पः कहोडश्च याज्ञवल्क्यो ऽथ शौनकः
1,33,17,anaṅgo niratālaśca madhyamādhvaryavastute aditirdevamātā ca jalāpā caiva mānavī,अनङ्गो निरतालश्च मध्यमाध्वर्यवस्तुते अदितिर्देवमाता च जलापा चैव मानवी
1,33,18,urvaśī viśvayoṣā ca hyapsaraḥpravare śubhe mudgalā cātujīvaiva tārā caiva yaśasvinī,उर्वशी विश्वयोषा च ह्यप्सरःप्रवरे शुभे मुद्गला चातुजीवैव तारा चैव यशस्विनी
1,33,19,prātimedhī ca mārgā ca sujātā ca mahātapā lopāmudrā ca dharmajñā yā ca kośītikā smṛtā,प्रातिमेधी च मार्गा च सुजाता च महातपा लोपामुद्रा च धर्मज्ञा या च कोशीतिका स्मृता
1,33,20,etāśca brahmavādinya apsaro rūpaṃsamatāḥ ityetā mukhyaśaḥ proktā mayā ca ṛṣiputrakāḥ,एताश्च ब्रह्मवादिन्य अप्सरो रूपंसमताः इत्येता मुख्यशः प्रोक्ता मया च ऋषिपुत्रकाः
1,33,21,vaidaśākhāpraṇayanāstataste ṛṣayaḥ smṛtāḥ īśvarā mantravaktāra ṛṣayo hyṛṣikāstathā,वैदशाखाप्रणयनास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः ईश्वरा मन्त्रवक्तार ऋषयो ह्यृषिकास्तथा
1,33,22,ṛṣiputrāḥ pravaktaraḥ kalpānāṃ brāhmaṇasya tu īśvarāṇāmṛṣīṇāṃ ca ṛṣikāṇāṃ sahātmajaiḥ,ऋषिपुत्राः प्रवक्तरः कल्पानां ब्राह्मणस्य तु ईश्वराणामृषीणां च ऋषिकाणां सहात्मजैः
1,33,23,tathā vākyāni janīṣva yathaiṣāṃ mantradṛṣṭayaḥ tatrājñāyuktamadvaitaṃ dīptaṃ gaṃbhīraśabdavat,तथा वाक्यानि जनीष्व यथैषां मन्त्रदृष्टयः तत्राज्ञायुक्तमद्वैतं दीप्तं गंभीरशब्दवत्
1,33,24,atyantamaparokṣaṃ ca liṅgaṃ nāma tathaiva ca sarvabhūtānyabhūtaṃ ca paridānaṃ ca yadbhavet,अत्यन्तमपरोक्षं च लिङ्गं नाम तथैव च सर्वभूतान्यभूतं च परिदानं च यद्भवेत्
1,33,25,kvacinniruktaproktārthaṃ vākyaṃ svāyaṃbhuvaṃ viduḥ yatkiñcinmantrasaṃyuktaṃ tatra nāmavibhaktibhiḥ,क्वचिन्निरुक्तप्रोक्तार्थं वाक्यं स्वायंभुवं विदुः यत्किञ्चिन्मन्त्रसंयुक्तं तत्र नामविभक्तिभिः
1,33,26,pratyakṣābhihitaṃ caivamṛṣīṇāṃ vacanaṃ matam naigamairvividhaiḥ śabdairnipātairbahulaṃ ca yat,प्रत्यक्षाभिहितं चैवमृषीणां वचनं मतम् नैगमैर्विविधैः शब्दैर्निपातैर्बहुलं च यत्
1,33,27,yaccāpyasti mahadvākyamṛṣīkāṇāṃ vacaḥ smṛtam avispaṣṭapadaṃ yacca yacca syādbahusaṃśayam,यच्चाप्यस्ति महद्वाक्यमृषीकाणां वचः स्मृतम् अविस्पष्टपदं यच्च यच्च स्याद्बहुसंशयम्
1,33,28,ṛṣiputravacastadvai sarvāśca paridevatāḥ hetudṛṣṭānta bahulaṃ citraśabdamapārthakam,ऋषिपुत्रवचस्तद्वै सर्वाश्च परिदेवताः हेतुदृष्टान्त बहुलं चित्रशब्दमपार्थकम्
1,33,29,sarvāstu tamaśaktaṃ ca vākyametattu mānuṣam miśrā iti samākhyātāḥ prabhāvādṛṣitāṃ gātāḥ,सर्वास्तु तमशक्तं च वाक्यमेतत्तु मानुषम् मिश्रा इति समाख्याताः प्रभावादृषितां गाताः
1,33,30,samutkarṣāya karṣābhyāṃ jātivyatyāsasaṃbhavāḥ bhūtabhavyabhavajjñāna janmaduḥkhacikitsanam,समुत्कर्षाय कर्षाभ्यां जातिव्यत्याससंभवाः भूतभव्यभवज्ज्ञान जन्मदुःखचिकित्सनम्
1,33,31,miśrāṇāṃ tadbhavedvākyaṃ gurorbalapravarttanam dharmaśāstrapraṇetāro mahimnā sarvagāśca vai,मिश्राणां तद्भवेद्वाक्यं गुरोर्बलप्रवर्त्तनम् धर्मशास्त्रप्रणेतारो महिम्ना सर्वगाश्च वै
1,33,32,tapaḥprakarṣaḥ sumahānyeṣāṃ te ṛṣayaḥ smṛtāḥ bṛhaspatiśca śukraśca vyāsaḥ sārasvatastathā,तपःप्रकर्षः सुमहान्येषां ते ऋषयः स्मृताः बृहस्पतिश्च शुक्रश्च व्यासः सारस्वतस्तथा
1,33,33,vyāsāḥ śāstrapraṇayanā vedavyāsa iti smṛtāḥ yasmādavārajāḥ saṃtaḥ pūrvebhyo medhayādhikāḥ,व्यासाः शास्त्रप्रणयना वेदव्यास इति स्मृताः यस्मादवारजाः संतः पूर्वेभ्यो मेधयाधिकाः
1,33,34,aiśvaryeṇa ca saṃpannāstataste ṛṣayaḥ smṛtāḥ yasminkālo na caṃ vayaḥ pramāṇamṛṣibhāvane,ऐश्वर्येण च संपन्नास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः यस्मिन्कालो न चं वयः प्रमाणमृषिभावने
1,33,35,dṛśyate hi pumānkaścitkaścijjyeṣṭhatamo dhiyā yasmādbuddhyā ca varṣīyānbalo 'pi śrutavānṛṣiḥ,दृश्यते हि पुमान्कश्चित्कश्चिज्ज्येष्ठतमो धिया यस्माद्बुद्ध्या च वर्षीयान्बलो ऽपि श्रुतवानृषिः
1,33,36,yaḥ kaścitpādavānmadhye prayukto 'kṣara saṃpadā viniyuktāvasānāṃ tu tāmṛcaṃ paricakṣate,यः कश्चित्पादवान्मध्ये प्रयुक्तो ऽक्षर संपदा विनियुक्तावसानां तु तामृचं परिचक्षते
1,33,37,yaḥ kaścitkaraṇairmantro na ca pādakṣarairmitaḥ atiyuktāvasānaṃ ca tadyajurvai pracakṣate,यः कश्चित्करणैर्मन्त्रो न च पादक्षरैर्मितः अतियुक्तावसानं च तद्यजुर्वै प्रचक्षते
1,33,38,hrīṅkāraḥ praṇavo gītaḥ prastāvaśca caturthakam pañcamaḥ pratihotraśca ṣaṣṭhamāhurupadravam,ह्रीङ्कारः प्रणवो गीतः प्रस्तावश्च चतुर्थकम् पञ्चमः प्रतिहोत्रश्च षष्ठमाहुरुपद्रवम्
1,33,39,nidhanaṃ saptamaṃ sāmnaḥ saptavindhya midaṃ smṛtam pañcavindhya iti proktaṃ hrīṅkāraḥ praṇavādṛte,निधनं सप्तमं साम्नः सप्तविन्ध्य मिदं स्मृतम् पञ्चविन्ध्य इति प्रोक्तं ह्रीङ्कारः प्रणवादृते
1,33,40,brahmaṇe dharmamatyuktau yattadā jñāpyater'thataḥ āśāstistu prasaṃkhyātā vilāpaḥ paridevanā,ब्रह्मणे धर्ममत्युक्तौ यत्तदा ज्ञाप्यतेर्ऽथतः आशास्तिस्तु प्रसंख्याता विलापः परिदेवना
1,33,41,krodhādvā dveṣaṇāccaiva praśrākhyānaṃ tathaiva ca etattu sarvavidyānāṃ vihitaṃ mantralakṣaṇam,क्रोधाद्वा द्वेषणाच्चैव प्रश्राख्यानं तथैव च एतत्तु सर्वविद्यानां विहितं मन्त्रलक्षणम्
1,33,42,mantrā navavidhāḥ proktā ṛgyajuḥ sāmalakṣaṇāḥ mūrtirnindā praśaṃsā cākrośastoṣastathaiva ca,मन्त्रा नवविधाः प्रोक्ता ऋग्यजुः सामलक्षणाः मूर्तिर्निन्दा प्रशंसा चाक्रोशस्तोषस्तथैव च
1,33,43,praśrānujñāstathākhyānamāśāsmatividhayo matāḥ mantrabhedāṃśca vakṣyāmi caturviśatilakṣaṇān,प्रश्रानुज्ञास्तथाख्यानमाशास्मतिविधयो मताः मन्त्रभेदांश्च वक्ष्यामि चतुर्विशतिलक्षणान्
1,33,44,praśaṃsā stutirākrośo nindā ca paridevanā abhiśāpo viśāpaśca praśnaḥ prativacastathā,प्रशंसा स्तुतिराक्रोशो निन्दा च परिदेवना अभिशापो विशापश्च प्रश्नः प्रतिवचस्तथा
1,33,45,āśīryajñastathākṣepa arthākhyānaṃ ca saṃkathā viyogā hyabhiyogāśca kathā saṃsthā varaśca vai,आशीर्यज्ञस्तथाक्षेप अर्थाख्यानं च संकथा वियोगा ह्यभियोगाश्च कथा संस्था वरश्च वै
1,33,46,pratiṣedhopa deśau ca namaskāraḥ spṛhā tathā vilāpaśceti mantrāṇāṃ caturviṃśatiruddhṛtāḥ,प्रतिषेधोप देशौ च नमस्कारः स्पृहा तथा विलापश्चेति मन्त्राणां चतुर्विंशतिरुद्धृताः
1,33,47,ṛṣibhiryajñatattvajñairvihitaṃ brahmaṇaṃ purā hetu rnirvacanaṃ nindā praśastiḥ saṃśayo nidhiḥ,ऋषिभिर्यज्ञतत्त्वज्ञैर्विहितं ब्रह्मणं पुरा हेतु र्निर्वचनं निन्दा प्रशस्तिः संशयो निधिः
1,33,48,purākṛtipurākalpau vyavadhāraṇakalpanā upamā ca daśaite vai vidhayo brāhmaṇasya tu,पुराकृतिपुराकल्पौ व्यवधारणकल्पना उपमा च दशैते वै विधयो ब्राह्मणस्य तु
1,33,49,lakṣaṇaṃ brāhmaṇasyainadvihitaṃ sarvaśākhināma heturhanteḥ smṛto dhātoryannihantyuditaṃ paraiḥ,लक्षणं ब्राह्मणस्यैनद्विहितं सर्वशाखिनाम हेतुर्हन्तेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितं परैः
1,33,50,athavārthe pariprāpte hino tergatikarmaṇā tathā nirvacanaṃ brūyādvākyārthasyāvadhāraṇam,अथवार्थे परिप्राप्ते हिनो तेर्गतिकर्मणा तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम्
1,33,51,nindāṃ tāmāhurāyāryā yaddoṣe nindanaṃ vacaḥ prapūrvācchaṃsaterdhātoḥ praśaṃsāguṇavattayā,निन्दां तामाहुरायार्या यद्दोषे निन्दनं वचः प्रपूर्वाच्छंसतेर्धातोः प्रशंसागुणवत्तया
1,33,52,idaṃ tvidamidaṃ naidamityaniścitya saṃśayam idamevaṃ vidhātavyamityayaṃ vidhirucyate,इदं त्विदमिदं नैदमित्यनिश्चित्य संशयम् इदमेवं विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते
1,33,53,anyasyānyasya cauktiryā budhaiḥ soktā purākṛtiḥ yo hyatyantaparokṣārthaḥ sa purākalpa ucyate,अन्यस्यान्यस्य चौक्तिर्या बुधैः सोक्ता पुराकृतिः यो ह्यत्यन्तपरोक्षार्थः स पुराकल्प उच्यते
1,33,54,purātikrāntavācitvātpurākalpasya kalpa nām mantrabrāhmaṇakalpaiśca nigamaiḥ śuddhavistaraiḥ,पुरातिक्रान्तवाचित्वात्पुराकल्पस्य कल्प नाम् मन्त्रब्राह्मणकल्पैश्च निगमैः शुद्धविस्तरैः
1,33,55,aniścitya kṛtāmāhurvyavadhāraṇakalpanām yathā hīdaṃ tathā tadvai idaṃ caiva tathaiva tat,अनिश्चित्य कृतामाहुर्व्यवधारणकल्पनाम् यथा हीदं तथा तद्वै इदं चैव तथैव तत्
1,33,56,ityevameṣā hyupamā daśamo brāhmaṇasya tu ityetadbrahmaṇasyādau vihitaṃ rakṣaṇaṃ budhaiḥ,इत्येवमेषा ह्युपमा दशमो ब्राह्मणस्य तु इत्येतद्ब्रह्मणस्यादौ विहितं रक्षणं बुधैः
1,33,57,tasya tadvidbhiruddiṣṭā vyākhyāmyanupadaṃ dvijaiḥ mantrāṇāṃ kalpanā caiva vidhidṛṣṭiṣu karmasu,तस्य तद्विद्भिरुद्दिष्टा व्याख्याम्यनुपदं द्विजैः मन्त्राणां कल्पना चैव विधिदृष्टिषु कर्मसु
1,33,58,mantro mantrayaterddhātorbrāhmaṇo brāhmaṇena tu alpākṣaramasaṃdigdhaṃ sāravadviśvatomukham astobhamanavadyaṃ ca sūtraṃ sūtravido viduḥ,मन्त्रो मन्त्रयतेर्द्धातोर्ब्राह्मणो ब्राह्मणेन तु अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः
1,34,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde ṛṣilakṣaṇaṃ nāma trayastrinttamo 'dhyāyaḥ vāyuruvāca ṛṣayastadvacaḥ śrutvā sūtamāhustaduttaram kathaṃ vedāḥ punarvyastāstanno brūhi mahāmate,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऋषिलक्षणं नाम त्रयस्त्रिन्त्तमो ऽध्यायः वायुरुवाच ऋषयस्तद्वचः श्रुत्वा सूतमाहुस्तदुत्तरम् कथं वेदाः पुनर्व्यस्तास्तन्नो ब्रूहि महामते
1,34,2,sūta uvāca dvāpare tu purāvṛtte manoḥ svāyaṃbhuvāntare brahmā manumuvācedaṃ rakṣavedaṃ mahāmate,सूत उवाच द्वापरे तु पुरावृत्ते मनोः स्वायंभुवान्तरे ब्रह्मा मनुमुवाचेदं रक्षवेदं महामते
1,34,3,parivṛttaṃ yugaṃ tāta svalpavīryā dvijātayaḥ saṃvṛtā yugadoṣeṇa sarve caiva yathākramam,परिवृत्तं युगं तात स्वल्पवीर्या द्विजातयः संवृता युगदोषेण सर्वे चैव यथाक्रमम्
1,34,4,tasya mānaṃ yugavaśādalpaṃ caiva hi dṛśyate daśasāhasrabhāgena hyavaśiṣṭaṃ kṛtoditam,तस्य मानं युगवशादल्पं चैव हि दृश्यते दशसाहस्रभागेन ह्यवशिष्टं कृतोदितम्
1,34,5,vāya tejo balaṃ cālpaṃ sarvaṃ caiva praṇaśyati vedakriyā hi kāryāḥ syurmābhūdvedavināśanam,वाय तेजो बलं चाल्पं सर्वं चैव प्रणश्यति वेदक्रिया हि कार्याः स्युर्माभूद्वेदविनाशनम्
1,34,6,vede nāśamanuprāpte yajño nāśaṃ gamiṣyati yajñe naṣṭe vedanāśastataḥ sarvaṃ praṇaśyati,वेदे नाशमनुप्राप्ते यज्ञो नाशं गमिष्यति यज्ञे नष्टे वेदनाशस्ततः सर्वं प्रणश्यति
1,34,7,ādyo vedaśca tuṣpādaḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ punardaśaguṇaḥ kṛṣṇo yajño vai sarvakāmadhuk,आद्यो वेदश्च तुष्पादः शतसाहस्रसंमितः पुनर्दशगुणः कृष्णो यज्ञो वै सर्वकामधुक्
1,34,8,evamuktastathetyuktvā manurlaukahite rataḥ vedamekaṃ catuṣpādaṃ caturddhā vyabhajatprabhuḥ,एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा मनुर्लौकहिते रतः वेदमेकं चतुष्पादं चतुर्द्धा व्यभजत्प्रभुः
1,34,9,brahmaṇo vacanāttāta lokānāṃ hitakāmyayā tadahaṃ varttamānena yuṣmākaṃ vedakalpanam,ब्रह्मणो वचनात्तात लोकानां हितकाम्यया तदहं वर्त्तमानेन युष्माकं वेदकल्पनम्
1,34,10,manvantareṇa vakṣyami vyatītānāṃ prakalpanam pratyakṣeṇa varokṣaṃvai tannibodhata sattamāḥ,मन्वन्तरेण वक्ष्यमि व्यतीतानां प्रकल्पनम् प्रत्यक्षेण वरोक्षंवै तन्निबोधत सत्तमाः
1,34,11,asminyuge tadā vyāsaḥ pārāśaryaḥ parantapaḥ dvaipāyana iti khyāto viṣṇoraṃśaḥ sanātanaḥ,अस्मिन्युगे तदा व्यासः पाराशर्यः परन्तपः द्वैपायन इति ख्यातो विष्णोरंशः सनातनः
1,34,12,brahmaṇā coditaḥ so 'smin vedaṃ vaktuṃ pracakrame atha śiṣyānsajagrāha caturo vedakāraṇāt,ब्रह्मणा चोदितः सो ऽस्मिन् वेदं वक्तुं प्रचक्रमे अथ शिष्यान्सजग्राह चतुरो वेदकारणात्
1,34,13,jaiminiṃ ca sumantuṃ ca vaiśaṃpāyanameva ca caturthaṃ pailameteṣāṃ pañcamaṃ lomaharṣaṇam,जैमिनिं च सुमन्तुं च वैशंपायनमेव च चतुर्थं पैलमेतेषां पञ्चमं लोमहर्षणम्
1,34,14,ṛgvedaśrāvakaṃ pailamagrahīdvidhivaddvijāḥ yajurvedapravaktāraṃ vaiśaṃpāyanameva ca,ऋग्वेदश्रावकं पैलमग्रहीद्विधिवद्द्विजाः यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशंपायनमेव च
1,34,15,jaiminiṃ sāmavedārthaśrāvakaṃ so 'nvapadyata tathaivāthar vavedasya sumantumṛṣisattamam,जैमिनिं सामवेदार्थश्रावकं सो ऽन्वपद्यत तथैवाथर् ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम्
1,34,16,itihāsapurāṇasya kalapavākyasya caiva hi māṃ caiva pratijagrāha bhagavānīśvaraḥ prabhuḥ,इतिहासपुराणस्य कलपवाक्यस्य चैव हि मां चैव प्रतिजग्राह भगवानीश्वरः प्रभुः
1,34,17,eka āsīdyajurvedastaṃ caturddhā vyakalpayat cāturhetramabhūttasmiṃstena yajñamakalpayat,एक आसीद्यजुर्वेदस्तं चतुर्द्धा व्यकल्पयत् चातुर्हेत्रमभूत्तस्मिंस्तेन यज्ञमकल्पयत्
1,34,18,ādhvaryavaṃ yajurbhistu ṛgbhirhetraṃ tathaiva ca audgātraṃ sāmabhiścakre brahmatvaṃ cāpyatharvabhiḥ,आध्वर्यवं यजुर्भिस्तु ऋग्भिर्हेत्रं तथैव च औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः
1,34,19,tataḥ sa ṛca uddhṛtya ṛgvedaṃ samakalpayat hotṛkaṃ kalpayattena yajurvedaṃ jagatpatiḥ,ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं समकल्पयत् होतृकं कल्पयत्तेन यजुर्वेदं जगत्पतिः
1,34,20,sāmabhiḥ sāmavedaṃ ca tenaudgātramakalpayat rā5stvatharvavedena sarvakarmāṇyakārayat,सामभिः सामवेदं च तेनौद्गात्रमकल्पयत् रा५स्त्वथर्ववेदेन सर्वकर्माण्यकारयत्
1,34,21,ākhyānaiścāpyupākhyānairgāthābhiḥ kalpajoktibhiḥ purāmasaṃhitāṃ cakre purāṇārthaviśāradaḥ,आख्यानैश्चाप्युपाख्यानैर्गाथाभिः कल्पजोक्तिभिः पुरामसंहितां चक्रे पुराणार्थविशारदः
1,34,22,yacchiṣṭaṃ tu yajurvede tena ya5mayuñjata yajanātsa yajurveda iti śāstraviniścayaḥ,यच्छिष्टं तु यजुर्वेदे तेन य५मयुञ्जत यजनात्स यजुर्वेद इति शास्त्रविनिश्चयः
1,34,23,pādānāmuddhatatvācca yajūṃṣi viṣamāṇi ca śatenoddhatavīryastu ṛtvigbhirvedapāragaiḥ,पादानामुद्धतत्वाच्च यजूंषि विषमाणि च शतेनोद्धतवीर्यस्तु ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः
1,34,24,prayujyate hyaśvamedhastena vā puṣyate tu saḥ ṛco gṛhītvā pailastu vyabhajattu dvidhā punaḥ,प्रयुज्यते ह्यश्वमेधस्तेन वा पुष्यते तु सः ऋचो गृहीत्वा पैलस्तु व्यभजत्तु द्विधा पुनः
1,34,25,dve kṛtvā saṃhite caiva śiṣyābhyā madadādvibuḥ indrapramattaye caikāṃ dvitīyāṃ bāṣkalāya ca,द्वे कृत्वा संहिते चैव शिष्याभ्या मददाद्विबुः इन्द्रप्रमत्तये चैकां द्वितीयां बाष्कलाय च
1,34,26,catasraḥ saṃhitāḥ kṛtvā bāṣkalo dvijasattamaḥ śiṣyānadhyāpayā māsa śuśruṣābhiratānhitān,चतस्रः संहिताः कृत्वा बाष्कलो द्विजसत्तमः शिष्यानध्यापया मास शुश्रुषाभिरतान्हितान्
1,34,27,bodhyāṃ tu prathamāṃ śākhāṃ dvitīyāmagnimātaram pārāśarīṃ tṛtīyāṃ tu yā5valkyāmathāparām,बोध्यां तु प्रथमां शाखां द्वितीयामग्निमातरम् पाराशरीं तृतीयां तु या५वल्क्यामथापराम्
1,34,28,indrapramatirekāṃ tu saṃhitāmṛṣisattamaḥ adhyāpayanmahābhāgaṃ māṇḍūkeyaṃ yaśasvinam,इन्द्रप्रमतिरेकां तु संहितामृषिसत्तमः अध्यापयन्महाभागं माण्डूकेयं यशस्विनम्
1,34,29,styasravasamagryaṃ tu putraṃ sa tu mahāyaśāḥ satyasravāḥ satyahitaṃ putramadhyāpayadvibhuḥ,स्त्यस्रवसमग्र्यं तु पुत्रं स तु महायशाः सत्यस्रवाः सत्यहितं पुत्रमध्यापयद्विभुः
1,34,30,so 'pi satyahitaḥ putraṃ punaradhyāpayaddvijāḥ satyaśriyaṃ mahātmānaṃ satya dharmaparāyaṇam,सो ऽपि सत्यहितः पुत्रं पुनरध्यापयद्द्विजाः सत्यश्रियं महात्मानं सत्य धर्मपरायणम्
1,34,31,abhavaṃstasya śiṣyā vai trayastu sumahaujasaḥ satyaśriyāśca vidvāṃsaḥ śāstragrahaṇatatparāḥ,अभवंस्तस्य शिष्या वै त्रयस्तु सुमहौजसः सत्यश्रियाश्च विद्वांसः शास्त्रग्रहणतत्पराः
1,34,32,śākalyaḥ prathamasteṣāṃ tasmādanyo rathītaraḥ bāṣkaliśca bharadvāja iti śākhāpravarttakāḥ,शाकल्यः प्रथमस्तेषां तस्मादन्यो रथीतरः बाष्कलिश्च भरद्वाज इति शाखाप्रवर्त्तकाः
1,34,33,devamitrastu śākalyo jñānāhaṅkāragarvitaḥ janakasya sa yajñe vai vināśāmagamaddvijāḥ,देवमित्रस्तु शाकल्यो ज्ञानाहङ्कारगर्वितः जनकस्य स यज्ञे वै विनाशामगमद्द्विजाः
1,34,34,śāṃśapāyana uvāca kathaṃ vināśamagamatsa munirjñānagarvitaḥ janakasyāśvamedhe tu katha vādābhyajāyata,शांशपायन उवाच कथं विनाशमगमत्स मुनिर्ज्ञानगर्वितः जनकस्याश्वमेधे तु कथ वादाभ्यजायत
1,34,35,kimarthaṃ vābhavadvādaḥ kena sārddhamathāpi vā etatsarvaṃ yathā vṛttamācakṣtra viditaṃ tava,किमर्थं वाभवद्वादः केन सार्द्धमथापि वा एतत्सर्वं यथा वृत्तमाचक्ष्त्र विदितं तव
1,34,36,sūta uvāca janakasyāśvamedhe tu mahānāsītsamāgamaḥ ṛṣīṇāṃ hi sahasrāṇi tatrājagmuranekaśaḥ,सूत उवाच जनकस्याश्वमेधे तु महानासीत्समागमः ऋषीणां हि सहस्राणि तत्राजग्मुरनेकशः
1,34,37,rājarṣerjanakasyātha taṃ yajñaṃ hi didṛkṣavaḥ āgatānbrāhmaṇāndṛṣṭvā jijñāsāsyābhavattataḥ,राजर्षेर्जनकस्याथ तं यज्ञं हि दिदृक्षवः आगतान्ब्राह्मणान्दृष्ट्वा जिज्ञासास्याभवत्ततः
1,34,38,ko nveṣāṃ brāhmaṇaśreṣṭhaḥ kathaṃ me niścayo bhavet iti niścitya manasā buddhiṃ cakre janādhipaḥ,को न्वेषां ब्राह्मणश्रेष्ठः कथं मे निश्चयो भवेत् इति निश्चित्य मनसा बुद्धिं चक्रे जनाधिपः
1,34,39,gavāṃ sahasramādāya suvarṇamadhikaṃ tataḥ grāmānratnāni dāsīscha munīnprāha narādhipaḥ,गवां सहस्रमादाय सुवर्णमधिकं ततः ग्रामान्रत्नानि दासीस्छ मुनीन्प्राह नराधिपः
1,34,40,sarvānahaṃ prapanno vaḥ śirasā śreṣṭhabhāginaḥ yadetadāhṛtaṃ vittaṃ yo vā śreṣṭhatamo bhavet,सर्वानहं प्रपन्नो वः शिरसा श्रेष्ठभागिनः यदेतदाहृतं वित्तं यो वा श्रेष्ठतमो भवेत्
1,34,41,tasmai tadupanītaṃ me vitta vittaṃ dvijottamāḥ janakasya vacaḥ śrutvā ṛṣayaste śrutikṣamāḥ,तस्मै तदुपनीतं मे वित्त वित्तं द्विजोत्तमाः जनकस्य वचः श्रुत्वा ऋषयस्ते श्रुतिक्षमाः
1,34,42,dṛṣṭvā dhanaṃ mahāsāraṃ dhanagṛdhnā jighṛkṣavaḥ āhvayāñcakrire 'nyonyaṃ vedajñānamadolbaṇān,दृष्ट्वा धनं महासारं धनगृध्ना जिघृक्षवः आह्वयाञ्चक्रिरे ऽन्योन्यं वेदज्ञानमदोल्बणान्
1,34,43,manasā gatavittāste mamaitaddhanamityuta mamaitanna tavetyanyo brūhi vā kiṃ vikatthase,मनसा गतवित्तास्ते ममैतद्धनमित्युत ममैतन्न तवेत्यन्यो ब्रूहि वा किं विकत्थसे
1,34,44,ityevaṃ dhanadoṣeṇa vādāṃścakuranekaśaḥ athānyastatravai vidvānbrahmaṇastu sutaḥ kaviḥ,इत्येवं धनदोषेण वादांश्चकुरनेकशः अथान्यस्तत्रवै विद्वान्ब्रह्मणस्तु सुतः कविः
1,34,45,yājñavalkyo mahātejāstapasvī brahmavittamaḥ brahmaṇoṃ'śasamutpanno vākyaṃ provāca susvaram,याज्ञवल्क्यो महातेजास्तपस्वी ब्रह्मवित्तमः ब्रह्मणोंऽशसमुत्पन्नो वाक्यं प्रोवाच सुस्वरम्
1,34,46,śiṣyaṃ brahmavidāṃ śreṣṭhaṃ dhanametadgṛhāṇa vai nayasva ca gṛhaṃvatsa mamaitannātra saṃśayaḥ,शिष्यं ब्रह्मविदां श्रेष्ठं धनमेतद्गृहाण वै नयस्व च गृहंवत्स ममैतन्नात्र संशयः
1,34,47,sarvavādeṣvahaṃ vaktā nānyaḥ kaścittu matsamaḥ yo vā na prīyate vidvānsamāhvayatu māciram,सर्ववादेष्वहं वक्ता नान्यः कश्चित्तु मत्समः यो वा न प्रीयते विद्वान्समाह्वयतु माचिरम्
1,34,48,tato brahmārṇavaḥ kṣubdaḥ samudra iva saṃplave tānuvāca tataḥ svastho yājñavalkyo hasanniva,ततो ब्रह्मार्णवः क्षुब्दः समुद्र इव संप्लवे तानुवाच ततः स्वस्थो याज्ञवल्क्यो हसन्निव
1,34,49,krodhaṃ mā kārṣṭa vidvāṃso bhavantaḥ satyavādinaḥ vadāmahe yathāśakti jijñāsaṃtaḥ parasparam,क्रोधं मा कार्ष्ट विद्वांसो भवन्तः सत्यवादिनः वदामहे यथाशक्ति जिज्ञासंतः परस्परम्
1,34,50,tato 'bhyupagatāsteṣāṃ vādāḥ śabdairanekaśaḥ sahasradhā śubhairarthaiḥ sukṣmadarśanasaṃbhavaiḥ,ततो ऽभ्युपगतास्तेषां वादाः शब्दैरनेकशः सहस्रधा शुभैरर्थैः सुक्ष्मदर्शनसंभवैः
1,34,51,loke vede tathādhyātmavidyāsthānairalaṅkṛtaiḥ saṃtyuttamaguṇairyuktā nṛpasyāpi parīkṣakāḥ,लोके वेदे तथाध्यात्मविद्यास्थानैरलङ्कृतैः संत्युत्तमगुणैर्युक्ता नृपस्यापि परीक्षकाः
1,34,52,vādāḥ samabhavaṃstatra dhanahetormahātmanām ṛṣayastvekataḥ sarve yājñavalkyastathaikataḥ,वादाः समभवंस्तत्र धनहेतोर्महात्मनाम् ऋषयस्त्वेकतः सर्वे याज्ञवल्क्यस्तथैकतः
1,34,53,sarve te munayastena yājñavalkyena dhīmatā ekaikaśastataḥ pṛṣṭā naivottaramathābruvan,सर्वे ते मुनयस्तेन याज्ञवल्क्येन धीमता एकैकशस्ततः पृष्टा नैवोत्तरमथाब्रुवन्
1,34,54,sa vijitya munīnsarvān brahmarāśirmahāmatiḥ śākalyamiti hovāca vādakarttāramañjasā,स विजित्य मुनीन्सर्वान् ब्रह्मराशिर्महामतिः शाकल्यमिति होवाच वादकर्त्तारमञ्जसा
1,34,55,śākalya vada vaktavyaṃ kiṃ dhyāyannavatiṣṭhase paṇastu yajamānena baddho nīto yathā dhṛtaḥ,शाकल्य वद वक्तव्यं किं ध्यायन्नवतिष्ठसे पणस्तु यजमानेन बद्धो नीतो यथा धृतः
1,34,56,evaṃ sa dharṣitastena roṣāttāmrāsyalocanaḥ provāca yājñavalkyaṃ sapuruṣaṃ munisannidhau,एवं स धर्षितस्तेन रोषात्ताम्रास्यलोचनः प्रोवाच याज्ञवल्क्यं सपुरुषं मुनिसन्निधौ
1,34,57,tvamasmāstṛṇavatkṛtvā tathaivānyāndvijottamān vidyādhanaṃ mahāsāraṃ svayaṅgrāhaṃ jighṛkṣasi,त्वमस्मास्तृणवत्कृत्वा तथैवान्यान्द्विजोत्तमान् विद्याधनं महासारं स्वयङ्ग्राहं जिघृक्षसि
1,34,58,śākalyenaivamuktastu yājñavalkyastamabravīt brahmiṣṭhānāṃ balaṃ viddhi vidyātattvārthadarśanam,शाकल्येनैवमुक्तस्तु याज्ञवल्क्यस्तमब्रवीत् ब्रह्मिष्ठानां बलं विद्धि विद्यातत्त्वार्थदर्शनम्
1,34,59,kāmasyārthena saṃbandhastenārthaṃ kāmayāmahe kāmaprarśnadhanā viprāḥ kāmapraśnaṃ vadāmahe,कामस्यार्थेन संबन्धस्तेनार्थं कामयामहे कामप्रर्श्नधना विप्राः कामप्रश्नं वदामहे
1,34,60,paṇaścaivāsya rājarṣestasmānnītaṃ dhanaṃ mayā etacchrutvā vacastasya śākalyaḥ krodhamūrcchitaḥ,पणश्चैवास्य राजर्षेस्तस्मान्नीतं धनं मया एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शाकल्यः क्रोधमूर्च्छितः
1,34,61,yā5valkyamathovāca kāmapraśnārthakṛdvacaḥ brūhīdānīṃ mayoddiṣṭānkāmapraśnānyathārthataḥ,या५वल्क्यमथोवाच कामप्रश्नार्थकृद्वचः ब्रूहीदानीं मयोद्दिष्टान्कामप्रश्नान्यथार्थतः
1,34,62,tataḥ samabhavadvādastayorbrahmavidormahān sāgraṃ praśnasahasraṃ tu śākalyaḥ so 'karottadā,ततः समभवद्वादस्तयोर्ब्रह्मविदोर्महान् साग्रं प्रश्नसहस्रं तु शाकल्यः सो ऽकरोत्तदा
1,34,63,yājñavalkyo 'bravītsarvamṛṣīṇāṃ śṛṇvatāṃ tadā śākalyastvāsa nirvādo yājñavalkyastamabravīt,याज्ञवल्क्यो ऽब्रवीत्सर्वमृषीणां शृण्वतां तदा शाकल्यस्त्वास निर्वादो याज्ञवल्क्यस्तमब्रवीत्
1,34,64,praśnamekaṃ mamāpi tvaṃ śākalya vada kāmikam paṇaprāpyasya vādasya bruvatormṛtyuratra vai,प्रश्नमेकं ममापि त्वं शाकल्य वद कामिकम् पणप्राप्यस्य वादस्य ब्रुवतोर्मृत्युरत्र वै
1,34,65,susūkṣmajñānasaṃyuktaṃ sāṃkhyaṃyogamathāpi vā adhyātmasya gatiṃ mukhyāṃ dhyānamārgamathāpi vā,सुसूक्ष्मज्ञानसंयुक्तं सांख्यंयोगमथापि वा अध्यात्मस्य गतिं मुख्यां ध्यानमार्गमथापि वा
1,34,66,atha saṃcoditaḥ praśno yājñavalkyena dhīmatā śākalyastamavijñāya tathā mṛtyumavāptavān,अथ संचोदितः प्रश्नो याज्ञवल्क्येन धीमता शाकल्यस्तमविज्ञाय तथा मृत्युमवाप्तवान्
1,34,67,evaṃ smṛtaḥ sa śākalyaḥ praśnavyākhyānapīḍitaḥ evaṃ vivādaḥ sumahānāsītteṣāṃ dhanārthinām,एवं स्मृतः स शाकल्यः प्रश्नव्याख्यानपीडितः एवं विवादः सुमहानासीत्तेषां धनार्थिनाम्
1,34,68,ṛṣīṇāmṛṣibhiḥ sārddhaṃ yājñavalkyasya caiva hi yājñavalkyo dhanaṃ gṛhya yaśo vikhyāya cātmanaḥ jagāma vai gṛhaṃ svacchaṃ śiṣyaiḥ parivṛto vaśī,ऋषीणामृषिभिः सार्द्धं याज्ञवल्क्यस्य चैव हि याज्ञवल्क्यो धनं गृह्य यशो विख्याय चात्मनः जगाम वै गृहं स्वच्छं शिष्यैः परिवृतो वशी
1,35,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde vyāsaśiṣyotpattivarṇanaṃ nāma catustriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca devamitraśca śākalyo mahātmā dvijapuṅgavaḥ cakāra saṃhitāḥ pañca buddhimānvedavittamaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे व्यासशिष्योत्पत्तिवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच देवमित्रश्च शाकल्यो महात्मा द्विजपुङ्गवः चकार संहिताः पञ्च बुद्धिमान्वेदवित्तमः
1,35,2,pañca tasyābhavañchiṣyā mudgalo gokhalastathā khalīyānsutapā vatsaḥ śaiśireyaśca pañcamaḥ,पञ्च तस्याभवञ्छिष्या मुद्गलो गोखलस्तथा खलीयान्सुतपा वत्सः शैशिरेयश्च पञ्चमः
1,35,3,provāca saṃhitāstisraḥ śāko vaiṇo rathītaraḥ niruktaṃ ca punaścakre caturthaṃ dvijasattamaḥ,प्रोवाच संहितास्तिस्रः शाको वैणो रथीतरः निरुक्तं च पुनश्चक्रे चतुर्थं द्विजसत्तमः
1,35,4,tasya śiṣyāstu catvāraḥ pailaścekṣalakastathā dhīmāñcha tabalākaśca gajaścaiva dvijottamāḥ,तस्य शिष्यास्तु चत्वारः पैलश्चेक्षलकस्तथा धीमाञ्छ तबलाकश्च गजश्चैव द्विजोत्तमाः
1,35,5,bāṣkalistu bharadvājastisraḥ provāca saṃhitāḥ trayastasyābhavañcchiṣyā mahātmāno guṇānvitāḥ,बाष्कलिस्तु भरद्वाजस्तिस्रः प्रोवाच संहिताः त्रयस्तस्याभवञ्च्छिष्या महात्मानो गुणान्विताः
1,35,6,dhīmāṃśca tvāpanāpaśca pānnagāriśca buddhimān tṛtīyaścārjavaste ca tapasā śaṃsitavratāḥ,धीमांश्च त्वापनापश्च पान्नगारिश्च बुद्धिमान् तृतीयश्चार्जवस्ते च तपसा शंसितव्रताः
1,35,7,vītarāgā mahātejāḥ saṃhitājñānapāragāḥ ityete bahūvṛcāḥ proktāḥ saṃhitā yaiḥ pravartitāḥ,वीतरागा महातेजाः संहिताज्ञानपारगाः इत्येते बहूवृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः
1,35,8,vaiśaṃpāyanaśiṣyo 'sau yajurvedamakalpayat ṣaḍaśītistu tenoktāḥ saṃhitā yajuṣāṃ śubhāḥ,वैशंपायनशिष्यो ऽसौ यजुर्वेदमकल्पयत् षडशीतिस्तु तेनोक्ताः संहिता यजुषां शुभाः
1,35,9,śiṣyebhyaḥ pradadau tāśca jagūhuste vidhānataḥ ekastatra parityakto yā5valkyo mahātapāḥ,शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगूहुस्ते विधानतः एकस्तत्र परित्यक्तो या५वल्क्यो महातपाः
1,35,10,ṣaḍaśītistathā śiṣyāḥ saṃhitānāṃ vikalpakāḥ sarveṣāmeva teṣāṃ vai tridhā bhedāḥ prakīrttitāḥ,षडशीतिस्तथा शिष्याः संहितानां विकल्पकाः सर्वेषामेव तेषां वै त्रिधा भेदाः प्रकीर्त्तिताः
1,35,11,tridhā bhedāstu te vedabhede 'sminnavame śubhe udīcyā madhyadeśyāśca prācyaścaiva pṛthagvidhāḥ,त्रिधा भेदास्तु ते वेदभेदे ऽस्मिन्नवमे शुभे उदीच्या मध्यदेश्याश्च प्राच्यश्चैव पृथग्विधाः
1,35,12,śyāmāyanirudīcyānāṃ pradhānaḥ saṃbabhūva ha madhyadeśapratiṣṭhātā cāsuriḥ prathamaḥ smṛtaḥ,श्यामायनिरुदीच्यानां प्रधानः संबभूव ह मध्यदेशप्रतिष्ठाता चासुरिः प्रथमः स्मृतः
1,35,13,ālaṃbirādiḥ prācyānāṃ trayodeśyādayastu te ityete carakāḥ proktāḥ saṃhitā vādino dvijāḥ,आलंबिरादिः प्राच्यानां त्रयोदेश्यादयस्तु ते इत्येते चरकाः प्रोक्ताः संहिता वादिनो द्विजाः
1,35,14,ṛṣaya ūcuḥ carakādhvaryavaḥ kena kāraṇaṃ brūhi tattvataḥ kiṃ cīrṇaṃ kasya vā hetoścarakatvaṃ hi bhejire,ऋषय ऊचुः चरकाध्वर्यवः केन कारणं ब्रूहि तत्त्वतः किं चीर्णं कस्य वा हेतोश्चरकत्वं हि भेजिरे
1,35,15,sūta uvāca kāryamāsīdṛṣīṇāṃ ca kiñcidbrāhmaṇasattamāḥ merupṛṣṭhaṃ samāsādya taistadā tviti mantritam,सूत उवाच कार्यमासीदृषीणां च किञ्चिद्ब्राह्मणसत्तमाः मेरुपृष्ठं समासाद्य तैस्तदा त्विति मन्त्रितम्
1,35,16,yo vātra saptarātreṇa nāgaccheddvijasattamaḥ sa kuryādbrahmahatyāṃ vai samayo naḥ prakīrtitaḥ,यो वात्र सप्तरात्रेण नागच्छेद्द्विजसत्तमः स कुर्याद्ब्रह्महत्यां वै समयो नः प्रकीर्तितः
1,35,17,tataste sagaṇāḥ sarve vaiśaṃpāyanavarjitāḥ prayayuḥ saptarātreṇa yatra saṃdhiḥ kṛto 'bhavat,ततस्ते सगणाः सर्वे वैशंपायनवर्जिताः प्रययुः सप्तरात्रेण यत्र संधिः कृतो ऽभवत्
1,35,18,brahmaṇānāṃ tu vacanādbrahmahatyāṃ cakāra saḥ śiṣyānatha samānīya sa vaiśaṃpāyano 'bravīt,ब्रह्मणानां तु वचनाद्ब्रह्महत्यां चकार सः शिष्यानथ समानीय स वैशंपायनो ऽब्रवीत्
1,35,19,brahmahatyāṃ caradhvaṃ vai matkṛte dvijasattamāḥ sarve yūyaṃ samāgamya brūta kāmaṃ hitaṃ vacaḥ,ब्रह्महत्यां चरध्वं वै मत्कृते द्विजसत्तमाः सर्वे यूयं समागम्य ब्रूत कामं हितं वचः
1,35,20,yājñavalkya uvāca ahamekaścariṣyāmi tiṣṭhantu munayastvime balenotthāpayiṣyāmi tapasā svena bhāvitaḥ,याज्ञवल्क्य उवाच अहमेकश्चरिष्यामि तिष्ठन्तु मुनयस्त्विमे बलेनोत्थापयिष्यामि तपसा स्वेन भावितः
1,35,21,eva muktastataḥ kruddho yā5valkyama thātyajat uvāca yattvayādhītaṃ sarvaṃ pratyarpayasva me,एव मुक्तस्ततः क्रुद्धो या५वल्क्यम थात्यजत् उवाच यत्त्वयाधीतं सर्वं प्रत्यर्पयस्व मे
1,35,22,evamuktaḥ sarūpāṇi yajūṃṣi gurave dadau rudhireṇa tathāktāni ccharditvā brahmavittamāḥ,एवमुक्तः सरूपाणि यजूंषि गुरवे ददौ रुधिरेण तथाक्तानि च्छर्दित्वा ब्रह्मवित्तमाः
1,35,23,tataḥ sa dhyānamāsthāya saryamārādhayaddvijaḥ sūrye brahma yadutpannaṃ taṃ gatvā pratitiṣṭhati,ततः स ध्यानमास्थाय सर्यमाराधयद्द्विजः सूर्ये ब्रह्म यदुत्पन्नं तं गत्वा प्रतितिष्ठति
1,35,24,tato yāni gatānyūrdhvaṃ yajūṣyādityamaḍalam tāni tasmai dadau tuṣṭaḥ sūryo vai brahmarātaye,ततो यानि गतान्यूर्ध्वं यजूष्यादित्यमडलम् तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यो वै ब्रह्मरातये
1,35,25,aśvarūpāya mārttaṇḍo yājñavaklyāya dhīmate yajūṃṣyadhīyate tāni brāhmaṇā yena kenacit,अश्वरूपाय मार्त्तण्डो याज्ञवक्ल्याय धीमते यजूंष्यधीयते तानि ब्राह्मणा येन केनचित्
1,35,26,aśvarūpāya dattāni tataste vājino 'mavan brahmahatyā tu yaiścīrṇā caraṇāccarakāḥ smṛtāḥ,अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनो ऽमवन् ब्रह्महत्या तु यैश्चीर्णा चरणाच्चरकाः स्मृताः
1,35,27,vaiśaṃpāyanaśiṣyāste carakāḥ samudāhṛtāḥ ityete carakāḥ proktā vājinastu nibodhata,वैशंपायनशिष्यास्ते चरकाः समुदाहृताः इत्येते चरकाः प्रोक्ता वाजिनस्तु निबोधत
1,35,28,yā5valkyasya śiṣyāste kaṇvo baudheya eva ca madhyandinastu sāpatyo vaidheyaścāddhabauddhakau,या५वल्क्यस्य शिष्यास्ते कण्वो बौधेय एव च मध्यन्दिनस्तु सापत्यो वैधेयश्चाद्धबौद्धकौ
1,35,29,tāpanīyaśca vatsāśca tathā jābālakevalau āvaṭī ca tathā puṇḍro vaiṇoyaḥ saparāśaraḥ,तापनीयश्च वत्साश्च तथा जाबालकेवलौ आवटी च तथा पुण्ड्रो वैणोयः सपराशरः
1,35,30,ityete vājinaḥ proktā daśapañca ca sattamāḥ śatamekādhikaṃ jñeyaṃ yajuṣāṃ ye vikalpakāḥ,इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दशपञ्च च सत्तमाः शतमेकाधिकं ज्ञेयं यजुषां ये विकल्पकाः
1,35,31,putramadhyāpayāmāsa sumantumatha jaiminiḥ sumantuścāpi sutvānaṃ putramadhyāpayatpunaḥ,पुत्रमध्यापयामास सुमन्तुमथ जैमिनिः सुमन्तुश्चापि सुत्वानं पुत्रमध्यापयत्पुनः
1,35,32,sukarmāṇaṃ tataḥ sunvānputramadhyāpayatpunaḥ sa sahasramadhītyāśu sukarmāpyatha saṃhitāḥ,सुकर्माणं ततः सुन्वान्पुत्रमध्यापयत्पुनः स सहस्रमधीत्याशु सुकर्माप्यथ संहिताः
1,35,33,provācātha sahasrasya sukarmā sūryavarcasaḥ anadhyāyeṣvadhīyānāṃstañjaghāna śatakratuḥ,प्रोवाचाथ सहस्रस्य सुकर्मा सूर्यवर्चसः अनध्यायेष्वधीयानांस्तञ्जघान शतक्रतुः
1,35,34,prāyopaveśamakarottato 'sau śiṣyakāramāt kruddhaṃ dṛṣṭvā tataḥ śakrovaraṃ so 'tha punardadau,प्रायोपवेशमकरोत्ततो ऽसौ शिष्यकारमात् क्रुद्धं दृष्ट्वा ततः शक्रोवरं सो ऽथ पुनर्ददौ
1,35,35,bhaviṣyato mahāvīryauṃ śiṣyau te 'tulavarcasau adhīyātāṃ mahāprājñau sahasraṃ saṃhitā ubhau,भविष्यतो महावीर्यौं शिष्यौ ते ऽतुलवर्चसौ अधीयातां महाप्राज्ञौ सहस्रं संहिता उभौ
1,35,36,ete surā mahābhāgāḥ saṃkruddhā dvijasattama ityuktvā vāsavaḥ śrīmānsukarmāṇaṃ yaśasvinam,एते सुरा महाभागाः संक्रुद्धा द्विजसत्तम इत्युक्त्वा वासवः श्रीमान्सुकर्माणं यशस्विनम्
1,35,37,śāntakrodhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā kṣipramantara dhātprabhuḥ tasya śiṣyo 'bhavaddhīmān pauṣyañjirdvijasattamāḥ,शान्तक्रोधं द्विजं दृष्ट्वा क्षिप्रमन्तर धात्प्रभुः तस्य शिष्यो ऽभवद्धीमान् पौष्यञ्जिर्द्विजसत्तमाः
1,35,38,hiraṇyanābhaḥ kauśalyo dvitīyo 'bhūnnarādhipaḥ adhyāpayata pauṣyāñjiḥ sahasrārddhaṃ tusaṃhitāḥ,हिरण्यनाभः कौशल्यो द्वितीयो ऽभून्नराधिपः अध्यापयत पौष्याञ्जिः सहस्रार्द्धं तुसंहिताः
1,35,39,te nāmnodīcyasāmānaḥ śiṣyāḥ pauṣyañjinaḥ śubhāḥ sattvāni pañca kauśilyaḥ saṃhitānā madhītavān,ते नाम्नोदीच्यसामानः शिष्याः पौष्यञ्जिनः शुभाः सत्त्वानि पञ्च कौशिल्यः संहिताना मधीतवान्
1,35,40,śiṣyā hiraṇyanābhasya smṛtāstu prācyasāmagāḥ laugākṣiḥ kuśumiścaiva kuśīdirlāṅgalistathā pauṣyañji śiṣyāścatvārasteṣāṃ bhedānnibodhata,शिष्या हिरण्यनाभस्य स्मृतास्तु प्राच्यसामगाः लौगाक्षिः कुशुमिश्चैव कुशीदिर्लाङ्गलिस्तथा पौष्यञ्जि शिष्याश्चत्वारस्तेषां भेदान्निबोधत
1,35,41,nāḍāyanīyaḥ sahataṇḍiputrastasmādanovainanāmā suvidvān sakotiputraḥ susahāḥ sunāmā caitānbhedānvittalaugākṣiṇastu,नाडायनीयः सहतण्डिपुत्रस्तस्मादनोवैननामा सुविद्वान् सकोतिपुत्रः सुसहाः सुनामा चैतान्भेदान्वित्तलौगाक्षिणस्तु
1,35,42,trayastu kuśumeḥ śiṣyā aurasaḥ sa parāśaraḥ,त्रयस्तु कुशुमेः शिष्या औरसः स पराशरः
1,35,43,nābhirvittastu tejasvī trividhā kauśumāḥ smṛtāḥ śauriṣuḥ śṛṅgiputraśca dvāvetau tu ciravratau,नाभिर्वित्तस्तु तेजस्वी त्रिविधा कौशुमाः स्मृताः शौरिषुः शृङ्गिपुत्रश्च द्वावेतौ तु चिरव्रतौ
1,35,44,rāṇāyanīyiḥ saumitriḥ sāmavedaviśāradau provāca saṃhitāsti sraḥ śṛṅgiputrau mahātpāḥ,राणायनीयिः सौमित्रिः सामवेदविशारदौ प्रोवाच संहितास्ति स्रः शृङ्गिपुत्रौ महात्पाः
1,35,45,vainaḥ prājīnayogaśca surālaśca dvijauttamaḥ provāca saṃhitāḥ ṣaṭtu pārāśaryastu kauthumaḥ,वैनः प्राजीनयोगश्च सुरालश्च द्विजौत्तमः प्रोवाच संहिताः षट्तु पाराशर्यस्तु कौथुमः
1,35,46,āsurāyaṇavaiśākhyau vedavṛddhaparāyaṇau prācīnayogaputraśca buddhimāṃśca patañjaliḥ,आसुरायणवैशाख्यौ वेदवृद्धपरायणौ प्राचीनयोगपुत्रश्च बुद्धिमांश्च पतञ्जलिः
1,35,47,kauthumasya tu bhedāśca pārāśaryasya paṭ samṛtāḥ lāṅgalaḥ śālihotraśca ṣaḍuvācātha saṃhitāḥ,कौथुमस्य तु भेदाश्च पाराशर्यस्य पट् समृताः लाङ्गलः शालिहोत्रश्च षडुवाचाथ संहिताः
1,35,48,hālinirjyāmahāniśca jaiminirlomagāyaniḥ kaṇḍuśca kohalaścaiva ṣaḍe te lāṅgalāḥ smṛtāḥ,हालिनिर्ज्यामहानिश्च जैमिनिर्लोमगायनिः कण्डुश्च कोहलश्चैव षडे ते लाङ्गलाः स्मृताः
1,35,49,ete lāṅgalinaḥ śiṣyāḥ saṃhitā yaiḥ pravarttitāḥ eko hiraṇyanābhasya kṛtaḥ śiṣyo nṛpātmajaḥ,एते लाङ्गलिनः शिष्याः संहिता यैः प्रवर्त्तिताः एको हिरण्यनाभस्य कृतः शिष्यो नृपात्मजः
1,35,50,so 'karottu caturviśasaṃhitā dvipadāṃ varaḥ provāca caiva śiṣyebhyo yebhyastāśca nibodhata,सो ऽकरोत्तु चतुर्विशसंहिता द्विपदां वरः प्रोवाच चैव शिष्येभ्यो येभ्यस्ताश्च निबोधत
1,35,51,rāḍiśca rāḍavīyaśca pañjamau vāhanastathā talako māṇḍukaścaiva kāliko rājikaṃstathā,राडिश्च राडवीयश्च पञ्जमौ वाहनस्तथा तलको माण्डुकश्चैव कालिको राजिकंस्तथा
1,35,52,gautamaścājabastaśca somarājāyanastataḥ puṣṭiśca parikṛṣṭaśca ulūkhalaka eva ca,गौतमश्चाजबस्तश्च सोमराजायनस्ततः पुष्टिश्च परिकृष्टश्च उलूखलक एव च
1,35,53,yavīyasastu vai śālīraṅgulīyaśca kauśikaḥ śālimañjaripākaśca śadhīyaḥ kāniniśca yaḥ,यवीयसस्तु वै शालीरङ्गुलीयश्च कौशिकः शालिमञ्जरिपाकश्च शधीयः कानिनिश्च यः
1,35,54,pārāśaryastu dharmātmā iti krāntāstu sāmagāḥ sāmagānāṃ tu sarveṣāṃ śreṣṭhau dvau parikīrttitau,पाराशर्यस्तु धर्मात्मा इति क्रान्तास्तु सामगाः सामगानां तु सर्वेषां श्रेष्ठौ द्वौ परिकीर्त्तितौ
1,35,55,pauṣyañjiśca kṛtaścaiva saṃhitānāṃ vikalpakau atharvāṇaṃ dvidhā kṛtvā sumanturadadāddvijāḥ,पौष्यञ्जिश्च कृतश्चैव संहितानां विकल्पकौ अथर्वाणं द्विधा कृत्वा सुमन्तुरददाद्द्विजाः
1,35,56,kabandhāya punaḥ kṛṣṇaṃ sa ca vidvānyathāśrutam kabandhastu dvidhā kṛtvā pathyāyaikaṃ punardadau,कबन्धाय पुनः कृष्णं स च विद्वान्यथाश्रुतम् कबन्धस्तु द्विधा कृत्वा पथ्यायैकं पुनर्ददौ
1,35,57,dvitīyaṃ devadarśāyasa caturdhākarotprabhuḥ modo brahmabalaścaiva pippalādastathaiva ca,द्वितीयं देवदर्शायस चतुर्धाकरोत्प्रभुः मोदो ब्रह्मबलश्चैव पिप्पलादस्तथैव च
1,35,58,śaulkāyaniśca dharmajñaścaturthastapasi sthitaḥ devadarśasya catvāraḥ śiṣyā hyete dṛḍhavratāḥ,शौल्कायनिश्च धर्मज्ञश्चतुर्थस्तपसि स्थितः देवदर्शस्य चत्वारः शिष्या ह्येते दृढव्रताः
1,35,59,punaśca trividhaṃ viddhi pathyānāṃ bhedamuttamam jājaliḥ kumudādiśca tṛtīyaḥ śaunakaḥ smṛtaḥ,पुनश्च त्रिविधं विद्धि पथ्यानां भेदमुत्तमम् जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनकः स्मृतः
1,35,60,śaunakastu dvidhā kṛtvā dadāvekāntu babhrave ddvitīyāṃ saṃhitāṃ dhīmānsaindhavāyanasaṃjñi te,शौनकस्तु द्विधा कृत्वा ददावेकान्तु बभ्रवे द्द्वितीयां संहितां धीमान्सैन्धवायनसंज्ञि ते
1,35,61,saindhavo muñjakeśyaśca bhinnāmādhāddvidhā punaḥ nakṣatrakalpo vaitānastṛtīyaḥ saṃhitāvidhiḥ,सैन्धवो मुञ्जकेश्यश्च भिन्नामाधाद्द्विधा पुनः नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः
1,35,62,caturthoṃ'girasaḥ kalpaḥ śāntikalpaśca pañcamaḥ śreṣṭhāstvatharvaṇāmete saṃhitānāṃ vikalpakāḥ,चतुर्थोंऽगिरसः कल्पः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः श्रेष्ठास्त्वथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः
1,35,63,khaḍgaḥ kṛtvā mayā yuktaṃ purāṇamṛṣisattamāḥ ātreyaḥ sumatirdhīmānkāśyapo hyakṛtavraṇaḥ,खड्गः कृत्वा मया युक्तं पुराणमृषिसत्तमाः आत्रेयः सुमतिर्धीमान्काश्यपो ह्यकृतव्रणः
1,35,64,bhāradvājo 'gnivarcāśca vāsiṣṭhā mitrayuśca yaḥ sāvarṇiḥ somadattiśca suśarmā śāṃśapāyanaḥ,भारद्वाजो ऽग्निवर्चाश्च वासिष्ठा मित्रयुश्च यः सावर्णिः सोमदत्तिश्च सुशर्मा शांशपायनः
1,35,65,ete śiṣyā mama proktāḥ purāṇeṣu dhṛtavratāḥ tribhistatra kṛtāstisraḥ saṃhitāḥ punareva hi,एते शिष्या मम प्रोक्ताः पुराणेषु धृतव्रताः त्रिभिस्तत्र कृतास्तिस्रः संहिताः पुनरेव हि
1,35,66,kāśyapaḥ saṃhitā karttā sāvarṇiḥ śāṃśapāyanaḥ māmikā tu caturthī syāccatasro mūlasaṃhitāḥ,काश्यपः संहिता कर्त्ता सावर्णिः शांशपायनः मामिका तु चतुर्थी स्याच्चतस्रो मूलसंहिताः
1,35,67,sarvāstā hi catuṣpādāḥ sarvāścaikārthavācikāḥ pāṭhāntare vṛthābhūtā vedaśākhā yathā tathā,सर्वास्ता हि चतुष्पादाः सर्वाश्चैकार्थवाचिकाः पाठान्तरे वृथाभूता वेदशाखा यथा तथा
1,35,68,catuḥ sāhasrikāḥ sarvāḥ śāṃśapāyanikāmṛte laumaharṣaṇikā mūlā tataḥ kāśyapikā parā,चतुः साहस्रिकाः सर्वाः शांशपायनिकामृते लौमहर्षणिका मूला ततः काश्यपिका परा
1,35,69,sāvarṇikā tṛtīyāsāvṛjuvākyārthamaṇḍitā śāṃśapāyanikā cānyā nodanārthavibhūṣitā,सावर्णिका तृतीयासावृजुवाक्यार्थमण्डिता शांशपायनिका चान्या नोदनार्थविभूषिता
1,35,70,sahasrāṇi ṛcāṃ cāṣṭau ṣaṭśatāni tathaiva ca etāḥ pañcadaśānyāśca daśānyā daśabhistathā,सहस्राणि ऋचां चाष्टौ षट्शतानि तथैव च एताः पञ्चदशान्याश्च दशान्या दशभिस्तथा
1,35,71,savālakhilyāḥ saptaitāḥ sasuparṇāḥ prakīrttitāḥ aṣṭau sāmasahasrāṇi sāmāni ca caturddaśa,सवालखिल्याः सप्तैताः ससुपर्णाः प्रकीर्त्तिताः अष्टौ सामसहस्राणि सामानि च चतुर्द्दश
1,35,72,sāraṇyakaṃ sahohaṃ ca etadgāyanti sāmagāḥ dvādaśaiva sahasrāṇi cchanda ādhvaryavaṃ smṛtam,सारण्यकं सहोहं च एतद्गायन्ति सामगाः द्वादशैव सहस्राणि च्छन्द आध्वर्यवं स्मृतम्
1,35,73,yajuṣāṃ brāhmaṇānāṃ ca tathā vyāso vyakalpayat sagrāmyāraṇyakaṃ tasmātsamantrakaraṇaṃ tathā,यजुषां ब्राह्मणानां च तथा व्यासो व्यकल्पयत् सग्राम्यारण्यकं तस्मात्समन्त्रकरणं तथा
1,35,74,ataḥ paraṃ kathānaṃ tu pūrvā iti viśeṣaṇam grāmyāraṇyaṃ samantraṃ tadṛgbrāhmaṇayajuḥ smṛtam,अतः परं कथानं तु पूर्वा इति विशेषणम् ग्राम्यारण्यं समन्त्रं तदृग्ब्राह्मणयजुः स्मृतम्
1,35,75,tathā hāridravīryāṇāṃ khilānyupakhilānitu tathaiva taittirīyāṇāṃ parakṣudrā iti smṛtam,तथा हारिद्रवीर्याणां खिलान्युपखिलानितु तथैव तैत्तिरीयाणां परक्षुद्रा इति स्मृतम्
1,35,76,dve sahasre śatanyūne vede vājasaneyake ṛggamaḥ parisaṃkhyāto brāhmaṇaṃ tu caturguṇam,द्वे सहस्रे शतन्यूने वेदे वाजसनेयके ऋग्गमः परिसंख्यातो ब्राह्मणं तु चतुर्गुणम्
1,35,77,aṣṭau sahasrāṇi śatāni vāṣṭāvaśītiranyānyadhikāni vā ca etatpramāṇaṃ yajuṣāmṛcāṃ ca saśukriyaṃ sakhilaṃ yājñavalkyam,अष्टौ सहस्राणि शतानि वाष्टावशीतिरन्यान्यधिकानि वा च एतत्प्रमाणं यजुषामृचां च सशुक्रियं सखिलं याज्ञवल्क्यम्
1,35,78,tathā cāraṇavidyānāṃ pramāṇasahitaṃ śṛṇu ṣaṭsahasramṛcāmuktamṛcaḥ ṣaḍviṃśatiṃ punaḥ,तथा चारणविद्यानां प्रमाणसहितं शृणु षट्सहस्रमृचामुक्तमृचः षड्विंशतिं पुनः
1,35,79,etāvadadhikaṃ teṣāṃ yajuḥ ki mapi vakṣyate ekādaśasahasrāṇi ṛcaścānyā daśottarāḥ,एतावदधिकं तेषां यजुः कि मपि वक्ष्यते एकादशसहस्राणि ऋचश्चान्या दशोत्तराः
1,35,80,ṛcāṃ daśasahasrāṇi hyaśītistriṃśadeva tu sahasramekaṃ mantrāṇāmṛcāmuktaṃ pramāṇataḥ,ऋचां दशसहस्राणि ह्यशीतिस्त्रिंशदेव तु सहस्रमेकं मन्त्राणामृचामुक्तं प्रमाणतः
1,35,81,etāvānṛci vistāro hyanyaccātharvikaṃ bahu ṛcāmatharvaṇāṃ pañcasahasrāṇīti niścayaḥ,एतावानृचि विस्तारो ह्यन्यच्चाथर्विकं बहु ऋचामथर्वणां पञ्चसहस्राणीति निश्चयः
1,35,82,sahasramanyadvijñeyamṛṣi bhirviśatiṃ vinā etadaṅgirasāṃ proktaṃ teṣāmāraṇyakaṃ punaḥ,सहस्रमन्यद्विज्ञेयमृषि भिर्विशतिं विना एतदङ्गिरसां प्रोक्तं तेषामारण्यकं पुनः
1,35,83,iti saṃkhyā prasaṃkhyātā śākhābhedāstathaiva tu kartāraśacaiva śākhānāṃ bhedahetūṃstathaiva ca,इति संख्या प्रसंख्याता शाखाभेदास्तथैव तु कर्तारशचैव शाखानां भेदहेतूंस्तथैव च
1,35,84,sarvamanvantareṣvevaṃ śākhābhedāḥ samāśritāḥ prājāpatyā śrutirnityā tadvikalpāstvime smṛtāḥ,सर्वमन्वन्तरेष्वेवं शाखाभेदाः समाश्रिताः प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या तद्विकल्पास्त्विमे स्मृताः
1,35,85,anityabhāvāddevānāṃ mantrotpattiḥ punaḥ punaḥ dvāpareṣu punarbhedāḥ śrutīnāṃ parikīrttitāḥ,अनित्यभावाद्देवानां मन्त्रोत्पत्तिः पुनः पुनः द्वापरेषु पुनर्भेदाः श्रुतीनां परिकीर्त्तिताः
1,35,86,evaṃ vedaṃ tadāpyasya bhagavānṛṣisattamaḥ śiṣcebyaśca pradattvā tu tapastaptu vana gataḥ,एवं वेदं तदाप्यस्य भगवानृषिसत्तमः शिष्चेब्यश्च प्रदत्त्वा तु तपस्तप्तु वन गतः
1,35,87,tasya śiṣyapraśiṣyaistu śākhābhedāstvime kṛtāḥ aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ,तस्य शिष्यप्रशिष्यैस्तु शाखाभेदास्त्विमे कृताः अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः
1,35,88,dharmaśāstraṃ purāṇaṃ ca vidyāścemāścaturdaśa āyurvedo dhanurvedo gāndharvaśceti te trayaḥ,धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्याश्चेमाश्चतुर्दश आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः
1,35,89,arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hyaṣṭādaśaiva hi jñeyā brahmarṣayaḥ pūrvaṃ tebhyo devarṣayaḥ punaḥ,अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव हि ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः
1,35,90,rājarṣayaḥ punastebhya ṛṣiprakṛtayastridhā kāśyapeṣu vasiṣṭheṣu tathā bhṛgvaṅgiro 'triṣu,राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रिधा काश्यपेषु वसिष्ठेषु तथा भृग्वङ्गिरो ऽत्रिषु
1,35,91,pañcasveteṣu jāyante gotreṣu brahmavādinaḥ yasmādṛṣanti brahmāṇaṃ tato brahmarṣayaḥ smṛtāḥ,पञ्चस्वेतेषु जायन्ते गोत्रेषु ब्रह्मवादिनः यस्मादृषन्ति ब्रह्माणं ततो ब्रह्मर्षयः स्मृताः
1,35,92,dharmasyātha pulastyasya kratośca pulahasya ca pratyūṣasya ca devasya kaśyapasya tathā punaḥ,धर्मस्याथ पुलस्त्यस्य क्रतोश्च पुलहस्य च प्रत्यूषस्य च देवस्य कश्यपस्य तथा पुनः
1,35,93,devarṣayaḥ sutāsteṣāṃ nāmatastānnibodhata devārṣī dharmaputrau tu naranārāyaṇavubhau,देवर्षयः सुतास्तेषां नामतस्तान्निबोधत देवार्षी धर्मपुत्रौ तु नरनारायणवुभौ
1,35,94,vālakhilyāḥ kratoḥ putrāḥ kardamaḥ pulahasya tu kuberaścaiva paulastyaḥ pratyūṣasya dalaḥ suta,वालखिल्याः क्रतोः पुत्राः कर्दमः पुलहस्य तु कुबेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूषस्य दलः सुत
1,35,95,nāradaḥ parvataścaiva kaśyapasyātmajāvubhau ṛṣanti vedānyasmātte tasmāddevarṣayaḥ smṛtāḥ,नारदः पर्वतश्चैव कश्यपस्यात्मजावुभौ ऋषन्ति वेदान्यस्मात्ते तस्माद्देवर्षयः स्मृताः
1,35,96,mānave caiva ye vaṃśe ailavaṃśe ca ye nṛpāḥ ye ca aikṣvākanābhāgā jñeyā rājarṣayastu te,मानवे चैव ये वंशे ऐलवंशे च ये नृपाः ये च ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्षयस्तु ते
1,35,97,ṛṣanti rañjanādyasmātprajā rājarṣayastataḥ brahmalokapratiṣṭhāstu samṛtā brahmarṣayo 'malāḥ,ऋषन्ति रञ्जनाद्यस्मात्प्रजा राजर्षयस्ततः ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु समृता ब्रह्मर्षयो ऽमलाः
1,35,98,devalokapratiṣṭhāstu jñeyā devarṣayaḥ śubhāḥ indralokapratiṣṭhāstu sarve rājarṣayo matāḥ,देवलोकप्रतिष्ठास्तु ज्ञेया देवर्षयः शुभाः इन्द्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्षयो मताः
1,35,99,abhijātyātha tapasā mantravyāharaṇaistathā ye ca brahmarṣayaḥ proktā divyā devarṣayaśca ye,अभिजात्याथ तपसा मन्त्रव्याहरणैस्तथा ये च ब्रह्मर्षयः प्रोक्ता दिव्या देवर्षयश्च ये
1,35,100,rājarṣayastathā caiva teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam bhūtaṃ bhavyaṃ bhavajjñānaṃ satyābhi vyātdṛtaṃ tathā,राजर्षयस्तथा चैव तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् भूतं भव्यं भवज्ज्ञानं सत्याभि व्यात्दृतं तथा
1,35,101,saṃtuṣṭāśca svayaṃ ye tu saṃbuddhā ye ca vai svayam tapaseha prasiddhā ye garbhe yaiśca praveditam,संतुष्टाश्च स्वयं ये तु संबुद्धा ये च वै स्वयम् तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भे यैश्च प्रवेदितम्
1,35,102,mantravyāhāriṇo ye ca aiśvaryātsarvagāśca ye ete rājarṣayo yuktā devādvijanṛpāśca ye,मन्त्रव्याहारिणो ये च ऐश्वर्यात्सर्वगाश्च ये एते राजर्षयो युक्ता देवाद्विजनृपाश्च ये
1,35,103,etānbhāvānadhigatā ye vai ta ṛṣayo matāḥ saptaite saptabhiścaiva guṇaiḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ,एतान्भावानधिगता ये वै त ऋषयो मताः सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः
1,35,104,dīrghāyuṣo mantrakṛta īśvarāddivyacakṣuṣaḥ buddhāḥ pratyakṣa dharmāṇo gotraprāvarttakāśca te,दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वराद्दिव्यचक्षुषः बुद्धाः प्रत्यक्ष धर्माणो गोत्रप्रावर्त्तकाश्च ते
1,35,105,ṣaṭkarmaniratā nityaṃ śālīnā gṛhamedhinaḥ tulyairvyavaharanti sma hyaduṣṭaiḥ karmahetubhiḥ,षट्कर्मनिरता नित्यं शालीना गृहमेधिनः तुल्यैर्व्यवहरन्ति स्म ह्यदुष्टैः कर्महेतुभिः
1,35,106,agrāmyairvarttayanti sma rasaiścaiva svayaṅkṛtaiḥ kuṭuṃbino buddhimanto vanāntaranivāsinaḥ,अग्राम्यैर्वर्त्तयन्ति स्म रसैश्चैव स्वयङ्कृतैः कुटुंबिनो बुद्धिमन्तो वनान्तरनिवासिनः
1,35,107,kṛtādiṣu yugākhyāsu sarvaireva punaḥ punaḥ varṇāśramavyavasthānaṃ kriyate prathamaṃ tu vai,कृतादिषु युगाख्यासु सर्वैरेव पुनः पुनः वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियते प्रथमं तु वै
1,35,108,prāpte tretāyugamukhe punaḥ saptarṣayastviha pravarttayanti ye varṇānāśramāṃścaiva sarvaśaḥ,प्राप्ते त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः
1,35,109,teṣāmevānvaye vīrā utpadyante punaḥ punaḥ jāyamāne pitāputre putraḥ pitari caiva hi,तेषामेवान्वये वीरा उत्पद्यन्ते पुनः पुनः जायमाने पितापुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि
1,35,110,evaṃ saṃtatya vicchedādvartayantyāyugakṣayāt aṣṭāśītisahasrāṇi proktāni gṛhamedhinām,एवं संतत्य विच्छेदाद्वर्तयन्त्यायुगक्षयात् अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम्
1,35,111,aryamṇo dakṣiṇaṃ ye tu pitṛyānaṃ samāśritāḥ dārāgnihotriṇaste vai yai prajāhetavaḥ smṛtāḥ,अर्यम्णो दक्षिणं ये तु पितृयानं समाश्रिताः दाराग्निहोत्रिणस्ते वै यै प्रजाहेतवः स्मृताः
1,35,112,gṛhamedhinastvasaṃkhyeyāḥ śmaśānānyāśrayanti te aṣṭāśītisahasrāṇi nihitā uttarāpathe,गृहमेधिनस्त्वसंख्येयाः श्मशानान्याश्रयन्ति ते अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरापथे
1,35,113,ye śrūyante divaṃ prāptā ṛṣayo hyūrdhvaretasaḥ mantrabrāhmaṇakarttāro jāyante ca yugakṣayāt,ये श्रूयन्ते दिवं प्राप्ता ऋषयो ह्यूर्ध्वरेतसः मन्त्रब्राह्मणकर्त्तारो जायन्ते च युगक्षयात्
1,35,114,evamāvarttamānāstedvāpareṣu punaḥ punaḥ kalpānāmārṣavidyānāṃ nānāśāstrakṛtaśca ye,एवमावर्त्तमानास्तेद्वापरेषु पुनः पुनः कल्पानामार्षविद्यानां नानाशास्त्रकृतश्च ये
1,35,115,kriyate yairvyavatdṛtirvaidikānāṃ ca karmaṇām vaivasvate 'ntare tasmindvāpareṣu punaḥ punaḥ,क्रियते यैर्व्यवत्दृतिर्वैदिकानां च कर्मणाम् वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन्द्वापरेषु पुनः पुनः
1,35,116,aṣṭāviṃśatikṛtvo vai vedā vyastā maharṣibhiḥ saptame dvāpare vyamatāḥ svayaṃ vedāḥ svayaṃbhuvā,अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदा व्यस्ता महर्षिभिः सप्तमे द्वापरे व्यमताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा
1,35,117,dvitīye dvāpare caiva vedavyāsaḥ prajāpatiḥ tṛtīye cośanā vyāsaścaturthe ca bṛhaspatiḥ,द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः
1,35,118,savitā pañcame vyāso mṛtyuḥ ṣaṣṭhe smṛtaḥ prabhuḥ saptame ca tathaivendro vasiṣṭhaścāṣṭame smṛtaḥ,सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः
1,35,119,sārasvatastu navame tridhāmā daśame smṛtaḥ ekādaśe tu trivarṣā sanadvājastataḥ param,सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः एकादशे तु त्रिवर्षा सनद्वाजस्ततः परम्
1,35,120,trayodaśe cāntarikṣo dharmaścāpi caturdaśe traiyyāruṇiḥ pañcadaśe ṣoḍaśe tu dhanañjayaḥ,त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे त्रैय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः
1,35,121,kṛtañjayaḥ saptadaśe ṛjīṣo 'ṣṭādaśe smṛtaḥ ṛjīṣāttu bharadvājo bharadvājāttu gautamaḥ,कृतञ्जयः सप्तदशे ऋजीषो ऽष्टादशे स्मृतः ऋजीषात्तु भरद्वाजो भरद्वाजात्तु गौतमः
1,35,122,gautamāduttamaścaiva tato haryavanaḥ smṛtaḥ haryavanātparo venaḥ smṛto vājaśravāstataḥ,गौतमादुत्तमश्चैव ततो हर्यवनः स्मृतः हर्यवनात्परो वेनः स्मृतो वाजश्रवास्ततः
1,35,123,arvākca vājaśravasaḥ somamukhyāyanastataḥ tṛṇabindustatastasmāttatajastṛṇabindutaḥ,अर्वाक्च वाजश्रवसः सोममुख्यायनस्ततः तृणबिन्दुस्ततस्तस्मात्ततजस्तृणबिन्दुतः
1,35,124,tatajācca smṛtaḥ śaktiḥ śakteścāpi parāśaraḥ jātūkarṇo bhavattasmātta smāddvaipāyanaḥ smṛtaḥ,ततजाच्च स्मृतः शक्तिः शक्तेश्चापि पराशरः जातूकर्णो भवत्तस्मात्त स्माद्द्वैपायनः स्मृतः
1,35,125,aṣṭāviṃśatirityete vedavyāsāḥ purātanāḥ bhaviṣye dvāpare caiva dvoṇirdvaipāyane 'pi ca,अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः भविष्ये द्वापरे चैव द्वोणिर्द्वैपायने ऽपि च
1,35,126,vedavyāse hyatīte 'sminbhavitā sumahātapāḥ bhaviṣyanti bhaviṣyeṣu śākhāpramayanāni tu,वेदव्यासे ह्यतीते ऽस्मिन्भविता सुमहातपाः भविष्यन्ति भविष्येषु शाखाप्रमयनानि तु
1,35,127,tasyaiva brahmaṇo brahma tapasaḥ prāptamavyayam tapasā karma ca prāptaṃ karmaṇā cāpi te yaśaḥ,तस्यैव ब्रह्मणो ब्रह्म तपसः प्राप्तमव्ययम् तपसा कर्म च प्राप्तं कर्मणा चापि ते यशः
1,35,128,punaśca tejasā satyaṃ satyenānandamavyayam vyāptaṃ brahmāmṛtaṃ śukraṃ brahmaivāmṛtamucyate,पुनश्च तेजसा सत्यं सत्येनानन्दमव्ययम् व्याप्तं ब्रह्मामृतं शुक्रं ब्रह्मैवामृतमुच्यते
1,35,129,dhruvamekākṣaramidamomityeva vyavasthitam bṛhatvādbṛṃhaṇāccaiva tadbrahmetyabhidhīyate,ध्रुवमेकाक्षरमिदमोमित्येव व्यवस्थितम् बृहत्वाद्बृंहणाच्चैव तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते
1,35,130,pramavā vasthitaṃ bhūyo bhūrbhuvaḥ svariti smṛtam atharvaṛgyajuḥ sāmni yattasmai brahmaṇe namaḥ,प्रमवा वस्थितं भूयो भूर्भुवः स्वरिति स्मृतम् अथर्वऋग्यजुः साम्नि यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः
1,35,131,jagataḥ pralayotpattau yattatkāraṇasaṃjñitam mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ,जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत्तत्कारणसंज्ञितम् महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः
1,35,132,agādhāpāramakṣayyaṃ jagatsaṃbohasaṃbhavam saṃprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanam,अगाधापारमक्षय्यं जगत्संबोहसंभवम् संप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्
1,35,133,sāṃkhyajñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ śamadamātmanām yattadavyaktamataṃ prakṛtirbrahma śāśvatam,सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् यत्तदव्यक्तमतं प्रकृतिर्ब्रह्म शाश्वतम्
1,35,134,pradhānamātmayoniśca gṛhyaṃ sattvaṃ ca śasyate avibhāgastathā śukramakṣaraṃ bahudhātmakam,प्रधानमात्मयोनिश्च गृह्यं सत्त्वं च शस्यते अविभागस्तथा शुक्रमक्षरं बहुधात्मकम्
1,35,135,paramabrahmaṇe tasmai nityameva namonamaḥ kṛte punaḥ kriyā nāsti kuta evākṛtakriyāḥ,परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमोनमः कृते पुनः क्रिया नास्ति कुत एवाकृतक्रियाः
1,35,136,sakṛdeva kṛtaṃ sarvaṃ yadvai loke kṛtākṛtam śrotavyaṃ vā śrutaṃ vāpi tathaivāsādhu sādhu vā,सकृदेव कृतं सर्वं यद्वै लोके कृताकृतम् श्रोतव्यं वा श्रुतं वापि तथैवासाधु साधु वा
1,35,137,jñātavyaṃ vāpyamantavyaṃ sapraṣṭavyaṃ bhojyameva ca draṣṭavyaṃ vātha śrotavyaṃ ghrātavyaṃ vā kathañcana,ज्ञातव्यं वाप्यमन्तव्यं सप्रष्टव्यं भोज्यमेव च द्रष्टव्यं वाथ श्रोतव्यं घ्रातव्यं वा कथञ्चन
1,35,138,darśitaṃ yadanenaiva jñātaṃ tadvai surarṣibhiḥ yanna darśitavāneṣa kastadanveṣṭumarhati,दर्शितं यदनेनैव ज्ञातं तद्वै सुरर्षिभिः यन्न दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमर्हति
1,35,139,sarvāṇi sarvaṃ sarvāṃśca bhagavāneva so 'bravīt yadā yatkriyate yena tadā tasmo 'bhimanyate,सर्वाणि सर्वं सर्वांश्च भगवानेव सो ऽब्रवीत् यदा यत्क्रियते येन तदा तस्मो ऽभिमन्यते
1,35,140,yatredaṃ kriyate pūrvaṃ na tadanyena bhāṣitam yadā ca kriyate kiñcitkenacidvā kathaṃ kvacit,यत्रेदं क्रियते पूर्वं न तदन्येन भाषितम् यदा च क्रियते किञ्चित्केनचिद्वा कथं क्वचित्
1,35,141,tanaiva tatkṛtaṃ kṛtyaṃ karttṝṇāṃ pratibhāti vai viriktaṃ cātiriktaṃ ca jñānājñānepriyāpriye,तनैव तत्कृतं कृत्यं कर्त्तॄणां प्रतिभाति वै विरिक्तं चातिरिक्तं च ज्ञानाज्ञानेप्रियाप्रिये
1,35,142,dharmādharmauṃ suśaṃ duḥkhaṃ mṛtyuścāmṛtameva ca ūrddhvaṃ tiryyagadhobhāvastasyaivādṛṣṭakāriṇaḥ,धर्माधर्मौं सुशं दुःखं मृत्युश्चामृतमेव च ऊर्द्ध्वं तिर्य्यगधोभावस्तस्यैवादृष्टकारिणः
1,35,143,svayaṃbhuvo 'tha jyeṣṭhasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ pratyekavedyaṃbhavati tretāsviha punaḥ punaḥ,स्वयंभुवो ऽथ ज्येष्ठस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः प्रत्येकवेद्यंभवति त्रेतास्विह पुनः पुनः
1,35,144,vyasyate hyekavedyaṃ tu dvāpareṣu punaḥ punaḥ brahmā caitānuvācādau tasminvaivasvate 'ntare,व्यस्यते ह्येकवेद्यं तु द्वापरेषु पुनः पुनः ब्रह्मा चैतानुवाचादौ तस्मिन्वैवस्वते ऽन्तरे
1,35,145,āvarttamānā ṛṣayo yugākhyāsu punaḥ punaḥ kurvanti saṃhitā hyete jāyamānāḥ parasparam,आवर्त्तमाना ऋषयो युगाख्यासु पुनः पुनः कुर्वन्ति संहिता ह्येते जायमानाः परस्परम्
1,35,146,aṣṭāśītisahasrāṇi śrutarṣīṇāṃ samṛtāni vai atīteṣu vyatītāni varttante punaḥ punaḥ,अष्टाशीतिसहस्राणि श्रुतर्षीणां समृतानि वै अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते पुनः पुनः
1,35,147,śritā dakṣiṇapanthānaṃ ye śmaśānāni bhejire yuge yuge tu tāḥ śākhā vyasyante tai punaḥ punaḥ,श्रिता दक्षिणपन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे युगे युगे तु ताः शाखा व्यस्यन्ते तै पुनः पुनः
1,35,148,dvāpareṣviha sarveṣu saṃhitāstu śrutarṣibhiḥ teṣāṃ gotreṣvimāḥ śākhā bhavanti hi punaḥ punaḥ,द्वापरेष्विह सर्वेषु संहितास्तु श्रुतर्षिभिः तेषां गोत्रेष्विमाः शाखा भवन्ति हि पुनः पुनः
1,35,149,tāḥ śākhāste ca karttāro bhavaṃ tīhāyugakṣayāt evameva tu vijñeyā atītānāgateṣvapi,ताः शाखास्ते च कर्त्तारो भवं तीहायुगक्षयात् एवमेव तु विज्ञेया अतीतानागतेष्वपि
1,35,150,manvantareṣu sarveṣu śākhāpraṇayanāni vai atīteṣu vyatītāni varttante sāṃprate 'ntare,मन्वन्तरेषु सर्वेषु शाखाप्रणयनानि वै अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे
1,35,151,bhaviṣyanti ca yāni syurvartsyante 'nāgateṣvapi pūrveṇa paścimaṃ jñeyaṃ vartamānena cobhayam,भविष्यन्ति च यानि स्युर्वर्त्स्यन्ते ऽनागतेष्वपि पूर्वेण पश्चिमं ज्ञेयं वर्तमानेन चोभयम्
1,35,152,etena kramayogena manvantaraviniścayaḥ evaṃ devāḥ sapitara ṛṣayo manavaśca vai,एतेन क्रमयोगेन मन्वन्तरविनिश्चयः एवं देवाः सपितर ऋषयो मनवश्च वै
1,35,153,mantraiḥ sahordhvaṃ gacchanti hyāvarttante ca taiḥ saha janalokātsurāḥ sarve daśakalpānpunaḥ punaḥ,मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति ह्यावर्त्तन्ते च तैः सह जनलोकात्सुराः सर्वे दशकल्पान्पुनः पुनः
1,35,154,paryāyakāle saṃprāpte saṃbhūtā nidhanasya te avaśyabhāvinār'thena saṃbhadhyante tadā tu te,पर्यायकाले संप्राप्ते संभूता निधनस्य ते अवश्यभाविनार्ऽथेन संभध्यन्ते तदा तु ते
1,35,155,tataste doṣavajjanma paśyanto rogapūrvakam nivarttate tadā vṛttiḥ sā teṣāṃ doṣadarśanāt,ततस्ते दोषवज्जन्म पश्यन्तो रोगपूर्वकम् निवर्त्तते तदा वृत्तिः सा तेषां दोषदर्शनात्
1,35,156,evaṃ devayugānīha daśakṛtvo vivartya vai janalokāttapolokaṃ gacchantīhānivarttakam,एवं देवयुगानीह दशकृत्वो विवर्त्य वै जनलोकात्तपोलोकं गच्छन्तीहानिवर्त्तकम्
1,35,157,evaṃ devayugānīha vyatī tāni sahasraśaḥ nidhanaṃ brahmaloke vai gatāni ṛṣibhiḥ saha,एवं देवयुगानीह व्यती तानि सहस्रशः निधनं ब्रह्मलोके वै गतानि ऋषिभिः सह
1,35,158,na śakya ānupūrvyeṇa teṣāṃ vaktuṃ suvistaraḥ anāditvācca kālasya saṃkhyānāṃ caiva sarvaśaḥ,न शक्य आनुपूर्व्येण तेषां वक्तुं सुविस्तरः अनादित्वाच्च कालस्य संख्यानां चैव सर्वशः
1,35,159,manvantarāṇyatītāni yāni kalpaiḥ purā saha pitṛbhirmunibhirdevaiḥ sārddhaṃ ca ṛṣibhiḥ saha,मन्वन्तराण्यतीतानि यानि कल्पैः पुरा सह पितृभिर्मुनिभिर्देवैः सार्द्धं च ऋषिभिः सह
1,35,160,kālena pratisṛṣṭāni yugānāṃ ca vivarttanam etena kramayogena kalpamanvantarāṇi ca,कालेन प्रतिसृष्टानि युगानां च विवर्त्तनम् एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वन्तराणि च
1,35,161,saprajāni vyatītāni śataśo 'tha sahasraśaḥ manvantarānte saṃhāraḥ saṃhārānte ca saṃbhavaḥ,सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः मन्वन्तरान्ते संहारः संहारान्ते च संभवः
1,35,162,devatānāmṛṣīṇāṃ ca manoḥ pitṛgaṇasya ca na śakya ānupūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi,देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च न शक्य आनुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि
1,35,163,vistarastu nisargasya saṃhārasya ca sarvaśaḥ manvantarasya saṃkhyā tu mānuṣeṇa nibodhata,विस्तरस्तु निसर्गस्य संहारस्य च सर्वशः मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत
1,35,164,manvantarāstu saṃkhyātāḥ saṃkhyānārthaviśāradaiḥ triṃśatkoṭyastu saṃpūrṇā saṃkhyātāḥ saṃkhyāyā dvijaiḥ,मन्वन्तरास्तु संख्याताः संख्यानार्थविशारदैः त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णा संख्याताः संख्याया द्विजैः
1,35,165,saptaṣaṣṭistanthānyāni niyutāni ca saṃkhyāyā viṃśatiśca sahasrāmi kālo 'yaṃ sādhikaṃ vinā,सप्तषष्टिस्तन्थान्यानि नियुतानि च संख्याया विंशतिश्च सहस्रामि कालो ऽयं साधिकं विना
1,35,166,manvantarasya saṃkhyeyaṃ mānuṣeṇa prakīrttitā varṣāgreṇāpi divyena pravakṣyāmyuttaraṃ manoḥ,मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषेण प्रकीर्त्तिता वर्षाग्रेणापि दिव्येन प्रवक्ष्याम्युत्तरं मनोः
1,35,167,aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtam dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu,अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु
1,35,168,caturdaśaguṇo hyeṣa kālo hyābhūtasaṃplavam pūrṇaṃ yugasahasraṃ syāttadaharbrahmaṇaḥ smṛtam,चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ह्याभूतसंप्लवम् पूर्णं युगसहस्रं स्यात्तदहर्ब्रह्मणः स्मृतम्
1,35,169,tataḥ sarvāṇi bhūtāni dagdhānyādityaraśmibhiḥ brahmāṇāmagrataḥ kṛtvā saha devarṣidānavaiḥ,ततः सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः ब्रह्माणामग्रतः कृत्वा सह देवर्षिदानवैः
1,35,170,praviśanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum sa sraṣṭā sarva bhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ,प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् स स्रष्टा सर्व भूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः
1,35,171,ityeṣa sthitikālo vai mato devarṣibhiḥ saha sarvamanvantarāṇāṃ hi pratisaṃdhiṃ nibodhata,इत्येष स्थितिकालो वै मतो देवर्षिभिः सह सर्वमन्वन्तराणां हि प्रतिसंधिं निबोधत
1,35,172,yugakhyā yā samuddiṣṭā prāgetasminmayānaghāḥ kṛtatretādisaṃyuktaṃ caturyugamiti smṛtam,युगख्या या समुद्दिष्टा प्रागेतस्मिन्मयानघाः कृतत्रेतादिसंयुक्तं चतुर्युगमिति स्मृतम्
1,35,173,taccaikasaptatiguṇaṃ parivṛttaṃ tu sādhikam manoretamadhīkāraṃ provāca bhagavānprabhuḥ,तच्चैकसप्ततिगुणं परिवृत्तं तु साधिकम् मनोरेतमधीकारं प्रोवाच भगवान्प्रभुः
1,35,174,evaṃ manvantarāṇāṃ ca sarveṣāmeva lakṣaṇam atītānāgatānāṃ vai varttimānena kīrttitam,एवं मन्वन्तराणां च सर्वेषामेव लक्षणम् अतीतानागतानां वै वर्त्तिमानेन कीर्त्तितम्
1,35,175,ityeṣa kīttitaḥ sargo manoḥ svāyaṃbhuvasya te pratisaṃdhiṃ tu vakṣyāmi tasya caivāparasya ca,इत्येष कीत्तितः सर्गो मनोः स्वायंभुवस्य ते प्रतिसंधिं तु वक्ष्यामि तस्य चैवापरस्य च
1,35,176,manvantaraṃ yathā pūrvamṛṣibhirdaivataiḥ saha avaśyabhāvinārthena yathāvadvinivarttate,मन्वन्तरं यथा पूर्वमृषिभिर्दैवतैः सह अवश्यभाविनार्थेन यथावद्विनिवर्त्तते
1,35,177,etasminnantare pūrvaṃ trailākyasye śvarāstu ye saptarṣayaśca devāśca pitaro manavastathā,एतस्मिन्नन्तरे पूर्वं त्रैलाक्यस्ये श्वरास्तु ये सप्तर्षयश्च देवाश्च पितरो मनवस्तथा
1,35,178,manvantarasya kāle tu saṃpūrṇe sādhike tadā kṣīṇe 'dhikāre saṃvignā buddhvā paryayamātmanaḥ,मन्वन्तरस्य काले तु संपूर्णे साधिके तदा क्षीणे ऽधिकारे संविग्ना बुद्ध्वा पर्ययमात्मनः
1,35,179,maharlokāya te sarve unmukhā dadhire matim tato manvantare tasminprakṣīṇe devatāstu tāḥ,महर्लोकाय ते सर्वे उन्मुखा दधिरे मतिम् ततो मन्वन्तरे तस्मिन्प्रक्षीणे देवतास्तु ताः
1,35,180,saṃpūrṇesthitikāle tu tiṣṭhedekaṃ kṛtaṃ yugam utpadyante bhaviṣyanto ye vai manvantareśvarāḥ,संपूर्णेस्थितिकाले तु तिष्ठेदेकं कृतं युगम् उत्पद्यन्ते भविष्यन्तो ये वै मन्वन्तरेश्वराः
1,35,181,devatāḥ pitaraścaiva ṛṣayo manureva ca manvantare tu saṃpūrṇe tadvadante kalau yuge,देवताः पितरश्चैव ऋषयो मनुरेव च मन्वन्तरे तु संपूर्णे तद्वदन्ते कलौ युगे
1,35,182,saṃpadyate kṛtaṃ teṣu kaliśiṣṭeṣu vai tadā yathā kṛtasya saṃtānaḥ kalipūrvaḥ smṛto budhaiḥ,संपद्यते कृतं तेषु कलिशिष्टेषु वै तदा यथा कृतस्य संतानः कलिपूर्वः स्मृतो बुधैः
1,35,183,tathā manvantarānteṣu ādirmanvantarasya ca kṣīṇe manvantare pūrve pravṛtte cāpare punaḥ,तथा मन्वन्तरान्तेषु आदिर्मन्वन्तरस्य च क्षीणे मन्वन्तरे पूर्वे प्रवृत्ते चापरे पुनः
1,35,184,mukhe kṛtayugasyātha teṣāṃ śiṣṭāstu ye tadā saptarṣayo manuścaiva kālāpekṣāstu ye sthitāḥ,मुखे कृतयुगस्याथ तेषां शिष्टास्तु ये तदा सप्तर्षयो मनुश्चैव कालापेक्षास्तु ये स्थिताः
1,35,185,manvantarapratīkṣāste kṣīyamāṇāstapasvinaḥ manvantarotsavasyārthe saṃtatyarthe ca sarvadā,मन्वन्तरप्रतीक्षास्ते क्षीयमाणास्तपस्विनः मन्वन्तरोत्सवस्यार्थे संतत्यर्थे च सर्वदा
1,35,186,pūrvavatsaṃpravarttante pravṛtte vṛṣṭisarjane dvandveṣu saṃpravṛtteṣu utpannāsvauṣadhīṣu ca,पूर्ववत्संप्रवर्त्तन्ते प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने द्वन्द्वेषु संप्रवृत्तेषु उत्पन्नास्वौषधीषु च
1,35,187,prajāsu cāniketāsu saṃsthitāsu kvacitkvacit vārttāyāṃ saṃpravṛttāyāṃ dharme caivopasaṃsthite,प्रजासु चानिकेतासु संस्थितासु क्वचित्क्वचित् वार्त्तायां संप्रवृत्तायां धर्मे चैवोपसंस्थिते
1,35,188,nirānande cāpi loke naṣṭe sthāvarajaṅgame agrāmanagare caiva varṇāśramavivarjite,निरानन्दे चापि लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे अग्रामनगरे चैव वर्णाश्रमविवर्जिते
1,35,189,pūrvamanvantare śiṣṭā ye bhavantīha dhārmikāḥ saptarṣayo manuścaiva saṃtānārthaṃ vyavasthitāḥ,पूर्वमन्वन्तरे शिष्टा ये भवन्तीह धार्मिकाः सप्तर्षयो मनुश्चैव संतानार्थं व्यवस्थिताः
1,35,190,prajārthaṃ tapatāṃ teṣāṃ tapaḥ paramaduścaram utpadyante hi pūrveṣāṃ nidhaneṣviha pūrvavat,प्रजार्थं तपतां तेषां तपः परमदुश्चरम् उत्पद्यन्ते हि पूर्वेषां निधनेष्विह पूर्ववत्
1,35,191,devāsurāḥ pitṛgaṇā ṛṣayo mānuṣāstathā sarpā bhūtapiśācāśca gandharvā yakṣarākṣasāḥ,देवासुराः पितृगणा ऋषयो मानुषास्तथा सर्पा भूतपिशाचाश्च गन्धर्वा यक्षराक्षसाः
1,35,192,tatasteṣāṃ tu ye śiṣṭāḥ śiṣṭācārānprajakṣate saptarṣayo manuścava hyādau manvantarasya hi,ततस्तेषां तु ये शिष्टाः शिष्टाचारान्प्रजक्षते सप्तर्षयो मनुश्चव ह्यादौ मन्वन्तरस्य हि
1,35,193,prārabhante ca karmāṇi manuṣyo daivataiḥ saha ṛṣīṇāṃ brahmacaryeṇa gatvānṛṇyaṃ tu va tadā,प्रारभन्ते च कर्माणि मनुष्यो दैवतैः सह ऋषीणां ब्रह्मचर्येण गत्वानृण्यं तु व तदा
1,35,194,pitṝṇāṃ prajāyā caiva devānāmijyayā tathā śataṃvarṣasahasrāṇāṃ dharme varṇātmake sthitāḥ,पितॄणां प्रजाया चैव देवानामिज्यया तथा शतंवर्षसहस्राणां धर्मे वर्णात्मके स्थिताः
1,35,195,trayī vārttā daṇḍanītirdharmānvarṇāśramāṃstathā sthāpayitvāśramāṃścaiva svargāya dedhire manaḥ,त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिर्धर्मान्वर्णाश्रमांस्तथा स्थापयित्वाश्रमांश्चैव स्वर्गाय देधिरे मनः
1,35,196,pūrvadeveṣu teṣvevaṃ svargāyā bhimukheṣu vai pūrvadevāstataste vai sthitā dharmeṇa kṛtsnaśaḥ,पूर्वदेवेषु तेष्वेवं स्वर्गाया भिमुखेषु वै पूर्वदेवास्ततस्ते वै स्थिता धर्मेण कृत्स्नशः
1,35,197,manvantare purāvṛtte sthānānyutsṛjya sarvaśaḥ mantraiḥ sahordhvaṃ gacchanti maharlokamanāmayam,मन्वन्तरे पुरावृत्ते स्थानान्युत्सृज्य सर्वशः मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति महर्लोकमनामयम्
1,35,198,vinivṛttādhikārāste mānasīṃ siddhimāsthitāḥ avekṣamāṇā vaśinastiṣṭhantyā bhūtasaṃplavāt,विनिवृत्ताधिकारास्ते मानसीं सिद्धिमास्थिताः अवेक्षमाणा वशिनस्तिष्ठन्त्या भूतसंप्लवात्
1,35,199,tatasteṣu vyatīteṣu pūrvadeveṣu vai tadā śūnyeṣu devasthāneṣu trailokye teṣu sarvaśaḥ,ततस्तेषु व्यतीतेषु पूर्वदेवेषु वै तदा शून्येषु देवस्थानेषु त्रैलोक्ये तेषु सर्वशः
1,35,200,upasthitā ihānye vai ye devāḥ svargavāsinaḥ tataste tapasā yuktāḥ sthānānyāpūrayanti ca,उपस्थिता इहान्ये वै ये देवाः स्वर्गवासिनः ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्ति च
1,35,201,satyena brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ saptarṣīṇāṃ manoścaiva devānāṃ pitṛbhiḥ saha,सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः सप्तर्षीणां मनोश्चैव देवानां पितृभिः सह
1,35,202,nidhanānīha pūrveṣāmāditāṃ ca bhaviṣyatām teṣāṃ saṃtatyaviccheda ihāmanvantarakṣayāt,निधनानीह पूर्वेषामादितां च भविष्यताम् तेषां संतत्यविच्छेद इहामन्वन्तरक्षयात्
1,35,203,evaṃ pūrvānupūrvyeṇa sthitisteṣāmavasthitā manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam,एवं पूर्वानुपूर्व्येण स्थितिस्तेषामवस्थिता मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावदाभूतसंप्लवम्
1,35,204,pūrvamanvantarāṇāṃ tu pratisaṃdhānalakṣaṇam atītānāgatānāṃ vai proktaṃ svāyaṃbhuvena tu,पूर्वमन्वन्तराणां तु प्रतिसंधानलक्षणम् अतीतानागतानां वै प्रोक्तं स्वायंभुवेन तु
1,35,205,manvantareṣvatīteṣu bhaviṣyāṇāṃ tu sādhanam evaṃ saṃtatyavicchedo bhavatyābhūtasaṃplavāt,मन्वन्तरेष्वतीतेषु भविष्याणां तु साधनम् एवं संतत्यविच्छेदो भवत्याभूतसंप्लवात्
1,35,206,manvantarāṇāṃ parivarttanāni hyekāntatastāni mahargatāni mahājanaṃ caiva janāntapaśca caikāntagāni prabhavanti satye,मन्वन्तराणां परिवर्त्तनानि ह्येकान्ततस्तानि महर्गतानि महाजनं चैव जनान्तपश्च चैकान्तगानि प्रभवन्ति सत्ये
1,35,207,tadbhāvināṃ tatra tu darśanena nānātvadṛṣṭena ca pratyayena stye sthitā nityatayā tu nityaṃ prāpte vikāre pratisarga kāle,तद्भाविनां तत्र तु दर्शनेन नानात्वदृष्टेन च प्रत्ययेन स्त्ये स्थिता नित्यतया तु नित्यं प्राप्ते विकारे प्रतिसर्ग काले
1,35,208,manvantarāṇāṃ parivarttanāni muñcanti satyaṃ tu tato 'parānta tato 'bhiyogā viṣayaprahāṇādviśanti nārāyaṇameva devam,मन्वन्तराणां परिवर्त्तनानि मुञ्चन्ति सत्यं तु ततो ऽपरान्त ततो ऽभियोगा विषयप्रहाणाद्विशन्ति नारायणमेव देवम्
1,35,209,manvantarāṇāṃ parivarttaneṣu cirapravṛtteṣu vidhisvabhāvāt kṣaṇaṃ na vai tiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivartamānaḥ,मन्वन्तराणां परिवर्त्तनेषु चिरप्रवृत्तेषु विधिस्वभावात् क्षणं न वै तिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः
1,35,210,ityantarāṇyevamṛṣistutānāṃ dharmātmanāṃ divyadṛśāṃ manūnām vāyupraṇītānyupalabhya dṛśyād divyaujasāṃ vyāsasamāsayogaiḥ,इत्यन्तराण्येवमृषिस्तुतानां धर्मात्मनां दिव्यदृशां मनूनाम् वायुप्रणीतान्युपलभ्य दृश्याद् दिव्यौजसां व्याससमासयोगैः
1,35,211,sarvāṇi rājarṣisurarthimanti brahmarṣidevoragavanti caiva sureśasaptarṣipitṛprajeśairyuktāni samyak parivarttanāni,सर्वाणि राजर्षिसुरर्थिमन्ति ब्रह्मर्षिदेवोरगवन्ति चैव सुरेशसप्तर्षिपितृप्रजेशैर्युक्तानि सम्यक् परिवर्त्तनानि
1,35,212,udāravaṃśābhijana śrutīnāṃ prakṛṣṭamedhābhisamedhitānām kīrtidyutikhyātibhirarcitānāṃ puṇyaṃ hi viśyāpanamīśvarāṇām,उदारवंशाभिजन श्रुतीनां प्रकृष्टमेधाभिसमेधितानाम् कीर्तिद्युतिख्यातिभिरर्चितानां पुण्यं हि विश्यापनमीश्वराणाम्
1,35,213,svargīyametatparamaṃ pavitraṃ putrīyametacca paraṃ rahasyam japyaṃ mahāparvasu caitadagryaṃ duḥkhāpaśāntipradamāyuṣīyam,स्वर्गीयमेतत्परमं पवित्रं पुत्रीयमेतच्च परं रहस्यम् जप्यं महापर्वसु चैतदग्र्यं दुःखापशान्तिप्रदमायुषीयम्
1,35,214,prajaśadavarṣimanupradhānāṃ puṇyāṃ prasūtiṃ prathitāmajasya mamāpi vikhyāpayataḥ samāsātsiddhiṃ prajeśāḥ pradiśantu yuktāḥ,प्रजशदवर्षिमनुप्रधानां पुण्यां प्रसूतिं प्रथितामजस्य ममापि विख्यापयतः समासात्सिद्धिं प्रजेशाः प्रदिशन्तु युक्ताः
1,35,215,ityetadantaraṃ proktaṃ manoḥ svāyaṃbhuvasya ca vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham,इत्येतदन्तरं प्रोक्तं मनोः स्वायंभुवस्य च विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्
1,36,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣgapāde vedavyasanākhyānaṃ svāyaṃbhuvamanvantaravarṇanaṃ ca nāma pañcatriṃśattamo 'dhyāyaḥ śāṃśapāyana uvāca manvantarāṇi śeṣāṇi śrotumicchāmyanukramāt manvantarādhipāṃścaiva śakradevapurogamān,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुष्गपादे वेदव्यसनाख्यानं स्वायंभुवमन्वन्तरवर्णनं च नाम पञ्चत्रिंशत्तमो ऽध्यायः शांशपायन उवाच मन्वन्तराणि शेषाणि श्रोतुमिच्छाम्यनुक्रमात् मन्वन्तराधिपांश्चैव शक्रदेवपुरोगमान्
1,36,2,sūta uvāca manvantarāṇi yāni syuratītānāgatāni ha samāsā dvistarāccaiva bruvato me nibodhata,सूत उवाच मन्वन्तराणि यानि स्युरतीतानागतानि ह समासा द्विस्तराच्चैव ब्रुवतो मे निबोधत
1,36,3,svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣastathā uttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā,स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा
1,36,4,ṣaḍete manavo 'tītā vakṣyāmyaṣṭāvanāgatān sāvarṇiścaiva raucyaśca bhautyo vaivasvatastathā,षडेते मनवो ऽतीता वक्ष्याम्यष्टावनागतान् सावर्णिश्चैव रौच्यश्च भौत्यो वैवस्वतस्तथा
1,36,5,vakṣyāmyetānpurastāttu manorvevasvatasya ca manavaḥ pañca ye 'tītā mānasāṃstānnibodhata,वक्ष्याम्येतान्पुरस्तात्तु मनोर्वेवस्वतस्य च मनवः पञ्च ये ऽतीता मानसांस्तान्निबोधत
1,36,6,manvantaraṃ mayā vo 'dhya krāntaṃ svāyaṃbhuvasya ha ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi manāḥ svārociṣasya ha,मन्वन्तरं मया वो ऽध्य क्रान्तं स्वायंभुवस्य ह अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनाः स्वारोचिषस्य ह
1,36,7,prajāsargaṃ samāsena dvitīyasya mahātmanaḥ āsanvai tuṣitā devā manoḥ svārociṣe 'ntare,प्रजासर्गं समासेन द्वितीयस्य महात्मनः आसन्वै तुषिता देवा मनोः स्वारोचिषे ऽन्तरे
1,36,8,pārāvatāśca vidvāṃso dvāveva tu gaṇau smṛtau tuṣitāyāṃ samutpannāḥ kratoḥ putrāḥ svarociṣaḥ,पारावताश्च विद्वांसो द्वावेव तु गणौ स्मृतौ तुषितायां समुत्पन्नाः क्रतोः पुत्राः स्वरोचिषः
1,36,9,pārāvatāśca vāsiṣṭhā dvādaśa dvau gaṇau smṛtau chandajāśca caturviṃśaddevāste vai tadā smṛtāḥ,पारावताश्च वासिष्ठा द्वादश द्वौ गणौ स्मृतौ छन्दजाश्च चतुर्विंशद्देवास्ते वै तदा स्मृताः
1,36,10,divasparśo 'tha jāmitro gopado bhāsurastathā ajaśca bhagavāścaiva draviṇaśya mahā balaḥ,दिवस्पर्शो ऽथ जामित्रो गोपदो भासुरस्तथा अजश्च भगवाश्चैव द्रविणश्य महा बलः
1,36,11,āyaścāpi mahābāhurmahaujāścāpi vīryavān cikitvānviśruto yastu cāṃśo yaścaiva paṭhyate,आयश्चापि महाबाहुर्महौजाश्चापि वीर्यवान् चिकित्वान्विश्रुतो यस्तु चांशो यश्चैव पठ्यते
1,36,12,ṛtaścadvādaśasteṣāṃ tuṣitāḥ parikīrttitāḥ ityete kratuputrāstu tadāsansomapāyinaḥ,ऋतश्चद्वादशस्तेषां तुषिताः परिकीर्त्तिताः इत्येते क्रतुपुत्रास्तु तदासन्सोमपायिनः
1,36,13,pracetāścaiva yo devo viśvadevastathaiva ca samañjo viśruto yastu hyajihmaścārimarddanaḥ,प्रचेताश्चैव यो देवो विश्वदेवस्तथैव च समञ्जो विश्रुतो यस्तु ह्यजिह्मश्चारिमर्द्दनः
1,36,14,āyurdāno mahāmāno divyamānastathaiva ca ajeyaśca mahābhāgo yavīyāṃśca mahābalaḥ,आयुर्दानो महामानो दिव्यमानस्तथैव च अजेयश्च महाभागो यवीयांश्च महाबलः
1,36,15,hotā yajvā tathā hyete parikrāntāḥ parāvatāḥ ityetā devatā hyāsanmanoḥ svārociṣāntare,होता यज्वा तथा ह्येते परिक्रान्ताः परावताः इत्येता देवता ह्यासन्मनोः स्वारोचिषान्तरे
1,36,16,somapāstu tadā hyetāścaturviśati devatāḥ teṣāmindrastadā hyāsīdvipaścillokaviśrutaḥ,सोमपास्तु तदा ह्येताश्चतुर्विशति देवताः तेषामिन्द्रस्तदा ह्यासीद्विपश्चिल्लोकविश्रुतः
1,36,17,ūrjā vasiṣṭhaputraśca staṃbaḥ kāśyapa eva ca bhārgavaśca tadhā prāma ṛṣabhoṃ'ṅgirasastathā,ऊर्जा वसिष्ठपुत्रश्च स्तंबः काश्यप एव च भार्गवश्च तधा प्राम ऋषभोंऽङ्गिरसस्तथा
1,36,18,paulastyaścaiva datto 'trirātreyo niścalastathā paulaho 'thārvarīvāṃśca ete saptarṣayastathā,पौलस्त्यश्चैव दत्तो ऽत्रिरात्रेयो निश्चलस्तथा पौलहो ऽथार्वरीवांश्च एते सप्तर्षयस्तथा
1,36,19,caitraḥ kiṃpuruṣa ścaiva kṛtānto vibhṛto raviḥ bṛhaduktho navaḥ setuḥ śrutaśceti nava smṛtāḥ,चैत्रः किंपुरुष श्चैव कृतान्तो विभृतो रविः बृहदुक्थो नवः सेतुः श्रुतश्चेति नव स्मृताः
1,36,20,manoḥ svārociṣasyaite putrā vaṃśakarāḥ prabho purāṇe parisaṃkhyātā dvitīyaṃ vai tadantaram,मनोः स्वारोचिषस्यैते पुत्रा वंशकराः प्रभो पुराणे परिसंख्याता द्वितीयं वै तदन्तरम्
1,36,21,saptarṣayo manurdevāḥ pitaraśca catuṣṭayam mūlaṃ manvantarasyaite teṣāṃ caivānvayāḥ prajāḥ,सप्तर्षयो मनुर्देवाः पितरश्च चतुष्टयम् मूलं मन्वन्तरस्यैते तेषां चैवान्वयाः प्रजाः
1,36,22,ṛṣīṇāṃ devatāḥ putrāḥ pitaro devasūnavaḥ ṛṣayo devaputrāśca iti śāstre viniścayaḥ,ऋषीणां देवताः पुत्राः पितरो देवसूनवः ऋषयो देवपुत्राश्च इति शास्त्रे विनिश्चयः
1,36,23,manoḥ kṣatraṃ viśaścaiva saptarṣibhyo dvijā tayaḥ etanmanvantaraṃ proktaṃ samāsācca na vistarāt,मनोः क्षत्रं विशश्चैव सप्तर्षिभ्यो द्विजा तयः एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं समासाच्च न विस्तरात्
1,36,24,svāyaṃbhuve na vistāro jñeyaḥ svārociṣasya ca na śakyo vistarastasya vaktuṃ varṣaśatairapi,स्वायंभुवे न विस्तारो ज्ञेयः स्वारोचिषस्य च न शक्यो विस्तरस्तस्य वक्तुं वर्षशतैरपि
1,36,25,punaruktabahutvāttu prajānāṃ vai kulekule tṛtīye tvatha paryāye uttamasyāntare manoḥ,पुनरुक्तबहुत्वात्तु प्रजानां वै कुलेकुले तृतीये त्वथ पर्याये उत्तमस्यान्तरे मनोः
1,36,26,pañca devagaṇā proktāstānvakṣyāmi nibodhata sudhāmānaśca ye devā ye cānye vaśavarttinaḥ,पञ्च देवगणा प्रोक्तास्तान्वक्ष्यामि निबोधत सुधामानश्च ये देवा ये चान्ये वशवर्त्तिनः
1,36,27,pratardanāḥ śivāḥ satyāgaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ satyo dhṛtirdamo dāntaḥ kṣamaḥ kṣāmo dhvaniḥ śuciḥ,प्रतर्दनाः शिवाः सत्यागणा द्वादशकाः स्मृताः सत्यो धृतिर्दमो दान्तः क्षमः क्षामो ध्वनिः शुचिः
1,36,28,iṣorjjaśca tathā śreṣṭhaḥ suparṇo dvādaśastathā ityete dvādaśa proktāḥ sudhāmānastu nāmabhiḥ,इषोर्ज्जश्च तथा श्रेष्ठः सुपर्णो द्वादशस्तथा इत्येते द्वादश प्रोक्ताः सुधामानस्तु नामभिः
1,36,29,sahasradhāro viśvāyuḥ samitāro vṛhadvasuḥ viśvadhā viśvakarmā ca mānasastu virājasaḥ,सहस्रधारो विश्वायुः समितारो वृहद्वसुः विश्वधा विश्वकर्मा च मानसस्तु विराजसः
1,36,30,jyotiścaiva vibhāsaśca kīrttitā vaṃśavartinaḥ avadhyo 'varatirdevo vasurdhiṣṇyo vibhāvasuḥ,ज्योतिश्चैव विभासश्च कीर्त्तिता वंशवर्तिनः अवध्यो ऽवरतिर्देवो वसुर्धिष्ण्यो विभावसुः
1,36,31,vittaḥ kratuḥ sudharmā ca dhṛtadharmā yaśasvijaḥ rathormiḥ ketumāñchcaiva kīrttitāstu pratardanāḥ,वित्तः क्रतुः सुधर्मा च धृतधर्मा यशस्विजः रथोर्मिः केतुमाञ्छ्चैव कीर्त्तितास्तु प्रतर्दनाः
1,36,32,haṃsasvārau vadānyau ca pratardanayaśaskarau sudāno vasudānaśca sumañjasaviṣāvubhau,हंसस्वारौ वदान्यौ च प्रतर्दनयशस्करौ सुदानो वसुदानश्च सुमञ्जसविषावुभौ
1,36,33,yamo vahnir yatiścaiva sucitraḥ sutapāstathā śivā hyete tu vijñeyā yajñiyā dvādaśāparāḥ,यमो वह्निर् यतिश्चैव सुचित्रः सुतपास्तथा शिवा ह्येते तु विज्ञेया यज्ञिया द्वादशापराः
1,36,34,satyānāmapi nāmāni nibodhata yathātatham dikpatirvākpatiścaiva viśvaḥ śaṃbhustathaiva ca,सत्यानामपि नामानि निबोधत यथातथम् दिक्पतिर्वाक्पतिश्चैव विश्वः शंभुस्तथैव च
1,36,35,svamṛḍīko diviścaiva varcodhāmā bṛhadvapuḥ aśvaścaiva sadaśvaśca kṣemānandau tathaiva ca,स्वमृडीको दिविश्चैव वर्चोधामा बृहद्वपुः अश्वश्चैव सदश्वश्च क्षेमानन्दौ तथैव च
1,36,36,satyā hyete parikrāntā yajñiyā dvādaśāparāḥ ityetā devatā hyāsannauttamasyāntare manoḥ,सत्या ह्येते परिक्रान्ता यज्ञिया द्वादशापराः इत्येता देवता ह्यासन्नौत्तमस्यान्तरे मनोः
1,36,37,teṣāmindrastu devānāṃ suśāntirnāma viśrutaḥ putrāsttavaṅgirasaste vai uttamasya prajāpateḥ,तेषामिन्द्रस्तु देवानां सुशान्तिर्नाम विश्रुतः पुत्रास्त्तवङ्गिरसस्ते वै उत्तमस्य प्रजापतेः
1,36,38,vaśiṣṭhaputrāḥ saptāsanvāśiṣṭhā iti viśrutāḥ saptarṣayastu te sarva uttamasyāntare manoḥ,वशिष्ठपुत्राः सप्तासन्वाशिष्ठा इति विश्रुताः सप्तर्षयस्तु ते सर्व उत्तमस्यान्तरे मनोः
1,36,39,ācaśca paraśuścaiva divyo divyauṣadhirnayaḥ devāmvujaścāpratimau mahotsāho gajastathā,आचश्च परशुश्चैव दिव्यो दिव्यौषधिर्नयः देवाम्वुजश्चाप्रतिमौ महोत्साहो गजस्तथा
1,36,40,vinītaśca suketuśca sumitraḥ sumatiḥ śrutiḥ uttamasya manoḥ putrāstrayodaśa mahātmanaḥ,विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुमतिः श्रुतिः उत्तमस्य मनोः पुत्रास्त्रयोदश महात्मनः
1,36,41,ete kṣatrapraṇetārastṛtīyaṃ caitadantaram auttamaḥ parisaṃkhyātaḥ sargaḥ svārociṣeṇa tu,एते क्षत्रप्रणेतारस्तृतीयं चैतदन्तरम् औत्तमः परिसंख्यातः सर्गः स्वारोचिषेण तु
1,36,42,vistareṇānupūrvyā ca tāmasasya nibodhata caturthe tvatha paryāye tāmasasyātare manoḥ,विस्तरेणानुपूर्व्या च तामसस्य निबोधत चतुर्थे त्वथ पर्याये तामसस्यातरे मनोः
1,36,43,satyāḥ surūpāḥ sudhiyo harayaśca gaṇāḥ smṛtāḥ pulastyaputrāste devāstāmasasyāntare manoḥ,सत्याः सुरूपाः सुधियो हरयश्च गणाः स्मृताः पुलस्त्यपुत्रास्ते देवास्तामसस्यान्तरे मनोः
1,36,44,gaṇastu teṣāṃ devānāmekaikaḥ pañcaviṃśakaḥ indriyāṇāṃ pratīyeta ṛṣayaḥ pratijānate,गणस्तु तेषां देवानामेकैकः पञ्चविंशकः इन्द्रियाणां प्रतीयेत ऋषयः प्रतिजानते
1,36,45,sapramāṇāstu śīrṣaṇyaṃ manaścaivāṣṭamaṃ tathā indriyāṇi tathā devā manostasyāntare smṛtāḥ,सप्रमाणास्तु शीर्षण्यं मनश्चैवाष्टमं तथा इन्द्रियाणि तथा देवा मनोस्तस्यान्तरे स्मृताः
1,36,46,teṣāṃ babhūva devānāṃ śibirindraḥ pratāpavān saptarṣayoṃ'tare ye ca tānnibodhata sattamāḥ,तेषां बभूव देवानां शिबिरिन्द्रः प्रतापवान् सप्तर्षयोंऽतरे ये च तान्निबोधत सत्तमाः
1,36,47,kāvya āṅgirasaścaiva kāśyapaḥ pṛthureva ca atreyastvagnirityeva jyotirdhāmā ca bhārgavaḥ,काव्य आङ्गिरसश्चैव काश्यपः पृथुरेव च अत्रेयस्त्वग्निरित्येव ज्योतिर्धामा च भार्गवः
1,36,48,paulahaścarakaścātra vāśiṣṭhaḥ pīvarastathā caitrastathaiva paulastya ṛṣayastāmaseṃ'tare,पौलहश्चरकश्चात्र वाशिष्ठः पीवरस्तथा चैत्रस्तथैव पौलस्त्य ऋषयस्तामसेंऽतरे
1,36,49,jānujaṅghastathā śāntirnaraḥ khyātiḥ śubhastathā priyabhṛtyo parīkṣicca prasthalo 'tha dṛḍheṣudhiḥ,जानुजङ्घस्तथा शान्तिर्नरः ख्यातिः शुभस्तथा प्रियभृत्यो परीक्षिच्च प्रस्थलो ऽथ दृढेषुधिः
1,36,50,kṛśāśvaḥ kṛtabandhuśca tāmasasya manoḥ sutāḥ pañcametvatha paryāye manoḥ svārociṣeṃ'tare,कृशाश्वः कृतबन्धुश्च तामसस्य मनोः सुताः पञ्चमेत्वथ पर्याये मनोः स्वारोचिषेंऽतरे
1,36,51,guṇāstu ye samākhyātā devānāṃ tānnibodhata amitābhā bhūtarayo vaikuṇṭhāḥ sasumedhasaḥ,गुणास्तु ये समाख्याता देवानां तान्निबोधत अमिताभा भूतरयो वैकुण्ठाः ससुमेधसः
1,36,52,variṣṭhāśca śubhāḥ putrā vasiṣṭhasya prajāpateḥ caturdaśa tu catvāro gaṇāsteṣāṃ subhāsvarāḥ,वरिष्ठाश्च शुभाः पुत्रा वसिष्ठस्य प्रजापतेः चतुर्दश तु चत्वारो गणास्तेषां सुभास्वराः
1,36,53,ugraḥ prajño 'gnibhāvaśca prajyotiścāmṛtastathā sumatirvā virāvaśca dhāmā nādaḥ śravāstathā,उग्रः प्रज्ञो ऽग्निभावश्च प्रज्योतिश्चामृतस्तथा सुमतिर्वा विरावश्च धामा नादः श्रवास्तथा
1,36,54,vṛttirāśī ca vādaśca śabaraśca caturdaśa amitābhāḥ smṛtā hyete devāḥ svārociṣeṃ'tare,वृत्तिराशी च वादश्च शबरश्च चतुर्दश अमिताभाः स्मृता ह्येते देवाः स्वारोचिषेंऽतरे
1,36,55,matiśca sumatiścaiva ṛtasatyau tathaidhanaḥ adhṛtirvidhṛtiścaiva damo niyama eva ca,मतिश्च सुमतिश्चैव ऋतसत्यौ तथैधनः अधृतिर्विधृतिश्चैव दमो नियम एव च
1,36,56,vrato viṣṇuḥ sahaścaiva dyutimānsuśravāstathā ityetānīha nāmāni ābhūtayasāṃ viduḥ,व्रतो विष्णुः सहश्चैव द्युतिमान्सुश्रवास्तथा इत्येतानीह नामानि आभूतयसां विदुः
1,36,57,vṛṣo bhettā jayo bhīmaḥ śucirdānto yaśo damaḥ nātho vidvānajeyaśca kṛśo gauro dhruvastathā,वृषो भेत्ता जयो भीमः शुचिर्दान्तो यशो दमः नाथो विद्वानजेयश्च कृशो गौरो ध्रुवस्तथा
1,36,58,kīrttitāstu vikuṇṭhā vai sumedhāṃstu nibodhata medhā medhā tithiścaiva satyamedhāstathaiva ca,कीर्त्तितास्तु विकुण्ठा वै सुमेधांस्तु निबोधत मेधा मेधा तिथिश्चैव सत्यमेधास्तथैव च
1,36,59,pṛśnimedhālpamedhāśca bhūyomedhāśca yaḥ prabhuḥ dīptimedhā yaśomedhā sthiramedhāstathaiva ca,पृश्निमेधाल्पमेधाश्च भूयोमेधाश्च यः प्रभुः दीप्तिमेधा यशोमेधा स्थिरमेधास्तथैव च
1,36,60,sarvamedhā sumedhāśca pratimedhāśca yaḥ smṛtaḥ medhajā medhahantā ca kīrttitāste sumedhasaḥ,सर्वमेधा सुमेधाश्च प्रतिमेधाश्च यः स्मृतः मेधजा मेधहन्ता च कीर्त्तितास्ते सुमेधसः
1,36,61,vibhurindrastathā teṣāmāsīdvi krāntapauruṣaḥ paulastyo davabāhuśca sudhāmā nāma kāśyapaḥ,विभुरिन्द्रस्तथा तेषामासीद्वि क्रान्तपौरुषः पौलस्त्यो दवबाहुश्च सुधामा नाम काश्यपः
1,36,62,hiraṇyaromāṅgiraso vedaśrīścaiva bhārgavaḥ ūrdhvabāhuśca vāśiṣṭhaḥ parjanyaḥ paulahastathā,हिरण्यरोमाङ्गिरसो वेदश्रीश्चैव भार्गवः ऊर्ध्वबाहुश्च वाशिष्ठः पर्जन्यः पौलहस्तथा
1,36,63,satyanetrastathātreya ṛṣayo raivateṃ'tare mahāvīryaḥ susaṃbhāvyaḥ satyako harahā śuciḥ,सत्यनेत्रस्तथात्रेय ऋषयो रैवतेंऽतरे महावीर्यः सुसंभाव्यः सत्यको हरहा शुचिः
1,36,64,balabandhurnirāmitraḥ kaṃbuḥ śṛgo dhṛtavrataḥ raivatasya ca putrāste pañcamaṃ vai tadantaram,बलबन्धुर्निरामित्रः कंबुः शृगो धृतव्रतः रैवतस्य च पुत्रास्ते पञ्चमं वै तदन्तरम्
1,36,65,svārociṣaścottamo 'pi tāmaso raivatastathā priyavratānvayā hyete catvāro manavaḥ smṛtāḥ,स्वारोचिषश्चोत्तमो ऽपि तामसो रैवतस्तथा प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः
1,36,66,ṣaṣṭhe khalvapi paryāye devā ye cākṣuṣeṃ'tare ādyāḥ prasūtā bhāvyaśca pṛthukāśca divaukasaḥ,षष्ठे खल्वपि पर्याये देवा ये चाक्षुषेंऽतरे आद्याः प्रसूता भाव्यश्च पृथुकाश्च दिवौकसः
1,36,67,mahānubhāvā lekhāscha pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ divaukasaḥ sarva eva procyante mātṛnāmabhiḥ,महानुभावा लेखास्छ पञ्च देवगणाः स्मृताः दिवौकसः सर्व एव प्रोच्यन्ते मातृनामभिः
1,36,68,atreḥ putrasya naptāro hyāraṇyasya prajāpateḥ gaṇastu teṣāṃ devānāmekaiko hyaṣṭakaḥ smṛtaḥ,अत्रेः पुत्रस्य नप्तारो ह्यारण्यस्य प्रजापतेः गणस्तु तेषां देवानामेकैको ह्यष्टकः स्मृतः
1,36,69,antarikṣo vasurhavyo hyatithiśca priyavrataḥ śrotā mantānumantā ca tvādyā hyete prakīrttitāḥ,अन्तरिक्षो वसुर्हव्यो ह्यतिथिश्च प्रियव्रतः श्रोता मन्तानुमन्ता च त्वाद्या ह्येते प्रकीर्त्तिताः
1,36,70,śyenabhadrastathā caiva śvetacakṣurmahāyaśāḥ sumanāśca pracetāśca vanenaḥ supracetsau,श्येनभद्रस्तथा चैव श्वेतचक्षुर्महायशाः सुमनाश्च प्रचेताश्च वनेनः सुप्रचेत्सौ
1,36,71,muniścaiva mahāsattvaḥ prasūtāḥ parikīrttitāḥ vijayaḥ sujayaścaiva manasyodau tathaiva ca,मुनिश्चैव महासत्त्वः प्रसूताः परिकीर्त्तिताः विजयः सुजयश्चैव मनस्योदौ तथैव च
1,36,72,matiḥ parimatiścaiva vicetāḥ priyaniścayaḥ bhavyā hyete smṛtā devāḥ pṛthukāṃśca nibodhata,मतिः परिमतिश्चैव विचेताः प्रियनिश्चयः भव्या ह्येते स्मृता देवाः पृथुकांश्च निबोधत
1,36,73,ojiṣṭhaḥ śakuno devo vānatdṛṣṭastathaiva ca satkṛtaḥ satyadṛṣṭiśca jigīṣurvijayastathā,ओजिष्ठः शकुनो देवो वानत्दृष्टस्तथैव च सत्कृतः सत्यदृष्टिश्च जिगीषुर्विजयस्तथा
1,36,74,ajitaśca mahābhāgaḥ pṛthukāste divaukasaḥ leśāstathā pravakṣyāmi nāmatastānnibodhata,अजितश्च महाभागः पृथुकास्ते दिवौकसः लेशास्तथा प्रवक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत
1,36,75,manojavaḥ praghāsaśca pracetāśca mahāyaśāḥ dhruvo dhruvakṣitiścaiva atyutaścaiva vīryavān,मनोजवः प्रघासश्च प्रचेताश्च महायशाः ध्रुवो ध्रुवक्षितिश्चैव अत्युतश्चैव वीर्यवान्
1,36,76,yuvanā bṛhaspatiścaiva lekhāḥ saṃparikīrttitāḥ manojavo mahāvīryasteṣāmindrastadābhavat,युवना बृहस्पतिश्चैव लेखाः संपरिकीर्त्तिताः मनोजवो महावीर्यस्तेषामिन्द्रस्तदाभवत्
1,36,77,uttamo bhārgavaścaiva haviṣmānaṅgiraḥsutaḥ sudhāmā kāśyapaścaiva vaśiṣṭho virajāstathā,उत्तमो भार्गवश्चैव हविष्मानङ्गिरःसुतः सुधामा काश्यपश्चैव वशिष्ठो विरजास्तथा
1,36,78,atināmā ca paulastyaḥ sahiṣṇuḥ paulahastathā madhurātreya ityete sapta vai cākṣuṣeṃ'tare,अतिनामा च पौलस्त्यः सहिष्णुः पौलहस्तथा मधुरात्रेय इत्येते सप्त वै चाक्षुषेंऽतरे
1,36,79,ūruḥ puruḥ śatadyumnastapasvī satyavākkṛtiḥ agniṣṭudatirātraśca sudyumnaśaceti te nava,ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कृतिः अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नशचेति ते नव
1,36,80,abhimanyuśca daśamo nāḍvaleyā manoḥ sutāḥ cākṣuṣasya sutāḥ hyete ṣaṣṭhaṃ caiva tadantaram,अभिमन्युश्च दशमो नाड्वलेया मनोः सुताः चाक्षुषस्य सुताः ह्येते षष्ठं चैव तदन्तरम्
1,36,81,vaivasvatena saṃkhyātastatsargaḥ sāṃpratena tu vistareṇānupūrvyā ca cākṣuṣasyāntare manoḥ,वैवस्वतेन संख्यातस्तत्सर्गः सांप्रतेन तु विस्तरेणानुपूर्व्या च चाक्षुषस्यान्तरे मनोः
1,36,82,ṛṣaya ūcuḥ cākṣuṣaḥ kasya dāyādaḥ saṃbhūtaḥ sakya vānvaye tasyānvavāye ye 'pyanyetānno brūhi yathātatham,ऋषय ऊचुः चाक्षुषः कस्य दायादः संभूतः सक्य वान्वये तस्यान्ववाये ये ऽप्यन्येतान्नो ब्रूहि यथातथम्
1,36,83,sūta uvāca cākṣuṣasya visargaṃ tu samāsācchṛṇuta dvijāḥ yasyānvavāye saṃbhūtaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān,सूत उवाच चाक्षुषस्य विसर्गं तु समासाच्छृणुत द्विजाः यस्यान्ववाये संभूतः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्
1,36,84,prajānāṃ patayaścānye dakṣaḥ prācetasastathā uttānapādaṃ jagrāha putramatriprajāpatiḥ,प्रजानां पतयश्चान्ये दक्षः प्राचेतसस्तथा उत्तानपादं जग्राह पुत्रमत्रिप्रजापतिः
1,36,85,dattakaḥ sa tu putro 'sya rājā hyāsītprajāpatiḥ svāyaṃbhuvena manunā datto 'treḥ kāraṇaṃ prati,दत्तकः स तु पुत्रो ऽस्य राजा ह्यासीत्प्रजापतिः स्वायंभुवेन मनुना दत्तो ऽत्रेः कारणं प्रति
1,36,86,manvantaramathāsādya bhaviṣyaccākṣuṣasya ha ṣaṣṭhaṃ tadanu vakṣyāmi upoddhātena vai dvijāḥ,मन्वन्तरमथासाद्य भविष्यच्चाक्षुषस्य ह षष्ठं तदनु वक्ष्यामि उपोद्धातेन वै द्विजाः
1,36,87,uttānapādāccaturaḥ sūnṛtāsūta bhāminī dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā,उत्तानपादाच्चतुरः सूनृतासूत भामिनी धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता
1,36,88,utpannā jāpi dharmema dhruvasya jananī śubhā dharmasya patnyāṃ lakṣmayāṃ vai utpannā sā śucismitā,उत्पन्ना जापि धर्मेम ध्रुवस्य जननी शुभा धर्मस्य पत्न्यां लक्ष्मयां वै उत्पन्ना सा शुचिस्मिता
1,36,89,dhruvaṃ ca kīrttimantaṃ ca tvāyuṣmantaṃ vasuṃ tathā uttānapādo 'janayatkanye dve ca śucismite,ध्रुवं च कीर्त्तिमन्तं च त्वायुष्मन्तं वसुं तथा उत्तानपादो ऽजनयत्कन्ये द्वे च शुचिस्मिते
1,36,90,svarāmanasvinī caiva tayoḥ putrāḥ prakīrttitāḥ dhruvo varṣasahasrāṇi daśa divyāni vīryavān,स्वरामनस्विनी चैव तयोः पुत्राः प्रकीर्त्तिताः ध्रुवो वर्षसहस्राणि दश दिव्यानि वीर्यवान्
1,36,91,tapastepe nirāhāraḥ prārthayanvipulaṃ yaśaḥ tretāyuge tu prathame pautraḥ svāyaṃbhuvasya tu,तपस्तेपे निराहारः प्रार्थयन्विपुलं यशः त्रेतायुगे तु प्रथमे पौत्रः स्वायंभुवस्य तु
1,36,92,ātmānaṃ dhārayanyogānprārthayansumahadyaśaḥ tasmai brahmā dadau prīto jyotiṣāṃ sthānamuttamam,आत्मानं धारयन्योगान्प्रार्थयन्सुमहद्यशः तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो ज्योतिषां स्थानमुत्तमम्
1,36,93,ābhūtasaṃplavāddivyamastodayavivārjitam tasyātimātrāmṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya tu,आभूतसंप्लवाद्दिव्यमस्तोदयविवार्जितम् तस्यातिमात्रामृद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य तु
1,36,94,daityā surāṇāmācāryaḥ ślokamapyuśānā jagau aho 'sya tapaso vīryamaho śrutamaho vratam,दैत्या सुराणामाचार्यः श्लोकमप्युशाना जगौ अहो ऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहो व्रतम्
1,36,95,kṛtvā yadenamupari dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ druve tridivamāsaktamīśvaraḥ sa divaspatiḥ,कृत्वा यदेनमुपरि ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः द्रुवे त्रिदिवमासक्तमीश्वरः स दिवस्पतिः
1,36,96,dhruvātsṛṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca bhūmistau suṣuve nṛpau svāṃ chāyāmāha vai sṛṣṭirbhavanārīti tāṃ prabhuḥ,ध्रुवात्सृष्टिं च भव्यं च भूमिस्तौ सुषुवे नृपौ स्वां छायामाह वै सृष्टिर्भवनारीति तां प्रभुः
1,36,97,satyābhivyahṛtestasya sadyaḥ strī sābhavattadā divyasaṃhananā chāyā divyābharaṇabhūṣitā,सत्याभिव्यहृतेस्तस्य सद्यः स्त्री साभवत्तदा दिव्यसंहनना छाया दिव्याभरणभूषिता
1,36,98,chāyāyāṃ sṛṣṭirādhatta pañca putrānakalmaṣān prājīnagarbhaṃ vṛṣabhaṃ vṛkañca vṛkalaṃ dhṛtim,छायायां सृष्टिराधत्त पञ्च पुत्रानकल्मषान् प्राजीनगर्भं वृषभं वृकञ्च वृकलं धृतिम्
1,36,99,patnī prācīnagarbhasya suvarcā suṣuve nupam nāmnodāradhiyaṃ putramindro yaḥ pūrvajanmani,पत्नी प्राचीनगर्भस्य सुवर्चा सुषुवे नुपम् नाम्नोदारधियं पुत्रमिन्द्रो यः पूर्वजन्मनि
1,36,100,saṃvatsarasahasrānte sakṛdāhāramāharan evaṃ manvantaraṃ yukta indratvaṃ prāptavānprabhuḥ,संवत्सरसहस्रान्ते सकृदाहारमाहरन् एवं मन्वन्तरं युक्त इन्द्रत्वं प्राप्तवान्प्रभुः
1,36,101,udāradheḥ sutaṃ bhadrājanayatsā divañjayam ripuṃ ripuñjayājjajñe varāṅgī tu divañjayāt,उदारधेः सुतं भद्राजनयत्सा दिवञ्जयम् रिपुं रिपुञ्जयाज्जज्ञे वराङ्गी तु दिवञ्जयात्
1,36,102,riporādhatta bṛhatī vakṣuṣaṃ sarvatejasam tasya putro manurvidvān brahmakṣattrapravattakaḥ vyajījanatpuṣkariṇī vāruṇī cākṣuṣaṃ manum,रिपोराधत्त बृहती वक्षुषं सर्वतेजसम् तस्य पुत्रो मनुर्विद्वान् ब्रह्मक्षत्त्रप्रवत्तकः व्यजीजनत्पुष्करिणी वारुणी चाक्षुषं मनुम्
1,36,103,ṛṣaya ūcuḥ prajāpateḥ sutā kasmādvāruṇī procyate 'nagha etadācakṣva tatvena kuśalo hyasi vistare,ऋषय ऊचुः प्रजापतेः सुता कस्माद्वारुणी प्रोच्यते ऽनघ एतदाचक्ष्व तत्वेन कुशलो ह्यसि विस्तरे
1,36,104,sūta uvāca araṇyasyodakaḥ putro varuṇatvamupāgataḥ tena sā vāruṇī jñeyā bhrātrā khyātimupāgatā,सूत उवाच अरण्यस्योदकः पुत्रो वरुणत्वमुपागतः तेन सा वारुणी ज्ञेया भ्रात्रा ख्यातिमुपागता
1,36,105,manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ sutāḥ śubhāḥ kanyāyāṃ sumahāvīryā virajasya prajāpateḥ,मनोरजायन्त दश नड्वलायां सुताः शुभाः कन्यायां सुमहावीर्या विरजस्य प्रजापतेः
1,36,106,ūruḥ puruḥ śatadyumnastapasvī satyavākkṛtiḥ agniṣṭudatirātraśca sudyumnaśceti vai nava,ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कृतिः अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति वै नव
1,36,107,abhimanyuśca daśamo naḍvalāyāṃ manoḥ sutāḥ ūrorajanayatputrānṣaḍāgneyī mahāprabhān,अभिमन्युश्च दशमो नड्वलायां मनोः सुताः ऊरोरजनयत्पुत्रान्षडाग्नेयी महाप्रभान्
1,36,108,aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṅgayaṃ śukraṃ vrajājinau aṅgātsunīthāpatyaṃvai venamekaṃ vyajāyata,अङ्गं सुमनसं ख्यातिङ्गयं शुक्रं व्रजाजिनौ अङ्गात्सुनीथापत्यंवै वेनमेकं व्यजायत
1,36,109,tasyāparādhādvenasya prakopastu mahānabhūt prajārthamṛṣayo yasyamamanthurdakṣiṇāṃ karam,तस्यापराधाद्वेनस्य प्रकोपस्तु महानभूत् प्रजार्थमृषयो यस्यममन्थुर्दक्षिणां करम्
1,36,110,janitastasya pāṇau tu mathite rūpavānpṛthuḥ janayitvā sutaṃ tasya pṛthuṃ prathitapauruṣam,जनितस्तस्य पाणौ तु मथिते रूपवान्पृथुः जनयित्वा सुतं तस्य पृथुं प्रथितपौरुषम्
1,36,111,abru vaṃstveṣa vo rājā ṛṣayo muditāḥ prajāḥ sa dhanvī kavacī jajñe tejasā nirdahanniva,अब्रु वंस्त्वेष वो राजा ऋषयो मुदिताः प्रजाः स धन्वी कवची जज्ञे तेजसा निर्दहन्निव
1,36,112,vṛttīnāmeṣa vo dātā bhaviṣyati narādhipaḥ pṛthurvainyastadā lokānrarakṣa kṣatrapūrvajaḥ,वृत्तीनामेष वो दाता भविष्यति नराधिपः पृथुर्वैन्यस्तदा लोकान्ररक्ष क्षत्रपूर्वजः
1,36,113,rājasūyābhiṣiktānāmādyassa vasudhādhipaḥ tasya stavārthamutpannau nipuṇau sūtamāgadhau,राजसूयाभिषिक्तानामाद्यस्स वसुधाधिपः तस्य स्तवार्थमुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ
1,36,114,teneyaṃ gaurmahārājñā dugdhā sasyāni dhīmatā prajānāṃ vṛttikāmānāṃ devaiścarṣigaṇaiḥ saha,तेनेयं गौर्महाराज्ञा दुग्धा सस्यानि धीमता प्रजानां वृत्तिकामानां देवैश्चर्षिगणैः सह
1,36,115,pitṛbhir dānavaiścaiva gandharvaiścāpsarogaṇaiḥ sarpaiḥ puṇyajanaiścaiva parvatairvṛkṣavīrudhaiḥ,पितृभिर् दानवैश्चैव गन्धर्वैश्चाप्सरोगणैः सर्पैः पुण्यजनैश्चैव पर्वतैर्वृक्षवीरुधैः
1,36,116,teṣu teṣu tu pātreṣu duhyamānā vasuṃdharā prādādyathepsi taṃ kṣīraṃ tena prāṇānadhārayan,तेषु तेषु तु पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा प्रादाद्यथेप्सि तं क्षीरं तेन प्राणानधारयन्
1,36,117,śāṃśapāyana uvāca vistareṇa pṛthorjanma kīrttayasva mahāvrata yathā mahātmanā tena pūrvaṃ dugdhā vasuṃdharā,शांशपायन उवाच विस्तरेण पृथोर्जन्म कीर्त्तयस्व महाव्रत यथा महात्मना तेन पूर्वं दुग्धा वसुंधरा
1,36,118,yathā devaiśca nāgaiśca yathā brahmarṣibhiḥ saha yakṣai rākṣasagandharvairapsarobhiryathā purā,यथा देवैश्च नागैश्च यथा ब्रह्मर्षिभिः सह यक्षै राक्षसगन्धर्वैरप्सरोभिर्यथा पुरा
1,36,119,yathā yathā ca vai sūta vidhinā yena yena ca teṣāṃ pātraviśeṣāṃśca dogdhāraṃ kṣīrameva ca,यथा यथा च वै सूत विधिना येन येन च तेषां पात्रविशेषांश्च दोग्धारं क्षीरमेव च
1,36,120,tathā vatsaviśeṣāṃśca tvaṃnaḥ prabrūhi pṛcchatām yathā kṣīraviśeṣāṃśca sarvānevānupūrvaśaḥ,तथा वत्सविशेषांश्च त्वंनः प्रब्रूहि पृच्छताम् यथा क्षीरविशेषांश्च सर्वानेवानुपूर्वशः
1,36,121,yasmiṃśca kāraṇe pāṇirvanasya mathitaḥ purā kuddhairmaharṣibhiḥ pūrvaiḥ kāraṇaṃ brūhi taddhi naḥ,यस्मिंश्च कारणे पाणिर्वनस्य मथितः पुरा कुद्धैर्महर्षिभिः पूर्वैः कारणं ब्रूहि तद्धि नः
1,36,122,sūta uvāca kathayiṣyāmi vo viprāḥ pṛthorvainyasya saṃbhavam ekāgrāḥ prayatāścaiva śuśrūṣadhvaṃ dvijottamāḥ,सूत उवाच कथयिष्यामि वो विप्राः पृथोर्वैन्यस्य संभवम् एकाग्राः प्रयताश्चैव शुश्रूषध्वं द्विजोत्तमाः
1,36,123,nāśuddhāya na pāpāya nāśiṣyāyāhitāya ca varttanīyamidaṃ brahma nāvratāya kathañcana,नाशुद्धाय न पापाय नाशिष्यायाहिताय च वर्त्तनीयमिदं ब्रह्म नाव्रताय कथञ्चन
1,36,124,dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ vedaiśca saṃmitam rahasyamṛṣibhiḥ proktaṃ śṛṇuyādyo 'nasūyakaḥ,धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च संमितम् रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं शृणुयाद्यो ऽनसूयकः
1,36,125,yaścaivaṃ śrāvayenmartyaḥ pṛthorvainyasya saṃbhavam brāhmaṇebhyo namaskṛtya na sa śocetkṛtākṛtam,यश्चैवं श्रावयेन्मर्त्यः पृथोर्वैन्यस्य संभवम् ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत्कृताकृतम्
1,36,126,goptā dharmasya rājāsau babhūvātrisamaḥ prabhuḥ atrivaṃśasamutpanno hyaṅgo nāma prajāpatiḥ,गोप्ता धर्मस्य राजासौ बभूवात्रिसमः प्रभुः अत्रिवंशसमुत्पन्नो ह्यङ्गो नाम प्रजापतिः
1,36,127,tasya putro 'bhavadveno nātyarthaṃ dhārmikastathā jāto mṛtyusutāyāṃ vai sunīthāyāṃ prajāpatiḥ,तस्य पुत्रो ऽभवद्वेनो नात्यर्थं धार्मिकस्तथा जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः
1,36,128,sa mātāmahadoṣeṇa venaḥ kālātma jātmajaḥ sa dharmaṃ vṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmāllokeṣvartata,स मातामहदोषेण वेनः कालात्म जात्मजः स धर्मं वृष्ठतः कृत्वा कामाल्लोकेष्वर्तत
1,36,129,sthāpanāṃ sthāpayāmāsa dharmāyetāṃ sa pārthivaḥ vedaśāstrāṇyatikramya so 'dharme nirato 'bhavat,स्थापनां स्थापयामास धर्मायेतां स पार्थिवः वेदशास्त्राण्यतिक्रम्य सो ऽधर्मे निरतो ऽभवत्
1,36,130,niḥsvādhyāyavaṣṭkāre tasminrājyaṃ praśāsati na pibanti tadā somaṃ mahāyajñeṣu devatāḥ,निःस्वाध्यायवष्ट्कारे तस्मिन्राज्यं प्रशासति न पिबन्ति तदा सोमं महायज्ञेषु देवताः
1,36,131,na yaṣṭavyaṃ na dātavyamiti tasya prajāpateḥ āsītpratijñā krūreyaṃ vināśe pratyupasthite,न यष्टव्यं न दातव्यमिति तस्य प्रजापतेः आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते
1,36,132,ahamījyaśca pūjyaśca yajñe devadvijātibhiḥ mayi yajñā vidhātavyā mayi hotavyamityapi,अहमीज्यश्च पूज्यश्च यज्ञे देवद्विजातिभिः मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि
1,36,133,tamatikrāntamaryādamavadānasusaṃvṛtam ūcurmaharṣayaḥ sarve marīcipramukhāstadā,तमतिक्रान्तमर्यादमवदानसुसंवृतम् ऊचुर्महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास्तदा
1,36,134,vayaṃ dīkṣāṃ pravekṣyāmaḥ saṃvatsaraśataṃ nṛpa tvaṃ mā kārṣīradharmaṃ vai naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ,वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरशतं नृप त्वं मा कार्षीरधर्मं वै नैष धर्मः सनातनः
1,36,135,nidhane saṃprasūtastvaṃ prajāpatirasaṃśayaḥ pālayiṣye prajāśceti pūrvaṃ te samayaḥ kṛtaḥ,निधने संप्रसूतस्त्वं प्रजापतिरसंशयः पालयिष्ये प्रजाश्चेति पूर्वं ते समयः कृतः
1,36,136,tāṃ stathā vādinaḥ sarvānbrahmarṣīnabravīttadā venaḥ prahasya durbuddhirviditena ca kovidaḥ,तां स्तथा वादिनः सर्वान्ब्रह्मर्षीनब्रवीत्तदा वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिर्विदितेन च कोविदः
1,36,137,sraṣṭā dharmasya kaścānyaḥ śrotavyaṃ kasya vā mayā vīryaṇa tapasā satyairmayā vā kaḥ samo bhuvi,स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया वीर्यण तपसा सत्यैर्मया वा कः समो भुवि
1,36,138,mandātmāno na nūnaṃ māṃ yūyaṃ jānīta tattvataḥ prabhavaṃ sarvalokānāṃ dharmāṇāṃ ca viśeṣataḥ,मन्दात्मानो न नूनं मां यूयं जानीत तत्त्वतः प्रभवं सर्वलोकानां धर्माणां च विशेषतः
1,36,139,icchandaheyaṃ pṛthivīṃ plāvayeyaṃ jalena vā sṛjeyaṃ vā graseyaṃ vā nātra kāryā vicāraṇā,इच्छन्दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलेन वा सृजेयं वा ग्रसेयं वा नात्र कार्या विचारणा
1,36,140,yadā na śakyate staṃbhādānāryyabhṛśasaṃhitaḥ anunetuṃ tadā venastataḥ kruddhā maharṣayaḥ,यदा न शक्यते स्तंभादानार्य्यभृशसंहितः अनुनेतुं तदा वेनस्ततः क्रुद्धा महर्षयः
1,36,141,nigṛhya taṃ ca bāhubhyāṃ visphurantaṃ mahā balam tato 'sya vāmahastaṃ te mamanthurbhṛśakopitāḥ,निगृह्य तं च बाहुभ्यां विस्फुरन्तं महा बलम् ततो ऽस्य वामहस्तं ते ममन्थुर्भृशकोपिताः
1,36,142,tasmātpramathyamānādvai jajña pūrvamiti śrutiḥ hrasvo 'timātraṃ puruṣaḥ kṛṣṇaścāpi babhūva ha,तस्मात्प्रमथ्यमानाद्वै जज्ञ पूर्वमिति श्रुतिः ह्रस्वो ऽतिमात्रं पुरुषः कृष्णश्चापि बभूव ह
1,36,143,sa bhītaḥ prāñjaliścaiva tasthivānākulendriyaḥ tamārttaṃ vihvalaṃ dṛṣṭvā niṣīdetyabruvankila,स भीतः प्राञ्जलिश्चैव तस्थिवानाकुलेन्द्रियः तमार्त्तं विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवन्किल
1,36,144,niṣādavaṃśakartāsau babhūvānantavikramaḥ dhīvarānasṛjaccāpi venakalmaṣasaṃbhavān,निषादवंशकर्तासौ बभूवानन्तविक्रमः धीवरानसृजच्चापि वेनकल्मषसंभवान्
1,36,145,ye cānye vindhyanilayāstaṃburāstuburāḥ khaśāḥ adharmarucayaścāpi viddhi tānvenakalmaṣān,ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तंबुरास्तुबुराः खशाः अधर्मरुचयश्चापि विद्धि तान्वेनकल्मषान्
1,36,146,punarmaharṣayastasya pāṇiṃ venasya dakṣiṇam araṇīmiva saṃrabdhā mamanthurjātamanyavaḥ,पुनर्महर्षयस्तस्य पाणिं वेनस्य दक्षिणम् अरणीमिव संरब्धा ममन्थुर्जातमन्यवः
1,36,147,pṛthustasmātsamutpannaḥ karājjalajasannibhāt pṛthoḥ karatalādvāpi yasmājjātaḥ pṛṣustataḥ,पृथुस्तस्मात्समुत्पन्नः कराज्जलजसन्निभात् पृथोः करतलाद्वापि यस्माज्जातः पृषुस्ततः
1,36,148,dīpyamānaśca vapuṣā sākṣādagniriva jvalan ādyamājagavaṃ nāma dhanurgṛhya mahāravam,दीप्यमानश्च वपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन् आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महारवम्
1,36,149,śārāṃśca bibhradrakṣārtha kavacaṃ ca mahāprabham tasmiñjā te 'tha bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ,शारांश्च बिभ्रद्रक्षार्थ कवचं च महाप्रभम् तस्मिञ्जा ते ऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः
1,36,150,samāpeturmahārājaṃ venaśca tridivaṃ gataḥ samutpannena rājarṣiḥ satputreṇa mahātmanā,समापेतुर्महाराजं वेनश्च त्रिदिवं गतः समुत्पन्नेन राजर्षिः सत्पुत्रेण महात्मना
1,36,151,trātaḥ sa puruṣavyāghraḥ punnāmno narakāttadā taṃ nadyaśca samudrāśca ratnānyādāya sarvaśaḥ,त्रातः स पुरुषव्याघ्रः पुन्नाम्नो नरकात्तदा तं नद्यश्च समुद्राश्च रत्नान्यादाय सर्वशः
1,36,152,abhiṣekāya toyaṃ ca sarva evopata sthire pitāmahaśca bhagavānaṅgirobhiḥ sahāmaraiḥ,अभिषेकाय तोयं च सर्व एवोपत स्थिरे पितामहश्च भगवानङ्गिरोभिः सहामरैः
1,36,153,sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ samāgamya tadā vainyamabhya ṣiñcannarādhipam,स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः समागम्य तदा वैन्यमभ्य षिञ्चन्नराधिपम्
1,36,154,mahatā rājarājena prajāpālaṃ mahādyutim so 'bhiṣikto mahārājo devairaṅgirasaḥ sutaiḥ,महता राजराजेन प्रजापालं महाद्युतिम् सो ऽभिषिक्तो महाराजो देवैरङ्गिरसः सुतैः
1,36,155,ādi rājo mahābhāgaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān pitrāparañjitāstasya prajāstenānurañjitāḥ,आदि राजो महाभागः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् पित्रापरञ्जितास्तस्य प्रजास्तेनानुरञ्जिताः
1,36,156,tato rājeti nāmāsya hyanurāgādajāyata āpastastaṃbhire tasya samudramabhiyāsyataḥ,ततो राजेति नामास्य ह्यनुरागादजायत आपस्तस्तंभिरे तस्य समुद्रमभियास्यतः
1,36,157,parvatāścāvadīryanta dhvajabhaṅgaśca nābhavat akṛṣṭapacyā pṛthivī siddhyantyannāni cintayā,पर्वताश्चावदीर्यन्त ध्वजभङ्गश्च नाभवत् अकृष्टपच्या पृथिवी सिद्ध्यन्त्यन्नानि चिन्तया
1,36,158,sarvakāmadughā gāvaḥ pṛṭake puṭake madhu etasminneva kāle tu yajatastasya vai makhe,सर्वकामदुघा गावः पृटके पुटके मधु एतस्मिन्नेव काले तु यजतस्तस्य वै मखे
1,36,159,some sute samu tpannaḥ sūtaḥ sautye tadāhani tasminnevaṃ samutpanne punarjajñe 'tha māgadhaḥ,सोमे सुते समु त्पन्नः सूतः सौत्ये तदाहनि तस्मिन्नेवं समुत्पन्ने पुनर्जज्ञे ऽथ मागधः
1,36,160,sāmageṣu ca gāyatsu śubhāṇḍe vaiśvadevike samāgate samutpannastasmānmāgadha ucyate,सामगेषु च गायत्सु शुभाण्डे वैश्वदेविके समागते समुत्पन्नस्तस्मान्मागध उच्यते
1,36,161,aindreṇa haviṣā cāpi haviḥ pṛktaṃ bṛhaspateḥ juhāvendrāya daivena tataḥ sūto vyajāyata,ऐन्द्रेण हविषा चापि हविः पृक्तं बृहस्पतेः जुहावेन्द्राय दैवेन ततः सूतो व्यजायत
1,36,162,pramādastatra saṃjajña prāyaścittaṃ ca karmasu śiṣyahavyena yatpṛktamabhibhūtaṃ gurorhaviḥ,प्रमादस्तत्र संजज्ञ प्रायश्चित्तं च कर्मसु शिष्यहव्येन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः
1,36,163,adharottaracāreṇa jajñe tadvarṇavaikṛtam yacca kṣatrātsamabhavadbrāhmaṇyāṃ hīnayonitaḥ,अधरोत्तरचारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतम् यच्च क्षत्रात्समभवद्ब्राह्मण्यां हीनयोनितः
1,36,164,sūtaḥ pūrveṇa sādharmyāttulyadharmaḥ prakīrttitaḥ madhyamo hyeṣa sūtasya dharmaḥ kṣetropajīvanam,सूतः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्मः प्रकीर्त्तितः मध्यमो ह्येष सूतस्य धर्मः क्षेत्रोपजीवनम्
1,36,165,rathanāgāśvacaritaṃ jaghanyaṃ ca cikitsitam pṛthustavārthaṃ tau tatra samāhūtau maharṣibhiḥ,रथनागाश्वचरितं जघन्यं च चिकित्सितम् पृथुस्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः
1,36,166,tāvūcurmunayaḥ sarve stūyatāmeṣa pārthivaḥ karmaitadanurūpaṃ ca pātraṃ cāyaṃ narādhipaḥ,तावूचुर्मुनयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः कर्मैतदनुरूपं च पात्रं चायं नराधिपः
1,36,167,tāvūcatustataḥ sarvāṃstānṛṣīnsūtamāgadhau āvāṃ devānṛṣīṃścaiva prīṇayāvaḥ svakarmataḥ,तावूचतुस्ततः सर्वांस्तानृषीन्सूतमागधौ आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मतः
1,36,168,na cāsya vidvo vai karma na tathā lakṣaṇaṃ yaśaḥ stotraṃ yenāsya kuryāva procustejasvino dvijāḥ,न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः स्तोत्रं येनास्य कुर्याव प्रोचुस्तेजस्विनो द्विजाः
1,36,169,eṣa karmarato nityaṃ satyavāksaṃyatendriyaḥ jñānaśīlo vadānyaśca saṃgrāmeṣvaparajitaḥ,एष कर्मरतो नित्यं सत्यवाक्संयतेन्द्रियः ज्ञानशीलो वदान्यश्च संग्रामेष्वपरजितः
1,36,170,ṛṣibhistau niyuktau tu bhaviṣyaiḥ stūyatāmiti yāni karmāṇi kṛtavān pṛthuḥ paścānmahābalaḥ,ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति यानि कर्माणि कृतवान् पृथुः पश्चान्महाबलः
1,36,171,tāni gītanibaddhāni hyastutāṃ sūtamāgadhau tatastavānte suprītaḥ pṛthuḥ prādātprajeśvaraḥ,तानि गीतनिबद्धानि ह्यस्तुतां सूतमागधौ ततस्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात्प्रजेश्वरः
1,36,172,anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca tadādi pṛthivīpālāḥ stūyante sūtamāgadhaiḥ,अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च तदादि पृथिवीपालाः स्तूयन्ते सूतमागधैः
1,36,173,āśīrvādaiḥ prabodhyante sūtamāgadhabandibhiḥ taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ prajā ūcurmaharṣayaḥ,आशीर्वादैः प्रबोध्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजा ऊचुर्महर्षयः
1,36,174,eṣa vṛttiprado vainyo bhaviṣyati narādhipaḥ tato vainyaṃ mahābhāgaṃ prajāḥ samabhidudruvuḥ,एष वृत्तिप्रदो वैन्यो भविष्यति नराधिपः ततो वैन्यं महाभागं प्रजाः समभिदुद्रुवुः
1,36,175,tvaṃ no vṛttiṃ vidhatsveti mahārṣivaca nāttadā so 'bhidrutaḥ prajābhistu prajāhitacikīrṣayā,त्वं नो वृत्तिं विधत्स्वेति महार्षिवच नात्तदा सो ऽभिद्रुतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया
1,36,176,dhanurgṛhītvā bāṇāṃśca vasudhāmādravadbalī tato vainyabhayatrastā gaurbhūtvā prādravanmahī,धनुर्गृहीत्वा बाणांश्च वसुधामाद्रवद्बली ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही
1,36,177,tāṃ pṛthurdhanurādāya dravantīmanvadhāvata sā lokānbrahmalokādīngatvā vainyabhayāttadā,तां पृथुर्धनुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्गत्वा वैन्यभयात्तदा
1,36,178,saṃdadarśāgrato vainyaṃ kārmukodyatapāṇikam jvaladbhirniśitairbāṇairdīptatejasamacyutam,संददर्शाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतपाणिकम् ज्वलद्भिर्निशितैर्बाणैर्दीप्ततेजसमच्युतम्
1,36,179,mahāyogaṃ mahātmānaṃ durddharṣamamarairapi alabantī tu sā trāṇaṃ vainyamevānvapadyata,महायोगं महात्मानं दुर्द्धर्षममरैरपि अलबन्ती तु सा त्राणं वैन्यमेवान्वपद्यत
1,36,180,kṛtāñjalipuṭā devī pūjyā lokaistribhiḥ sādā uvāca vainaṃ nādharmaḥ strīvadhe paripaśyati,कृताञ्जलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिः सादा उवाच वैनं नाधर्मः स्त्रीवधे परिपश्यति
1,36,181,kathaṃ dhārayitā cāsi prajā yā varddhitā mayā mayi lokāḥ sthitā rājanmayedaṃ dhāryate jagat,कथं धारयिता चासि प्रजा या वर्द्धिता मया मयि लोकाः स्थिता राजन्मयेदं धार्यते जगत्
1,36,182,matkṛte na vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthiva varddhitāḥ sa māṃ narhasi vai hantuṃ śreyastvaṃ ca cikīrṣasi,मत्कृते न विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव वर्द्धिताः स मां नर्हसि वै हन्तुं श्रेयस्त्वं च चिकीर्षसि
1,36,183,prajānāṃ pṛthivīpāla śṛṇu cedaṃ vaco mama upāyataḥ samārabdhā sarve siddhyantyupakramāḥ,प्रजानां पृथिवीपाल शृणु चेदं वचो मम उपायतः समारब्धा सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः
1,36,184,hatvāpi māṃ na śaktastvaṃ prajānāṃ pālane nṛpa antarbhūtā bhaviṣyāmi jahi kopaṃ mahādyute,हत्वापि मां न शक्तस्त्वं प्रजानां पालने नृप अन्तर्भूता भविष्यामि जहि कोपं महाद्युते
1,36,185,avadhyaśca striyaḥ prāhustiryagyonigateṣvapi sattvaṣu pṛthivīpāla dhama na tyaktumarhasi,अवध्यश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि सत्त्वषु पृथिवीपाल धम न त्यक्तुमर्हसि
1,36,186,evaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ śrutvā tasyā mahāmanāḥ krodhaṃ nigṛhya dharmātmā vasudhāmidamabravīt,एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा तस्या महामनाः क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत्
1,36,187,ekasyārthāya yo hanyādātmano vā parasya ca ekaṃ prāṇī bahūnvāpi karma tasyāsti pātakam,एकस्यार्थाय यो हन्यादात्मनो वा परस्य च एकं प्राणी बहून्वापि कर्म तस्यास्ति पातकम्
1,36,188,yasmiṃstu nihate bhadre jīvante bahavaḥ sukham tasminhate nāsti śubhe pātakaṃ copapātakam,यस्मिंस्तु निहते भद्रे जीवन्ते बहवः सुखम् तस्मिन्हते नास्ति शुभे पातकं चोपपातकम्
1,36,189,so 'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ haniṣyāmi vasundhare yadi me vacanaṃ nādya kariṣyasi jagaddhitam,सो ऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुन्धरे यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्
1,36,190,tvāṃ nihatyāśu bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm ātmānaṃ prathayitveha prajā dhārayitā svayam,त्वां निहत्याशु बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् आत्मानं प्रथयित्वेह प्रजा धारयिता स्वयम्
1,36,191,sā tvaṃ vacanamāsthāya mama dharmabhṛtāṃ vare saṃjīvaya prajā nityaṃ śaktā hyasi na saṃśayaḥ,सा त्वं वचनमास्थाय मम धर्मभृतां वरे संजीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि न संशयः
1,36,192,duhitṛtvaṃ ca me gaccha caivametamahaṃ śaram niyaccheyaṃ tvadvadhārthamudyantaṃ ghoradarśanam,दुहितृत्वं च मे गच्छ चैवमेतमहं शरम् नियच्छेयं त्वद्वधार्थमुद्यन्तं घोरदर्शनम्
1,36,193,pratyuvāca tato vainyamevamuktā satī mahī sarvametadahaṃ rājanvidhāsyāmi na saṃśayaḥ,प्रत्युवाच ततो वैन्यमेवमुक्ता सती मही सर्वमेतदहं राजन्विधास्यामि न संशयः
1,36,194,vatsaṃ tu mama taṃ paśya kṣareyaṃ yena vatsalā samāṃ ca kuru sarvatra māṃ tvaṃ dharmmabhṛtāṃ vara yathā vispandamānaṃ me kṣīraṃ sarvatra bhāvayet,वत्सं तु मम तं पश्य क्षरेयं येन वत्सला समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्म्मभृतां वर यथा विस्पन्दमानं मे क्षीरं सर्वत्र भावयेत्
1,36,195,sūta uvāca tata utsārayāmāsa śilājālani sarvaśaḥ dhanuṣkoṭyā tathā vainyastena śailā vivarddhitāḥ,सूत उवाच तत उत्सारयामास शिलाजालनि सर्वशः धनुष्कोट्या तथा वैन्यस्तेन शैला विवर्द्धिताः
1,36,196,manvantareṣvatīteṣu viṣamāsīdvasundharā svabhāvenā bhavattasyāḥ samāni viṣamāṇi ca,मन्वन्तरेष्वतीतेषु विषमासीद्वसुन्धरा स्वभावेना भवत्तस्याः समानि विषमाणि च
1,36,197,na hi pūrvanisarge vai viṣame pṛthivītale pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vāpi vidyate,न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमे पृथिवीतले प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वापि विद्यते
1,36,198,na sasyāni na gorakṣaṃ na kṛṣirna vaṇikpathaḥ cākṣuṣasyāntare pūrvamāsīdetatpurā kila,न सस्यानि न गोरक्षं न कृषिर्न वणिक्पथः चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमासीदेतत्पुरा किल
1,36,199,vaivasvateṃ'tare tasminsarva syaitasya saṃbhavaḥ samatvaṃ yatra yatrāsīdbhūmeḥ kasmiṃścideva hi,वैवस्वतेंऽतरे तस्मिन्सर्व स्यैतस्य संभवः समत्वं यत्र यत्रासीद्भूमेः कस्मिंश्चिदेव हि
1,36,200,tatra tatra prajāstā vai nivasaṃti ca sarvaśaḥ āhāraḥ phala mūle tu prajānāmabhavatkila,तत्र तत्र प्रजास्ता वै निवसंति च सर्वशः आहारः फल मूले तु प्रजानामभवत्किल
1,36,201,kṛcchreṇaiva tadā tāsāmityevamanuśuśruma vainyātprabhṛti loke 'sminsarvasyaitasya saṃbhavaḥ,कृच्छ्रेणैव तदा तासामित्येवमनुशुश्रुम वैन्यात्प्रभृति लोके ऽस्मिन्सर्वस्यैतस्य संभवः
1,36,202,sa kalpayitvā vatsaṃ tu cākṣuṣaṃ manumīśvaraḥ pṛthurdudoha sasyāni sve tale pṛthivīṃ tataḥ,स कल्पयित्वा वत्सं तु चाक्षुषं मनुमीश्वरः पृथुर्दुदोह सस्यानि स्वे तले पृथिवीं ततः
1,36,203,tenānnena tatastā vai varttayanti śubhāḥ prajāḥ ṛṣibhiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasuṃdharā,तेनान्नेन ततस्ता वै वर्त्तयन्ति शुभाः प्रजाः ऋषिभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुंधरा
1,36,204,vatsaḥ somastvabhūtteṣāṃ dogdhā cāpi bṛhaspatiḥ chandāsipātramāsīttu gāyatryādīni sarvaśaḥ,वत्सः सोमस्त्वभूत्तेषां दोग्धा चापि बृहस्पतिः छन्दासिपात्रमासीत्तु गायत्र्यादीनि सर्वशः
1,36,205,kṣīramāsīttadā teṣāṃ tapo brahma ca śāśvatam punastato devagaṇaiḥ purandarapurogamaiḥ,क्षीरमासीत्तदा तेषां तपो ब्रह्म च शाश्वतम् पुनस्ततो देवगणैः पुरन्दरपुरोगमैः
1,36,206,sauvarṇaṃ pātramādāya dugdhā saṃśrūyate mahī vatsastu maghavānāsīddogdhā ca savitā vibhuḥ,सौवर्णं पात्रमादाय दुग्धा संश्रूयते मही वत्सस्तु मघवानासीद्दोग्धा च सविता विभुः
1,36,207,kṣīramūrjaṃ ca madhu ca varttante tena devatāḥ pitṛbhiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasundharā,क्षीरमूर्जं च मधु च वर्त्तन्ते तेन देवताः पितृभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा
1,36,208,rājataṃ pātramādāya svadhāmāśu vitṛptaye vaivasvato yamastvāsītteṣāṃ vatsaḥ pratāpavān,राजतं पात्रमादाय स्वधामाशु वितृप्तये वैवस्वतो यमस्त्वासीत्तेषां वत्सः प्रतापवान्
1,36,209,antakaścābhavaddogdhā pitṝṇāṃ balavānprabhuḥ asuraiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasundharā,अन्तकश्चाभवद्दोग्धा पितॄणां बलवान्प्रभुः असुरैः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा
1,36,210,āyasaṃ pātramādāya kila māyaśca sarvaśaḥ virocanastu prāhrādirvatsasteṣāṃ mahāyaśāḥ,आयसं पात्रमादाय किल मायश्च सर्वशः विरोचनस्तु प्राह्रादिर्वत्सस्तेषां महायशाः
1,36,211,tratvigdvimūrddhā daityānāṃ dogdhābhūdditinandanaḥ pāyasā te ca māyābhiḥ sarve māyāvino 'surāḥ,त्रत्विग्द्विमूर्द्धा दैत्यानां दोग्धाभूद्दितिनन्दनः पायसा ते च मायाभिः सर्वे मायाविनो ऽसुराः
1,36,212,varttayanti mahāvīryāstadeṣāṃ paramaṃ balam nāgaistu śrūyate dugdhā vatsaṃ kṛtvā tu takṣakam,वर्त्तयन्ति महावीर्यास्तदेषां परमं बलम् नागैस्तु श्रूयते दुग्धा वत्सं कृत्वा तु तक्षकम्
1,36,213,alāba5pātramādāya viṣaṃ kṣīraṃ tadā mahī teṣāṃ vai vāsukirdegdhā kādraveyaḥ pratāpavān,अलाब५पात्रमादाय विषं क्षीरं तदा मही तेषां वै वासुकिर्देग्धा काद्रवेयः प्रतापवान्
1,36,214,nāgānāṃ vai dvijaśreṣṭha sarpāṇāṃ caiva sarvaśaḥ tenaiva varttayantyugrā mahākāyā viṣolbaṇāḥ,नागानां वै द्विजश्रेष्ठ सर्पाणां चैव सर्वशः तेनैव वर्त्तयन्त्युग्रा महाकाया विषोल्बणाः
1,36,215,tadāhārāstadācārāsta dvīryāstadupāśrayāḥ āmapātre punardugdhā tvantardhānapriyaṃ mahī,तदाहारास्तदाचारास्त द्वीर्यास्तदुपाश्रयाः आमपात्रे पुनर्दुग्धा त्वन्तर्धानप्रियं मही
1,36,216,vatsaṃ vaiśravaṇaṃ kṛtvā yakṣaiḥ puṇyajanaistathā dogdhā rajatanābhastu pitā maṇidharasya yaḥ,वत्सं वैश्रवणं कृत्वा यक्षैः पुण्यजनैस्तथा दोग्धा रजतनाभस्तु पिता मणिधरस्य यः
1,36,217,yajñātmajo mahātejā vaśī ca sumahāyaśāḥ tena te varttayantīti paramarthatayā ca ha,यज्ञात्मजो महातेजा वशी च सुमहायशाः तेन ते वर्त्तयन्तीति परमर्थतया च ह
1,36,218,rākṣasaiśca piśācaiśca punardugdhā vasundharā brahmā brāhyāstu vai dogadhā teṣāmāsītkuberakaḥ,राक्षसैश्च पिशाचैश्च पुनर्दुग्धा वसुन्धरा ब्रह्मा ब्राह्यास्तु वै दोगधा तेषामासीत्कुबेरकः
1,36,219,vatsaḥ sumālī balavānkṣīraṃ rudhirameva ca kapālapātre nirdugdhā hyantarddhanaṃ ca rākṣasaiḥ,वत्सः सुमाली बलवान्क्षीरं रुधिरमेव च कपालपात्रे निर्दुग्धा ह्यन्तर्द्धनं च राक्षसैः
1,36,220,tena kṣīreṇa rakṣāṃsi varttayantīha sarvaśaḥ padmapātre punardugdhā gandharvaiścāpsa rogaṇaiḥ,तेन क्षीरेण रक्षांसि वर्त्तयन्तीह सर्वशः पद्मपात्रे पुनर्दुग्धा गन्धर्वैश्चाप्स रोगणैः
1,36,221,vatsaṃ citrarathaṃ kṛtvā śucīngandhāmahī tadā teṣāṃ vasurucistvāsīddogdhā putro muneḥ śubhaḥ,वत्सं चित्ररथं कृत्वा शुचीन्गन्धामही तदा तेषां वसुरुचिस्त्वासीद्दोग्धा पुत्रो मुनेः शुभः
1,36,222,gandharvarājo 'tibalo mahātmā sūryasannibhaḥ śailaiśca śrūyate dugdhā punardevī vasundharā,गन्धर्वराजो ऽतिबलो महात्मा सूर्यसन्निभः शैलैश्च श्रूयते दुग्धा पुनर्देवी वसुन्धरा
1,36,223,tadauṣadhīrmūrtimatī ratnāni vividhāni ca vatsastu himavānāsīddogdhā merurmahāgiriḥ,तदौषधीर्मूर्तिमती रत्नानि विविधानि च वत्सस्तु हिमवानासीद्दोग्धा मेरुर्महागिरिः
1,36,224,pātraṃ tu śailamevāsīttena śailāḥ pratiṣṭhitāḥ śrūyate vṛkṣavīrudbhiḥ punardugdhā vasundharā,पात्रं तु शैलमेवासीत्तेन शैलाः प्रतिष्ठिताः श्रूयते वृक्षवीरुद्भिः पुनर्दुग्धा वसुन्धरा
1,36,225,pālāśaṃ pātramādāya chinnadagdhaprarohaṇam kāmadhuk puṣpitaḥ śālaḥ plakṣo vatso yaśasvinām,पालाशं पात्रमादाय छिन्नदग्धप्ररोहणम् कामधुक् पुष्पितः शालः प्लक्षो वत्सो यशस्विनाम्
1,36,226,sarvakāmadughā dogdhrī pṛthivī bhūtabhāvinī saiva dhātrī vidhātrī ca dhāraṇī ca vasundharā,सर्वकामदुघा दोग्ध्री पृथिवी भूतभाविनी सैव धात्री विधात्री च धारणी च वसुन्धरा
1,36,227,dugdhā hitārthaṃ lokānāṃ pṛthuneti hi naḥ śrutam carācarasya lokasya pratiṣṭhā yonireva ca,दुग्धा हितार्थं लोकानां पृथुनेति हि नः श्रुतम् चराचरस्य लोकस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च
1,37,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅga pāde śeṣamanvantarāśyānaṃ pṛthivīdohanaṃ ca nāma ṣaṭtriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca āsīdiha samudrāntā vasudheti yathā śrutam vasu dhatte yatastasmādvasudhā seti gīyate,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्ग पादे शेषमन्वन्तराश्यानं पृथिवीदोहनं च नाम षट्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच आसीदिह समुद्रान्ता वसुधेति यथा श्रुतम् वसु धत्ते यतस्तस्माद्वसुधा सेति गीयते
1,37,2,madhukaiṭabhayoḥ pūrvaṃ medasā saṃpariplutā teneyaṃ medinītyuktā niruktyā brahmavādibhiḥ,मधुकैटभयोः पूर्वं मेदसा संपरिप्लुता तेनेयं मेदिनीत्युक्ता निरुक्त्या ब्रह्मवादिभिः
1,37,3,tato 'bhyupagamādrājñaḥ pṛthorvainyasya dhīmataḥ duhitṛtvamanuprāptā pṛthivī paṭhyate tataḥ,ततो ऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवी पठ्यते ततः
1,37,4,pṛthunā pravibhāgaścadharāyāḥ sādhitaḥ purā tasyākaravatī rājñaḥ pattanākaramālinī,पृथुना प्रविभागश्चधरायाः साधितः पुरा तस्याकरवती राज्ञः पत्तनाकरमालिनी
1,37,5,cāturvarṇamayasamākīrṇā rakṣitā tena dhīmatā evaṃprabhāvorājāsīdvainyaḥ sadvijasattamāḥ,चातुर्वर्णमयसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता एवंप्रभावोराजासीद्वैन्यः सद्विजसत्तमाः
1,37,6,namasyaścaiva pūcyaśca bhūtagrāmeṇa sarvaśaḥ brāhmaṇaiśca mahābhāgairvedavedāṅgapāragaiḥ,नमस्यश्चैव पूच्यश्च भूतग्रामेण सर्वशः ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः
1,37,7,pṛthureva namaskāryo brahmayoniḥ sanātanaḥ pārthivaiśca mahābhāgaiḥ prārthayadbhirmahadyaśaḥ,पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः
1,37,8,ādirājo namaskāryaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān yodhairapi ca saṃgrāme prāptukāmairjayaṃ yudhi,आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् योधैरपि च संग्रामे प्राप्तुकामैर्जयं युधि
1,37,9,ādikarttāraṇānāṃ vai namasyaḥ pṛthureva hi yo hi yoddhā raṇaṃ yāti kīrttayitvā pṛthuṃ nṛpam,आदिकर्त्तारणानां वै नमस्यः पृथुरेव हि यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम्
1,37,10,sa ghorarūpātsaṃgrāmātkṣemī tarati kīrttimān vaiśyairapi ca rājarṣirveśyavṛttimihāsthitaiḥ,स घोररूपात्संग्रामात्क्षेमी तरति कीर्त्तिमान् वैश्यैरपि च राजर्षिर्वेश्यवृत्तिमिहास्थितैः
1,37,11,pṛthureva namaskāryo vṛttidānānmahāyaśāḥ ete vatsaviśeṣāśca dogdhāraḥ kṣīrameva ca,पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिदानान्महायशाः एते वत्सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च
1,37,12,pātrāṇi ca mayoktāni sarvāṇyeva yathākramam brahmaṇā prathamaṃ dugdhā purā pṛthvī mahātmanā,पात्राणि च मयोक्तानि सर्वाण्येव यथाक्रमम् ब्रह्मणा प्रथमं दुग्धा पुरा पृथ्वी महात्मना
1,37,13,vāyuṃ kṛtvā tathā vatsaṃ bījāni vasudhātale tataḥ svāyaṃbhuve pūrvaṃ tadā manvantare punaḥ,वायुं कृत्वा तथा वत्सं बीजानि वसुधातले ततः स्वायंभुवे पूर्वं तदा मन्वन्तरे पुनः
1,37,14,vatsaṃ svāyaṃbhuvaṃ kṛtvā sarvasasyāni caiva hi tataḥ svārociṣe vāpi prāpte manvantare 'dhunā,वत्सं स्वायंभुवं कृत्वा सर्वसस्यानि चैव हि ततः स्वारोचिषे वापि प्राप्ते मन्वन्तरे ऽधुना
1,37,15,vatsaṃ svārociṣaṃ kṛtvā dugdhā sasyāni medinī uttamena tu tenāpi dugdhā devānu jena tu,वत्सं स्वारोचिषं कृत्वा दुग्धा सस्यानि मेदिनी उत्तमेन तु तेनापि दुग्धा देवानु जेन तु
1,37,16,manuṃ kṛtvottamaṃ vatsaṃ sarvasasyāni dhīmatā punaśca pañcame pṛthvī tāmasasyāntare manoḥ,मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता पुनश्च पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः
1,37,17,dugdheyaṃ tāmasaṃ vatsaṃ kṛtvā vai balabandhunā cāriṣṭavasya vai ṣaṣṭhe saṃprāpte cāntare manoḥ,दुग्धेयं तामसं वत्सं कृत्वा वै बलबन्धुना चारिष्टवस्य वै षष्ठे संप्राप्ते चान्तरे मनोः
1,37,18,dugdhā mahī purāṇena vatsaṃ cāriṣṭavaṃ prati cākṣuṣe cāpi saṃprāpte tadā manvantare punaḥ,दुग्धा मही पुराणेन वत्सं चारिष्टवं प्रति चाक्षुषे चापि संप्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः
1,37,19,dugdhā mahī purāṇena vatsaṃ kṛtvā tu cākṣuṣam cākṣuṣasyāntare 'tīte prāpte vaivasvate punaḥ,दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम् चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः
1,37,20,vainyeneyaṃ purā dugdhā yathā te kathitaṃ mayā etairdugdhā purā pṛthvī vyatīteṣvantareṣu vai,वैन्येनेयं पुरा दुग्धा यथा ते कथितं मया एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै
1,37,21,devādibhirmanuṣyaiśca tato bhūtādibhiśca ha evaṃ sarveṣu vijñeyā atītānāgateṣviha,देवादिभिर्मनुष्यैश्च ततो भूतादिभिश्च ह एवं सर्वेषु विज्ञेया अतीतानागतेष्विह
1,37,22,devā manvantare svasthāḥ pṛthostu śṛṇuta prajāḥ pṛthostu putrau vikrāntau jajñāte 'ntarddhipāṣanau,देवा मन्वन्तरे स्वस्थाः पृथोस्तु शृणुत प्रजाः पृथोस्तु पुत्रौ विक्रान्तौ जज्ञाते ऽन्तर्द्धिपाषनौ
1,37,23,śikhaṇḍinī havirdhānamantarddhānāvdyajāyata havirdhānātṣaḍāgneyī dhiṣaṇājanayatsutān,शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्द्धानाव्द्यजायत हविर्धानात्षडाग्नेयी धिषणाजनयत्सुतान्
1,37,24,prācīnabarhiṣaṃ śuklaṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ prajācinau prācīnabarhirbhagavānmahānāsītprajāpatiḥ,प्राचीनबर्हिषं शुक्लं गयं कृष्णं प्रजाचिनौ प्राचीनबर्हिर्भगवान्महानासीत्प्रजापतिः
1,37,25,balaśrutatapovīryaiḥ pṛthivyāmekarāḍasau prācīnāgrāḥ kuśāstasya tasmātprācīnabarhyasau,बलश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराडसौ प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीनबर्ह्यसौ
1,37,26,samudratanayāyāṃ tu kṛtadāraḥ sa vai prabhuḥ mahatastapasaḥ pāre savarṇāyāṃ prajāpatiḥ,समुद्रतनयायां तु कृतदारः स वै प्रभुः महतस्तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः
1,37,27,savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ sarvānpracetaso nāma dhanurvedasya pāragān,सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः सर्वान्प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान्
1,37,28,apṛthagdharmacaraṇāste 'tapyanta mahāttapaḥ daśavarṣa sahasrāṇi samudrasalileśayāḥ,अपृथग्धर्मचरणास्ते ऽतप्यन्त महात्तपः दशवर्ष सहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः
1,37,29,tapaścateṣu pṛthivīṃ tapyatsvatha mahīruhāḥ arakṣyamāṇāmāvabrurbabhūvātha prajākṣayaḥ,तपश्चतेषु पृथिवीं तप्यत्स्वथ महीरुहाः अरक्ष्यमाणामावब्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः
1,37,30,pratyāhṛte tadā tasmiñcākṣuṣasyāntare manoḥ nāśakanmāruto vātuṃ vṛttaṃ khamabhavaddrumaiḥ,प्रत्याहृते तदा तस्मिञ्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः नाशकन्मारुतो वातुं वृत्तं खमभवद्द्रुमैः
1,37,31,daśavarṣasahasrāṇi na śekuśceṣṭituṃ prajāḥ tadupaśrutya tapasā sarve yuktāḥ pracetasaḥ,दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः
1,37,32,mukhebhyo vāyumagniṃ ca sasṛjurjātamanyavaḥ unmūlānatha vṛkṣāṃstānkṛtvā vāyuraśoṣayat,मुखेभ्यो वायुमग्निं च ससृजुर्जातमन्यवः उन्मूलानथ वृक्षांस्तान्कृत्वा वायुरशोषयत्
1,37,33,tānagniradahaddhora evamāsīddumakṣayaḥ drumakṣayamatho buddhvā kiñcicchiṣṭeṣu śākhiṣu,तानग्निरदहद्धोर एवमासीद्दुमक्षयः द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु
1,37,34,upagamyābravī detānrājā somaḥ pracetasaḥ dṛṣṭvā prayojanaṃ satyaṃ lokasaṃtānakāraṇāt,उपगम्याब्रवी देतान्राजा सोमः प्रचेतसः दृष्ट्वा प्रयोजनं सत्यं लोकसंतानकारणात्
1,37,35,kopaṃ tyajata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ vṛkṣāḥ kṣityāṃ janiṣyanti śāmyatāmagnimārutau,कोपं त्यजत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्यतामग्निमारुतौ
1,37,36,ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinīḥ bhaviṣyajjanatā hyeṣā dhṛtā garbheṇa vai mayā,रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनीः भविष्यज्जनता ह्येषा धृता गर्भेण वै मया
1,37,37,māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣaireva vinirmitā bhāryā bhavatu vo hyeṣā somagarbhā vivarddhitā,मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षैरेव विनिर्मिता भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भा विवर्द्धिता
1,37,38,yuṣmākaṃ tejasārddhena mama cārdhena tejasā asyāmutpatsyate vidvāndakṣo nāma prajāpatiḥ,युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चार्धेन तेजसा अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः
1,37,39,sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ yuṣmattejomayena vai agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvarddhayiṣyati,स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति
1,37,40,tataḥ somasya vacanājjagṛhuste pracetasaḥ saṃtdṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīṃ dharmeṇa māriṣām,ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः संत्दृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्
1,37,41,māriṣāyāṃ tataste vai manasā garbhamādadhuḥ daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ,मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः
1,37,42,dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṃśena vīryavān asṛjanmanasā tvādau prajā dakṣo 'tha maithunāt,दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् असृजन्मनसा त्वादौ प्रजा दक्षो ऽथ मैथुनात्
1,37,43,acarāṃśca carāṃścaiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ visṛjya manasā dakṣaḥ paścādasṛjata striyaḥ,अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः विसृज्य मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः
1,37,44,dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayāṃ daśa kālasya nayane yuktāḥ saptaviṃśatimindave,ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयां दश कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे
1,37,45,ebhyo dattvā tato 'nyā vai catasro 'riṣṭanemine dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā,एभ्यो दत्त्वा ततो ऽन्या वै चतस्रो ऽरिष्टनेमिने द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा
1,37,46,kanyāmekāṃ kṛśāśvāya tebhyo 'patyaṃ babhūva ha antaraṃ cākṣuṣasyātha manoḥ ṣaṣṭhaṃ tu gīyate,कन्यामेकां कृशाश्वाय तेभ्यो ऽपत्यं बभूव ह अन्तरं चाक्षुषस्याथ मनोः षष्ठं तु गीयते
1,37,47,manorvaivasvatasyāpi saptamasya prajāpateḥ vasudevāḥ khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ,मनोर्वैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः वसुदेवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः
1,37,48,gandharvāpsarasaścaiva jajñire 'nyāśca jātayaḥ tataḥ prabhṛti loke 'sminprajā maithunasaṃbhavāḥ saṃkalpāddarśanātsparśātpūrvāsāṃ sṛṣṭirucyate,गन्धर्वाप्सरसश्चैव जज्ञिरे ऽन्याश्च जातयः ततः प्रभृति लोके ऽस्मिन्प्रजा मैथुनसंभवाः संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वासां सृष्टिरुच्यते
1,37,49,ṛṣiruvāca devānāṃ dānavānāṃ ca devarṣiṇāṃ ca te śubhaḥ saṃbhavaḥ kathitaḥ pūrvaṃ dakṣasya ca mahātmanaḥ,ऋषिरुवाच देवानां दानवानां च देवर्षिणां च ते शुभः संभवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः
1,37,50,prāṇātprajāpaterjanma dakṣasya kathitaṃ tvayā kathaṃ prāce tastvaṃ ca punarlebhe mahātapāḥ,प्राणात्प्रजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया कथं प्राचे तस्त्वं च पुनर्लेभे महातपाः
1,37,51,etaṃ naḥ saṃśayaṃ sūta vyākhyātuṃ tvamihārhasi dauhitraścaiva somasya kathaṃ śrvaśuratāṃ gataḥ,एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि दौहित्रश्चैव सोमस्य कथं श्र्वशुरतां गतः
1,37,52,sūta uvāca utpattiśca nirodhaśca nityaṃ bhūteṣu sattamāḥ ṛṣayo 'tra na suhyanti vidyāvantaśca ye janāḥ,सूत उवाच उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः ऋषयो ऽत्र न सुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये जनाः
1,37,53,yuge yuge bhavantyete sarve dakṣādayo dvijāḥ punaścaiva nirudhyante vidvāṃstatra na muhyati,युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति
1,37,54,jyaiṣṭhyakāniṣṭhyamapyeṣāṃ pūrvamāsīddvijottamāḥ tapa eva garīyo 'bhūtprabhāvaścaiva kāraṇam,ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वमासीद्द्विजोत्तमाः तप एव गरीयो ऽभूत्प्रभावश्चैव कारणम्
1,37,55,imāṃ visṛṣṭiṃ yo veda cākṣuṣasya carācaram prajāvānāyuṣastīrṇaḥ svargaloke mahīyate,इमां विसृष्टिं यो वेद चाक्षुषस्य चराचरम् प्रजावानायुषस्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते
1,37,56,evaṃ sargaḥ samākhyātaścākṣuṣasya samāsataḥ ityete ṣaṭ nisargāśca krāntā manvantarātmakāḥ,एवं सर्गः समाख्यातश्चाक्षुषस्य समासतः इत्येते षट् निसर्गाश्च क्रान्ता मन्वन्तरात्मकाः
1,37,57,svāyaṃbhuvādyāḥ saṃkṣepāccāśuṣāntā yathākramam ete sargā yathā prājñaiḥ proktā ye dvijasattamāḥ,स्वायंभुवाद्याः संक्षेपाच्चाशुषान्ता यथाक्रमम् एते सर्गा यथा प्राज्ञैः प्रोक्ता ये द्विजसत्तमाः
1,37,58,vaivasvatanisargeṇa teṣāṃ jñeyastu vistaraḥ anyūnānatiriktāste sarve sargā vivasvataḥ,वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः अन्यूनानतिरिक्तास्ते सर्वे सर्गा विवस्वतः
1,37,59,ārogyāyuḥ pramāṇebhyo dharmataḥ kāmator'thataḥ etāneva guṇāneti yaḥ paṭhannanasūyakaḥ,आरोग्यायुः प्रमाणेभ्यो धर्मतः कामतोर्ऽथतः एतानेव गुणानेति यः पठन्ननसूयकः
1,37,60,vaivasvatasya vakṣyāmi sāṃpratasya mahātmanaḥ samāsavyāsataḥ sargaṃ bruvato me nibodhata,वैवस्वतस्य वक्ष्यामि सांप्रतस्य महात्मनः समासव्यासतः सर्गं ब्रुवतो मे निबोधत
1,38,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde cākṣuṣasargavarṇanaṃ nāma saptatriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca saptama tvatha paryāye manorvaivasvatasya ha mārīcātkaśyapāddevā jajñire paramarṣayaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चाक्षुषसर्गवर्णनं नाम सप्तत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच सप्तम त्वथ पर्याये मनोर्वैवस्वतस्य ह मारीचात्कश्यपाद्देवा जज्ञिरे परमर्षयः
1,38,2,ādityā vasavī rudrāḥ sādhyā viśve marudgaṇāḥ bhṛgavoṃ'girasaścaiva te 'ṣṭhau devagaṇāḥ smṛtāḥ,आदित्या वसवी रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः भृगवोंऽगिरसश्चैव ते ऽष्ठौ देवगणाः स्मृताः
1,38,3,ādityā maruto rudrā vijñeyāḥ kaśyapātmajāḥ sādhyāśya vasavo viśve dharmaputrāstrayo gaṇāḥ,आदित्या मरुतो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः साध्याश्य वसवो विश्वे धर्मपुत्रास्त्रयो गणाः
1,38,4,bhṛgostu bhṛgavo devā hyaṅgirasoṃ'giraḥ sutāḥ vaivasvateṃ'tare hyasminnitye te chandajā matāḥ,भृगोस्तु भृगवो देवा ह्यङ्गिरसोंऽगिरः सुताः वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नित्ये ते छन्दजा मताः
1,38,5,ete 'pi ca gamiṣyanti mahāntaṃ kālaparyayāt evaṃ sargastu mārīco vijñeyaḥ sāṃprataḥ śubhaḥ,एते ऽपि च गमिष्यन्ति महान्तं कालपर्ययात् एवं सर्गस्तु मारीचो विज्ञेयः सांप्रतः शुभः
1,38,6,tejasvī sāṃpratasteṣāmindro nāmnā mahābalaḥ atītānāgatā ye ca varttante sāṃprataṃ ca ye,तेजस्वी सांप्रतस्तेषामिन्द्रो नाम्ना महाबलः अतीतानागता ये च वर्त्तन्ते सांप्रतं च ये
1,38,7,sarve manvantaredrāste vijñeyāstulyalakṣaṇāḥ bhūtabhavyabhavannāthāḥ sahasrākṣāḥ purandarāḥ,सर्वे मन्वन्तरेद्रास्ते विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः भूतभव्यभवन्नाथाः सहस्राक्षाः पुरन्दराः
1,38,8,saghavantaścate sarve śṛṅgiṇo vajrapāṇayaḥ sarvaiḥ kratuśateneṣṭaṃ pṛthakchataguṇena tu,सघवन्तश्चते सर्वे शृङ्गिणो वज्रपाणयः सर्वैः क्रतुशतेनेष्टं पृथक्छतगुणेन तु
1,38,9,trailokye yāni sattvāni gatimanti dhruvāṇi ca abhibhūyāvatiṣṭhanti dharmādyaiḥ kāraṇairapi,त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च अभिभूयावतिष्ठन्ति धर्माद्यैः कारणैरपि
1,38,10,tejasā tapasā buddhyā balaśrutaparākramaiḥ bhūtabhavyabhavannāthā yathā te prabhaviṣṇavaḥ,तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः भूतभव्यभवन्नाथा यथा ते प्रभविष्णवः
1,38,11,etatsarvaṃ pravakṣyāmi bruvato me nibodhata bhūtabhavyabhavaddhyeta tsamṛtaṃ lokatrayaṃ dvijaiḥ,एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत भूतभव्यभवद्ध्येत त्समृतं लोकत्रयं द्विजैः
1,38,12,bhūrloko 'yaṃ smṛto bhūtamantarikṣaṃ bhavatsmṛtam bhavyaṃ smṛtaṃ divaṃ hyetatteṣāṃ vakṣyāmi sādhanam,भूर्लोको ऽयं स्मृतो भूतमन्तरिक्षं भवत्स्मृतम् भव्यं स्मृतं दिवं ह्येतत्तेषां वक्ष्यामि साधनम्
1,38,13,dhyāyatā lokanāmāni brahmaṇāgre vibhāṣitam bhūriti vyāhṛtaṃ pūrvaṃ bhūrloko 'yamabhūttadā,ध्यायता लोकनामानि ब्रह्मणाग्रे विभाषितम् भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोको ऽयमभूत्तदा
1,38,14,bhū sattāyāṃ smṛto dhātustathāsau lokadarśane bhūtatvāddarśanāccaiva bhūrloko 'yamabhūttataḥ,भू सत्तायां स्मृतो धातुस्तथासौ लोकदर्शने भूतत्वाद्दर्शनाच्चैव भूर्लोको ऽयमभूत्ततः
1,38,15,ato 'yaṃ prathamo loko bhūtatvādbhūrdvajaiḥ smṛtaḥ bhūte 'sminbhavadityuktaṃ dvitīyaṃ brahmaṇā punaḥ,अतो ऽयं प्रथमो लोको भूतत्वाद्भूर्द्वजैः स्मृतः भूते ऽस्मिन्भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः
1,38,16,bhavadityatpadyamāne kāle śabdo 'yamucyate bhavanāttu bhuvalloko niruttayā hi nirucyate,भवदित्यत्पद्यमाने काले शब्दो ऽयमुच्यते भवनात्तु भुवल्लोको निरुत्तया हि निरुच्यते
1,38,17,antarikṣaṃ bhavattasmāddvitīyo loka ucyate utpanne tu tathā loke dvitīye brahmaṇā punaḥ,अन्तरिक्षं भवत्तस्माद्द्वितीयो लोक उच्यते उत्पन्ने तु तथा लोके द्वितीये ब्रह्मणा पुनः
1,38,18,bhavyeti vyāhṛtaṃ paścādbhavyo lokastato 'bhavat anāgate bhavya ita śabda eṣa vibhāvyate,भव्येति व्याहृतं पश्चाद्भव्यो लोकस्ततो ऽभवत् अनागते भव्य इत शब्द एष विभाव्यते
1,38,19,tasmādbhavyo hyasau loko nāmatastridivaṃ smṛtam bhūritīyaṃ smṛtā bhūmirantarikṣaṃ bhuvaḥ smṛtam,तस्माद्भव्यो ह्यसौ लोको नामतस्त्रिदिवं स्मृतम् भूरितीयं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं भुवः स्मृतम्
1,38,20,divaṃ smṛtaṃ tathā bhavyaṃ tralokyasyaiṣa nirṇayaḥ trailokyayuktairvyāhāraistisro vyāhṛtayo 'bhavan,दिवं स्मृतं तथा भव्यं त्रलोक्यस्यैष निर्णयः त्रैलोक्ययुक्तैर्व्याहारैस्तिस्रो व्याहृतयो ऽभवन्
1,38,21,nātha ityeṣa dhāturvai dhātujñaiḥ pālane smṛtaḥ yasmādbhūtasya lokasya bhavyasya bhavatastathā,नाथ इत्येष धातुर्वै धातुज्ञैः पालने स्मृतः यस्माद्भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तथा
1,38,22,lokatrayasya nāthāste tasmādindrādvijaiḥ smṛtāḥ pradhānabhūtā devendrā guṇabhūtāstathaiva ca,लोकत्रयस्य नाथास्ते तस्मादिन्द्राद्विजैः स्मृताः प्रधानभूता देवेन्द्रा गुणभूतास्तथैव च
1,38,23,manvantareṣu ye devā yajñabhājo bhavanti hi yajñagandharvarakṣāṃsi piśāco ragamānuṣāḥ,मन्वन्तरेषु ये देवा यज्ञभाजो भवन्ति हि यज्ञगन्धर्वरक्षांसि पिशाचो रगमानुषाः
1,38,24,mahimānaḥ smṛtā hyete devendrāṇāṃ tu sarvaśaḥ devendrā guravo nāthā rājānaḥ pitaro hi te,महिमानः स्मृता ह्येते देवेन्द्राणां तु सर्वशः देवेन्द्रा गुरवो नाथा राजानः पितरो हि ते
1,38,25,rakṣantīmāḥ prajā hyete dharmeṇeha surottamāḥ ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ devendrāṇāṃ samāsataḥ,रक्षन्तीमाः प्रजा ह्येते धर्मेणेह सुरोत्तमाः इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं देवेन्द्राणां समासतः
1,38,26,saptarṣīnsaṃpravakṣyāmi sāṃprataṃ ye divaṃ śritāḥ gādhijaḥ kauśiko dhīmānviśvāmitro mahātapāḥ,सप्तर्षीन्संप्रवक्ष्यामि सांप्रतं ये दिवं श्रिताः गाधिजः कौशिको धीमान्विश्वामित्रो महातपाः
1,38,27,bhārgavo jamadagniśca hyaurvaputraḥ pratāpavān bṛhaspatisutaścāpi bharadvājo mahā yaśāḥ,भार्गवो जमदग्निश्च ह्यौर्वपुत्रः प्रतापवान् बृहस्पतिसुतश्चापि भरद्वाजो महा यशाः
1,38,28,autathyo gautamo vidvāñśaradvānnāma dhārmikaḥ svāyaṃbhuvo 'trirbhagavānbrahmakośaḥ sapañcamaḥ,औतथ्यो गौतमो विद्वाञ्शरद्वान्नाम धार्मिकः स्वायंभुवो ऽत्रिर्भगवान्ब्रह्मकोशः सपञ्चमः
1,38,29,ṣaṣṭho vasiṣṭhaputrastu vasumāṃllokaviśrutaḥ vatsaraḥ kāśyapaśyaiva saptaite sādhusaṃmatāḥ,षष्ठो वसिष्ठपुत्रस्तु वसुमांल्लोकविश्रुतः वत्सरः काश्यपश्यैव सप्तैते साधुसंमताः
1,38,30,ete saptarṣayaśyoktā varttante sāṃprateṃ'tare ikṣvākuśca nṛgaścaiva dhṛṣṭaḥ śaryātireba ca,एते सप्तर्षयश्योक्ता वर्त्तन्ते सांप्रतेंऽतरे इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेब च
1,38,31,nariṣyantaścavikhyāto nābhāgo diṣṭa eva ca karūṣaśca pṛṣadhraśca pāṃśuścanavamaḥ smṛtaḥ,नरिष्यन्तश्चविख्यातो नाभागो दिष्ट एव च करूषश्च पृषध्रश्च पांशुश्चनवमः स्मृतः
1,38,32,manorvaivasvatasyaite nava putrāḥ sudhārmikāḥ kīrtitā vai tathā hyete saptamaṃ caitadantaram,मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः कीर्तिता वै तथा ह्येते सप्तमं चैतदन्तरम्
1,38,33,ityeṣa ha mayā pādo dvitīyaḥ kathitodvijāḥ vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ kathayāmyaham,इत्येष ह मया पादो द्वितीयः कथितोद्विजाः विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं कथयाम्यहम्
2,1,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde manvantaravarṇanaṃ nāmāṣṭātriṃśattamo 'dhyāyaḥ samāpto 'yaṃ brahmāṇḍamahāpurāṇapūrvabhāgaḥ śrīgaṇeśāya namaḥ atha brahmāṇḍamahāpurāṇamadhyabhāgaprārambhaḥ śāṃśapāyana uvāca pādaḥ śekto dvitīyastu anuṣaṅgena nastvayā tṛtīyaṃ vistarātpādaṃ sopoddhātaṃ pravarttaya,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मन्वन्तरवर्णनं नामाष्टात्रिंशत्तमो ऽध्यायः समाप्तो ऽयं ब्रह्माण्डमहापुराणपूर्वभागः श्रीगणेशाय नमः अथ ब्रह्माण्डमहापुराणमध्यभागप्रारम्भः शांशपायन उवाच पादः शेक्तो द्वितीयस्तु अनुषङ्गेन नस्त्वया तृतीयं विस्तरात्पादं सोपोद्धातं प्रवर्त्तय
2,1,2,sūta uvāca kīrttayiṣye tṛtīyaṃ vaḥ sopoddhātaṃ savistaram pādaṃ samuccayādviprā gadato me nibodhata,सूत उवाच कीर्त्तयिष्ये तृतीयं वः सोपोद्धातं सविस्तरम् पादं समुच्चयाद्विप्रा गदतो मे निबोधत
2,1,3,manorvaivasvatasyemaṃ sāṃprataṃ tu mahātmanaḥ vistareṇānupūrvyā ca nisargaṃ śṛṇuta dvijāḥ,मनोर्वैवस्वतस्येमं सांप्रतं तु महात्मनः विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं शृणुत द्विजाः
2,1,4,caturyugaikasa ptatyā saṃkhyātaṃ pūrvameva tu maha devagaṇaiścaiva ṛṣibhirdānavaissaha,चतुर्युगैकस प्तत्या संख्यातं पूर्वमेव तु मह देवगणैश्चैव ऋषिभिर्दानवैस्सह
2,1,5,pitṛgandharvayakṣaiśca rakṣobhūtamahoragaiḥ mānuṣaiḥ paśubhiścaiva pakṣibhiḥ sthāvaraiḥ saha,पितृगन्धर्वयक्षैश्च रक्षोभूतमहोरगैः मानुषैः पशुभिश्चैव पक्षिभिः स्थावरैः सह
2,1,6,manvādikaṃ bhaviṣyāntamākhyānairbahubhiryutam vakṣye vaivasvataṃ sargaṃ namaskṛtya vivasvate,मन्वादिकं भविष्यान्तमाख्यानैर्बहुभिर्युतम् वक्ष्ये वैवस्वतं सर्गं नमस्कृत्य विवस्वते
2,1,7,ādye manvantare 'tītāḥ sargaprāvarttakāstu ye svāyaṃbhuveṃ'tare pūrvaṃ saptāsanye maharṣayaḥ,आद्ये मन्वन्तरे ऽतीताः सर्गप्रावर्त्तकास्तु ये स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वं सप्तासन्ये महर्षयः
2,1,8,cākṣuṣasyāntare 'tīte prāpte vaivasvate punaḥ dakṣasya ca ṛṣīṇāṃ ca bhṛgvādīnāṃ mahaujasām,चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः दक्षस्य च ऋषीणां च भृग्वादीनां महौजसाम्
2,1,9,śāpānmaheśvarasyāsītprādurbhāvo mahātmanām bhūyaḥ saptarṣayastvevamutpannāḥ sapta mānasāḥ,शापान्महेश्वरस्यासीत्प्रादुर्भावो महात्मनाम् भूयः सप्तर्षयस्त्वेवमुत्पन्नाः सप्त मानसाः
2,1,10,putratve kalpitāścaiva svayameva svayaṃbhuvā prajāsaṃtānakṛdbhistairutpadadbhirmahātmabhiḥ,पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव स्वयमेव स्वयंभुवा प्रजासंतानकृद्भिस्तैरुत्पदद्भिर्महात्मभिः
2,1,11,punaḥ pravarttitaḥ sargo yathāpūrvaṃ yathākramam teṣāṃ prasūtiṃ vakṣyāmi viśuddhajñānakarmaṇām,पुनः प्रवर्त्तितः सर्गो यथापूर्वं यथाक्रमम् तेषां प्रसूतिं वक्ष्यामि विशुद्धज्ञानकर्मणाम्
2,1,12,samāsavyāsayogābhyāṃ yathāvadanupūrvaśaḥ yeṣāmanvayasaṃbhūtailar eko 'yaṃ sacarācaraḥ punarāpūritaḥ sarvo grahanakṣatramaṇḍitaḥ,समासव्यासयोगाभ्यां यथावदनुपूर्वशः येषामन्वयसंभूतैलर् एको ऽयं सचराचरः पुनरापूरितः सर्वो ग्रहनक्षत्रमण्डितः
2,1,13,ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ saptarṣayaḥ pūrvamutpannāḥ sapta manasāḥ putratve kalpitāścaiva tanno nigada sattama,ऋषय ऊचुः कथं सप्तर्षयः पूर्वमुत्पन्नाः सप्त मनसाः पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव तन्नो निगद सत्तम
2,1,14,sūta uvāca pūrvaṃ saptarṣayaḥ proktā ye vai svāyaṃbhuveṃ'tare manorantaramāsādya punarvaivasvataṃ kila,सूत उवाच पूर्वं सप्तर्षयः प्रोक्ता ये वै स्वायंभुवेंऽतरे मनोरन्तरमासाद्य पुनर्वैवस्वतं किल
2,1,15,bhavābhiśāpa saṃviddhā aprāptāste tadā tapaḥ upapannā jane loke sakṛdāgamanāstu ta,भवाभिशाप संविद्धा अप्राप्तास्ते तदा तपः उपपन्ना जने लोके सकृदागमनास्तु त
2,1,16,ūcuḥ sarve sadānyonyaṃ janaloke mahārṣayaḥ eta eva mahābhāgā varuṇe vitate 'dhvare,ऊचुः सर्वे सदान्योन्यं जनलोके महार्षयः एत एव महाभागा वरुणे वितते ऽध्वरे
2,1,17,sarve vayaṃ prasūyāmaścākṣuṣasyāntare manoḥ pitāmahātmajāḥ sarve tannaḥ śreyo bhaviṣyati,सर्वे वयं प्रसूयामश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः पितामहात्मजाः सर्वे तन्नः श्रेयो भविष्यति
2,1,18,evamuktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ svāyaṃbhuventare prāptāḥ sṛṣṭyarthaṃ te bhavena tu,एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः स्वायंभुवेन्तरे प्राप्ताः सृष्ट्यर्थं ते भवेन तु
2,1,19,jajñire ha punaste vai janalokādihāgatāḥ devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum,जज्ञिरे ह पुनस्ते वै जनलोकादिहागताः देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्
2,1,20,brahmaṇo juhvataḥ śukramagrau pūrvaṃ prajepsayā ṛṣayo jajñire dīrghe dvitīyamiti naḥ śrutam,ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्रौ पूर्वं प्रजेप्सया ऋषयो जज्ञिरे दीर्घे द्वितीयमिति नः श्रुतम्
2,1,21,bhṛgvaṅgirā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ atriścaiva vasiṣṭhaśca hyaṣṭau te brahmaṇaḥ sutāḥ,भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च ह्यष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः
2,1,22,tathāsya vitate yajñe devāḥ sarve samāgatāḥ yajñāṅgāni ca sarvāṇi vaṣaṭhkāraśca mūrttimān,तथास्य वितते यज्ञे देवाः सर्वे समागताः यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषठ्कारश्च मूर्त्तिमान्
2,1,23,mūrttimanti ca sāmāni yajūṃṣi ca sahasraśaḥ ṛgvedaścābhavattatra yaśca kramavibhūṣitaḥ,मूर्त्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः ऋग्वेदश्चाभवत्तत्र यश्च क्रमविभूषितः
2,1,24,yajurvedaśca vṛttāḍhya oṅkāravadanojjvalaḥ sthito yajñārthasaṃpṛktaḥ sūktabrāhmaṇamantravān,यजुर्वेदश्च वृत्ताढ्य ओङ्कारवदनोज्ज्वलः स्थितो यज्ञार्थसंपृक्तः सूक्तब्राह्मणमन्त्रवान्
2,1,25,sāmavedaśca vṛttāḍhyaḥ sarvageyapuraḥ saraḥ viśvāvasvādibhiḥ sārddhaṃ gandharvaiḥ saṃbhṛto 'bhavat,सामवेदश्च वृत्ताढ्यः सर्वगेयपुरः सरः विश्वावस्वादिभिः सार्द्धं गन्धर्वैः संभृतो ऽभवत्
2,1,26,brahmavedastathā ghoraiḥ kṛtvā vidhibhiranvitaḥ pratyaṅgirasayogaiśca dviśarīraśiro 'bhavat,ब्रह्मवेदस्तथा घोरैः कृत्वा विधिभिरन्वितः प्रत्यङ्गिरसयोगैश्च द्विशरीरशिरो ऽभवत्
2,1,27,lakṣaṇā vistarāḥ stobhā niruktasvara bhaktayaḥ āśrayastu vaṣaṭkāro nigrahapragrahāvapi,लक्षणा विस्तराः स्तोभा निरुक्तस्वर भक्तयः आश्रयस्तु वषट्कारो निग्रहप्रग्रहावपि
2,1,28,dīptimūrttirilādevī diśaścasadigīśvarāḥ devakanyāśca patnyaśca tathā mātara eva ca,दीप्तिमूर्त्तिरिलादेवी दिशश्चसदिगीश्वराः देवकन्याश्च पत्न्यश्च तथा मातर एव च
2,1,29,āyayuḥ sarva evaite devasya yajato makhe mūrtimantaḥ surūpākhyā varuṇasya vapurbhṛtaḥ,आययुः सर्व एवैते देवस्य यजतो मखे मूर्तिमन्तः सुरूपाख्या वरुणस्य वपुर्भृतः
2,1,30,svayaṃbhu vastu tā dṛṣṭvā retaḥ samapatadbhuvi brahmarṣibhāvinor'thasya vidhānācca na saṃśayaḥ,स्वयंभु वस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि ब्रह्मर्षिभाविनोर्ऽथस्य विधानाच्च न संशयः
2,1,31,dhṛtvā juhāva hastābhyāṃ sruveṇa parigṛhya ca āsravajjuhuyāṃ cakre mantravacca pitāmahaḥ,धृत्वा जुहाव हस्ताभ्यां स्रुवेण परिगृह्य च आस्रवज्जुहुयां चक्रे मन्त्रवच्च पितामहः
2,1,32,tataḥ sa janayāmāsa bhūtagrāmaṃ prajāpatiḥ tasyārvāktejasaścaiva jajñe lokeṣu taijasam,ततः स जनयामास भूतग्रामं प्रजापतिः तस्यार्वाक्तेजसश्चैव जज्ञे लोकेषु तैजसम्
2,1,33,tamasā bhāvi yāpyatvaṃ yathā sattvaṃ tathā rajaḥ ājyasthālyāmupādāya svaśukraṃ hutavāṃśca ha,तमसा भावि याप्यत्वं यथा सत्त्वं तथा रजः आज्यस्थाल्यामुपादाय स्वशुक्रं हुतवांश्च ह
2,1,34,śukre hu te 'tha tasmiṃstu prādurbhūtā maharṣayaḥ jvalanto vapuṣā yuktāḥ saprabhāvaiḥ svakairguṇaiḥ,शुक्रे हु ते ऽथ तस्मिंस्तु प्रादुर्भूता महर्षयः ज्वलन्तो वपुषा युक्ताः सप्रभावैः स्वकैर्गुणैः
2,1,35,hute cāgnau sakṛcchukre jvālāyā nisṛtaḥ kaviḥ hiraṇyagarbhastaṃ dṛṣṭvā jvālāṃ bhittvā vinirgatam,हुते चाग्नौ सकृच्छुक्रे ज्वालाया निसृतः कविः हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा ज्वालां भित्त्वा विनिर्गतम्
2,1,36,bhṛgustvamiti covāca yasmāttasmātsa vai bhṛguḥ mahādevastathodbhūto dṛṣṭvā brahmāṇamabravīt,भृगुस्त्वमिति चोवाच यस्मात्तस्मात्स वै भृगुः महादेवस्तथोद्भूतो दृष्ट्वा ब्रह्माणमब्रवीत्
2,1,37,mamaiṣa putrakāmasya dīkṣitasya tvayā prabho vijajñe prathamaṃ deva mama putro bhavatvayam,ममैष पुत्रकामस्य दीक्षितस्य त्वया प्रभो विजज्ञे प्रथमं देव मम पुत्रो भवत्वयम्
2,1,38,tatheti samanujñāto mahādevaḥ svayaṃbhuvā putratve kalpayāmāsa mahādeva stadā bhṛgum,तथेति समनुज्ञातो महादेवः स्वयंभुवा पुत्रत्वे कल्पयामास महादेव स्तदा भृगुम्
2,1,39,vāruṇā bhṛgavastasmāttadapatyaṃ ca sa prabhuḥ dvitīyaṃ ca tataḥ śukramaṅgāreṣvajuhotprabhuḥ,वारुणा भृगवस्तस्मात्तदपत्यं च स प्रभुः द्वितीयं च ततः शुक्रमङ्गारेष्वजुहोत्प्रभुः
2,1,40,aṅgāreṣvaṅgiro 'ṅgāni saṃhatāni tatoṅgirāḥ saṃbhūtiṃ tasya tāṃ dṛṣṭvā vahnirbrahmāṇamabravīt,अङ्गारेष्वङ्गिरो ऽङ्गानि संहतानि ततोङ्गिराः संभूतिं तस्य तां दृष्ट्वा वह्निर्ब्रह्माणमब्रवीत्
2,1,41,retodhāstubhyamevāhaṃ dvitīyo 'yaṃ mamāstviti evamastviti so 'pyukto brahmaṇā sadasaspatiḥ,रेतोधास्तुभ्यमेवाहं द्वितीयो ऽयं ममास्त्विति एवमस्त्विति सो ऽप्युक्तो ब्रह्मणा सदसस्पतिः
2,1,42,jagrā hāgnistvaṅgirasa āgneyā iti naḥ śrutam ṣaṭ kṛtvā tu punaḥ śukre brahmaṇā lokakāriṇā,जग्रा हाग्निस्त्वङ्गिरस आग्नेया इति नः श्रुतम् षट् कृत्वा तु पुनः शुक्रे ब्रह्मणा लोककारिणा
2,1,43,hute samabhavaṃstasminyad brahmāṇa iti śrutiḥ marīciḥ prathamaṃ tatra marīcibhyaḥ samutthitaḥ,हुते समभवंस्तस्मिन्यद् ब्रह्माण इति श्रुतिः मरीचिः प्रथमं तत्र मरीचिभ्यः समुत्थितः
2,1,44,kratau tasminkraturjajñe yatastasmātsa vai kratuḥ ahaṃ tṛtīya ityatristasmādatriḥ sa kīrtyate,क्रतौ तस्मिन्क्रतुर्जज्ञे यतस्तस्मात्स वै क्रतुः अहं तृतीय इत्यत्रिस्तस्मादत्रिः स कीर्त्यते
2,1,45,keśaistu nicitairbhūtaḥ pulastyastena sa smṛtaḥ keśairlaṃbaiḥ samudbhūtastasmātsa pulahaḥ smṛtaḥ,केशैस्तु निचितैर्भूतः पुलस्त्यस्तेन स स्मृतः केशैर्लंबैः समुद्भूतस्तस्मात्स पुलहः स्मृतः
2,1,46,vasumadhyātsamutpanno vaśī ca vasumān svayam vasiṣṭha iti tattvajñaiḥ procyate brahmavādibhiḥ,वसुमध्यात्समुत्पन्नो वशी च वसुमान् स्वयम् वसिष्ठ इति तत्त्वज्ञैः प्रोच्यते ब्रह्मवादिभिः
2,1,47,ityete brahmaṇaḥ putrā mānasāḥ ṣaṇmaharṣayaḥ lokasya santānakarā yairimā varddhitāḥ prajāḥ,इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः षण्महर्षयः लोकस्य सन्तानकरा यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः
2,1,48,prajāpataya ityevaṃ paṭhyante brahmaṇaḥsutāḥ apare pitaro nāma etaireva maharṣibhiḥ,प्रजापतय इत्येवं पठ्यन्ते ब्रह्मणःसुताः अपरे पितरो नाम एतैरेव महर्षिभिः
2,1,49,utpāditā devagaṇāḥ sapta lokeṣu viśrutāḥ ajeyāśca gaṇāḥ sapta saptalokeṣu viśrutāḥ,उत्पादिता देवगणाः सप्त लोकेषु विश्रुताः अजेयाश्च गणाः सप्त सप्तलोकेषु विश्रुताः
2,1,50,mārīyā bhārgavāścaiva tathaivāṅgiraso 'pare paulastyāḥ paulahāścaiva vāsiṣṭhāścaiva viśrutāḥ,मारीया भार्गवाश्चैव तथैवाङ्गिरसो ऽपरे पौलस्त्याः पौलहाश्चैव वासिष्ठाश्चैव विश्रुताः
2,1,51,ātreyāśca gaṇāḥ proktā pitṝṇāṃ lokavarddhanāḥ ete samāsataḥ khyātāḥ punaranye gaṇāstrayaḥ,आत्रेयाश्च गणाः प्रोक्ता पितॄणां लोकवर्द्धनाः एते समासतः ख्याताः पुनरन्ये गणास्त्रयः
2,1,52,amarttāścāprakāśāśca jyotiṣmantaśca viśrutāḥ teṣāṃ rājāyamo devo yamairvihatakalmaṣaḥ,अमर्त्ताश्चाप्रकाशाश्च ज्योतिष्मन्तश्च विश्रुताः तेषां राजायमो देवो यमैर्विहतकल्मषः
2,1,53,aparaṃ prajānāṃ yatayastāñchṛmudhvamatandritāḥ kaśyapaḥ kardamaḥ śeṣo vikrāntaḥ suśravāstathā,अपरं प्रजानां यतयस्ताञ्छृमुध्वमतन्द्रिताः कश्यपः कर्दमः शेषो विक्रान्तः सुश्रवास्तथा
2,1,54,bahuputraḥ kumāraśca vivasvānsa śucivrataḥ pracetasoriṣṭanemirbahulaśca prajāpatiḥ,बहुपुत्रः कुमारश्च विवस्वान्स शुचिव्रतः प्रचेतसोरिष्टनेमिर्बहुलश्च प्रजापतिः
2,1,55,ityevamādayo 'nye 'pi bahavo vai prajeśvarāḥ kuśoccayā vālakhilyāḥ sabhūtāḥ paramarṣayaḥ,इत्येवमादयो ऽन्ये ऽपि बहवो वै प्रजेश्वराः कुशोच्चया वालखिल्याः सभूताः परमर्षयः
2,1,56,manojavāḥ sarvagatāḥ sarvabhogāśca te 'bhavan jātāśca bhasmano hyanye brahmarṣigaṇasaṃmatāḥ,मनोजवाः सर्वगताः सर्वभोगाश्च ते ऽभवन् जाताश्च भस्मनो ह्यन्ये ब्रह्मर्षिगणसंमताः
2,1,57,vaikhānasā munigaṇāstapaḥ śrutaparāyaṇāḥ nasto dvāvasya cotpannāvaśvinau rūpasaṃmatau,वैखानसा मुनिगणास्तपः श्रुतपरायणाः नस्तो द्वावस्य चोत्पन्नावश्विनौ रूपसंमतौ
2,1,58,vidurjanmarkṣarajaso tathā tannetrasaṃcarāt anye prajānāṃ patayaḥ śrotobhyastasya jajñire,विदुर्जन्मर्क्षरजसो तथा तन्नेत्रसंचरात् अन्ये प्रजानां पतयः श्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे
2,1,59,ṛṣayo romakūpebhyastathā svedamalodbhavāḥ ayane ṛtavo māsarddhamāsāḥ pakṣasaṃdhayaḥ,ऋषयो रोमकूपेभ्यस्तथा स्वेदमलोद्भवाः अयने ऋतवो मासर्द्धमासाः पक्षसंधयः
2,1,60,vatsarā ye tvahorātrāḥ pittaṃ jyotiśca dāruṇam raudraṃ lohitamityāhurlohitaṃ kanakaṃ smṛtam,वत्सरा ये त्वहोरात्राः पित्तं ज्योतिश्च दारुणम् रौद्रं लोहितमित्याहुर्लोहितं कनकं स्मृतम्
2,1,61,tattaijasamiti proktaṃ dhūmāśca paśavaḥ smṛtāḥ ye 'rciṣastasya te rudrāstathādityāḥ samṛdgatāḥ,तत्तैजसमिति प्रोक्तं धूमाश्च पशवः स्मृताः ये ऽर्चिषस्तस्य ते रुद्रास्तथादित्याः समृद्गताः
2,1,62,aṅgārebhyaḥ samutpannā arciṣo divyamānuṣāḥ ādibhūto 'sya lokasya brahmā tvaṃ brahmasaṃbhavaḥ,अङ्गारेभ्यः समुत्पन्ना अर्चिषो दिव्यमानुषाः आदिभूतो ऽस्य लोकस्य ब्रह्मा त्वं ब्रह्मसंभवः
2,1,63,sarvakāmadamityāhustathā vākyamudāharan brahmā suragurustatra tridaśaiḥ saṃprasāditaḥ,सर्वकामदमित्याहुस्तथा वाक्यमुदाहरन् ब्रह्मा सुरगुरुस्तत्र त्रिदशैः संप्रसादितः
2,1,64,imevai janayiṣyanti prajāḥ sarvāḥ praceśvarāḥ sarve prajānāṃ patayaḥ sarve cāpi tapasvinaḥ,इमेवै जनयिष्यन्ति प्रजाः सर्वाः प्रचेश्वराः सर्वे प्रजानां पतयः सर्वे चापि तपस्विनः
2,1,65,tvatprasādādimāṃllokāndhārayeyurimāḥ kriyāḥ tvadvaṃśavarddhanāḥ śaśvattava tejovivarddhanāḥ,त्वत्प्रसादादिमांल्लोकान्धारयेयुरिमाः क्रियाः त्वद्वंशवर्द्धनाः शश्वत्तव तेजोविवर्द्धनाः
2,1,66,bhaveyurvedavidvāṃsaḥ sarve vākpatayastathā vedamantradharāḥ sarve prajāpatisamudbhavāḥ,भवेयुर्वेदविद्वांसः सर्वे वाक्पतयस्तथा वेदमन्त्रधराः सर्वे प्रजापतिसमुद्भवाः
2,1,67,śrayantu brahmasatyaṃ tu tapaśca paramaṃ bhuvi sarve hi vayamete ca tavaiva prasavaḥ prabho,श्रयन्तु ब्रह्मसत्यं तु तपश्च परमं भुवि सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभो
2,1,68,brahma ca brahmāṇāścaiva lokaścaiva carācarāḥ marīcimāditaḥ kṛtvā devāśca ṛṣibhiḥ saha,ब्रह्म च ब्रह्माणाश्चैव लोकश्चैव चराचराः मरीचिमादितः कृत्वा देवाश्च ऋषिभिः सह
2,1,69,apatyānīti saṃcintya te 'patye kāmayāmahe tasmin yajñe mahābhāgā devāśca ṛṣayaśca ye,अपत्यानीति संचिन्त्य ते ऽपत्ये कामयामहे तस्मिन् यज्ञे महाभागा देवाश्च ऋषयश्च ये
2,1,70,ete tvadvaṃśasaṃbhūtāḥ sthānakālābhimāninaḥ tava tenaiva rūpeṇa sthāpayeyurimāḥ prajāḥ,एते त्वद्वंशसंभूताः स्थानकालाभिमानिनः तव तेनैव रूपेण स्थापयेयुरिमाः प्रजाः
2,1,71,yugādinidhanāścāpi sthāpayantu iti dvijāḥ tato 'bravīllokaguruḥ paramityabhidhāra yan,युगादिनिधनाश्चापि स्थापयन्तु इति द्विजाः ततो ऽब्रवील्लोकगुरुः परमित्यभिधार यन्
2,1,72,etadeva viniścitya mayā sṛṣṭā na saṃśayaḥ bhavatāṃ vaṃśasaṃbhūtāḥ punarete maharṣayaḥ,एतदेव विनिश्चित्य मया सृष्टा न संशयः भवतां वंशसंभूताः पुनरेते महर्षयः
2,1,73,teṣāṃ bhṛgoḥ kīrttayiṣye vaṃśaṃ pūrvaṃ mahātmanaḥ vistareṇānupūrvyā ca prathamasya prajāpateḥ,तेषां भृगोः कीर्त्तयिष्ये वंशं पूर्वं महात्मनः विस्तरेणानुपूर्व्या च प्रथमस्य प्रजापतेः
2,1,74,bhārye bhṛgorapratime uttamābhijane śubhe hiraṇyakaśipo kanyā divyā nāma pariśrutā,भार्ये भृगोरप्रतिमे उत्तमाभिजने शुभे हिरण्यकशिपो कन्या दिव्या नाम परिश्रुता
2,1,75,pulomnaścava paulomī duhitā varavarṇinī bhṛgostvajanayaddivyā putraṃ brahmavidāṃ varam,पुलोम्नश्चव पौलोमी दुहिता वरवर्णिनी भृगोस्त्वजनयद्दिव्या पुत्रं ब्रह्मविदां वरम्
2,1,76,devāsurāṇāmācāryaṃ śukraṃ kavivaraṃ graham śukra evośanā nityamataḥ kāvyo 'pi nāmataḥ,देवासुराणामाचार्यं शुक्रं कविवरं ग्रहम् शुक्र एवोशना नित्यमतः काव्यो ऽपि नामतः
2,1,77,pitṝṇāṃ mānasī kanyā somapānāṃ yaśasvinī śukrasya bhāryā gaurnāma vijajñe caturaḥ sutān,पितॄणां मानसी कन्या सोमपानां यशस्विनी शुक्रस्य भार्या गौर्नाम विजज्ञे चतुरः सुतान्
2,1,78,tvaṣṭā caiva varatrī ca śaṇḍāmakārai ca tāvubhau tejasādityasaṃkāśā brahmakalpāḥ prabhāvataḥ,त्वष्टा चैव वरत्री च शण्डामकारै च तावुभौ तेजसादित्यसंकाशा ब्रह्मकल्पाः प्रभावतः
2,1,79,rajataḥ pṛthuraśmiśca vidvānyaśca bṛhaṅgirāḥ varatriṇaḥ sutā hyete brahmiṣṭhā daityayājakāḥ,रजतः पृथुरश्मिश्च विद्वान्यश्च बृहङ्गिराः वरत्रिणः सुता ह्येते ब्रह्मिष्ठा दैत्ययाजकाः
2,1,80,ijyādharmavināśārthaṃ manumetyābhyayājayan nirasyamānaṃ vai dharmaṃ dṛṣṭvendro manumābravīt,इज्याधर्मविनाशार्थं मनुमेत्याभ्ययाजयन् निरस्यमानं वै धर्मं दृष्ट्वेन्द्रो मनुमाब्रवीत्
2,1,81,etaireva tu kāmaṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yājanam śrutvendrasya tu tadvākyaṃ tasmāddeśādapākraman,एतैरेव तु कामं त्वां प्रापयिष्यामि याजनम् श्रुत्वेन्द्रस्य तु तद्वाक्यं तस्माद्देशादपाक्रमन्
2,1,82,tirobhūteṣu teṣvindro manupatnīmacetanām graheṇa mocayitvā ca tataścānusasāra tām,तिरोभूतेषु तेष्विन्द्रो मनुपत्नीमचेतनाम् ग्रहेण मोचयित्वा च ततश्चानुससार ताम्
2,1,83,tata indravināśāya yatamānānmunīṃstu tān tānāgatānpunardṛṣṭvā duṣṭānindro vihasya tu,तत इन्द्रविनाशाय यतमानान्मुनींस्तु तान् तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा दुष्टानिन्द्रो विहस्य तु
2,1,84,tatastā nadahatkruddho vedyarddhe dakṣiṇe tataḥ teṣāṃ tu dhṛṣyamāṇānāṃ tatra śālāvṛkaiḥ saha,ततस्ता नदहत्क्रुद्धो वेद्यर्द्धे दक्षिणे ततः तेषां तु धृष्यमाणानां तत्र शालावृकैः सह
2,1,85,śīrṣāṇi nyapataṃstāni kharjūrā hyabhavaṃstataḥ evaṃ varatriṇaḥ putrā indreṇa nihatāḥ purā,शीर्षाणि न्यपतंस्तानि खर्जूरा ह्यभवंस्ततः एवं वरत्रिणः पुत्रा इन्द्रेण निहताः पुरा
2,1,86,jayantyāṃ devayānī tu śukrasya duhitābhavat triśirā viśvarūpastu tvaṣṭuḥ putro 'bhavanmahān,जयन्त्यां देवयानी तु शुक्रस्य दुहिताभवत् त्रिशिरा विश्वरूपस्तु त्वष्टुः पुत्रो ऽभवन्महान्
2,1,87,yaśodharāyāmutpanno vairocanyāṃ mahāyaśāḥ viśvarūpānujaścaiva viśvakarmā ca yaḥ smṛtaḥ,यशोधरायामुत्पन्नो वैरोचन्यां महायशाः विश्वरूपानुजश्चैव विश्वकर्मा च यः स्मृतः
2,1,88,bhṛgostu bhṛgavo devā jajñire dvādaśātmajāḥ divyānusuṣuve kanyā kāvyasyaivānujā prabhoḥ,भृगोस्तु भृगवो देवा जज्ञिरे द्वादशात्मजाः दिव्यानुसुषुवे कन्या काव्यस्यैवानुजा प्रभोः
2,1,89,bhuvanobhāvanaścaiva antyaścāntyāyanastathā kratuḥ śuciḥ svamūrddhā ca vyājaśca vasudaśca yaḥ,भुवनोभावनश्चैव अन्त्यश्चान्त्यायनस्तथा क्रतुः शुचिः स्वमूर्द्धा च व्याजश्च वसुदश्च यः
2,1,90,prabhavaścāvyayaścaiva dvādaśo 'dhipatiḥ smṛtaḥ ityete bhṛgavo devāḥ smṛtā dvādaśa yajñiyāḥ,प्रभवश्चाव्ययश्चैव द्वादशो ऽधिपतिः स्मृतः इत्येते भृगवो देवाः स्मृता द्वादश यज्ञियाः
2,1,91,paulomyajanayatputraṃ brahmiṣṭhaṃ vaśinaṃ dvijam vyāditaḥ so 'ṣṭame māsigarbhaḥ krūreṇa rakṣasā,पौलोम्यजनयत्पुत्रं ब्रह्मिष्ठं वशिनं द्विजम् व्यादितः सो ऽष्टमे मासिगर्भः क्रूरेण रक्षसा
2,1,92,cyavanāccyavanaḥ so 'tha cetanāttu pracetanaḥ pracetāḥ ścyavanaḥ krodhāddagdhavānpuruṣādakān,च्यवनाच्च्यवनः सो ऽथ चेतनात्तु प्रचेतनः प्रचेताः श्च्यवनः क्रोधाद्दग्धवान्पुरुषादकान्
2,1,93,janayāmāsa putrau dvau sukanyāyāṃ sabhārgavaḥ āpravānaṃ dadhīcaṃ ca tāvubhau sādhusaṃmatau,जनयामास पुत्रौ द्वौ सुकन्यायां सभार्गवः आप्रवानं दधीचं च तावुभौ साधुसंमतौ
2,1,94,sārasvataḥ sarasvatyāṃ dadhīcasyodapadyata ṛcī patnī mahābhāgā apravānasya nāhuṣī,सारस्वतः सरस्वत्यां दधीचस्योदपद्यत ऋची पत्नी महाभागा अप्रवानस्य नाहुषी
2,1,95,tasyāmaurva ṛṣirjajñe ūruṃ bhittavā mahāyaśāḥ aurvasyāsīdṛcīkastu dīpto 'gnisamatejasā,तस्यामौर्व ऋषिर्जज्ञे ऊरुं भित्तवा महायशाः और्वस्यासीदृचीकस्तु दीप्तो ऽग्निसमतेजसा
2,1,96,jamadagnirṛcīkasya satyavatyāmajāyata bhṛgoścaruviparyāse raudravaiṣṇavayauḥ purā,जमदग्निरृचीकस्य सत्यवत्यामजायत भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयौः पुरा
2,1,97,jamanādvaiṣmavasyāgnerjamadagnirajāyata reṇukājamadagneśca śakratulyaparākramam,जमनाद्वैष्मवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत रेणुकाजमदग्नेश्च शक्रतुल्यपराक्रमम्
2,1,98,brahmakṣatramayaṃ rāmaṃ suṣuve 'mitatejasam orvasyāsītputraśataṃ jamadagnipurogamam,ब्रह्मक्षत्रमयं रामं सुषुवे ऽमिततेजसम् ओर्वस्यासीत्पुत्रशतं जमदग्निपुरोगमम्
2,1,99,teṣāṃ putra sahasrāṇi bhārgavāṇāṃ parasparāt ṛṣyatareṣu vai bāhyā bahavo bhārgavāḥ smṛtāḥ,तेषां पुत्र सहस्राणि भार्गवाणां परस्परात् ऋष्यतरेषु वै बाह्या बहवो भार्गवाः स्मृताः
2,1,100,vatsā vidā ārṣṭiṣeṇā yaskā vainyāśca śaunakāḥ mitreyuḥ saptamā hyete pakṣā jñeyāstu bhārgavāḥ,वत्सा विदा आर्ष्टिषेणा यस्का वैन्याश्च शौनकाः मित्रेयुः सप्तमा ह्येते पक्षा ज्ञेयास्तु भार्गवाः
2,1,101,śṛṇutāṅgiraso vaṃśamagneḥ putrasya dhīmataḥ yasyānvavāye saṃbhūtā bhāradvājāḥ sagautamāḥ,शृणुताङ्गिरसो वंशमग्नेः पुत्रस्य धीमतः यस्यान्ववाये संभूता भारद्वाजाः सगौतमाः
2,1,102,devāścāṅgiraso mukhyāsttviṣimanto mahaujasaḥ surūpā caiva mārīcī kārdamī ca tathā svarāṭ,देवाश्चाङ्गिरसो मुख्यास्त्त्विषिमन्तो महौजसः सुरूपा चैव मारीची कार्दमी च तथा स्वराट्
2,1,103,pathyā ca mānavī kanyā tisro bhāryā hyatharvaṇaḥ atharvaṇastu dāyādāstāsu jātāḥ kulodvahāḥ,पथ्या च मानवी कन्या तिस्रो भार्या ह्यथर्वणः अथर्वणस्तु दायादास्तासु जाताः कुलोद्वहाः
2,1,104,utpannā mahatā caiva tapasā bhāvitātmanaḥ bṛhaspatiṃ surūpāyāṃ gautamaṃ suṣuve svarāṭ,उत्पन्ना महता चैव तपसा भावितात्मनः बृहस्पतिं सुरूपायां गौतमं सुषुवे स्वराट्
2,1,105,ayāsyaṃ vāmadevaṃ ca utathyamuśitiṃ tathā dhṛṣṇiḥ putrastu pathyāyāḥ saṃvarttaścaiva mānasaḥ,अयास्यं वामदेवं च उतथ्यमुशितिं तथा धृष्णिः पुत्रस्तु पथ्यायाः संवर्त्तश्चैव मानसः
2,1,106,kitavaścāpyayāsyasya śaradvāṃścapyutathyajaḥ athośijo dīrghatamā bṛhaduktho vāmadevajaḥ,कितवश्चाप्ययास्यस्य शरद्वांश्चप्युतथ्यजः अथोशिजो दीर्घतमा बृहदुक्थो वामदेवजः
2,1,107,dhṛṣṇeḥ putraḥ sudhanvā tu ṛṣabhaśca sudhanvanaḥ rathakārāḥ smṛtā devā ṛbhavo ye pariśrutāḥ,धृष्णेः पुत्रः सुधन्वा तु ऋषभश्च सुधन्वनः रथकाराः स्मृता देवा ऋभवो ये परिश्रुताः
2,1,108,bṛhaspaterbharadvājo viśrutaḥ sumahāyaśāḥ bṛhaspatiṃ surūpāyāṃ gautamaṃ suṣuve svarāṭ,बृहस्पतेर्भरद्वाजो विश्रुतः सुमहायशाः बृहस्पतिं सुरूपायां गौतमं सुषुवे स्वराट्
2,1,109,aurasāṃgirasaḥ putrāḥ surūpāyāṃ vijajñire ādhāryāyurddanurdakṣo damaḥ prāṇasta thaiva ca,औरसांगिरसः पुत्राः सुरूपायां विजज्ञिरे आधार्यायुर्द्दनुर्दक्षो दमः प्राणस्त थैव च
2,1,110,haviṣyāṃśca haviṣṇuśca ṛtaḥ satyaśca te daśa ayāsyāścapyutathyāśca vāmadevāstathauśijāḥ,हविष्यांश्च हविष्णुश्च ऋतः सत्यश्च ते दश अयास्याश्चप्युतथ्याश्च वामदेवास्तथौशिजाः
2,1,111,bhāradvājāḥ sāṃkṛtayo gargāḥ kaṇvarathītarāḥ mudgalā viṣṇuvṛddhāśca haritāḥ kapayastathā,भारद्वाजाः सांकृतयो गर्गाः कण्वरथीतराः मुद्गला विष्णुवृद्धाश्च हरिताः कपयस्तथा
2,1,112,tathā rūkṣabharadvājā ārṣabhāḥ kitavastathā ete cāṅgirasāṃ pakṣā vijñeyā daśa pañca ca,तथा रूक्षभरद्वाजा आर्षभाः कितवस्तथा एते चाङ्गिरसां पक्षा विज्ञेया दश पञ्च च
2,1,113,ṛṣyantareṣu vai bāhyā bahavoṅgirasaḥ smṛtāḥ marīcerapi vakṣyāmi bheda muttamapūruṣam,ऋष्यन्तरेषु वै बाह्या बहवोङ्गिरसः स्मृताः मरीचेरपि वक्ष्यामि भेद मुत्तमपूरुषम्
2,1,114,yasyānvavāye saṃbhūtaṃ jagatsthāvarajaṅgamam marīcirāpaścakame nābhidhyāyanprajepsayā,यस्यान्ववाये संभूतं जगत्स्थावरजङ्गमम् मरीचिरापश्चकमे नाभिध्यायन्प्रजेप्सया
2,1,115,putraḥ sarvaguṇopetaḥ prajāvānprabhavediti saṃyujyātmānamevantu tapasā bhāvitaḥ prabhuḥ,पुत्रः सर्वगुणोपेतः प्रजावान्प्रभवेदिति संयुज्यात्मानमेवन्तु तपसा भावितः प्रभुः
2,1,116,āhatāśca tataḥ sarvā āpaḥ samabhavaṃstadā tāsu praṇihitātmānamekaṃ so 'janayatprabhuḥ,आहताश्च ततः सर्वा आपः समभवंस्तदा तासु प्रणिहितात्मानमेकं सो ऽजनयत्प्रभुः
2,1,117,putramapratimaṃ nāmnāriṣṭanemiṃ prajāpatim putraṃ marīcistapasi nirataḥ so 'psvatītapat,पुत्रमप्रतिमं नाम्नारिष्टनेमिं प्रजापतिम् पुत्रं मरीचिस्तपसि निरतः सो ऽप्स्वतीतपत्
2,1,118,pradhyāya hi satīṃ vācaṃ putrārthī sarire sthitaḥ saptavarṣasahasrāṇi tataḥ so 'pratimo 'bhavat,प्रध्याय हि सतीं वाचं पुत्रार्थी सरिरे स्थितः सप्तवर्षसहस्राणि ततः सो ऽप्रतिमो ऽभवत्
2,1,119,kaśyapaḥ saviturvidvāṃstejasā brahmaṇā samaḥ manvantareṣu sarveṣu brahmaṇoṃ'śena jāyate,कश्यपः सवितुर्विद्वांस्तेजसा ब्रह्मणा समः मन्वन्तरेषु सर्वेषु ब्रह्मणोंऽशेन जायते
2,1,120,kanyānimittamatyukto dakṣeṇa kupitaḥ prabhuḥ apibatsa tadā kaśyaṃ kaśyaṃ madyamihocyate,कन्यानिमित्तमत्युक्तो दक्षेण कुपितः प्रभुः अपिबत्स तदा कश्यं कश्यं मद्यमिहोच्यते
2,1,121,hāsye kaśirhi vijñeyo vāṅmanaḥ kaśyamucyate kaśyaṃ madyaṃ smṛtaṃ vipraiḥ kaśyapānāṃ tu kaśyapaḥ,हास्ये कशिर्हि विज्ञेयो वाङ्मनः कश्यमुच्यते कश्यं मद्यं स्मृतं विप्रैः कश्यपानां तु कश्यपः
2,1,122,kaśeti nāma yadvāco vācā krūramudātdṛtam dakṣābhiśaptaḥ kupitaḥ kaśyapastena so 'bhavat,कशेति नाम यद्वाचो वाचा क्रूरमुदात्दृतम् दक्षाभिशप्तः कुपितः कश्यपस्तेन सो ऽभवत्
2,1,123,tasmācca kaśyapāyokto brahmaṇā parameṣṭhinā tasmai prācetaso dakṣaḥ kanyāstāḥ pratyapādayat,तस्माच्च कश्यपायोक्तो ब्रह्मणा परमेष्ठिना तस्मै प्राचेतसो दक्षः कन्यास्ताः प्रत्यपादयत्
2,1,124,sarvāśca brahmavādinyaḥ sarvā vai lokamātaraḥ ityetamṛṣisargaṃ tu puṇyaṃ yo veda vāruṇam,सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा वै लोकमातरः इत्येतमृषिसर्गं तु पुण्यं यो वेद वारुणम्
2,1,125,āyuṣmānpuṇyavāñchuddhaḥ sukhamāpnoti śāśvatam dhāraṇācchravaṇādvāpi sarvapāpaiḥ pramucyate,आयुष्मान्पुण्यवाञ्छुद्धः सुखमाप्नोति शाश्वतम् धारणाच्छ्रवणाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते
2,2,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde ṛṣisargavarṇanaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca vinivṛtte prajāsarge ṣaṣṭhe vai cākṣuṣasya ha prajāḥ sṛjeti vyadiṣṭaḥ svayaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिसर्गवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः सूत उवाच विनिवृत्ते प्रजासर्गे षष्ठे वै चाक्षुषस्य ह प्रजाः सृजेति व्यदिष्टः स्वयं दक्षः स्वयंभुवा
2,2,2,sasarja sarvabhūtāni gatimanti dhruvāṇi ca mānasāni ca bhūtāni sa pūrvamasṛjatprabhuḥ,ससर्ज सर्वभूतानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च मानसानि च भूतानि स पूर्वमसृजत्प्रभुः
2,2,3,ṛṣīndevāṃśca gandharvānmanuṣyoragarākṣasān yakṣabhūtapiśācāṃśca vayaḥ paśumṛgāṃstathā,ऋषीन्देवांश्च गन्धर्वान्मनुष्योरगराक्षसान् यक्षभूतपिशाचांश्च वयः पशुमृगांस्तथा
2,2,4,yadāsya manasā sṛṣṭā na vyavarddhanta tāḥ prajāḥ apadhyātā bhagavatā mahādevena dhīmatā,यदास्य मनसा सृष्टा न व्यवर्द्धन्त ताः प्रजाः अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता
2,2,5,sa maithunena bhāvena sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ asikrīmāvahadbhāryāṃ vīraṇasya prajāpateḥ,स मैथुनेन भावेन सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः असिक्रीमावहद्भार्यां वीरणस्य प्रजापतेः
2,2,6,sutāṃ sumahatā yuktāṃ tapasā loka dhāriṇīm yayā dhṛtamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam,सुतां सुमहता युक्तां तपसा लोक धारिणीम् यया धृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
2,2,7,atrāpyudāharantīmau ślokau prācetasāṃ prati dakṣasyodvahato bhāryāṃmasikrīṃ vairaṇīṃ purā,अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ प्राचेतसां प्रति दक्षस्योद्वहतो भार्यांमसिक्रीं वैरणीं पुरा
2,2,8,kṛpānāṃ niyutaṃ dakṣaṃ sarpiṇāṃ sābhimāninām nadīgiriṣbasajjantaṃ pṛṣṭhato 'nuyayau prabhum,कृपानां नियुतं दक्षं सर्पिणां साभिमानिनाम् नदीगिरिष्बसज्जन्तं पृष्ठतो ऽनुययौ प्रभुम्
2,2,9,taṃ dṛṣṭvā ṛṣibhiḥ proktaṃ pratiṣṭhāsyati vai prajāḥ prathamo 'tra dvitīyastu dakṣaḥ sa hi prajāpatiḥ,तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः प्रथमो ऽत्र द्वितीयस्तु दक्षः स हि प्रजापतिः
2,2,10,athāgacchadyathākālaṃ prahīnāṃ niyutaṃ tu yat asikrīṃ vairaṇīṃ tatra dakṣaḥ prācetaso 'vahat,अथागच्छद्यथाकालं प्रहीनां नियुतं तु यत् असिक्रीं वैरणीं तत्र दक्षः प्राचेतसो ऽवहत्
2,2,11,atha putrasahasraṃ sa vairaṇyāmamitaujasam asiknyāṃ janayāmāsa dakṣaḥ prāce tasaḥ prabhuḥ,अथ पुत्रसहस्रं स वैरण्याममितौजसम् असिक्न्यां जनयामास दक्षः प्राचे तसः प्रभुः
2,2,12,tāṃstu dṛṣṭvā mahātejāḥ sa vivarddhayiṣuḥ prajāḥ devarṣipriyasaṃvādo nārado brahmaṇaḥ sutaḥ,तांस्तु दृष्ट्वा महातेजाः स विवर्द्धयिषुः प्रजाः देवर्षिप्रियसंवादो नारदो ब्रह्मणः सुतः
2,2,13,nāśāya vacanaṃ teṣāṃ śāpayaivātmano 'bravīt yaḥ kaśyapasutasyātha parameṣṭhī vyajāyata,नाशाय वचनं तेषां शापयैवात्मनो ऽब्रवीत् यः कश्यपसुतस्याथ परमेष्ठी व्यजायत
2,2,14,mānasaḥ kaśyapasyāsīddakṣaśāpavaśātpunaḥ tasmātsa kāśyapasyātha dvitīyo mānaso 'bhavat,मानसः कश्यपस्यासीद्दक्षशापवशात्पुनः तस्मात्स काश्यपस्याथ द्वितीयो मानसो ऽभवत्
2,2,15,sa hi pūrvaṃ samutpanno nāradaḥ parameṣṭhinaḥ tena vṛkṣasya putrā vai haryaśvā iti viśrutāḥ,स हि पूर्वं समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः तेन वृक्षस्य पुत्रा वै हर्यश्वा इति विश्रुताः
2,2,16,dharmārthaṃ nāśitāḥ sarve vidhinā ca na saṃśayaḥ tasyodyatastadā dakṣaḥ kruddhaḥ śāpāya vai prabhuḥ,धर्मार्थं नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः तस्योद्यतस्तदा दक्षः क्रुद्धः शापाय वै प्रभुः
2,2,17,brahmarṣīnvai puraskṛtya yācitaḥ parameṣṭhinā tato 'bhisaṃdhiṃ cakre vai dakṣaśca parameṣṭhinā,ब्रह्मर्षीन्वै पुरस्कृत्य याचितः परमेष्ठिना ततो ऽभिसंधिं चक्रे वै दक्षश्च परमेष्ठिना
2,2,18,kanyāyāṃ nārado mahyaṃ tava putro bhavediti tato dakṣaḥ sutāṃ pradāt priyāṃ vai parameṣṭhine tasmātsa nārado jajñe bhūyaḥ śāpabhayadṛṣiḥ,कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेदिति ततो दक्षः सुतां प्रदात् प्रियां वै परमेष्ठिने तस्मात्स नारदो जज्ञे भूयः शापभयदृषिः
2,2,19,śāṃśapāyana uvāca kathaṃ vai nāśitāḥ pūrvaṃ nāradena surarṣiṇā prajāpatisutāste vai śrotumicchāmi tattvataḥ,शांशपायन उवाच कथं वै नाशिताः पूर्वं नारदेन सुरर्षिणा प्रजापतिसुतास्ते वै श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
2,2,20,sūta uvāca dakṣaputrāśca haryaśvā vivardhayiṣavaḥ prajāḥ samāgatā mahāvīryā nāradastānuvāca ha,सूत उवाच दक्षपुत्राश्च हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः समागता महावीर्या नारदस्तानुवाच ह
2,2,21,bāliśā bata yūyaṃ vai na prajānītha bhūtalam antarūrdhvamadhaścaiva kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ,बालिशा बत यूयं वै न प्रजानीथ भूतलम् अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः
2,2,22,te tu tadvacana śrutvā pyātāḥ sarvato diśam adhāpi ma nivarttante samudrasthā ivāpagāḥ,ते तु तद्वचन श्रुत्वा प्याताः सर्वतो दिशम् अधापि म निवर्त्तन्ते समुद्रस्था इवापगाः
2,2,23,atha teṣu praṇaṣṭeṣu dakṣaḥ prāce tasaḥ punaḥ vairaṇyāmeva putrāṇāṃ sahasramasṛjatprabhuḥ,अथ तेषु प्रणष्टेषु दक्षः प्राचे तसः पुनः वैरण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः
2,2,24,prajā vivarddhayiṣavaḥ śabalāśvāḥ punastu te pūrvamuktaṃ vacastadvai śrāvitā nāradena ha,प्रजा विवर्द्धयिषवः शबलाश्वाः पुनस्तु ते पूर्वमुक्तं वचस्तद्वै श्राविता नारदेन ह
2,2,25,anyonyamūcuste sarve samyagāha ṛṣiḥ svayam bhrātṝṇāṃ padavīṃ caiva gantavyā nātra saṃśayaḥ,अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह ऋषिः स्वयम् भ्रातॄणां पदवीं चैव गन्तव्या नात्र संशयः
2,2,26,jñātvā pramāṇaṃ pṛthvyā vai sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ prakāśāḥ svasthamanasā yathāvadanuśāsitāḥ,ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्या वै सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः प्रकाशाः स्वस्थमनसा यथावदनुशासिताः
2,2,27,te 'pi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvato diśam adyāpi na nivarttante vistārāyamalipsavaḥ,ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् अद्यापि न निवर्त्तन्ते विस्तारायमलिप्सवः
2,2,28,tataḥ prabhṛti vai bhrātā bhrāturanveṣaṇe rataḥ prayato naśyati kṣipraṃ tanna kāryaṃ vijānatā,ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः प्रयतो नश्यति क्षिप्रं तन्न कार्यं विजानता
2,2,29,naṣṭeṣu śabalāśveṣu dakṣaḥ kruddho 'śapadvibhuḥ nāradaṃ nāśamehīti garbhavāsaṃ vaseti ca,नष्टेषु शबलाश्वेषु दक्षः क्रुद्धो ऽशपद्विभुः नारदं नाशमेहीति गर्भवासं वसेति च
2,2,30,tadā teṣvapi naṣṭeṣu mahātmā sa prabhuḥ kila ṣaṣṭiṃ dakṣo 'sṛjatkanyā vairaṇyāmeva viśrutāḥ,तदा तेष्वपि नष्टेषु महात्मा स प्रभुः किल षष्टिं दक्षो ऽसृजत्कन्या वैरण्यामेव विश्रुताः
2,2,31,tāstadā pratijagrāha patnyarthaṃ kaśyapaḥ sutāḥ dharmaḥ somaśca bhagavāṃstathā cānye maharṣayaḥ,तास्तदा प्रतिजग्राह पत्न्यर्थं कश्यपः सुताः धर्मः सोमश्च भगवांस्तथा चान्ये महर्षयः
2,2,32,imāṃ visṛṣṭiṃ dakṣasya kṛtsnāṃ yo veda tattvataḥ āyuṣmānkīrttimāndhanyaḥ prajāvāśca bhavatyuta,इमां विसृष्टिं दक्षस्य कृत्स्नां यो वेद तत्त्वतः आयुष्मान्कीर्त्तिमान्धन्यः प्रजावाश्च भवत्युत
2,3,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde prajāpativaṃśānukīrttanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcu devānāṃ dānavānāṃ ca daityānāṃ caiva sarvaśaḥ utpattiṃ vistareṇaiva grūhi vaivasvateṃ'tare,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे प्रजापतिवंशानुकीर्त्तनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचु देवानां दानवानां च दैत्यानां चैव सर्वशः उत्पत्तिं विस्तरेणैव ग्रूहि वैवस्वतेंऽतरे
2,3,2,sūta uvāca dharmmasyaiva pravakṣyāmi nisargantaṃ nibodhata arundhatīvasurjāmālaṃbā bhānurmarutvatī,सूत उवाच धर्म्मस्यैव प्रवक्ष्यामि निसर्गन्तं निबोधत अरुन्धतीवसुर्जामालंबा भानुर्मरुत्वती
2,3,3,saṃkalpā ca muhūrttā ca sādhyā viśvā tathaiva ca dharmasya patnyo daśa tā dakṣaḥ prācetaso dadau,संकल्पा च मुहूर्त्ता च साध्या विश्वा तथैव च धर्मस्य पत्न्यो दश ता दक्षः प्राचेतसो ददौ
2,3,4,sādhyāputrāstu dharmasya sādhyā dvādaśajajñire devebhyastānparāndevāndaivajñāḥ paricakṣate,साध्यापुत्रास्तु धर्मस्य साध्या द्वादशजज्ञिरे देवेभ्यस्तान्परान्देवान्दैवज्ञाः परिचक्षते
2,3,5,brāhmaṇā vai mukhātsṛṣṭā jayā devāḥ prajepsayā sarve mantraśarīraste samṛtā manvantareṣviha,ब्राह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया सर्वे मन्त्रशरीरस्ते समृता मन्वन्तरेष्विह
2,3,6,darśaśca paurṇamāsaśca bṛhadyacca rathantaram vittiścaiva vivittiśca ākūtiḥ kūtireva ca,दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम् वित्तिश्चैव विवित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च
2,3,7,vijñātā caiva vijñāto mano yajñastathaiva ca nāmānyetāni teṣāṃ vai yajñānāṃ prathitāni ca,विज्ञाता चैव विज्ञातो मनो यज्ञस्तथैव च नामान्येतानि तेषां वै यज्ञानां प्रथितानि च
2,3,8,brahmaśāpena tejātāḥ punaḥ svāyaṃbhuve jitāḥ svārociṣe vai tuṣitāḥ satyaścaivottame punaḥ,ब्रह्मशापेन तेजाताः पुनः स्वायंभुवे जिताः स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः
2,3,9,tāmase harayo nāma vaikuṇṭhā revatāntare te sādhyāścākṣuṣe nāmnā chandajā jajñire surāḥ,तामसे हरयो नाम वैकुण्ठा रेवतान्तरे ते साध्याश्चाक्षुषे नाम्ना छन्दजा जज्ञिरे सुराः
2,3,10,dharmaputrā mahābhāgāḥ sādhyā ye dvādaśāmarāḥ pūrvaṃ samanusūyante cākṣuṣasyāntare manoḥ,धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः पूर्वं समनुसूयन्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः
2,3,11,svārociṣeṃ'tare 'tītā devā ye vai mahaujasaḥ tuṣitā nāma te 'nyonyamūcurvai cākṣuṣeṃ'tare,स्वारोचिषेंऽतरे ऽतीता देवा ये वै महौजसः तुषिता नाम ते ऽन्योन्यमूचुर्वै चाक्षुषेंऽतरे
2,3,12,kiñcicchiṣṭe tadā tasmindevā vai tuṣitābruvan etāmeva mahābhāgāṃ vayaṃ sādhyāṃ praviśya vai,किञ्चिच्छिष्टे तदा तस्मिन्देवा वै तुषिताब्रुवन् एतामेव महाभागां वयं साध्यां प्रविश्य वै
2,3,13,manvantare bhaviṣyāmastannaḥ śreyo bhaviṣyati evamuktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ,मन्वन्तरे भविष्यामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः
2,3,14,tasyāṃ dvādaśa saṃbhūtā dharmātsvāyaṃbhuvātpunaḥ naranārāyaṇo tatra jajñāte punareva hi,तस्यां द्वादश संभूता धर्मात्स्वायंभुवात्पुनः नरनारायणो तत्र जज्ञाते पुनरेव हि
2,3,15,vipaścidindro yaścābhūttathā satyo hariśca tau svārociṣeṃ'tare pūrvamāstāṃ tau tuṣitāsutau,विपश्चिदिन्द्रो यश्चाभूत्तथा सत्यो हरिश्च तौ स्वारोचिषेंऽतरे पूर्वमास्तां तौ तुषितासुतौ
2,3,16,tuṣitānāṃ tu sādhyātve nāmānyetāni cakṣate mano 'numantā prāṇaśca naro 'pānaśca vīryavān,तुषितानां तु साध्यात्वे नामान्येतानि चक्षते मनो ऽनुमन्ता प्राणश्च नरो ऽपानश्च वीर्यवान्
2,3,17,vitirnayo hayaścaiva haṃso nārāyaṇastathā vibhuścāpi prabhuścāpi sādhyā dvādaśa jajñire,वितिर्नयो हयश्चैव हंसो नारायणस्तथा विभुश्चापि प्रभुश्चापि साध्या द्वादश जज्ञिरे
2,3,18,svāyaṃbhuvaiṃ'tare pūrvaṃ tataḥ svāro ciṣe punaḥ nāmānyāsanpunastāni tuṣitānāṃ nibodhata,स्वायंभुवैंऽतरे पूर्वं ततः स्वारो चिषे पुनः नामान्यासन्पुनस्तानि तुषितानां निबोधत
2,3,19,prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca cakṣuḥ śrotraṃ raso ghrāṇaṃ sparśo buddhirmanastathā,प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च चक्षुः श्रोत्रं रसो घ्राणं स्पर्शो बुद्धिर्मनस्तथा
2,3,20,nāmānyetāni vai pūrvaṃ tuṣitānāṃ smṛtāni ca vasostu vasavaḥ putrāḥ sādhyānāmanujāḥ smṛtāḥ,नामान्येतानि वै पूर्वं तुषितानां स्मृतानि च वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानामनुजाः स्मृताः
2,3,21,dharo dhruvaśca somaśca āyuścaivānalo 'nilaḥ pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ,धरो ध्रुवश्च सोमश्च आयुश्चैवानलो ऽनिलः प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः
2,3,22,dharasya putro draviṇo hutahavyo rajas tathā dhruvaputro 'bhavattāta kālo lokāprakālanaḥ,धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यो रजस् तथा ध्रुवपुत्रो ऽभवत्तात कालो लोकाप्रकालनः
2,3,23,somasya bhagavānvarcā budhaśca grahabaudhanaḥ dharormī kalilaścaiva pañca candramasaḥ sutāḥ,सोमस्य भगवान्वर्चा बुधश्च ग्रहबौधनः धरोर्मी कलिलश्चैव पञ्च चन्द्रमसः सुताः
2,3,24,āyasya putro vaitaṇḍyaḥ śamaḥ śāntastathaiva ca skandaḥ sanatkumāraśca jajñe pādena tejasaḥ,आयस्य पुत्रो वैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च स्कन्दः सनत्कुमारश्च जज्ञे पादेन तेजसः
2,3,25,agneḥ putraṃ kumāraṃ tu svāhā jajñe śriyā ṣṛtam tasya śākho viśākhaśca naigameyaśca praṣṭajāḥ,अग्नेः पुत्रं कुमारं तु स्वाहा जज्ञे श्रिया षृतम् तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च प्रष्टजाः
2,3,26,anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putro manojavaḥ avijñāna gatiścaiva dvau putrāvanilasya ca,अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः अविज्ञान गतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य च
2,3,27,pratyūṣasya viduḥ putramṛṣiṃ nāmnātha devalam dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau,प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृषिं नाम्नाथ देवलम् द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ
2,3,28,bṛhaspateśtu bhaginī bhuvanā brahmavādinī yogasiddhā jagatkṛtsnamaśaktā carati sma ha,बृहस्पतेश्तु भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमशक्ता चरति स्म ह
2,3,29,prabhāsasya tu bhāryā sā vasūnāmaṣṭamasya ha viśvakarmā sutastasyāḥ prajāpatipatirvibhuḥ,प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनामष्टमस्य ह विश्वकर्मा सुतस्तस्याः प्रजापतिपतिर्विभुः
2,3,30,viśvedevāstu viśvāyā jajñire daśa viśrutāḥ kraturdakṣaḥ śravaḥ satyaḥ kālaḥ munistathā,विश्वेदेवास्तु विश्वाया जज्ञिरे दश विश्रुताः क्रतुर्दक्षः श्रवः सत्यः कालः मुनिस्तथा
2,3,31,purūravo mārdravaso rocamānaśca te daśa dharmaputrāḥ surā ete viśvāyāṃ jajñire śubhāḥ,पुरूरवो मार्द्रवसो रोचमानश्च ते दश धर्मपुत्राः सुरा एते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः
2,3,32,marutvatyāṃ marutvanto bhānavo bhānujāḥ smṛtāḥ muhūrtāśca muhūrtāyā ghoṣalaṃbā hyajāyata,मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो भानवो भानुजाः स्मृताः मुहूर्ताश्च मुहूर्ताया घोषलंबा ह्यजायत
2,3,33,saṃkalpāyāṃ tu saṃjajñe vidvānsaṃkalpa eva tu nava vīthyastu jāmāyāḥ pathatrayamupāśritāḥ,संकल्पायां तु संजज्ञे विद्वान्संकल्प एव तु नव वीथ्यस्तु जामायाः पथत्रयमुपाश्रिताः
2,3,34,pṛthivī viṣayaṃ sarvamarundhatyāmajāyata eṣa sargaḥ samākhyāto vidvāndharmasya śāśvataḥ,पृथिवी विषयं सर्वमरुन्धत्यामजायत एष सर्गः समाख्यातो विद्वान्धर्मस्य शाश्वतः
2,3,35,muhūrtāścaiva tithyāśca pratibhiḥ saha suvratāḥ nāmataḥ saṃpravakṣyāmi bruvato me nibodhata,मुहूर्ताश्चैव तिथ्याश्च प्रतिभिः सह सुव्रताः नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत
2,3,36,ahorātravibhāgaśca nakṣatrāṇi samāśritaḥ muhurttāḥ sarvanakṣatrā ahorātrabhidastathā,अहोरात्रविभागश्च नक्षत्राणि समाश्रितः मुहुर्त्ताः सर्वनक्षत्रा अहोरात्रभिदस्तथा
2,3,37,ahorātrakalānāṃ tu ṣaḍaśītyadhikāḥ smṛtāḥ ravergati viśeṣeṇa sarvarttuṣu ca nityaśaḥ,अहोरात्रकलानां तु षडशीत्यधिकाः स्मृताः रवेर्गति विशेषेण सर्वर्त्तुषु च नित्यशः
2,3,38,tato vedavidaścaitāṃ gatimicchanti parvasu aviśeṣeṣu kāleṣu jñeyaḥ savitṛmānataḥ,ततो वेदविदश्चैतां गतिमिच्छन्ति पर्वसु अविशेषेषु कालेषु ज्ञेयः सवितृमानतः
2,3,39,raudraḥ sārpastathā maitraḥ pitryo vāsava eva ca āpyo 'tha vaiśvadevaśca brāhmo madhyāhnasaṃśritaḥ,रौद्रः सार्पस्तथा मैत्रः पित्र्यो वासव एव च आप्यो ऽथ वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याह्नसंश्रितः
2,3,40,prājāpatyastathaivendra indrāgnī nirṛtistathā vāruṇaśca yathāryamṇo bhagaścāpi dinaśritāḥ,प्राजापत्यस्तथैवेन्द्र इन्द्राग्नी निरृतिस्तथा वारुणश्च यथार्यम्णो भगश्चापि दिनश्रिताः
2,3,41,ete dinamuhūrtāśca divākaravinirmitāḥ śaṅkucchāyā viśeṣeṇa veditavyāḥ pramāṇataḥ,एते दिनमुहूर्ताश्च दिवाकरविनिर्मिताः शङ्कुच्छाया विशेषेण वेदितव्याः प्रमाणतः
2,3,42,ajaikapādahirbudhnyaḥ pūṣāśviyamadevatāḥ āgneyaścāpi vijñeyaḥ prājāpatyastathaiva ca,अजैकपादहिर्बुध्न्यः पूषाश्वियमदेवताः आग्नेयश्चापि विज्ञेयः प्राजापत्यस्तथैव च
2,3,43,saumyaścāpi tathādityo bārhaspatyaśca vaiṣmavaḥ sāvitraśca tathā tvāṣṭro vāyavyaśceti saṃgrahaḥ,सौम्यश्चापि तथादित्यो बार्हस्पत्यश्च वैष्मवः सावित्रश्च तथा त्वाष्ट्रो वायव्यश्चेति संग्रहः
2,3,44,ete rātrermuhūrttāḥ syuḥ kramoktā daśa pañca ca indorgatyudayā jñeyā nāḍikā āditastathā,एते रात्रेर्मुहूर्त्ताः स्युः क्रमोक्ता दश पञ्च च इन्दोर्गत्युदया ज्ञेया नाडिका आदितस्तथा
2,3,45,kālāvasthāstvimāstvete muhūrttā devatāḥ smṛtāḥ sarvagrahāṇāṃ trīṇyeva sthānāni vihitāni ca,कालावस्थास्त्विमास्त्वेते मुहूर्त्ता देवताः स्मृताः सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च
2,3,46,dakṣiṇottaramadhyāni tāni vidyādyathākramam sthānaṃ jāradgavaṃ sadhye tathairāvatamuttaram,दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद्यथाक्रमम् स्थानं जारद्गवं सध्ये तथैरावतमुत्तरम्
2,3,47,vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirdiṣṭamiha tattvataḥ aśvinī kṛttikā yāmyaṃ nāgavīthīti viśrutā,वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथीति विश्रुता
2,3,48,brāhmaṃ saumyaṃ tathārdrā ca gajavīthīti śabditā puṣyāśleṣe tathādityaṃ vīthī cairāvatī matā,ब्राह्मं सौम्यं तथार्द्रा च गजवीथीति शब्दिता पुष्याश्लेषे तथादित्यं वीथी चैरावती मता
2,3,49,tisrastu vithayo hyetā uttaro mārga ucyate pūrvottare ca phalgunyau maghā caivārṣabhī smṛtā,तिस्रस्तु विथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते पूर्वोत्तरे च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी स्मृता
2,3,50,hastaścitrā tathā svātī govīthīti tu śabditā jyeṣṭhā viśākhānurādhā vīthī jāradgavī matā,हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी मता
2,3,51,etāstu vīthayastisro madhyamo mārga ucyate mūlaṃ pūrvottarāṣāḍhe ajavīthyābhiśabdite,एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते मूलं पूर्वोत्तराषाढे अजवीथ्याभिशब्दिते
2,3,52,śravaṇaṃ ca dhaniṣṭhā ca mārgī śatabhiṣaktathā vaiśvānarī bhādrapade revatī caiva kīrttitā,श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषक्तथा वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्त्तिता
2,3,53,etāstu vīthayastisro dakṣiṇe mārga ucyate aṣṭāviśati yāḥ kanyā dakṣaḥ somāya tā dadau,एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणे मार्ग उच्यते अष्टाविशति याः कन्या दक्षः सोमाय ता ददौ
2,3,54,sarvā nakṣatranāmnyastā jyautiṣe parikīrttitāḥ tāsāmapatyānyabhavandīptayo 'mitatejasaḥ,सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्यौतिषे परिकीर्त्तिताः तासामपत्यान्यभवन्दीप्तयो ऽमिततेजसः
2,3,55,yāstu śeṣāstadā kanyāḥ pratijagrāha kaśyapaḥ caturdaśā mahābhāgāḥ sarvāstā lokamātaraḥ,यास्तु शेषास्तदा कन्याः प्रतिजग्राह कश्यपः चतुर्दशा महाभागाः सर्वास्ता लोकमातरः
2,3,56,aditirditirdanuḥ kāṣṭhāriṣṭānāyuḥ khaśā tathā surabhirvinatā tāmrā muniḥ krodhavaśā tathā,अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठारिष्टानायुः खशा तथा सुरभिर्विनता ताम्रा मुनिः क्रोधवशा तथा
2,3,57,kadrūrmātā ca nāgānāṃ prajāstāsāṃ nibodhata svāyaṃbhuve 'ntare tāta ye dvādaśa surottamāḥ,कद्रूर्माता च नागानां प्रजास्तासां निबोधत स्वायंभुवे ऽन्तरे तात ये द्वादश सुरोत्तमाः
2,3,58,vaikuṇṭhā nāma te sādhyā babhūvuścākṣuṣeṃ'tare upasthiteṃ'tare hyasminpunarvaivasvatasya ha,वैकुण्ठा नाम ते साध्या बभूवुश्चाक्षुषेंऽतरे उपस्थितेंऽतरे ह्यस्मिन्पुनर्वैवस्वतस्य ह
2,3,59,ārādhitā ādityā te sametyocuḥ parasparam etāmeva mahābhāgāmaditiṃ saṃpraviśya vai,आराधिता आदित्या ते समेत्योचुः परस्परम् एतामेव महाभागामदितिं संप्रविश्य वै
2,3,60,vaivasvateṃ'tare hyasminyogādarddhena tejasā gacchema putratāmasyāstannaḥ śreyo bhaviṣyati,वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्योगादर्द्धेन तेजसा गच्छेम पुत्रतामस्यास्तन्नः श्रेयो भविष्यति
2,3,61,evamuktvā tu te sarve varttamāneṃ'tare tadā jajñire dvādaśādityā mārīyātkaśyapātpunaḥ,एवमुक्त्वा तु ते सर्वे वर्त्तमानेंऽतरे तदा जज्ञिरे द्वादशादित्या मारीयात्कश्यपात्पुनः
2,3,62,śatakratuśca viṣṇuśca jajñāte punareva hi vaivasvateṃ'tare hyasminnaranārāyaṇau tadā,शतक्रतुश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव हि वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नरनारायणौ तदा
2,3,63,teṣāmapi hi devānāṃ nidhanotpattirucyate yathā sūryasya loke 'sminnudayāstamayāvubhau,तेषामपि हि देवानां निधनोत्पत्तिरुच्यते यथा सूर्यस्य लोके ऽस्मिन्नुदयास्तमयावुभौ
2,3,64,dṛṣṭānuśravike yasmātsaktāḥ śabdādilakṣaṇe aṣṭātmake 'ṇimādye ca tasmātte jajñire surāḥ,दृष्टानुश्रविके यस्मात्सक्ताः शब्दादिलक्षणे अष्टात्मके ऽणिमाद्ये च तस्मात्ते जज्ञिरे सुराः
2,3,65,ityeṣa viṣaye rāgaḥ saṃbhūtyāḥ kāraṇaṃ smṛtam brahmaśāpena saṃbhūtā jayāḥ svāyaṃbhuve jitāḥ,इत्येष विषये रागः संभूत्याः कारणं स्मृतम् ब्रह्मशापेन संभूता जयाः स्वायंभुवे जिताः
2,3,66,svārociṣe vai tuṣitāḥ satyaścaivottame punaḥ tāmase harayo devā jātāścā riṣṭave tu vai,स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः तामसे हरयो देवा जाताश्चा रिष्टवे तु वै
2,3,67,vaikuṇṭhāścāśruṣe sādhyā ādityāḥ saptame punaḥ dhātāryamā ca mitraśca varuṇoṃ'śo bhagastathā,वैकुण्ठाश्चाश्रुषे साध्या आदित्याः सप्तमे पुनः धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा
2,3,68,indro vivasvānpūṣā ca parjanyo daśamaḥ smṛtaḥ tatastvaṣṭā tato viṣṇurajaghanyo jaghanyajaḥ,इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः
2,3,69,ityete dvādaśādityāḥ kaśyapasya sutā vibhoḥ surabhyāṃ kaśyapādrudrā ekādaśa vijajñire,इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्य सुता विभोः सुरभ्यां कश्यपाद्रुद्रा एकादश विजज्ञिरे
2,3,70,mahādevaprasādena tapasā bhāvitā satī aṅgārakaṃ tathā sarpaṃ nirṛtiṃ sadasatpatim,महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती अङ्गारकं तथा सर्पं निरृतिं सदसत्पतिम्
2,3,71,acaikapādahirbudhnyau dvāvekaṃ ca jvaraṃ tathā bhuvanaṃ ceśvaraṃ mṛtyuṃ kapālīti ca viśutam,अचैकपादहिर्बुध्न्यौ द्वावेकं च ज्वरं तथा भुवनं चेश्वरं मृत्युं कपालीति च विशुतम्
2,3,72,devānekādaśaitāṃstu rudrāṃstribhuvaneśvarān tapasogreṇa mahātā surabhistānajījanat,देवानेकादशैतांस्तु रुद्रांस्त्रिभुवनेश्वरान् तपसोग्रेण महाता सुरभिस्तानजीजनत्
2,3,73,tato duhitarāvanye surabhirdevyajāyata rohiṇī caiva subhagāṃ gāndhavī ca yaśasvinīm,ततो दुहितरावन्ये सुरभिर्देव्यजायत रोहिणी चैव सुभगां गान्धवी च यशस्विनीम्
2,3,74,rohiṇyā jajñire kanyāścatasro lokaviśrutāḥ surūpā haṃsakālī ca bhadrā kāmadughā tathā,रोहिण्या जज्ञिरे कन्याश्चतस्रो लोकविश्रुताः सुरूपा हंसकाली च भद्रा कामदुघा तथा
2,3,75,suṣuve gāḥ kāmadughā surūpā tanayadvayam haṃsakālī tu mahiṣānbhadrāyastvavijātayaḥ,सुषुवे गाः कामदुघा सुरूपा तनयद्वयम् हंसकाली तु महिषान्भद्रायस्त्वविजातयः
2,3,76,viśrutāstu mahābhāgā gāndharvyā vājinaḥ sutāḥ uccaiḥśravādayo jātāḥ khecarāste manojavāḥ,विश्रुतास्तु महाभागा गान्धर्व्या वाजिनः सुताः उच्चैःश्रवादयो जाताः खेचरास्ते मनोजवाः
2,3,77,śvetāḥ śoṇāḥ piśaṅgāsca sāraṅgā hari tārjunāḥ uktā devopavāhyāste gāndharviyonayo hayāḥ,श्वेताः शोणाः पिशङ्गास्च सारङ्गा हरि तार्जुनाः उक्ता देवोपवाह्यास्ते गान्धर्वियोनयो हयाः
2,3,78,bhūyo jajñe surabhyāstu śrīmāṃścandraprabho vṛṣaḥ sragvī kakudmāndyutimā namṛtālayasaṃbhavaḥ,भूयो जज्ञे सुरभ्यास्तु श्रीमांश्चन्द्रप्रभो वृषः स्रग्वी ककुद्मान्द्युतिमा नमृतालयसंभवः
2,3,79,surabhyanumate datto dhvajo māheśvarastu saḥ ityete kaśyapasutā rudrādityāḥ prakīrttitāḥ,सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेश्वरस्तु सः इत्येते कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्त्तिताः
2,3,80,dharmapu putrāḥ smṛtāḥ sādhyā viśve ca vasavastathā yathendhanavaśādvahnirekastu bahudhā bhavet,धर्मपु पुत्राः स्मृताः साध्या विश्वे च वसवस्तथा यथेन्धनवशाद्वह्निरेकस्तु बहुधा भवेत्
2,3,81,bhavatyekastathā tadvanmūrttīnāṃ sa pitā mahaḥ eko brahmāntakaścaiva puruṣaścaiti tatra yaḥ,भवत्येकस्तथा तद्वन्मूर्त्तीनां स पिता महः एको ब्रह्मान्तकश्चैव पुरुषश्चैति तत्र यः
2,3,82,ekasyaitāḥ smṛtāstisrastanavastu svayaṃbhuvaḥ brāhmī ca pauruṣī caiva kālākhyā ceti tāḥ smṛtāḥ,एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयंभुवः ब्राह्मी च पौरुषी चैव कालाख्या चेति ताः स्मृताः
2,3,83,yā tatra rājasī tasya tanuḥ sā vai prajākarī matā sā yā tu kālākhyā prajākṣayakarī tu sā,या तत्र राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा
2,3,84,sāttvikī pauruṣī yā tu sā tanuḥ pālikā smṛtā rājasī brahmaṇo yā tu mārīcaḥ kaśyapo 'bhavat,सात्त्विकी पौरुषी या तु सा तनुः पालिका स्मृता राजसी ब्रह्मणो या तु मारीचः कश्यपो ऽभवत्
2,3,85,tāmasī cāntakṛdyā tu tadaṃśo viṣṇurucyate,तामसी चान्तकृद्या तु तदंशो विष्णुरुच्यते
2,3,86,trailokye tāḥ smṛtāstisrastanavo vai prajākarī matā sā yā tu kālākhyā prajākṣayakarī tu sā,त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो वै प्रजाकरी मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा
2,3,87,sṛjatyathānugṛhṇāti tathā saṃharati prajāḥ evametāḥ smṛtāstisrastanavo hi svayaṃbhuvaḥ,सृजत्यथानुगृह्णाति तथा संहरति प्रजाः एवमेताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो हि स्वयंभुवः
2,3,88,prājāpatyā ca raudrā ca vaiṣṇavī ceti tāstridhā etāstanvaḥ smṛtā devā dharmaśāstre purātane,प्राजापत्या च रौद्रा च वैष्णवी चेति तास्त्रिधा एतास्तन्वः स्मृता देवा धर्मशास्त्रे पुरातने
2,3,89,sāṃkhyayogaratairdhīraiḥ pṛthagekārthadarśibhiḥ abhijātiprabhāvajñairmunibhistattvadarśibhiḥ,सांख्ययोगरतैर्धीरैः पृथगेकार्थदर्शिभिः अभिजातिप्रभावज्ञैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः
2,3,90,ekatvena pṛthaktvena tāsu bhinnāḥ prajāstvimāḥ idaṃ paramidaṃ neti bruvate bhinnadarśinaḥ,एकत्वेन पृथक्त्वेन तासु भिन्नाः प्रजास्त्विमाः इदं परमिदं नेति ब्रुवते भिन्नदर्शिनः
2,3,91,brahmāṇāṃ kāraṇaṃ ke citkecidāhuḥ prajāpatim kecidbhavaṃ paratvena prāhurviṣṇuṃ tathāpare,ब्रह्माणां कारणं के चित्केचिदाहुः प्रजापतिम् केचिद्भवं परत्वेन प्राहुर्विष्णुं तथापरे
2,3,92,abhijñānena saṃbhūtāḥ saktāriṣṭavicetasaḥ sattvaṃ kālaṃ ca deśaṃ ca kāryaṃ cāvekṣya karma ca,अभिज्ञानेन संभूताः सक्तारिष्टविचेतसः सत्त्वं कालं च देशं च कार्यं चावेक्ष्य कर्म च
2,3,93,kāraṇaṃ tu smṛtā hyete nānārtheṣviha devatāḥ ekaṃ praśaṃsamānastu sarvānevapraśasati,कारणं तु स्मृता ह्येते नानार्थेष्विह देवताः एकं प्रशंसमानस्तु सर्वानेवप्रशसति
2,3,94,ekaṃ nindati yastveṣāṃ sarvāneva sa nindati na pradveṣastataḥ kāryo devatāsu vijānatā,एकं निन्दति यस्त्वेषां सर्वानेव स निन्दति न प्रद्वेषस्ततः कार्यो देवतासु विजानता
2,3,95,na śakyā īśvarājñātumaiśvaryeṇa vyavasthitāḥ ekatvātsa tridhā bhūtvā saṃpramohayati prajāḥ,न शक्या ईश्वराज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थिताः एकत्वात्स त्रिधा भूत्वा संप्रमोहयति प्रजाः
2,3,96,eteṣāṃ vai trayāṇāṃ tu vicinvantyantaraṃ janāḥ jijñāsavaḥ parīhante saktā duṣṭā vicetasaḥ,एतेषां वै त्रयाणां तु विचिन्वन्त्यन्तरं जनाः जिज्ञासवः परीहन्ते सक्ता दुष्टा विचेतसः
2,3,97,idaṃ paramidaṃ neti saṃraṃbhādbhinnadarśinaḥ yātudhānā viśeṣā ye piśācāścaiva nāntaram,इदं परमिदं नेति संरंभाद्भिन्नदर्शिनः यातुधाना विशेषा ये पिशाचाश्चैव नान्तरम्
2,3,98,ekaḥ sa tu pṛthaktvena svayaṃ bhūtvā ca tiṣṭhati guṇamātrātmikābhistu tanubhirmohayanprajāḥ,एकः स तु पृथक्त्वेन स्वयं भूत्वा च तिष्ठति गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन्प्रजाः
2,3,99,teṣvekaṃ yajate yo vai sa tadā yajate trayam tasmāddevāstrayo hyete nairantaryeṇadhiṣṭatāḥ,तेष्वेकं यजते यो वै स तदा यजते त्रयम् तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्येणधिष्टताः
2,3,100,tasmātpṛthaktvamekatvaṃ saṃkhyā saṃkhye gatāgatam alpatvaṃ vā bahutvaṃ vā teṣu ko jñātumarhati,तस्मात्पृथक्त्वमेकत्वं संख्या संख्ये गतागतम् अल्पत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति
2,3,101,tasmātsṛṣṭvānugṛhṇati grasate caiva sarvaśaḥ guṇātmakatvavai kalpaye tasmādekaḥ sa ucyate,तस्मात्सृष्ट्वानुगृह्णति ग्रसते चैव सर्वशः गुणात्मकत्ववै कल्पये तस्मादेकः स उच्यते
2,3,102,rudraṃ brahmāṇamindraṃ ca lokapālānṛṣīnmanūn devaṃ tamekaṃ bahudhā prāhurnārāyaṇaṃ dvijāḥ,रुद्रं ब्रह्माणमिन्द्रं च लोकपालानृषीन्मनून् देवं तमेकं बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजाः
2,3,103,prājāpatyā ca raudrī ca tanuryā caiva vaiṣṇavī manvantareṣu vai tisra āvarttante punaḥ punaḥ,प्राजापत्या च रौद्री च तनुर्या चैव वैष्णवी मन्वन्तरेषु वै तिस्र आवर्त्तन्ते पुनः पुनः
2,3,104,kṣetrajñā api cānye 'sya vibhorjāyantyanugrahāt tejasā yaśasā buddhyā śrutena ca balena ca,क्षेत्रज्ञा अपि चान्ये ऽस्य विभोर्जायन्त्यनुग्रहात् तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च
2,3,105,jāyante tatsamāścaiva tānapīmānnibodhata rājasyā brahmaṇoṃ'śena mārīcaḥ kaśyapo 'bhavat,जायन्ते तत्समाश्चैव तानपीमान्निबोधत राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मारीचः कश्यपो ऽभवत्
2,3,106,tāmasyāstasya cāṃśena kālo rudraḥ sa ucyate sāttvikyāśca tathāṃśena yajño viṣṇurajā yata,तामस्यास्तस्य चांशेन कालो रुद्रः स उच्यते सात्त्विक्याश्च तथांशेन यज्ञो विष्णुरजा यत
2,3,107,triṣu kāleṣu tasyaitā brahmamastanavo dvijāḥ manvantareṣviha sraṣṭumāvarttante punaḥ punaḥ,त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्ममस्तनवो द्विजाः मन्वन्तरेष्विह स्रष्टुमावर्त्तन्ते पुनः पुनः
2,3,108,manvantareṣu sarveṣu prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ yugādau sakṛdutpannāstiṣṭhantīhāprasaṃyamāt,मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः युगादौ सकृदुत्पन्नास्तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात्
2,3,109,prāpte prāpte tu kalpānte rudraḥ saṃharati prajāḥ kālo bhūtvā yugātmāsau rudraḥ saṃharate punaḥ,प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः कालो भूत्वा युगात्मासौ रुद्रः संहरते पुनः
2,3,110,saṃprāpte caiva kalpānte saptaraśimardivākaraḥ bhūtvā saṃvarttakādityastrīṃllokāṃśca dahatyuta,संप्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरशिमर्दिवाकरः भूत्वा संवर्त्तकादित्यस्त्रींल्लोकांश्च दहत्युत
2,3,111,viṣṇuḥ prajānugrahakṛtsadā pālayati prajāḥ tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tata utpādya kāraṇam,विष्णुः प्रजानुग्रहकृत्सदा पालयति प्रजाः तस्यां तस्यामवस्थायां तत उत्पाद्य कारणम्
2,3,112,sattvodriktā tu yā proktā brahmaṇaḥ pauruṣī tanuḥ tasyāśena ca vijñeyo manoḥ svāyaṃbhuventare,सत्त्वोद्रिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः तस्याशेन च विज्ञेयो मनोः स्वायंभुवेन्तरे
2,3,113,ākṛtyāṃ manasā deva utpannaḥ prathamaṃ vibhuḥ tataḥ punaḥ sa vai devaḥ prāpte svārociṣe 'ntare,आकृत्यां मनसा देव उत्पन्नः प्रथमं विभुः ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे
2,3,114,tuṣitāyāṃ samutpanno hyajitastuṣitaiḥ saha auttame hyantare vāpi hyajitastu punaḥ prabhuḥ,तुषितायां समुत्पन्नो ह्यजितस्तुषितैः सह औत्तमे ह्यन्तरे वापि ह्यजितस्तु पुनः प्रभुः
2,3,115,satyāyāmabhavatsatyaḥ saha satyaiḥ surottamaiḥ tāmasasyātare cāpi sa devaḥ punareva hi,सत्यायामभवत्सत्यः सह सत्यैः सुरोत्तमैः तामसस्यातरे चापि स देवः पुनरेव हि
2,3,116,hariṇyāṃ haribhiḥ sārddhaṃ harireva babhūva ha vaivasvatentare cāpi harirdeveḥ punastu saḥ,हरिण्यां हरिभिः सार्द्धं हरिरेव बभूव ह वैवस्वतेन्तरे चापि हरिर्देवेः पुनस्तु सः
2,3,117,vaikuṇṭho nāmato jajñe vidhūtarajasaiḥ saha marīcātkaśyapādviṣṇuradityāṃ saṃbabhūva ha,वैकुण्ठो नामतो जज्ञे विधूतरजसैः सह मरीचात्कश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह
2,3,118,tribhiḥ kramairimāṃllokañjitvā viṣṇustrivikramaḥ pratyapādayadindrāya daivataiścaiva sa prabhuḥ,त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकञ्जित्वा विष्णुस्त्रिविक्रमः प्रत्यपादयदिन्द्राय दैवतैश्चैव स प्रभुः
2,3,119,ityetāstanavo jātā vyatītāḥ saptasaptasu manvantareṣvatīteṣu yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ,इत्येतास्तनवो जाता व्यतीताः सप्तसप्तसु मन्वन्तरेष्वतीतेषु याभिः संरक्षिताः प्रजाः
2,3,120,yasmādviśvamidaṃ sarvaṃ jāyate līyate punaḥ yasyāṃśenāmarāḥ sarve jāyante tridiveśvarāḥ,यस्माद्विश्वमिदं सर्वं जायते लीयते पुनः यस्यांशेनामराः सर्वे जायन्ते त्रिदिवेश्वराः
2,3,121,varddhante tejasā buddhyā śrutena ca balena ca yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā,वर्द्धन्ते तेजसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा
2,3,122,tattadevāvagacchadhvaṃ viṣṇostejoṃ'śasaṃbhavam sa eva jāyateṃ'śena kecidicchanti mānavāḥ,तत्तदेवावगच्छध्वं विष्णोस्तेजोंऽशसंभवम् स एव जायतेंऽशेन केचिदिच्छन्ति मानवाः
2,3,123,eke vivadamānāstu dṛṣṭāntācca bruvanti hi eṣāṃ na vidyate bhedastrayāṇāṃ dyusadāmiha,एके विवदमानास्तु दृष्टान्ताच्च ब्रुवन्ति हि एषां न विद्यते भेदस्त्रयाणां द्युसदामिह
2,3,124,jāyante pohayantyaṃ śairīśvarā yogamāyayā,जायन्ते पोहयन्त्यं शैरीश्वरा योगमायया
2,3,125,tasmātteṣāṃ pracāre tu yuktāyuktaṃ na vidyate bhūtānuvādinā mādyā madhyasthā bhūtavādinām,तस्मात्तेषां प्रचारे तु युक्तायुक्तं न विद्यते भूतानुवादिना माद्या मध्यस्था भूतवादिनाम्
2,3,126,bhūtānuvādinaḥ saktastrayaścaiva pravādinām parīkṣya cānugṛhṇanti nigṛhṇanti khalānsvayam,भूतानुवादिनः सक्तस्त्रयश्चैव प्रवादिनाम् परीक्ष्य चानुगृह्णन्ति निगृह्णन्ति खलान्स्वयम्
2,3,127,mattaḥ pūrvve ca te tasmātprabhavaśca tato 'dhikāḥ tathādhikaraṇairatairyathā tattvanidarśakāḥ,मत्तः पूर्व्वे च ते तस्मात्प्रभवश्च ततो ऽधिकाः तथाधिकरणैरतैर्यथा तत्त्वनिदर्शकाः
2,3,128,devānāṃ devabhūtāśca te vai sarvapravarttakāḥ karmmaṇāṃ mahatāṃ te hi karttāro jagadīśvarāḥ,देवानां देवभूताश्च ते वै सर्वप्रवर्त्तकाः कर्म्मणां महतां ते हि कर्त्तारो जगदीश्वराः
2,3,129,śrutijñaiḥ kāraṇairetaiścaturbhiḥ parikīrttitāḥ bāliśāste na jānanti daivatāni prabhāgaśaḥ,श्रुतिज्ञैः कारणैरेतैश्चतुर्भिः परिकीर्त्तिताः बालिशास्ते न जानन्ति दैवतानि प्रभागशः
2,3,130,imaṃ codāharantyatra ślokaṃ yogeśvarānprati kuryādyogabalaṃ prāpya taiśca sarvairmahāṃścaret,इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं योगेश्वरान्प्रति कुर्याद्योगबलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महांश्चरेत्
2,3,131,prāpnuyādviṣayāṃścaiva punaścorddhva tapaścaret saṃhareta punaḥ sarvvānsūryyo jyotirgaṇāniva,प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोर्द्ध्व तपश्चरेत् संहरेत पुनः सर्व्वान्सूर्य्यो ज्योतिर्गणानिव
2,4,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde svayaṃbhūtraiguṇyasvarūpavarṇanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca brahmaṇā vai mukhātsṛṣṭā jayā devāḥ prajepsayā sarve mantraśarīrāste smṛtā manvantareṣviha,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्वयंभूत्रैगुण्यस्वरूपवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच ब्रह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया सर्वे मन्त्रशरीरास्ते स्मृता मन्वन्तरेष्विह
2,4,2,darśaśca paurṇamāsaśca bṛhatsāma rathantaram citiśca sucitiścaiva hyākūtiḥ kūtireva ca,दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहत्साम रथन्तरम् चितिश्च सुचितिश्चैव ह्याकूतिः कूतिरेव च
2,4,3,vijñātaścaiva vijñātā manā yajñaśca dvādaśaḥ dārāgnihotrasaṃbandhaṃ vitatya yajateti ca,विज्ञातश्चैव विज्ञाता मना यज्ञश्च द्वादशः दाराग्निहोत्रसंबन्धं वितत्य यजतेति च
2,4,4,evamuktvā tu tānbrahmā tatraivāntaradhātprabhuḥ tataste nābhyanandanta tadvākyaṃ parameṣṭhinaḥ,एवमुक्त्वा तु तान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधात्प्रभुः ततस्ते नाभ्यनन्दन्त तद्वाक्यं परमेष्ठिनः
2,4,5,saṃnyasyeha ca karmāṇi vāsanāḥ karmajāśca vai yameṣvaṃvāvantiṣṭhante doṣaṃ dṛṣṭvā tu karmasu,संन्यस्येह च कर्माणि वासनाः कर्मजाश्च वै यमेष्वंवावन्तिष्ठन्ते दोषं दृष्ट्वा तु कर्मसु
2,4,6,kṣayāti śayayuktaṃ ca te dṛṣṭvā karmaṇāṃ phalam jugupsaṃtaḥ prasūtiṃ ca niḥsattvā nirmamābhavan,क्षयाति शययुक्तं च ते दृष्ट्वा कर्मणां फलम् जुगुप्संतः प्रसूतिं च निःसत्त्वा निर्ममाभवन्
2,4,7,ajanma kāṅkṣamāṇāste nirmuktā doṣadarśinaḥ arthaṃ dharmaṃ ca kāmaṃ ca hitvā te vai vyavasthitāḥ,अजन्म काङ्क्षमाणास्ते निर्मुक्ता दोषदर्शिनः अर्थं धर्मं च कामं च हित्वा ते वै व्यवस्थिताः
2,4,8,paramaṃ jñānamāsthāya tatsaṃkṣipya susaṃsthitāḥ teṣāṃ tu tamabhiprāyaṃ jñātvā brahmā tu kopitaḥ,परमं ज्ञानमास्थाय तत्संक्षिप्य सुसंस्थिताः तेषां तु तमभिप्रायं ज्ञात्वा ब्रह्मा तु कोपितः
2,4,9,tānabravīttato brahmā nirutsāhānsurānatha prajārthamiha yūyaṃ vai mayā sṛṣṭāḥ stha nānyathā,तानब्रवीत्ततो ब्रह्मा निरुत्साहान्सुरानथ प्रजार्थमिह यूयं वै मया सृष्टाः स्थ नान्यथा
2,4,10,prasūyadhvaṃ yajadhvaṃ cetyuktavānasmi vaḥ purā yasmādvākyamanādṛtya mama vairāgyamāsthitāḥ,प्रसूयध्वं यजध्वं चेत्युक्तवानस्मि वः पुरा यस्माद्वाक्यमनादृत्य मम वैराग्यमास्थिताः
2,4,11,jugupsamānāḥ svaṃ janma saṃtatiṃ nābhyanandata karmaṇāṃ na kṛto 'bhyāso hyamṛtatvābhikāṅkṣayā,जुगुप्समानाः स्वं जन्म संततिं नाभ्यनन्दत कर्मणां न कृतो ऽभ्यासो ह्यमृतत्वाभिकाङ्क्षया
2,4,12,tasmādyūyamihāvṛttiṃ saptakṛtvo hyavāpsyatha te śaptā brahmaṇā devā jayāstaṃ vai prasādayan,तस्माद्यूयमिहावृत्तिं सप्तकृत्वो ह्यवाप्स्यथ ते शप्ता ब्रह्मणा देवा जयास्तं वै प्रसादयन्
2,4,13,kṣamāsmākaṃ mahādeva yadajñānātmakaṃ prabho praṇatānvai sānunayaṃ brahmā tānabravītpunaḥ,क्षमास्माकं महादेव यदज्ञानात्मकं प्रभो प्रणतान्वै सानुनयं ब्रह्मा तानब्रवीत्पुनः
2,4,14,loke 'pyathānubhuñjīta kaḥ svātantryamihārhati mayāgataṃ tu sarvaṃ hi kathamacchandato mama,लोके ऽप्यथानुभुञ्जीत कः स्वातन्त्र्यमिहार्हति मयागतं तु सर्वं हि कथमच्छन्दतो मम
2,4,15,pratipatsyanti bhūtāni śubhaṃ vā yadi vottaram loke yadapi kiñcidvaiśaṃ vā śaṃ vā vyavasthitam,प्रतिपत्स्यन्ति भूतानि शुभं वा यदि वोत्तरम् लोके यदपि किञ्चिद्वैशं वा शं वा व्यवस्थितम्
2,4,16,buddhyātmanā mayā vyāptaṃ ko māṃ loke 'tivarttayet bhūtānā mīhitaṃ yacca yaccāpyeṣāṃ vicintitam,बुद्ध्यात्मना मया व्याप्तं को मां लोके ऽतिवर्त्तयेत् भूताना मीहितं यच्च यच्चाप्येषां विचिन्तितम्
2,4,17,tathopacaritaṃ yacca tatsarvaṃ viditaṃ mama mayā baddhamidaṃ sarvaṃ cajagatsthāvarajaṅgamam,तथोपचरितं यच्च तत्सर्वं विदितं मम मया बद्धमिदं सर्वं चजगत्स्थावरजङ्गमम्
2,4,18,āśāmayena bandhena kastaṃ chettumihotsahet yasmādvahati dṛpto vai sarvārthamiha nānyathā,आशामयेन बन्धेन कस्तं छेत्तुमिहोत्सहेत् यस्माद्वहति दृप्तो वै सर्वार्थमिह नान्यथा
2,4,19,iti karmāṇyanārabhya kāmaṃ chandādvimokṣate evaṃ saṃbhāṣya tāndevān jayānadhyātmacetasaḥ,इति कर्माण्यनारभ्य कामं छन्दाद्विमोक्षते एवं संभाष्य तान्देवान् जयानध्यात्मचेतसः
2,4,20,atha vīkṣya punaścāha dhruvaṃ daḍyānprajāpatiḥ yasmānmānabhisaṃdhāya sanyāsādiḥ kṛtaḥ surāḥ,अथ वीक्ष्य पुनश्चाह ध्रुवं दड्यान्प्रजापतिः यस्मान्मानभिसंधाय सन्यासादिः कृतः सुराः
2,4,21,tasmātsa vipulāyatto vyāpārastvatha matkṛtaḥ bhavitā ca sukhodarke divyabhāvena jāyatām,तस्मात्स विपुलायत्तो व्यापारस्त्वथ मत्कृतः भविता च सुखोदर्के दिव्यभावेन जायताम्
2,4,22,ātmacchandena vo janma bhaviṣyati surottamāḥ manvantareṣu saṃsiddhāḥ saptasvāvirbhaviṣyatha,आत्मच्छन्देन वो जन्म भविष्यति सुरोत्तमाः मन्वन्तरेषु संसिद्धाः सप्तस्वाविर्भविष्यथ
2,4,23,vaivasvatānteṣu surāstathā svāyaṃbhuvādiṣu evaṃ ca brahmaṇā tatra śloko gītaḥ purātanaḥ,वैवस्वतान्तेषु सुरास्तथा स्वायंभुवादिषु एवं च ब्रह्मणा तत्र श्लोको गीतः पुरातनः
2,4,24,trayī vidyā brahmamayaprasūtiḥ śrāddhaṃ tapo yajñamanupradānam etāni nityaiḥ mahasā rajobhirbhūtvā vibhurvasate 'nyatpraśastam,त्रयी विद्या ब्रह्ममयप्रसूतिः श्राद्धं तपो यज्ञमनुप्रदानम् एतानि नित्यैः महसा रजोभिर्भूत्वा विभुर्वसते ऽन्यत्प्रशस्तम्
2,4,25,evaṃ ślokārthamuktvā tu jayāndevānathābravīt vaivasvateṃ'taretīte matsamīpamihaiṣyatha,एवं श्लोकार्थमुक्त्वा तु जयान्देवानथाब्रवीत् वैवस्वतेंऽतरेतीते मत्समीपमिहैष्यथ
2,4,26,tato devastirobhūta īśvaro ṅyakutobhayaḥ prapannādhāraṇāmādyāṃ yuktvā yogabalānvitām,ततो देवस्तिरोभूत ईश्वरो ङ्यकुतोभयः प्रपन्नाधारणामाद्यां युक्त्वा योगबलान्विताम्
2,4,27,tatastena ruṣā śaptāste 'bhavandvādaśājitāḥ jayā iti samākhyātāḥ kṛtā evaṃ visannibhāḥ,ततस्तेन रुषा शप्तास्ते ऽभवन्द्वादशाजिताः जया इति समाख्याताः कृता एवं विसन्निभाः
2,4,28,tataḥ svāyaṃbhuve tasminsarge 'tīte tu vai surāḥ punaste tuṣitā devā jātāḥ svārociṣeṃ'tare,ततः स्वायंभुवे तस्मिन्सर्गे ऽतीते तु वै सुराः पुनस्ते तुषिता देवा जाताः स्वारोचिषेंऽतरे
2,4,29,uttamasya manoḥ putrāḥ satyāyāṃ jajñire tadā tataḥ satyāḥ smṛtā devā auttame cāntare manoḥ,उत्तमस्य मनोः पुत्राः सत्यायां जज्ञिरे तदा ततः सत्याः स्मृता देवा औत्तमे चान्तरे मनोः
2,4,30,hariṇyāṃ nāma tuṣitā jajñire dvādaśeva tu harayonāma te devā yajñabhājastadābhavan,हरिण्यां नाम तुषिता जज्ञिरे द्वादशेव तु हरयोनाम ते देवा यज्ञभाजस्तदाभवन्
2,4,31,tataste harayo devāḥ prāpte cāriṣṭhaventare? vikuṇṭhāyāṃ punaste vai variṣṭhā jajñire surāḥ,ततस्ते हरयो देवाः प्राप्ते चारिष्ठवेन्तरे? विकुण्ठायां पुनस्ते वै वरिष्ठा जज्ञिरे सुराः
2,4,32,vaikuṇṭhā nāma te devāḥ pañcamasyāntare mānoḥ tataste vai punardevā vaikuṇṭhāḥ prāpya cākṣuṣam,वैकुण्ठा नाम ते देवाः पञ्चमस्यान्तरे मानोः ततस्ते वै पुनर्देवा वैकुण्ठाः प्राप्य चाक्षुषम्
2,4,33,tataste vai punaḥ sādhyāḥ saṃkṣīṇe cākṣuṣentare upasthite punaḥ sarge manorvaivasvatasya ha,ततस्ते वै पुनः साध्याः संक्षीणे चाक्षुषेन्तरे उपस्थिते पुनः सर्गे मनोर्वैवस्वतस्य ह
2,4,34,aṃśena sādhyāste 'dityāṃ mārīcātkaśyapātpunaḥ jajñire dvādaśādityā varttamānentaraṃ surāḥ,अंशेन साध्यास्ते ऽदित्यां मारीचात्कश्यपात्पुनः जज्ञिरे द्वादशादित्या वर्त्तमानेन्तरं सुराः
2,4,35,yadā caite samutpannāścākṣuṣasyāntare manoḥ śaptāḥ svayaṃbhuvā sādhyā jajñire dvādaśāmarāḥ,यदा चैते समुत्पन्नाश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः शप्ताः स्वयंभुवा साध्या जज्ञिरे द्वादशामराः
2,4,36,evaṃ śṛṇoti yo martyojayastasya bhavetsadā jayānāṃ śraddhayā yuktaḥ pratyadhyāyaṃ tu gacchati,एवं शृणोति यो मर्त्योजयस्तस्य भवेत्सदा जयानां श्रद्धया युक्तः प्रत्यध्यायं तु गच्छति
2,4,37,ityetā vṛttayaḥ sapta devānāṃ janmalakṣaṇāḥ parikrāntā mayā vo 'dyā kiṃ bhūyaḥ śrotumicchatha,इत्येता वृत्तयः सप्त देवानां जन्मलक्षणाः परिक्रान्ता मया वो ऽद्या किं भूयः श्रोतुमिच्छथ
2,5,1,iti brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyāmabhāge tṛtīya upoddhātapāde jayābhivyāhāro nāma caturtho 'dhyāyaḥ ṛṣiruvāca daityānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām sarpabhūtāpiśā cānāṃ vasūnāṃ pakṣivīrudhām,इति ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यामभागे तृतीय उपोद्धातपादे जयाभिव्याहारो नाम चतुर्थो ऽध्यायः ऋषिरुवाच दैत्यानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् सर्पभूतापिशा चानां वसूनां पक्षिवीरुधाम्
2,5,2,utpattiṃ nidhanaṃ caiva vistārātkathayasva naḥ evamuktastadā sūtaḥ pratyuvācarṣisattamam,उत्पत्तिं निधनं चैव विस्तारात्कथयस्व नः एवमुक्तस्तदा सूतः प्रत्युवाचर्षिसत्तमम्
2,5,3,sūta uvāca diteḥ putradvayaṃ jajñe kanyā caikā mahābalā kaśyapasyātmajau tau tu sarvebhyaḥ pūrvajau smṛtau,सूत उवाच दितेः पुत्रद्वयं जज्ञे कन्या चैका महाबला कश्यपस्यात्मजौ तौ तु सर्वेभ्यः पूर्वजौ स्मृतौ
2,5,4,sautye 'hanyatirā trasya kaśyapasyāśvamedhikāḥ hiraṇyakaśipurnāma prathitaṃ pṛthagāsanam,सौत्ये ऽहन्यतिरा त्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिकाः हिरण्यकशिपुर्नाम प्रथितं पृथगासनम्
2,5,5,dityā garbhādviniḥ sṛtya tatrāsīnaḥ samantataḥ hiraṇya kaśipustasmāt karmaṇā tena sa samṛtaḥ,दित्या गर्भाद्विनिः सृत्य तत्रासीनः समन्ततः हिरण्य कशिपुस्तस्मात् कर्मणा तेन स समृतः
2,5,6,ṛṣaya ūcuḥ hiraṇyakaśiporjanma nāma caiva mahātmanaḥ prabhāvaṃ caiva daityasya vistārādbrūhi naḥ prabho,ऋषय ऊचुः हिरण्यकशिपोर्जन्म नाम चैव महात्मनः प्रभावं चैव दैत्यस्य विस्ताराद्ब्रूहि नः प्रभो
2,5,7,sūta uvāca kaśyapasyāśvamedho 'bhūtpuṇye vai puṣkare tadā ṛṣibhideṃvatābhiśca gandharvairupaśobhitaḥ,सूत उवाच कश्यपस्याश्वमेधो ऽभूत्पुण्ये वै पुष्करे तदा ऋषिभिदेंवताभिश्च गन्धर्वैरुपशोभितः
2,5,8,utsṛṣṭe sve ca vidhinā ākhyānādau yathāvidhi āsanānyupakḷptāni sauvarṇāni tu pañca vai,उत्सृष्टे स्वे च विधिना आख्यानादौ यथाविधि आसनान्युपकॢप्तानि सौवर्णानि तु पञ्च वै
2,5,9,kulaspadāpi? trīṇyatra kūrcaḥ phalakameva ca mukhyartvijastu catvārasteṣāṃ tānyupakalpayan,कुलस्पदापि? त्रीण्यत्र कूर्चः फलकमेव च मुख्यर्त्विजस्तु चत्वारस्तेषां तान्युपकल्पयन्
2,5,10,kḷpta tatrāsanaṃ caikaṃ hoturarthe hiraṇyam niṣasāda sagarbho 'tra tatrāsīnaḥ śaśaṃsa ca,कॢप्त तत्रासनं चैकं होतुरर्थे हिरण्यम् निषसाद सगर्भो ऽत्र तत्रासीनः शशंस च
2,5,11,ākhyānamānupūrvyeṇa maharṣiḥ kaśyapo yathā taṃ dṛṣṭvā ṛṣayastasya nāma kurvanti varddhitam,आख्यानमानुपूर्व्येण महर्षिः कश्यपो यथा तं दृष्ट्वा ऋषयस्तस्य नाम कुर्वन्ति वर्द्धितम्
2,5,12,hiraṇyakaśipustasmātkarmaṇā tena sa smṛtaḥ hiraṇyakṣo 'nujastasya siṃhikā tasya cānujā,हिरण्यकशिपुस्तस्मात्कर्मणा तेन स स्मृतः हिरण्यक्षो ऽनुजस्तस्य सिंहिका तस्य चानुजा
2,5,13,rāhoḥ sā jananī devī vipra citteḥ parigrahaḥ hiraṇyakaśipurdaityaścacāra paramaṃ tapaḥ,राहोः सा जननी देवी विप्र चित्तेः परिग्रहः हिरण्यकशिपुर्दैत्यश्चचार परमं तपः
2,5,14,śataṃ varṣasahasrāṇāṃ nirāhāro hyadhaḥśirāḥ varayāmāsa brahmāṇaṃ tuṣṭaṃ daityo vareṇa tu,शतं वर्षसहस्राणां निराहारो ह्यधःशिराः वरयामास ब्रह्माणं तुष्टं दैत्यो वरेण तु
2,5,15,sarvāmaratvamavadhaṃ sarvabhūtebhya eva hi yogaddevān vinirjitya sarvadevatvamāsthitaḥ,सर्वामरत्वमवधं सर्वभूतेभ्य एव हि योगद्देवान् विनिर्जित्य सर्वदेवत्वमास्थितः
2,5,16,kāraye 'hamihaiśvaryaṃ balavīryasamanvitaḥ dānavāstvasurāścaiva devāśca saha cāraṇaiḥ,कारये ऽहमिहैश्वर्यं बलवीर्यसमन्वितः दानवास्त्वसुराश्चैव देवाश्च सह चारणैः
2,5,17,bhavantu vaśagāḥ sarve matsamīpānubhojanāḥ ārdraśuṣkairavadhyaśca divā rātrau tathaiva ca evamuktastadā brahmānujajñe sāṃtaraṃ varam,भवन्तु वशगाः सर्वे मत्समीपानुभोजनाः आर्द्रशुष्कैरवध्यश्च दिवा रात्रौ तथैव च एवमुक्तस्तदा ब्रह्मानुजज्ञे सांतरं वरम्
2,5,18,brahmovāca mahānayaṃ varastāta vṛto ditisuta tvayā ehī dānīṃ pratijñānaṃ bhaviṣyatyevameva tu,ब्रह्मोवाच महानयं वरस्तात वृतो दितिसुत त्वया एही दानीं प्रतिज्ञानं भविष्यत्येवमेव तु
2,5,19,dattvā cābhimataṃ tasmai tatrevāntaradhādatha so 'pi daityastadā sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam,दत्त्वा चाभिमतं तस्मै तत्रेवान्तरधादथ सो ऽपि दैत्यस्तदा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
2,5,20,mahimnā vyāpya saṃtasthe bahumūrttiramitrajit sa eva tapati vyomni candrasūryatvamāsthitaḥ,महिम्ना व्याप्य संतस्थे बहुमूर्त्तिरमित्रजित् स एव तपति व्योम्नि चन्द्रसूर्यत्वमास्थितः
2,5,21,sa eva vāyurbhūtvā ca vavau jagati sarvadā sa gopālo 'vipālaśca karṣakaśca sa eva ha,स एव वायुर्भूत्वा च ववौ जगति सर्वदा स गोपालो ऽविपालश्च कर्षकश्च स एव ह
2,5,22,sa jñātā sarvalokeṣu mantravyākhyākarastathā netā goptā gopayitā dīkṣito yājakaḥ sa tu,स ज्ञाता सर्वलोकेषु मन्त्रव्याख्याकरस्तथा नेता गोप्ता गोपयिता दीक्षितो याजकः स तु
2,5,23,tasya devāḥ surāḥ sarve tadāsansomapāyinaḥ evaṃprabhāvo daityo 'sāvato bhūyo nibodhata,तस्य देवाः सुराः सर्वे तदासन्सोमपायिनः एवंप्रभावो दैत्यो ऽसावतो भूयो निबोधत
2,5,24,tasmai sarve namaskāraṃ kurvantījyaḥ sa eva ca hiraṇyakaśipordaityaiḥ śloko gītaḥ purā tviha,तस्मै सर्वे नमस्कारं कुर्वन्तीज्यः स एव च हिरण्यकशिपोर्दैत्यैः श्लोको गीतः पुरा त्विह
2,5,25,hiraṇyakaśipū rājā yāṃ yāmāśāṃ niraikṣata tasyai tasyai tadā devā namaścakrurmaharṣibhiḥ,हिरण्यकशिपू राजा यां यामाशां निरैक्षत तस्यै तस्यै तदा देवा नमश्चक्रुर्महर्षिभिः
2,5,26,tasyāsīnnarasiṃhastu mṛtyurviṣṇuḥ purā kila narāttu yasmājjanmāsya naramūrttiśca yatprabhuḥ,तस्यासीन्नरसिंहस्तु मृत्युर्विष्णुः पुरा किल नरात्तु यस्माज्जन्मास्य नरमूर्त्तिश्च यत्प्रभुः
2,5,27,tasmātsa narasiṃho vai gīyate vedavādibhiḥ sāgarasya ca velāyāmucchrita stapaso vibhuḥ,तस्मात्स नरसिंहो वै गीयते वेदवादिभिः सागरस्य च वेलायामुच्छ्रित स्तपसो विभुः
2,5,28,śarīraṃ tasya devasya hyāsīddevamayaṃ prabho nāmnā sudarśanaṃ caiva viśrutaśca mahābalaḥ,शरीरं तस्य देवस्य ह्यासीद्देवमयं प्रभो नाम्ना सुदर्शनं चैव विश्रुतश्च महाबलः
2,5,29,tataḥ sa bāhuyuddhena daityendraṃ taṃ mahābalam nakhairbibhada saṃkruddho nārdrāḥ śuṣkā nakhā iti,ततः स बाहुयुद्धेन दैत्येन्द्रं तं महाबलम् नखैर्बिभद संक्रुद्धो नार्द्राः शुष्का नखा इति
2,5,30,hiraṇyākṣasutāḥ pañca vikrāntāḥ sumahābalāḥ śaṃbaraḥ śakuniścaiva kālanābhastathaiva ca,हिरण्याक्षसुताः पञ्च विक्रान्ताः सुमहाबलाः शंबरः शकुनिश्चैव कालनाभस्तथैव च
2,5,31,mahānābhaḥ suvikrānto suta saṃtāpanastathā hiraṇyakṣasutā hyete devairapi durāsadāḥ,महानाभः सुविक्रान्तो सुत संतापनस्तथा हिरण्यक्षसुता ह्येते देवैरपि दुरासदाः
2,5,32,teṣāṃ putrāśca pautrāśca daiteyāḥ sagaṇāḥ smṛtāḥ sa śatāni sahasrāṇi nihatāstārakāmaye,तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च दैतेयाः सगणाः स्मृताः स शतानि सहस्राणि निहतास्तारकामये
2,5,33,hiraṇyakaśipoḥ putrāścatvāraḥ sumahābalāḥ prahlādaḥ pūrvajasteṣāmanuhnā dastathāparaḥ,हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः सुमहाबलाः प्रह्लादः पूर्वजस्तेषामनुह्ना दस्तथापरः
2,5,34,saṃhrādaścaiva hrādaśca hrādaputrau nibodhata suṃdo nisundaśca tathā hrādaputau babhūvatuḥ,संह्रादश्चैव ह्रादश्च ह्रादपुत्रौ निबोधत सुंदो निसुन्दश्च तथा ह्रादपुतौ बभूवतुः
2,5,35,brahyaghnau tau mahāvīrau mūkastu hrādadāyakaḥ mārīcaḥ sundaputrastu tāḍakāyāmajāyata,ब्रह्यघ्नौ तौ महावीरौ मूकस्तु ह्राददायकः मारीचः सुन्दपुत्रस्तु ताडकायामजायत
2,5,36,daṇḍake nihataḥ so 'tha rāghaveṇa balīyasā mūko vinihataścāpi kairāte savyasācinā,दण्डके निहतः सो ऽथ राघवेण बलीयसा मूको विनिहतश्चापि कैराते सव्यसाचिना
2,5,37,saṃhrādasya tu daityasya nivātakavacāḥ kule utpannā mahatā caiva tapasā bhāvitāḥ svayam,संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले उत्पन्ना महता चैव तपसा भाविताः स्वयम्
2,5,38,arayo devatānāṃ te jaṃbhasya śatadundubhiḥ tathā dakṣo suraścaṇḍaścatvāro detyanāyakāḥ,अरयो देवतानां ते जंभस्य शतदुन्दुभिः तथा दक्षो सुरश्चण्डश्चत्वारो देत्यनायकाः
2,5,39,bāṣkalasya sutā hyete kāla nemeḥ sutāñchṛṇu brahmajitkratujiccaiva devāntakanarāntakau,बाष्कलस्य सुता ह्येते काल नेमेः सुताञ्छृणु ब्रह्मजित्क्रतुजिच्चैव देवान्तकनरान्तकौ
2,5,40,kālanemisutā hyete śabhostu śṛṇuta prajāḥ rājājaścaiva gomaśca śaṃbhoḥ putrau prakīrttitau,कालनेमिसुता ह्येते शभोस्तु शृणुत प्रजाः राजाजश्चैव गोमश्च शंभोः पुत्रौ प्रकीर्त्तितौ
2,5,41,virojanasya putraśca balirekaḥ pratāpavān baleḥ putraśataṃ jajñe rājānaḥ sarva eva te,विरोजनस्य पुत्रश्च बलिरेकः प्रतापवान् बलेः पुत्रशतं जज्ञे राजानः सर्व एव ते
2,5,42,teṣāṃ pradhānāścatvāro vikrāntāḥ sumahābalāḥ sahasrabāhuḥ śreṣṭho 'bhūdbāṇo rājā pratāpavān,तेषां प्रधानाश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहाबलाः सहस्रबाहुः श्रेष्ठो ऽभूद्बाणो राजा प्रतापवान्
2,5,43,kuṃbhagartto dayo bhojaḥ kuñcirityevamā dayaḥ śakunī pūtanā caiva kanye dve tu baleḥ smṛte,कुंभगर्त्तो दयो भोजः कुञ्चिरित्येवमा दयः शकुनी पूतना चैव कन्ये द्वे तु बलेः स्मृते
2,5,44,baleḥ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ bāleyā nāma vikhyātā gaṇā vikrāntapauruṣāḥ,बलेः पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः बालेया नाम विख्याता गणा विक्रान्तपौरुषाः
2,5,45,bāṇasya caindradhanvā tu lohinyāmudapadyata ditirvihitaputrā vai toṣayāmāsa kaśyapam,बाणस्य चैन्द्रधन्वा तु लोहिन्यामुदपद्यत दितिर्विहितपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्
2,5,46,tāṃ kaśyapaḥ prasannātmā samyagārādhitastvatha vareṇa chandayāmāsa sā ca vavre varaṃ tata,तां कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्यगाराधितस्त्वथ वरेण छन्दयामास सा च वव्रे वरं तत
2,5,47,atha tasyai varaṃ prādātprārthito bhagavānpunaḥ ukte vare tu mā tuṣṭā ditistaṃ samabhāṣata,अथ तस्यै वरं प्रादात्प्रार्थितो भगवान्पुनः उक्ते वरे तु मा तुष्टा दितिस्तं समभाषत
2,5,48,mārīcaṃ kaṇyapaṃ devī bharttāraṃ prāñjalistadā hataputrāsmi bhagavannādityaistava sūnubhiḥ,मारीचं कण्यपं देवी भर्त्तारं प्राञ्जलिस्तदा हतपुत्रास्मि भगवन्नादित्यैस्तव सूनुभिः
2,5,49,śakrahantāramicchami putraṃ dīrghatapo 'rjitam sāhaṃ tapaścariṣyāmi garbhamādhātumarhasi,शक्रहन्तारमिच्छमि पुत्रं दीर्घतपो ऽर्जितम् साहं तपश्चरिष्यामि गर्भमाधातुमर्हसि
2,5,50,putramindravadhe yuktaṃ tvaṃ mai vai dātumarhasi tasyāstadvacanaṃ śrutvā mārīcaḥ kaśyapastadā,पुत्रमिन्द्रवधे युक्तं त्वं मै वै दातुमर्हसि तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीचः कश्यपस्तदा
2,5,51,pratyuvāca mahātejā ditiṃ paramaduḥ khitaḥ evaṃ bhavatu garbhe tu śucirbhava tapodhane,प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुः खितः एवं भवतु गर्भे तु शुचिर्भव तपोधने
2,5,52,janayiṣyasi putraṃ tvaṃ śakrahantāramāhave pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu śuciryadi bhaviṣyasi,जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शक्रहन्तारमाहवे पूर्णं वर्षसहस्रं तु शुचिर्यदि भविष्यसि
2,5,53,putraṃ trilokapravaraṃ manmathaṃ janayiṣyasi evamuktvā mahātejāstathā samabhāvattadā,पुत्रं त्रिलोकप्रवरं मन्मथं जनयिष्यसि एवमुक्त्वा महातेजास्तथा समभावत्तदा
2,5,54,tāmālabhya svabhavanaṃ jagāma bhagavānṛṣiḥ gate bharttari sā devī ditiḥ paramaharṣitā,तामालभ्य स्वभवनं जगाम भगवानृषिः गते भर्त्तरि सा देवी दितिः परमहर्षिता
2,5,55,kuśaplavanamāsādya tapastepe sudāruṇam śakrastu samupaśrutya saṃvādaṃ taṃ tayoḥ prabhuḥ,कुशप्लवनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् शक्रस्तु समुपश्रुत्य संवादं तं तयोः प्रभुः
2,5,56,kuśaplavanamāgamya ditiṃ vākyamabhāṣata śuśrūṣāṃ te kariṣyāmi mānujñāṃ dātumarhasi,कुशप्लवनमागम्य दितिं वाक्यमभाषत शुश्रूषां ते करिष्यामि मानुज्ञां दातुमर्हसि
2,5,57,samidhaścāhariṣyāmi puṣpāṇi ca phalāni ca yathā tvaṃ manyase vatsa suśrūṣābhirato bhava,समिधश्चाहरिष्यामि पुष्पाणि च फलानि च यथा त्वं मन्यसे वत्स सुश्रूषाभिरतो भव
2,5,58,sarvakarmasu niṣṇāta ātmano hitamācara varaṃ śrutvā tu ta dvākyaṃ mātuḥ śakraḥ praharṣitaḥ,सर्वकर्मसु निष्णात आत्मनो हितमाचर वरं श्रुत्वा तु त द्वाक्यं मातुः शक्रः प्रहर्षितः
2,5,59,śuśrūṣābhirato bhūtvā kaluṣeṇāntarātmanā śuśrūṣate tu tāṃ śakraḥ sarvakālamanuvrataḥ,शुश्रूषाभिरतो भूत्वा कलुषेणान्तरात्मना शुश्रूषते तु तां शक्रः सर्वकालमनुव्रतः
2,5,60,phalapuṣpāṇyupādāya samidhaśca dṛḍhavrataḥ gātrasaṃvāhanaṃ kāle śramāpanayane tathā,फलपुष्पाण्युपादाय समिधश्च दृढव्रतः गात्रसंवाहनं काले श्रमापनयने तथा
2,5,61,śakraḥ sarveṣu kāleṣu ditiṃ paricacāra ha kiñcicchiṣṭe vrate devī tuṣṭā śakramuvāca ha,शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह किञ्चिच्छिष्टे व्रते देवी तुष्टा शक्रमुवाच ह
2,5,62,pratītāhaṃ te suraśreṣṭha daśavarṣāṇi putraka avaśiṣṭhāni bhadraṃ te bhrātaraṃ drakṣyase tataḥ,प्रतीताहं ते सुरश्रेष्ठ दशवर्षाणि पुत्रक अवशिष्ठानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः
2,5,63,tamahaṃ tvatkṛte putra saha dhāsye jayaiṣiṇam trailokyavijayaṃ putra bhokṣyase saha tena vai,तमहं त्वत्कृते पुत्र सह धास्ये जयैषिणम् त्रैलोक्यविजयं पुत्र भोक्ष्यसे सह तेन वै
2,5,64,nāhaṃ putrābhijānāmi madbhaktigatamānasam evamuktvā ditiḥ śakraṃ madhyaṃ prāpte divākare,नाहं पुत्राभिजानामि मद्भक्तिगतमानसम् एवमुक्त्वा दितिः शक्रं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे
2,5,65,nidrayāpahṛtā davī śiraḥ kṛtvā tu jānuni keśānkṛtvā tu pādasthānsā suṣvāpa ca devatā,निद्रयापहृता दवी शिरः कृत्वा तु जानुनि केशान्कृत्वा तु पादस्थान्सा सुष्वाप च देवता
2,5,66,adhastādyattu nābhervai sarvaṃ tadaśuci smṛtam tatastāmaśuciṃ jñātvā soṃtaraṃ tadamanyata,अधस्ताद्यत्तु नाभेर्वै सर्वं तदशुचि स्मृतम् ततस्तामशुचिं ज्ञात्वा सोंतरं तदमन्यत
2,5,67,dṛṣṭvā tu kāraṇaṃ sarvaṃ tasya buddhirajāyata garbhaṃ nihantu vai devyā sa hi doṣo 'tra dṛśyate,दृष्ट्वा तु कारणं सर्वं तस्य बुद्धिरजायत गर्भं निहन्तु वै देव्या स हि दोषो ऽत्र दृश्यते
2,5,68,tato viveśa dityā vai hyupasthenodaraṃ vṛṣā praviśya cāpi taṃ dṛṣṭvā gabhamindro mahaujasam,ततो विवेश दित्या वै ह्युपस्थेनोदरं वृषा प्रविश्य चापि तं दृष्ट्वा गभमिन्द्रो महौजसम्
2,5,69,bhītastaṃ saptadhā gabha bibheda ripumātmanaḥ ma garbho bhidyamānastu vajraṇaśataparvaṇā,भीतस्तं सप्तधा गभ बिभेद रिपुमात्मनः म गर्भो भिद्यमानस्तु वज्रणशतपर्वणा
2,5,70,ruroda susvaraṃ bhīmaṃ vepamānaḥ punaḥ punaḥ māroda māroda iti garbhaṃ śakro 'bhyabhāṣata,रुरोद सुस्वरं भीमं वेपमानः पुनः पुनः मारोद मारोद इति गर्भं शक्रो ऽभ्यभाषत
2,5,71,taṃ garbhaṃ saptadhā kṛtvā hyekaikaṃ saptadhā punaḥ kuliśena bibhedendrastato ditirabudhyatā,तं गर्भं सप्तधा कृत्वा ह्येकैकं सप्तधा पुनः कुलिशेन बिभेदेन्द्रस्ततो दितिरबुध्यता
2,5,72,na hantavyo na hantavya ityevaṃ ditirabravīt niṣpapāta tato vajrī māturvacanagauravāt,न हन्तव्यो न हन्तव्य इत्येवं दितिरब्रवीत् निष्पपात ततो वज्री मातुर्वचनगौरवात्
2,5,73,prāñjalirvajrasahito ditiṃ śakro 'bhyabhāṣata aśucirdevi suptāsi pādayorgatamūrddhajā,प्राञ्जलिर्वज्रसहितो दितिं शक्रो ऽभ्यभाषत अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोर्गतमूर्द्धजा
2,5,74,tadaṃ taramanuprāpya garbhaṃ hetāramāhave bhinnavānahametaṃ te bahudhā kṣantumarhasi,तदं तरमनुप्राप्य गर्भं हेतारमाहवे भिन्नवानहमेतं ते बहुधा क्षन्तुमर्हसि
2,5,75,tasmiṃstu viphale garbhe ditiḥ paramaduḥkhitā sahasrākṣaṃ durādharṣaṃ vākyaṃ sānunayābravīt,तस्मिंस्तु विफले गर्भे दितिः परमदुःखिता सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत्
2,5,76,mamāparādhādgarbho 'yaṃ yadi te viphalīkṛtaḥ nāparādho 'sti deveśa tava putra mahābala,ममापराधाद्गर्भो ऽयं यदि ते विफलीकृतः नापराधो ऽस्ति देवेश तव पुत्र महाबल
2,5,77,śatrorvadhe na doṣo 'sti bhetavyaṃ na ca te vibho priyaṃ tu kṛtamicchāmi śreyo garbhasya me kutaḥ,शत्रोर्वधे न दोषो ऽस्ति भेतव्यं न च ते विभो प्रियं तु कृतमिच्छामि श्रेयो गर्भस्य मे कुतः
2,5,78,bhavantu mama putrāṇāṃ sapta sthānāni vai divi vātaskandhānimānsapta carantu mama putrakāḥ,भवन्तु मम पुत्राणां सप्त स्थानानि वै दिवि वातस्कन्धानिमान्सप्त चरन्तु मम पुत्रकाः
2,5,79,marutaste tu vikhyātā gatāste saptasaptakāḥ pṛthivyāṃ prathamaskandho dvitīyaścāpi bhāskare,मरुतस्ते तु विख्याता गतास्ते सप्तसप्तकाः पृथिव्यां प्रथमस्कन्धो द्वितीयश्चापि भास्करे
2,5,80,some tṛtīyo vijñeyaścaturtho jyotiṣāṃ gaṇe graheṣu pañcamascaiva ṣaṣṭhaḥ saptarṣimaṇḍale,सोमे तृतीयो विज्ञेयश्चतुर्थो ज्योतिषां गणे ग्रहेषु पञ्चमस्चैव षष्ठः सप्तर्षिमण्डले
2,5,81,dhruve tu saptamaścaiva vātaskandhāścasapta ye tānete vicarantvadya kālekāle mamātmajāḥ,ध्रुवे तु सप्तमश्चैव वातस्कन्धाश्चसप्त ये तानेते विचरन्त्वद्य कालेकाले ममात्मजाः
2,5,82,vātaskandhādhipā bhūtvā carantu mama putrakāḥ pṛthivyāṃ prathamaskandha ā meghebyo ya āvahaḥ,वातस्कन्धाधिपा भूत्वा चरन्तु मम पुत्रकाः पृथिव्यां प्रथमस्कन्ध आ मेघेब्यो य आवहः
2,5,83,carantu mama putrāste sapta ye prathame gaṇe dvitīyaścāpi meghebhya āsūryātpravahastataḥ,चरन्तु मम पुत्रास्ते सप्त ये प्रथमे गणे द्वितीयश्चापि मेघेभ्य आसूर्यात्प्रवहस्ततः
2,5,84,vātaskandho hi vijñeyo dvitīyaścaratāṃ gaṇaḥ sūryādūrdhvamadhaḥ somādudvaho 'tha sa vai smṛtaḥ,वातस्कन्धो हि विज्ञेयो द्वितीयश्चरतां गणः सूर्यादूर्ध्वमधः सोमादुद्वहो ऽथ स वै स्मृतः
2,5,85,vātaskandhastṛtīyaśca putrāṇāṃ caratā gaṇaḥ somādūrddhvamadharkṣebhyaścaturtha saṃvahastu saḥ,वातस्कन्धस्तृतीयश्च पुत्राणां चरता गणः सोमादूर्द्ध्वमधर्क्षेभ्यश्चतुर्थ संवहस्तु सः
2,5,86,caturtho mama putrāṇāṃ gaṇastu caratāṃ vibho ṛkṣebhyaśca tathaivorddhvamā grahādvivahastu yaḥ,चतुर्थो मम पुत्राणां गणस्तु चरतां विभो ऋक्षेभ्यश्च तथैवोर्द्ध्वमा ग्रहाद्विवहस्तु यः
2,5,87,vātaskandhaḥ pañcamastu putrāṇāṃ caratāṃ gaṇaḥ grahebhya ūrddhvamārṣibhyaḥ ṣaṣṭho hyanuvahaśca yaḥ,वातस्कन्धः पञ्चमस्तु पुत्राणां चरतां गणः ग्रहेभ्य ऊर्द्ध्वमार्षिभ्यः षष्ठो ह्यनुवहश्च यः
2,5,88,vātaskandhastatra mama purāṇāṃ caratā gaṇaḥ ṛṣibhya ūrddhvamādhrauvaṃ saptamo yaḥ prakīrttitaḥ,वातस्कन्धस्तत्र मम पुराणां चरता गणः ऋषिभ्य ऊर्द्ध्वमाध्रौवं सप्तमो यः प्रकीर्त्तितः
2,5,89,vātaskandhaḥ parivahastatra tiṣṭhantu me sutāḥ etānsarvāścarantvante kālekāle mamātmajāḥ,वातस्कन्धः परिवहस्तत्र तिष्ठन्तु मे सुताः एतान्सर्वाश्चरन्त्वन्ते कालेकाले ममात्मजाः
2,5,90,tvatkṛtena ca nāmnā vai bhavatu marutastvime tatasteṣāṃ tu nāmāni matputrāṇāṃ śatakrato,त्वत्कृतेन च नाम्ना वै भवतु मरुतस्त्विमे ततस्तेषां तु नामानि मत्पुत्राणां शतक्रतो
2,5,91,tadvidhaiḥ karmabhiścaiva samavehi pṛthakpṛthak śakrajyotistathā satyaḥ satyajyotistathāparaḥ,तद्विधैः कर्मभिश्चैव समवेहि पृथक्पृथक् शक्रज्योतिस्तथा सत्यः सत्यज्योतिस्तथापरः
2,5,92,citrajyotiśca jyotiṣmān sutapaścaitya eva ca prathamo 'yaṃ gaṇaḥ prokto dvitīyaṃ tu nibodhata,चित्रज्योतिश्च ज्योतिष्मान् सुतपश्चैत्य एव च प्रथमो ऽयं गणः प्रोक्तो द्वितीयं तु निबोधत
2,5,93,ṛtajitsatyajiścaiva suṣeṇaḥ senajittathā sutamitro hyamitraśca suramitrastathāparaḥ,ऋतजित्सत्यजिश्चैव सुषेणः सेनजित्तथा सुतमित्रो ह्यमित्रश्च सुरमित्रस्तथापरः
2,5,94,gaṇa eṣa dvitīyastu tṛtīyaṃ ca nibodhata dhātuśca dhanadaścaiva hyugro bhīmastathaiva ca,गण एष द्वितीयस्तु तृतीयं च निबोधत धातुश्च धनदश्चैव ह्युग्रो भीमस्तथैव च
2,5,95,varuṇaśca tṛtīyaṃ ca mayā proktaṃ nibodhata abhiyuktākṣikaścaiva sāhvāyaśca gaṇaḥ smṛtaḥ,वरुणश्च तृतीयं च मया प्रोक्तं निबोधत अभियुक्ताक्षिकश्चैव साह्वायश्च गणः स्मृतः
2,5,96,īdṛk caiva tathānyādṛk samariddrumavṛcakṣakāḥ mitaśca samitaścaiva pañcamaśca tathā gaṇaḥ,ईदृक् चैव तथान्यादृक् समरिद्द्रुमवृचक्षकाः मितश्च समितश्चैव पञ्चमश्च तथा गणः
2,5,97,īdṛk ca puruṣaścaiva nānyādṛk samacetanaḥ saṃmitaḥ samavṛttiśca pratihartā ca ṣaḍ gaṇāḥ,ईदृक् च पुरुषश्चैव नान्यादृक् समचेतनः संमितः समवृत्तिश्च प्रतिहर्ता च षड् गणाः
2,5,98,yajñaiścitvāstuvansarve tathānye mānuṣā viśaḥ daityadevāḥ samākhyātāḥ saptaite saptasaptakāḥ,यज्ञैश्चित्वास्तुवन्सर्वे तथान्ये मानुषा विशः दैत्यदेवाः समाख्याताः सप्तैते सप्तसप्तकाः
2,5,99,ete hyekonapañcāśanmaruto nāmataḥ smṛtāḥ prasaṃkhyātāstadā tābhyāṃ dityā śakreṇa caiva vai,एते ह्येकोनपञ्चाशन्मरुतो नामतः स्मृताः प्रसंख्यातास्तदा ताभ्यां दित्या शक्रेण चैव वै
2,5,100,kṛtvā caitāni nāmāni ditirindramuvāca ha vātaskandhāṃścarantvete bhrataro mama putrakāḥ,कृत्वा चैतानि नामानि दितिरिन्द्रमुवाच ह वातस्कन्धांश्चरन्त्वेते भ्रतरो मम पुत्रकाः
2,5,101,vicarantu ca bhadraṃ te devaiḥ saha mamātmajāḥ tasyāstadvacanaṃ śrutvā mahasrākṣaḥ purandaraḥ,विचरन्तु च भद्रं ते देवैः सह ममात्मजाः तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा महस्राक्षः पुरन्दरः
2,5,102,uvāca prāñjalirbhūtvā mātarbhavatu tattathā sarva metadyathoktaṃ te bhaviṣyati na saṃśayaḥ,उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा मातर्भवतु तत्तथा सर्व मेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः
2,5,103,evaṃbhūtā mahātmānaḥ kumārā lokasaṃmatāḥ devaiḥ saha bhaviṣyanti yajñabhājastavātma jāḥ,एवंभूता महात्मानः कुमारा लोकसंमताः देवैः सह भविष्यन्ति यज्ञभाजस्तवात्म जाः
2,5,104,tasmātte maruto devāḥ sarve cendrānujā varāḥ vijñeyāścāmarāḥ sarve ditiputrāstarasvinaḥ,तस्मात्ते मरुतो देवाः सर्वे चेन्द्रानुजा वराः विज्ञेयाश्चामराः सर्वे दितिपुत्रास्तरस्विनः
2,5,105,evaṃ tau niścayaṃ kṛtvā mātāputrau tapovane jagmatustridivaṃ tdṛṣṭau śakramābhūdgatajvaraḥ,एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने जग्मतुस्त्रिदिवं त्दृष्टौ शक्रमाभूद्गतज्वरः
2,5,106,marutāṃ ca śubhaṃ janma śṛṇuyādyaḥ paṭhecca vā vāde vijayamāpnoti labdhātmā ca bhavatyuta,मरुतां च शुभं जन्म शृणुयाद्यः पठेच्च वा वादे विजयमाप्नोति लब्धात्मा च भवत्युत
2,6,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sūta uvāca abhavandanuputrāstu vaṃśe khyātā mahāsurāḥ vipracittipradhā nāste 'cintanīyaparākramāḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सूत उवाच अभवन्दनुपुत्रास्तु वंशे ख्याता महासुराः विप्रचित्तिप्रधा नास्ते ऽचिन्तनीयपराक्रमाः
2,6,2,sarve labdhavarāścaiva te taptatapasastathā satyasaṃdhāḥ parākrāntāḥ krūrā māyāvinaśca te,सर्वे लब्धवराश्चैव ते तप्ततपसस्तथा सत्यसंधाः पराक्रान्ताः क्रूरा मायाविनश्च ते
2,6,3,mahābalāste javanā brahmiṣṭhā ye ca sāgnayaḥ kīrtyamānānmayā sarvānprādhānyena nibodhata,महाबलास्ते जवना ब्रह्मिष्ठा ये च साग्नयः कीर्त्यमानान्मया सर्वान्प्राधान्येन निबोधत
2,6,4,dvimūrddhā śaṃbaraścaiva tathā śaṅkuratho vibhuḥ śaṅkukarṇo vipādaśca gaviṣṭho dundubhistathā,द्विमूर्द्धा शंबरश्चैव तथा शङ्कुरथो विभुः शङ्कुकर्णो विपादश्च गविष्ठो दुन्दुभिस्तथा
2,6,5,ayomukhastu maghavānkapilo vāmano mayaḥ marīcirasipāścaiva mahā māyo 'śirā bhṛśī,अयोमुखस्तु मघवान्कपिलो वामनो मयः मरीचिरसिपाश्चैव महा मायो ऽशिरा भृशी
2,6,6,vikṣobhaśca suketuśca ketuvīryaśatāhvayau indrajidvividaścaiva tathā bhadraśca devajit,विक्षोभश्च सुकेतुश्च केतुवीर्यशताह्वयौ इन्द्रजिद्विविदश्चैव तथा भद्रश्च देवजित्
2,6,7,ekacakro mahā bāhustārakaśca mahābalaḥ vaiśvānaraḥ pulomā ca prāpaṇo 'tha mahāśirāḥ,एकचक्रो महा बाहुस्तारकश्च महाबलः वैश्वानरः पुलोमा च प्रापणो ऽथ महाशिराः
2,6,8,svarbhānurvṛṣaparvā ca puruṇḍaśca mahāsuraḥ dhṛtarāṣṭraśca sūryaścacandramā indratāpanaḥ,स्वर्भानुर्वृषपर्वा च पुरुण्डश्च महासुरः धृतराष्ट्रश्च सूर्यश्चचन्द्रमा इन्द्रतापनः
2,6,9,sūkṣmaścaiva nicandraśca cūrṇanābho mahāgiriḥ asilomā sukeśaśca śaṭhaśca mūlakodaraḥ,सूक्ष्मश्चैव निचन्द्रश्च चूर्णनाभो महागिरिः असिलोमा सुकेशश्च शठश्च मूलकोदरः
2,6,10,jambho gaganamūrddhā cakuṃbhamāno mahodakaḥ pramado 'dmaśca kupatho hyaśvagrīvaśca vīryavān,जम्भो गगनमूर्द्धा चकुंभमानो महोदकः प्रमदो ऽद्मश्च कुपथो ह्यश्वग्रीवश्च वीर्यवान्
2,6,11,vaimṛgaḥ savirūpākṣaḥ supathaśca halā halau akṣo hiraṇmayaścaiva śatagrīvaśca śaṃbaraḥ,वैमृगः सविरूपाक्षः सुपथश्च हला हलौ अक्षो हिरण्मयश्चैव शतग्रीवश्च शंबरः
2,6,12,śarabhaḥ śvalabhaścaiva sūryācandramasāvubhau asurāṇāṃ smṛtāvetau surāṇāṃ ca prabhāviṇau,शरभः श्वलभश्चैव सूर्याचन्द्रमसावुभौ असुराणां स्मृतावेतौ सुराणां च प्रभाविणौ
2,6,13,iti putrā danorvaṃśapradhānāḥ parikīrttitāḥ teṣāmaparisaṃkhyeyaṃ putrapautramanantakam,इति पुत्रा दनोर्वंशप्रधानाः परिकीर्त्तिताः तेषामपरिसंख्येयं पुत्रपौत्रमनन्तकम्
2,6,14,ityeta asurāḥ takrāntā daiteyā dānavāstathā sutvānastu smṛtā daityā asutvāno danoḥ sutāḥ,इत्येत असुराः तक्रान्ता दैतेया दानवास्तथा सुत्वानस्तु स्मृता दैत्या असुत्वानो दनोः सुताः
2,6,15,ime ca vaṃśānugatā danoḥ putrānvayāḥ smṛtāḥ ekākṣeśvaprabhāriṣṭaḥ pralaṃbanarakāvapi,इमे च वंशानुगता दनोः पुत्रान्वयाः स्मृताः एकाक्षेश्वप्रभारिष्टः प्रलंबनरकावपि
2,6,16,indrabādhanakeśī ca puruṣaḥ śeṣavānuruḥ gariṣṭhaśca gavākṣaśca tālaketuśca vīryavān,इन्द्रबाधनकेशी च पुरुषः शेषवानुरुः गरिष्ठश्च गवाक्षश्च तालकेतुश्च वीर्यवान्
2,6,17,ete manuṣyā vadhyāstu danuputrānvayāḥ smṛtāḥ daityadānavasaṃyoge jātā bhīmaparākramāḥ,एते मनुष्या वध्यास्तु दनुपुत्रान्वयाः स्मृताः दैत्यदानवसंयोगे जाता भीमपराक्रमाः
2,6,18,siṃhikāyāmathotpannā vipracitteḥ sutā ime saiṃhikeyāḥ samākhyātāścaturdaśa mahāsurāḥ,सिंहिकायामथोत्पन्ना विप्रचित्तेः सुता इमे सैंहिकेयाः समाख्याताश्चतुर्दश महासुराः
2,6,19,śalaśca śalabhaścaiva savyasivyastathaiva ca ilvalo namuciścaiva vātāpistu supuñjikaḥ,शलश्च शलभश्चैव सव्यसिव्यस्तथैव च इल्वलो नमुचिश्चैव वातापिस्तु सुपुञ्जिकः
2,6,20,rahakalpaḥ kālanābho bhaumaśca kanakastathā rāhurjyeṣṭhastu teṣāṃ vai sūryacandrapramarddanaḥ,रहकल्पः कालनाभो भौमश्च कनकस्तथा राहुर्ज्येष्ठस्तु तेषां वै सूर्यचन्द्रप्रमर्द्दनः
2,6,21,ityote siṃhikāputrā devairapi durāsadāḥ dāruṇābhijanāḥ krūrāḥ sarve brahmahaṇaśca te,इत्योते सिंहिकापुत्रा देवैरपि दुरासदाः दारुणाभिजनाः क्रूराः सर्वे ब्रह्महणश्च ते
2,6,22,daśa tāni sahasrāṇisaiṃhikeyā gaṇāḥ smṛtāḥ nihatā jāmadagnyena bhārgaveṇa balīyasā,दश तानि सहस्राणिसैंहिकेया गणाः स्मृताः निहता जामदग्न्येन भार्गवेण बलीयसा
2,6,23,svarbhānostu prabhā kanyā pulomnastu śacī sutā upadānavī sadasyātha śarmiṣṭhā vṛṣaparvaṇaḥ,स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची सुता उपदानवी सदस्याथ शर्मिष्ठा वृषपर्वणः
2,6,24,pulomā kālikā caiva vaiśvānarasute ubhe prabhāyāṃ nahuṣaḥ putro jayantastu śacīsutaḥ,पुलोमा कालिका चैव वैश्वानरसुते उभे प्रभायां नहुषः पुत्रो जयन्तस्तु शचीसुतः
2,6,25,puruṃ jajñe 'tha śarmiṣṭhā duṣyantasupadānavī vaiśvānarasute ete pulomā kālakā tathā,पुरुं जज्ञे ऽथ शर्मिष्ठा दुष्यन्तसुपदानवी वैश्वानरसुते एते पुलोमा कालका तथा
2,6,26,bahvapatye ubhe kanye mārīcasya parigrahaḥ tayoḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭirdānavapuṅgavāḥ,बह्वपत्ये उभे कन्ये मारीचस्य परिग्रहः तयोः पुत्रसहस्राणि षष्टिर्दानवपुङ्गवाः
2,6,27,caturdaśa tathānyāni hiraṇyapuravāsinām paulomāḥ kālakeyāśca dānavāḥ sumarā balāḥ,चतुर्दश तथान्यानि हिरण्यपुरवासिनाम् पौलोमाः कालकेयाश्च दानवाः सुमरा बलाः
2,6,28,avadhyā devatānāṃ te nihatāḥ savyamācinā mayasya jātā raṃbhāyāṃ putrāḥ ṣaṭ ca mahābalāḥ,अवध्या देवतानां ते निहताः सव्यमाचिना मयस्य जाता रंभायां पुत्राः षट् च महाबलाः
2,6,29,māyāvī dundubhiścaiva putraśca mahiṣastathā kālikaścājakarṇaścakanyā mandodarī tathā,मायावी दुन्दुभिश्चैव पुत्रश्च महिषस्तथा कालिकश्चाजकर्णश्चकन्या मन्दोदरी तथा
2,6,30,daityānāṃ dānavānāṃ ca sarga eṣa prakīrttitaḥ anāyuṣāyāḥ putrāste smṛtāḥ pañca mahābalāḥ,दैत्यानां दानवानां च सर्ग एष प्रकीर्त्तितः अनायुषायाः पुत्रास्ते स्मृताः पञ्च महाबलाः
2,6,31,ararurbalavṛtrau ca vijvaraśca vṛṣastathā ararostanayaḥ krūro dhundhurnāma mahāsuraḥ,अररुर्बलवृत्रौ च विज्वरश्च वृषस्तथा अररोस्तनयः क्रूरो धुन्धुर्नाम महासुरः
2,6,32,nihataḥ kuvalāśvena uttaṅkavacanādbile balaputrau mahāvīryauṃ tejasāpratimāvubhau,निहतः कुवलाश्वेन उत्तङ्कवचनाद्बिले बलपुत्रौ महावीर्यौं तेजसाप्रतिमावुभौ
2,6,33,nikuṃbhaścakravarmā ca sa karṇaḥ pūrvajanmani vijarasyāpi putrau dvau kālakaśca kharaśca tau,निकुंभश्चक्रवर्मा च स कर्णः पूर्वजन्मनि विजरस्यापि पुत्रौ द्वौ कालकश्च खरश्च तौ
2,6,34,vṛṣasya tu punaḥ putrāścatvāraḥ krūrakarmaṇaḥ śrāddhādo yajñahā caiva brahmahā paśuhā tathā,वृषस्य तु पुनः पुत्राश्चत्वारः क्रूरकर्मणः श्राद्धादो यज्ञहा चैव ब्रह्महा पशुहा तथा
2,6,35,krāntā hyanāyuṣaḥ putrā vṛtra syāpi nibodhata jajñire 'sumahāghorā vṛtrasyendreṇa yudhyatā,क्रान्ता ह्यनायुषः पुत्रा वृत्र स्यापि निबोधत जज्ञिरे ऽसुमहाघोरा वृत्रस्येन्द्रेण युध्यता
2,6,36,bakā nāma samākhyātā rākṣasāḥ sumahābalāḥ śataṃ tāni sahasrāṇi mahendrānucarāḥ smṛtāḥ,बका नाम समाख्याता राक्षसाः सुमहाबलाः शतं तानि सहस्राणि महेन्द्रानुचराः स्मृताः
2,6,37,sarve brahmavidaḥ saumyā dhārmikāḥ sūkṣmamūrttayaḥ prajāsvantargatāḥ sarve nivasaṃti krudhāvṛtāḥ,सर्वे ब्रह्मविदः सौम्या धार्मिकाः सूक्ष्ममूर्त्तयः प्रजास्वन्तर्गताः सर्वे निवसंति क्रुधावृताः
2,6,38,krodhā tvapratimānputrān jajñe vai gāyanottamān siddhaḥ pūrṇaśca vahvīca pūrṇāśaścaiva vīryavān,क्रोधा त्वप्रतिमान्पुत्रान् जज्ञे वै गायनोत्तमान् सिद्धः पूर्णश्च वह्वीच पूर्णाशश्चैव वीर्यवान्
2,6,39,brahmacārī śataguṇaḥ suparṇaścaiva maptamaḥ viśvāvasuśca bhānuśca sucandro daśamastathā ityete devagandharvāḥ krodhāyāḥ parirīrttitāḥ,ब्रह्मचारी शतगुणः सुपर्णश्चैव मप्तमः विश्वावसुश्च भानुश्च सुचन्द्रो दशमस्तथा इत्येते देवगन्धर्वाः क्रोधायाः परिरीर्त्तिताः
2,7,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde danuvaṃśakīrttanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāya sūta uvāca gandharvāpsarasaḥ putrā mauneyāstānnibodhata bhīmasenegrasenau ca suparṇo varuṇastathā,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे दनुवंशकीर्त्तनं नाम षष्ठो ऽध्याय सूत उवाच गन्धर्वाप्सरसः पुत्रा मौनेयास्तान्निबोधत भीमसेनेग्रसेनौ च सुपर्णो वरुणस्तथा
2,7,2,dhṛtarāṣṭraśca gomāṃśca sūryavarcāstathaiva ca patravānarkaparṇaśca prayutaśca tathaiva hi,धृतराष्ट्रश्च गोमांश्च सूर्यवर्चास्तथैव च पत्रवानर्कपर्णश्च प्रयुतश्च तथैव हि
2,7,3,bhīmaścitrarathaścaiva vikhyātaḥ sarvajīdvaśī trayodaśaḥ śāliśirāḥ parjanyaśca caturdaśaḥ,भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्वजीद्वशी त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः
2,7,4,kaliḥ pañca daśasteṣāṃ nāradaścaiva ṣoḍaśaḥ ityete devagandharvā mauneyāḥ parikīrttitāḥ,कलिः पञ्च दशस्तेषां नारदश्चैव षोडशः इत्येते देवगन्धर्वा मौनेयाः परिकीर्त्तिताः
2,7,5,caturviṃśāścāvarajāsteṣāmapsarasaḥ śubhāḥ aruṇā cānapāyā ca vimanuṣyā varāṃbarā,चतुर्विंशाश्चावरजास्तेषामप्सरसः शुभाः अरुणा चानपाया च विमनुष्या वरांबरा
2,7,6,miśrakeśī tathācāsiparṇinī cāpyaluṃbuṣā marīciḥ śucikā caiva vidyutparṇā tilottamā,मिश्रकेशी तथाचासिपर्णिनी चाप्यलुंबुषा मरीचिः शुचिका चैव विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा
2,7,7,adrikā lakṣmaṇā kṣemā divyā raṃbhā manobhavā asitā ca subāhūśca supriyā subhujā tathā,अद्रिका लक्ष्मणा क्षेमा दिव्या रंभा मनोभवा असिता च सुबाहूश्च सुप्रिया सुभुजा तथा
2,7,8,puṇḍarīkājagandhā ca sudatī surasā tathā tathaivāsyāḥ subāhūśca vikhyātau ca hahāhuhū,पुण्डरीकाजगन्धा च सुदती सुरसा तथा तथैवास्याः सुबाहूश्च विख्यातौ च हहाहुहू
2,7,9,tuṃburuśceti catvāraḥ smṛtāgandharvasattamāḥ gandharvāpsaraso hyete mauneyāḥ parikīrttitāḥ,तुंबुरुश्चेति चत्वारः स्मृतागन्धर्वसत्तमाः गन्धर्वाप्सरसो ह्येते मौनेयाः परिकीर्त्तिताः
2,7,10,haṃsā sarasvatī caiva sūtā ca kamalābhayā sumukhī haṃsapādī ca laukikyo 'psarasaḥ smṛtāḥ,हंसा सरस्वती चैव सूता च कमलाभया सुमुखी हंसपादी च लौकिक्यो ऽप्सरसः स्मृताः
2,7,11,haṃso jyotiṣṭamo madhya ācārastviha dāruṇaḥ varūtho 'tha vareṇyaśya tato vasuruciḥ smṛtaḥ,हंसो ज्योतिष्टमो मध्य आचारस्त्विह दारुणः वरूथो ऽथ वरेण्यश्य ततो वसुरुचिः स्मृतः
2,7,12,aṣṭamaḥ surucisteṣāṃ tato viśvā vasuḥ smṛtaḥ suṣuve sā mahābhāgā riṣṭā devarṣipūjitā,अष्टमः सुरुचिस्तेषां ततो विश्वा वसुः स्मृतः सुषुवे सा महाभागा रिष्टा देवर्षिपूजिता
2,7,13,arūpāṃ subhagāṃ bhāsīmiti tredhā vyajāyata manuvantī sukeśī ca tuṃbarostu sute śubhe,अरूपां सुभगां भासीमिति त्रेधा व्यजायत मनुवन्ती सुकेशी च तुंबरोस्तु सुते शुभे
2,7,14,pañcacūḍāstvimā vidyādevamapsaraso daśa menakā sahajanyā ca parṇinī puñjikasthalā,पञ्चचूडास्त्विमा विद्यादेवमप्सरसो दश मेनका सहजन्या च पर्णिनी पुञ्जिकस्थला
2,7,15,kṛtasthalā dyṛtācī ca viśvācī pūrvacittyapi pramlocetyabhivikhyātānumlocaiva tu tā daśa,कृतस्थला द्यृताची च विश्वाची पूर्वचित्त्यपि प्रम्लोचेत्यभिविख्यातानुम्लोचैव तु ता दश
2,7,16,anādinidhanasyātha jajñe nārāyaṇasya yā kulocitānavadyāṅgī urvaścekādaśī smṛtā,अनादिनिधनस्याथ जज्ञे नारायणस्य या कुलोचितानवद्याङ्गी उर्वश्चेकादशी स्मृता
2,7,17,menasya menakā kanyā jajñe sarvāṅgasuṃdarī sarvāśca brahmavādinyo mahābhāgāśca tāḥ smṛtāḥ,मेनस्य मेनका कन्या जज्ञे सर्वाङ्गसुंदरी सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यो महाभागाश्च ताः स्मृताः
2,7,18,gaṇāstvapsarasāṃ khyātāḥ puṇyāste vai caturdaśa āhṛtyaḥ śobhavatyaśca vegavatyastathaiva ca,गणास्त्वप्सरसां ख्याताः पुण्यास्ते वै चतुर्दश आहृत्यः शोभवत्यश्च वेगवत्यस्तथैव च
2,7,19,ūrjjāścaiva yuvatyaśca srucastu kuravastathāśca varhayaścāmṛtāścaiva mudāśca mṛgavo rucaḥ,ऊर्ज्जाश्चैव युवत्यश्च स्रुचस्तु कुरवस्तथाश्च वर्हयश्चामृताश्चैव मुदाश्च मृगवो रुचः
2,7,20,bhīravaḥ śobhayantyaśca gāṇā hyete caturdaśa brahmaṇo mānasāhṛtyaḥ śobhavatyo marutsutāḥ,भीरवः शोभयन्त्यश्च गाणा ह्येते चतुर्दश ब्रह्मणो मानसाहृत्यः शोभवत्यो मरुत्सुताः
2,7,21,vegavatyaśca riṣṭāyā ūrjjāścaivāgnisaṃbhavāḥ yuvatyaśca tathā sūryaraśmijātāḥ suśobhanāḥ,वेगवत्यश्च रिष्टाया ऊर्ज्जाश्चैवाग्निसंभवाः युवत्यश्च तथा सूर्यरश्मिजाताः सुशोभनाः
2,7,22,gabhastibhiśca somasya jajñire kuravaḥ śubhāḥ yajñotpannā sruco nāma kuśavatyāṃ ca barhayaḥ,गभस्तिभिश्च सोमस्य जज्ञिरे कुरवः शुभाः यज्ञोत्पन्ना स्रुचो नाम कुशवत्यां च बर्हयः
2,7,23,vārijā hyamṛtotpannā amṛtā nāmataḥ smṛtāḥ vāyūtpanānā mudā nāma bhūmijā mṛgavastathā,वारिजा ह्यमृतोत्पन्ना अमृता नामतः स्मृताः वायूत्पनाना मुदा नाम भूमिजा मृगवस्तथा
2,7,24,vidyuto 'tra ruco nāma mṛtyoḥ kanyāśca bhīravaḥ śobhayantyaśca kāmasya gaṇāḥ proktāścaturdaśa,विद्युतो ऽत्र रुचो नाम मृत्योः कन्याश्च भीरवः शोभयन्त्यश्च कामस्य गणाः प्रोक्ताश्चतुर्दश
2,7,25,ityete bahusāhasrā bhāsvarā apsarogaṇāḥ devatānāmṛṣīṇāṃ ca patnyaśca mātaraśca ha,इत्येते बहुसाहस्रा भास्वरा अप्सरोगणाः देवतानामृषीणां च पत्न्यश्च मातरश्च ह
2,7,26,sugandhāścātha niṣpandā sarvāścāpsarasaḥ samāḥ saṃprayogastu kāmena mādyaṃ divi haraṃ vinā,सुगन्धाश्चाथ निष्पन्दा सर्वाश्चाप्सरसः समाः संप्रयोगस्तु कामेन माद्यं दिवि हरं विना
2,7,27,tāsāṃ devarṣi saṃsparśā jātāḥ sādhāraṇā yataḥ parvatastatra saṃbhūto nāradaścaiva tāvubhau,तासां देवर्षि संस्पर्शा जाताः साधारणा यतः पर्वतस्तत्र संभूतो नारदश्चैव तावुभौ
2,7,28,tato yavīyasī caiva tṛtīyārundhatī smṛtā devarṣibhyastayorjanma yasmānnāradaparvatau,ततो यवीयसी चैव तृतीयारुन्धती स्मृता देवर्षिभ्यस्तयोर्जन्म यस्मान्नारदपर्वतौ
2,7,29,tasmāttau tatsanāmānau smṛtau nāradaparvatau vinatāyāśca putrau dvau aruṇau garuḍaśca ha,तस्मात्तौ तत्सनामानौ स्मृतौ नारदपर्वतौ विनतायाश्च पुत्रौ द्वौ अरुणौ गरुडश्च ह
2,7,30,gāyatryādīni chandāṃsi sauparṇeyāni pakṣiṇāḥ vyavahāryāṇi sarvāṇi ṛjusannihitāni ca,गायत्र्यादीनि छन्दांसि सौपर्णेयानि पक्षिणाः व्यवहार्याणि सर्वाणि ऋजुसन्निहितानि च
2,7,31,kradrūrnāgasahasraṃ vai vijajñe dharaṇīdharam anekaśirasāṃ teṣāṃ khecarāṇāṃ mahātmanām,क्रद्रूर्नागसहस्रं वै विजज्ञे धरणीधरम् अनेकशिरसां तेषां खेचराणां महात्मनाम्
2,7,32,bahutvānnāmadheyānāṃ pradhānāṃśca nibodhata teṣāṃ pradhānā nāgānāṃ śeṣavāsukitakṣakāḥ,बहुत्वान्नामधेयानां प्रधानांश्च निबोधत तेषां प्रधाना नागानां शेषवासुकितक्षकाः
2,7,33,akarṇo hastikarṇaśca pijaraścāryakastathā airāvato mahāpadmaḥ kaṃbalāśvatarāvubhau,अकर्णो हस्तिकर्णश्च पिजरश्चार्यकस्तथा ऐरावतो महापद्मः कंबलाश्वतरावुभौ
2,7,34,elāpatraśca śaṅkhaśca karkeṭakadhanañjayau mahākarṇamahānīlau dhṛtarāṣṭrabalāhakau,एलापत्रश्च शङ्खश्च कर्केटकधनञ्जयौ महाकर्णमहानीलौ धृतराष्ट्रबलाहकौ
2,7,35,karavīraḥ puṣpadaṃṣṭraḥ sumukho durmukhastathā sūnāmukho dadhimukhaḥ kāliyaścālipiṇḍakaḥ,करवीरः पुष्पदंष्ट्रः सुमुखो दुर्मुखस्तथा सूनामुखो दधिमुखः कालियश्चालिपिण्डकः
2,7,36,kapilaścāṃbarīṣaśca akrūraśca kapitthakaḥ prahrādastu brahmaṇāśca gandharvo 'tha maṇisthakaḥ,कपिलश्चांबरीषश्च अक्रूरश्च कपित्थकः प्रह्रादस्तु ब्रह्मणाश्च गन्धर्वो ऽथ मणिस्थकः
2,7,37,nahuṣaḥ kararomā ca maṇirityevamādayaḥ kādraveyāḥ samākhyātāḥ khaśāyāstu nibodhata,नहुषः कररोमा च मणिरित्येवमादयः काद्रवेयाः समाख्याताः खशायास्तु निबोधत
2,7,38,khaśā vijajñe dvau putrau vikṛtau paruṣavratau śreṣṭhaṃ paścimasaṃdhyāyāṃ pūrvasyāṃ ca kanīyasam,खशा विजज्ञे द्वौ पुत्रौ विकृतौ परुषव्रतौ श्रेष्ठं पश्चिमसंध्यायां पूर्वस्यां च कनीयसम्
2,7,39,vilohitaikakarṇaṃ ca pūrvaṃ sājanayatsutam caturbhujaṃ catuṣpādaṃ kiñcitspandaṃ dvidhāgatim,विलोहितैककर्णं च पूर्वं साजनयत्सुतम् चतुर्भुजं चतुष्पादं किञ्चित्स्पन्दं द्विधागतिम्
2,7,40,sarvaṅgakeśaṃ sthūlāṅgaṃ śubhanāsaṃ mahodaram svacchaśīrṣaṃ mahākarṇaṃ muñjakeśaṃ mahābalam,सर्वङ्गकेशं स्थूलाङ्गं शुभनासं महोदरम् स्वच्छशीर्षं महाकर्णं मुञ्जकेशं महाबलम्
2,7,41,hrasvāsyaṃ dīrghajihvaṃ ca bahudaṃṣṭraṃ mahāhanum raktapiṅgākṣapādaṃ ca sthūlabhrūdīrghanāsikam,ह्रस्वास्यं दीर्घजिह्वं च बहुदंष्ट्रं महाहनुम् रक्तपिङ्गाक्षपादं च स्थूलभ्रूदीर्घनासिकम्
2,7,42,guhyakaṃ śitikaṇṭhaṃ ca mahāpādaṃ mahāmukham evaṃvidhaṃ khaśāputraṃ jajñe 'sāvatibhīṣaṇam,गुह्यकं शितिकण्ठं च महापादं महामुखम् एवंविधं खशापुत्रं जज्ञे ऽसावतिभीषणम्
2,7,43,tasyānujaṃ dvitīyaṃ sā hyuṣasyante vyajāyata triśīrṣaṃ ca tripādaṃ ca trihastaṃ kṛṣṇalocanam,तस्यानुजं द्वितीयं सा ह्युषस्यन्ते व्यजायत त्रिशीर्षं च त्रिपादं च त्रिहस्तं कृष्णलोचनम्
2,7,44,ūrddhvakeśaṃ haricchmaśruṃ śilāsaṃhananaṃ dṛḍham hrasvakāyaṃ prabāhuṃ ca mahākāya mahāravam,ऊर्द्ध्वकेशं हरिच्छ्मश्रुं शिलासंहननं दृढम् ह्रस्वकायं प्रबाहुं च महाकाय महारवम्
2,7,45,ākarṇadāritāsyaṃ ca balavatsathūlanāsikam sthūlauṣṭhamaṣṭadaṃṣṭra ca jihmāsyaṃ śaṅkukarṇakam,आकर्णदारितास्यं च बलवत्सथूलनासिकम् स्थूलौष्ठमष्टदंष्ट्र च जिह्मास्यं शङ्कुकर्णकम्
2,7,46,piṅgalodvattanayanaṃ jaṭilaṃ dvandvapiṇḍakam mahāskandhaṃ mahoraskaṃ pṛthughoṇaṃ kṛśodaram,पिङ्गलोद्वत्तनयनं जटिलं द्वन्द्वपिण्डकम् महास्कन्धं महोरस्कं पृथुघोणं कृशोदरम्
2,7,47,asthūlaṃ lohitaṃ grīvalaṃbameḍhrāṇḍapiḍakam evaṃvidhaṃ kumāraṃ sā kaniṣṭhaṃ samasūyata,अस्थूलं लोहितं ग्रीवलंबमेढ्राण्डपिडकम् एवंविधं कुमारं सा कनिष्ठं समसूयत
2,7,48,sadyaḥ prasūtamātrau tau vivṛddhau ca pramādataḥ upayaugasamarthābhyāṃ śarīrābhyāṃ vyavasthitau,सद्यः प्रसूतमात्रौ तौ विवृद्धौ च प्रमादतः उपयौगसमर्थाभ्यां शरीराभ्यां व्यवस्थितौ
2,7,49,sadyojātau vivṛddhāṅgau mātaraṃ paryakarṣatām tayoḥ pūrvastu yaḥ krūro mātaraṃ so 'bhya karṣata,सद्योजातौ विवृद्धाङ्गौ मातरं पर्यकर्षताम् तयोः पूर्वस्तु यः क्रूरो मातरं सो ऽभ्य कर्षत
2,7,50,bruvaṃśca mātarbhakṣāva rakṣārthaṃ kṣudhayārditaḥ nyaṣedhayatpunarhyenaṃ svayaṃ sa tu kaniṣṭhakaḥ,ब्रुवंश्च मातर्भक्षाव रक्षार्थं क्षुधयार्दितः न्यषेधयत्पुनर्ह्येनं स्वयं स तु कनिष्ठकः
2,7,51,pūrveṣāṃ kṣemakṛttvaṃ vai rakṣaitāṃ mātaraṃ svakām bāhubhyāṃ parigṛhyainaṃ mātaraṃ so 'bhyabhāṣayat,पूर्वेषां क्षेमकृत्त्वं वै रक्षैतां मातरं स्वकाम् बाहुभ्यां परिगृह्यैनं मातरं सो ऽभ्यभाषयत्
2,7,52,etasminneva kāle tu prādurbhūtastayoḥ pitā tau dṛṣṭvā vikṛtā kārau khaśāṃ tāmabhyabhāṣata,एतस्मिन्नेव काले तु प्रादुर्भूतस्तयोः पिता तौ दृष्ट्वा विकृता कारौ खशां तामभ्यभाषत
2,7,53,tau sutau pitaraṃ dṛṣṭvā hyekabhūtau bhayānvitau mātureva punaścāṅge pralīyetāṃ svamāyayā,तौ सुतौ पितरं दृष्ट्वा ह्येकभूतौ भयान्वितौ मातुरेव पुनश्चाङ्गे प्रलीयेतां स्वमायया
2,7,54,athābravīdṛṣirbhāryāṃ kimābhyāmuktavatyasi sarvamācakṣva tattvena tavaivāyaṃ vyatikramaḥ,अथाब्रवीदृषिर्भार्यां किमाभ्यामुक्तवत्यसि सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन तवैवायं व्यतिक्रमः
2,7,55,mātṛtulyaśca janane putro bhavati kanyakā yathāśīlā bhavenmātā tathāśīlo bhavetsutaḥ,मातृतुल्यश्च जनने पुत्रो भवति कन्यका यथाशीला भवेन्माता तथाशीलो भवेत्सुतः
2,7,56,yadvarṇā tu bhavedbhūmistadvarṇaṃ salilaṃ dhruvam mātṝṇāṃ śīladoṣeṇa tathā rūpaguṇaiḥ punaḥ,यद्वर्णा तु भवेद्भूमिस्तद्वर्णं सलिलं ध्रुवम् मातॄणां शीलदोषेण तथा रूपगुणैः पुनः
2,7,57,vibhinnāstu prajāḥ sarvāstathā khyātivaśena ca ityevamuktvā bhagavānkhaśāmapratimastadā,विभिन्नास्तु प्रजाः सर्वास्तथा ख्यातिवशेन च इत्येवमुक्त्वा भगवान्खशामप्रतिमस्तदा
2,7,58,putrāvāhūya sāmnā vai cakre tābhyāṃ tu nāmanī putrābhyāṃ yatkṛtaṃ tasyāstadācaṣṭa khaśā tadā,पुत्रावाहूय साम्ना वै चक्रे ताभ्यां तु नामनी पुत्राभ्यां यत्कृतं तस्यास्तदाचष्ट खशा तदा
2,7,59,mātā yathā samākhyātā tarmābhyāṃ ca pṛthakpṛthak tena dhātvarthayogena tattadarthe cakāra ha,माता यथा समाख्याता तर्माभ्यां च पृथक्पृथक् तेन धात्वर्थयोगेन तत्तदर्थे चकार ह
2,7,60,mātarbhakṣetyathokto vai khādane bhakṣaṇe ca saḥ bhakṣāvetyuktavāneṣa tasmādyakṣo 'bhavattvayam,मातर्भक्षेत्यथोक्तो वै खादने भक्षणे च सः भक्षावेत्युक्तवानेष तस्माद्यक्षो ऽभवत्त्वयम्
2,7,61,rakṣa ityeṣa dhāturyaḥ pālane sa vibhāvyate uktavāṃścaiṣa yasmāttu rakṣemāṃ mātaraṃ svakām,रक्ष इत्येष धातुर्यः पालने स विभाव्यते उक्तवांश्चैष यस्मात्तु रक्षेमां मातरं स्वकाम्
2,7,62,nāmnā rakṣo 'parastasmādbhaviṣyati tavātmajaḥ sa tadā tadvidhāṃ dṛṣṭvā vikriyāṃ ca tayoḥ pitā,नाम्ना रक्षो ऽपरस्तस्माद्भविष्यति तवात्मजः स तदा तद्विधां दृष्ट्वा विक्रियां च तयोः पिता
2,7,63,tadā bhāvinamarthaṃ ca buddhvā mātrā kṛtaṃ tayoḥ tāvṛbhau kṣudhitau dṛṣṭvā vismitaḥ parimṛṣṭadhīḥ,तदा भाविनमर्थं च बुद्ध्वा मात्रा कृतं तयोः तावृभौ क्षुधितौ दृष्ट्वा विस्मितः परिमृष्टधीः
2,7,64,tayoḥ prādiśadāhāraṃ khaśāpatirasṛgvase pitā tau kṣudhitau dṛṣṭvā vara metaṃ tayordadau,तयोः प्रादिशदाहारं खशापतिरसृग्वसे पिता तौ क्षुधितौ दृष्ट्वा वर मेतं तयोर्ददौ
2,7,65,yuvayorhastasaṃsparśādraktadhārāśca sarvaśaḥ sṛṅmāṃsavasābhūtā bhaviṣyantīha kāmataḥ,युवयोर्हस्तसंस्पर्शाद्रक्तधाराश्च सर्वशः सृङ्मांसवसाभूता भविष्यन्तीह कामतः
2,7,66,naktāhāravihārau ca dvijadevādibhojanau naktaṃ caiva balīyāṃsau divā vai nirbalau yuvām,नक्ताहारविहारौ च द्विजदेवादिभोजनौ नक्तं चैव बलीयांसौ दिवा वै निर्बलौ युवाम्
2,7,67,mātaraṃ rakṣata imāṃ dharmaścaivānuśiṣyate ityuktvā kāśyapaḥ putrau tatraivāntaradhīyata,मातरं रक्षत इमां धर्मश्चैवानुशिष्यते इत्युक्त्वा काश्यपः पुत्रौ तत्रैवान्तरधीयत
2,7,68,gate pitari tau krūrau nisargādeva dāruṇau viparyayeṣu varttete 'kṛtajñau prāṇihiṃsakau,गते पितरि तौ क्रूरौ निसर्गादेव दारुणौ विपर्ययेषु वर्त्तेते ऽकृतज्ञौ प्राणिहिंसकौ
2,7,69,mahābalau mahāsattvau mahākāyau durāsadau māyāvidāvadṛśyau tāvantardhānagatāvubhau,महाबलौ महासत्त्वौ महाकायौ दुरासदौ मायाविदावदृश्यौ तावन्तर्धानगतावुभौ
2,7,70,tau kāmarūpiṇau ghorau nīrujau ca svabhāvataḥ rūpā nurūpairācāraiḥ pracarantau prabādhakau,तौ कामरूपिणौ घोरौ नीरुजौ च स्वभावतः रूपा नुरूपैराचारैः प्रचरन्तौ प्रबाधकौ
2,7,71,devānṛṣīnpitṝṃścaiva gandharvānkinnarānapi piśācāṃścamanuṣyāṃścapannagānpakṣiṇaḥ paśūn,देवानृषीन्पितॄंश्चैव गन्धर्वान्किन्नरानपि पिशाचांश्चमनुष्यांश्चपन्नगान्पक्षिणः पशून्
2,7,72,bhakṣārthamiha lipsaṃtau ceratustau niśācarau indrasyānucarau caiva kṣubdhau dṛṣṭvā hyatiṣṭhatām,भक्षार्थमिह लिप्संतौ चेरतुस्तौ निशाचरौ इन्द्रस्यानुचरौ चैव क्षुब्धौ दृष्ट्वा ह्यतिष्ठताम्
2,7,73,rākṣasaṃ taṃ kadācidvai niśīthe hyeka mīśvaram āhāraṃ sa parīpsanvai śabdenānusasāra ha,राक्षसं तं कदाचिद्वै निशीथे ह्येक मीश्वरम् आहारं स परीप्सन्वै शब्देनानुससार ह
2,7,74,āsasāda piśācau vai tvajaḥ śaṇḍhaśca tābubhau kapiputrau mahāvīryauṃ kūṣmāḍau pūrvajāvubhau,आससाद पिशाचौ वै त्वजः शण्ढश्च ताबुभौ कपिपुत्रौ महावीर्यौं कूष्माडौ पूर्वजावुभौ
2,7,75,piṅgākṣāvūrddhvaromāṇau vṛttākṣau ca sudāruṇau kanyābhyāṃ sahitau tau tu tābhyāṃ bhartuścikīrṣayā,पिङ्गाक्षावूर्द्ध्वरोमाणौ वृत्ताक्षौ च सुदारुणौ कन्याभ्यां सहितौ तौ तु ताभ्यां भर्तुश्चिकीर्षया
2,7,76,te kanye kāmarūpiṇyau tadācāramubhe ca tam āhārārthe samīhantau sakanyau tu bubhukṣitau,ते कन्ये कामरूपिण्यौ तदाचारमुभे च तम् आहारार्थे समीहन्तौ सकन्यौ तु बुभुक्षितौ
2,7,77,apaśyatāṃ rakṣasaṃ tau kāmarūpiṇamagrataḥ sahasā sannipātena dṛṣṭvā caiva parasparam,अपश्यतां रक्षसं तौ कामरूपिणमग्रतः सहसा सन्निपातेन दृष्ट्वा चैव परस्परम्
2,7,78,īkṣamāṇāḥ sthitānyonyaṃ parasparajighṛkṣavaḥ pitarāvūcatuḥ kanye yuvā mānayata drutam,ईक्षमाणाः स्थितान्योन्यं परस्परजिघृक्षवः पितरावूचतुः कन्ये युवा मानयत द्रुतम्
2,7,79,jīvagrāhaṃ nigṛhyainaṃ visphurantaṃ padepade tatastamabhisṛtyainaṃ kanye jagṛhatustadā,जीवग्राहं निगृह्यैनं विस्फुरन्तं पदेपदे ततस्तमभिसृत्यैनं कन्ये जगृहतुस्तदा
2,7,80,saṃgṛhītvā tu hastābhyāmānītaḥ pitṛsaṃsadi tābhyāṃ kanyāgṛhītaṃ taṃ piśācau vīkṣya rakṣasam,संगृहीत्वा तु हस्ताभ्यामानीतः पितृसंसदि ताभ्यां कन्यागृहीतं तं पिशाचौ वीक्ष्य रक्षसम्
2,7,81,apṛcchatāṃ ca kasya tvaṃ sa ca sarvamabhāṣata tasya karmābhijātī ca śrutvā tau rakṣasastadā,अपृच्छतां च कस्य त्वं स च सर्वमभाषत तस्य कर्माभिजाती च श्रुत्वा तौ रक्षसस्तदा
2,7,82,ajaḥ śaṇḍaśca tasmai te kanyake pratyapādayat tau tuṣṭau karmaṇā tasya kanye te dadatustu vai,अजः शण्डश्च तस्मै ते कन्यके प्रत्यपादयत् तौ तुष्टौ कर्मणा तस्य कन्ये ते ददतुस्तु वै
2,7,83,paiśācaina vivāhena rudantyāvudvavāha saḥ ajaḥ śaṇḍaḥ sutābhyāṃ tu tadā śrāvayatāṃ dhanam,पैशाचैन विवाहेन रुदन्त्यावुद्ववाह सः अजः शण्डः सुताभ्यां तु तदा श्रावयतां धनम्
2,7,84,iyaṃ brahmadhanā nāma kanyā yā sahitā śubhā brahma tasyāparāhāra iti śaṇḍo 'bhyabhāṣata,इयं ब्रह्मधना नाम कन्या या सहिता शुभा ब्रह्म तस्यापराहार इति शण्डो ऽभ्यभाषत
2,7,85,iyaṃ jantudhanā nāma kanyā sarvāṅgajantilā jantubhāva dhanādānā ityajau'śrāvayaddhanam,इयं जन्तुधना नाम कन्या सर्वाङ्गजन्तिला जन्तुभाव धनादाना इत्यजौऽश्रावयद्धनम्
2,7,86,sarvāṅgakeśāpāśā ca kanyā jantudhanā tu yā yātudhānaprasūtā sā kanyā caiva mahāravā,सर्वाङ्गकेशापाशा च कन्या जन्तुधना तु या यातुधानप्रसूता सा कन्या चैव महारवा
2,7,87,aruṇā cāpyalomā ca kanyā brahmadhanā tu yā brahmadhānaprasūtā sā kanyā caiva mahāravā,अरुणा चाप्यलोमा च कन्या ब्रह्मधना तु या ब्रह्मधानप्रसूता सा कन्या चैव महारवा
2,7,88,evaṃ piśācakanye te mithune dve prasūyatām tayoḥ prajānisargaṃ ca kathayiṣye nibodhata,एवं पिशाचकन्ये ते मिथुने द्वे प्रसूयताम् तयोः प्रजानिसर्गं च कथयिष्ये निबोधत
2,7,89,hetiḥ prahetirugraśca pauruṣeyau vadhastathā vidyutsphūrjaśca vātaśca āyo pyāghrastathaiva ca,हेतिः प्रहेतिरुग्रश्च पौरुषेयौ वधस्तथा विद्युत्स्फूर्जश्च वातश्च आयो प्याघ्रस्तथैव च
2,7,90,sūryaśca rākṣasā hyete yātudhānātmajā daśa mālyavāṃśca sumālī ca prahetitanayau śṛṇu,सूर्यश्च राक्षसा ह्येते यातुधानात्मजा दश माल्यवांश्च सुमाली च प्रहेतितनयौ शृणु
2,7,91,prahetitanayaḥ śrīmānapulomā nāma viśrutaḥ madhuḥ paro mahograstu lavaṇastasya cātmajaḥ,प्रहेतितनयः श्रीमानपुलोमा नाम विश्रुतः मधुः परो महोग्रस्तु लवणस्तस्य चात्मजः
2,7,92,mahāyogabalopeto mahā devamupasthitaḥ ugrasya putrau vikrānto vajrahā nāma viśrutaḥ,महायोगबलोपेतो महा देवमुपस्थितः उग्रस्य पुत्रौ विक्रान्तो वज्रहा नाम विश्रुतः
2,7,93,pauruṣeyasutāḥ pañca puruṣādā mahābalāḥ kūraśca vikṛtaścaiva rudhirādastathaiva ca,पौरुषेयसुताः पञ्च पुरुषादा महाबलाः कूरश्च विकृतश्चैव रुधिरादस्तथैव च
2,7,94,medāśaścavapāśaśca nāmabhiḥ parikīrttitāḥ vadhaputrau durācārau vighnaśca śāmanaśca ha,मेदाशश्चवपाशश्च नामभिः परिकीर्त्तिताः वधपुत्रौ दुराचारौ विघ्नश्च शामनश्च ह
2,7,95,vidyutputro durācāro rasano nāma rākṣasaḥ sphūrjakṣetre nikuṃbhastu jāto vai brahmarākṣasaḥ,विद्युत्पुत्रो दुराचारो रसनो नाम राक्षसः स्फूर्जक्षेत्रे निकुंभस्तु जातो वै ब्रह्मराक्षसः
2,7,96,vātaputro virodhastu tathā yasya janātakaḥ vyāghra putro nirānandaḥ kratūnāṃ vighnakārakaḥ,वातपुत्रो विरोधस्तु तथा यस्य जनातकः व्याघ्र पुत्रो निरानन्दः क्रतूनां विघ्नकारकः
2,7,97,sarvasya cānvaye jātā pūrāḥ sarpāśca rākṣasāḥ yātudhānāḥ parikrāntā brahma dhānānnibodhata,सर्वस्य चान्वये जाता पूराः सर्पाश्च राक्षसाः यातुधानाः परिक्रान्ता ब्रह्म धानान्निबोधत
2,7,98,yajñāpeto dhṛtiḥ kṣemo brahmapetaśca yajñahā śvātoṃ'bukaḥ kelisarpauṃ brahmadhānātmajā nava,यज्ञापेतो धृतिः क्षेमो ब्रह्मपेतश्च यज्ञहा श्वातोंऽबुकः केलिसर्पौं ब्रह्मधानात्मजा नव
2,7,99,svasāro brahmarākṣasyasteṣāṃ cemāḥ sudāruṇāḥ raktakarṇī mahājihvā kṣamā ceṣṭāpahāriṇī,स्वसारो ब्रह्मराक्षस्यस्तेषां चेमाः सुदारुणाः रक्तकर्णी महाजिह्वा क्षमा चेष्टापहारिणी
2,7,100,etāsāmanvaye jātāḥ pṛthivyāṃ brahmarākṣasāḥ ityete rākṣasāḥ krāntā yakṣasyavinibodhata,एतासामन्वये जाताः पृथिव्यां ब्रह्मराक्षसाः इत्येते राक्षसाः क्रान्ता यक्षस्यविनिबोधत
2,7,101,cakame sarasaṃ yakṣaḥ pañcacūḍāṃ kratusthalām tallipsuścintayānaḥ sa devodyānāni mārgate,चकमे सरसं यक्षः पञ्चचूडां क्रतुस्थलाम् तल्लिप्सुश्चिन्तयानः स देवोद्यानानि मार्गते
2,7,102,vaibhrājaṃ surabhiṃ caiva tathā caitrarathaṃ ca yat viśokaṃ sumanaṃ caiva nandanaṃ ca vanottamam,वैभ्राजं सुरभिं चैव तथा चैत्ररथं च यत् विशोकं सुमनं चैव नन्दनं च वनोत्तमम्
2,7,103,bahūni ramaṇīyāni mārgate jātalālasaḥ dṛṣṭvā tāṃ nandane so 'tha apsarobhiḥ sahāsinīm,बहूनि रमणीयानि मार्गते जातलालसः दृष्ट्वा तां नन्दने सो ऽथ अप्सरोभिः सहासिनीम्
2,7,104,nopāyaṃ vindate tatra tasyā lābhāya cintayan dūṣitaḥ svena rūpeṇa karmaṇā caiva dūṣitaḥ,नोपायं विन्दते तत्र तस्या लाभाय चिन्तयन् दूषितः स्वेन रूपेण कर्मणा चैव दूषितः
2,7,105,mamodvijanti hiṃsrasya tathābhūtāni sarvaśaḥ tatkathaṃ nāma cārvagīṃ prāpnuyāmahamaṅganām,ममोद्विजन्ति हिंस्रस्य तथाभूतानि सर्वशः तत्कथं नाम चार्वगीं प्राप्नुयामहमङ्गनाम्
2,7,106,dṛṣṭvopāyaṃ tataḥ so 'tha śīghrakārī vyavarttayat kṛtvā rūpaṃ vasurucergandharvasya ca guhyakaḥ,दृष्ट्वोपायं ततः सो ऽथ शीघ्रकारी व्यवर्त्तयत् कृत्वा रूपं वसुरुचेर्गन्धर्वस्य च गुह्यकः
2,7,107,tataḥ so 'psarasāṃ madhye tā jacagrāha kratusthalām buddhvā vasuruciṃ taṃ sā bhāvenaivābhyāvarttata,ततः सो ऽप्सरसां मध्ये ता जचग्राह क्रतुस्थलाम् बुद्ध्वा वसुरुचिं तं सा भावेनैवाभ्यावर्त्तत
2,7,108,saṃbhūtaḥ sa tayā sārddhaṃ dṛśyamāno 'psarogaṇaiḥ jagāma maithunaṃ yakṣaḥ putrārthaṃ sa tayā saha,संभूतः स तया सार्द्धं दृश्यमानो ऽप्सरोगणैः जगाम मैथुनं यक्षः पुत्रार्थं स तया सह
2,7,109,dṛśyamāno 'psaro lipsuḥ śaṅkāṃ naiva cakāra saḥ tataḥ saṃsiddhakāraṇaḥ sadyo jātaḥ sutastu vai,दृश्यमानो ऽप्सरो लिप्सुः शङ्कां नैव चकार सः ततः संसिद्धकारणः सद्यो जातः सुतस्तु वै
2,7,110,uchrayātpariṇāhena sadyo vṛddhaḥ śriyā jvalan rājāhamiti nābhirhi pitaraṃ so 'bhyavādayat,उछ्रयात्परिणाहेन सद्यो वृद्धः श्रिया ज्वलन् राजाहमिति नाभिर्हि पितरं सो ऽभ्यवादयत्
2,7,111,bhavān rajatanābheti pitā taṃ pratyuvāca ha mātrānurūpo rūpema piturvīryeṇajāyate,भवान् रजतनाभेति पिता तं प्रत्युवाच ह मात्रानुरूपो रूपेम पितुर्वीर्येणजायते
2,7,112,jāte tasminkumāre tu svarupaṃ prayapadyata svarūpaṃ pratipadyante gūhanto yakṣarākṣasāḥ,जाते तस्मिन्कुमारे तु स्वरुपं प्रयपद्यत स्वरूपं प्रतिपद्यन्ते गूहन्तो यक्षराक्षसाः
2,7,113,suptā mriyantaḥ kruddhāśca bhītāste harṣitāstathā tato 'bravītso 'psarasaṃ smayamānastu guhyakaḥ,सुप्ता म्रियन्तः क्रुद्धाश्च भीतास्ते हर्षितास्तथा ततो ऽब्रवीत्सो ऽप्सरसं स्मयमानस्तु गुह्यकः
2,7,114,gṛhaṃ me gaccha bhadraṃ te saputrā tvaṃ varānane ityuktvā sahasā tatra dṛṣṭvā svaṃ rūpamāsthitam,गृहं मे गच्छ भद्रं ते सपुत्रा त्वं वरानने इत्युक्त्वा सहसा तत्र दृष्ट्वा स्वं रूपमास्थितम्
2,7,115,vibhrāntāḥ pradrutāḥ sarvāḥ sametyāpsarasastadā gacchantīmanvagacchattāṃ putrastaptāṃ tvayanśirā,विभ्रान्ताः प्रद्रुताः सर्वाः समेत्याप्सरसस्तदा गच्छन्तीमन्वगच्छत्तां पुत्रस्तप्तां त्वयन्शिरा
2,7,116,gandharvāpsarasāṃ madhye nayitvā sa nyavarttata tāṃ ca dṛṣṭvā samutpattiṃ yakṣasyāpsarasāṃ gaṇāḥ,गन्धर्वाप्सरसां मध्ये नयित्वा स न्यवर्त्तत तां च दृष्ट्वा समुत्पत्तिं यक्षस्याप्सरसां गणाः
2,7,117,yakṣāṇāṃ tu janitrī tvaṃ ityūcustāṃ kratusthalām jagāma saha putreṇa tato yakṣaḥ svamālayam,यक्षाणां तु जनित्री त्वं इत्यूचुस्तां क्रतुस्थलाम् जगाम सह पुत्रेण ततो यक्षः स्वमालयम्
2,7,118,nyagrodho rohiṇo nāmnā śerate tatra guhyakāḥ tasminnivāso yakṣāṇāṃ nyagrodhe rohiṇe smṛtaḥ,न्यग्रोधो रोहिणो नाम्ना शेरते तत्र गुह्यकाः तस्मिन्निवासो यक्षाणां न्यग्रोधे रोहिणे स्मृतः
2,7,119,yakṣo rajatanābhaśca guhyakānāṃ pitāmahaḥ anuhrādasya daityasya bhadrāṃ maṇivarāṃ sutām,यक्षो रजतनाभश्च गुह्यकानां पितामहः अनुह्रादस्य दैत्यस्य भद्रां मणिवरां सुताम्
2,7,120,upayeme 'navadyāṅgīṃ tasyāṃ maṇivaro vaśī jajñe sā maṇibhadraṃ ca śakratulyaparākramamam,उपयेमे ऽनवद्याङ्गीं तस्यां मणिवरो वशी जज्ञे सा मणिभद्रं च शक्रतुल्यपराक्रममम्
2,7,121,tayoḥ patnyau bhaginyau ca kratusthasyātmaje śubhe nāmnā puṇyajanī caiva tathā devajanī ca yā,तयोः पत्न्यौ भगिन्यौ च क्रतुस्थस्यात्मजे शुभे नाम्ना पुण्यजनी चैव तथा देवजनी च या
2,7,122,vijajñe paṇibhadrātu putrānpuṇyajanī śubhā siddhārthaṃ sūryatejaśca sumanaṃ nandanaṃ tathā,विजज्ञे पणिभद्रातु पुत्रान्पुण्यजनी शुभा सिद्धार्थं सूर्यतेजश्च सुमनं नन्दनं तथा
2,7,123,maṇḍūkaṃ rucakaṃ caiva maṇimantaṃ vasuṃ tathā sarvānubhūtaṃ śaṅkhaṃ ca piṅgākṣaṃ bhīrumeva ca,मण्डूकं रुचकं चैव मणिमन्तं वसुं तथा सर्वानुभूतं शङ्खं च पिङ्गाक्षं भीरुमेव च
2,7,124,asomaṃ dūrasomaṃ ca padmaṃ candraprabhaṃ tathā meghavarṇaṃ subhadraṃ ca pradyotaṃ ca mahādyutim,असोमं दूरसोमं च पद्मं चन्द्रप्रभं तथा मेघवर्णं सुभद्रं च प्रद्योतं च महाद्युतिम्
2,7,125,dyuti mantaṃ ketumantaṃ darśanīyaṃ sudarśanam catvāro viṃśatiścaiva putrāḥ puṇyajanībhavāḥ,द्युति मन्तं केतुमन्तं दर्शनीयं सुदर्शनम् चत्वारो विंशतिश्चैव पुत्राः पुण्यजनीभवाः
2,7,126,jajñire maṇibhadrasya sarve te puṇyalakṣaṇāḥ teṣāṃ putrāśca pautrāśca yakṣāḥ puṇyajanāḥ śubhāḥ,जज्ञिरे मणिभद्रस्य सर्वे ते पुण्यलक्षणाः तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च यक्षाः पुण्यजनाः शुभाः
2,7,127,vijajñe vai devajanī putrānmaṇivarāñchubhā pūrṇabhadraṃ haimavantaṃ maṇimantravivarddhanau,विजज्ञे वै देवजनी पुत्रान्मणिवराञ्छुभा पूर्णभद्रं हैमवन्तं मणिमन्त्रविवर्द्धनौ
2,7,128,kusuṃ caraṃ piśaṅgaṃ ca sthūlakarṇaṃ mahāmudam svetaṃ ca vimalaṃ caiva puṣpadantaṃ cayāvaham,कुसुं चरं पिशङ्गं च स्थूलकर्णं महामुदम् स्वेतं च विमलं चैव पुष्पदन्तं चयावहम्
2,7,129,padmavarṇaṃ sucandraṃ ca pakṣañca balakaṃ tathā kumudākṣaṃ sukamalaṃ varddhamānaṃ tathā hitam,पद्मवर्णं सुचन्द्रं च पक्षञ्च बलकं तथा कुमुदाक्षं सुकमलं वर्द्धमानं तथा हितम्
2,7,130,padmanābhaṃ sugandhaṃ ca suvīraṃ vijayaṃ kṛtam pūrmamāsaṃ hiraṇyākṣaṃ sāraṇaṃ caiva mānasam,पद्मनाभं सुगन्धं च सुवीरं विजयं कृतम् पूर्ममासं हिरण्याक्षं सारणं चैव मानसम्
2,7,131,putrā maṇivarasyaite yakṣā vai guhyakāḥ smṛtāḥ surupāśca suveṣāśca sragviṇaḥ priyadarśanāḥ,पुत्रा मणिवरस्यैते यक्षा वै गुह्यकाः स्मृताः सुरुपाश्च सुवेषाश्च स्रग्विणः प्रियदर्शनाः
2,7,132,teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ khaśāyāstvapare putrā rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ,तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः खशायास्त्वपरे पुत्रा राक्षसाः कामरूपिणः
2,7,133,teṣāṃ yathā pradhānānvai varṇyamā nānnibodhata lālāviḥ krathano bhīmaḥ sumālī madhureva ca,तेषां यथा प्रधानान्वै वर्ण्यमा नान्निबोधत लालाविः क्रथनो भीमः सुमाली मधुरेव च
2,7,134,visphūrjano bṛhajjihvo mātaṅgo dhūmritastathā candrārkabhīkaro budhnaḥ kapilomā prahāsakaḥ,विस्फूर्जनो बृहज्जिह्वो मातङ्गो धूम्रितस्तथा चन्द्रार्कभीकरो बुध्नः कपिलोमा प्रहासकः
2,7,135,pīḍāparastrinābhaśca vakrākṣaśca niśācaraḥ triśirāḥ śatadaṃṣṭraśca tuṇḍakośaśca rākṣasaḥ,पीडापरस्त्रिनाभश्च वक्राक्षश्च निशाचरः त्रिशिराः शतदंष्ट्रश्च तुण्डकोशश्च राक्षसः
2,7,136,aśvaścākaṃpanaścaiva durmukhaśca niśācaraḥ ityete rākṣasavārā vikrāntā gaṇarūpimaḥ,अश्वश्चाकंपनश्चैव दुर्मुखश्च निशाचरः इत्येते राक्षसवारा विक्रान्ता गणरूपिमः
2,7,137,sarvalokacarāste tu tridaśānāṃ samakramāḥ sapta cānyā duhitarastāḥ śṛṇudhvaṃ yathākramam,सर्वलोकचरास्ते तु त्रिदशानां समक्रमाः सप्त चान्या दुहितरस्ताः शृणुध्वं यथाक्रमम्
2,7,138,yāsāṃ ca yaḥ prajāsargo yena cotpāditā gaṇāḥ ālaṃbā utkacotkṛṣṭā nirṛtā kapilā śivā,यासां च यः प्रजासर्गो येन चोत्पादिता गणाः आलंबा उत्कचोत्कृष्टा निरृता कपिला शिवा
2,7,139,keśinī ca mahābhāgā bhaginyaḥ sapta yāḥ smṛtāḥ tābhyo lokanikāyasya hantāro yuddhadurmadāḥ,केशिनी च महाभागा भगिन्यः सप्त याः स्मृताः ताभ्यो लोकनिकायस्य हन्तारो युद्धदुर्मदाः
2,7,140,udīrṇā rākṣasagaṇā ime cotpāditāḥ śubhāḥ ālaṃbeyo gaṇaḥ krūra autkaceyo gaṇastathā,उदीर्णा राक्षसगणा इमे चोत्पादिताः शुभाः आलंबेयो गणः क्रूर औत्कचेयो गणस्तथा
2,7,141,tathau tkārṣṭeyaśaiveyau rakṣasāṃ hyuttamā gaṇāḥ tathaiva nairṛto nāma tryaṃbakānucareṇa ha,तथौ त्कार्ष्टेयशैवेयौ रक्षसां ह्युत्तमा गणाः तथैव नैरृतो नाम त्र्यंबकानुचरेण ह
2,7,142,utpāditaḥ prajākarge gaṇeśvaravareṇa tu vikrāntāḥ śauryasaṃpannā nairṛtā devarākṣasāḥ,उत्पादितः प्रजाकर्गे गणेश्वरवरेण तु विक्रान्ताः शौर्यसंपन्ना नैरृता देवराक्षसाः
2,7,143,yeṣāmadhipatiryukto nāmnā khyāto virūpakaḥ teṣāṃ gaṇaśatānīkā uddhatānāṃ mahātmanām,येषामधिपतिर्युक्तो नाम्ना ख्यातो विरूपकः तेषां गणशतानीका उद्धतानां महात्मनाम्
2,7,144,prāyeṇānucarantyete śaṅkaraṃ jagataḥ prabhum daityarājena kumbhena mahākāyā mahātmanā,प्रायेणानुचरन्त्येते शङ्करं जगतः प्रभुम् दैत्यराजेन कुम्भेन महाकाया महात्मना
2,7,145,utpāditā mahāvīryā mahābalaparākramāḥ kāpileyā mahāvīryā udīrṇā daityarākṣasāḥ,उत्पादिता महावीर्या महाबलपराक्रमाः कापिलेया महावीर्या उदीर्णा दैत्यराक्षसाः
2,7,146,kapilena ca yakṣeṇa keśinyāṃ hyapare janāḥ utpāditā balāvatā udīrṇā yakṣarākṣasāḥ,कपिलेन च यक्षेण केशिन्यां ह्यपरे जनाः उत्पादिता बलावता उदीर्णा यक्षराक्षसाः
2,7,147,keśinī duhitā caiva nīlā yā śrudrarākṣasī ālaṃbeyena janitā naikāḥ surasikena hi,केशिनी दुहिता चैव नीला या श्रुद्रराक्षसी आलंबेयेन जनिता नैकाः सुरसिकेन हि
2,7,148,nailā iti samākhyātā durjayā ghoravikramāḥ caranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ tatra te devalaukikāḥ,नैला इति समाख्याता दुर्जया घोरविक्रमाः चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां तत्र ते देवलौकिकाः
2,7,149,bahutvāccaivasargasya teṣāṃ vaktuṃ na śakyate tasyāstvapi ca nīlāyā vikacā nāma rākṣasī,बहुत्वाच्चैवसर्गस्य तेषां वक्तुं न शक्यते तस्यास्त्वपि च नीलाया विकचा नाम राक्षसी
2,7,150,duhitā sutāśca vikayā mahā sattvaparākramāḥ virūpakena tasyāṃ vai nairṛtena iha prajāḥ,दुहिता सुताश्च विकया महा सत्त्वपराक्रमाः विरूपकेन तस्यां वै नैरृतेन इह प्रजाः
2,7,151,utpāditāḥ sughorāśca śṛṇu tāstvanupūrvaśaḥ daṃṣṭrākarālā vikṛtā mahākarṇā mahodarāḥ,उत्पादिताः सुघोराश्च शृणु तास्त्वनुपूर्वशः दंष्ट्राकराला विकृता महाकर्णा महोदराः
2,7,152,hārakā bhīṣakāścaiva tathaiva klāmakāḥ pare reravākāḥ piśācāśca vāhakāstrāsakāḥ pare,हारका भीषकाश्चैव तथैव क्लामकाः परे रेरवाकाः पिशाचाश्च वाहकास्त्रासकाः परे
2,7,153,bhūmirākṣasakā hyete mandāḥ parupavikramāḥ carantyadṛṣṭapūrvāstu nānākārā hyanekaśaḥ,भूमिराक्षसका ह्येते मन्दाः परुपविक्रमाः चरन्त्यदृष्टपूर्वास्तु नानाकारा ह्यनेकशः
2,7,154,utkṛṣṭabalasattvā ye teṣāṃ vaikhecarāḥ smṛtāḥ lakṣamātreṇa cākāśaṃ svalpātsvalpaṃ caranti vai,उत्कृष्टबलसत्त्वा ये तेषां वैखेचराः स्मृताः लक्षमात्रेण चाकाशं स्वल्पात्स्वल्पं चरन्ति वै
2,7,155,etairvyāptamidaṃ viśvaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ bhūmirākṣasakaiḥ sarvairanekaiḥ kṣudrarākṣasaiḥ,एतैर्व्याप्तमिदं विश्वं शतशो ऽथ सहस्रशः भूमिराक्षसकैः सर्वैरनेकैः क्षुद्रराक्षसैः
2,7,156,nānāprakārairākrāntā nānā deśāḥ samantataḥ samāsābhihitāścaivahyaṣṭau rākṣasamātaraḥ,नानाप्रकारैराक्रान्ता नाना देशाः समन्ततः समासाभिहिताश्चैवह्यष्टौ राक्षसमातरः
2,7,157,aṣṭau vibhāgā hyeṣāṃ hi vyākhyātā anupūrvaśaḥ bhadrakā nikarāḥ kecidajñaniṣpattihetukāḥ,अष्टौ विभागा ह्येषां हि व्याख्याता अनुपूर्वशः भद्रका निकराः केचिदज्ञनिष्पत्तिहेतुकाः
2,7,158,sahasraśatasaṃkhyātā martya lokavicāriṇaḥ pūtarā mātṛsāmānyāstathā bhūtabhayaṅkarāḥ,सहस्रशतसंख्याता मर्त्य लोकविचारिणः पूतरा मातृसामान्यास्तथा भूतभयङ्कराः
2,7,159,bālānāṃ mānuṣe loke grahā maraṇahetukāḥ skandagrahādayo hāsyā āpakāstrāsakādayaḥ,बालानां मानुषे लोके ग्रहा मरणहेतुकाः स्कन्दग्रहादयो हास्या आपकास्त्रासकादयः
2,7,160,kaumārāste tu vijñeyā bālānāṃ gṛhavṛttayaḥ skandagrahaviśeṣāṇāṃ māyikānāṃ tathaiva ca,कौमारास्ते तु विज्ञेया बालानां गृहवृत्तयः स्कन्दग्रहविशेषाणां मायिकानां तथैव च
2,7,161,pūtanā nāma bhūtānāṃ ye ca lokavināyakāḥ evaṃ gaṇasahasrāṇi caranti pṛthivīmimām,पूतना नाम भूतानां ये च लोकविनायकाः एवं गणसहस्राणि चरन्ति पृथिवीमिमाम्
2,7,162,yakṣāḥ puṇyajanā nāmapūrṇabhadrāśca ye smṛtāḥ yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca paulastyāgastayaśca ye,यक्षाः पुण्यजना नामपूर्णभद्राश्च ये स्मृताः यक्षाणां राक्षसानां च पौलस्त्यागस्तयश्च ये
2,7,163,nairṛtānāṃ ca sarveṣāṃ rājabhūdalakādhipaḥ yakṣādṛṣṭyā pibantīha nṝṇāṃ māṃsamasṛgvase,नैरृतानां च सर्वेषां राजभूदलकाधिपः यक्षादृष्ट्या पिबन्तीह नॄणां मांसमसृग्वसे
2,7,164,rakṣāṃsyanupraveśena piśācaiḥ paripīḍanaiḥ sarvalakṣaṇasaṃpannāḥ samāmaiścāpi daivataiḥ,रक्षांस्यनुप्रवेशेन पिशाचैः परिपीडनैः सर्वलक्षणसंपन्नाः समामैश्चापि दैवतैः
2,7,165,bhāsvarā balavantaśca īśvarāḥ kāmarūpiṇaḥ anābhibhāvyā vikrāntāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ,भास्वरा बलवन्तश्च ईश्वराः कामरूपिणः अनाभिभाव्या विक्रान्ताः सर्वलोकनमस्कृताः
2,7,166,sūkṣmāścaujasvinomedhyā varadā yājñikāśca vai devānāṃ lakṣaṇaṃ hyetadasurāṇāṃ tathaiva ca,सूक्ष्माश्चौजस्विनोमेध्या वरदा याज्ञिकाश्च वै देवानां लक्षणं ह्येतदसुराणां तथैव च
2,7,167,hīnā devaistribhiḥ pādairgandharvāpsarasaḥ smṛtāḥ gandharvebhyastribhiḥ pādairhīnā guhyakarākṣasāḥ,हीना देवैस्त्रिभिः पादैर्गन्धर्वाप्सरसः स्मृताः गन्धर्वेभ्यस्त्रिभिः पादैर्हीना गुह्यकराक्षसाः
2,7,168,aiśvaryahīnā rakṣobhyaḥ piśācāstriguṇāṃ punaḥ evandhanena rūpeṇa āyuṣā ca balena ca,ऐश्वर्यहीना रक्षोभ्यः पिशाचास्त्रिगुणां पुनः एवन्धनेन रूपेण आयुषा च बलेन च
2,7,169,dharmaiśvaryeṇa buddhyā ca tapaḥśrutaparākramaiḥ devāsurebhyo hīyante trīṃstrīnpādānparasparam,धर्मैश्वर्येण बुद्ध्या च तपःश्रुतपराक्रमैः देवासुरेभ्यो हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादान्परस्परम्
2,7,170,gandharvādyāḥ piśācāntāścatasro devayonayaḥ ataḥ śṛṇuta bhadraṃ vaḥ prajāḥ krodhavaśānvayāḥ,गन्धर्वाद्याः पिशाचान्ताश्चतस्रो देवयोनयः अतः शृणुत भद्रं वः प्रजाः क्रोधवशान्वयाः
2,7,171,krodhāyāḥ kanyakā jajñe dvādaśaivātmasaṃbhavāḥ tā bhāryā pulahasyāsannāmato me nibodhata,क्रोधायाः कन्यका जज्ञे द्वादशैवात्मसंभवाः ता भार्या पुलहस्यासन्नामतो मे निबोधत
2,7,172,mṛgī ca mṛgamandā ca haribhadrā tvirāvatī bhūtā ca kapiśā daṃṣṭrā ṛṣā tiryā tathaiva ca,मृगी च मृगमन्दा च हरिभद्रा त्विरावती भूता च कपिशा दंष्ट्रा ऋषा तिर्या तथैव च
2,7,173,śvetā ca saramā caiva surasā ceti viśrutā mṛgyāstu harigāḥ putrā mṛgaścānye śaśāstathā,श्वेता च सरमा चैव सुरसा चेति विश्रुता मृग्यास्तु हरिगाः पुत्रा मृगश्चान्ये शशास्तथा
2,7,174,nyaṅkavaḥśarabhā ye ca ruravaḥ pṛṣatāśca ye ṛkṣāśca mṛgamandāyā gavayāścāpare tathā,न्यङ्कवःशरभा ये च रुरवः पृषताश्च ये ऋक्षाश्च मृगमन्दाया गवयाश्चापरे तथा
2,7,175,mahiṣoṣṭravarāhaśca khaḍgā gauramukhāstathā haryyā stu harayaḥ putrā golāṅgūlāstarakṣavaḥ,महिषोष्ट्रवराहश्च खड्गा गौरमुखास्तथा हर्य्या स्तु हरयः पुत्रा गोलाङ्गूलास्तरक्षवः
2,7,176,vānarāḥ kinnarāścaiva māyuḥ kiṃpuruṣāstathā siṃhāvyāghrāśca nīlāścadvīpinaḥ krodhitādharāḥ,वानराः किन्नराश्चैव मायुः किंपुरुषास्तथा सिंहाव्याघ्राश्च नीलाश्चद्वीपिनः क्रोधिताधराः
2,7,177,sarpāścājagarā grāhā mārjārā mūṣikāḥ pare maṇḍūkā nakulāścaiva valkakā vanagocarāḥ,सर्पाश्चाजगरा ग्राहा मार्जारा मूषिकाः परे मण्डूका नकुलाश्चैव वल्कका वनगोचराः
2,7,178,haṃsaṃ tu prathamaṃ jajñe pulahasya varaṃ śubhā raṇacandraṃ śatamukhaṃ darīmukhamathāpi ca,हंसं तु प्रथमं जज्ञे पुलहस्य वरं शुभा रणचन्द्रं शतमुखं दरीमुखमथापि च
2,7,179,haritaṃ harivarmāṇaṃ bhīṣaṇaṃ śubhalakṣaṇam prathitaṃ mathitaṃ caiva hariṇaṃ lāṅgaliṃ tathā,हरितं हरिवर्माणं भीषणं शुभलक्षणम् प्रथितं मथितं चैव हरिणं लाङ्गलिं तथा
2,7,180,śvetāyā jajñire vīrā daśa vānarapuṅgavāḥ ūrddhvadṛṣṭiḥ kṛtāhāraḥ suvrato vinato budhaḥ,श्वेताया जज्ञिरे वीरा दश वानरपुङ्गवाः ऊर्द्ध्वदृष्टिः कृताहारः सुव्रतो विनतो बुधः
2,7,181,pārijātaḥ sujātaśca haridāso guṇākaraḥ kṣemamūrtiśca balavān rājānaḥ sarva eva te,पारिजातः सुजातश्च हरिदासो गुणाकरः क्षेममूर्तिश्च बलवान् राजानः सर्व एव ते
2,7,182,teṣāṃ putrāśca pautrāśca balavantaḥ suduḥsahāḥ aśakyāḥ samarejetuṃ devadānavamānavaiḥ,तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च बलवन्तः सुदुःसहाः अशक्याः समरेजेतुं देवदानवमानवैः
2,7,183,yakṣabhūtapiśācaiśca rākṣasaiḥ subhujaṅgamaiḥ nāgniśastraviṣairanyairmṛtyureṣāṃ vidhīyate,यक्षभूतपिशाचैश्च राक्षसैः सुभुजङ्गमैः नाग्निशस्त्रविषैरन्यैर्मृत्युरेषां विधीयते
2,7,184,asaṃgagatayaḥ sarve pṛthivyāṃ vyomni caiva hi pātāle ca jale vāyau hyavināśina eva te,असंगगतयः सर्वे पृथिव्यां व्योम्नि चैव हि पाताले च जले वायौ ह्यविनाशिन एव ते
2,7,185,daśakoṭisahasrāṇi daśārbudaśatāni ca mahāpadmasahasrāṇi mahāpadmaśatāni ca,दशकोटिसहस्राणि दशार्बुदशतानि च महापद्मसहस्राणि महापद्मशतानि च
2,7,186,daśārbudāni koṭīnāṃ sahasrāṇāṃ śataṃ śatam niyutānāṃ sahasrāṇi nikharvāṇāṃ tathai va ca,दशार्बुदानि कोटीनां सहस्राणां शतं शतम् नियुतानां सहस्राणि निखर्वाणां तथै व च
2,7,187,daśārbudāni koṭīnāṃ ṣaṣṭikoṭistathaiva ca arbudānāṃ ca lakṣaṃ tu koṭīśatamathāparam,दशार्बुदानि कोटीनां षष्टिकोटिस्तथैव च अर्बुदानां च लक्षं तु कोटीशतमथापरम्
2,7,188,daśa padmāni cānyāni mahāpadmāni vai nava saṃkhyātāni kulīnānāṃ vānarāṇāṃ tarasvinām,दश पद्मानि चान्यानि महापद्मानि वै नव संख्यातानि कुलीनानां वानराणां तरस्विनाम्
2,7,189,sarve tejasvinaḥ śūrāḥ kāmarūpā mahā balāḥ divyābharaṇaveṣāśca brahmaṇyāścāhitagnayaḥ,सर्वे तेजस्विनः शूराः कामरूपा महा बलाः दिव्याभरणवेषाश्च ब्रह्मण्याश्चाहितग्नयः
2,7,190,yaṣṭāraḥ sarvayajñānāṃ sahasraśatadakṣiṇāḥ mukuṭaiḥ kuṇḍalairhāraiḥ keyūraiḥ samalaṅkṛtāḥ,यष्टारः सर्वयज्ञानां सहस्रशतदक्षिणाः मुकुटैः कुण्डलैर्हारैः केयूरैः समलङ्कृताः
2,7,191,vedavedāṅgavidvāṃso nītiśāstravicakṣaṇāḥ astrāṇāṃ mocane cāpi tathā saṃhārakarmaṇi,वेदवेदाङ्गविद्वांसो नीतिशास्त्रविचक्षणाः अस्त्राणां मोचने चापि तथा संहारकर्मणि
2,7,192,divyamaṃ trapuraskārā divyamantrapuraskṛtāḥ samarthā balinaḥ śūrāḥ sarvaśastraprahāriṇaḥ,दिव्यमं त्रपुरस्कारा दिव्यमन्त्रपुरस्कृताः समर्था बलिनः शूराः सर्वशस्त्रप्रहारिणः
2,7,193,divyarūpadharāḥ saumyā jarāmaraṇavarjitāḥ kulānāṃ ca sahasrāṇi daśa teṣāṃ mahātmanām,दिव्यरूपधराः सौम्या जरामरणवर्जिताः कुलानां च सहस्राणि दश तेषां महात्मनाम्
2,7,194,caturṣu merupārśveṣu hemakūṭe himāhvaye nīle śvetanage caiva niṣadhe gandhamādane,चतुर्षु मेरुपार्श्वेषु हेमकूटे हिमाह्वये नीले श्वेतनगे चैव निषधे गन्धमादने
2,7,195,dvīpeṣu saptasu tathā yā guhā te ca parvatāḥ nilayāsteṣu te proktā viśvakarmakṛtā svayam,द्वीपेषु सप्तसु तथा या गुहा ते च पर्वताः निलयास्तेषु ते प्रोक्ता विश्वकर्मकृता स्वयम्
2,7,196,puraiśca vividhākāraiḥ prakāraiśca vibhūṣitāḥ sarvarturamaṇīyāste hyudyānāni ca sarvaśaḥ,पुरैश्च विविधाकारैः प्रकारैश्च विभूषिताः सर्वर्तुरमणीयास्ते ह्युद्यानानि च सर्वशः
2,7,197,gṛhabhūmiṣu śayyāsu puṣpagandhasukhoditāḥ ālepanaiśca vividhairdivyabhaktikṛtaistathā,गृहभूमिषु शय्यासु पुष्पगन्धसुखोदिताः आलेपनैश्च विविधैर्दिव्यभक्तिकृतैस्तथा
2,7,198,sarvaratnasamākīrṇā mānasīṃ siddhimāsthitāḥ vānarā vānarībhiste divyābharaṇabhūṣitāḥ,सर्वरत्नसमाकीर्णा मानसीं सिद्धिमास्थिताः वानरा वानरीभिस्ते दिव्याभरणभूषिताः
2,7,199,pibanto madhu mādhvīkaṃ sudhābhakṣānumiśritam kriyāmayāḥ samuditā divi devagaṇā iva,पिबन्तो मधु माध्वीकं सुधाभक्षानुमिश्रितम् क्रियामयाः समुदिता दिवि देवगणा इव
2,7,200,devagandharvamukhyānāṃ putrāste vai sukhe ratāḥ dhārmikāśca varotsiktā yuddhaśaiṇḍā mahābalāḥ,देवगन्धर्वमुख्यानां पुत्रास्ते वै सुखे रताः धार्मिकाश्च वरोत्सिक्ता युद्धशैण्डा महाबलाः
2,7,201,akṣudrāḥ sarvasattvānāṃ devadvijaparāyaṇāḥ amlāninaḥ satyasaṃdhā nānārthe bahujalpinaḥ,अक्षुद्राः सर्वसत्त्वानां देवद्विजपरायणाः अम्लानिनः सत्यसंधा नानार्थे बहुजल्पिनः
2,7,202,mitabhāṣāḥ kṣamāvanto hyācārapariniṣṭhitāḥ vanālaṅkārabhūto hi sṛṣṭā vai brahmaṇā svayam,मितभाषाः क्षमावन्तो ह्याचारपरिनिष्ठिताः वनालङ्कारभूतो हि सृष्टा वै ब्रह्मणा स्वयम्
2,7,203,bhaktyā nimittaṃ lokeṣu rāmasyārthe guṇākaraḥ kapīnāmavatāro 'yaṃ sarvapāpavināśanaḥ,भक्त्या निमित्तं लोकेषु रामस्यार्थे गुणाकरः कपीनामवतारो ऽयं सर्वपापविनाशनः
2,7,204,dhanyaḥ puṇyo yaśasyaśca ramaṇīyaḥ sukhāvahaḥ tadeva kīrtayiṣyāmi tacchṛṇudhvamatandritāḥ,धन्यः पुण्यो यशस्यश्च रमणीयः सुखावहः तदेव कीर्तयिष्यामि तच्छृणुध्वमतन्द्रिताः
2,7,205,ūrddhvadṛṣṭeśca tanayo pyāghro nāmābhavadbhalī vyāghrasya bhrātaraḥ pañca svasāraśca tathāsya vai,ऊर्द्ध्वदृष्टेश्च तनयो प्याघ्रो नामाभवद्भली व्याघ्रस्य भ्रातरः पञ्च स्वसारश्च तथास्य वै
2,7,206,tāṃstathā svānurūpeṣu vānareṣu kṛtātmasu pratipāditā svayaṃ bhrātrā bhātṛdārāstathaiva ca,तांस्तथा स्वानुरूपेषु वानरेषु कृतात्मसु प्रतिपादिता स्वयं भ्रात्रा भातृदारास्तथैव च
2,7,207,vyāghrasya tu suto jajñe śarabholokaviśrutaḥ śarabhasyāpi viddhāṃso bhrātaro vīryasaṃmatāḥ,व्याघ्रस्य तु सुतो जज्ञे शरभोलोकविश्रुतः शरभस्यापि विद्धांसो भ्रातरो वीर्यसंमताः
2,7,208,rājāno vānarāṇāṃ ca sarvadharmapratiṣṭhitāḥ śarabhasya suto dhīmāñśuko nāma mahābalaḥ,राजानो वानराणां च सर्वधर्मप्रतिष्ठिताः शरभस्य सुतो धीमाञ्शुको नाम महाबलः
2,7,209,tasyāpi putro balavānvyaghrī jaṭharasaṃbhavaḥ saṃmataḥ sarvaśūrāṇāṃ cakravarti durāsadaḥ,तस्यापि पुत्रो बलवान्व्यघ्री जठरसंभवः संमतः सर्वशूराणां चक्रवर्ति दुरासदः
2,7,210,ṛkṣonāma mahātejāḥ sarvavānarayūthapaḥ intā sadaiva śatrūṇāṃ sarvāstravidhipāragaḥ,ऋक्षोनाम महातेजाः सर्ववानरयूथपः इन्ता सदैव शत्रूणां सर्वास्त्रविधिपारगः
2,7,211,tasmai tādṛgviśiṣṭāya sutāṃ guṇagaṇairyutām prajāpatirupādāya kanyāṃ hemavibhūṣitām,तस्मै तादृग्विशिष्टाय सुतां गुणगणैर्युताम् प्रजापतिरुपादाय कन्यां हेमविभूषिताम्
2,7,212,virajau virajāṃ tasmai pratyapādayadaṃ jasā pāṇiṃ jagrāha tasyāstu ṛkṣo vānarayūthapaḥ,विरजौ विरजां तस्मै प्रत्यपादयदं जसा पाणिं जग्राह तस्यास्तु ऋक्षो वानरयूथपः
2,7,213,darśanīyānavadyāṅgī sā kanyā cāruhāsinī cakame tāṃ mahendrastu dṛṣṭvā vai priyadarśanām,दर्शनीयानवद्याङ्गी सा कन्या चारुहासिनी चकमे तां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा वै प्रियदर्शनाम्
2,7,214,tena tasyāṃ suto jāto vālī vikramapauruṣaḥ virajāyāṃ mahendreṇa mahendrasamavikramaḥ,तेन तस्यां सुतो जातो वाली विक्रमपौरुषः विरजायां महेन्द्रेण महेन्द्रसमविक्रमः
2,7,215,tathā svāṃśo bhānunā vai tasyāmeva yadhāvidhi rahasyutpāditaḥ putraḥ sugrīvo hariyūthapaḥ,तथा स्वांशो भानुना वै तस्यामेव यधाविधि रहस्युत्पादितः पुत्रः सुग्रीवो हरियूथपः
2,7,216,ṛkṣo dṛṣṭvā tu tanayau balarūpaśriyā yutau harṣa cakre suvipulaṃ sarvavānarayūthapaḥ,ऋक्षो दृष्ट्वा तु तनयौ बलरूपश्रिया युतौ हर्ष चक्रे सुविपुलं सर्ववानरयूथपः
2,7,217,so 'byaṣiñcatsutaṃ jyeṣṭhaṃ vālinaṃ hemamālinam abhiṣiktastato vālī sugrīvānugato balī,सो ऽब्यषिञ्चत्सुतं ज्येष्ठं वालिनं हेममालिनम् अभिषिक्तस्ततो वाली सुग्रीवानुगतो बली
2,7,218,kārayāmāsa rājyaṃ ca divi deveśvaro yathā suṣeṇāsya sutā cāpi bhāryā tasya mahātmanaḥ,कारयामास राज्यं च दिवि देवेश्वरो यथा सुषेणास्य सुता चापि भार्या तस्य महात्मनः
2,7,219,tārā nāma mahāprājñā tārādhipanibhānanā suṣuve sāpi tanayamaṅgadaṃ kanakāṅgadam,तारा नाम महाप्राज्ञा ताराधिपनिभानना सुषुवे सापि तनयमङ्गदं कनकाङ्गदम्
2,7,220,aṅgadasyāpi tanayo jāto bhīmaparā kramaḥ maindasya cyeṣṭhakanyāyāṃ dhruvo nāma mahāyaśāḥ,अङ्गदस्यापि तनयो जातो भीमपरा क्रमः मैन्दस्य च्येष्ठकन्यायां ध्रुवो नाम महायशाः
2,7,221,sugrīvasya rumā bhāryā panasasya sutā śubhā tasyāpi ca sutā jātāstrayaḥ paramakīrttayaḥ,सुग्रीवस्य रुमा भार्या पनसस्य सुता शुभा तस्यापि च सुता जातास्त्रयः परमकीर्त्तयः
2,7,222,teṣāṃ dārāṃstathāsādya susvarūpānbalī tataḥ vālinaḥ pārśvato 'tiṣṭhatsugrīvaḥ saha vānaraiḥ,तेषां दारांस्तथासाद्य सुस्वरूपान्बली ततः वालिनः पार्श्वतो ऽतिष्ठत्सुग्रीवः सह वानरैः
2,7,223,bahūnvarṣagaṇānagro bhrātrā saha yathāmaraḥ kesarī kuñjarasyātha sutāṃ bhāryāmavindata,बहून्वर्षगणानग्रो भ्रात्रा सह यथामरः केसरी कुञ्जरस्याथ सुतां भार्यामविन्दत
2,7,224,añjanā nāma subhāgā gatvā puṃsavane śuciḥ paryupāste ca tāṃ vāyuryauṃvanādeva garvitām,अञ्जना नाम सुभागा गत्वा पुंसवने शुचिः पर्युपास्ते च तां वायुर्यौंवनादेव गर्विताम्
2,7,225,tasyāṃ jātastu hanumānvāyunā jagadāyunā ye hyanye kesarisutā vikhyātā divi ceha vai,तस्यां जातस्तु हनुमान्वायुना जगदायुना ये ह्यन्ये केसरिसुता विख्याता दिवि चेह वै
2,7,226,jyeṣṭhastu hanumāṃsteṣāṃ matimāṃstu tataḥ smṛtaḥ śrutimānketumāṃścaiva matimāndhṛtimānapi,ज्येष्ठस्तु हनुमांस्तेषां मतिमांस्तु ततः स्मृतः श्रुतिमान्केतुमांश्चैव मतिमान्धृतिमानपि
2,7,227,hanumadbhrātaro ye vai te dāraiḥ supratiṣṭhatāḥ svānarūpaiḥ sutāḥ pitrā putrapautrasamanvitāḥ,हनुमद्भ्रातरो ये वै ते दारैः सुप्रतिष्ठताः स्वानरूपैः सुताः पित्रा पुत्रपौत्रसमन्विताः
2,7,228,brahmacārī ca hanumānnāsaudāraiśca yojitaḥ sarvalokānapi raṇe yo yoddhuṃ ca samutsahet,ब्रह्मचारी च हनुमान्नासौदारैश्च योजितः सर्वलोकानपि रणे यो योद्धुं च समुत्सहेत्
2,7,229,jave jave ca vitate vainateya ivāparaḥ agniputraśca balavānnalaḥ paramadurjjayaḥ,जवे जवे च वितते वैनतेय इवापरः अग्निपुत्रश्च बलवान्नलः परमदुर्ज्जयः
2,7,230,kṣetre kanakabindostu jāto vānarapuṅgavaḥ tathātvanye mahābhāgā balavantaśca vānarāḥ,क्षेत्रे कनकबिन्दोस्तु जातो वानरपुङ्गवः तथात्वन्ये महाभागा बलवन्तश्च वानराः
2,7,231,sapradhānāstu vijñeyā hariyūthapa yūthapāḥ tāraśca kusumaścaiva panaso gandhamādanaḥ,सप्रधानास्तु विज्ञेया हरियूथप यूथपाः तारश्च कुसुमश्चैव पनसो गन्धमादनः
2,7,232,rūpaśrīrvibhavaścaiva gavayo vikaṭaḥ saraḥ suṣeṇaḥ sudhanuścaiva subandhuḥ śatadundubhiḥ,रूपश्रीर्विभवश्चैव गवयो विकटः सरः सुषेणः सुधनुश्चैव सुबन्धुः शतदुन्दुभिः
2,7,233,vikacaḥ kapilo raudraḥ pariyātraḥ prabhañjanaḥ kuñjaraḥ śarabho daṃṣṭrī kālamūrtirmahāsukhaḥ,विकचः कपिलो रौद्रः परियात्रः प्रभञ्जनः कुञ्जरः शरभो दंष्ट्री कालमूर्तिर्महासुखः
2,7,234,nandaḥ kandarasenaśca nalo vāruṇireva ca ciravaḥ karavastāmraścitrayodhī rathītaraḥ,नन्दः कन्दरसेनश्च नलो वारुणिरेव च चिरवः करवस्ताम्रश्चित्रयोधी रथीतरः
2,7,235,bhīmaḥ śatabaliścaiva kālacakro 'nalo nalaḥ yakṣāsyo gahanaścaiva dhūmraḥ pañcarathastathā,भीमः शतबलिश्चैव कालचक्रो ऽनलो नलः यक्षास्यो गहनश्चैव धूम्रः पञ्चरथस्तथा
2,7,236,pārijāto mahādīptaḥ sutapā balasāgaraḥ śrutāyurvijayākāṅkṣī gurusevī yathār thakaḥ,पारिजातो महादीप्तः सुतपा बलसागरः श्रुतायुर्विजयाकाङ्क्षी गुरुसेवी यथार् थकः
2,7,237,dharmacetāssuhotraśca śālihotro 'tha sarpagaḥ puṇḍraścāvaragātraśca cārurūpaśca śatujit,धर्मचेतास्सुहोत्रश्च शालिहोत्रो ऽथ सर्पगः पुण्ड्रश्चावरगात्रश्च चारुरूपश्च शतुजित्
2,7,238,vikaṭaḥ kavaṭo maindo bindukāro 'surāntakaḥ mantrī bhīmarathaḥ saṃgo vibhrāntaścāruhāsavān,विकटः कवटो मैन्दो बिन्दुकारो ऽसुरान्तकः मन्त्री भीमरथः संगो विभ्रान्तश्चारुहासवान्
2,7,239,kṣaṇakṣaṇāmatāhārī dṛḍhabhaktiḥ pramardanaḥ jājaliḥ pañcamukuṭo balabandhuḥ samāhitaḥ,क्षणक्षणामताहारी दृढभक्तिः प्रमर्दनः जाजलिः पञ्चमुकुटो बलबन्धुः समाहितः
2,7,240,payaḥ kīrttiḥ śubhaḥ kṣetro binduketuḥ sahasrapāt navākṣe harinetraśca jīmūto 'tha balāhakaḥ,पयः कीर्त्तिः शुभः क्षेत्रो बिन्दुकेतुः सहस्रपात् नवाक्षे हरिनेत्रश्च जीमूतो ऽथ बलाहकः
2,7,241,gajo gavayanāmā ca subāhuśca guṇākaraḥ vīrabāhuḥ kṛtī kuṇḍo kṛtakṛtyaḥ śubhekṣaṇaḥ,गजो गवयनामा च सुबाहुश्च गुणाकरः वीरबाहुः कृती कुण्डो कृतकृत्यः शुभेक्षणः
2,7,242,dvividaḥ kumudo bhāsaḥ sumukhaḥ suruvurvṛkaḥ vikaṭaḥ kavakaścaiva javaseno vṛṣākṛtiḥ,द्विविदः कुमुदो भासः सुमुखः सुरुवुर्वृकः विकटः कवकश्चैव जवसेनो वृषाकृतिः
2,7,243,gavākṣo naradevaśca suketurvimalānanaḥ sahasvāraḥ śubhakṣetraḥ puṣpadhvaṃso vilohitaḥ,गवाक्षो नरदेवश्च सुकेतुर्विमलाननः सहस्वारः शुभक्षेत्रः पुष्पध्वंसो विलोहितः
2,7,244,navacandro bahuguṇaḥ saptahotro marīcimān godhāmā ca dhaneśaśca golāṅgūlaśca netravān,नवचन्द्रो बहुगुणः सप्तहोत्रो मरीचिमान् गोधामा च धनेशश्च गोलाङ्गूलश्च नेत्रवान्
2,7,245,ityete harayaḥ krāntāḥ prādhānyena yathārthataḥ bahutvānnāmadheyānāṃ na śakyamabhivarṇitum,इत्येते हरयः क्रान्ताः प्राधान्येन यथार्थतः बहुत्वान्नामधेयानां न शक्यमभिवर्णितुम्
2,7,246,nāgakoṭīdaśabale ekaikasya pratiṣṭhitam sarvavānarasainyasya saptadvīpasthitasya tu,नागकोटीदशबले एकैकस्य प्रतिष्ठितम् सर्ववानरसैन्यस्य सप्तद्वीपस्थितस्य तु
2,7,247,kiṣkindhāmāśrito vālī rājāsīcchatrutāpanaḥ raṇe nigūṅya vāmena bhujena sa mahābalaḥ,किष्किन्धामाश्रितो वाली राजासीच्छत्रुतापनः रणे निगूङ्य वामेन भुजेन स महाबलः
2,7,248,viṣṭabhya pārśvesaṃsthāpya rāvaṇandhyānamasthitaḥ mauhūrtikīṃ gatiṃ gatvā catuḥ paraśarvānupaspṛśan,विष्टभ्य पार्श्वेसंस्थाप्य रावणन्ध्यानमस्थितः मौहूर्तिकीं गतिं गत्वा चतुः परशर्वानुपस्पृशन्
2,7,249,samudraṃ dakṣaṇaṃ pūrvapaścimaṃ ca tathottaram manovāyugatirbhūtvā vālī vyapagatakramaḥ,समुद्रं दक्षणं पूर्वपश्चिमं च तथोत्तरम् मनोवायुगतिर्भूत्वा वाली व्यपगतक्रमः
2,7,250,sa nirjitya mahāvīryo rāvaṇaṃ lokarāvaṇam vālī bāhuvinirmuktaṃ vihvalaṃ naṣṭacetasam,स निर्जित्य महावीर्यो रावणं लोकरावणम् वाली बाहुविनिर्मुक्तं विह्वलं नष्टचेतसम्
2,7,251,vṛkṣamūlapradeśe ca sthāpayitvā balotkaṭaḥ sicyāṃbhasā suśītena hyāpādatalamastakāt,वृक्षमूलप्रदेशे च स्थापयित्वा बलोत्कटः सिच्यांभसा सुशीतेन ह्यापादतलमस्तकात्
2,7,252,sa ca taṃ labdhasaṃjñaṃ ca kṛtvā vismayamāsthitaḥ uvāca raṇacaṇḍaṃ taṃ rākṣaseṃdraṃ kapīśvaraḥ,स च तं लब्धसंज्ञं च कृत्वा विस्मयमास्थितः उवाच रणचण्डं तं राक्षसेंद्रं कपीश्वरः
2,7,253,bho bho rākṣasājendra mahendrasamavikrama asaṃkhyeyaṃ balaṃ jitvā yamaṃ sasacivaṃ raṇe,भो भो राक्षसाजेन्द्र महेन्द्रसमविक्रम असंख्येयं बलं जित्वा यमं ससचिवं रणे
2,7,254,varuṇaṃ ca kuberaṃ ca śaśinaṃ bhāskaraṃ tathā marudgaṇaṃ tathā rudrānādityānaśvinau vasūn,वरुणं च कुबेरं च शशिनं भास्करं तथा मरुद्गणं तथा रुद्रानादित्यानश्विनौ वसून्
2,7,255,daiteyānkālakeyāṃśca dānavānsumahābalān siddhāṃstathaiva gandharvānyakṣarakṣobhujaṅgamān,दैतेयान्कालकेयांश्च दानवान्सुमहाबलान् सिद्धांस्तथैव गन्धर्वान्यक्षरक्षोभुजङ्गमान्
2,7,256,pakṣiṇāṃ pravarāṃścaiva grahanakṣatratārakāḥ tathā bhūtapiśācāṃśca vivṛddhabaladarpitān,पक्षिणां प्रवरांश्चैव ग्रहनक्षत्रतारकाः तथा भूतपिशाचांश्च विवृद्धबलदर्पितान्
2,7,257,mānuṣāṇāṃ nṛpāṃścaiva śataśo 'tha sahasraśaḥ kathamīdṛgguṇo bhūtvā manovāyusamo jave,मानुषाणां नृपांश्चैव शतशो ऽथ सहस्रशः कथमीदृग्गुणो भूत्वा मनोवायुसमो जवे
2,7,258,śakto 'si cālani meroḥ kṛtānta iva durjayaḥ vidrāvya sarvoṃllokeṣu vīrānparapurañjyaḥ,शक्तो ऽसि चालनि मेरोः कृतान्त इव दुर्जयः विद्राव्य सर्वोंल्लोकेषु वीरान्परपुरञ्ज्यः
2,7,259,balairaśanikalpaiśca samīkṛtya ca parvatān vikṣobhya sāgarānsapta saptakṛtvo mahārathaḥ,बलैरशनिकल्पैश्च समीकृत्य च पर्वतान् विक्षोभ्य सागरान्सप्त सप्तकृत्वो महारथः
2,7,260,nirvikāro jayaprepsuḥ smayamāno balādbalī durbalena mayā krānto vānareṇa viśeṣataḥ,निर्विकारो जयप्रेप्सुः स्मयमानो बलाद्बली दुर्बलेन मया क्रान्तो वानरेण विशेषतः
2,7,261,kimarthamīdṛśaṃ śapto balavānapi durjayaḥ prabrūhi hetunā kena brahmanrākṣasapuṅgava,किमर्थमीदृशं शप्तो बलवानपि दुर्जयः प्रब्रूहि हेतुना केन ब्रह्मन्राक्षसपुङ्गव
2,7,262,abhayaṃ te mayā dattaṃ viśvasto bhava te na bhīḥ vayanaṃ vālinaḥ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān,अभयं ते मया दत्तं विश्वस्तो भव ते न भीः वयनं वालिनः श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान्
2,7,263,uvāca bhayasaṃvignaḥ sāṃtvapūrvamidaṃ vacaḥ asaṃśayaṃ jitāḥ sarve mayā devāsurā raṇe,उवाच भयसंविग्नः सांत्वपूर्वमिदं वचः असंशयं जिताः सर्वे मया देवासुरा रणे
2,7,264,evaṃ vidhastu balavānna mayāsāditaḥ kvacit tadicchāmi tvayā sārddhaṃ sauhṛdaṃ bhayavarjitam,एवं विधस्तु बलवान्न मयासादितः क्वचित् तदिच्छामि त्वया सार्द्धं सौहृदं भयवर्जितम्
2,7,265,matto bhavenna te vīra kadācidvai raṇājiram evamukto 'bravīdvālī bhavatyetadvacastava,मत्तो भवेन्न ते वीर कदाचिद्वै रणाजिरम् एवमुक्तो ऽब्रवीद्वाली भवत्येतद्वचस्तव
2,7,266,samaye sthāpayitvā tu rāvaṇo vālinaṃ purā jagāma laṅkāṃ sagaṇaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā,समये स्थापयित्वा तु रावणो वालिनं पुरा जगाम लङ्कां सगणः प्रहृष्टेनान्तरात्मना
2,7,267,vālī vijitya balavān puṣkare rākṣaseśvaram ājahāra bahūnyajñānannapānasamāvṛtān,वाली विजित्य बलवान् पुष्करे राक्षसेश्वरम् आजहार बहून्यज्ञानन्नपानसमावृतान्
2,7,268,dakṣiṇābhiḥ pravṛddhābhiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ agniṣṭomāśvamedhāṃśca rājasūyānnṛmedhakān,दक्षिणाभिः प्रवृद्धाभिः शतशो ऽथ सहस्रशः अग्निष्टोमाश्वमेधांश्च राजसूयान्नृमेधकान्
2,7,269,sarvamedhānapi bahūnsarvadānasamanvitān tarpayitvātha devāṃśca devendraṃbahubhistathā,सर्वमेधानपि बहून्सर्वदानसमन्वितान् तर्पयित्वाथ देवांश्च देवेन्द्रंबहुभिस्तथा
2,7,270,brahmāṇaṃ teṣayitvā ca hutvāgriṃ bahuvārṣikam sugrīveṇa saha bhrātrā sukhī bhūtvā yavīyasā,ब्रह्माणं तेषयित्वा च हुत्वाग्रिं बहुवार्षिकम् सुग्रीवेण सह भ्रात्रा सुखी भूत्वा यवीयसा
2,7,271,rājyaṃ ca pālayitvā sa kapīnāmakutobhayaḥ brahmaṇyo brahmaparamo dharmasetuḥ kriyāparaḥ,राज्यं च पालयित्वा स कपीनामकुतोभयः ब्रह्मण्यो ब्रह्मपरमो धर्मसेतुः क्रियापरः
2,7,272,bahūnvarṣagaṇānreme sarvaśāstraviśāradaḥ yasya devamunirgāthāṃ jagau yajñeṣu nāradaḥ,बहून्वर्षगणान्रेमे सर्वशास्त्रविशारदः यस्य देवमुनिर्गाथां जगौ यज्ञेषु नारदः
2,7,273,na yajñahavane dānejavenāpi parākrame tulyo 'sti triṣu lokeṣu vālinohemamālinaḥ,न यज्ञहवने दानेजवेनापि पराक्रमे तुल्यो ऽस्ति त्रिषु लोकेषु वालिनोहेममालिनः
2,7,274,śāṃśapāyana uvāca aho mahāprabhā vastu mahendratanayo balī vālī yajñasahasrāṇāṃ yajvā paramadurjayaḥ,शांशपायन उवाच अहो महाप्रभा वस्तु महेन्द्रतनयो बली वाली यज्ञसहस्राणां यज्वा परमदुर्जयः
2,7,275,cakravarttī mahāprājñe vālī ca kathitastvayā mārta ḍasya tu no brūhi kathaṃ mārttaṇḍatā smṛtā niruktamasya tu vibho yāthātathyena suvrata,चक्रवर्त्ती महाप्राज्ञे वाली च कथितस्त्वया मार्त डस्य तु नो ब्रूहि कथं मार्त्तण्डता स्मृता निरुक्तमस्य तु विभो याथातथ्येन सुव्रत
2,7,276,sūta uvāca sṛtyamāneṣu bhūteṣu prajāpatiratha svayam,सूत उवाच सृत्यमानेषु भूतेषु प्रजापतिरथ स्वयम्
2,7,277,trailokyādyatparaṃ tejastadāhṛtyāditertdṛdi praveśāyāmāsa tadā yogena mahatā vṛtāḥ,त्रैलोक्याद्यत्परं तेजस्तदाहृत्यादितेर्त्दृदि प्रवेशायामास तदा योगेन महता वृताः
2,7,278,pūrvamaṇḍaṃ tu bhagavānasyāścakre tathodare tatrāvarttata garbho vai aṇḍasyābhyantare balī,पूर्वमण्डं तु भगवानस्याश्चक्रे तथोदरे तत्रावर्त्तत गर्भो वै अण्डस्याभ्यन्तरे बली
2,7,279,varddhamāno 'timātraṃ vai devā nistejaso 'bhavan sarvato nirmitaṃ jñātvā garbhaṃ te tdṛtatejasaḥ,वर्द्धमानो ऽतिमात्रं वै देवा निस्तेजसो ऽभवन् सर्वतो निर्मितं ज्ञात्वा गर्भं ते त्दृततेजसः
2,7,280,ūcuḥ prajāpatiṃ bhītā kathaṃ no bhavitā tvidam balaṃ tejo 'sya bhavitā nirmitasyādhikaṃ vibho,ऊचुः प्रजापतिं भीता कथं नो भविता त्विदम् बलं तेजो ऽस्य भविता निर्मितस्याधिकं विभो
2,7,281,nunaṃ kathaṃ bhaviṣyāmo nūnaṃ naṣṭā hi śāśvata sarvabhūtāni yānīha syāvarāṇi caraṇi ca,नुनं कथं भविष्यामो नूनं नष्टा हि शाश्वत सर्वभूतानि यानीह स्यावराणि चरणि च
2,7,282,tāni dagdhāni na cirādbhaviṣyanti na saṃśayaḥ yadeḍe sthāpitaṃ tejo balaṃ ca dvijasattama,तानि दग्धानि न चिराद्भविष्यन्ति न संशयः यदेडे स्थापितं तेजो बलं च द्विजसत्तम
2,7,283,tatsaṃhara vicintyeha yannaḥ śreya skaraṃ bhavet śrutitejaḥ prabhāvaśca dhakṣate sarvatoṃ'jasā,तत्संहर विचिन्त्येह यन्नः श्रेय स्करं भवेत् श्रुतितेजः प्रभावश्च धक्षते सर्वतोंऽजसा
2,7,284,sa cintayitvā bhagavānprajāpatirathākṣipat balaṃ cāṇḍe cakārātha tatastvaṇḍāntare śiśuḥ,स चिन्तयित्वा भगवान्प्रजापतिरथाक्षिपत् बलं चाण्डे चकाराथ ततस्त्वण्डान्तरे शिशुः
2,7,285,yadaṇḍaṃ tadbalaṃ prāhuryattejaḥ sa śiśurmataḥ tattūdarādviniṣkrāntaṃ mṛtapiṇḍopamaṃ sa tu,यदण्डं तद्बलं प्राहुर्यत्तेजः स शिशुर्मतः तत्तूदराद्विनिष्क्रान्तं मृतपिण्डोपमं स तु
2,7,286,prajāpatis tato dṛṣṭvā tadaṇḍaṃ vai dvidhākarot śakale dve samāsthāya sa ekasminnapaśyata,प्रजापतिस् ततो दृष्ट्वा तदण्डं वै द्विधाकरोत् शकले द्वे समास्थाय स एकस्मिन्नपश्यत
2,7,287,garbhaṃ durbalabhāvena yuktaṃ tejomayaṃ sakṛt tatsamudyamya cotthāyādinyutsaṃge nivedya ca,गर्भं दुर्बलभावेन युक्तं तेजोमयं सकृत् तत्समुद्यम्य चोत्थायादिन्युत्संगे निवेद्य च
2,7,288,uvācādityabhāvacca yasmādaṇḍena vai smṛtaḥ tena mārttaṇḍa iti vai kathyate savitā budhaiḥ,उवाचादित्यभावच्च यस्मादण्डेन वै स्मृतः तेन मार्त्तण्ड इति वै कथ्यते सविता बुधैः
2,7,289,tejaścaivādhikaṃ tasmai nirmame prapitāmahaḥ ye te aṇḍakapāle dve tadbalaṃ paramaṃ matam,तेजश्चैवाधिकं तस्मै निर्ममे प्रपितामहः ये ते अण्डकपाले द्वे तद्बलं परमं मतम्
2,7,290,nābhau pṛthagvya vasthāpya irāvatyai dadau prabhuḥ udare praveśayāmāsa tasyāḥ sa jananecchayā,नाभौ पृथग्व्य वस्थाप्य इरावत्यै ददौ प्रभुः उदरे प्रवेशयामास तस्याः स जननेच्छया
2,7,291,irāvatyāstathā jātāścatvāro lokasaṃmatāḥ devopavāhyā rājāno hastino balavattarāḥ,इरावत्यास्तथा जाताश्चत्वारो लोकसंमताः देवोपवाह्या राजानो हस्तिनो बलवत्तराः
2,7,292,airāvaṇo 'tha kumudau hyañjano vāmanastathā uttaratra ca vo bhūyasteṣāṃ vakṣyāmi vistaram,ऐरावणो ऽथ कुमुदौ ह्यञ्जनो वामनस्तथा उत्तरत्र च वो भूयस्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्
2,7,293,yo 'yaṃ pradhāno loke 'sminnadhikenāmitaujasā bhagavānsavitā sākṣātprabhāsayati raśmibhiḥ,यो ऽयं प्रधानो लोके ऽस्मिन्नधिकेनामितौजसा भगवान्सविता साक्षात्प्रभासयति रश्मिभिः
2,7,294,nirālokaṃ jagadidaṃ lokālokāntaraṃ dvijāḥ bāhyaṃ tamovṛtaṃ sarvaṃ tatpramāṇamaśeṣataḥ,निरालोकं जगदिदं लोकालोकान्तरं द्विजाः बाह्यं तमोवृतं सर्वं तत्प्रमाणमशेषतः
2,7,295,etaduktaṃ mayā sarvaṃ yathāvaddvijasattamāḥ śrutaṃ bhagavato vyāsātpārāśaryānmahātmanaḥ,एतदुक्तं मया सर्वं यथावद्द्विजसत्तमाः श्रुतं भगवतो व्यासात्पाराशर्यान्महात्मनः
2,7,296,sanatkumāreṇa purā proktaṃ vai vāyunā purā vimṛśya bahudhā tattu punaranyaiḥ pṛthakpṛthak,सनत्कुमारेण पुरा प्रोक्तं वै वायुना पुरा विमृश्य बहुधा तत्तु पुनरन्यैः पृथक्पृथक्
2,7,297,purāṇāmṛtakaṃ śrutvā puṇyaṃ sarvārthasādhakam abhayo vicaratyeva jātyantaraśataṃ gataḥ,पुराणामृतकं श्रुत्वा पुण्यं सर्वार्थसाधकम् अभयो विचरत्येव जात्यन्तरशतं गतः
2,7,298,mārtaṇḍajananaṃ hyetadgehe yasya vyavasthitam kathyate vā kathā yasya na taṃ viddhi samānakam,मार्तण्डजननं ह्येतद्गेहे यस्य व्यवस्थितम् कथ्यते वा कथा यस्य न तं विद्धि समानकम्
2,7,299,na cākāle mriyante 'sya bālā api kadācana ṛkṣasya bhaginī rakṣā vānarasya balīyasaḥ,न चाकाले म्रियन्ते ऽस्य बाला अपि कदाचन ऋक्षस्य भगिनी रक्षा वानरस्य बलीयसः
2,7,300,prajāpatisakāśātsā jajñe śūraparigraham ṛkṣarājaṃ mahāprājñaṃ jāṃbavantaṃ yaśasvinam,प्रजापतिसकाशात्सा जज्ञे शूरपरिग्रहम् ऋक्षराजं महाप्राज्ञं जांबवन्तं यशस्विनम्
2,7,301,tasya jāṃbavatī nāma sutā vyādhryāmajāyata vāsudevasya sā dattā pitrā rājīvalocanā,तस्य जांबवती नाम सुता व्याध्र्यामजायत वासुदेवस्य सा दत्ता पित्रा राजीवलोचना
2,7,302,tathānye ṛkṣarājasya sutā jātā mahābalāḥ jayanto 'tha ca sarvajño mṛgarāṭ saṃkṛtirjayaḥ,तथान्ये ऋक्षराजस्य सुता जाता महाबलाः जयन्तो ऽथ च सर्वज्ञो मृगराट् संकृतिर्जयः
2,7,303,mārjāro balibāhuśca lakṣaṇajñaḥ śrutārthakṛt bhojo rākṣasajiccaiva piśācavanagocarau,मार्जारो बलिबाहुश्च लक्षणज्ञः श्रुतार्थकृत् भोजो राक्षसजिच्चैव पिशाचवनगोचरौ
2,7,304,śarabhaḥ śalabhaścaiva vyāghraḥ siṃhastathaiva ca teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ,शरभः शलभश्चैव व्याघ्रः सिंहस्तथैव च तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः
2,7,305,ṛkṣāṇāmeva tu gaṇo devadānavapūjitaḥ mārjārasya tu mārjārā vādyāḥ putrā mahābalāḥ,ऋक्षाणामेव तु गणो देवदानवपूजितः मार्जारस्य तु मार्जारा वाद्याः पुत्रा महाबलाः
2,7,306,babhūvuḥ śatasāhasrāḥ sarve vīryasamanvitāḥ ācāryāḥ śvāpadādīnāṃ śarabhāṇāṃ mahaujasaḥ,बभूवुः शतसाहस्राः सर्वे वीर्यसमन्विताः आचार्याः श्वापदादीनां शरभाणां महौजसः
2,7,307,svādakāḥ pṛṣatādīnāṃ mūṣikāṇāṃ ca pakṣiṇām lāghave plavane yuktāḥ sarvasattvāvasādakāḥ,स्वादकाः पृषतादीनां मूषिकाणां च पक्षिणाम् लाघवे प्लवने युक्ताः सर्वसत्त्वावसादकाः
2,7,308,grāmeṣu vanaśaṇḍeṣu koṭareṣu guhāsu ca gṛheṣu gṛhagarbheṣu gṛhavāsāvalaṃbinaḥ,ग्रामेषु वनशण्डेषु कोटरेषु गुहासु च गृहेषु गृहगर्भेषु गृहवासावलंबिनः
2,7,309,nānāgatiṣu saṃcārāḥ kuśalā grāmagocarāḥ tathā vanacarāścaiva svabhāvātsamavasthitāḥ,नानागतिषु संचाराः कुशला ग्रामगोचराः तथा वनचराश्चैव स्वभावात्समवस्थिताः
2,7,310,rātrau divācarāścaiva saṃdhyāsu ca caranti te nīlajīmūtavarṇāśca kapilā kekarāruṇāḥ,रात्रौ दिवाचराश्चैव संध्यासु च चरन्ति ते नीलजीमूतवर्णाश्च कपिला केकरारुणाः
2,7,311,kṛṣṇavarṇāstathā piṅgābhakticitrāstathāpare nakhadaṃṣṭrāyudhā ghorā mayūrasamabhāṣaṇāḥ,कृष्णवर्णास्तथा पिङ्गाभक्तिचित्रास्तथापरे नखदंष्ट्रायुधा घोरा मयूरसमभाषणाः
2,7,312,saramāyāḥ sutau jātau śūrau paramaduḥsahau śyāmaśca śabalaścaiva yamasyānucarau smṛtau,सरमायाः सुतौ जातौ शूरौ परमदुःसहौ श्यामश्च शबलश्चैव यमस्यानुचरौ स्मृतौ
2,7,313,tayoḥ putrā durādharṣāḥ putrapautrasamanvitāḥ śrutimāptaḥ punarvaṃśaḥ sārameyeṣu sarvadā,तयोः पुत्रा दुराधर्षाः पुत्रपौत्रसमन्विताः श्रुतिमाप्तः पुनर्वंशः सारमेयेषु सर्वदा
2,7,314,sāṃprataṃ tatsajātīyā ghorarūpā mahābalāḥ viṣādayanti ca narānsarvajātisamanvitān,सांप्रतं तत्सजातीया घोररूपा महाबलाः विषादयन्ति च नरान्सर्वजातिसमन्वितान्
2,7,315,grāmāsakto nivāsastu teṣāmeva bhavatyuta ya idaṃ śṛṇuyājjanma daṃṣṭriṇāṃ śrāvayettu yaḥ,ग्रामासक्तो निवासस्तु तेषामेव भवत्युत य इदं शृणुयाज्जन्म दंष्ट्रिणां श्रावयेत्तु यः
2,7,316,daṃṣṭribhyo na bhayaṃ tasya na corebhyo navānyataḥ tātkālamaraṇaṃ caiva bhavatīti vinirṇayaḥ,दंष्ट्रिभ्यो न भयं तस्य न चोरेभ्यो नवान्यतः तात्कालमरणं चैव भवतीति विनिर्णयः
2,7,317,na ca bandhanamāpnoti na viyoniṃ na saṃkaram vānaprasthā śritaṃ dharmamāpnoti munisevitam,न च बन्धनमाप्नोति न वियोनिं न संकरम् वानप्रस्था श्रितं धर्ममाप्नोति मुनिसेवितम्
2,7,318,saṃpannaścaiva divyena dhanena ca balena ca cyavate na ca jñānena jāyate devayoniṣu,संपन्नश्चैव दिव्येन धनेन च बलेन च च्यवते न च ज्ञानेन जायते देवयोनिषु
2,7,319,dvīpinaḥ śarabhāḥ siṃhā vyāghrā nīlāśca śalyakāḥ ṛkṣā mārjāralohāsā vānarā māyavastathā,द्वीपिनः शरभाः सिंहा व्याघ्रा नीलाश्च शल्यकाः ऋक्षा मार्जारलोहासा वानरा मायवस्तथा
2,7,320,etā ekādaśa matā vānarāṇāṃ tu jātayaḥ eṣāṃ praṇetā sarveṣāṃ vālī rājā pratāpavān,एता एकादश मता वानराणां तु जातयः एषां प्रणेता सर्वेषां वाली राजा प्रतापवान्
2,7,321,devāsuravimardeṣu jighnatā nityamāninām prasahya hantā raudrāṇāmasurāṇāṃ balīyasām,देवासुरविमर्देषु जिघ्नता नित्यमानिनाम् प्रसह्य हन्ता रौद्राणामसुराणां बलीयसाम्
2,7,322,utsiktabalanāśāya vicintya tu mahātmanā pakṣa eṣa samuddiṣṭo mahendrasya sahāyavān,उत्सिक्तबलनाशाय विचिन्त्य तु महात्मना पक्ष एष समुद्दिष्टो महेन्द्रस्य सहायवान्
2,7,323,vihitaḥ pūrvamevātra brahmaṇā lokadhāriṇā ityete harayaḥ proktā irāvatyā nibodhata,विहितः पूर्वमेवात्र ब्रह्मणा लोकधारिणा इत्येते हरयः प्रोक्ता इरावत्या निबोधत
2,7,324,sūryasyāṇḍakapāle dve samānīya tu bhauvanaḥ hastābhyāṃ parigṛhyātha rathantaramagāyata,सूर्यस्याण्डकपाले द्वे समानीय तु भौवनः हस्ताभ्यां परिगृह्याथ रथन्तरमगायत
2,7,325,sāmnā prastūyamāne tu sadya eva gato 'bhavat saṃprāyacchadirāvatyai putrārthaṃ sa tu bhauvanaḥ,साम्ना प्रस्तूयमाने तु सद्य एव गतो ऽभवत् संप्रायच्छदिरावत्यै पुत्रार्थं स तु भौवनः
2,7,326,irāvatyāḥ suto yasmāttasmādairāvataḥ smṛtaḥ devarājopavāhyatvātprathamaḥ sa mataṅgarāṭ,इरावत्याः सुतो यस्मात्तस्मादैरावतः स्मृतः देवराजोपवाह्यत्वात्प्रथमः स मतङ्गराट्
2,7,327,śvetābhrābhaścaturdantaḥ śrīmānairāvato gajaḥ añjanasyaikamūlasya suvarṇābhasya hastinaḥ,श्वेताभ्राभश्चतुर्दन्तः श्रीमानैरावतो गजः अञ्जनस्यैकमूलस्य सुवर्णाभस्य हस्तिनः
2,7,328,ṣaḍdantasya hi bhadrasya hyaupavāhyasya vai baleḥ tasya putroṃ'janaścaiva supratīkaśca vāmanaḥ,षड्दन्तस्य हि भद्रस्य ह्यौपवाह्यस्य वै बलेः तस्य पुत्रोंऽजनश्चैव सुप्रतीकश्च वामनः
2,7,329,padmaścaiva caturtho 'bhūddhastinī cābhramustathā diggajānbalinaścaivābhramurja nayatāpsugān,पद्मश्चैव चतुर्थो ऽभूद्धस्तिनी चाभ्रमुस्तथा दिग्गजान्बलिनश्चैवाभ्रमुर्ज नयताप्सुगान्
2,7,330,bhadraṃ mṛgaṃ ca mandaṃ ca saṃkīrṇaṃ caturaḥ sutān saṃkīrṇo hyañjano yo 'sāvaupavāhyo yamasya saḥ,भद्रं मृगं च मन्दं च संकीर्णं चतुरः सुतान् संकीर्णो ह्यञ्जनो यो ऽसावौपवाह्यो यमस्य सः
2,7,331,bhadro yaḥ supratīkastu hastiḥ sa hyapāṃpateḥ padmo mandastu yo gauro dvipo hyailavilasya ca,भद्रो यः सुप्रतीकस्तु हस्तिः स ह्यपांपतेः पद्मो मन्दस्तु यो गौरो द्विपो ह्यैलविलस्य च
2,7,332,mṛgaśyāmastu yo hastī caupa vāhyaḥ sa pāvakeḥ padmottamaḥ padmāgulmo gajo vātagajo gajaḥ,मृगश्यामस्तु यो हस्ती चौप वाह्यः स पावकेः पद्मोत्तमः पद्मागुल्मो गजो वातगजो गजः
2,7,333,capalo 'riṣṭasaṃjñaśca tasyāṣṭau jajñire sutāḥ udagrabhāveno petā jāyante tasya cānvaye,चपलो ऽरिष्टसंज्ञश्च तस्याष्टौ जज्ञिरे सुताः उदग्रभावेनो पेता जायन्ते तस्य चान्वये
2,7,334,śvetabālanakhāḥ piṅgā varṣāvanto mataṅgajāḥ sāmajāṃstu pravakṣyāmi nāgānanyānapi kramāt,श्वेतबालनखाः पिङ्गा वर्षावन्तो मतङ्गजाः सामजांस्तु प्रवक्ष्यामि नागानन्यानपि क्रमात्
2,7,335,kapilaḥ puṇḍarīkaśca sunāmānau rathantarāt jātau nāmnā śrutau tābhyāṃ supratīkapramardanau,कपिलः पुण्डरीकश्च सुनामानौ रथन्तरात् जातौ नाम्ना श्रुतौ ताभ्यां सुप्रतीकप्रमर्दनौ
2,7,336,śūrāḥ sthūlaśirodantāḥ śuddhabālanakhāstathā balinaḥ śaṅkitāścaiva smṛtāstadvaṃśino gajāḥ,शूराः स्थूलशिरोदन्ताः शुद्धबालनखास्तथा बलिनः शङ्किताश्चैव स्मृतास्तद्वंशिनो गजाः
2,7,337,puṣpadanto bṛhatsāmnaḥ ṣaḍdantaḥ padmapucchavān tāmra parṇaśca tatputrāḥ saṃghacāriviṣāṇinaḥ,पुष्पदन्तो बृहत्साम्नः षड्दन्तः पद्मपुच्छवान् ताम्र पर्णश्च तत्पुत्राः संघचारिविषाणिनः
2,7,338,anvaye cāsya jāyante laṃboṣṭhāścārudarśanāḥ śyāmatvagrasanāśuṇḍā nāgāḥ pīnāyatā nanāḥ,अन्वये चास्य जायन्ते लंबोष्ठाश्चारुदर्शनाः श्यामत्वग्रसनाशुण्डा नागाः पीनायता ननाः
2,7,339,vāmadevoṃ'janaḥ śyāmaḥ sāmno jajñe 'tha vāmanaḥ bhāryā caivāṅganā tasya nīlavallakṣaṇau sutau,वामदेवोंऽजनः श्यामः साम्नो जज्ञे ऽथ वामनः भार्या चैवाङ्गना तस्य नीलवल्लक्षणौ सुतौ
2,7,340,caṇḍāścāru śirogrīvā vyūḍhoraskāstarasvinaḥ nīcairbaddhāḥ kule tasya jāyante nibiḍā gajāḥ,चण्डाश्चारु शिरोग्रीवा व्यूढोरस्कास्तरस्विनः नीचैर्बद्धाः कुले तस्य जायन्ते निबिडा गजाः
2,7,341,supratīkastu vairūpyātsāmnaḥ sārūpya māgataḥ tasya prahārī saṃpātiḥ pṛthuśceti sutāstrayaḥ,सुप्रतीकस्तु वैरूप्यात्साम्नः सारूप्य मागतः तस्य प्रहारी संपातिः पृथुश्चेति सुतास्त्रयः
2,7,342,prāṃśavo dīrghatālvoṣṭhāḥ suvibhaktaśiroruhāḥ jāyante mṛdusaṃbhogā vaṃśe tasya mataṅgajāḥ,प्रांशवो दीर्घताल्वोष्ठाः सुविभक्तशिरोरुहाः जायन्ते मृदुसंभोगा वंशे तस्य मतङ्गजाः
2,7,343,añjanādañjanaḥ sāmno vijajñe jāñjanāvatī sutau jātau tayoścāpi pramāthipuruṣau smṛtau,अञ्जनादञ्जनः साम्नो विजज्ञे जाञ्जनावती सुतौ जातौ तयोश्चापि प्रमाथिपुरुषौ स्मृतौ
2,7,344,mahāvibhaktaśirasaḥ snigdhajīmūtasannibhāḥ sudarśanāḥ suvarṣmāṇaḥ padmābhāḥ parimaṇḍalāḥ,महाविभक्तशिरसः स्निग्धजीमूतसन्निभाः सुदर्शनाः सुवर्ष्माणः पद्माभाः परिमण्डलाः
2,7,345,śūrā dīnāyatamukhā gajāstasyānvaye 'bhavan jajñe cāndramasaḥ sāmnaḥ kumudaḥ kumudadyutiḥ,शूरा दीनायतमुखा गजास्तस्यान्वये ऽभवन् जज्ञे चान्द्रमसः साम्नः कुमुदः कुमुदद्युतिः
2,7,346,piṅgalāyāṃ sutau tasya mahāpadmormimālinau śailajīmūtasaṃkāśānsubuddhānbalino varān,पिङ्गलायां सुतौ तस्य महापद्मोर्मिमालिनौ शैलजीमूतसंकाशान्सुबुद्धान्बलिनो वरान्
2,7,347,hastiyuddhapriyānnāgānviddhi tasya kulodbhavān etāndevāsure yuddhe jayārthaṃ jagṛhuḥ surāḥ,हस्तियुद्धप्रियान्नागान्विद्धि तस्य कुलोद्भवान् एतान्देवासुरे युद्धे जयार्थं जगृहुः सुराः
2,7,348,kṛtārthaiśca visṛṣṭāste pūrvoktāḥ prayayurddiśaḥ eteṣāṃ cānvaye jātānvinītāṃstridaśā daduḥ,कृतार्थैश्च विसृष्टास्ते पूर्वोक्ताः प्रययुर्द्दिशः एतेषां चान्वये जातान्विनीतांस्त्रिदशा ददुः
2,7,349,aṅgāya lomapādāya sūtrakārāya vai dvipān dvirado radanadvābhyāṃ hastī hastātkarātkarī,अङ्गाय लोमपादाय सूत्रकाराय वै द्विपान् द्विरदो रदनद्वाभ्यां हस्ती हस्तात्करात्करी
2,7,350,vāraṇo vāraṇāddantī dantābhyāṃ garjanādgajaḥ kuñjaraḥ kuñjacāritvānnāgo nagamyamasya yat,वारणो वारणाद्दन्ती दन्ताभ्यां गर्जनाद्गजः कुञ्जरः कुञ्जचारित्वान्नागो नगम्यमस्य यत्
2,7,351,mattaṃ yātīti mātaṅgo dvipo dvābhyāṃ pibansmṛtaḥ sāmajaḥ sāmajātatvāditi nirvacanakramaḥ,मत्तं यातीति मातङ्गो द्विपो द्वाभ्यां पिबन्स्मृतः सामजः सामजातत्वादिति निर्वचनक्रमः
2,7,352,eṣāṃ jihvāparāvṛttirhyuktā vai cāgniśāpajā balasyānavabodho yo yā caiṣāṃ gūḍhamuṣkatā,एषां जिह्वापरावृत्तिर्ह्युक्ता वै चाग्निशापजा बलस्यानवबोधो यो या चैषां गूढमुष्कता
2,7,353,ubhayaṃ dantināmetajjñeyaṃ tu suraśāpajam devadānagandharvapiśācoragarakṣasām,उभयं दन्तिनामेतज्ज्ञेयं तु सुरशापजम् देवदानगन्धर्वपिशाचोरगरक्षसाम्
2,7,354,kanyāsu jātā dignāgairnānāsattvāstato gajāḥ saṃbhūtiśca prasūtiśca nāmanirvacanaṃ tathā,कन्यासु जाता दिग्नागैर्नानासत्त्वास्ततो गजाः संभूतिश्च प्रसूतिश्च नामनिर्वचनं तथा
2,7,355,etadgajānāṃ vijñeyameṣāṃ rājā sa cābhramaḥ kauśikyā hyāsamudrāttu gaṅgāyaśca yaduttaram,एतद्गजानां विज्ञेयमेषां राजा स चाभ्रमः कौशिक्या ह्यासमुद्रात्तु गङ्गायश्च यदुत्तरम्
2,7,356,añjanasyaikamūlasya vijñeyaṃ gahanaṃ tu tat uttaraṃ caiva vidhyasya gaṅgāyā dakṣiṇaṃ ca yat,अञ्जनस्यैकमूलस्य विज्ञेयं गहनं तु तत् उत्तरं चैव विध्यस्य गङ्गाया दक्षिणं च यत्
2,7,357,gaṅgodbhede sakerubhyaḥ supratīkasya pattanam apareṇotkalaṃ caiva kāverībhyaśca paścimam,गङ्गोद्भेदे सकेरुभ्यः सुप्रतीकस्य पत्तनम् अपरेणोत्कलं चैव कावेरीभ्यश्च पश्चिमम्
2,7,358,ekasūkātmajasyaitadvāmanasyavanaṃsmṛtam apareṇatu lauhityamāsiṃdhoḥ paścimena tu,एकसूकात्मजस्यैतद्वामनस्यवनंस्मृतम् अपरेणतु लौहित्यमासिंधोः पश्चिमेन तु
2,7,359,padmasyaitadvanaṃ proktamanuparvatameva tat bhūtā vijajñe bhūtāṃstu rudrasyānucarāniha,पद्मस्यैतद्वनं प्रोक्तमनुपर्वतमेव तत् भूता विजज्ञे भूतांस्तु रुद्रस्यानुचरानिह
2,7,360,sthūlānkṛśāṃśca dīrghāṃśca vāmanānhrasvakānsamān laṃbakarṇānpralaṃbauṣṭhān laṃbajihvāṃstanūdarān,स्थूलान्कृशांश्च दीर्घांश्च वामनान्ह्रस्वकान्समान् लंबकर्णान्प्रलंबौष्ठान् लंबजिह्वांस्तनूदरान्
2,7,361,ekanetrānvirūpāṃśca laṃbasphiksthūlapiṇḍikān sakṛṣṇagaurānnīlāṃśca śvetānvai lohitānanān,एकनेत्रान्विरूपांश्च लंबस्फिक्स्थूलपिण्डिकान् सकृष्णगौरान्नीलांश्च श्वेतान्वै लोहिताननान्
2,7,362,babhrūnvai śabalāndhūmrānvikadrūnnāsamārūṇān muñjakeśāntdṛṣṭaromṇaḥ sarvayajñopavītinaḥ,बभ्रून्वै शबलान्धूम्रान्विकद्रून्नासमारूणान् मुञ्जकेशान्त्दृष्टरोम्णः सर्वयज्ञोपवीतिनः
2,7,363,bahuśīrṣānvipādāṃśca hyekaśīrṣānaśīrṣakān caṇḍāṃśca vikaṭāṃścaiva nirmitāṃśca dvijihvakān,बहुशीर्षान्विपादांश्च ह्येकशीर्षानशीर्षकान् चण्डांश्च विकटांश्चैव निर्मितांश्च द्विजिह्वकान्
2,7,364,muṇḍāṃśca jaṭilāṃścaiva kubjānvakrānsavāmanān saraḥ śreṣṭhasamudrādrinadīpulinasevinaḥ,मुण्डांश्च जटिलांश्चैव कुब्जान्वक्रान्सवामनान् सरः श्रेष्ठसमुद्राद्रिनदीपुलिनसेविनः
2,7,365,ekakarṇānmahākarṇāñchaṅkukarṇānakarṇakān daṃṣṭriṇo nakhinaścaiva nirdantāṃśca vijihvakān,एककर्णान्महाकर्णाञ्छङ्कुकर्णानकर्णकान् दंष्ट्रिणो नखिनश्चैव निर्दन्तांश्च विजिह्वकान्
2,7,366,ekahastāndvihastāṃśca trihastāṃścāpyahastakān ekapādāndvipādāṃśca tripādānbahupādakān,एकहस्तान्द्विहस्तांश्च त्रिहस्तांश्चाप्यहस्तकान् एकपादान्द्विपादांश्च त्रिपादान्बहुपादकान्
2,7,367,mahāyogānmahāsattvānsumanaskānmahābalān sarvatragātapratighātabrahmajñānkāmarūpiṇaḥ,महायोगान्महासत्त्वान्सुमनस्कान्महाबलान् सर्वत्रगातप्रतिघातब्रह्मज्ञान्कामरूपिणः
2,7,368,ghorānkrūrāṃśca medhyāṃśca madyamedhyānsudhārmikān kūṭadantānmahājihvānvikeśānvikṛtānanān,घोरान्क्रूरांश्च मेध्यांश्च मद्यमेध्यान्सुधार्मिकान् कूटदन्तान्महाजिह्वान्विकेशान्विकृताननान्
2,7,369,hastādāṃśca mukhādāṃśca śirodāṃśca kapālinaḥ dhanvino mudgaradharā nasiśūladharāṃstathā,हस्तादांश्च मुखादांश्च शिरोदांश्च कपालिनः धन्विनो मुद्गरधरा नसिशूलधरांस्तथा
2,7,370,digvāsasaścitraveṣāṃścitramālyānulepanān annādānpiśitādāṃśca surāpānsomapāṃstathā,दिग्वाससश्चित्रवेषांश्चित्रमाल्यानुलेपनान् अन्नादान्पिशितादांश्च सुरापान्सोमपांस्तथा
2,7,371,kecitsaṃdhyācarā ghorāḥ kecitsaumyā divācarāḥ naktañcarāḥ kharasparśā ghorāsteṣāṃ niśācarāḥ,केचित्संध्याचरा घोराः केचित्सौम्या दिवाचराः नक्तञ्चराः खरस्पर्शा घोरास्तेषां निशाचराः
2,7,372,paratvena bhavaṃ devaṃ sarve te gatamānasāḥ naiṣāṃ bhāryāsti putrā vā sarve te hyūrdhvaretasaḥ,परत्वेन भवं देवं सर्वे ते गतमानसाः नैषां भार्यास्ति पुत्रा वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
2,7,373,śataṃ tāni sahasrāṇi bhūtānāmātmayoginām bhavapāriṣadāste vai sarve bhūtāḥ prakīrttitāḥ,शतं तानि सहस्राणि भूतानामात्मयोगिनाम् भवपारिषदास्ते वै सर्वे भूताः प्रकीर्त्तिताः
2,7,374,kapiśāyāśca kūṣmāṇḍā jajñire ca punaḥ punaḥ mithunena piśācāṃśca varṇena kapiśena tu,कपिशायाश्च कूष्माण्डा जज्ञिरे च पुनः पुनः मिथुनेन पिशाचांश्च वर्णेन कपिशेन तु
2,7,375,kapiśatvātpiśācāste sarve ca piśitāśanāḥ yugmāni ṣoḍaśādyāni varttamānastadanvayaḥ,कपिशत्वात्पिशाचास्ते सर्वे च पिशिताशनाः युग्मानि षोडशाद्यानि वर्त्तमानस्तदन्वयः
2,7,376,nāmatastānpravakṣyāmi rūpataśca tadanvayam chagalaśchagalā caiva vakro vakramukhī tathā,नामतस्तान्प्रवक्ष्यामि रूपतश्च तदन्वयम् छगलश्छगला चैव वक्रो वक्रमुखी तथा
2,7,377,duṣpūraḥ pūraṇā caiva sūcī sūcīmukhastathā vipādaśca vipādī ca jvālā cāṅgārakastathā,दुष्पूरः पूरणा चैव सूची सूचीमुखस्तथा विपादश्च विपादी च ज्वाला चाङ्गारकस्तथा
2,7,378,kuṃbhapātraśca kuṃbhī ca pratundaśca pratundikā upavīraśca vīrā ca hyulūkhala ulūkhalī,कुंभपात्रश्च कुंभी च प्रतुन्दश्च प्रतुन्दिका उपवीरश्च वीरा च ह्युलूखल उलूखली
2,7,379,akarmakaḥ karmakī ca kuṣaṇḍaśca kuṣaṇḍikā pāṇipātraḥ pāṇipātrī pāṃśuḥ pāṃśumatī tathā,अकर्मकः कर्मकी च कुषण्डश्च कुषण्डिका पाणिपात्रः पाणिपात्री पांशुः पांशुमती तथा
2,7,380,nitundaśca nitundī ca nipuṇo nipuṇī tathā bālādaḥ keṣaṇādī ca praskandaḥ skandikā tathā,नितुन्दश्च नितुन्दी च निपुणो निपुणी तथा बालादः केषणादी च प्रस्कन्दः स्कन्दिका तथा
2,7,381,ṣoḍaśānāṃ piśācānāṃ gaṇāḥ proktāstu ṣoḍaśa ajāmukhā pakramukhāḥ pūraṇaḥ skandinastathā,षोडशानां पिशाचानां गणाः प्रोक्तास्तु षोडश अजामुखा पक्रमुखाः पूरणः स्कन्दिनस्तथा
2,7,382,vipādāṅgārikāścaiva kuṃbhapātrāḥ pratundakāḥ upavīrolūkhalikā arkamarkāḥ kuṣaṇḍikāḥ,विपादाङ्गारिकाश्चैव कुंभपात्राः प्रतुन्दकाः उपवीरोलूखलिका अर्कमर्काः कुषण्डिकाः
2,7,383,pāṃśavaḥ pāṇipatrāśca naitundā nipuṇāstathā sūjīmukhoccheṣaṇādāḥ kalānyetāni ṣoḍaśa,पांशवः पाणिपत्राश्च नैतुन्दा निपुणास्तथा सूजीमुखोच्छेषणादाः कलान्येतानि षोडश
2,7,384,ityetā hyabhi jātāstu kūṣmāṇḍānāṃ prakīrttitāḥ piśācāste piśācyastāḥ sakulyāḥ saṃprajajñire,इत्येता ह्यभि जातास्तु कूष्माण्डानां प्रकीर्त्तिताः पिशाचास्ते पिशाच्यस्ताः सकुल्याः संप्रजज्ञिरे
2,7,385,bībhatsaṃ vikṛtākāraṃ putrapautramanetakam atasteṣāṃ piśācānāṃ lakṣaṇāni nibodhata,बीभत्सं विकृताकारं पुत्रपौत्रमनेतकम् अतस्तेषां पिशाचानां लक्षणानि निबोधत
2,7,386,sarvāṅgakeśā vattākṣā daṃṣṭriṇo nakhinastathā tiryyagaṅgāḥ pāruṣadāḥ piśācāste hyajāmukhāḥ,सर्वाङ्गकेशा वत्ताक्षा दंष्ट्रिणो नखिनस्तथा तिर्य्यगङ्गाः पारुषदाः पिशाचास्ते ह्यजामुखाः
2,7,387,akarṇakā hyaromāṇo 'vāsasaścarmavāsasaḥ kuṣaṇḍikapiśācāste priyabhakṣāḥ sadāmiṣāḥ,अकर्णका ह्यरोमाणो ऽवाससश्चर्मवाससः कुषण्डिकपिशाचास्ते प्रियभक्षाः सदामिषाः
2,7,388,vakrāṅgahastāpādāśca vakraśīlamatāstathā jñeyā vakrāḥ piśācāste vakragāḥ kāmarūpiṇaḥ,वक्राङ्गहस्तापादाश्च वक्रशीलमतास्तथा ज्ञेया वक्राः पिशाचास्ते वक्रगाः कामरूपिणः
2,7,389,laṃbodarāstuṇḍanāsā hrasvakāya śirobhujāḥ nitundakāḥ piśācāste tilabhakṣāḥ priyāsṛjāḥ,लंबोदरास्तुण्डनासा ह्रस्वकाय शिरोभुजाः नितुन्दकाः पिशाचास्ते तिलभक्षाः प्रियासृजाः
2,7,390,vānarākṛtayaścaiva vācālāḥ plutagāminaḥ piśācār kamarkāste vṛkṣavāsodanapriyāḥ,वानराकृतयश्चैव वाचालाः प्लुतगामिनः पिशाचार् कमर्कास्ते वृक्षवासोदनप्रियाः
2,7,391,ūrdhvabāhūrddhvaromāṇa uddhṛtākṣā yathālayāḥ muñcanti pāṃśumaṅgebhyaḥ piśācāḥ pāṃśavastu te,ऊर्ध्वबाहूर्द्ध्वरोमाण उद्धृताक्षा यथालयाः मुञ्चन्ति पांशुमङ्गेभ्यः पिशाचाः पांशवस्तु ते
2,7,392,bhramarīsannibhāḥ śuṣkāsaśūlāścīravāsasaḥ upavīrāḥ piśācāste śmaśānāyatanāḥ sadā,भ्रमरीसन्निभाः शुष्कासशूलाश्चीरवाससः उपवीराः पिशाचास्ते श्मशानायतनाः सदा
2,7,393,niṣṭabdhākṣā mahājihvā lelihānā hyulūkhalāḥ ulūkhalairābharaṇā ratnadhārāśca te khalāḥ,निष्टब्धाक्षा महाजिह्वा लेलिहाना ह्युलूखलाः उलूखलैराभरणा रत्नधाराश्च ते खलाः
2,7,394,pāṇipātrāḥ piśācāste nisṛṣṭabalibhojanāḥ hastyuṣṭrasthūlaśiraso vinatoddhatapiṇḍikāḥ,पाणिपात्राः पिशाचास्ते निसृष्टबलिभोजनाः हस्त्युष्ट्रस्थूलशिरसो विनतोद्धतपिण्डिकाः
2,7,395,piśācāḥ kuṃbhapātrāste adṛṣṭānnāni bhuñjate sūkṣmāstu romaśāḥ piṅgā dṛṣṭādṛṣṭāścaranti ye,पिशाचाः कुंभपात्रास्ते अदृष्टान्नानि भुञ्जते सूक्ष्मास्तु रोमशाः पिङ्गा दृष्टादृष्टाश्चरन्ति ये
2,7,396,ayuktānpracarantīha nipuṇāste piśācakāḥ ākarṇāddāritāsyāśca laṃbabhrūsthūlanāsikāḥ,अयुक्तान्प्रचरन्तीह निपुणास्ते पिशाचकाः आकर्णाद्दारितास्याश्च लंबभ्रूस्थूलनासिकाः
2,7,397,śūnyāgārapriyāḥ sthūlāḥ piśācāste tu pūraṇāḥ hastapādākrāntatuṇḍā hrasvakāḥ kṣitidṛṣṭayaḥ,शून्यागारप्रियाः स्थूलाः पिशाचास्ते तु पूरणाः हस्तपादाक्रान्ततुण्डा ह्रस्वकाः क्षितिदृष्टयः
2,7,398,bālādāste piśācā vai sūtikāgṛhasevinaḥ pṛṣṭhataḥ pāṇi pādāśca pṛṣṭhato vātaraṃhasaḥ,बालादास्ते पिशाचा वै सूतिकागृहसेविनः पृष्ठतः पाणि पादाश्च पृष्ठतो वातरंहसः
2,7,399,vipādakāḥ piśācāste saṃgrāme rudhirāśanāḥ nagnakā hyaniketāśca laṃbaśepha āṇḍapiḍakāḥ,विपादकाः पिशाचास्ते संग्रामे रुधिराशनाः नग्नका ह्यनिकेताश्च लंबशेफ आण्डपिडकाः
2,7,400,piśācāḥ skandinaste vai anya uccheṣaṇādinaḥ ṣoḍaśaitā hi jātyastāḥ piśācānāṃ prakīrttitāḥ,पिशाचाः स्कन्दिनस्ते वै अन्य उच्छेषणादिनः षोडशैता हि जात्यस्ताः पिशाचानां प्रकीर्त्तिताः
2,7,401,evaṃvidhānpiśācāṃstu dīnāndṛṣṭvānukaṃpayā brahmā tebhyo varaṃ prādātkāruṇyādalpacetasaḥ,एवंविधान्पिशाचांस्तु दीनान्दृष्ट्वानुकंपया ब्रह्मा तेभ्यो वरं प्रादात्कारुण्यादल्पचेतसः
2,7,402,antardhānaṃ prajāyāṃ hi kāmarūpitvameva ca saṃdhye ubhe pracāraṃ ca sthānānyājīvameva ca,अन्तर्धानं प्रजायां हि कामरूपित्वमेव च संध्ये उभे प्रचारं च स्थानान्याजीवमेव च
2,7,403,gṛhāṇi yāni bhagnāni śūnyānyalpajalāni ca vidhvastāni ca yāni syuranācāroṣitā ni ca,गृहाणि यानि भग्नानि शून्यान्यल्पजलानि च विध्वस्तानि च यानि स्युरनाचारोषिता नि च
2,7,404,asaṃmṛṣṭopaliptāni saṃskārairvarjitāni tu rājamārgoparathyāśca niṣkuṭāścatvarāṇi ca,असंमृष्टोपलिप्तानि संस्कारैर्वर्जितानि तु राजमार्गोपरथ्याश्च निष्कुटाश्चत्वराणि च
2,7,405,dvārāṇyaṭṭālakāṃścaiva nirgamāssaṃkramāstathā patho nadyo 'tha tīrthāni caityavṛkṣā mahāpatham,द्वाराण्यट्टालकांश्चैव निर्गमास्संक्रमास्तथा पथो नद्यो ऽथ तीर्थानि चैत्यवृक्षा महापथम्
2,7,406,piśācā viniviṣṭā vai sthāneṣveteṣu sarvaśaḥ adhārmiko janasteṣāmā jīvo vihitaḥ suraiḥ,पिशाचा विनिविष्टा वै स्थानेष्वेतेषु सर्वशः अधार्मिको जनस्तेषामा जीवो विहितः सुरैः
2,7,407,varṇāśramāḥ saṃkarikāḥ kāruśilpijanāstathā prakṛtopadhisaṃdhānāścorā viśvāsaghātinaḥ,वर्णाश्रमाः संकरिकाः कारुशिल्पिजनास्तथा प्रकृतोपधिसंधानाश्चोरा विश्वासघातिनः
2,7,408,etairanyaiśca bahubhiranyāyopārjitairapi ārabhyante kriyāyāstu piśācāstatra daivatam,एतैरन्यैश्च बहुभिरन्यायोपार्जितैरपि आरभ्यन्ते क्रियायास्तु पिशाचास्तत्र दैवतम्
2,7,409,madhumāṃsodanairdadhnā tilacūrṇaiḥ surāsavaiḥ dhūpairhāridrakṛsaraistilabhakṣaguḍaudanaiḥ,मधुमांसोदनैर्दध्ना तिलचूर्णैः सुरासवैः धूपैर्हारिद्रकृसरैस्तिलभक्षगुडौदनैः
2,7,410,kṛṣṇāni caiva vāsāṃsi dhūpaḥ sumanamo 'kṣayaḥ evasuktāstu balayastveṣāṃ vai parvasaṃdhiṣu,कृष्णानि चैव वासांसि धूपः सुमनमो ऽक्षयः एवसुक्तास्तु बलयस्त्वेषां वै पर्वसंधिषु
2,7,411,piśācānāmanujñāya brahmā cādhipatiṃ dadau sarvabhūtapiśācānāṃ girīṇāṃ śūlapāṇinām,पिशाचानामनुज्ञाय ब्रह्मा चाधिपतिं ददौ सर्वभूतपिशाचानां गिरीणां शूलपाणिनाम्
2,7,412,daṃṣṭrā tvajanayatputrānsiṃhānvyāghrāṃśca bhāminī dvīpinaśca sutāstasyāḥ śvāpadāścāmiṣāśinaḥ,दंष्ट्रा त्वजनयत्पुत्रान्सिंहान्व्याघ्रांश्च भामिनी द्वीपिनश्च सुतास्तस्याः श्वापदाश्चामिषाशिनः
2,7,413,ṛṣāyāstvapi kārtsnye prajāsargaṃ nibodhata tasyā duhitaraḥ pañca tāsāṃ nāmāni me śṛṇu,ऋषायास्त्वपि कार्त्स्न्ये प्रजासर्गं निबोधत तस्या दुहितरः पञ्च तासां नामानि मे शृणु
2,7,414,mīnāmīnā tathā vṛttā pari vṛttā tathaiva ca anuvṛttā ca vijñeyā tāsāṃ vai śṛṇuta prajāḥ,मीनामीना तथा वृत्ता परि वृत्ता तथैव च अनुवृत्ता च विज्ञेया तासां वै शृणुत प्रजाः
2,7,415,sahasradaṃṣṭrā makarāḥ pāṭhīnāstimirohitāḥ ityevamādirhi gaṇo maino vistīrṇa ucyate,सहस्रदंष्ट्रा मकराः पाठीनास्तिमिरोहिताः इत्येवमादिर्हि गणो मैनो विस्तीर्ण उच्यते
2,7,416,grāhāścaturvidhā jñeyā madgurāḥśaṅkavastathā ugrāśca śiśumārāścāmīnāścaitānvyajāyata,ग्राहाश्चतुर्विधा ज्ञेया मद्गुराःशङ्कवस्तथा उग्राश्च शिशुमाराश्चामीनाश्चैतान्व्यजायत
2,7,417,vṛttā karmavikārāṇi naikāni jalacāriṇām tathā śaṅkhavikārāṇi janayāmāsa naikaśaḥ,वृत्ता कर्मविकाराणि नैकानि जलचारिणाम् तथा शङ्खविकाराणि जनयामास नैकशः
2,7,418,maṇḍūkānāṃ vikārāṇi hyanuvṛttā vyajāyata aiṇeyānāṃ vikārāṇi śaṃbūkānāṃ tathaiva ca,मण्डूकानां विकाराणि ह्यनुवृत्ता व्यजायत ऐणेयानां विकाराणि शंबूकानां तथैव च
2,7,419,tathā śuktivikāraṇi varāṭavikṛtāni ca tathā śaṅkhavikārāṇi parivṛttā vyajāyata,तथा शुक्तिविकारणि वराटविकृतानि च तथा शङ्खविकाराणि परिवृत्ता व्यजायत
2,7,420,kālakaṇṭhavikārāṇi jalūkāvikṛtāni ca ityeṣa hi ṛṣāvaṃśaḥ pañcaśākhaḥ prakīrttitaḥ,कालकण्ठविकाराणि जलूकाविकृतानि च इत्येष हि ऋषावंशः पञ्चशाखः प्रकीर्त्तितः
2,7,421,tiryāhetuka mapyāhurvahulaṃ vaṃśavistaram saṃsvedajavikārāṇi yathā yebhyo bhavanti ha,तिर्याहेतुक मप्याहुर्वहुलं वंशविस्तरम् संस्वेदजविकाराणि यथा येभ्यो भवन्ति ह
2,7,422,svedaklinnaśarīrebhyo yūkālikṣādikā dvijāḥ manuṣyasvedamalajā uśanā nāma jantavaḥ,स्वेदक्लिन्नशरीरेभ्यो यूकालिक्षादिका द्विजाः मनुष्यस्वेदमलजा उशना नाम जन्तवः
2,7,423,nānāpipīlikagaṇāḥ kīṭakā bahupādakāḥ śaṅkhopalavikārāṇi kīlakāvarakāṇi ca,नानापिपीलिकगणाः कीटका बहुपादकाः शङ्खोपलविकाराणि कीलकावरकाणि च
2,7,424,ityevamādibahulāḥ svedajāḥ pārthivā gaṇāḥ yathā gharmaditappābhyaścābhdyo vṛṣṭibhya eva,इत्येवमादिबहुलाः स्वेदजाः पार्थिवा गणाः यथा घर्मदितप्पाभ्यश्चाभ्द्यो वृष्टिभ्य एव
2,7,425,naikā mṛgaśarīrebhyo jāyante jantavastvime makṣikāḥ picchalā deśāstathā tittiriputtikāḥ,नैका मृगशरीरेभ्यो जायन्ते जन्तवस्त्विमे मक्षिकाः पिच्छला देशास्तथा तित्तिरिपुत्तिकाः
2,7,426,nīlācatrāśca jāyante malajā bahuvistarāḥ jalajāḥ svedajāścaiva jāyante jantastvime,नीलाचत्राश्च जायन्ते मलजा बहुविस्तराः जलजाः स्वेदजाश्चैव जायन्ते जन्तस्त्विमे
2,7,427,kāśatoyajakāḥ kīṭā naladā bahupādakāḥ siṃhalā romalāścaiva picchilāḥ parikīrttitāḥ,काशतोयजकाः कीटा नलदा बहुपादकाः सिंहला रोमलाश्चैव पिच्छिलाः परिकीर्त्तिताः
2,7,428,ityevamādirhi gaṇo jalajasvedajaḥ smṛtaḥ śiṃbibhyo māṣamudgānāṃ jāyante kṛmayastathā,इत्येवमादिर्हि गणो जलजस्वेदजः स्मृतः शिंबिभ्यो माषमुद्गानां जायन्ते कृमयस्तथा
2,7,429,bilvajaṃ bvāmrapūmebhyaḥ phalebhyaścaiva jantavaḥ mudgebhyaḥ panasebhyaśca taṇḍulebhyastathaiva ca,बिल्वजं ब्वाम्रपूमेभ्यः फलेभ्यश्चैव जन्तवः मुद्गेभ्यः पनसेभ्यश्च तण्डुलेभ्यस्तथैव च
2,7,430,tathā koṭaraśuṣkebhyo nihitebhyo bhavanti hi anyebhyo 'pi ca jāyante na hi tebhyaściraṃ sadā,तथा कोटरशुष्केभ्यो निहितेभ्यो भवन्ति हि अन्येभ्यो ऽपि च जायन्ते न हि तेभ्यश्चिरं सदा
2,7,431,jantavasturagādibhyo viṣādibhyastathaiva ca bahūnyahāni nikṣipte saṃbhavanti ca gomaye,जन्तवस्तुरगादिभ्यो विषादिभ्यस्तथैव च बहून्यहानि निक्षिप्ते संभवन्ति च गोमये
2,7,432,jāyante kṛmayo viprāḥ kāṣṭhebhyaścāpi sarvaśaḥ saṃsvedajāśca jāyante vṛścikāḥ śuṣkagomayāt,जायन्ते कृमयो विप्राः काष्ठेभ्यश्चापि सर्वशः संस्वेदजाश्च जायन्ते वृश्चिकाः शुष्कगोमयात्
2,7,433,gobhyo hi mahiṣebhyaśca tathānyebhyaśca jantavaḥ matsyādyiśca vividhā annakūṭe viśeṣataḥ,गोभ्यो हि महिषेभ्यश्च तथान्येभ्यश्च जन्तवः मत्स्याद्यिश्च विविधा अन्नकूटे विशेषतः
2,7,434,vaikārikāśca jāyante tathā gājakulāni ca tathanyāni ca sakṣmāṇi jalaukādīni jātayaḥ,वैकारिकाश्च जायन्ते तथा गाजकुलानि च तथन्यानि च सक्ष्माणि जलौकादीनि जातयः
2,7,435,kapotakurarādibhyaḥ sūkṣmāḥ śūkāstathaiva ca mākṣikāṇāṃ vikārāṇi jāyante jātayo 'pare,कपोतकुररादिभ्यः सूक्ष्माः शूकास्तथैव च माक्षिकाणां विकाराणि जायन्ते जातयो ऽपरे
2,7,436,prāyeṇānuvasaṃtyasminnucchiṣṭodakakarddame maśakānāṃ vikārāṇi bhramarāṇāṃ tathaiva ca,प्रायेणानुवसंत्यस्मिन्नुच्छिष्टोदककर्द्दमे मशकानां विकाराणि भ्रमराणां तथैव च
2,7,437,gobhyaḥ samabhijāyante puttikāputrasaptakāḥ maṇicchedāḥ smṛtā vyālāḥ potajāḥ parikīrttitāḥ,गोभ्यः समभिजायन्ते पुत्तिकापुत्रसप्तकाः मणिच्छेदाः स्मृता व्यालाः पोतजाः परिकीर्त्तिताः
2,7,438,śataverivikārāṇi karīṣebhyo bhavanti hi evamādirasaṃkhyāto gaṇaḥ saṃsvedajo mayā,शतवेरिविकाराणि करीषेभ्यो भवन्ति हि एवमादिरसंख्यातो गणः संस्वेदजो मया
2,7,439,samāsābhihito hyeṣa prākkarmavaśajaḥ smṛtaḥ ye cānye nairṛtāḥ sattvāste smṛtā upasargajāḥ,समासाभिहितो ह्येष प्राक्कर्मवशजः स्मृतः ये चान्ये नैरृताः सत्त्वास्ते स्मृता उपसर्गजाः
2,7,440,bhūtāstu yonijāḥ kecitkecidautpattikāḥ smṛtāḥ prāyeṇa devāḥ sarve vai vijñeyā hyupapattijāḥ,भूतास्तु योनिजाः केचित्केचिदौत्पत्तिकाः स्मृताः प्रायेण देवाः सर्वे वै विज्ञेया ह्युपपत्तिजाः
2,7,441,kecittu yonijā devāḥ keciddevā nimittataḥ dullolakaṃ lalohaṃ ca saramā dvau vyajāyata,केचित्तु योनिजा देवाः केचिद्देवा निमित्ततः दुल्लोलकं ललोहं च सरमा द्वौ व्यजायत
2,7,442,tyorapatyaṃ catvāro vijñeyāḥ sṛmarādayaḥ śyāmāśca śabalāścaiva lohitā añjanāstathā,त्योरपत्यं चत्वारो विज्ञेयाः सृमरादयः श्यामाश्च शबलाश्चैव लोहिता अञ्जनास्तथा
2,7,443,kṛṣṇadhūmraruṇāscaiva dullo lasyāṣṭa kadrukāḥ sarpāṇāṃ surasā jajñe śanta naikaśirobhṛtām,कृष्णधूम्ररुणास्चैव दुल्लो लस्याष्ट कद्रुकाः सर्पाणां सुरसा जज्ञे शन्त नैकशिरोभृताम्
2,7,444,sarpāṇāṃ takṣako rājā nāgānāṃ cāpi vāsukiḥ tamobahula ityeṣa gaṇaḥ krodhavaśānvayaḥ,सर्पाणां तक्षको राजा नागानां चापि वासुकिः तमोबहुल इत्येष गणः क्रोधवशान्वयः
2,7,445,pulahasyātmajaḥ sargastāmrāyāstu nibodhata ṣaṭ kanyāstvabhivikhyātāstā mrāyāśca vijajñire,पुलहस्यात्मजः सर्गस्ताम्रायास्तु निबोधत षट् कन्यास्त्वभिविख्यातास्ता म्रायाश्च विजज्ञिरे
2,7,446,gṛdhrī bhāsī śukī kraiñcī śyenī ca dhṛtarāṣṭrikā aruṇasya ca gṛdrī tu vīryavantau mahābalau,गृध्री भासी शुकी क्रैञ्ची श्येनी च धृतराष्ट्रिका अरुणस्य च गृद्री तु वीर्यवन्तौ महाबलौ
2,7,447,saṃpātiṃ ca jaṭāyuṃ ca prasūtā pakṣisattamau saṃpātervijayāḥ putrā dvirāsyāḥ prasahaśca ye,संपातिं च जटायुं च प्रसूता पक्षिसत्तमौ संपातेर्विजयाः पुत्रा द्विरास्याः प्रसहश्च ये
2,7,448,jaṭāyuṣaḥ purāḥ putrāḥ kakagṛdhrāśca karṇikāḥ bhāryā garutmataścaiva bhāsī kraiñcī tathā śukī,जटायुषः पुराः पुत्राः ककगृध्राश्च कर्णिकाः भार्या गरुत्मतश्चैव भासी क्रैञ्ची तथा शुकी
2,7,449,dhṛtarāṣṭrī tathā śyenī tāsvapatyāni vacmite śukīgarutmataḥ putrānsuṣuve ṣaṭ pariśrutān,धृतराष्ट्री तथा श्येनी तास्वपत्यानि वच्मिते शुकीगरुत्मतः पुत्रान्सुषुवे षट् परिश्रुतान्
2,7,450,sukhaṃ sunetraṃ viśikhaṃ surūpaṃ surasaṃ balam teṣāṃ putrāśca pautrāśca garuḍānāṃ mahātmanām,सुखं सुनेत्रं विशिखं सुरूपं सुरसं बलम् तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च गरुडानां महात्मनाम्
2,7,451,caturdaśa sahasrāṇi purāṇāṃ pannagāśinām putrapautravisargācca teṣāṃ vai vaṃśavistaraiḥ,चतुर्दश सहस्राणि पुराणां पन्नगाशिनाम् पुत्रपौत्रविसर्गाच्च तेषां वै वंशविस्तरैः
2,7,452,vyāptāni yāni sthānāni tāni vakṣye yathākramam śālmalidvīpamakhilaṃ devakūṭaṃ ca parvatam,व्याप्तानि यानि स्थानानि तानि वक्ष्ये यथाक्रमम् शाल्मलिद्वीपमखिलं देवकूटं च पर्वतम्
2,7,453,maṇimantaṃ ca śailendraṃ mahasraśikharaṃ tathā parṇamālaṃ sukeśaṃ ca śataśṛṅgaṃ tathācalam,मणिमन्तं च शैलेन्द्रं महस्रशिखरं तथा पर्णमालं सुकेशं च शतशृङ्गं तथाचलम्
2,7,454,kauraraṃ pañcaśikharaṃ hemakūṭaṃ ca parvatam pracaṇḍavāyuprajavairdīpitaiḥ padmarāgibhiḥ,कौररं पञ्चशिखरं हेमकूटं च पर्वतम् प्रचण्डवायुप्रजवैर्दीपितैः पद्मरागिभिः
2,7,455,śailaśṛṅgāṇi vyāptāni gāruḍaistairmahātmabhiḥ bhāsīputrāḥ smṛtā bhāsā ulūkāḥ kākakukkuṭāḥ,शैलशृङ्गाणि व्याप्तानि गारुडैस्तैर्महात्मभिः भासीपुत्राः स्मृता भासा उलूकाः काककुक्कुटाः
2,7,456,mayūrāḥ kalaviṅkāśca kapotālāvatittirāḥ kraiñcā vādhrīṇasāḥ śyenāḥ kurarāḥ sārasā bakāḥ,मयूराः कलविङ्काश्च कपोतालावतित्तिराः क्रैञ्चा वाध्रीणसाः श्येनाः कुरराः सारसा बकाः
2,7,457,ityevamādayo 'nye 'pi kravyādā ye ca pakṣiṇaḥ dhṛtarāṣṭrī tu haṃsāśca kalahaṃsāṃśca bhāminī,इत्येवमादयो ऽन्ये ऽपि क्रव्यादा ये च पक्षिणः धृतराष्ट्री तु हंसाश्च कलहंसांश्च भामिनी
2,7,458,cakravākāṃśca vihagānsarvāṃścaivaudakāndvicān śyenyanantaṃ vijajñe tu putrapautraṃ dvijottamāḥ,चक्रवाकांश्च विहगान्सर्वांश्चैवौदकान्द्विचान् श्येन्यनन्तं विजज्ञे तु पुत्रपौत्रं द्विजोत्तमाः
2,7,459,garuḍasyātmajāḥ proktā irāyāḥ śṛṇuta prajāḥ irā vijajñe kanyā vai tisraḥ kamalalojanāḥ,गरुडस्यात्मजाः प्रोक्ता इरायाः शृणुत प्रजाः इरा विजज्ञे कन्या वै तिस्रः कमललोजनाः
2,7,460,vanaspatīnāṃ vṛkṣāṇāṃ vīrudhāṃ caiva mātaraḥ latā caivālatā caiti vīrudhā caiti tatra yā,वनस्पतीनां वृक्षाणां वीरुधां चैव मातरः लता चैवालता चैति वीरुधा चैति तत्र या
2,7,461,latā vanaspatirjjajñepuṣpādapi phalāvahān puṣpaiḥ phalagrahairvṛkṣānalatā samasūyata,लता वनस्पतिर्ज्जज्ञेपुष्पादपि फलावहान् पुष्पैः फलग्रहैर्वृक्षानलता समसूयत
2,7,462,gulmāstathā latāvallyastvakūsārāstṛṇajātayaḥ vīrudhastadapatyaṃ hi vaṃśaścātra samāpyate,गुल्मास्तथा लतावल्ल्यस्त्वकूसारास्तृणजातयः वीरुधस्तदपत्यं हि वंशश्चात्र समाप्यते
2,7,463,ete kaśyapadāyādā vyākhyātāḥ sthāṇujaṅgamāḥ teṣāṃ putrāśca pautrāśca yairidaṃ saṃtataṃ jagat,एते कश्यपदायादा व्याख्याताः स्थाणुजङ्गमाः तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च यैरिदं संततं जगत्
2,7,464,eṣa sargaikadeśasya kīrtito 'vayavo mayā mārīco vaḥ prajāsargaḥ samāsena prakīrttitaḥ,एष सर्गैकदेशस्य कीर्तितो ऽवयवो मया मारीचो वः प्रजासर्गः समासेन प्रकीर्त्तितः
2,7,465,na śakyaṃ vyāsato vaktuṃ varṣāṇāṃ ca śatairapi aditirdharmaśīlā tu balaśīlā ditistathā,न शक्यं व्यासतो वक्तुं वर्षाणां च शतैरपि अदितिर्धर्मशीला तु बलशीला दितिस्तथा
2,7,466,tapaḥśīlā tu surabhirmāyāśīlā danustathā gandhaśīlā muniścaiva krodhādhyāyanaśīlinī,तपःशीला तु सुरभिर्मायाशीला दनुस्तथा गन्धशीला मुनिश्चैव क्रोधाध्यायनशीलिनी
2,7,467,gītaśīlā hyariṣṭā tu krūraśīlā khaśā smṛtā krodhaśīlā tathā kadūḥ krodhā ca śuciśīlinī,गीतशीला ह्यरिष्टा तु क्रूरशीला खशा स्मृता क्रोधशीला तथा कदूः क्रोधा च शुचिशीलिनी
2,7,468,vāhaśīlā tu vinatā tāmrā vai ghātaśīlinī irānugrahaśīlā tu hyanāyurbhakṣaṇe ratā,वाहशीला तु विनता ताम्रा वै घातशीलिनी इरानुग्रहशीला तु ह्यनायुर्भक्षणे रता
2,7,469,abhavaṃllokamātṝṇāṃ śīlānyetāni sarvaśaḥ dharmataḥ śīlato buddhyā kṣamayā balarūpataḥ,अभवंल्लोकमातॄणां शीलान्येतानि सर्वशः धर्मतः शीलतो बुद्ध्या क्षमया बलरूपतः
2,7,470,rajaḥ sattva tamodriktā dhārmikādhārmikāśca vai mātustulyābhijātāśca kaśyapasyātmajāḥ prabhoḥ,रजः सत्त्व तमोद्रिक्ता धार्मिकाधार्मिकाश्च वै मातुस्तुल्याभिजाताश्च कश्यपस्यात्मजाः प्रभोः
2,7,471,devatāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ piśācāḥ paśavaścaiva mṛgāḥ patagavīrudhaḥ,देवतासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः पिशाचाः पशवश्चैव मृगाः पतगवीरुधः
2,7,472,yasmāddākṣāyaṇīṣvete jajñire mānuṣīṣpiha manuṣyaprakṛtīstasmāddevādīṃśca vijānate,यस्माद्दाक्षायणीष्वेते जज्ञिरे मानुषीष्पिह मनुष्यप्रकृतीस्तस्माद्देवादींश्च विजानते
2,7,473,yasmācca saṃbhavaḥ kṛtsno devānāṃ mānuṣeṣviha manvantareṣu sarveṣu tasmācchreṣṭhāstu mānuṣāḥ,यस्माच्च संभवः कृत्स्नो देवानां मानुषेष्विह मन्वन्तरेषु सर्वेषु तस्माच्छ्रेष्ठास्तु मानुषाः
2,7,474,dharmārthakāmamokṣāṇāṃ mānuṣāḥ sādhakāstu vai tator'vāksrotasaste vai utpadyante surāsurāḥ,धर्मार्थकाममोक्षाणां मानुषाः साधकास्तु वै ततोर्ऽवाक्स्रोतसस्ते वै उत्पद्यन्ते सुरासुराः
2,7,475,jāyante kāryasiddhyarthaṃ mānuṣeṣu punaḥ punaḥ ityeṣa vaṃśaprabhavaḥ prasaṃkhyātastu vistarāt,जायन्ते कार्यसिद्ध्यर्थं मानुषेषु पुनः पुनः इत्येष वंशप्रभवः प्रसंख्यातस्तु विस्तरात्
2,7,476,surāṇāmasurāṇāṃ ca gandharvāpsarasāṃ tathā yakṣarakṣaḥ piśācānāṃ suparṇoragapakṣiṇām,सुराणामसुराणां च गन्धर्वाप्सरसां तथा यक्षरक्षः पिशाचानां सुपर्णोरगपक्षिणाम्
2,7,477,vyālānāṃ śikhināṃ caiva auṣadhīnāṃ ca sarvaśaḥ kṛmikīṭapataṅgānāṃ kṣudrāṇāṃ jalacāriṇām,व्यालानां शिखिनां चैव औषधीनां च सर्वशः कृमिकीटपतङ्गानां क्षुद्राणां जलचारिणाम्
2,7,478,paśūnāṃ brāhmaṇānāṃ ca śrīmatāṃ puṇyalakṣaṇaḥ āyuṣyaścaiva dhanyaśca śrīmān hitasukhāvahaḥ śrotavyaścaiva satataṃ grāhyaścaivānasūyataḥ,पशूनां ब्राह्मणानां च श्रीमतां पुण्यलक्षणः आयुष्यश्चैव धन्यश्च श्रीमान् हितसुखावहः श्रोतव्यश्चैव सततं ग्राह्यश्चैवानसूयतः
2,7,479,imaṃ tu vaṃśaṃ niyamena yaḥ paṭhenmahātmanāṃ brāhmaṇavandyasaṃsadi apatyalābhaṃ labhate ca puṣkalaṃ priyaṃ dhanaṃ pretya ca śobhanāṃ gatim,इमं तु वंशं नियमेन यः पठेन्महात्मनां ब्राह्मणवन्द्यसंसदि अपत्यलाभं लभते च पुष्कलं प्रियं धनं प्रेत्य च शोभनां गतिम्
2,8,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde kāśyapeyavarṇanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca evaṃ prajāsu sṛṣṭāsu kaśyapena mahātmanā pratiṣṭhitāsu sarvāsu carāsu sthāvarāsu ca,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे काश्यपेयवर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच एवं प्रजासु सृष्टासु कश्यपेन महात्मना प्रतिष्ठितासु सर्वासु चरासु स्थावरासु च
2,8,2,abhiṣicyādhipatyeṣu teṣāṃ mukhyānprajāpatiḥ tataḥ krameṇa rājyāni ādeṣṭumupacakrame,अभिषिच्याधिपत्येषु तेषां मुख्यान्प्रजापतिः ततः क्रमेण राज्यानि आदेष्टुमुपचक्रमे
2,8,3,dvijānāṃ vīrudhāṃ caiva nakṣatrāṇāṃ grahaiḥ saha yajñānāṃ tapasāṃ caiva somaṃ rājye 'bhyaṣecayat,द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्राणां ग्रहैः सह यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्
2,8,4,bṛhaspatiṃ tu viśveṣāṃ dadāvaṅgirasāṃ patim bhṛgūṇāmadhipaṃ caiva kāvyaṃ rājye 'bhyaṣecayat,बृहस्पतिं तु विश्वेषां ददावङ्गिरसां पतिम् भृगूणामधिपं चैव काव्यं राज्ये ऽभ्यषेचयत्
2,8,5,ādityānāṃ punarviṣṇuṃ vasūnāmatha pāvakam prajāpatīnāṃ dakṣaṃ ca marutāmatha vāsavam,आदित्यानां पुनर्विष्णुं वसूनामथ पावकम् प्रजापतीनां दक्षं च मरुतामथ वासवम्
2,8,6,daityānāmatha rājānaṃ prahrādaṃ ditinandanam nārāyaṇaṃ tu sādhyānāṃ rudraṇāṃ ca vṛṣadhvajam,दैत्यानामथ राजानं प्रह्रादं दितिनन्दनम् नारायणं तु साध्यानां रुद्रणां च वृषध्वजम्
2,8,7,vipracittiṃ ca rājānaṃ dānavānāmathādiśat apāṃ ca varuṇaṃ rājye rājñāṃ vaiśravaṇaṃ tathā,विप्रचित्तिं च राजानं दानवानामथादिशत् अपां च वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं तथा
2,8,8,yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca pārthivānāṃ dhanasya ca vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat,यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां धनस्य च वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्
2,8,9,sarvabhūtapiśācānā giriśaṃ śūlapāṇinam śailānāṃ himavantaṃ ca nadīnāmatha sāgaram,सर्वभूतपिशाचाना गिरिशं शूलपाणिनम् शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम्
2,8,10,gandharvāṇāmadhipatiṃ cakre citrarathaṃ tathā uccaiḥśravasamaśvānāṃ rājānaṃ cābhyaṣecayat,गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्ररथं तथा उच्चैःश्रवसमश्वानां राजानं चाभ्यषेचयत्
2,8,11,mṛgāṇāmatha śārdūlaṃ govṛṣaṃ ca kakudminām pakṣiṇāmatha sarveṣāṃ garuḍaṃ patatāṃ varam,मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं च ककुद्मिनाम् पक्षिणामथ सर्वेषां गरुडं पततां वरम्
2,8,12,gandhānāṃ marutāṃ caiva bhūtānāmaśarīriṇām samakālabalānāṃ ca vāyuṃ balavatāṃ varam,गन्धानां मरुतां चैव भूतानामशरीरिणाम् समकालबलानां च वायुं बलवतां वरम्
2,8,13,sarveṣāṃ daṃṣṭriṇāṃ śeṣaṃ nāgānāmatha vāsukim sarīsṛpāṇāṃ sarpāṇāṃ pannagānāṃ ca takṣakam,सर्वेषां दंष्ट्रिणां शेषं नागानामथ वासुकिम् सरीसृपाणां सर्पाणां पन्नगानां च तक्षकम्
2,8,14,sāgarāṇāṃ nadīnāṃ ca meghānāṃ varṣitasya ca ādityānāmanyatamaṃ parjanyamabhiṣiktavān,सागराणां नदीनां च मेघानां वर्षितस्य च आदित्यानामन्यतमं पर्जन्यमभिषिक्तवान्
2,8,15,sarvāpsarogaṇānāṃ ca kāmadevaṃ tathā prabhum ṛtūnāmatha māsānāmārttavānāṃ tathaiva ca,सर्वाप्सरोगणानां च कामदेवं तथा प्रभुम् ऋतूनामथ मासानामार्त्तवानां तथैव च
2,8,16,yakṣāṇāṃ ca vipakṣāṇāṃ muhūrttānāṃ ca parvaṇām kalākāṣṭhāpramāṇānāṃ gaterayanayostathā,यक्षाणां च विपक्षाणां मुहूर्त्तानां च पर्वणाम् कलाकाष्ठाप्रमाणानां गतेरयनयोस्तथा
2,8,17,gaṇitasyātha yogasya cakre saṃvatsaraṃ prabhum prajāpatervirajasaḥ pūrvasyāṃ diśi viśrutam,गणितस्याथ योगस्य चक्रे संवत्सरं प्रभुम् प्रजापतेर्विरजसः पूर्वस्यां दिशि विश्रुतम्
2,8,18,putraṃ nāmnā sudhanvānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat dakṣiṇāsyāṃ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ,पुत्रं नाम्ना सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् दक्षिणास्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः
2,8,19,putrāṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ sobhyaṣecayat pascimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putramacyutam,पुत्रां शङ्खपदं नाम राजानं सोभ्यषेचयत् पस्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम्
2,8,20,ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ cābhyaṣecayat tathā hiraṇyaromāṇaṃ parjanyasya prajāpateḥ,केतुमन्तं महात्मानं राजानं चाभ्यषेचयत् तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः
2,8,21,udīcyāṃ diśi durddharṣaputraṃ rājye 'bhyaṣecayat manuṣyāṇāmadhipatiṃ cakre vaivasvataṃ manum,उदीच्यां दिशि दुर्द्धर्षपुत्रं राज्ये ऽभ्यषेचयत् मनुष्याणामधिपतिं चक्रे वैवस्वतं मनुम्
2,8,22,tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā yathāpradeśamadyāpi dharmeṇa paripālyate,तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण परिपाल्यते
2,8,23,svāyaṃbhuventare pūrvaṃ brahmaṇā te 'bhiṣecitāḥ nṛpāścaite 'bhiṣicyante manavo ye bhavanti vai,स्वायंभुवेन्तरे पूर्वं ब्रह्मणा ते ऽभिषेचिताः नृपाश्चैते ऽभिषिच्यन्ते मनवो ये भवन्ति वै
2,8,24,manvantareṣvatīteṣu gatā hyeteṣu pārthivāḥ evamanye 'bhiṣicyante prāpte manvantare punaḥ,मन्वन्तरेष्वतीतेषु गता ह्येतेषु पार्थिवाः एवमन्ये ऽभिषिच्यन्ते प्राप्ते मन्वन्तरे पुनः
2,8,25,atītānāgatāḥ sarve smṛtā manvantareśvarāḥ rājasūye 'bhiṣiktaśca pṛthu rebhirnarottamaḥ,अतीतानागताः सर्वे स्मृता मन्वन्तरेश्वराः राजसूये ऽभिषिक्तश्च पृथु रेभिर्नरोत्तमः
2,8,26,vedadṛṣṭena vidhinā hyadhirājaḥ pratāpavān etānutpādya putrāṃstu prajāsantānakāraṇāt,वेददृष्टेन विधिना ह्यधिराजः प्रतापवान् एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासन्तानकारणात्
2,8,27,punareva mahā bhāgaḥ prajānāṃ patirīśvaraḥ kaśyapo gotrakāmastu cacāra paramaṃ tapaḥ,पुनरेव महा भागः प्रजानां पतिरीश्वरः कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार परमं तपः
2,8,28,putrau gotrakarau mahyaṃ bhavetāmiti cintayan tasyapradhyāyamānasya kaśyapasya mahātmanaḥ,पुत्रौ गोत्रकरौ मह्यं भवेतामिति चिन्तयन् तस्यप्रध्यायमानस्य कश्यपस्य महात्मनः
2,8,29,brahmaṇoṃ'śau sutau paścātprādurbhūtau mahaujasau vatsāraścāsitaścaiva tāvubhau brahma vādanā,ब्रह्मणोंऽशौ सुतौ पश्चात्प्रादुर्भूतौ महौजसौ वत्सारश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्म वादना
2,8,30,vatsārānnidhruvo jajñe rebhyaśca suhamāyaśāḥ rebhyasya raibhyo vijñeyo nidhruvasya nibodhata,वत्सारान्निध्रुवो जज्ञे रेभ्यश्च सुहमायशाः रेभ्यस्य रैभ्यो विज्ञेयो निध्रुवस्य निबोधत
2,8,31,cyavanasya sukanyāyā sumedhāḥ samapadyata nidhruvasya tu yā patnī mātā vai kuṇḍapāyirām,च्यवनस्य सुकन्याया सुमेधाः समपद्यत निध्रुवस्य तु या पत्नी माता वै कुण्डपायिराम्
2,8,32,asitasyaikaparṇāyāṃ brahmiṣṭhaḥ samapadyata śāṇḍilyānāṃ varaḥ śrīmān devalaḥ sumahāyaśāḥ,असितस्यैकपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत शाण्डिल्यानां वरः श्रीमान् देवलः सुमहायशाः
2,8,33,nidhruvāḥ śāṇḍilā raibhyāstrayaḥ pakṣāstu kāśyapāḥ vajriprabhṛtayo devā devāstasya prajā svimāḥ,निध्रुवाः शाण्डिला रैभ्यास्त्रयः पक्षास्तु काश्यपाः वज्रिप्रभृतयो देवा देवास्तस्य प्रजा स्विमाः
2,8,34,caturyuge tvatikrānte manorhyekādaśe prabhoḥ athāvaśiṣṭe tasmiṃstu dvāpare saṃprarttite,चतुर्युगे त्वतिक्रान्ते मनोर्ह्येकादशे प्रभोः अथावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे संप्रर्त्तिते
2,8,35,maruttasya nariṣyaṃ tastasya putro damaḥ kila rājyavarddhanakastasya sudhṛtistatsuto naraḥ,मरुत्तस्य नरिष्यं तस्तस्य पुत्रो दमः किल राज्यवर्द्धनकस्तस्य सुधृतिस्तत्सुतो नरः
2,8,36,kevalaśca tatastasya bandhumānvegavāṃstataḥ budhastasyā bhavadyasyā tṛṇabindurmahīpatiḥ,केवलश्च ततस्तस्य बन्धुमान्वेगवांस्ततः बुधस्तस्या भवद्यस्या तृणबिन्दुर्महीपतिः
2,8,37,tretāyugamukhe rājā tṛtīye sa babhūva ha tasya celavilā kanyālaṃbuṣāgarbhasaṃbhavā,त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये स बभूव ह तस्य चेलविला कन्यालंबुषागर्भसंभवा
2,8,38,tasyāṃ jāto viśravāstu vaulastyakulavarddhanaḥ bṛhaspatibṛrhatkīrtirdevācāryastu kīrttitaḥ,तस्यां जातो विश्रवास्तु वौलस्त्यकुलवर्द्धनः बृहस्पतिबृर्हत्कीर्तिर्देवाचार्यस्तु कीर्त्तितः
2,8,39,kanyāṃ tasyopayeme sa nāmnā vai devavarṇinīm puṣpotkaṭāṃ ca vākāṃ ca sute mālyavatastathā,कन्यां तस्योपयेमे स नाम्ना वै देववर्णिनीम् पुष्पोत्कटां च वाकां च सुते माल्यवतस्तथा
2,8,40,kaikasīṃ mālinaḥ kanyāṃ tāsāṃ tu śṛṇuta prajāḥ jyeṣṭhaṃ vaiśravaṇaṃ tasya suṣuve devavarṇinī,कैकसीं मालिनः कन्यां तासां तु शृणुत प्रजाः ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे देववर्णिनी
2,8,41,divyena vidhinā yuktamārṣeṇa ca śrutena ca rākṣasena ca rūpeṇa āsureṇa balena ca,दिव्येन विधिना युक्तमार्षेण च श्रुतेन च राक्षसेन च रूपेण आसुरेण बलेन च
2,8,42,tripādaṃ sumahā kāyaṃ sthūlaśīrṣaṃ mahāhanum aṣṭadaṃṣṭraṃ harichmaśruṃ śaṅkukarṇaṃ vilohitam,त्रिपादं सुमहा कायं स्थूलशीर्षं महाहनुम् अष्टदंष्ट्रं हरिछ्मश्रुं शङ्कुकर्णं विलोहितम्
2,8,43,hrasvabāhuṃ prabāhuṃ ca pigalaṃ sudvibhīṣaṇam vaivarttajñānasaṃpannaṃ saṃbuddhaṃ caiva saṃbhavāt,ह्रस्वबाहुं प्रबाहुं च पिगलं सुद्विभीषणम् वैवर्त्तज्ञानसंपन्नं संबुद्धं चैव संभवात्
2,8,44,pitā dṛṣṭvābravīttaṃ tu kubero 'yamiti svayam kutsāyāṃ kviti śabdo 'yaṃ śarīraṃ beramucyate,पिता दृष्ट्वाब्रवीत्तं तु कुबेरो ऽयमिति स्वयम् कुत्सायां क्विति शब्दो ऽयं शरीरं बेरमुच्यते
2,8,45,kuberaḥ kuśarīratvānnāmnā vai tena soṃ'kitaḥ yasmādviśravaso 'patyaṃ sādṛśyādviśravā iva,कुबेरः कुशरीरत्वान्नाम्ना वै तेन सोंऽकितः यस्माद्विश्रवसो ऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव
2,8,46,tasmādvaiśravaṇo nāma nāmnā tena bhaviṣyati ṛdrayāṃ kubero 'janayadviśrutaṃ nalakūbaram,तस्माद्वैश्रवणो नाम नाम्ना तेन भविष्यति ऋद्रयां कुबेरो ऽजनयद्विश्रुतं नलकूबरम्
2,8,47,rāvaṇaṃ kumbhakarṇaṃ ca kanyāṃ śūrpaṇakhīṃ tathā vibhīṣaṇacaturthāṃstu kaikasyajanayatsutān,रावणं कुम्भकर्णं च कन्यां शूर्पणखीं तथा विभीषणचतुर्थांस्तु कैकस्यजनयत्सुतान्
2,8,48,śaṅkukarṇo daśagrīvaḥ piṅgalo raktamūrddhajaḥ catuṣpādviṃśatibhujo mahākāyo mahābalaḥ,शङ्कुकर्णो दशग्रीवः पिङ्गलो रक्तमूर्द्धजः चतुष्पाद्विंशतिभुजो महाकायो महाबलः
2,8,49,jātyañja nanibho daṃṣṭrī lohitagrīva eva ca rākṣasenaujasā yukto rūpeṇa ca balena ca,जात्यञ्ज ननिभो दंष्ट्री लोहितग्रीव एव च राक्षसेनौजसा युक्तो रूपेण च बलेन च
2,8,50,sattvabuddhijitaircaṅkṣarā asaireva rāvaṇaḥ visargadāruṇaḥ krūro rāvaṇo drāvaṇastu saḥ,सत्त्वबुद्धिजितैर्चङ्क्षरा असैरेव रावणः विसर्गदारुणः क्रूरो रावणो द्रावणस्तु सः
2,8,51,hiraṇyakaśipurhyāsīdrāvaṇaḥ pūrvajanmani caturyugāni rājābhūt trayodaśa sa rākṣasaḥ,हिरण्यकशिपुर्ह्यासीद्रावणः पूर्वजन्मनि चतुर्युगानि राजाभूत् त्रयोदश स राक्षसः
2,8,52,tāḥ pañcakoṭyo varṣāṇāṃ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvijāḥ niyutānyekaṣaṣṭiṃ ca śaradāṃ gaṇitāni vai,ताः पञ्चकोट्यो वर्षाणां संख्याताः संख्यया द्विजाः नियुतान्येकषष्टिं च शरदां गणितानि वै
2,8,53,ṣaṣṭiṃ caiva sahasrāṇi varṣāṇāṃ vai sa rāvaṇaḥ devatānāmṛṣīṇāṃ ca ghoraṃ kṛtvā prajāgaram,षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणां वै स रावणः देवतानामृषीणां च घोरं कृत्वा प्रजागरम्
2,8,54,tretāyuge caturviṃśe rāvaṇastapasaḥ kṣayāt rāmaṃ dāśarathiṃ prāpya sagaṇaḥ kṣayamīyivān,त्रेतायुगे चतुर्विंशे रावणस्तपसः क्षयात् रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमीयिवान्
2,8,55,mahodaraḥ prahastaśca mahāpārśvaḥ kharastathā puṣpotkaṭāyāḥ putrāste kanyā kumbhīnasī tathā,महोदरः प्रहस्तश्च महापार्श्वः खरस्तथा पुष्पोत्कटायाः पुत्रास्ते कन्या कुम्भीनसी तथा
2,8,56,triśirā dūṣaṇaścaiva vidyujjihvaḥ sarākṣasaḥ kanyānupālikā caiva vākāyāḥ prasavaḥ smṛtaḥ,त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वः सराक्षसः कन्यानुपालिका चैव वाकायाः प्रसवः स्मृतः
2,8,57,ityete krūra karmāṇaḥ paulastyā rākṣasā daśa dāruṇābhijanāḥ sarve devairapi durāsadāḥ,इत्येते क्रूर कर्माणः पौलस्त्या राक्षसा दश दारुणाभिजनाः सर्वे देवैरपि दुरासदाः
2,8,58,sarve labdhavarāḥ śūrāḥ putrapautraiḥ samanvitāḥ yakṣāṇāṃ caiva sarveṣāṃ paulastyā ce ca rākṣasāḥ,सर्वे लब्धवराः शूराः पुत्रपौत्रैः समन्विताः यक्षाणां चैव सर्वेषां पौलस्त्या चे च राक्षसाः
2,8,59,āgastyavaiśvāmitrāṇāṃ krūrāṇāṃ brahmarakṣasām vedādhyayanaśīlānāṃ tapovrataniṣeviṇām,आगस्त्यवैश्वामित्राणां क्रूराणां ब्रह्मरक्षसाम् वेदाध्ययनशीलानां तपोव्रतनिषेविणाम्
2,8,60,teṣāmaiḍaviḍo rājā paulastyaḥ savyapiṅgalaḥ itare ye yajñajuṣaste vai rakṣogaṇāstrayaḥ,तेषामैडविडो राजा पौलस्त्यः सव्यपिङ्गलः इतरे ये यज्ञजुषस्ते वै रक्षोगणास्त्रयः
2,8,61,yātudhānā brahmadhānā vārttāścaiva divācarāḥ niśācaragaṇāsteṣāṃ catvāraḥ kavibhiḥ smṛtāḥ,यातुधाना ब्रह्मधाना वार्त्ताश्चैव दिवाचराः निशाचरगणास्तेषां चत्वारः कविभिः स्मृताः
2,8,62,paulastyā nairṛtāścaiva āgastyāḥ kauśikāstathā ityetāḥ sapta teṣāṃ vai jātayo rākṣasāḥ smṛtāḥ,पौलस्त्या नैरृताश्चैव आगस्त्याः कौशिकास्तथा इत्येताः सप्त तेषां वै जातयो राक्षसाः स्मृताः
2,8,63,teṣāṃ rupaṃ pravakṣyāmi svābhāvyena vyavasthitam vṛttākṣāḥ piṅgalāścaiva mahākāyā mahodarāḥ,तेषां रुपं प्रवक्ष्यामि स्वाभाव्येन व्यवस्थितम् वृत्ताक्षाः पिङ्गलाश्चैव महाकाया महोदराः
2,8,64,aṣṭadaṃṣṭrāḥ śaṅkukārṇā ūrddhvaromāṇa eva ca ākarṇā hāritasyāśca muñjadhūmrordhvamūrdhajāḥ,अष्टदंष्ट्राः शङ्कुकार्णा ऊर्द्ध्वरोमाण एव च आकर्णा हारितस्याश्च मुञ्जधूम्रोर्ध्वमूर्धजाः
2,8,65,sthūlaśīrṣāḥ sitābhāśca hrasvasakthiprabāhavaḥ tāmrāsyā laṃbajihvoṣṭhā laṃbabhrūsthūlanāsikāḥ,स्थूलशीर्षाः सिताभाश्च ह्रस्वसक्थिप्रबाहवः ताम्रास्या लंबजिह्वोष्ठा लंबभ्रूस्थूलनासिकाः
2,8,66,nīlāṅgā lohitagrīvā gaṃbhīrākṣā vibhīṣaṇāḥ mahāghorasvarāścaiva vikaṭodbaddhapiṇḍikāḥ,नीलाङ्गा लोहितग्रीवा गंभीराक्षा विभीषणाः महाघोरस्वराश्चैव विकटोद्बद्धपिण्डिकाः
2,8,67,sthūlāśca tuṅganāsāśca śilāsaṃhananā dṛḍhāḥ dāruṇābhijanāḥ krūrāḥ prāyaśaḥ kliṣṭakarmiṇaḥ,स्थूलाश्च तुङ्गनासाश्च शिलासंहनना दृढाः दारुणाभिजनाः क्रूराः प्रायशः क्लिष्टकर्मिणः
2,8,68,sakuṇḍalāṅgadāpīḍā mukuṭoṣṇīṣadhāriṇaḥ vicitrābharaṇāścitramālyagandhānulepanāḥ,सकुण्डलाङ्गदापीडा मुकुटोष्णीषधारिणः विचित्राभरणाश्चित्रमाल्यगन्धानुलेपनाः
2,8,69,annādāḥ piśitādāśca puruṣādāśca te smṛtāḥ ityetadrūpasādharmyaṃ rākṣasānāṃ smṛtaṃ budhaiḥ,अन्नादाः पिशितादाश्च पुरुषादाश्च ते स्मृताः इत्येतद्रूपसाधर्म्यं राक्षसानां स्मृतं बुधैः
2,8,70,na samāste bale buddhau yuddhe māyā kṛte tadā pulahasya mṛgāḥ putrāḥ sarve vyālāśca daṃṣṭriṇaḥ,न समास्ते बले बुद्धौ युद्धे माया कृते तदा पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः
2,8,71,bhūtāḥ sarppāḥ piśācāśca sṛmarā hastinastathā vānarāḥ kinnarāśceva māyuḥ kiṃpuruṣāstathā,भूताः सर्प्पाः पिशाचाश्च सृमरा हस्तिनस्तथा वानराः किन्नराश्चेव मायुः किंपुरुषास्तथा
2,8,72,prāgapyete parikrāntā mayā krodhavaśānvayāḥ anapatyaḥ kraturhyasminsmṛto vaivasvateṃ'tare,प्रागप्येते परिक्रान्ता मया क्रोधवशान्वयाः अनपत्यः क्रतुर्ह्यस्मिन्स्मृतो वैवस्वतेंऽतरे
2,8,73,na tasya patnyaḥ putrā vā tejaḥ saṃkṣivya ca sthitaḥ atrervaśaṃ pravakṣyāmi tṛtīyasya prajāpateḥ,न तस्य पत्न्यः पुत्रा वा तेजः संक्षिव्य च स्थितः अत्रेर्वशं प्रवक्ष्यामि तृतीयस्य प्रजापतेः
2,8,74,tasya patnyastu sundaryoṃ daśaivāsanpativratāḥ badrāśvasya ghṛtācyāṃ vai daśāpsarasi sūnavaḥ,तस्य पत्न्यस्तु सुन्दर्यों दशैवासन्पतिव्रताः बद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः
2,8,75,bhadrā śūdrā ca madrā ca śālabhā maladā tathā balā halā ca saptaitā yā ca gocapalāḥ smṛtāḥ,भद्रा शूद्रा च मद्रा च शालभा मलदा तथा बला हला च सप्तैता या च गोचपलाः स्मृताः
2,8,76,tathā tāmarasā caiva ratnakūṭā ca tādṛśaḥ tatra yo vaṃśakṛccāsau tasya nāma prabhākaraḥ,तथा तामरसा चैव रत्नकूटा च तादृशः तत्र यो वंशकृच्चासौ तस्य नाम प्रभाकरः
2,8,77,madrāyāṃ janayāmāsa somaṃ putraṃ yaśasvinam svarbhānunā hate sūrye patamāne divo mahīm,मद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमाने दिवो महीम्
2,8,78,tamo 'bhibhūte loke 'sminprabhā yena pravarttitā svasti testviti caukto vai patanniha divākaraḥ,तमो ऽभिभूते लोके ऽस्मिन्प्रभा येन प्रवर्त्तिता स्वस्ति तेस्त्विति चौक्तो वै पतन्निह दिवाकरः
2,8,79,brahmarṣervacanāttasya na papāta divo mahīm atriśreṣṭhāni gotrāṇi yaścakāra mahātapāḥ,ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात दिवो महीम् अत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि यश्चकार महातपाः
2,8,80,yajñeṣvanidhanaṃ caiva surairyasya pravartitam sa tāsu janayāmāsa putrānātmasamānakān,यज्ञेष्वनिधनं चैव सुरैर्यस्य प्रवर्तितम् स तासु जनयामास पुत्रानात्मसमानकान्
2,8,81,daśa tānvai sumahatā tapasā bhāvitaḥ prabhuḥ svastyātreyā iti khyātā ṛṣayo vedapāragāḥ,दश तान्वै सुमहता तपसा भावितः प्रभुः स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः
2,8,82,teṣāṃ dvau khyātayaśasau brahmiṣṭhau sumahaujasau datto hyanumato jyeṣṭho durvāsāstasya cānujaḥ,तेषां द्वौ ख्यातयशसौ ब्रह्मिष्ठौ सुमहौजसौ दत्तो ह्यनुमतो ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः
2,8,83,yavīyasī sutā teṣāmabalā brahmavādinī atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ paurāṇikāḥ purā,यवीयसी सुता तेषामबला ब्रह्मवादिनी अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिकाः पुरा
2,8,84,atreḥ putraṃ mahātmānaṃ śāntātmānamakalmaṣam dattātreyaṃ tanuṃ viṣaṇoḥ purāṇajñāḥ prajakṣate,अत्रेः पुत्रं महात्मानं शान्तात्मानमकल्मषम् दत्तात्रेयं तनुं विषणोः पुराणज्ञाः प्रजक्षते
2,8,85,tasya gotrānvayajjātāścatvāraḥ prathitā bhuvi śyāvāśvā mudgalāścaiva vāgbhūtakagavi sthirāḥ,तस्य गोत्रान्वयज्जाताश्चत्वारः प्रथिता भुवि श्यावाश्वा मुद्गलाश्चैव वाग्भूतकगवि स्थिराः
2,8,86,ete 'trīṇāṃ tu catvāraḥ smṛtāḥ pakṣā mahaujasaḥ kāśyapo nāradaścaiva parvato 'rundhatī tathā,एते ऽत्रीणां तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसः काश्यपो नारदश्चैव पर्वतो ऽरुन्धती तथा
2,8,87,jajñire mānasā hyete 'rudhatyāstannibodhata nāradastu vasiṣṭhāyārundhatī pratyapādayat,जज्ञिरे मानसा ह्येते ऽरुधत्यास्तन्निबोधत नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धती प्रत्यपादयत्
2,8,88,ūrddhvaretā mahātejā dakṣaśāpāttu nāradaḥ purā devāsure tasminsaṃgrāme tārakāmaye,ऊर्द्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः पुरा देवासुरे तस्मिन्संग्रामे तारकामये
2,8,89,anāvṛṣṭyā hate loke vyagre śaste suraiḥ saha vasiṣṭhastapasā dhīmāñjīvayāmāsa vai prajāḥ,अनावृष्ट्या हते लोके व्यग्रे शस्ते सुरैः सह वसिष्ठस्तपसा धीमाञ्जीवयामास वै प्रजाः
2,8,90,anekaphalamūlinya auṣadhīśca pravartayan tāstena jīvayāmāsa kāruṇyādauṣadhena saḥ,अनेकफलमूलिन्य औषधीश्च प्रवर्तयन् तास्तेन जीवयामास कारुण्यादौषधेन सः
2,8,91,arundhatyāṃ vasiṣṭastu śaktimutpādaya tsutam svāṅgaja janayacchaktiradṛśyantyāṃ parāśaram,अरुन्धत्यां वसिष्टस्तु शक्तिमुत्पादय त्सुतम् स्वाङ्गज जनयच्छक्तिरदृश्यन्त्यां पराशरम्
2,8,92,kālyāṃ parāśarājjajñe kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ dvaipāyanādaraṇyāṃ vai śuko jajñe guṇānvitaḥ,काल्यां पराशराज्जज्ञे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः द्वैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः
2,8,93,udapadyanta ṣaḍime pīvaryāṃ śukasūnavaḥ bhūriśravāḥ prabhuḥ śaṃbhuḥ kṛṣṇo gauraśca pañcamaḥ,उदपद्यन्त षडिमे पीवर्यां शुकसूनवः भूरिश्रवाः प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः
2,8,94,kanyā kīrtimatī caiva yogamātā dhṛtavratā jananī brahmadattasya patnī sā tvaṇuhasya ca,कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतव्रता जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सा त्वणुहस्य च
2,8,95,śvetāḥ kṛṣṇāśca paurāśca śyāmadhūmrāśca caṇḍinaḥ ūṣmādā dārikāścaiva nīlāścaiva parāśarāḥ,श्वेताः कृष्णाश्च पौराश्च श्यामधूम्राश्च चण्डिनः ऊष्मादा दारिकाश्चैव नीलाश्चैव पराशराः
2,8,96,parāśarāṇāmaṣṭau te pakṣāḥ proktā mahātmanām ata ūrddhva nibodha tvamindrapramati saṃbhavam,पराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम् अत ऊर्द्ध्व निबोध त्वमिन्द्रप्रमति संभवम्
2,8,97,vasiṣṭhasya kapiñjalyāṃ ghṛtācyāmudapadyata kuṇīti yaḥ samākhyāta indrapramatirucyate,वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यां घृताच्यामुदपद्यत कुणीति यः समाख्यात इन्द्रप्रमतिरुच्यते
2,8,98,pṛthoḥ sutāyāṃ saṃbhūtaḥ putrastasyābhavadvasuḥ upamanyuḥ sutastasya yasyeme hyaupamanyavaḥ,पृथोः सुतायां संभूतः पुत्रस्तस्याभवद्वसुः उपमन्युः सुतस्तस्य यस्येमे ह्यौपमन्यवः
2,8,99,mitrāvaruṇayoścaiva kuṇḍineyāḥ pariśrutāḥ ekārṣeyāstathā cānye vasiṣṭhā nāma viśrutāḥ,मित्रावरुणयोश्चैव कुण्डिनेयाः परिश्रुताः एकार्षेयास्तथा चान्ये वसिष्ठा नाम विश्रुताः
2,8,100,ete pakṣā vasiṣṭhānāṃ smṛtā hyekādaśaiva tu ityete brahmaṇaḥ putrā mānasā aṣṭa viśrutāḥ,एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता ह्येकादशैव तु इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा अष्ट विश्रुताः
2,8,101,bhrātaraḥ sumahābhāgā yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ trīṃllokāndhārayantīmāndevarṣigaṇasaṃkulān,भ्रातरः सुमहाभागा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः त्रींल्लोकान्धारयन्तीमान्देवर्षिगणसंकुलान्
2,8,102,teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ vyāptā yestu trayo lokāḥ sūryasyeva gabhastibhiḥ,तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः व्याप्ता येस्तु त्रयो लोकाः सूर्यस्येव गभस्तिभिः
2,9,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde ṛṣivaṃśavarṇanaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ 8 ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ dvivārāvutpannā bhavānī prāksatī tu yā āsīddākṣāyaṇī pūrvamumā kathamajāyata,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिवंशवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः ८ ऋषय ऊचुः कथं द्विवारावुत्पन्ना भवानी प्राक्सती तु या आसीद्दाक्षायणी पूर्वमुमा कथमजायत
2,9,2,menāyāṃ pitṛkanyāyāṃ janayañchailarāṭ svayam ke vai te pitaro nāma yeṣāṃ menā tu mānasī,मेनायां पितृकन्यायां जनयञ्छैलराट् स्वयम् के वै ते पितरो नाम येषां मेना तु मानसी
2,9,3,mainākaścaiva dohitro dauhitrī ca tathā hyumā ekaparṇā tathā caiva tathā caivaikapāṭalā,मैनाकश्चैव दोहित्रो दौहित्री च तथा ह्युमा एकपर्णा तथा चैव तथा चैवैकपाटला
2,9,4,gaṅgā cāpi saricchreṣṭhā sarvāsāṃ pūrvajā tathā sarvametatvayoddiṣṭaṃ nirdeśaṃ tasya no vada,गङ्गा चापि सरिच्छ्रेष्ठा सर्वासां पूर्वजा तथा सर्वमेतत्वयोद्दिष्टं निर्देशं तस्य नो वद
2,9,5,śrotumicchāmi bhadraṃ te śrāddhasya ca vidhiṃ param putrāśca ke smṛtāsteṣāṃ kathaṃ ca pitarastu te,श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते श्राद्धस्य च विधिं परम् पुत्राश्च के स्मृतास्तेषां कथं च पितरस्तु ते
2,9,6,kathaṃ vā te samutpannāḥ kiṃnā mānaḥ kimātmakāḥ svarge vai pitaro hyete devānāmapi devatāḥ,कथं वा ते समुत्पन्नाः किंना मानः किमात्मकाः स्वर्गे वै पितरो ह्येते देवानामपि देवताः
2,9,7,evaṃ veditumicchāmi pitṝṇāṃ sargamuttamamā yathā ca dattamasmābhiḥ sārddhaṃ prīṇāti vai pitṝn,एवं वेदितुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तममा यथा च दत्तमस्माभिः सार्द्धं प्रीणाति वै पितॄन्
2,9,8,yadarthaṃ te na dṛśyante tatra kiṃ kāraṇaṃ smṛtam svarge tu ke ca varttante pitaro narake va ke,यदर्थं ते न दृश्यन्ते तत्र किं कारणं स्मृतम् स्वर्गे तु के च वर्त्तन्ते पितरो नरके व के
2,9,9,abhisaṃbhāṣya pitaraṃ pituśca pitaraṃ tathā pratitāmahaṃ tathā caiva triṣu piṇḍeṣu nāmataḥ,अभिसंभाष्य पितरं पितुश्च पितरं तथा प्रतितामहं तथा चैव त्रिषु पिण्डेषु नामतः
2,9,10,nāmnā dattāni śrāddhāni kathaṃ gacchanti vai pitṝn kathaṃ ca śaktāste dātuṃ narakasthāḥ phalaṃ punaḥ,नाम्ना दत्तानि श्राद्धानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् कथं च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः
2,9,11,ke ca te pitaro nāma kānyajāmo vayaṃ punaḥ devā api pitṝn svarge yajantīti hi naḥ śrutam,के च ते पितरो नाम कान्यजामो वयं पुनः देवा अपि पितॄन् स्वर्गे यजन्तीति हि नः श्रुतम्
2,9,12,etadicchāmi vai śrotuṃ vistareṇa bahuśrutam spaṣṭābhidhāna mapi vai tadbhavānvaktumarhasi,एतदिच्छामि वै श्रोतुं विस्तरेण बहुश्रुतम् स्पष्टाभिधान मपि वै तद्भवान्वक्तुमर्हसि
2,9,13,sūta uvāca atra vo kīrtayiṣyāmi yathāprajñaṃ yathāśrutam manvantareṣu jāyante pitaro devasūnavaḥ,सूत उवाच अत्र वो कीर्तयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् मन्वन्तरेषु जायन्ते पितरो देवसूनवः
2,9,14,atītānāgatāḥ śreṣṭhāḥ kaniṣṭhāḥ kramaśastu vai devaiḥ sārddhaṃ purātītāḥ pitaro 'nyentareṣu vai,अतीतानागताः श्रेष्ठाः कनिष्ठाः क्रमशस्तु वै देवैः सार्द्धं पुरातीताः पितरो ऽन्येन्तरेषु वै
2,9,15,vartante sāṃprataṃ ce tu tānvai pakṣyāmi niścayāt śrāddhakriyāṃ manuścaiṣāṃ śrāddhadevaḥ pravarttayet,वर्तन्ते सांप्रतं चे तु तान्वै पक्ष्यामि निश्चयात् श्राद्धक्रियां मनुश्चैषां श्राद्धदेवः प्रवर्त्तयेत्
2,9,16,devānsṛjata brahmā māṃ yakṣyantīti ca prabhuḥ tamutsṛjya tadātmānamayajaṃste phalārthinaḥ,देवान्सृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्तीति च प्रभुः तमुत्सृज्य तदात्मानमयजंस्ते फलार्थिनः
2,9,17,te śaptā brahmaṇā mūḍhā naṣṭasaṃjñā bhaviṣyatha tasmātkiñcinna jānīta tato lokeṣu muhyata,ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ तस्मात्किञ्चिन्न जानीत ततो लोकेषु मुह्यत
2,9,18,te bhūyaḥ praṇatāḥ sarve yācanti sma pitāmaham anugrahāya lokānāṃ punastānabravītprabhuḥ,ते भूयः प्रणताः सर्वे याचन्ति स्म पितामहम् अनुग्रहाय लोकानां पुनस्तानब्रवीत्प्रभुः
2,9,19,prāyaścittaṃ caradhvaṃ vai vyabhicāro hi vaḥ kṛtaḥ putrānsvānparipṛcchadhvaṃ tato jñānamavāpsyatha,प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ
2,9,20,tatasta svasutāṃścaiva prayaścittaji ghṛkṣavaḥ apṛcchansaṃyatātmāno vidhivacca mitho mithaḥ,ततस्त स्वसुतांश्चैव प्रयश्चित्तजि घृक्षवः अपृच्छन्संयतात्मानो विधिवच्च मिथो मिथः
2,9,21,tebhyaste niyatātmānaḥ putrāḥ śaṃsuranekadhā prayaścittāni dharmajñāvāṅmanaḥ karmajāni ca,तेभ्यस्ते नियतात्मानः पुत्राः शंसुरनेकधा प्रयश्चित्तानि धर्मज्ञावाङ्मनः कर्मजानि च
2,9,22,te putrānabruvanprītā labdhasaṃjñā divaukasaḥ yūyaṃ vai pitaro 'smākaṃ yairvayaṃ pratibodhitāḥ,ते पुत्रानब्रुवन्प्रीता लब्धसंज्ञा दिवौकसः यूयं वै पितरो ऽस्माकं यैर्वयं प्रतिबोधिताः
2,9,23,dharmaṃ jñānaṃ ca vairāgyaṃ ko varo vaḥ pradīyatām pustānabravīdbrahmā yūyaṃ vai satyavādinaḥ,धर्मं ज्ञानं च वैराग्यं को वरो वः प्रदीयताम् पुस्तानब्रवीद्ब्रह्मा यूयं वै सत्यवादिनः
2,9,24,tasmādyaduktaṃ yuṣmābhistattathā na tadanyathā uktaṃ ca pitaro 'smākaṃ ceti vai tanayāḥ svakāḥ,तस्माद्यदुक्तं युष्माभिस्तत्तथा न तदन्यथा उक्तं च पितरो ऽस्माकं चेति वै तनयाः स्वकाः
2,9,25,pitaraste bhaviṣyanti tebhyo 'yaṃ dīyatāṃ varaḥ tenaiva vacasā te vai brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ,पितरस्ते भविष्यन्ति तेभ्यो ऽयं दीयतां वरः तेनैव वचसा ते वै ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
2,9,26,putrāḥ pitṛtvamājagmuḥ putratvaṃ pitaraḥ punaḥ tasmātte pitaraḥ putrāḥ pitṛtvaṃ teṣu tatsmṛtam,पुत्राः पितृत्वमाजग्मुः पुत्रत्वं पितरः पुनः तस्मात्ते पितरः पुत्राः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्
2,9,27,evaṃ smṛtvā pitṝnputrāḥ putrāṃścaiva pitṝṃstathā vyājahāra punarbrahmā vitṝnātmavivṛddhaye,एवं स्मृत्वा पितॄन्पुत्राः पुत्रांश्चैव पितॄंस्तथा व्याजहार पुनर्ब्रह्मा वितॄनात्मविवृद्धये
2,9,28,yo hya niṣṭānpitṝñśrāddhi kriyāṃ kāñcitakariṣyati rākṣasā dānavāśbaiva phalaṃ prāpsyanti tasya tat,यो ह्य निष्टान्पितॄञ्श्राद्धि क्रियां काञ्चितकरिष्यति राक्षसा दानवाश्बैव फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत्
2,9,29,śrāddhairāpyāyitāścaiva pitaraḥ somamavyayam āpyāyamānā yuṣmābhirvarddhayiṣyanti nityaśaḥ,श्राद्धैराप्यायिताश्चैव पितरः सोममव्ययम् आप्यायमाना युष्माभिर्वर्द्धयिष्यन्ति नित्यशः
2,9,30,śrāddhairāpyāyitaḥ somo lokānāpyāyayiṣyati kṛtsnaṃ saparvatavanaṃ jaṅgamājaṅgamairvṛtam,श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति कृत्स्नं सपर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम्
2,9,31,śrāddhāni puṣṭikāmāśca ye kariṣyanti mānavāḥ tebhyaḥ puṣṭiṃ prajāścaiva dāsyanti pitaraḥ sadā,श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा
2,9,32,śrāddhe yebhyaḥ pradāsyanti trīnpiṇḍānnāmagotrataḥ sarvatra vartamānāste pitaraḥ prapitāmahāḥ,श्राद्धे येभ्यः प्रदास्यन्ति त्रीन्पिण्डान्नामगोत्रतः सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहाः
2,9,33,teṣāmāpyāyayiṣyanti śrāddhadānena vai prajāḥ evamājñā kṛtā pūrvaṃ brahmaṇā parameṣṭhinā,तेषामाप्याययिष्यन्ति श्राद्धदानेन वै प्रजाः एवमाज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना
2,9,34,tenaitatsarvathā siddhaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ te tu jñānapradātāraḥ pitaro vo na saṃśayaḥ,तेनैतत्सर्वथा सिद्धं दानमध्ययनं तपः ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः
2,9,35,ityete pitaro devā devāśca pitaraḥ punaḥ anyonyapitaro hyete devāśca pitaraśca ha,इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः अन्योन्यपितरो ह्येते देवाश्च पितरश्च ह
2,9,36,etadbrahmavacaḥ śrutvā sūtasya viditātmanaḥ papracchurmunayo bhūyaḥ sūtaṃ tasmādyaduttaram,एतद्ब्रह्मवचः श्रुत्वा सूतस्य विदितात्मनः पप्रच्छुर्मुनयो भूयः सूतं तस्माद्यदुत्तरम्
2,9,37,ṛṣaya ūcuḥ kiyanto vai munigaṇāḥ kasminkāle ca te gaṇāḥ pūrve tu devapravarā devānāṃ somavarddhanāḥ,ऋषय ऊचुः कियन्तो वै मुनिगणाः कस्मिन्काले च ते गणाः पूर्वे तु देवप्रवरा देवानां सोमवर्द्धनाः
2,9,38,sūta uvāca etadvo 'haṃ pravakṣyāmi pitṛsargamanuttamam śaṃyuḥ papraccha yatpūrvaṃ pitaraṃ vai bṛhaspatim,सूत उवाच एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि पितृसर्गमनुत्तमम् शंयुः पप्रच्छ यत्पूर्वं पितरं वै बृहस्पतिम्
2,9,39,bṛhaspatimupāsīnaṃ sarvajñānārthakovidam putraḥ śaṃyurimaṃ praśnaṃ papraccha vinayānvitaḥ,बृहस्पतिमुपासीनं सर्वज्ञानार्थकोविदम् पुत्रः शंयुरिमं प्रश्नं पप्रच्छ विनयान्वितः
2,9,40,ka ete pitaro nāma kiyantaḥ ke ca nāmataḥ samudbhūtāḥ kathaṃ caite pitṛtvaṃ samupāgatāḥ,क एते पितरो नाम कियन्तः के च नामतः समुद्भूताः कथं चैते पितृत्वं समुपागताः
2,9,41,kasmācca pitaraḥ pūrvaṃ yajñaṃ puṣṇanti nityaśaḥ kriyāśca sarvā varttante śrāddhapūrvā mahātmanām,कस्माच्च पितरः पूर्वं यज्ञं पुष्णन्ति नित्यशः क्रियाश्च सर्वा वर्त्तन्ते श्राद्धपूर्वा महात्मनाम्
2,9,42,kasmai śrāddhāni deyāni kiṃ ca datte mahāphalam keṣu cāpyakṣayaṃ śrāddhaṃ tīrtheṣu ca nadīṣu ca,कस्मै श्राद्धानि देयानि किं च दत्ते महाफलम् केषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीषु च
2,9,43,keṣu vai sarvamāptoti śrāddhaṃ kṛtvā dvijottamaḥ kaśca kālo bhavecchrāddhe vidhiḥ kaścānuvarttate,केषु वै सर्वमाप्तोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः कश्च कालो भवेच्छ्राद्धे विधिः कश्चानुवर्त्तते
2,9,44,etadicchāmi bhagavanvistareṇa yathā tathā vyākhyātamānupūrvyeṇa yatra codāhṛtaṃ mayā,एतदिच्छामि भगवन्विस्तरेण यथा तथा व्याख्यातमानुपूर्व्येण यत्र चोदाहृतं मया
2,9,45,bṛhaspatiridaṃ samyagevaṃ pṛṣṭo mahāmatiḥ vyājahārānupūrvyeṇa praśnaṃ praśnavidāṃ varaḥ,बृहस्पतिरिदं सम्यगेवं पृष्टो महामतिः व्याजहारानुपूर्व्येण प्रश्नं प्रश्नविदां वरः
2,9,46,bṛhaspatiruvāca katha yiṣyāmi te tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi vinayena yathānyāyaṃ gambhīraṃ praśnamuttamam,बृहस्पतिरुवाच कथ यिष्यामि ते तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि विनयेन यथान्यायं गम्भीरं प्रश्नमुत्तमम्
2,9,47,dyauraṃrikṣaṃ pṛthivī nakṣatrāṇi diśasta thā sūryācandramasau caiva tathāhorātrameva ca,द्यौरंरिक्षं पृथिवी नक्षत्राणि दिशस्त था सूर्याचन्द्रमसौ चैव तथाहोरात्रमेव च
2,9,48,na babhūvustadā tāta tamobhūtamabhūjjagat brahmaiko duścaraṃ tatra tatāpa paramaṃ tapaḥ,न बभूवुस्तदा तात तमोभूतमभूज्जगत् ब्रह्मैको दुश्चरं तत्र तताप परमं तपः
2,9,49,śaṃyustamabravīdbhūyaḥ pitaraṃ brahmavittamam sarvavedavratasnātaḥ sarvajñānavidāṃ varaḥ kīdṛśaṃ sarvabhūteśastapastepe prajā patiḥ,शंयुस्तमब्रवीद्भूयः पितरं ब्रह्मवित्तमम् सर्ववेदव्रतस्नातः सर्वज्ञानविदां वरः कीदृशं सर्वभूतेशस्तपस्तेपे प्रजा पतिः
2,9,50,bṛhaspatiruvāca sarveṣāṃ tapasāṃ yattattapo yogamanuttamam dhyāyaṃstadā sa bhagavāṃstena lokānavāsṛjat,बृहस्पतिरुवाच सर्वेषां तपसां यत्तत्तपो योगमनुत्तमम् ध्यायंस्तदा स भगवांस्तेन लोकानवासृजत्
2,9,51,jñānāni bhūtabhavyāni lokā vedāśca sarvaśaḥ yogāmṛtāstadā sṛṣṭā brahmaṇā lokacakṣuṣā,ज्ञानानि भूतभव्यानि लोका वेदाश्च सर्वशः योगामृतास्तदा सृष्टा ब्रह्मणा लोकचक्षुषा
2,9,53,lokāḥ saṃtānakā nāma yatra tiṣṭhanti bhāsvarāḥ vairājā iti vikhyātā devānāṃ divi devatā 52 yogena tapasā yuktaḥ pūrvameva tadā prabhuḥ devānasṛjata brahmā yogayuktānsanātanān,लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः वैराजा इति विख्याता देवानां दिवि देवता ५२ योगेन तपसा युक्तः पूर्वमेव तदा प्रभुः देवानसृजत ब्रह्मा योगयुक्तान्सनातनान्
2,9,54,ādidevā iti khyātā mahāsattvā mahaujasaḥ sarvakāmapradāḥ pūjyā devādānavamānavaiḥ,आदिदेवा इति ख्याता महासत्त्वा महौजसः सर्वकामप्रदाः पूज्या देवादानवमानवैः
2,9,55,teṣāṃ sapta samākhyātā gaṇāstrailokyapūjitāḥ amūrttayastrayasteṣāṃ catvārastu samūrttayaḥ,तेषां सप्त समाख्याता गणास्त्रैलोक्यपूजिताः अमूर्त्तयस्त्रयस्तेषां चत्वारस्तु समूर्त्तयः
2,9,56,upariṣṭāt trayasteṣāṃ varttante bhāvamūrttayaḥ teṣāmadhastādvarttante catvāraḥ sūkṣmamūrttayaḥ,उपरिष्टात् त्रयस्तेषां वर्त्तन्ते भावमूर्त्तयः तेषामधस्ताद्वर्त्तन्ते चत्वारः सूक्ष्ममूर्त्तयः
2,9,57,tato devāstato bhūmireṣā lokaparaṃparā loke varṣanti te hyasmiṃstebhyaḥ parjanyasaṃbhavaḥ,ततो देवास्ततो भूमिरेषा लोकपरंपरा लोके वर्षन्ति ते ह्यस्मिंस्तेभ्यः पर्जन्यसंभवः
2,9,58,annaṃ bhavati vai vṛṣṭyā lokānāṃ saṃbhavastataḥ āpyāyayanti te yasmātsomaṃ cānnaṃ ca yogataḥ,अन्नं भवति वै वृष्ट्या लोकानां संभवस्ततः आप्याययन्ति ते यस्मात्सोमं चान्नं च योगतः
2,9,59,ūcustānvai pitṝṃsta smāllokānāṃ lokasattamāḥ manojavāḥ svadhābhakṣyaḥ sarvakāmapariṣkṛtāḥ,ऊचुस्तान्वै पितॄंस्त स्माल्लोकानां लोकसत्तमाः मनोजवाः स्वधाभक्ष्यः सर्वकामपरिष्कृताः
2,9,60,lobhamohabhayopetā niścintāḥ śoka varjitāḥ ete yogaṃ parityajya prāptā lokānsudarśanān,लोभमोहभयोपेता निश्चिन्ताः शोक वर्जिताः एते योगं परित्यज्य प्राप्ता लोकान्सुदर्शनान्
2,9,61,divyāḥ puṇyā vipāpmāno mahātmāno bhavantyuta tato yugasahasrānte jāyante brahmavādinaḥ,दिव्याः पुण्या विपाप्मानो महात्मानो भवन्त्युत ततो युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः
2,9,62,pratilabhya punaryogaṃ mokṣaṃ gacchantyamūrttayaḥ vyaktāvyaktaṃ parityajya mahāyogabalena ca,प्रतिलभ्य पुनर्योगं मोक्षं गच्छन्त्यमूर्त्तयः व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य महायोगबलेन च
2,9,63,naśyantyulkeva gagane kṣaṇadvidyutprabheva ca utsṛjya dehajālāni mahāyogabalena ca,नश्यन्त्युल्केव गगने क्षणद्विद्युत्प्रभेव च उत्सृज्य देहजालानि महायोगबलेन च
2,9,64,nirākhyopāsyatā yānti saritaṃ sāgaraṃ yathā kriyayā gurupūjābhiryāgaṃ kurvanti yatnataḥ,निराख्योपास्यता यान्ति सरितं सागरं यथा क्रियया गुरुपूजाभिर्यागं कुर्वन्ति यत्नतः
2,9,65,śrāddhe prītāstataḥ somaṃ pitaro yogamāsthitāḥ āpyāyayanti yogena trailokyaṃ yena jīvati,श्राद्धे प्रीतास्ततः सोमं पितरो योगमास्थिताः आप्याययन्ति योगेन त्रैलोक्यं येन जीवति
2,9,66,tasmācchrāddhāni deyāni yogānāṃ yatnataḥ sadā pitṝṇāṃ hi balaṃ yogo yogātsomaḥ pravarttate,तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगानां यत्नतः सदा पितॄणां हि बलं योगो योगात्सोमः प्रवर्त्तते
2,9,67,sahasraśataviprānvai bhojayedyāvadāgatān ekastānapi mantrajñaḥ sarvānarhati tacchṛṇu,सहस्रशतविप्रान्वै भोजयेद्यावदागतान् एकस्तानपि मन्त्रज्ञः सर्वानर्हति तच्छृणु
2,9,68,etāneva ca mantrajñānbhojayedyaḥ samāgatān ekastānsnātakaḥ pritaḥ sarvānarhati tacchṛṇu,एतानेव च मन्त्रज्ञान्भोजयेद्यः समागतान् एकस्तान्स्नातकः प्रितः सर्वानर्हति तच्छृणु
2,9,69,mantrajñānāṃ sahasreṇa snātakānāṃ śatena ca yogācāryeṇa yadbhuktaṃ trāyate mahāto bhayāt,मन्त्रज्ञानां सहस्रेण स्नातकानां शतेन च योगाचार्येण यद्भुक्तं त्रायते महातो भयात्
2,9,70,gṛhasthānāṃ sahasreṇa vānaprasthaśatena ca brahmacārisahasreṇa yoga eva viśiṣyate,गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च ब्रह्मचारिसहस्रेण योग एव विशिष्यते
2,9,71,nāstiko vāpyadharmo vā saṃkīrmastaskaro 'pi vā nānyatra tāraṇaṃ dānaṃ yogeṣvāha prajāpatiḥ,नास्तिको वाप्यधर्मो वा संकीर्मस्तस्करो ऽपि वा नान्यत्र तारणं दानं योगेष्वाह प्रजापतिः
2,9,72,pitarastasya tuṣyanti suvṛṣṭenaiva karṣakāḥ putro vāpyatha vā pautro dhyāninaṃ bhojayiṣyati,पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनैव कर्षकाः पुत्रो वाप्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति
2,9,73,alābhe dhyānaniṣṭhānāṃ bhojayedbrahmacāriṇam tadalābhe udasīnaṃ gūhasthamapi bhojayet,अलाभे ध्याननिष्ठानां भोजयेद्ब्रह्मचारिणम् तदलाभे उदसीनं गूहस्थमपि भोजयेत्
2,9,74,yastiṣṭhedekapādena vāyubhakṣaḥ śataṃ samāḥ dhyānayogī parastasmāditi brahmānuśāsanam,यस्तिष्ठेदेकपादेन वायुभक्षः शतं समाः ध्यानयोगी परस्तस्मादिति ब्रह्मानुशासनम्
2,9,75,ādya eṣa gaṇaḥ proktaḥ pitṝṇāmamitaujasām bhāvayansarvalokānvai sthita eṣa gaṇaḥ sadā,आद्य एष गणः प्रोक्तः पितॄणाममितौजसाम् भावयन्सर्वलोकान्वै स्थित एष गणः सदा
2,9,76,ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sarvānapi gaṇānpunaḥ saṃtatiṃ saṃsthitiṃ caiva bhāvanāṃ ca yathākramam,अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानपि गणान्पुनः संततिं संस्थितिं चैव भावनां च यथाक्रमम्
2,10,1,eti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde pitṛkalpo nāma navamo 'dhyāyaḥ 9 bṛhaspatiruvāca saptaite jayatāṃ śreṣṭhāḥ svarge pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ catvāro murttimantaśca trayasteṣāmamūrttayaḥ,एति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे पितृकल्पो नाम नवमो ऽध्यायः ९ बृहस्पतिरुवाच सप्तैते जयतां श्रेष्ठाः स्वर्गे पितृगणाः स्मृताः चत्वारो मुर्त्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्त्तयः
2,10,2,teṣāṃ lokānvisargaṃ ca kīrttayiṣye nibodhata yāvai duhitarasteṣāṃ dauhitrāśceva ye smṛtāḥ,तेषां लोकान्विसर्गं च कीर्त्तयिष्ये निबोधत यावै दुहितरस्तेषां दौहित्राश्चेव ये स्मृताः
2,10,3,lokāḥ saṃtānakā nāma yatra tiṣṭhanti bhāsvarāḥ amūrttayaḥ pitṛgaṇāste vai putrāḥ prajāpateḥ,लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः
2,10,4,virājasya dvijaśreṣṭhā vairājā iti viśrutāḥ ete vai pitarastāta yogānāṃ yogavardhanāḥ,विराजस्य द्विजश्रेष्ठा वैराजा इति विश्रुताः एते वै पितरस्तात योगानां योगवर्धनाः
2,10,5,apyāyayanti ye nityaṃ yogāyogabalena tu śrāddhairāpyāyitāste vai somamāpyāyayanti ca,अप्याययन्ति ये नित्यं योगायोगबलेन तु श्राद्धैराप्यायितास्ते वै सोममाप्याययन्ति च
2,10,6,āpyāyitastataḥ somo lokānāpyāyayatyuta eteṣāṃ mānasī kanyā menā nāma mahāgireḥ,आप्यायितस्ततः सोमो लोकानाप्याययत्युत एतेषां मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः
2,10,7,patnī himavataḥ putro yasyā maināka ucyate parvatapravaraḥ so 'tha kraiñcaścāsya gireḥ sutaḥ,पत्नी हिमवतः पुत्रो यस्या मैनाक उच्यते पर्वतप्रवरः सो ऽथ क्रैञ्चश्चास्य गिरेः सुतः
2,10,8,tisraḥ kanyāstu menāyāṃ janayāmāsa śailārāṭ aparṇāmekaparṇāṃ ca tṛtīyāmekapāṭalām,तिस्रः कन्यास्तु मेनायां जनयामास शैलाराट् अपर्णामेकपर्णां च तृतीयामेकपाटलाम्
2,10,9,nyagrodhame kaparṇā tu pāṭhalaṃ tvekapāṭalā āśite dve aparṇā tu hyaniketā tapo 'carat,न्यग्रोधमे कपर्णा तु पाठलं त्वेकपाटला आशिते द्वे अपर्णा तु ह्यनिकेता तपो ऽचरत्
2,10,10,śataṃ varṣasahasrāṇāṃ duścaraṃ devadānavaiḥ āhāramekaparṇena hyekaparṇā samācarat,शतं वर्षसहस्राणां दुश्चरं देवदानवैः आहारमेकपर्णेन ह्येकपर्णा समाचरत्
2,10,11,pāṭalenaiva caikena vyadadhādekapāṭalā pūrṇe varṣasahasre dve cāhāraṃ vai prajakratuḥ,पाटलेनैव चैकेन व्यदधादेकपाटला पूर्णे वर्षसहस्रे द्वे चाहारं वै प्रजक्रतुः
2,10,12,ekā tatra nirāhārā tāṃ mātā pratyabhāṣata niṣedhayantī someti mātṛsrehena duḥkhitā,एका तत्र निराहारा तां माता प्रत्यभाषत निषेधयन्ती सोमेति मातृस्रेहेन दुःखिता
2,10,13,sā tathoktā tadāparṇā devī duścaracāriṇī umeti hi mahābhāgā triṣu lokeṣu viśrutā,सा तथोक्ता तदापर्णा देवी दुश्चरचारिणी उमेति हि महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता
2,10,14,tathaiva nāmnā tenāsau niruktoktena karmaṇā etattu trikumārīkaṃ jagatsthāvarajaṅga mam,तथैव नाम्ना तेनासौ निरुक्तोक्तेन कर्मणा एतत्तु त्रिकुमारीकं जगत्स्थावरजङ्ग मम्
2,10,15,etāsāṃ tapasā sṛṣṭaṃ yāvadbhūmirddhariṣyati tapaḥśarīrāstāḥ sarvāsthisro yogabalānvitāḥ,एतासां तपसा सृष्टं यावद्भूमिर्द्धरिष्यति तपःशरीरास्ताः सर्वास्थिस्रो योगबलान्विताः
2,10,16,sarvāstāḥ sumahābhāgāḥ sarvāśca sthirayauvanāḥ sarvāśca brahmavādinyaḥ sarvāścaivordhvaretasaḥ,सर्वास्ताः सुमहाभागाः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वाश्चैवोर्ध्वरेतसः
2,10,17,umā tāsāṃ variṣṭhā ca śreṣṭhā ca varavarṇinī mahāyogabalopetā mahādevamupasthitā,उमा तासां वरिष्ठा च श्रेष्ठा च वरवर्णिनी महायोगबलोपेता महादेवमुपस्थिता
2,10,18,dattakaścośānstasyāḥ putro vai bhṛgunandanaḥ asitasyaikaparṇā tu patnī sādhvī pativratā,दत्तकश्चोशान्स्तस्याः पुत्रो वै भृगुनन्दनः असितस्यैकपर्णा तु पत्नी साध्वी पतिव्रता
2,10,19,dattā himavatā tasmai yogācāryāya dhīmate devalaṃ suṣuve sā tu brahmiṣṭhaṃ jñānasaṃyutā,दत्ता हिमवता तस्मै योगाचार्याय धीमते देवलं सुषुवे सा तु ब्रह्मिष्ठं ज्ञानसंयुता
2,10,20,yā vai tāsāṃ kumārīṇāṃ tṛtīyā caikapāṭalā putraṃ śataśalākasya jaigīṣavyamupasthitā,या वै तासां कुमारीणां तृतीया चैकपाटला पुत्रं शतशलाकस्य जैगीषव्यमुपस्थिता
2,10,21,tasyāpi śaṅkhaliśitau smṛtau putrāvayonijau ityetā vai mahābhāgāḥ kanyā himavataḥ śubhāḥ,तस्यापि शङ्खलिशितौ स्मृतौ पुत्रावयोनिजौ इत्येता वै महाभागाः कन्या हिमवतः शुभाः
2,10,22,rudrāṇī sā tu pravarā svairguṇairatiricyate anyonyaprītamanasorumāśaṅkarayoratha,रुद्राणी सा तु प्रवरा स्वैर्गुणैरतिरिच्यते अन्योन्यप्रीतमनसोरुमाशङ्करयोरथ
2,10,23,śleṣaṃ saṃsaktayorjñātvā śaṅkitaḥ kila vṛtrahā tābhyāṃ maithunaśaktābhyāmapatyodbhavabhīruṇā,श्लेषं संसक्तयोर्ज्ञात्वा शङ्कितः किल वृत्रहा ताभ्यां मैथुनशक्ताभ्यामपत्योद्भवभीरुणा
2,10,24,tayoḥ sakāśamindreṇa preṣito havyavāhanaḥ anāyo rativighnaṃ ca tvamācara hutāśana,तयोः सकाशमिन्द्रेण प्रेषितो हव्यवाहनः अनायो रतिविघ्नं च त्वमाचर हुताशन
2,10,25,sarvatra gata eva tvaṃ na doṣo vidyate tava ityevamukte tu tadā vahninā ca tathā kṛtam,सर्वत्र गत एव त्वं न दोषो विद्यते तव इत्येवमुक्ते तु तदा वह्निना च तथा कृतम्
2,10,26,umāṃ devaḥ samutsṛjya śukraṃ bhūmau vyasarjayat tato ruṣitayā sadyaḥ śapto 'gnirumayā tayā,उमां देवः समुत्सृज्य शुक्रं भूमौ व्यसर्जयत् ततो रुषितया सद्यः शप्तो ऽग्निरुमया तया
2,10,27,idaṃ coktavatī vahniṃ roṣagadgadayā girā yasmānnāvavitṛptābhyāṃ rativighnaṃ hutāśana,इदं चोक्तवती वह्निं रोषगद्गदया गिरा यस्मान्नाववितृप्ताभ्यां रतिविघ्नं हुताशन
2,10,28,kṛtavānasya karttavyaṃ tasmāttvamasi durmatiḥ yadevaṃ vigataṃ garbhaṃ raudraṃ śukraṃ mahāprabham,कृतवानस्य कर्त्तव्यं तस्मात्त्वमसि दुर्मतिः यदेवं विगतं गर्भं रौद्रं शुक्रं महाप्रभम्
2,10,29,garbhe tvaṃ dhārayasvaivameṣā te daṇḍadhāraṇā sa śāpadoṣādrudrāṇyā antargarbho hutāśanaḥ,गर्भे त्वं धारयस्वैवमेषा ते दण्डधारणा स शापदोषाद्रुद्राण्या अन्तर्गर्भो हुताशनः
2,10,30,bahūnvarṣagaṇāngarbhaṃ dhārayāmāsa vai dvija sa gaṅgāmabhigamyāha śrūyatāṃ sariduttame,बहून्वर्षगणान्गर्भं धारयामास वै द्विज स गङ्गामभिगम्याह श्रूयतां सरिदुत्तमे
2,10,31,sumahānparikhedo me jāyate garbhadhāraṇāt maddhitārtha matho garbhamimaṃ dhāraya nimnage,सुमहान्परिखेदो मे जायते गर्भधारणात् मद्धितार्थ मथो गर्भमिमं धारय निम्नगे
2,10,32,matprasādācca tanayo varadaste bhaviṣyati tathetyuktvā tadā sā tu saṃpratdṛṣṭā mahānadī,मत्प्रसादाच्च तनयो वरदस्ते भविष्यति तथेत्युक्त्वा तदा सा तु संप्रत्दृष्टा महानदी
2,10,33,taṃ garbhaṃ dhārayāmāsa dahyamānena cetasā sāpi kṛcchreṇa mahatā khidyamānā mahānadī,तं गर्भं धारयामास दह्यमानेन चेतसा सापि कृच्छ्रेण महता खिद्यमाना महानदी
2,10,34,prakṛṣṭaṃ vyasṛjadgarbhaṃ dīpyamāna mivānalam rudrāgnigaṅgātanayastatra jāto 'ruṇaprabhaḥ,प्रकृष्टं व्यसृजद्गर्भं दीप्यमान मिवानलम् रुद्राग्निगङ्गातनयस्तत्र जातो ऽरुणप्रभः
2,10,35,ādityaśatasaṃkāśo mahātejāḥ pratāpavān tasmiñjāte mahābhāge kumāre jāhnavīsute,आदित्यशतसंकाशो महातेजाः प्रतापवान् तस्मिञ्जाते महाभागे कुमारे जाह्नवीसुते
2,10,36,vimānayānairākāśaṃ patatrribhirivāvṛtam devadundubhayo nedurākāśe madhurasvanāḥ,विमानयानैराकाशं पतत्र्रिभिरिवावृतम् देवदुन्दुभयो नेदुराकाशे मधुरस्वनाः
2,10,37,mumucuḥ puṣpavarṣaṃ ca khecarāḥ siddhacāraṇāḥ jagurgandharvamukhyāśca sarvaśastatra tatra ha,मुमुचुः पुष्पवर्षं च खेचराः सिद्धचारणाः जगुर्गन्धर्वमुख्याश्च सर्वशस्तत्र तत्र ह
2,10,38,yakṣā vidyādharāḥ siddhāḥ kinnarāścaiva sarvaśaḥ mahānāgasahasrāṇi pravarāśca patatrriṇaḥ,यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किन्नराश्चैव सर्वशः महानागसहस्राणि प्रवराश्च पतत्र्रिणः
2,10,39,upatasthurmahābhāgamāgneyaṃ śaṅkarātmajam prabhāveṇa hatāstena daityavānararākṣasāḥ,उपतस्थुर्महाभागमाग्नेयं शङ्करात्मजम् प्रभावेण हतास्तेन दैत्यवानरराक्षसाः
2,10,40,sa hi saptarṣibhāryābhirārādevāgnisaṃbhavaḥ abhiṣekaprayātābhirdṛṣṭo varjya tvarundhatīm,स हि सप्तर्षिभार्याभिरारादेवाग्निसंभवः अभिषेकप्रयाताभिर्दृष्टो वर्ज्य त्वरुन्धतीम्
2,10,41,tābhiḥ sa bālārkanibho raudraḥ parivṛtaḥ prabhuḥ snihyamānābhiratyarthaṃ svakabhiriva mātṛbhiḥ,ताभिः स बालार्कनिभो रौद्रः परिवृतः प्रभुः स्निह्यमानाभिरत्यर्थं स्वकभिरिव मातृभिः
2,10,42,yugapatsarvadevībhirdidhitsurjāhnavīṃ sutaḥ ṣaṇmukhānyasṛjacchrīmāṃstenāyaṃ ṣaṇmukhaḥ smṛtaḥ,युगपत्सर्वदेवीभिर्दिधित्सुर्जाह्नवीं सुतः षण्मुखान्यसृजच्छ्रीमांस्तेनायं षण्मुखः स्मृतः
2,10,43,tena jātena mahātā devānāmasahiṣṇavaḥ skanditā dānavagaṇāstasmātskandaḥ pratāpavān,तेन जातेन महाता देवानामसहिष्णवः स्कन्दिता दानवगणास्तस्मात्स्कन्दः प्रतापवान्
2,10,44,kṛttikābhistu yasmātsa varddhito hi purātanaḥ kārttikeya iti khyātastasmādasurasūdanaḥ,कृत्तिकाभिस्तु यस्मात्स वर्द्धितो हि पुरातनः कार्त्तिकेय इति ख्यातस्तस्मादसुरसूदनः
2,10,45,jṛṃbhatastasya daityārerjvālā mālākulā tadā mukhādvinirgatā tasya svaśaktiraparājitā,जृंभतस्तस्य दैत्यारेर्ज्वाला मालाकुला तदा मुखाद्विनिर्गता तस्य स्वशक्तिरपराजिता
2,10,46,krīḍārthaṃ caiva skandasya viṣṇunā prabhaviṣṇunā garuḍādatisṛṣṭau hi pakṣiṇau dvau prabhadrakau,क्रीडार्थं चैव स्कन्दस्य विष्णुना प्रभविष्णुना गरुडादतिसृष्टौ हि पक्षिणौ द्वौ प्रभद्रकौ
2,10,47,mayūraḥ kukkuṭaścaiva patākā caiva vāyunā yasya dattā sarasvatyā mahāvīṇā mahāsvanā,मयूरः कुक्कुटश्चैव पताका चैव वायुना यस्य दत्ता सरस्वत्या महावीणा महास्वना
2,10,48,ajaḥ svayaṃbhuvā datto meṣo dattaśca śaṃbhunā māyāviharaṇe vipra girau kraiñce nipātite,अजः स्वयंभुवा दत्तो मेषो दत्तश्च शंभुना मायाविहरणे विप्र गिरौ क्रैञ्चे निपातिते
2,10,49,tārake cāsuravare samudīrṇe nipātite seṃdropendrairmahābhāgairdevairagnisutaḥ prabhuḥ,तारके चासुरवरे समुदीर्णे निपातिते सेंद्रोपेन्द्रैर्महाभागैर्देवैरग्निसुतः प्रभुः
2,10,50,senāpatyena daityārirabhiṣiktaḥ pratāpavān devasenāpatistveṣa paṭhyate suranāyakaḥ,सेनापत्येन दैत्यारिरभिषिक्तः प्रतापवान् देवसेनापतिस्त्वेष पठ्यते सुरनायकः
2,10,51,devāriskandanaḥ skandaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ pramathairvidhairdevastathā bhūtagaṇairapi,देवारिस्कन्दनः स्कन्दः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः प्रमथैर्विधैर्देवस्तथा भूतगणैरपि
2,10,52,mātṛbhirvividhābhiśca vināyakagaṇaistataḥ lokāḥ somapadā nāma marīceryatra vai sutāḥ,मातृभिर्विविधाभिश्च विनायकगणैस्ततः लोकाः सोमपदा नाम मरीचेर्यत्र वै सुताः
2,10,53,tatra te divi varttante devāstānpūjayantyuta śrutā barhiṣado nāma pitaraḥ somapāstu te,तत्र ते दिवि वर्त्तन्ते देवास्तान्पूजयन्त्युत श्रुता बर्हिषदो नाम पितरः सोमपास्तु ते
2,10,54,eteṣāṃ mānasī kanyā acchodā nāma nimnagā acchaudaṃ nāma taddivyaṃ saro yasmātsamutthitā,एतेषां मानसी कन्या अच्छोदा नाम निम्नगा अच्छौदं नाम तद्दिव्यं सरो यस्मात्समुत्थिता
2,10,55,tathā na dṛṣṭapūrvāstu vitaraste kadācana saṃbhūtā mānasī teṣāṃ pitṝnsvānnābhijānatī,तथा न दृष्टपूर्वास्तु वितरस्ते कदाचन संभूता मानसी तेषां पितॄन्स्वान्नाभिजानती
2,10,56,sā tvanyaṃ pitaraṃ vavre tānatikramya vai pitṝn amāvasumiti khyātamailaputraṃ nabhaścaram,सा त्वन्यं पितरं वव्रे तानतिक्रम्य वै पितॄन् अमावसुमिति ख्यातमैलपुत्रं नभश्चरम्
2,10,57,adrikāpsarasā yuktaṃ vimānādhiṣṭhitaṃ divi sā tena vyabhicāreṇa gagane nāprajāriṇī,अद्रिकाप्सरसा युक्तं विमानाधिष्ठितं दिवि सा तेन व्यभिचारेण गगने नाप्रजारिणी
2,10,58,pitaraṃ prārthayitvānyaṃ yogabhraṣṭā papāta ha trīṇyavaśyadvimānāni patantī sā divaścyutā,पितरं प्रार्थयित्वान्यं योगभ्रष्टा पपात ह त्रीण्यवश्यद्विमानानि पतन्ती सा दिवश्च्युता
2,10,59,trasareṇupramāṇāni teṣu cāvasthitānpitṝn susūkṣmānaparivyaktānagnīnagniṣvivāhitān,त्रसरेणुप्रमाणानि तेषु चावस्थितान्पितॄन् सुसूक्ष्मानपरिव्यक्तानग्नीनग्निष्विवाहितान्
2,10,60,trāyadhvamityuvācārtā patatī cāpyavākśirāḥ tairukā sā tu mā bhaiṣī rityato 'dhiṣṭhitābhavat,त्रायध्वमित्युवाचार्ता पतती चाप्यवाक्शिराः तैरुका सा तु मा भैषी रित्यतो ऽधिष्ठिताभवत्
2,10,61,tataḥ prasādayatsā vai sīdantī tvanayā girā ūcuste pitaraḥ kanyāṃ bhraṣṭaiśvaryāṃ vyatikramāt,ततः प्रसादयत्सा वै सीदन्ती त्वनया गिरा ऊचुस्ते पितरः कन्यां भ्रष्टैश्वर्यां व्यतिक्रमात्
2,10,62,bhraṣṭaiśvaryāṃ svadoṣeṇa patasi tvaṃ śucismite yairācaranti karmaṇi śarīrairiha devatāḥ,भ्रष्टैश्वर्यां स्वदोषेण पतसि त्वं शुचिस्मिते यैराचरन्ति कर्मणि शरीरैरिह देवताः
2,10,63,taireva tatkarmabhalaṃ prāpnuvanti sadā sma ha sadyaḥ phalanti karmāṇi devatve pretya mānuṣe,तैरेव तत्कर्मभलं प्राप्नुवन्ति सदा स्म ह सद्यः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे
2,10,64,tasmātsvatapasaḥ putri pretya saṃprāpsyase phalam ityuktayā tu pitaraḥ punaste tu prasāditāḥ,तस्मात्स्वतपसः पुत्रि प्रेत्य संप्राप्स्यसे फलम् इत्युक्तया तु पितरः पुनस्ते तु प्रसादिताः
2,10,66,"dhyātvā prasādaṃ te cakrustasyāstadanukaṃpayā avaśyaṃ bhāvinaṃ dṛṣṭvā hyarthamūcustadā tu tām bndp_2,10. 65 somapāḥ pitaraḥ kanyāṃ rajño 'syaiva tvamāvasoḥ utpannasya pṛthivyāṃ tu mānuṣeṣu mahātmanaḥ","ध्यात्वा प्रसादं ते चक्रुस्तस्यास्तदनुकंपया अवश्यं भाविनं दृष्ट्वा ह्यर्थमूचुस्तदा तु ताम् ब्न्द्प्_२,१०. ६५ सोमपाः पितरः कन्यां रज्ञो ऽस्यैव त्वमावसोः उत्पन्नस्य पृथिव्यां तु मानुषेषु महात्मनः"
2,10,67,kanyā bhūtvā tvimāṃllokānpunaḥ prāpsyasi bhāmini aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ dvāpare matsyayonijā,कन्या भूत्वा त्विमांल्लोकान्पुनः प्राप्स्यसि भामिनि अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा
2,10,68,asyaiva rājño duhitā hyadrikāyāmamāvasoḥ parāśarasya dāyādamṛṣiṃ tvaṃ janayiṣyasi,अस्यैव राज्ञो दुहिता ह्यद्रिकायाममावसोः पराशरस्य दायादमृषिं त्वं जनयिष्यसि
2,10,69,sa vedamekaṃ brahmarṣi ścaturddhā vibhajiṣyati mahābhiṣasya putrau dvau śantanoḥ kīrttivarddhanau,स वेदमेकं ब्रह्मर्षि श्चतुर्द्धा विभजिष्यति महाभिषस्य पुत्रौ द्वौ शन्तनोः कीर्त्तिवर्द्धनौ
2,10,70,vicitravīryaṃ dharmajñaṃ tvamevotpādayiṣyasi citrāṅgadaṃ ca rājānaṃ sarvasattvabalānvitam,विचित्रवीर्यं धर्मज्ञं त्वमेवोत्पादयिष्यसि चित्राङ्गदं च राजानं सर्वसत्त्वबलान्वितम्
2,10,71,etānutpādayitvātha punarlokānavā psyasi vyabhicārātpitṝṇāṃ tvaṃ prāpsyase janma kutsitam,एतानुत्पादयित्वाथ पुनर्लोकानवा प्स्यसि व्यभिचारात्पितॄणां त्वं प्राप्स्यसे जन्म कुत्सितम्
2,10,72,tasyaiva rājñastvaṃ kanyā adrikāyāṃ bhaviṣyasi kanyā bhūtvā tataśca tvamimāṃllokānavāpsyasi,तस्यैव राज्ञस्त्वं कन्या अद्रिकायां भविष्यसि कन्या भूत्वा ततश्च त्वमिमांल्लोकानवाप्स्यसि
2,10,73,evamukatvā tu dāśeyī jātā satyavatī tu sā adrikāyāḥ sutā matsyā sutā jātā hyamāvasoḥ,एवमुकत्वा तु दाशेयी जाता सत्यवती तु सा अद्रिकायाः सुता मत्स्या सुता जाता ह्यमावसोः
2,10,74,adikāmatsyasaṃbhūtā gaṅgāyamunasaṃgame tasyā rājño hi sā kanyā rājño vīryeṇa caiva hi,अदिकामत्स्यसंभूता गङ्गायमुनसंगमे तस्या राज्ञो हि सा कन्या राज्ञो वीर्येण चैव हि
2,10,77,virajānāma te lokā divi rocanti te gaṇāḥ agniṣvāttāḥ smṛtāstatra pitaro bhāskaraprabhāḥ pulahasya prajāpateḥ eteṣāṃ mānasī kanyā pīvarī nāma viśrutā,विरजानाम ते लोका दिवि रोचन्ति ते गणाः अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तत्र पितरो भास्करप्रभाः पुलहस्य प्रजापतेः एतेषां मानसी कन्या पीवरी नाम विश्रुता
2,10,78,yoginī yogapatnī ca yogamātā tathaiva ca bhavitā dvāparaṃ prāpya aṣṭāviṃśatimeva tu,योगिनी योगपत्नी च योगमाता तथैव च भविता द्वापरं प्राप्य अष्टाविंशतिमेव तु
2,10,79,śrīmānvyāso mahāyogī yogastasmindvijottamāḥ vyāsādaraṇyāṃ saṃbhūto vidhūma iva pāvakaḥ,श्रीमान्व्यासो महायोगी योगस्तस्मिन्द्विजोत्तमाः व्यासादरण्यां संभूतो विधूम इव पावकः
2,10,80,parāśarakulodbhūtaḥ śuko nāma mahātapāḥ sa tasyāṃ pitṛkanyāyāṃ pīvaryāṃ janayadvibhuḥ,पराशरकुलोद्भूतः शुको नाम महातपाः स तस्यां पितृकन्यायां पीवर्यां जनयद्विभुः
2,10,81,putrānpañca yogacaryāpariburṇānpariśrutān kṛṣṇā gauraṃ prabhuṃ śaṃbhuṃ tathā bhūriśrutaṃ ca vai,पुत्रान्पञ्च योगचर्यापरिबुर्णान्परिश्रुतान् कृष्णा गौरं प्रभुं शंभुं तथा भूरिश्रुतं च वै
2,10,82,kanyāṃ kīrtimatīṃ caiva yoginīṃ yogamātaram brahmadattasya cananī mahiṣī tvaṇuhasya sā,कन्यां कीर्तिमतीं चैव योगिनीं योगमातरम् ब्रह्मदत्तस्य चननी महिषी त्वणुहस्य सा
2,10,83,ādityakiraṇopetamapunarmārgamāsthitaḥ sarvavyāpī vinirmukto bhaviṣyati mahāmuniḥ,आदित्यकिरणोपेतमपुनर्मार्गमास्थितः सर्वव्यापी विनिर्मुक्तो भविष्यति महामुनिः
2,10,84,traya ete gāṇāḥ proktāścatuḥ śeṣānnibodhata tānvakṣyāmi dvijaśreṣṭhāḥ prabhāmūrttimato gaṇān,त्रय एते गाणाः प्रोक्ताश्चतुः शेषान्निबोधत तान्वक्ष्यामि द्विजश्रेष्ठाः प्रभामूर्त्तिमतो गणान्
2,10,85,utpannāstu svadhāyāṃ te kāvyā hyagneḥ kaveḥ sutāḥ pitaro devalokeṣu jyotirbhāsiṣu bhāsvarāḥ,उत्पन्नास्तु स्वधायां ते काव्या ह्यग्नेः कवेः सुताः पितरो देवलोकेषु ज्योतिर्भासिषु भास्वराः
2,10,86,sarvakāmasamṛddheṣu dvijāstānbhāvayantyuta eteṣāṃ mānasī kanyā yogotpattiritiśrutā,सर्वकामसमृद्धेषु द्विजास्तान्भावयन्त्युत एतेषां मानसी कन्या योगोत्पत्तिरितिश्रुता
2,10,87,dattā sanatkumāreṇa śukrasya mahiṣī tu yā ekaśṛṅgeti vikhyātā bhṛgūṇāṃ kīrtivarddhinī,दत्ता सनत्कुमारेण शुक्रस्य महिषी तु या एकशृङ्गेति विख्याता भृगूणां कीर्तिवर्द्धिनी
2,10,88,marīci garbhāste lokāḥ samāvṛtya divi sthitāḥ ete hyaṅgirasaḥ putrāḥ sādhyaiḥ saṃvarddhitāḥ purā,मरीचि गर्भास्ते लोकाः समावृत्य दिवि स्थिताः एते ह्यङ्गिरसः पुत्राः साध्यैः संवर्द्धिताः पुरा
2,10,89,upahūtāḥ smṛtāste vai pitaro bhāsvarā divi tānkṣatriyagaṇāḥ sapta bhāvayanti phalārthinaḥ,उपहूताः स्मृतास्ते वै पितरो भास्वरा दिवि तान्क्षत्रियगणाः सप्त भावयन्ति फलार्थिनः
2,10,90,eteṣāṃ mānasī kanyā yaśodā nāma viśrutā matā yā jananī devī khaṭvāṅgasya mahātmanaḥ,एतेषां मानसी कन्या यशोदा नाम विश्रुता मता या जननी देवी खट्वाङ्गस्य महात्मनः
2,10,91,yajñe yasya purā gītā gāthāgītairmaharṣibhiḥ agnerjanma tadā dṛṣṭvā śāṇḍilyasya mahātmanaḥ,यज्ञे यस्य पुरा गीता गाथागीतैर्महर्षिभिः अग्नेर्जन्म तदा दृष्ट्वा शाण्डिल्यस्य महात्मनः
2,10,92,yajamānaṃ dilīpaṃ ye paśyantyatra samāhitāḥ satyavrataṃ mahātmānaṃ te 'pi svargajito narāḥ,यजमानं दिलीपं ये पश्यन्त्यत्र समाहिताः सत्यव्रतं महात्मानं ते ऽपि स्वर्गजितो नराः
2,10,93,ājyapā nāma pitaraḥ kardamasya prajā pateḥ samutpannasya pulahādutpannāstasya te sutāḥ,आज्यपा नाम पितरः कर्दमस्य प्रजा पतेः समुत्पन्नस्य पुलहादुत्पन्नास्तस्य ते सुताः
2,10,94,lakiṣu teṣu vaivartāḥ kāmagoṣu vihaṅgamāḥ etānvaiśyagaṇāḥ śrāddhe bhāva yanti phalārthinaḥ,लकिषु तेषु वैवर्ताः कामगोषु विहङ्गमाः एतान्वैश्यगणाः श्राद्धे भाव यन्ति फलार्थिनः
2,10,95,eteṣāṃ mānasī kanyā virajā nāma viśrutā yayāterjananī sādhvī patnī sā nahuṣasya ca,एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता ययातेर्जननी साध्वी पत्नी सा नहुषस्य च
2,10,96,sukālā nāma pitaro vasiṣṭhasya mahātmanaḥ hairaṇyagarbhasya sutāḥ śūdrāstāṃ bhāvayantyuta,सुकाला नाम पितरो वसिष्ठस्य महात्मनः हैरण्यगर्भस्य सुताः शूद्रास्तां भावयन्त्युत
2,10,97,mānasā nāma te lokā vartante yatra te divi eteṣāṃ mānasī kanyā narmadā saritāṃ varā,मानसा नाम ते लोका वर्तन्ते यत्र ते दिवि एतेषां मानसी कन्या नर्मदा सरितां वरा
2,10,98,sā bhāvayati bhūtāni dakṣiṇāpathagāminī jananī sātrasaddasyoḥ purukutsaparigrahaḥ,सा भावयति भूतानि दक्षिणापथगामिनी जननी सात्रसद्दस्योः पुरुकुत्सपरिग्रहः
2,10,99,eteṣāmabhyupagamānmanurmanvantareśvaraḥ manvantarādau śrāddhāni pravartayati sarvaśaḥ,एतेषामभ्युपगमान्मनुर्मन्वन्तरेश्वरः मन्वन्तरादौ श्राद्धानि प्रवर्तयति सर्वशः
2,10,100,pitṝṇāmānupūrvyeṇa sarveṣāṃ dvijasattamāḥ tasmādetatsvadharmeṇa deyaṃ śrāddhaṃ ca śraddhayā,पितॄणामानुपूर्व्येण सर्वेषां द्विजसत्तमाः तस्मादेतत्स्वधर्मेण देयं श्राद्धं च श्रद्धया
2,10,101,sarveṣāṃ rājataiḥ pātrairapi vā rajatānvitaiḥ dattaṃ svadhāṃ purodhāya śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn,सर्वेषां राजतैः पात्रैरपि वा रजतान्वितैः दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन्
2,10,102,saumyāyane vāgrayaṇe hyaśvamedhaṃ tadapnuyāt somaścāpyāyanaṃ kṛtvā hyaganervevasvatasya ca,सौम्यायने वाग्रयणे ह्यश्वमेधं तदप्नुयात् सोमश्चाप्यायनं कृत्वा ह्यगनेर्वेवस्वतस्य च
2,10,103,pitṝnprīṇāti yo vaṃśyaḥ pitaraḥ prīṇayanti tam pitaraḥ puṣṭikāmasya prajākāmasya vā punaḥ,पितॄन्प्रीणाति यो वंश्यः पितरः प्रीणयन्ति तम् पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः
2,10,104,puṣṭiṃ prajāstathā svargaṃ prayacchanti na saṃśayaḥ devakāryādapi sadā pitṛkāryaṃ viśiṣyate,पुष्टिं प्रजास्तथा स्वर्गं प्रयच्छन्ति न संशयः देवकार्यादपि सदा पितृकार्यं विशिष्यते
2,10,105,devatābhyaḥ pitṝṇāṃ hi pūrvamāpyāyanaṃ smṛtam na hi yoga gatiḥ sūkṣmā pitṝṇāṃ na pitṛkṣayaḥ,देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्वमाप्यायनं स्मृतम् न हि योग गतिः सूक्ष्मा पितॄणां न पितृक्षयः
2,10,106,tapasā viprasiddhena dṛśyate māsacakṣuṣā ityete pitaraścaiva lokā duhitaraśca vai,तपसा विप्रसिद्धेन दृश्यते मासचक्षुषा इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरश्च वै
2,10,107,dauhitrā yajamānāśca proktā ye bhāvayanti yān catvāro mūrtimantastu trayasteṣāmamūrtayaḥ,दौहित्रा यजमानाश्च प्रोक्ता ये भावयन्ति यान् चत्वारो मूर्तिमन्तस्तु त्रयस्तेषाममूर्तयः
2,10,108,tebhyaḥ śrāddhāni satkṛtya devāḥ kurvanti yatnataḥ bhaktyā prāñjalayaḥ sarveseṃdrāstadgatamānasāḥ,तेभ्यः श्राद्धानि सत्कृत्य देवाः कुर्वन्ति यत्नतः भक्त्या प्राञ्जलयः सर्वेसेंद्रास्तद्गतमानसाः
2,10,109,viśve ca sikatāścaiva pṛśnijāḥ śṛṅgiṇastathā kṛṣṇāḥ śvetāṃbujāścaiva vidhiva tpūjayantyuta,विश्वे च सिकताश्चैव पृश्निजाः शृङ्गिणस्तथा कृष्णाः श्वेतांबुजाश्चैव विधिव त्पूजयन्त्युत
2,10,110,praśastā vātarasanā divākṛtyāstathaiva ca meghāśca marutaścaiva brahmādyāśca divaukasaḥ,प्रशस्ता वातरसना दिवाकृत्यास्तथैव च मेघाश्च मरुतश्चैव ब्रह्माद्याश्च दिवौकसः
2,10,111,atribhṛgvaṅgirādyāśca ṛṣayaḥ sarva eva te yakṣā nāgāḥ suparṇāśca kinnarā rākṣasaiḥ saha,अत्रिभृग्वङ्गिराद्याश्च ऋषयः सर्व एव ते यक्षा नागाः सुपर्णाश्च किन्नरा राक्षसैः सह
2,10,112,pitṝṃste 'pūjayansarve nityameva phalārthinaḥ evamete mahātmānaḥ śrāddhe satkṛtya pūjitāḥ,पितॄंस्ते ऽपूजयन्सर्वे नित्यमेव फलार्थिनः एवमेते महात्मानः श्राद्धे सत्कृत्य पूजिताः
2,10,113,sarvānkāmānprayacchanti śataśo 'tha sahasraśaḥ hitvā trailokyasaṃsāraṃ jarāmṛtyumayaṃ tathā,सर्वान्कामान्प्रयच्छन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः हित्वा त्रैलोक्यसंसारं जरामृत्युमयं तथा
2,10,114,mokṣaṃ yogamathaiśvaryaṃ sūkṣmadehamadehinām kṛtsnaṃ vairāgyamānantyaṃ prayacchanti pitāmahāḥ,मोक्षं योगमथैश्वर्यं सूक्ष्मदेहमदेहिनाम् कृत्स्नं वैराग्यमानन्त्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः
2,10,115,eśvaryaṃ vihitaṃ yogameśvaryaṃ yoga ucyate yogaiśvaryamṛte mokṣaḥ kathañcinnopapadyate,एश्वर्यं विहितं योगमेश्वर्यं योग उच्यते योगैश्वर्यमृते मोक्षः कथञ्चिन्नोपपद्यते
2,10,116,apakṣasyeva gamanaṃ gagane pakṣiṇo yathā variṣṭhaḥ sarvadharmāṇāṃ mokṣadharmaḥ sanātanaḥ,अपक्षस्येव गमनं गगने पक्षिणो यथा वरिष्ठः सर्वधर्माणां मोक्षधर्मः सनातनः
2,10,117,pitṝṇāṃ hi prasādena prāpyate sa mahātmanām muktāvaiḍūryavāsāṃsi vājināgāyutāni ca,पितॄणां हि प्रसादेन प्राप्यते स महात्मनाम् मुक्तावैडूर्यवासांसि वाजिनागायुतानि च
2,10,119,kiṅkiṇījālanaddhāni sadā puṣpaphalāni ca vimānānāṃ sahasrāṇi yuktānyapsarasāṃ gaṇaiḥ,किङ्किणीजालनद्धानि सदा पुष्पफलानि च विमानानां सहस्राणि युक्तान्यप्सरसां गणैः
2,10,120,sarvakāmasamṛddhāni prayacchanti pitāmahāḥ prajāṃ puṣṭiṃ smṛtiṃ medhāṃ rājyamārogyameva ca prītā nityaṃ prayacchanti mānuṣāṇāṃ pitāmahāḥ,सर्वकामसमृद्धानि प्रयच्छन्ति पितामहाः प्रजां पुष्टिं स्मृतिं मेधां राज्यमारोग्यमेव च प्रीता नित्यं प्रयच्छन्ति मानुषाणां पितामहाः
2,10,1118,koṭiśaścāpi ratnāniprayacchanti pitāmahāḥ haṃsabarhiṇayuktani muktāvaiḍhūryavanti ca,कोटिशश्चापि रत्नानिप्रयच्छन्ति पितामहाः हंसबर्हिणयुक्तनि मुक्तावैढूर्यवन्ति च
2,11,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde pitṛrājya kalpo nāma daśamo 'dhyāyaḥ 10 bṛhaspatiruvāca rājataṃ rājatāktaṃ vā pitṝṇāṃ pātramucyate rājatasya kathāvāpi darśanaṃ dāna meva vā,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे पितृराज्य कल्पो नाम दशमो ऽध्यायः १० बृहस्पतिरुवाच राजतं राजताक्तं वा पितॄणां पात्रमुच्यते राजतस्य कथावापि दर्शनं दान मेव वा
2,11,2,anantamakṣayaṃ svarge rājate dānamucyate pitṝnetena dānena satputrāstārayantyuta,अनन्तमक्षयं स्वर्गे राजते दानमुच्यते पितॄनेतेन दानेन सत्पुत्रास्तारयन्त्युत
2,11,3,rājate hi svadhā dugdhā pātre taiḥ pṛthivī purā svadhāṃ vā pārthibhistāta tasmin dattaṃ tadakṣayam,राजते हि स्वधा दुग्धा पात्रे तैः पृथिवी पुरा स्वधां वा पार्थिभिस्तात तस्मिन् दत्तं तदक्षयम्
2,11,4,kṛṣṇājinasya sāṃnidhyaṃ darśanaṃ dānameva ca rakṣoghnaṃ brahma varcasyaṃ paśūnputrāṃśca tārayet,कृष्णाजिनस्य सांनिध्यं दर्शनं दानमेव च रक्षोघ्नं ब्रह्म वर्चस्यं पशून्पुत्रांश्च तारयेत्
2,11,5,kanakaṃ rājataṃ pātraṃ dauhitraṃ kutupastilāḥ vastūni pāvanīyāni tridaṇḍīyoga eva vā,कनकं राजतं पात्रं दौहित्रं कुतुपस्तिलाः वस्तूनि पावनीयानि त्रिदण्डीयोग एव वा
2,11,6,śrāddhakarmaṇyayaṃ śreṣṭho vidhirbrāhmaḥ sanātanaḥ āyuḥkīrtiprajaiśvaryaprajñāsaṃtativarddhanaḥ,श्राद्धकर्मण्ययं श्रेष्ठो विधिर्ब्राह्मः सनातनः आयुःकीर्तिप्रजैश्वर्यप्रज्ञासंततिवर्द्धनः
2,11,7,diśidakṣiṇapūrvasyāṃ vedisthānaṃ nivedayet sarvato 'ratnimātraṃ ca caturasraṃ susaṃsthitam,दिशिदक्षिणपूर्वस्यां वेदिस्थानं निवेदयेत् सर्वतो ऽरत्निमात्रं च चतुरस्रं सुसंस्थितम्
2,11,8,vakṣyāmi vidhivatsthānaṃ pitṝṇāmanuśāsitam dhanyamāyuṣyamārogyaṃ balavarṇavivarddhanamā,वक्ष्यामि विधिवत्स्थानं पितॄणामनुशासितम् धन्यमायुष्यमारोग्यं बलवर्णविवर्द्धनमा
2,11,9,tatra gartāstrayaḥ kāyārstrayo daṇḍāśca khādirāḥ aratnimātrāste kāryā rajataiḥ pravibhūṣitāḥ,तत्र गर्तास्त्रयः कायार्स्त्रयो दण्डाश्च खादिराः अरत्निमात्रास्ते कार्या रजतैः प्रविभूषिताः
2,11,10,te vitastyāyatā garttāḥ sarvataścaturaṅgulāḥ prāgdakṣiṇamukhānkuryātsthirānaśuṣirāṃstathā,ते वितस्त्यायता गर्त्ताः सर्वतश्चतुरङ्गुलाः प्राग्दक्षिणमुखान्कुर्यात्स्थिरानशुषिरांस्तथा
2,11,11,adbhiḥ pavitrayuktābhiḥ pāvayetsatataṃ śuciḥ payasā hyāja gavyena śodhanaṃ cādbhireva ca,अद्भिः पवित्रयुक्ताभिः पावयेत्सततं शुचिः पयसा ह्याज गव्येन शोधनं चाद्भिरेव च
2,11,12,satataṃ tarpaṇaṃ hyetattṛptirbhavati śāsvatī iha vāmutra ya vaśī sarvakāmasamanvitaḥ,सततं तर्पणं ह्येतत्तृप्तिर्भवति शास्वती इह वामुत्र य वशी सर्वकामसमन्वितः
2,11,13,evaṃ triṣavaṇasnāto yor'cayetprayataḥ pitṝn mantreṇa vidhivatsamyagaśvamedhaphalaṃ labhet,एवं त्रिषवणस्नातो योर्ऽचयेत्प्रयतः पितॄन् मन्त्रेण विधिवत्सम्यगश्वमेधफलं लभेत्
2,11,14,tānsthāpayedamāvāsyāṃ garttānvai caturaṅgulān triḥsaptasaṃsthāste yajñāstrailokyaṃ dhāryate tu yaḥ,तान्स्थापयेदमावास्यां गर्त्तान्वै चतुरङ्गुलान् त्रिःसप्तसंस्थास्ते यज्ञास्त्रैलोक्यं धार्यते तु यः
2,11,15,tasya puṣṭistathaiśvaryamāyuḥ saṃtatireva ca divi ca bhrājatelakṣmyā mokṣaṃ ca labhate kramāt,तस्य पुष्टिस्तथैश्वर्यमायुः संततिरेव च दिवि च भ्राजतेलक्ष्म्या मोक्षं च लभते क्रमात्
2,11,16,pāpmāpahaṃ pāvanīyaṃ hyaśvamedhaphalaṃ labhet aśvamedhaphalaṃ hyettaddvijaiḥ saṃskṛtya pūjitam,पाप्मापहं पावनीयं ह्यश्वमेधफलं लभेत् अश्वमेधफलं ह्येत्तद्द्विजैः संस्कृत्य पूजितम्
2,11,17,mantraṃ vakṣyāmyahaṃ tasmādamṛtaṃ brahmanirmitam deṃvatebhyaḥ pitṛbhyaśca mahāyogibhya eva ca,मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्रह्मनिर्मितम् देंवतेभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च
2,11,18,namaḥ svāhayai svadhāyai nityameva bhavatyuta āddhe 'vasāne śrāddhasya trirāvṛttaṃ japetsadā,नमः स्वाहयै स्वधायै नित्यमेव भवत्युत आद्धे ऽवसाने श्राद्धस्य त्रिरावृत्तं जपेत्सदा
2,11,19,piṇḍanirvapaṇe vāpi japedetaṃ samāhitaḥ kṣipramāyānti pitaro rakṣāṃsi pradravanti ca,पिण्डनिर्वपणे वापि जपेदेतं समाहितः क्षिप्रमायान्ति पितरो रक्षांसि प्रद्रवन्ति च
2,11,20,pitryaṃ tu triṣu kāleṣu mantro 'yaṃ tārayatyuta paṭhyamānaḥ sadā śrāddhe niyatairbrahmavādibhiḥ,पित्र्यं तु त्रिषु कालेषु मन्त्रो ऽयं तारयत्युत पठ्यमानः सदा श्राद्धे नियतैर्ब्रह्मवादिभिः
2,11,21,rājyakāmo japedetaṃ sadā mantramatandritaḥ vīryaśauryārthasattvāśīrāyurbuddhivivarddhanam,राज्यकामो जपेदेतं सदा मन्त्रमतन्द्रितः वीर्यशौर्यार्थसत्त्वाशीरायुर्बुद्धिविवर्द्धनम्
2,11,22,prīyante pitaro yena japena niyamena ca saptarciṣaṃ pravakṣyāmi sarvakāmapradaṃ śubham,प्रीयन्ते पितरो येन जपेन नियमेन च सप्तर्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम्
2,11,23,amūrttīnāṃ samūrttināṃ pitṝṇāṃ dīptatejasām namasyāmi sadā teṣāṃ dhyānināṃ yogacakṣuṣām,अमूर्त्तीनां समूर्त्तिनां पितॄणां दीप्ततेजसाम् नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचक्षुषाम्
2,11,24,indrādīnāṃ ca netāro daśamārīcayostathā saptarṣīṇāṃ pitṝṇāṃ ca tānnamasyāmi kāmadān,इन्द्रादीनां च नेतारो दशमारीचयोस्तथा सप्तर्षीणां पितॄणां च तान्नमस्यामि कामदान्
2,11,25,manvādināṃ ca netāraḥ sūryācandramasostathā tānnamaskṛtya sarvānvai pitṛmatsu vidhiṣvapi,मन्वादिनां च नेतारः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा तान्नमस्कृत्य सर्वान्वै पितृमत्सु विधिष्वपि
2,11,26,nakṣatrāṇāṃ grahāṇāṃ ca vāyvagnyośca pitṝnatha dyāvāpṛthivyośca sadā nāmasyāmi kṛtāñjaliḥ,नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योश्च पितॄनथ द्यावापृथिव्योश्च सदा नामस्यामि कृताञ्जलिः
2,11,27,devarṣīṇāṃ ca netāraḥ sarvalokanamaskṛtāḥ trātāraḥ sarvabhūtānāṃ namasyāmi pitāmahān,देवर्षीणां च नेतारः सर्वलोकनमस्कृताः त्रातारः सर्वभूतानां नमस्यामि पितामहान्
2,11,28,prajāpatergavāṃ vahneḥ somāya ca yamāya ca yogeśvarebhyaśca sadā namasyāmi kṛtāñjaliḥ,प्रजापतेर्गवां वह्नेः सोमाय च यमाय च योगेश्वरेभ्यश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः
2,11,29,pitṛgaṇebhyaḥ saptabhyo namo lokeṣu saptasu svayaṃbhuve namaścaiva brahmaṇe yogacakṣuṣe,पितृगणेभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु स्वयंभुवे नमश्चैव ब्रह्मणे योगचक्षुषे
2,11,31,"etaduktaṃ ca saptārcirbrahmarṣigaṇasevitam pavitraṃ paramaṃ hyetacchrīmadrogavināśanam bndp_2,11. 30 etena vidhinā yuktastrīnvarāṃllabhate naraḥ annamāyuḥ sutāścaiva dadate pitaro bhuvi","एतदुक्तं च सप्तार्चिर्ब्रह्मर्षिगणसेवितम् पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रोगविनाशनम् ब्न्द्प्_२,११. ३० एतेन विधिना युक्तस्त्रीन्वरांल्लभते नरः अन्नमायुः सुताश्चैव ददते पितरो भुवि"
2,11,32,bhaktyā paramayā yuktaḥ śraddhadhāno jitendriyaḥ saptārci ṣaṃ japedyastu nityameva samāhitaḥ,भक्त्या परमया युक्तः श्रद्धधानो जितेन्द्रियः सप्तार्चि षं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः
2,11,33,saptadvīpasamudrāyāṃ pṛthivyāmekarāḍ bhavet yatkiñcitpacyate gehe bhakṣyaṃ vā bhojyameva vā,सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामेकराड् भवेत् यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव वा
2,11,34,anivedya na bhoktavyaṃ tasminnayatane sadā kramaśaḥ kīrtayiṣyāmi balipātrāṇyataḥ param,अनिवेद्य न भोक्तव्यं तस्मिन्नयतने सदा क्रमशः कीर्तयिष्यामि बलिपात्राण्यतः परम्
2,11,35,yeṣu yacca phalaṃ proktaṃ tanme nigadataḥ śruṇu palāśe brahmavarcastvamaśvatthe vasubhāvanā,येषु यच्च फलं प्रोक्तं तन्मे निगदतः श्रुणु पलाशे ब्रह्मवर्चस्त्वमश्वत्थे वसुभावना
2,11,36,sarvabhūtādhipatyaṃ ca plakṣe nityabhudātdṛtam puṣṭiḥ prajāśca nyagrodhe buddhiḥ prajñā dhṛtiḥ smṛtiḥ,सर्वभूताधिपत्यं च प्लक्षे नित्यभुदात्दृतम् पुष्टिः प्रजाश्च न्यग्रोधे बुद्धिः प्रज्ञा धृतिः स्मृतिः
2,11,37,raśodhnaṃ ca yaśasyaṃ ca kāśmarīpātramucyate saubhāgyamuttamaṃ loke mādhūke samudātdṛtam,रशोध्नं च यशस्यं च काश्मरीपात्रमुच्यते सौभाग्यमुत्तमं लोके माधूके समुदात्दृतम्
2,11,38,phalagupātreṣu kurvāṇaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt parāṃ dyutimathārketu prākāśyaṃ ca viśeṣataḥ,फलगुपात्रेषु कुर्वाणः सर्वान्कामानवाप्नुयात् परां द्युतिमथार्केतु प्राकाश्यं च विशेषतः
2,11,39,bailve lakṣmīntathā medhāṃ nityamāyustathaiva ca kṣetrārāmataḍāgeṣu sarvasasyeṣu caiva ha,बैल्वे लक्ष्मीन्तथा मेधां नित्यमायुस्तथैव च क्षेत्रारामतडागेषु सर्वसस्येषु चैव ह
2,11,40,varṣatya jasraṃ parjanyo veṇupātreṣu kurvataḥ eteṣveva supātreṣu bhojanāgramaśeṣataḥ,वर्षत्य जस्रं पर्जन्यो वेणुपात्रेषु कुर्वतः एतेष्वेव सुपात्रेषु भोजनाग्रमशेषतः
2,11,41,sadā dadyātsa yajñānāṃ sarveṣāṃ phalamāpnuyāt pitṛbhyaḥ puṣpamālyāni sugandhāni ca tatparaḥ,सदा दद्यात्स यज्ञानां सर्वेषां फलमाप्नुयात् पितृभ्यः पुष्पमाल्यानि सुगन्धानि च तत्परः
2,11,42,sadā dadyātkriyāyuktaḥ śa vibhāti divākaraḥ guggulādīṃstathā dhūpānpitṛbhyo yaḥ prayacchati,सदा दद्यात्क्रियायुक्तः श विभाति दिवाकरः गुग्गुलादींस्तथा धूपान्पितृभ्यो यः प्रयच्छति
2,11,43,saṃyuktānmadhusarpirbhyaṃ so 'gniṣṭomaphalaṃ labhet dhūpaṃ gandhaguṇopetaṃ kṛtvā pitṛparāyaṇaḥ,संयुक्तान्मधुसर्पिर्भ्यं सो ऽग्निष्टोमफलं लभेत् धूपं गन्धगुणोपेतं कृत्वा पितृपरायणः
2,11,44,labhate ca suśarmāṇi iha cāmutra cobhayoḥ dadyādevaṃ pitṛbhyāstu nityameva hyatandritaḥ,लभते च सुशर्माणि इह चामुत्र चोभयोः दद्यादेवं पितृभ्यास्तु नित्यमेव ह्यतन्द्रितः
2,11,45,dīpaṃ pitṛbhyaḥ prayataḥ sadā yastu prayacchati gatiṃ cāpratimaṃ cakṣustasmātsalabhate śubham,दीपं पितृभ्यः प्रयतः सदा यस्तु प्रयच्छति गतिं चाप्रतिमं चक्षुस्तस्मात्सलभते शुभम्
2,11,46,tejasā yaśasā caiva kāntyā cāpi balena ca bhuvi prakāśo bhavati brājate ca triviṣṭape,तेजसा यशसा चैव कान्त्या चापि बलेन च भुवि प्रकाशो भवति ब्राजते च त्रिविष्टपे
2,11,47,apsarobhiḥ parivṛto vimānāgre ca modate gandhapuṣpaiśca dhūpaiśva japāhutibhireva ca,अप्सरोभिः परिवृतो विमानाग्रे च मोदते गन्धपुष्पैश्च धूपैश्व जपाहुतिभिरेव च
2,11,48,phalamūlanamaskāraiḥ pitṝṇāṃ prayataḥ śuciḥ pūjāṃ kṛtvā dvijānpaścātpūjayedannasaṃpadā,फलमूलनमस्कारैः पितॄणां प्रयतः शुचिः पूजां कृत्वा द्विजान्पश्चात्पूजयेदन्नसंपदा
2,11,49,śrāddhakāleṣu niyataṃ vāyubhūtāḥ pitāmahāḥ āviśanti dvijāñchreṣṭhāṃstasmādetadbravīmi te,श्राद्धकालेषु नियतं वायुभूताः पितामहाः आविशन्ति द्विजाञ्छ्रेष्ठांस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते
2,11,50,vastrai ratnapradānaiśca bhakṣyaiḥ peyaistathaiva ca gobhiraśvaistathā grāmaiḥ pūjayeddvijasattamān,वस्त्रै रत्नप्रदानैश्च भक्ष्यैः पेयैस्तथैव च गोभिरश्वैस्तथा ग्रामैः पूजयेद्द्विजसत्तमान्
2,11,51,bhavanti pitaraḥ prītāḥ pūjiteṣu dvijātiṣu tasmādyatnena vidhivatpūjayeta dvijānsadā,भवन्ति पितरः प्रीताः पूजितेषु द्विजातिषु तस्माद्यत्नेन विधिवत्पूजयेत द्विजान्सदा
2,11,52,savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ kuryādullekhanaṃ dvijāḥ prokṣaṇaṃ ca tataḥ kuryācchrāddhakarmaṇyatandritaḥ,सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादुल्लेखनं द्विजाः प्रोक्षणं च ततः कुर्याच्छ्राद्धकर्मण्यतन्द्रितः
2,11,53,darbhānpiṇḍāṃstathā bhakṣyānpuṣpāṇi vividhāni ca gandhadānamalaṅkāramekaikaṃ nirvaped budhaḥ,दर्भान्पिण्डांस्तथा भक्ष्यान्पुष्पाणि विविधानि च गन्धदानमलङ्कारमेकैकं निर्वपेद् बुधः
2,11,54,peṣayitvāñjanaṃ samyagviśveṣāmuttarottaram abhyaṅgaṃ darbhaviñjūlaistribhiḥ kuryādyathāvidhi,पेषयित्वाञ्जनं सम्यग्विश्वेषामुत्तरोत्तरम् अभ्यङ्गं दर्भविञ्जूलैस्त्रिभिः कुर्याद्यथाविधि
2,11,55,apasavyaṃ vitṛbhayaśca dadyādañjanamuttamam nipātya jānu sarveṣāṃ vastrārthaṃ sūtrameva vā,अपसव्यं वितृभयश्च दद्यादञ्जनमुत्तमम् निपात्य जानु सर्वेषां वस्त्रार्थं सूत्रमेव वा
2,11,56,khaṇḍanaṃ prokṣaṇaṃ caiva tathaivollekhanaṃ dvijaḥ sakṛddevapitṝṇāṃ syātpitṝṇāṃ tribhirucyate,खण्डनं प्रोक्षणं चैव तथैवोल्लेखनं द्विजः सकृद्देवपितॄणां स्यात्पितॄणां त्रिभिरुच्यते
2,11,57,ekaṃ pavitraṃ hastena pitṝnasarvānsakṛtsakṛt cailamantreṇa piṇḍebhyo dattvādarśāñjine hi tam,एकं पवित्रं हस्तेन पितॄनसर्वान्सकृत्सकृत् चैलमन्त्रेण पिण्डेभ्यो दत्त्वादर्शाञ्जिने हि तम्
2,11,58,sadā sarpistilairyuktāṃstrīnpiṇḍānnirvapedbhuvi jānu kṛtvā tathā savyaṃ bhūmau pitṛparāyaṇaḥ,सदा सर्पिस्तिलैर्युक्तांस्त्रीन्पिण्डान्निर्वपेद्भुवि जानु कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः
2,11,59,pitṝnpitāmahāṃścaiva tathaiva prapitāmahān āhūya ca pitṝnprāñcaḥ pitṛtīrthena yatnataḥ,पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् आहूय च पितॄन्प्राञ्चः पितृतीर्थेन यत्नतः
2,11,60,piṇḍānparikṣipetsamyagapasavyamatandritaḥ annādyaireva mukhyaiścabhakṣyaiścaiva pṛthagvidhaiḥ,पिण्डान्परिक्षिपेत्सम्यगपसव्यमतन्द्रितः अन्नाद्यैरेव मुख्यैश्चभक्ष्यैश्चैव पृथग्विधैः
2,11,61,pṛthaṅmātāmahānāṃ tu kecidicchanti mānavāḥ trīnpiṇḍānānupūrvyeṇa sāṃguṣṭhānpuṣṭivarddhanān,पृथङ्मातामहानां तु केचिदिच्छन्ति मानवाः त्रीन्पिण्डानानुपूर्व्येण सांगुष्ठान्पुष्टिवर्द्धनान्
2,11,62,jānvantarābhyāṃ yatnena piṇḍāndadyādyathākramam savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ dhārārthaṃ mantramuccaran,जान्वन्तराभ्यां यत्नेन पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धारार्थं मन्त्रमुच्चरन्
2,11,63,namo vaḥ pitaraḥ śoṣāyeti sarvamatandritaḥ dakṣiṇasyāṃ tu pāṇibhyāṃ prathamaṃ piṇḍamutsṛjet,नमो वः पितरः शोषायेति सर्वमतन्द्रितः दक्षिणस्यां तु पाणिभ्यां प्रथमं पिण्डमुत्सृजेत्
2,11,64,namo vaḥ pitaraḥ saumyaḥ paṭhannevamatandritaḥ savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ dharmer'dhaṃ samatandritaḥ,नमो वः पितरः सौम्यः पठन्नेवमतन्द्रितः सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मेर्ऽधं समतन्द्रितः
2,11,65,ulūkhalasya lekhāyāmudapātrāvasecanam kṣaumaṃ sūtraṃ navaṃ dadyācchāṇaṃ kārpāsakaṃ tathā,उलूखलस्य लेखायामुदपात्रावसेचनम् क्षौमं सूत्रं नवं दद्याच्छाणं कार्पासकं तथा
2,11,66,patrorṇaṃ paṭṭasūtraṃ ca kauśeyaṃ parivarjayet varjayedyakṣaṇaṃ yajñe yadyapyahatavastrajām,पत्रोर्णं पट्टसूत्रं च कौशेयं परिवर्जयेत् वर्जयेद्यक्षणं यज्ञे यद्यप्यहतवस्त्रजाम्
2,11,67,na prīṇanti tathaitāni dātu ścāpyahitaṃ bhavet śreṣṭhamāhustrikakudamañjanaṃ nityameva ca,न प्रीणन्ति तथैतानि दातु श्चाप्यहितं भवेत् श्रेष्ठमाहुस्त्रिककुदमञ्जनं नित्यमेव च
2,11,68,kṛṣṇebhyaśca telaistailaṃ yatnātsuparirakṣitam candanāguruṇī cobhe tamālośīrapadmakam,कृष्णेभ्यश्च तेलैस्तैलं यत्नात्सुपरिरक्षितम् चन्दनागुरुणी चोभे तमालोशीरपद्मकम्
2,11,69,dhūpaśca guggalaḥ śreṣṭasturuṣkaḥ śveta eva ca śuklāḥ sumanasaḥ śreṣṭhāstathā padmotpalāni ca,धूपश्च गुग्गलः श्रेष्टस्तुरुष्कः श्वेत एव च शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च
2,11,70,gandharūpopapannāni cāraṇyāni ca kṛtsnaśaḥ tathā hi sumanā nāḍīrūpikāsmakuraṇḍikā,गन्धरूपोपपन्नानि चारण्यानि च कृत्स्नशः तथा हि सुमना नाडीरूपिकास्मकुरण्डिका
2,11,71,puṣpāṇi varjanīyāni śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ yathā gandhādapetāni cogragandhāni yāni ca,पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः यथा गन्धादपेतानि चोग्रगन्धानि यानि च
2,11,72,varjanīyāni puṣpāṇi puṣṭimanviccatā sadā dvijātayo yathoddiṣṭā niyatāḥ syurudaṅmukhāḥ,वर्जनीयानि पुष्पाणि पुष्टिमन्विच्चता सदा द्विजातयो यथोद्दिष्टा नियताः स्युरुदङ्मुखाः
2,11,73,pūjayedyajamānastu vidhivadyakṣiṇāmukhaḥ teṣāmabhimukho dadyāddarbhatpiṇḍāṃśca yatnataḥ,पूजयेद्यजमानस्तु विधिवद्यक्षिणामुखः तेषामभिमुखो दद्याद्दर्भत्पिण्डांश्च यत्नतः
2,11,74,anena vidhinā sākṣādarcitāḥ syuḥ pitāmahāḥ haritā vai sa piñjālāḥ puṣṭāḥ snigdhāḥ samāhitāḥ,अनेन विधिना साक्षादर्चिताः स्युः पितामहाः हरिता वै स पिञ्जालाः पुष्टाः स्निग्धाः समाहिताः
2,11,75,ratnimātrāḥ pramāṇena vitṛtīrthena saṃsmṛtāḥ upamūle tathā nīlā viṣṭarārthaṃ kuśottamāḥ,रत्निमात्राः प्रमाणेन वितृतीर्थेन संस्मृताः उपमूले तथा नीला विष्टरार्थं कुशोत्तमाः
2,11,76,tathā śyāmākanīvārā dūrvā ca samudāhṛtā pūrvaṃ kīrttimatāṃ śreṣṭho babhūvāśvaḥ prajāpatiḥ,तथा श्यामाकनीवारा दूर्वा च समुदाहृता पूर्वं कीर्त्तिमतां श्रेष्ठो बभूवाश्वः प्रजापतिः
2,11,77,tasya bālā nipatitā bhūmau kāśatvāmāgatāḥ tasmāddeyāḥ sadā kāśāḥ śrāddhakarmasu pūjitāḥ,तस्य बाला निपतिता भूमौ काशत्वामागताः तस्माद्देयाः सदा काशाः श्राद्धकर्मसु पूजिताः
2,11,78,piṇḍanirvapaṇaṃ teṣu karttavyaṃ bhūtimicchatā prajāḥ puṣṭidyutiprajñākīrttikāntisamanvitāḥ,पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्त्तव्यं भूतिमिच्छता प्रजाः पुष्टिद्युतिप्रज्ञाकीर्त्तिकान्तिसमन्विताः
2,11,79,bhavanti rucirā nityaṃ vipāpmāno 'ghavarjitāḥ sakṛdevāstaredyarbhānpiṇḍārthe dakṣiṇāmukhaḥ,भवन्ति रुचिरा नित्यं विपाप्मानो ऽघवर्जिताः सकृदेवास्तरेद्यर्भान्पिण्डार्थे दक्षिणामुखः
2,11,80,prāgdakṣiṇāgrānniyato vidhi cāpyatra vakṣyati na dīno nāpi vā kruddho na caivānyamanā naraḥ ekatra cādhāya manaḥ śrāddhaṃ kuryātsamāhitaḥ,प्राग्दक्षिणाग्रान्नियतो विधि चाप्यत्र वक्ष्यति न दीनो नापि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः एकत्र चाधाय मनः श्राद्धं कुर्यात्समाहितः
2,11,81,nihanmi sarvaṃ yadamedhyavadbhaveddhataśca sarve suradānavā mayā rakṣāṃsi yakṣāḥ sapiśācasaṃghā hatā mayā yātudhānāśca sarve,निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धतश्च सर्वे सुरदानवा मया रक्षांसि यक्षाः सपिशाचसंघा हता मया यातुधानाश्च सर्वे
2,11,82,etena mantreṇa tu saṃyatātmā tāṃ vai vediṃ sakṛdullikhya dhīraḥ śivāṃ hi buddhiṃ dhruvamicchamānaḥ kṣipeddvicātirdiśamuttarāṃ gataḥ,एतेन मन्त्रेण तु संयतात्मा तां वै वेदिं सकृदुल्लिख्य धीरः शिवां हि बुद्धिं ध्रुवमिच्छमानः क्षिपेद्द्विचातिर्दिशमुत्तरां गतः
2,11,83,evaṃ pitryaṃ dṛṣṭamantraṃ hi yasyatasyāsurā varjayantīha sarve yasmindeśe paṭhyate mantra eṣa taṃ vai deśaṃ rākṣasā varjayanti,एवं पित्र्यं दृष्टमन्त्रं हि यस्यतस्यासुरा वर्जयन्तीह सर्वे यस्मिन्देशे पठ्यते मन्त्र एष तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति
2,11,84,annaprakārānaśucīnasādhūnsaṃvīkṣate no spṛśaṃśvāpi dadyāt pavitrapāṇiśca bhavenna vā hi yaḥ pumānna kāryasya phalaṃ samaśnute,अन्नप्रकारानशुचीनसाधून्संवीक्षते नो स्पृशंश्वापि दद्यात् पवित्रपाणिश्च भवेन्न वा हि यः पुमान्न कार्यस्य फलं समश्नुते
2,11,85,anena vidhinā nityaṃ śrāddhaṃ kuryāddhi yaḥ sadā manasā kāṅkṣate yadyattattadyadyuḥ pitamahāḥ,अनेन विधिना नित्यं श्राद्धं कुर्याद्धि यः सदा मनसा काङ्क्षते यद्यत्तत्तद्यद्युः पितमहाः
2,11,86,pitaro hṛṣṭamanaso rakṣāṃsi vimanāṃsi ca bhavantyevaṃ kṛte śrāddhe nityameva prayatnataḥ,पितरो हृष्टमनसो रक्षांसि विमनांसि च भवन्त्येवं कृते श्राद्धे नित्यमेव प्रयत्नतः
2,11,87,śūdrāḥ śrāddheṣvavikṣīraṃ balvajā upalāstathā viraṇāścotuvālāśca laḍvā varjyāśca nityaśaḥ,शूद्राः श्राद्धेष्वविक्षीरं बल्वजा उपलास्तथा विरणाश्चोतुवालाश्च लड्वा वर्ज्याश्च नित्यशः
2,11,88,evamādīnyayajñāni tṛṇāni parivarjayet añjanābhyajanaṃ gandhānsūtrapraṇayanaṃ tathā,एवमादीन्ययज्ञानि तृणानि परिवर्जयेत् अञ्जनाभ्यजनं गन्धान्सूत्रप्रणयनं तथा
2,11,89,kāśeḥ punarbhavaiḥ kāryamaśvamedhaphalaṃ labhet kāśāḥ punarbhavā ye ca barhiṇo hyupabarhiṇaḥ,काशेः पुनर्भवैः कार्यमश्वमेधफलं लभेत् काशाः पुनर्भवा ये च बर्हिणो ह्युपबर्हिणः
2,11,90,ityete pitaro devā devāśca pitaraḥ punaḥ puṣpagandhavibhūṣāṇāmeṣa mantra udāhṛtaḥ,इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः पुष्पगन्धविभूषाणामेष मन्त्र उदाहृतः
2,11,91,āhṛtya dakṣiṇāgniṃ tu homārthaṃ vai prayatnataḥ anyārthe laukikaṃ vāpi juhuyātkarmasiddhaye,आहृत्य दक्षिणाग्निं तु होमार्थं वै प्रयत्नतः अन्यार्थे लौकिकं वापि जुहुयात्कर्मसिद्धये
2,11,92,antarvidhāya samidhastato dīpto vidhīyate samāhitena manasā praṇīyāgniṃ samantataḥ,अन्तर्विधाय समिधस्ततो दीप्तो विधीयते समाहितेन मनसा प्रणीयाग्निं समन्ततः
2,11,93,agnaye kavyavāhāya svadhā aṅgirase namaḥ somāya vai pitṛmate svadhā aṅgirase punaḥ,अग्नये कव्यवाहाय स्वधा अङ्गिरसे नमः सोमाय वै पितृमते स्वधा अङ्गिरसे पुनः
2,11,94,yamāya vaivasvataye svadhānama iti dhruvam ityete homamantrāstu trayāṇāmanupūrvaśaḥ,यमाय वैवस्वतये स्वधानम इति ध्रुवम् इत्येते होममन्त्रास्तु त्रयाणामनुपूर्वशः
2,11,95,dakṣiṇenāgnaye nityaṃ somāyottaratastathā etayorantare nityaṃ juhuyādvai vivasvate,दक्षिणेनाग्नये नित्यं सोमायोत्तरतस्तथा एतयोरन्तरे नित्यं जुहुयाद्वै विवस्वते
2,11,96,upahāraḥ svadhākārastathaivollekhanaṃ ca yat homajapye namaskāraḥ prokṣaṇaṃ ca viśeṣataḥ,उपहारः स्वधाकारस्तथैवोल्लेखनं च यत् होमजप्ये नमस्कारः प्रोक्षणं च विशेषतः
2,11,97,bahuhavyendhane cāgnau susamiddhe tathaiva ca añjanābyañjanaṃ caiva piṇḍanirvapaṇaṃ tathā,बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे तथैव च अञ्जनाब्यञ्जनं चैव पिण्डनिर्वपणं तथा
2,11,98,aśvamedhaphalaṃ caitatsamiddhe yatkṛtaṃ dvijaiḥ kriyā sarvā yathoddiṣṭāḥ prayatnena samācaret,अश्वमेधफलं चैतत्समिद्धे यत्कृतं द्विजैः क्रिया सर्वा यथोद्दिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत्
2,11,99,bahuhavyendhane cāgnau susamiddhe viśeṣataḥ vidhūme lelihāne ca hotavyaṃ karmasiddhaye,बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये
2,11,100,aprabuddhe samiddhe vā juhuyādyo hutāśane yajamāno bhave dandhaḥ so 'mutreti hi naḥ śrutam,अप्रबुद्धे समिद्धे वा जुहुयाद्यो हुताशने यजमानो भवे दन्धः सो ऽमुत्रेति हि नः श्रुतम्
2,11,101,alpendhano vā rūkṣo 'gnirvasphuliṅgaśca sarvaśaḥ jvālādhūmāpasavyaśca sa tu vahnirasiddhaye,अल्पेन्धनो वा रूक्षो ऽग्निर्वस्फुलिङ्गश्च सर्वशः ज्वालाधूमापसव्यश्च स तु वह्निरसिद्धये
2,11,102,durgandhaścaiva nīlaśca kṛṣṇaścaiva viśeṣataḥ bhūmiṃ vagāhate yatra tatra vidyātparābhavat,दुर्गन्धश्चैव नीलश्च कृष्णश्चैव विशेषतः भूमिं वगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवत्
2,11,103,arciṣmān piṇḍitaśikhaḥ sarppikāñjanasannibhaḥ snigdhaḥ pradakṣiṇaścaiva vahniḥ syātkāryasiddhaye,अर्चिष्मान् पिण्डितशिखः सर्प्पिकाञ्जनसन्निभः स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये
2,11,104,naranārīgaṇebhyaśca pūjāṃ prāpnoti śāśvatīm akṣayaṃ pūjitāstena bhavanti pitaro 'gnayaḥ,नरनारीगणेभ्यश्च पूजां प्राप्नोति शाश्वतीम् अक्षयं पूजितास्तेन भवन्ति पितरो ऽग्नयः
2,11,105,bilvoduṃbarapatrāṇi phalāni samidhastathā śrāddhe mahāpavitrāṇi medhyāni ca viśeṣataḥ,बिल्वोदुंबरपत्राणि फलानि समिधस्तथा श्राद्धे महापवित्राणि मेध्यानि च विशेषतः
2,11,106,pavitraṃ ca dvijaśreṣṭhāḥ śuddhaye janmakarmaṇām pātreṣu phalamuddiṣṭaṃ yanmayā śrāddhakarmaṇi,पवित्रं च द्विजश्रेष्ठाः शुद्धये जन्मकर्मणाम् पात्रेषु फलमुद्दिष्टं यन्मया श्राद्धकर्मणि
2,11,107,tadeva kṛtsnaṃ vijñeyaṃ samitsu ca yathākramam kṛtvā samāhitaṃ cittamāgneyaṃ vai karomyaham,तदेव कृत्स्नं विज्ञेयं समित्सु च यथाक्रमम् कृत्वा समाहितं चित्तमाग्नेयं वै करोम्यहम्
2,11,108,anujñātaḥ kuruṣveti tathaiva dvijasattamaiḥ ghṛtamādāya pātre ca juhuyāddhavyavāhane,अनुज्ञातः कुरुष्वेति तथैव द्विजसत्तमैः घृतमादाय पात्रे च जुहुयाद्धव्यवाहने
2,11,109,palāśaplakṣanyagrodhaplakṣāśvatthavikaṅkatāḥ uduṃbarastathābilvaścandano yajñiyāśca ye,पलाशप्लक्षन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः उदुंबरस्तथाबिल्वश्चन्दनो यज्ञियाश्च ये
2,11,110,saralo devadāruśca śālaśca kadirastathā samidarthe praśastāḥ syurete vṛkṣā viśeṣataḥ,सरलो देवदारुश्च शालश्च कदिरस्तथा समिदर्थे प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः
2,11,111,grāmyāḥ kaṇṭakinaścaiva yājñiyā ye ca kecana pūjitāḥ samidarthaṃ te pitṝṇāṃ vacanaṃ yathā,ग्राम्याः कण्टकिनश्चैव याज्ञिया ये च केचन पूजिताः समिदर्थं ते पितॄणां वचनं यथा
2,11,112,samidbhiḥ ṣaṭphaleyābhirjuhuyādyo hutāśanam phalaṃ yatkarmaṇastasya tanme nigadataḥ śṛṇu,समिद्भिः षट्फलेयाभिर्जुहुयाद्यो हुताशनम् फलं यत्कर्मणस्तस्य तन्मे निगदतः शृणु
2,11,113,akṣayaṃ sarvakāmīyamaśvamedhaphalaṃ hi tat śleṣmāntako naktamālaḥ kapitthaḥ śālmalistathā,अक्षयं सर्वकामीयमश्वमेधफलं हि तत् श्लेष्मान्तको नक्तमालः कपित्थः शाल्मलिस्तथा
2,11,114,nīpo vibhītakaścaiva śrāddhakarmaṇi garhitāḥ cirabilvastathā kolastidukaḥ śrāddhakarmaṇi,नीपो विभीतकश्चैव श्राद्धकर्मणि गर्हिताः चिरबिल्वस्तथा कोलस्तिदुकः श्राद्धकर्मणि
2,11,115,balvajaḥ kovidāraśca varjanīyāḥ samantataḥ śakunānāṃ nivāsāṃśca varjayeta mahīruhān,बल्वजः कोविदारश्च वर्जनीयाः समन्ततः शकुनानां निवासांश्च वर्जयेत महीरुहान्
2,11,116,anyāṃścaivaṃvidhānsarvānnayajñīyāṃśca varjayet svadheti caiva mantrāṇāṃ pitṝṇāṃ vacanaṃ yathā svāheti caiva devānāṃ yajñakarmaṇyudāhṛtam,अन्यांश्चैवंविधान्सर्वान्नयज्ञीयांश्च वर्जयेत् स्वधेति चैव मन्त्राणां पितॄणां वचनं यथा स्वाहेति चैव देवानां यज्ञकर्मण्युदाहृतम्
2,12,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde śrāddhakalpe samidvarṇana nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ 11 sūta uvāca devāścapitaraścaiva anyonyaṃ niyatāḥ smṛtāḥ ātharvaṇastveṣa vidhirityuvāca bṛhaspatiḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे समिद्वर्णन नामैकादशो ऽध्यायः ११ सूत उवाच देवाश्चपितरश्चैव अन्योन्यं नियताः स्मृताः आथर्वणस्त्वेष विधिरित्युवाच बृहस्पतिः
2,12,2,pūjayeta pitṝnpūrvaṃ devāṃśca tadanantaram devā api pitṝnpūrvamarccayanti hi yatnataḥ,पूजयेत पितॄन्पूर्वं देवांश्च तदनन्तरम् देवा अपि पितॄन्पूर्वमर्च्चयन्ति हि यत्नतः
2,12,3,dakṣasya duhitā nāmnā viśvā nāmeti viśrutā viśvākhyāstu sutāstasyāṃ dharmato jajñire daśa,दक्षस्य दुहिता नाम्ना विश्वा नामेति विश्रुता विश्वाख्यास्तु सुतास्तस्यां धर्मतो जज्ञिरे दश
2,12,4,prakhyātā striṣu lokeṣu sarvalokanamaskṛtāḥ samastāste mahātmānaścerurugraṃ mahattapaḥ,प्रख्याता स्त्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृताः समस्तास्ते महात्मानश्चेरुरुग्रं महत्तपः
2,12,5,himavacchikhare ramye devarṣigaṇasevite śuddhena mansā prītā ūcustānpitarastadā,हिमवच्छिखरे रम्ये देवर्षिगणसेविते शुद्धेन मन्सा प्रीता ऊचुस्तान्पितरस्तदा
2,12,6,varaṃ vṛṇīdhvaṃ prītāḥ sma kaṃ kāmaṃ kakhāmahe evamukte tu pitṛbhistadā trailokyabhāvanaḥ,वरं वृणीध्वं प्रीताः स्म कं कामं कखामहे एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः
2,12,7,brahmovāca mahātejāstapasā taistu toṣitaḥ prīto 'smi tapasānena kaṃ kāmaṃ karavāṇi vaḥ,ब्रह्मोवाच महातेजास्तपसा तैस्तु तोषितः प्रीतो ऽस्मि तपसानेन कं कामं करवाणि वः
2,12,8,evamuktāstadā viśve brahmaṇā viśvakarmaṇā ūcuste sahitāḥ sarve brahmāṇāṃ lokabhāvanam,एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा विश्वकर्मणा ऊचुस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्माणां लोकभावनम्
2,12,9,śrāddhe 'smākaṃ bhavedaṃśo hyeṣa naḥ kāṅkṣito varaḥ pratyuvāca tato brahmā tānvai tridaśapūjitaḥ,श्राद्धे ऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः काङ्क्षितो वरः प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदशपूजितः
2,12,10,bhaviṣyatyevamevaṃ tu kāṅkṣito vo varastu yaḥ pitṛbhiśca tathetyuktamevametanna saṃśayaḥ,भविष्यत्येवमेवं तु काङ्क्षितो वो वरस्तु यः पितृभिश्च तथेत्युक्तमेवमेतन्न संशयः
2,12,11,sahasmābhistu bhoktavyaṃ yatkiṃ ciddṛśyate tviha asmākaṃ kalpite śrāddhe yuṣmānaprāśanaṃ hi vai,सहस्माभिस्तु भोक्तव्यं यत्किं चिद्दृश्यते त्विह अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानप्राशनं हि वै
2,12,13,bhaviṣyati manuṣyeṣu satyame tadbruvāmahe mālyairgandhaistathānnena yuṣmānagre 'rccayiṣyati 1 12.12 agre dattvā tu yuṣmākamasmākaṃ dāsyate tataḥ visarjanamathāsmākaṃ pūrvaṃ paścāttu daivatam,भविष्यति मनुष्येषु सत्यमे तद्ब्रुवामहे माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रे ऽर्च्चयिष्यति १ १२.१२ अग्रे दत्त्वा तु युष्माकमस्माकं दास्यते ततः विसर्जनमथास्माकं पूर्वं पश्चात्तु दैवतम्
2,12,14,rakṣaṇaṃ caiva śrāddhasya ātithyasya vidhidvayam bhūtānāṃ devatānāṃ ca pitṝṇāṃ caiva karmaṇi,रक्षणं चैव श्राद्धस्य आतिथ्यस्य विधिद्वयम् भूतानां देवतानां च पितॄणां चैव कर्मणि
2,12,15,evaṃ kṛte samyagetatsarvameva bhaviṣyati evaṃ dattvā varaṃ teṣāṃ brahmā pitṛgaṇaiḥ saha,एवं कृते सम्यगेतत्सर्वमेव भविष्यति एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह
2,12,16,kṣamānugrahakṛddevaḥ saṃcakāra yathoditam vede pañca mahāyajñā narāṇāṃ samudāhṛtāḥ,क्षमानुग्रहकृद्देवः संचकार यथोदितम् वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः
2,12,17,etānpañca mahāyajñānnirvapetsatataṃ naraḥ yatra sthāsyanti dātārastatsthānaṃ vai nibodhata,एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः यत्र स्थास्यन्ति दातारस्तत्स्थानं वै निबोधत
2,12,18,nirbhayaṃ virajaskaṃ ca niḥśokaṃ nirvyathaklamam brāhmaṃ sthānamavāpnoti sarvalokapuraskṛtam,निर्भयं विरजस्कं च निःशोकं निर्व्यथक्लमम् ब्राह्मं स्थानमवाप्नोति सर्वलोकपुरस्कृतम्
2,12,19,śūdreṇāpi ca karttavyāḥ pañcaite mantravarjitāḥ ato 'nyathā tu yo bhuṅkte sa ṛṇaṃ nityamaśnute,शूद्रेणापि च कर्त्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः अतो ऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते
2,12,20,ṛṇaṃ bhuṅkte sa pāpātmā yaḥ pacedātmakāraṇāt tasmānnirvartayetpañca mahāyajñānsadā budhaḥ,ऋणं भुङ्क्ते स पापात्मा यः पचेदात्मकारणात् तस्मान्निर्वर्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः
2,12,21,udakpūrve baliṃ kuryādudakānte tathaiva ca baliṃ suvihitaṃ kuryā duccairuccataraṃ kṣipet,उदक्पूर्वे बलिं कुर्यादुदकान्ते तथैव च बलिं सुविहितं कुर्या दुच्चैरुच्चतरं क्षिपेत्
2,12,22,paraśṛṅgaṃ gavāṃ mūtraṃ baliṃ sūtraṃ samutkṣipet tannivedyo bhavetpiṇḍaḥ pitṝṇāṃ yastu jīvati,परशृङ्गं गवां मूत्रं बलिं सूत्रं समुत्क्षिपेत् तन्निवेद्यो भवेत्पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति
2,12,23,iṣṭenānnena bhakṣyaiśca bhojayecca yathāvidhi nivedyaṃ kecidicchanti jīvantyapi hi yatnataḥ,इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेच्च यथाविधि निवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवन्त्यपि हि यत्नतः
2,12,24,devadevā mahātmāno hyete pitara ityuta icchanti kecidācāryaḥ paścātpiṇḍanivedanam,देवदेवा महात्मानो ह्येते पितर इत्युत इच्छन्ति केचिदाचार्यः पश्चात्पिण्डनिवेदनम्
2,12,25,pūjanaṃ caiva vipraṇāṃ pūrvameveha nityaśaḥ taddhidharmārthakuśalo netyuvāca bṛhasmatiḥ,पूजनं चैव विप्रणां पूर्वमेवेह नित्यशः तद्धिधर्मार्थकुशलो नेत्युवाच बृहस्मतिः
2,12,26,pūrvaṃ nivedayetpiṇḍānpaścādviprāṃśca bhojayet yogātmāno mahātmānaḥ pitaro yoga saṃbhavāḥ,पूर्वं निवेदयेत्पिण्डान्पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत् योगात्मानो महात्मानः पितरो योग संभवाः
2,12,27,somamāpyāyayantyete pitaro yogasaṃsthitāḥ tasmāddadyācchuciḥ piṇḍānyogebhyastatparāyaṇaḥ,सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगसंस्थिताः तस्माद्दद्याच्छुचिः पिण्डान्योगेभ्यस्तत्परायणः
2,12,28,pitṝṇāṃ hi bhavedetatsākṣādiva hutaṃ haviḥ brahmaṇānāṃ sahasrasya yogasthaṃ grāsayedyadi,पितॄणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः ब्रह्मणानां सहस्रस्य योगस्थं ग्रासयेद्यदि
2,12,29,yajamānaṃ ca bhoktṝṃś ca naurivāmbhasi tārayet asatāṃ pragraho yatra satāṃ caiva vimānatā,यजमानं च भोक्तॄंश् च नौरिवाम्भसि तारयेत् असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता
2,12,30,daṇḍo daivakṛtastatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ itvā mama sadharmāṇaṃ bāliśaṃ yastu bhojayet,दण्डो दैवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः इत्वा मम सधर्माणं बालिशं यस्तु भोजयेत्
2,12,31,ādikarma samutsṛjya dātā tatra vinaśyati piṇḍamagnau sadā dadyadbhogārthī prathamaṃ naraḥ,आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति पिण्डमग्नौ सदा दद्यद्भोगार्थी प्रथमं नरः
2,12,32,dadyātprajārthī yatnena madhyamaṃ mantrapūrvakam uttamāṃ kāntimanvicchangoṣu nityaṃ prayacchati,दद्यात्प्रजार्थी यत्नेन मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् उत्तमां कान्तिमन्विच्छन्गोषु नित्यं प्रयच्छति
2,12,33,prajñāṃ caiva yaśaḥ kīrttimapsu vai saṃprayacchati prārthayandīrghāmāyuśca vāyasebhyaḥ prayacchati,प्रज्ञां चैव यशः कीर्त्तिमप्सु वै संप्रयच्छति प्रार्थयन्दीर्घामायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति
2,12,34,sokumāryamathānvicchankukkuṭebhyaḥ prayacchati evametatsamuddiṣṭaṃ piṇḍanirvapaṇe phalam,सोकुमार्यमथान्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणे फलम्
2,12,35,ākāśe gamayedvāpi apsu vā dakṣiṇāmukhaḥ pitṝṇāṃ sthānamākāśaṃ dakṣiṇā caiva digbhevet,आकाशे गमयेद्वापि अप्सु वा दक्षिणामुखः पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भेवेत्
2,12,36,eke viprāḥ punaḥ prāhuḥ piṇḍoddharaṇamagrataḥ anujñātastu tairvipraiḥ kāmasuddhriyatāmit,एके विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः अनुज्ञातस्तु तैर्विप्रैः कामसुद्ध्रियतामित्
2,12,37,puṣpāṇāṃ ca phalānāṃ ca bhakṣyāṇāmannatastathā agramuddhṛtya sarveṣāṃ juhuyāddhavyavāhane,पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाद्धव्यवाहने
2,12,38,bhaṅyamannaṃ tathā peyaṃ mūlāni ca phalāni ca hutvāgnau ca tataḥ piṇḍānnirvapeddakṣiṇā mukhaḥ,भङ्यमन्नं तथा पेयं मूलानि च फलानि च हुत्वाग्नौ च ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणा मुखः
2,12,39,vaivasvatāya somāya hutvā piṇḍānnivedya ca udakānnayanaṃ kṛtvā paścādviprāṃśca bhojayet,वैवस्वताय सोमाय हुत्वा पिण्डान्निवेद्य च उदकान्नयनं कृत्वा पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत्
2,12,40,anupūrvaṃ tato viprānbhakṣyairannaiśca śaktitaḥ snigdhairuṣṇaiḥ sugandhaiśca tarpayettānrasairapi,अनुपूर्वं ततो विप्रान्भक्ष्यैरन्नैश्च शक्तितः स्निग्धैरुष्णैः सुगन्धैश्च तर्पयेत्तान्रसैरपि
2,12,41,ekāgraḥ paryupāsīnaḥ prayataḥ prāñjaliḥ sthitaḥ tatparaḥ śraddadhānaśca kāmānāpnoti mānavaḥ,एकाग्रः पर्युपासीनः प्रयतः प्राञ्जलिः स्थितः तत्परः श्रद्दधानश्च कामानाप्नोति मानवः
2,12,42,akṣudratvaṃ kṛtajñatvaṃ dākṣiṇyaṃ saṃskṛtaṃ vacaḥ tapo yajñāṃśca dānaṃ ca prayacchanti pitāmahāḥ,अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं संस्कृतं वचः तपो यज्ञांश्च दानं च प्रयच्छन्ति पितामहाः
2,12,43,ataḥ paraṃ vidhiṃ saumyaṃ bhuktavatsu dvijātiṣu ānupūrvyeṇa vihitaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu,अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु आनुपूर्व्येण विहितं तन्मे निगदतः शृणु
2,12,44,prokṣya bhūmimathoddhṛtya pūrvaṃ pitṛparāyaṇaḥ tato 'nnivikiraṃ kuryādvidhidṛṣṭena karmaṇā,प्रोक्ष्य भूमिमथोद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः ततो ऽन्निविकिरं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा
2,12,45,svadhā vācya tato viprān vidhivadbhūritakṣiṇān annaśeṣamanujñāpya satkṛtya dvijasattamān,स्वधा वाच्य ततो विप्रान् विधिवद्भूरितक्षिणान् अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान्
2,12,46,prāñjaliḥ prayataścaiva anugamya visarjayet,प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत्
2,13,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde śrāddhakalpe dvādaśo 'dhyāyaḥ 12 bṛhaspatiruvāca sakṛdabhyarcitāḥ prītā bhavanti pitaro 'vyayāḥ yogātmāno mahātmāno vipāpmāno mahaujasaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे द्वादशो ऽध्यायः १२ बृहस्पतिरुवाच सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरो ऽव्ययाः योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः
2,13,2,pretya ca svargalokāya kāmaiśca bahulaṃ bhuvi yeṣu vāpyanugṛhṇanti mokṣaprāptiḥ krameṇa tu,प्रेत्य च स्वर्गलोकाय कामैश्च बहुलं भुवि येषु वाप्यनुगृह्णन्ति मोक्षप्राप्तिः क्रमेण तु
2,13,3,tāni vakṣyāmyahaṃ saumya sarāṃsi saritastathā tīrthāni caiva puṇyāni deśāṃśchailāṃstathāśramān,तानि वक्ष्याम्यहं सौम्य सरांसि सरितस्तथा तीर्थानि चैव पुण्यानि देशांश्छैलांस्तथाश्रमान्
2,13,4,puṇyo hi triṣu lokeṣu sadaivāmarakaṇṭakaḥ parvatapravaraḥ puṇyaḥ siddhayāraṇasevitaḥ,पुण्यो हि त्रिषु लोकेषु सदैवामरकण्टकः पर्वतप्रवरः पुण्यः सिद्धयारणसेवितः
2,13,5,yatra varṣasahasrāṇi prayutānyarbudāni ca tapaḥ suduścaraṃ tepe bhagavānaṅgirāḥ purā,यत्र वर्षसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च तपः सुदुश्चरं तेपे भगवानङ्गिराः पुरा
2,13,6,yatra mṛtyorgatirnnāsti tathaivāsurarakṣasām na bhayaṃ naiva cālakṣmīryāvadbhūmirddhariṣyati,यत्र मृत्योर्गतिर्न्नास्ति तथैवासुररक्षसाम् न भयं नैव चालक्ष्मीर्यावद्भूमिर्द्धरिष्यति
2,13,7,tapasā tejasā tasya bhrajate sa nagottamaḥ śṛṅge mālyavato nityaṃ vahniḥ saṃvarttako yathā,तपसा तेजसा तस्य भ्रजते स नगोत्तमः शृङ्गे माल्यवतो नित्यं वह्निः संवर्त्तको यथा
2,13,8,mṛdavastu sugandhāśca hemābhāḥ priyadarśanāḥ śāntāḥkuśā iti khyātāḥ paridakṣiṇanarmadām,मृदवस्तु सुगन्धाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः शान्ताःकुशा इति ख्याताः परिदक्षिणनर्मदाम्
2,13,9,dṛṣṭavānsvargasopānaṃ bhagavānaṅgirāḥ purā agnihotre mahātejāḥ prastārārthaṃ kuśottamān,दृष्टवान्स्वर्गसोपानं भगवानङ्गिराः पुरा अग्निहोत्रे महातेजाः प्रस्तारार्थं कुशोत्तमान्
2,13,10,teṣu darbheṣu yaḥ piṇḍānmarakaṇṭaṭakaparvate dadyātsakṛdapi prājñastasya vakṣyāmi yatphalam,तेषु दर्भेषु यः पिण्डान्मरकण्टटकपर्वते दद्यात्सकृदपि प्राज्ञस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्
2,13,11,tadbhavatyakṣayaṃ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ prītivardhanam antarddhānaṃ ca gacchanti kṣetramāsādya tatsadā,तद्भवत्यक्षयं श्राद्धं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् अन्तर्द्धानं च गच्छन्ति क्षेत्रमासाद्य तत्सदा
2,13,12,tatra jvālāsaraḥ puṇyaṃ dṛśyate cāpi parvasu saśalyānāṃ ca sattvānāṃ viśalyakaraṇī nadī,तत्र ज्वालासरः पुण्यं दृश्यते चापि पर्वसु सशल्यानां च सत्त्वानां विशल्यकरणी नदी
2,13,13,prāgdakṣiṇāyatāvarttā vāpī sā sunagottame kaliṅgadeśapaścārddhe śṛṅge mālyavato vibhoḥ,प्राग्दक्षिणायतावर्त्ता वापी सा सुनगोत्तमे कलिङ्गदेशपश्चार्द्धे शृङ्गे माल्यवतो विभोः
2,13,14,siddhikṣetramṛṣiśreṣṭhā yaduktaṃ paramaṃ bhuvi saṃmataṃ devadaityānāṃ ślokaṃ cāpyuśanā jagau,सिद्धिक्षेत्रमृषिश्रेष्ठा यदुक्तं परमं भुवि संमतं देवदैत्यानां श्लोकं चाप्युशना जगौ
2,13,15,dhanyāste puruṣā loke ye prāpyāmarakaṇṭakam pitṝnsaṃtarpayiṣyantiśrāddhe pitṛparāyaṇāḥ,धन्यास्ते पुरुषा लोके ये प्राप्यामरकण्टकम् पितॄन्संतर्पयिष्यन्तिश्राद्धे पितृपरायणाः
2,13,16,alpena tapasā siddhiṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ sakṛdevārcitāstatra svargamāmarakaṇṭake,अल्पेन तपसा सिद्धिं गमिष्यन्ति न संशयः सकृदेवार्चितास्तत्र स्वर्गमामरकण्टके
2,13,17,mahendraḥparvataḥ puṇyo ramyaḥ śakraniṣevitaḥ tatrāruhya bhavetpūtaḥ śrāddhaṃ caiva mahāphalam,महेन्द्रःपर्वतः पुण्यो रम्यः शक्रनिषेवितः तत्रारुह्य भवेत्पूतः श्राद्धं चैव महाफलम्
2,13,18,vailāṭaśikhare yuktvā divyaṃ cakṣuḥ pravartate adhṛṣyaścaiva bhūtānāṃ devavaccarate mahīm,वैलाटशिखरे युक्त्वा दिव्यं चक्षुः प्रवर्तते अधृष्यश्चैव भूतानां देववच्चरते महीम्
2,13,19,saptagodāvare caiva gokarṇe ca tapovane aśvamedhaphalaṃ snātvā tatra dattvā bhavettataḥ,सप्तगोदावरे चैव गोकर्णे च तपोवने अश्वमेधफलं स्नात्वा तत्र दत्त्वा भवेत्ततः
2,13,20,dhūtapāpasthalaṃ prāpya pūtaḥ snātvā bhavennaraḥ rudrastatra tapastepe devadevo maheśvaraḥ,धूतपापस्थलं प्राप्य पूतः स्नात्वा भवेन्नरः रुद्रस्तत्र तपस्तेपे देवदेवो महेश्वरः
2,13,21,gokarṇe nihitaṃ devair nāstikānāṃ nidarśanam abrāhmaṇasya sāvitrīṃ paṭhatastu praṇaśyati,गोकर्णे निहितं देवैर् नास्तिकानां निदर्शनम् अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति
2,13,22,devarṣibhavane śṛṅge siddhacāraṇasevite āruhyataṃ niya mavāṃstato yāti triviṣṭapam,देवर्षिभवने शृङ्गे सिद्धचारणसेविते आरुह्यतं निय मवांस्ततो याति त्रिविष्टपम्
2,13,23,divyaiścandanavṛkṣaiśca pādapairupaśobhitam āpaścandanasaṃyuktāḥ spandeti satataṃ tataḥ,दिव्यैश्चन्दनवृक्षैश्च पादपैरुपशोभितम् आपश्चन्दनसंयुक्ताः स्पन्देति सततं ततः
2,13,24,nadī pravartate tābhyastāmraparṇīti nāmataḥ yā candanamahākhaṇḍāddakṣiṇaṃ yāti sāgaram,नदी प्रवर्तते ताभ्यस्ताम्रपर्णीति नामतः या चन्दनमहाखण्डाद्दक्षिणं याति सागरम्
2,13,25,nadyāstasyāśca tāmrāyāstūhyamānā mahodadhau śaṅkhā bhavanti śuktyaśca jāyate yāsu mauktikam,नद्यास्तस्याश्च ताम्रायास्तूह्यमाना महोदधौ शङ्खा भवन्ति शुक्त्यश्च जायते यासु मौक्तिकम्
2,13,26,udakānayanaṃ kṛtvā śaṅkhamauktikasaṃyutam ādhibhirvyādhibhiścaiva muktā yāntyamarāvatīm,उदकानयनं कृत्वा शङ्खमौक्तिकसंयुतम् आधिभिर्व्याधिभिश्चैव मुक्ता यान्त्यमरावतीम्
2,13,27,candanebhyaḥ prasūtānāṃ śaṅkhānāṃ mauktikasya vā pāpakarttṝnapi pitṝṃstārayanti yathāśruti,चन्दनेभ्यः प्रसूतानां शङ्खानां मौक्तिकस्य वा पापकर्त्तॄनपि पितॄंस्तारयन्ति यथाश्रुति
2,13,28,candratīrthe kumāryāṃ ca kāverīprabhave kṣaye śrīparvatasya tīrtheṣu vaikṛte ca tathā girau,चन्द्रतीर्थे कुमार्यां च कावेरीप्रभवे क्षये श्रीपर्वतस्य तीर्थेषु वैकृते च तथा गिरौ
2,13,29,ekasthā yatra dṛśyante vṛkṣāhyauśīraparvate palāśāḥ khadirā bilvāḥ plakṣāśvatthavikaṅkatāḥ,एकस्था यत्र दृश्यन्ते वृक्षाह्यौशीरपर्वते पलाशाः खदिरा बिल्वाः प्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः
2,13,30,evaṃ dvimaṇḍalāviddhaṃ vijñeyaṃ dvijasattamāḥ asmiṃstyaktvā janoṃ'gāti kṣipraṃ yātyamarāvatīm,एवं द्विमण्डलाविद्धं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः अस्मिंस्त्यक्त्वा जनोंऽगाति क्षिप्रं यात्यमरावतीम्
2,13,31,śrīparvatasya tīrthe tu vaikṛte ca tathā girau karmāṇi tu prayuktā ni siddhyanti prabhavāpyaye,श्रीपर्वतस्य तीर्थे तु वैकृते च तथा गिरौ कर्माणि तु प्रयुक्ता नि सिद्ध्यन्ति प्रभवाप्यये
2,13,32,duṣprayuktā hi pitṛṣu suprayogā bhavantyuta pitṝṇāṃ duhitā puṇyā narmadā saritāṃ varā,दुष्प्रयुक्ता हि पितृषु सुप्रयोगा भवन्त्युत पितॄणां दुहिता पुण्या नर्मदा सरितां वरा
2,13,33,yatra śrāddhāni dattāṃni hyakṣayāṇi bhavantyuta māṭharasya vane puṇye siddhacāraṇasevite,यत्र श्राद्धानि दत्तांनि ह्यक्षयाणि भवन्त्युत माठरस्य वने पुण्ये सिद्धचारणसेविते
2,13,34,antarddhānena gacchanti yuktvā tasminmahā girau vindhye caiva girau puṇye dharmādharmanidarśanīm,अन्तर्द्धानेन गच्छन्ति युक्त्वा तस्मिन्महा गिरौ विन्ध्ये चैव गिरौ पुण्ये धर्माधर्मनिदर्शनीम्
2,13,35,dhārāṃ pāpā na paśyanti dhārāṃ paśyanti sādhavaḥ tatra taddṛśyate pāpaṃ keṣāṃ citpāpakarmaṇām,धारां पापा न पश्यन्ति धारां पश्यन्ति साधवः तत्र तद्दृश्यते पापं केषां चित्पापकर्मणाम्
2,13,36,kailāse yā mataṅgasya vāpī pāpaniṣūdanī snātvā tasyā divaṃ yānti kāmacārā vihaṅgamāḥ,कैलासे या मतङ्गस्य वापी पापनिषूदनी स्नात्वा तस्या दिवं यान्ति कामचारा विहङ्गमाः
2,13,37,śaurpārake tathā tīrthe parvate pālamañjare pāṇḍukūpe samudrānte piṇḍārakataṭe tathā,शौर्पारके तथा तीर्थे पर्वते पालमञ्जरे पाण्डुकूपे समुद्रान्ते पिण्डारकतटे तथा
2,13,38,vimale ca vipāpe ca saṃkalpaṃ prāpya cākṣayam śrīvṛkṣe citrakūṭe ca jaṃbūmārge ca nityaśaḥ,विमले च विपापे च संकल्पं प्राप्य चाक्षयम् श्रीवृक्षे चित्रकूटे च जंबूमार्गे च नित्यशः
2,13,39,asitasya girau puṇye yogācāryasya dhīmataḥ tatrāpi śrāddhamānantyamasitāyāṃ ca nityaśaḥ,असितस्य गिरौ पुण्ये योगाचार्यस्य धीमतः तत्रापि श्राद्धमानन्त्यमसितायां च नित्यशः
2,13,40,puṣkareṣvakṣayaṃ śrāddhaṃ tapaścaiva mahāphalamā mahodadhau prabhāse ca tadvadeva vinirdiśet,पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं तपश्चैव महाफलमा महोदधौ प्रभासे च तद्वदेव विनिर्दिशेत्
2,13,41,devikāyāṃ vṛṣo nāma kūpaḥ siddhaniṣevitaḥ samutpatanti tasyāpo gavāṃ śabdena nityaśaḥ,देविकायां वृषो नाम कूपः सिद्धनिषेवितः समुत्पतन्ति तस्यापो गवां शब्देन नित्यशः
2,13,42,yogeśvaraiḥ sadā juṣṭaḥ sarvapāpabahiṣkṛtaḥ dadyācchrāddhaṃ tu yastasmiṃstasya vakṣyāmi yatphalam,योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्
2,13,43,akṣayaṃ sarvakāmīyaṃ śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn jātavedaḥ śilā tatra sākṣādagneḥ sanātanāt,अक्षयं सर्वकामीयं श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् जातवेदः शिला तत्र साक्षादग्नेः सनातनात्
2,13,44,śrāddhāni cāgnikāryaṃ ca tatra kuryātsadā kṣayam yastvagniṃ praviśettatra nākapṛṣṭhe sa modate,श्राद्धानि चाग्निकार्यं च तत्र कुर्यात्सदा क्षयम् यस्त्वग्निं प्रविशेत्तत्र नाकपृष्ठे स मोदते
2,13,45,agniśāntaḥ punarjātastatra dattaṃ tato 'kṣayam daśāśvamedhike tīrthe tīrthe pañcāśvamedhike,अग्निशान्तः पुनर्जातस्तत्र दत्तं ततो ऽक्षयम् दशाश्वमेधिके तीर्थे तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके
2,13,46,yathoddiṣṭaphalaṃ teṣāṃ kratūnāṃ nātra saṃśayaḥ khyātaṃ hayaśiro nāma tīrthaṃ sadyo varapradam,यथोद्दिष्टफलं तेषां क्रतूनां नात्र संशयः ख्यातं हयशिरो नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्
2,13,47,śrāddhaṃ tatra sadākṣayyaṃ dātā svarge ca modate śrāddhaṃ suṃdanisuṃde ca deyaṃ pāpaniṣū danam,श्राद्धं तत्र सदाक्षय्यं दाता स्वर्गे च मोदते श्राद्धं सुंदनिसुंदे च देयं पापनिषू दनम्
2,13,48,śrāddhaṃ tatrākṣayaṃ proktaṃ japahomatapāṃsi ca jatuṅge śubhe tīrthe tarpayetsatataṃ pitṝn,श्राद्धं तत्राक्षयं प्रोक्तं जपहोमतपांसि च जतुङ्गे शुभे तीर्थे तर्पयेत्सततं पितॄन्
2,13,49,dṛśyate parvasu cchāyā yatra nityaṃ divaukasām pṛthivyāmakṣayaṃ dattaṃ virajā yatra pādapaḥ,दृश्यते पर्वसु च्छाया यत्र नित्यं दिवौकसाम् पृथिव्यामक्षयं दत्तं विरजा यत्र पादपः
2,13,50,yogeśvaraiḥ sadā juṣṭaḥ sarvapāpabahiṣkṛtaḥ dadyācchrāddhaṃ tu yastasmiṃstasya vakṣyāmi yatphalam,योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्
2,13,51,arcitāstena vai sākṣādbhavanti pitaraḥ sadā asmiṃlloke vaśī ca syātpretya svarge mahī yate,अर्चितास्तेन वै साक्षाद्भवन्ति पितरः सदा अस्मिंल्लोके वशी च स्यात्प्रेत्य स्वर्गे मही यते
2,13,52,prāyaśo madravā puṇyā śivo nāma hradastathā tatra vyāsasaraḥ puṇyaṃ divyo brahmahradastathā,प्रायशो मद्रवा पुण्या शिवो नाम ह्रदस्तथा तत्र व्याससरः पुण्यं दिव्यो ब्रह्मह्रदस्तथा
2,13,53,ūrjjantaḥ parvataḥ puṇyo yatra yogeśvarālayaḥ atraiva cāśramaḥ puṇyo vasiṣṭhasya mahātmanaḥ,ऊर्ज्जन्तः पर्वतः पुण्यो यत्र योगेश्वरालयः अत्रैव चाश्रमः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः
2,13,54,ṛgyajuḥ sāmaśirasaḥ kapotāḥ puṣpasāhvayāḥ ākhyāna pañcamā vedāḥ sṛṣṭā hyete svayaṃbhuvā,ऋग्यजुः सामशिरसः कपोताः पुष्पसाह्वयाः आख्यान पञ्चमा वेदाः सृष्टा ह्येते स्वयंभुवा
2,13,55,gatvaitānmucyate pāpaddvijo vahniṃ samāśrayan śrāddhaṃ cānantyameteṣu japahomatapāṃsi ca,गत्वैतान्मुच्यते पापद्द्विजो वह्निं समाश्रयन् श्राद्धं चानन्त्यमेतेषु जपहोमतपांसि च
2,13,56,puṇḍarīke mahātīrthe puṇḍarīkasamaṃ phalam brahmatīrthe mahāprājña sarvayajñasamaṃ phalam,पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरीकसमं फलम् ब्रह्मतीर्थे महाप्राज्ञ सर्वयज्ञसमं फलम्
2,13,57,siṃdhusāgarasaṃbhede tathā pañcanade kṣayam virajāyāṃ tathā puṇyaṃ madravāyāṃ ca parvate,सिंधुसागरसंभेदे तथा पञ्चनदे क्षयम् विरजायां तथा पुण्यं मद्रवायां च पर्वते
2,13,58,deyaṃ saptanade śrāddhaṃ mānase vā viśeṣataḥ mahākūṭe hyanante ca girau trikakude tathā,देयं सप्तनदे श्राद्धं मानसे वा विशेषतः महाकूटे ह्यनन्ते च गिरौ त्रिककुदे तथा
2,13,59,saṃdhyāyāṃ ca mahānadyāṃ dṛśyate mahādadbhutam aśraddadhānaṃ nābhyeti sā cābhyeti dhṛtavratam,संध्यायां च महानद्यां दृश्यते महादद्भुतम् अश्रद्दधानं नाभ्येति सा चाभ्येति धृतव्रतम्
2,13,60,saṃśrayitvaikamekena sāyāhnaṃ prati nityaśaḥ tasmindeyaṃ sadā śrāddhaṃ pitṝṇāmakṣayārthinām,संश्रयित्वैकमेकेन सायाह्नं प्रति नित्यशः तस्मिन्देयं सदा श्राद्धं पितॄणामक्षयार्थिनाम्
2,13,61,kṛtātmā vākṛtātmā ca yatra vijñāyate naraḥ svargamārgapradaṃ nāma tīrthaṃ sadyo varapradam,कृतात्मा वाकृतात्मा च यत्र विज्ञायते नरः स्वर्गमार्गप्रदं नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्
2,13,62,cīrāṇyutsṛjya yasmiṃstu divaṃ saptarṣayo gātāḥ adyāpi tāni dṛśyante cīrāṇyaṃbhogatāni tu,चीराण्युत्सृज्य यस्मिंस्तु दिवं सप्तर्षयो गाताः अद्यापि तानि दृश्यन्ते चीराण्यंभोगतानि तु
2,13,63,snātvā svargamavāpnoti tasmiṃstīrthettame naraḥ khyātamāyatanaṃ tatra nandinaḥ siddhasevitam,स्नात्वा स्वर्गमवाप्नोति तस्मिंस्तीर्थेत्तमे नरः ख्यातमायतनं तत्र नन्दिनः सिद्धसेवितम्
2,13,64,nandīśvarasya sā mūrttirnirācārairnadṛśyate dṛśyante kāñcanā yupāstvarciṣo bhāskarodaye,नन्दीश्वरस्य सा मूर्त्तिर्निराचारैर्नदृश्यते दृश्यन्ते काञ्चना युपास्त्वर्चिषो भास्करोदये
2,13,65,kṛtvā pradakṣiṇaṃ tāṃstu gacchantyānanditā divam sarvataśca kurukṣetraṃ sutīrthaṃ tu viśeṣataḥ,कृत्वा प्रदक्षिणं तांस्तु गच्छन्त्यानन्दिता दिवम् सर्वतश्च कुरुक्षेत्रं सुतीर्थं तु विशेषतः
2,13,66,puṇyaṃ sanatkumārasya yogeśasya mahātmanaḥ kīrtyate ca tilāndattvā pitṛbhyovai sadākṣayam,पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः कीर्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितृभ्योवै सदाक्षयम्
2,13,67,uktamevākṣayaṃ śrāddhaṃ dharmarājaniṣevitam śrāddhaṃ dattamamāvāsyāṃ vidhinā ca yathākramam,उक्तमेवाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिषेवितम् श्राद्धं दत्तममावास्यां विधिना च यथाक्रमम्
2,13,68,puṃsaḥ sannihitāyāṃ tu kurūkṣetre viśeṣataḥ arcayitvā pitṝṃstatra sa putrastvanṛṇo bhavet,पुंसः सन्निहितायां तु कुरूक्षेत्रे विशेषतः अर्चयित्वा पितॄंस्तत्र स पुत्रस्त्वनृणो भवेत्
2,13,69,sarasvatyāṃ vinaśane plakṣapraśravaṇe tathā vyāsatīrthe dṛṣadvatyāṃ triplakṣe ca viśeṣataḥ,सरस्वत्यां विनशने प्लक्षप्रश्रवणे तथा व्यासतीर्थे दृषद्वत्यां त्रिप्लक्षे च विशेषतः
2,13,70,deyamoṅkārapavane śrāddhamakṣayamicchatā śakrāvatāre gaṅgāyāṃ maināke ca nagottame,देयमोङ्कारपवने श्राद्धमक्षयमिच्छता शक्रावतारे गङ्गायां मैनाके च नगोत्तमे
2,13,71,yamunāprabhave caiva sarvapāpaiḥ pramucyate atyuṣṇāścātiśītāśca āpastasminnidarśanam,यमुनाप्रभवे चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते अत्युष्णाश्चातिशीताश्च आपस्तस्मिन्निदर्शनम्
2,13,72,yamasya bhaginī puṣyā mārttaṇḍaduhitā śubhā tatrākṣayaṃ sadā śrāddhaṃ pitṛbhiḥ pūrvakīrttitam,यमस्य भगिनी पुष्या मार्त्तण्डदुहिता शुभा तत्राक्षयं सदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्त्तितम्
2,13,73,brahmatuṇḍahrade snātvā saddayo bhavati brāhmaṇaḥ tasmiṃstu śrāddhamānantyaṃ japahomatapāṃsi ca,ब्रह्मतुण्डह्रदे स्नात्वा सद्दयो भवति ब्राह्मणः तस्मिंस्तु श्राद्धमानन्त्यं जपहोमतपांसि च
2,13,74,sthāṇubhūto 'carattatra vasiṣṭo vai mahātapāḥ adyāpi tatra dṛśyante pādapā maṇibarhaṇāḥ,स्थाणुभूतो ऽचरत्तत्र वसिष्टो वै महातपाः अद्यापि तत्र दृश्यन्ते पादपा मणिबर्हणाः
2,13,75,tulā tu dṛśyate tatra dharmāndharmanidharśinī yathā vai tolitaṃ vipraistīrthānāṃ phalamuttamam,तुला तु दृश्यते तत्र धर्मान्धर्मनिधर्शिनी यथा वै तोलितं विप्रैस्तीर्थानां फलमुत्तमम्
2,13,76,pitṝṇāṃ duhitā yogā gandhakālīti viśrutā caturtho brahmaṇastvaṃśaḥ parāśarakulodbhavaḥ,पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता चतुर्थो ब्रह्मणस्त्वंशः पराशरकुलोद्भवः
2,13,77,vyasiṣyati caturddhā vai vedaṃ dhīmānmahāmuniḥ mahāyogaṃ mahātmānaṃ yā vyāsaṃ janayiṣyati,व्यसिष्यति चतुर्द्धा वै वेदं धीमान्महामुनिः महायोगं महात्मानं या व्यासं जनयिष्यति
2,13,78,acchodakaṃ nāmasarastatrācchodāsamudbhavaḥ matsyayonau punarjātā niyogātkāraṇena tu,अच्छोदकं नामसरस्तत्राच्छोदासमुद्भवः मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगात्कारणेन तु
2,13,79,tasyāstvādyāśrame puṇye puṇyakṛdbhirniṣevite dattaṃ sakṛdapi śrāddhamakṣayaṃ samudāhṛtam,तस्यास्त्वाद्याश्रमे पुण्ये पुण्यकृद्भिर्निषेविते दत्तं सकृदपि श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्
2,13,80,nadyāṃ yogasamādhānaṃ dattaṃ yugapadudbhavet kuberatuṅge pāpaghnaṃ vyāsatīrthetathaiva ca,नद्यां योगसमाधानं दत्तं युगपदुद्भवेत् कुबेरतुङ्गे पापघ्नं व्यासतीर्थेतथैव च
2,13,81,puṇyāyāṃ brahmaṇo vedyāṃ śrāddhamānantyamiṣyate siddhaistu sevitā nityaṃ dṛśyate tu kṛtātmabhiḥ,पुण्यायां ब्रह्मणो वेद्यां श्राद्धमानन्त्यमिष्यते सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते तु कृतात्मभिः
2,13,82,anivartanaṃ tu nandāyāṃ vedyāḥ prāguttaradiśi siddhikṣetraṃ surairjuṣṭaṃ yatprāpya na nivarttate,अनिवर्तनं तु नन्दायां वेद्याः प्रागुत्तरदिशि सिद्धिक्षेत्रं सुरैर्जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्त्तते
2,13,83,mahālaye padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā bhūtānāmanukaṃpārthaṃ nāstikānāṃ nidarśanam,महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता भूतानामनुकंपार्थं नास्तिकानां निदर्शनम्
2,13,84,viraje tvakṣayaṃ śrāddhaṃ pūrvameva mahālaye nandāyāṃ viraje caiva tathaiva ca mahālaye,विरजे त्वक्षयं श्राद्धं पूर्वमेव महालये नन्दायां विरजे चैव तथैव च महालये
2,13,85,ātmānaṃ tārayantīha daśapūrvāndaśāparān kākahrade jātismaryaṃ suvarṇamamitaujasam,आत्मानं तारयन्तीह दशपूर्वान्दशापरान् काकह्रदे जातिस्मर्यं सुवर्णममितौजसम्
2,13,86,kaumāraṃ ca saraḥ puṇyaṃ nāgabhogābhirakṣitam kumāratīrthe snātvā tu tridivaṃ yāti mānavaḥ,कौमारं च सरः पुण्यं नागभोगाभिरक्षितम् कुमारतीर्थे स्नात्वा तु त्रिदिवं याति मानवः
2,13,87,devālaye tapastasvā ekapādena duścaram nirāhāro yugaṃ divyamumātuṅgo sthito jvalan,देवालये तपस्तस्वा एकपादेन दुश्चरम् निराहारो युगं दिव्यमुमातुङ्गो स्थितो ज्वलन्
2,13,88,umātuṅge bhṛgostuṅge brahmatuṅge mahālaye tatra śrāddhāni deyāni nityamakṣayamicchatā,उमातुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता
2,13,89,akṣayaṃ tu sadā śrāddhaṃ śālagrāme samantataḥ duṣkṛtaṃ dṛśyate tatra pratyakṣamakṛtātmanām,अक्षयं तु सदा श्राद्धं शालग्रामे समन्ततः दुष्कृतं दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मनाम्
2,13,90,pratyadeśo hyaśiṣṭānāṃ śiṣṭānāṃ ca viśeṣataḥ tatra devahradaḥ puṇyo brahmaṇo nāgarāṭ śuciḥ,प्रत्यदेशो ह्यशिष्टानां शिष्टानां च विशेषतः तत्र देवह्रदः पुण्यो ब्रह्मणो नागराट् शुचिः
2,13,91,piṇḍaṃ gṛhṇati hi satāṃ na gṛhṇātyasatāṃ sadā atipradīptairbhujagairbhoktumannaṃ na śakyate,पिण्डं गृह्णति हि सतां न गृह्णात्यसतां सदा अतिप्रदीप्तैर्भुजगैर्भोक्तुमन्नं न शक्यते
2,13,92,pratyakṣaṃ dṛśyate dharmastīrthayornatayordvayoḥ kāravatyāṃ ca śāṇḍilyāṃ guhāyāṃ vāmanasya ca,प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयोर्नतयोर्द्वयोः कारवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च
2,13,93,gatvā caitāni pūtaḥsyācchradaddhamakṣayameva ca japo homastapo dhyānaṃ yatkiñcitsukṛtaṃ bhavet,गत्वा चैतानि पूतःस्याच्छ्रदद्धमक्षयमेव च जपो होमस्तपो ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्
2,13,94,brahmacaryaṃ ca yau dhatte gurubhaktiṃ śataṃ samāḥ evamādyāssaricchreṣṭhā yatsnānādaghamokṣaṇam kumāradhārā tatraiva dṛṣṭā pāpaṃ praṇaśyati,ब्रह्मचर्यं च यौ धत्ते गुरुभक्तिं शतं समाः एवमाद्यास्सरिच्छ्रेष्ठा यत्स्नानादघमोक्षणम् कुमारधारा तत्रैव दृष्टा पापं प्रणश्यति
2,13,95,dhyānāsanaṃ tu tatraiva vyāsasyādyāpi dṛśyate śailaḥ kāntipurābhyāśe prāgudīcyāṃ diśi sthitaḥ,ध्यानासनं तु तत्रैव व्यासस्याद्यापि दृश्यते शैलः कान्तिपुराभ्याशे प्रागुदीच्यां दिशि स्थितः
2,13,96,puṇya puṣkariṇī tatra kirātagaṇarakṣitā yasyāṃ snātvā sakṛdvipraḥ kāmānāpnoti śāśvatān,पुण्य पुष्करिणी तत्र किरातगणरक्षिता यस्यां स्नात्वा सकृद्विप्रः कामानाप्नोति शाश्वतान्
2,13,97,adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ devavaccarate mahīm,अदृश्यः सर्वभूतानां देववच्चरते महीम्
2,13,98,kāśyapasya mahātīrthaṃ kālasarpiriti śrutam tatra śrāddhāni deyāni nityamakṣayamicchatā,काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता
2,13,99,devadāruvane vāpi dhārāyāstu nidarśanam nirdhūtāni tu pāpāni dṛśyante sukṛtātmanām,देवदारुवने वापि धारायास्तु निदर्शनम् निर्धूतानि तु पापानि दृश्यन्ते सुकृतात्मनाम्
2,13,100,bhāgīrathyāṃ prayāge tu nityamakṣayamucyate kālañjare daśārṇāyāṃ naimiṣe kurujāṅgale,भागीरथ्यां प्रयागे तु नित्यमक्षयमुच्यते कालञ्जरे दशार्णायां नैमिषे कुरुजाङ्गले
2,13,101,vārāṇasyāṃ nagaryāṃ ca deyaṃ śrāddhaṃ prayatnataḥ tatra yogeśvaro nityaṃ tasyāṃ dattamathākṣayam,वाराणस्यां नगर्यां च देयं श्राद्धं प्रयत्नतः तत्र योगेश्वरो नित्यं तस्यां दत्तमथाक्षयम्
2,13,102,gatvā caitāni pūrtaḥ syācchrāddhamakṣayyameva ca jabo homastathā dhyānaṃ yatkiñcitsukṛtaṃ bhavet,गत्वा चैतानि पूर्तः स्याच्छ्राद्धमक्षय्यमेव च जबो होमस्तथा ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्
2,13,103,lauhitye vaitaraṇyāṃ casvargavedyāṃ tathaiva ca sā tu devī samudrānte dṛśyate caiva nāmabhiḥ,लौहित्ये वैतरण्यां चस्वर्गवेद्यां तथैव च सा तु देवी समुद्रान्ते दृश्यते चैव नामभिः
2,13,104,gayāyāṃ dharmavṛṣṭhe tu sarasi brahmaṇastathā gayāṃ gṛdhravaṭe caiva śrāddhaṃ dattaṃ mahāphalam,गयायां धर्मवृष्ठे तु सरसि ब्रह्मणस्तथा गयां गृध्रवटे चैव श्राद्धं दत्तं महाफलम्
2,13,105,himaṃ ca patate tatra samantātpañcayo janam bharatasyāśrame puṇye 'raṇyaṃ puṇyatamaṃ smṛtam,हिमं च पतते तत्र समन्तात्पञ्चयो जनम् भरतस्याश्रमे पुण्ये ऽरण्यं पुण्यतमं स्मृतम्
2,13,106,mataṅgasya vanaṃ tatra dṛśyate sarvamānuṣaiḥ sthāpitaṃ dharmasarvasvaṃ lokasyāsya nidarśanam,मतङ्गस्य वनं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः स्थापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम्
2,13,107,yaddaṇḍakavanaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhirniṣevitam yasminprāhurviśalyeti tīrthaṃ sadyo nidarśanam,यद्दण्डकवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् यस्मिन्प्राहुर्विशल्येति तीर्थं सद्यो निदर्शनम्
2,13,108,tulāmānaistathā cāpi śāstraiśca vividhaistathā unmaccanti tathā lagna ye vai pāpakṛto janāḥ,तुलामानैस्तथा चापि शास्त्रैश्च विविधैस्तथा उन्मच्चन्ति तथा लग्न ये वै पापकृतो जनाः
2,13,109,tṛtīyāyāṃ tathā pāde nirādhāyāṃ tu maṇḍale mahāhrade ca kauśikyāṃ dattaṃ śrāddhaṃ mahāphalam,तृतीयायां तथा पादे निराधायां तु मण्डले महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम्
2,13,110,muṇḍapṛṣṭe padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā bahudevayugāṃstaptvā tapastīvraṃ sudaścaram,मुण्डपृष्टे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता बहुदेवयुगांस्तप्त्वा तपस्तीव्रं सुदश्चरम्
2,13,111,alpenāpyatra kālena naro dharmaparāyaṇaḥ pāpmānamutsṛjatyāśu jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ,अल्पेनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपरायणः पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः
2,13,112,siddhānāṃ prītijananaṃ papānāṃ ca bhayaṅkaram lelihānairmahāghorai rakṣyate sumahoragaiḥ,सिद्धानां प्रीतिजननं पपानां च भयङ्करम् लेलिहानैर्महाघोरै रक्ष्यते सुमहोरगैः
2,13,113,nāmnā kanakanandīti tīrthaṃ jagati viśrutam udīcyāṃ muṇḍapṛṣṭasya brahmarṣigaṇasevitam,नाम्ना कनकनन्दीति तीर्थं जगति विश्रुतम् उदीच्यां मुण्डपृष्टस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्
2,13,114,tatra snātvā divaṃyānti svaśarīreṇa mānavāḥ dattaṃ vāpi sadā śrāddhamakṣayyaṃ samudāhṛtam,तत्र स्नात्वा दिवंयान्ति स्वशरीरेण मानवाः दत्तं वापि सदा श्राद्धमक्षय्यं समुदाहृतम्
2,13,115,ṛṇaistribhistataḥ snātvā niṣkrīṇāti narastanum mānase sarasi snātvā śrāddhaṃnirvarttayettataḥ,ऋणैस्त्रिभिस्ततः स्नात्वा निष्क्रीणाति नरस्तनुम् मानसे सरसि स्नात्वा श्राद्धंनिर्वर्त्तयेत्ततः
2,13,116,tīre tu sarasastasya devasyā yatanaṃ mahat āruhya tu japaṃstatra siddho yāti divaṃ tataḥ,तीरे तु सरसस्तस्य देवस्या यतनं महत् आरुह्य तु जपंस्तत्र सिद्धो याति दिवं ततः
2,13,117,uttaraṃ mānasaṃ gatvāsiddhiṃ prāpnotyanuttamām snātvā tasminsaraśreṣṭhe dṛśyate mahādadbhutam,उत्तरं मानसं गत्वासिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् स्नात्वा तस्मिन्सरश्रेष्ठे दृश्यते महादद्भुतम्
2,13,118,divaścyutā mahābhāgā hyantarikṣe virājate gaṅgā tripathagā devī viṣṇupādāccyutā satī,दिवश्च्युता महाभागा ह्यन्तरिक्षे विराजते गङ्गा त्रिपथगा देवी विष्णुपादाच्च्युता सती
2,13,119,ākāśe dṛśyate tatra toraṇaṃ sūryasannibham jāṃbūnadamayaṃ puṇyaṃ svagadvāramivāyatam,आकाशे दृश्यते तत्र तोरणं सूर्यसन्निभम् जांबूनदमयं पुण्यं स्वगद्वारमिवायतम्
2,13,120,tataḥ pravarttate bhūyaḥ sarvasāgaramaṇḍikā pāvanī sarvabhūtānāṃ dharmajñānāṃ viśeṣataḥ,ततः प्रवर्त्तते भूयः सर्वसागरमण्डिका पावनी सर्वभूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः
2,13,121,candrabhāgā ca siddhuśca śubhe mānasasaṃbhave sāgaraṃ paścimaṃ yāto divyaḥ siṃdhunado varaḥ,चन्द्रभागा च सिद्धुश्च शुभे मानससंभवे सागरं पश्चिमं यातो दिव्यः सिंधुनदो वरः
2,13,122,parvato himavānnāma nānādhātuvibhūṣitaḥ āyato vai sahasrāṇi yojanānāṃ bahuni tu,पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः आयतो वै सहस्राणि योजनानां बहुनि तु
2,13,123,siddhacāraṇasaṃkīrṇā devarṣigaṇasevitā tatra puṣkariṇī ramyā suṣumṇā nāma nāmataḥ,सिद्धचारणसंकीर्णा देवर्षिगणसेविता तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्णा नाम नामतः
2,13,124,daśavarṣasahasrāṇi tasyāṃ snātastu jīvati śrāddhaṃ bhavati cānantaṃ tatra dattaṃ mahodayam,दशवर्षसहस्राणि तस्यां स्नातस्तु जीवति श्राद्धं भवति चानन्तं तत्र दत्तं महोदयम्
2,13,125,tārayecca sadā śrāddhe daśapūrvāndaśāparān sarvatra himavānpuṇyo gaṅgā puṇyā samantataḥ,तारयेच्च सदा श्राद्धे दशपूर्वान्दशापरान् सर्वत्र हिमवान्पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः
2,13,126,samudragāḥ samudrāśca sarve puṇyāḥ samantataḥ evamādiṣu cānyeṣu śrāddhaṃ nirvartayedbudhaḥ,समुद्रगाः समुद्राश्च सर्वे पुण्याः समन्ततः एवमादिषु चान्येषु श्राद्धं निर्वर्तयेद्बुधः
2,13,127,puto bhavati vai snātvā hutvā dattvā tathaiva ca śelasānuṣu śṛṅgeṣu kandareṣu guhāsu ca,पुतो भवति वै स्नात्वा हुत्वा दत्त्वा तथैव च शेलसानुषु शृङ्गेषु कन्दरेषु गुहासु च
2,13,128,upahvaranitaṃbeṣu tathā prasravaṇeṣu ca pulineṣvāpagānāṃ ca tathaiva prabhaveṣu ca,उपह्वरनितंबेषु तथा प्रस्रवणेषु च पुलिनेष्वापगानां च तथैव प्रभवेषु च
2,13,129,mahodadhau gavāṃ goṣṭe saṃgameṣu vaneṣu ca susaṃmṛṣṭopalipteṣu tdṛdyeṣu surabhiṣvatha,महोदधौ गवां गोष्टे संगमेषु वनेषु च सुसंमृष्टोपलिप्तेषु त्दृद्येषु सुरभिष्वथ
2,13,130,gomayenopalipteṣu vivikteṣu gṛheṣu ca kuryācchrāddhamathaiteṣu nityameva yathāvidhi,गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च कुर्याच्छ्राद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि
2,13,131,prāgdakṣiṇāṃ diśaṃ gatvā sarvakāmacikīrṣayā evameteṣu sarveṣu śrāddhaṃ kuryādatandritaḥ,प्राग्दक्षिणां दिशं गत्वा सर्वकामचिकीर्षया एवमेतेषु सर्वेषु श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः
2,13,132,eteṣveva tu medhāvī brāhmīṃ siddhimavāpnuyāt traivarṇavihitaiḥ sthāne dharme varṇāśrame rataiḥ,एतेष्वेव तु मेधावी ब्राह्मीं सिद्धिमवाप्नुयात् त्रैवर्णविहितैः स्थाने धर्मे वर्णाश्रमे रतैः
2,13,133,kaupasthānaṃ ca saṃtyāgātprāpyate pitṛpūjanam tīrthānyanusaranvīraḥ śraddadhānaḥ samāhitaḥ,कौपस्थानं च संत्यागात्प्राप्यते पितृपूजनम् तीर्थान्यनुसरन्वीरः श्रद्दधानः समाहितः
2,13,134,kṛtapāpo 'pi śudhyeta kiṃ punaḥ śubhakarmakṛt tiryagyoniṃ na gacchecca kudeśe ca na jāyate,कृतपापो ऽपि शुध्येत किं पुनः शुभकर्मकृत् तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च कुदेशे च न जायते
2,13,135,svargī bhavati vipro vai mokṣopāyaṃ ca vindati aśraddadhānaḥ pāpāyurnāstiko 'cchinnasaṃśayaḥ,स्वर्गी भवति विप्रो वै मोक्षोपायं च विन्दति अश्रद्दधानः पापायुर्नास्तिको ऽच्छिन्नसंशयः
2,13,136,hetuniṣṭhaśca pañcaite na tīrthe phalabhāginaḥ gurutīrthe parā siddhistīrthānāṃ paramaṃ padam,हेतुनिष्ठश्च पञ्चैते न तीर्थे फलभागिनः गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम्
2,13,137,dhyānaṃ tīrthaṃ paraṃ tasmādbrahmatīrthaṃ sanātanam upavāsātparaṃ dhyānamindriyāṇāṃ nivarttanam,ध्यानं तीर्थं परं तस्माद्ब्रह्मतीर्थं सनातनम् उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्त्तनम्
2,13,138,upavāsanibaddhairhi prāṇaireva punaḥ punaḥ prāṇāpānau vaśe kṛtvā vaśagānīndiyāṇi ca,उपवासनिबद्धैर्हि प्राणैरेव पुनः पुनः प्राणापानौ वशे कृत्वा वशगानीन्दियाणि च
2,13,139,buddhiṃ manasi saṃyamya sarveṣāṃ tu nivarttanam pratyāhāraṃ kṛtaṃ viddhi mokṣopāyamasaṃśayam,बुद्धिं मनसि संयम्य सर्वेषां तु निवर्त्तनम् प्रत्याहारं कृतं विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्
2,13,140,indriyāṇāṃ mano ghoraṃ buddhyādīnāṃ vivarttanam anā hāro kṣayaṃ yāti vidyādanaśanaṃ tapaḥ,इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां विवर्त्तनम् अना हारो क्षयं याति विद्यादनशनं तपः
2,13,141,nigrahe buddhimansoranyabuddhirna jāyate kṣīṇeṣu sarvadoṣeṣu kṣīṇeṣvevendriyeṣu ca,निग्रहे बुद्धिमन्सोरन्यबुद्धिर्न जायते क्षीणेषु सर्वदोषेषु क्षीणेष्वेवेन्द्रियेषु च
2,13,142,parinirvāti śuddhātmā yathā vahniranidhanaḥ kāraṇebhyo guṇebhyaśca vyaktāvyaktācca kutsnaśaḥ,परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वह्निरनिधनः कारणेभ्यो गुणेभ्यश्च व्यक्ताव्यक्ताच्च कुत्स्नशः
2,13,143,niyojayati kṣetrajñaṃ tebhyoyogena yogavit tasya nāsti gatiḥ sthānaṃ vyaktāvyakte ca sarvaśaḥ na sannāsanna sadasannaiva kiñcidavasthitaḥ,नियोजयति क्षेत्रज्ञं तेभ्योयोगेन योगवित् तस्य नास्ति गतिः स्थानं व्यक्ताव्यक्ते च सर्वशः न सन्नासन्न सदसन्नैव किञ्चिदवस्थितः
2,14,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe puṇyadeśānukīrttanaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ 13 bṛhaspatiruvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvadānaphalāni ca śrāddhakarmaṇi medhyāni varjanīyāni yāni ca,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे पुण्यदेशानुकीर्त्तनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः १३ बृहस्पतिरुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वदानफलानि च श्राद्धकर्मणि मेध्यानि वर्जनीयानि यानि च
2,14,2,himaprapatane kuryādā haredvā himaṃ tataḥ agnihotramupāyuṣyaṃ pavitraṃ paramaṃ hitam,हिमप्रपतने कुर्यादा हरेद्वा हिमं ततः अग्निहोत्रमुपायुष्यं पवित्रं परमं हितम्
2,14,3,naktaṃ tu varjayecchrāddhaṃ rāhoranyatra darśanāt sarvasvenāpi karttavyaṅkṣipraṃ vai rāhudarśane,नक्तं तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात् सर्वस्वेनापि कर्त्तव्यङ्क्षिप्रं वै राहुदर्शने
2,14,4,uparāge na kuryādyaḥ paṅke gauriva sīdati kurvāṇastattaretpāpaṃ satī nauriva sāgare,उपरागे न कुर्याद्यः पङ्के गौरिव सीदति कुर्वाणस्तत्तरेत्पापं सती नौरिव सागरे
2,14,5,vaiśvadevaṃ ca saumyaṃ ca khaḍgamāṃsaṃ paraṃ haviḥ viṣāṇavarjaṃ khaḍgasya mātsaryānnāśayāmahe,वैश्वदेवं च सौम्यं च खड्गमांसं परं हविः विषाणवर्जं खड्गस्य मात्सर्यान्नाशयामहे
2,14,6,tvāṣṭrā vai yajamānena deveśena mahātmanā pibañchacīpatiḥ somaṃ pṛthivyāṃ madhyagaḥ purā,त्वाष्ट्रा वै यजमानेन देवेशेन महात्मना पिबञ्छचीपतिः सोमं पृथिव्यां मध्यगः पुरा
2,14,7,śyāmākāstatra utpannāḥ pitrarthamaparajitāḥ vipruṣastasya nāsābhyāmāsaktābhyāṃ tathekṣavaḥ,श्यामाकास्तत्र उत्पन्नाः पित्रर्थमपरजिताः विप्रुषस्तस्य नासाभ्यामासक्ताभ्यां तथेक्षवः
2,14,8,śreṣmalāḥ śītalāḥ snigdhā madhurāśca tathekṣavaḥ śyāmākairikṣubhiścaiva pitṝṇāṃ sarvakāmikam,श्रेष्मलाः शीतलाः स्निग्धा मधुराश्च तथेक्षवः श्यामाकैरिक्षुभिश्चैव पितॄणां सर्वकामिकम्
2,14,9,kuryādāgrayaṇaṃ yastu sa śīghraṃ siddhimāpnuyāt śyāmākāstu dvināmāno vihitā yajanesmṛte,कुर्यादाग्रयणं यस्तु स शीघ्रं सिद्धिमाप्नुयात् श्यामाकास्तु द्विनामानो विहिता यजनेस्मृते
2,14,10,yasmāttedevasṛṣṭāstu tasmātte cākṣayāḥ smṛtāḥ prasātikāḥ priyaṅguśca mudgāśca haritāstathā,यस्मात्तेदेवसृष्टास्तु तस्मात्ते चाक्षयाः स्मृताः प्रसातिकाः प्रियङ्गुश्च मुद्गाश्च हरितास्तथा
2,14,11,etānyapi samānāni śyāmākānāṃ guṇaistu taiḥ kṛṣṇamāṣāstilāścaiva śreṣṭhāstu yavaśālayaḥ,एतान्यपि समानानि श्यामाकानां गुणैस्तु तैः कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठास्तु यवशालयः
2,14,12,mahāyavāśca niṣpāvāstathaiva ca madhūlikāḥ kṛṣṇāścaivānnalohāśca garhyāḥ syuḥ śrāddhakarmaṇi,महायवाश्च निष्पावास्तथैव च मधूलिकाः कृष्णाश्चैवान्नलोहाश्च गर्ह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि
2,14,13,rājamāṣāstathānye vai varjanīyāḥ prayatnataḥ masūrāścaiva puṇyāśca kusuṃbhaṃ śrīniketanam,राजमाषास्तथान्ये वै वर्जनीयाः प्रयत्नतः मसूराश्चैव पुण्याश्च कुसुंभं श्रीनिकेतनम्
2,14,14,varṣāsvatiyavā nityaṃ tathā vṛṣakavāsakau bilvāmalakamṛdvīkāpanasāmrātadāḍimāḥ,वर्षास्वतियवा नित्यं तथा वृषकवासकौ बिल्वामलकमृद्वीकापनसाम्रातदाडिमाः
2,14,15,tavaśolaṃyatākṣaudrakharjūrāmralāni ca khaśerukovidāryaśca tālakandaṃ tathā visam,तवशोलंयताक्षौद्रखर्जूराम्रलानि च खशेरुकोविदार्यश्च तालकन्दं तथा विसम्
2,14,16,tamālaṃ śatakandaṃ ca madvasūcāntakāndikī kāleyaṃ kālaśākaṃ ca bhūripūrṇā suvarcalā,तमालं शतकन्दं च मद्वसूचान्तकान्दिकी कालेयं कालशाकं च भूरिपूर्णा सुवर्चला
2,14,17,māṃsākṣaṃ duviśākaṃ ca bubucetā kurastathā kaphālakaṃ kaṇā drākṣā lakucaṃ cocameva ca,मांसाक्षं दुविशाकं च बुबुचेता कुरस्तथा कफालकं कणा द्राक्षा लकुचं चोचमेव च
2,14,18,alābuṃ grīvakaṃ vīraṃ karkandhūmadhusāhvayam vaikaṅkataṃ nālikeraśṛṅgaja pakarūṣakam,अलाबुं ग्रीवकं वीरं कर्कन्धूमधुसाह्वयम् वैकङ्कतं नालिकेरशृङ्गज पकरूषकम्
2,14,19,pippalī maricaṃ caiva paṭholaṃ bṛhatīphalam sugandhamāṃsapīvanti kaṣāyāḥ sarva eva ca,पिप्पली मरिचं चैव पठोलं बृहतीफलम् सुगन्धमांसपीवन्ति कषायाः सर्व एव च
2,14,20,evamādīni cānyāni varāṇi madhurāṇi ca nāgaraṃ cātra vai deyaṃ dīrghamūlakamava ca,एवमादीनि चान्यानि वराणि मधुराणि च नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमव च
2,14,21,vaṃśaḥ karīraḥ surasaḥ sarjakaṃ bhūstṛṇāni ca varjanīyāni vakṣyāmi śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ,वंशः करीरः सुरसः सर्जकं भूस्तृणानि च वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः
2,14,22,laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva tathā vai palvalodakam karaṃbhādyāni cānyāni hīnāni rasagandhataḥ,लशुनं गृञ्जनं चैव तथा वै पल्वलोदकम् करंभाद्यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः
2,14,23,śrāddhakarmaṇi varjyāni kāraṇaṃ cātra vakṣyate purā devāsure yuddhe nirjitasya baleḥ suraiḥ,श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि कारणं चात्र वक्ष्यते पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितस्य बलेः सुरैः
2,14,24,śaraistu vikṣatādaṅgātpatitā raktabindavaḥ tata etāni jātāni laśunādīni sarvaśaḥ,शरैस्तु विक्षतादङ्गात्पतिता रक्तबिन्दवः तत एतानि जातानि लशुनादीनि सर्वशः
2,14,25,tathaiva raktaniryāsā lavaṇānyauṣaraṇi ca śraddhakarmaṇi varjyāni yāśca nāryo rajasvalāḥ,तथैव रक्तनिर्यासा लवणान्यौषरणि च श्रद्धकर्मणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वलाः
2,14,26,durgandhaṃ phenilaṃ caiva tathā vai palvalodakam labhedyatra na gaustṛptiṃ naktaṃ yaccaiva guhyate,दुर्गन्धं फेनिलं चैव तथा वै पल्वलोदकम् लभेद्यत्र न गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गुह्यते
2,14,27,āvikaṃ mārgamauṣṭraṃ ca sarvamekaśaphaṃ ca yat māhiṣaṃ cāmaraṃ caiva payo varjyaṃ vijānatā,आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमेकशफं च यत् माहिषं चामरं चैव पयो वर्ज्यं विजानता
2,14,28,ataḥ paraṃ pravakṣyāmi varjyāndeśānprayatnataḥ na draṣṭavyaṃ ca yaiḥ śrāddhaṃ śaucāśaucaṃ ca kṛtsnaśaḥ,अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्ज्यान्देशान्प्रयत्नतः न द्रष्टव्यं च यैः श्राद्धं शौचाशौचं च कृत्स्नशः
2,14,29,vanyamūlaphalairbhakṣyaiḥ śrāddhaṃ kuryāttu śraddhayā rājaniṣṭhāmavāpnoti svargamakṣayameva ca,वन्यमूलफलैर्भक्ष्यैः श्राद्धं कुर्यात्तु श्रद्धया राजनिष्ठामवाप्नोति स्वर्गमक्षयमेव च
2,14,30,aniṣṭaśabdāṃ saṃkīrṇāṃ jantupyāptāmathāvilām pūtigandhāṃ tathā bhūmiṃ varjayecchrāddhakarmaṇi,अनिष्टशब्दां संकीर्णां जन्तुप्याप्तामथाविलाम् पूतिगन्धां तथा भूमिं वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि
2,14,31,nadyaḥ sāgaraparyantā dvāraṃ dakṣiṇapūrvataḥ triśaṅkorvarjayeddeśaṃ sarvaṃ dvādaśa yojanam,नद्यः सागरपर्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्वतः त्रिशङ्कोर्वर्जयेद्देशं सर्वं द्वादश योजनम्
2,14,32,uttareṇa mahānadyā dakṣiṇena ca vaikaṭam deśāstriśaṅkavo nāma varjyā vai śrāddhakarmaṇi,उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च वैकटम् देशास्त्रिशङ्कवो नाम वर्ज्या वै श्राद्धकर्मणि
2,14,33,kāraskarāḥ kaliṅgaśca sidhoruttarameva ca pranaṣṭāśramadharmāśca varjyā deśāḥ prayatnataḥ,कारस्कराः कलिङ्गश्च सिधोरुत्तरमेव च प्रनष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः
2,14,34,nagnādayo na paśyeyuḥ śrāddhakarma vyavasthitam gacchantyetaistu dṛṣṭāni na pitṝṃśca pitāmahāṃna,नग्नादयो न पश्येयुः श्राद्धकर्म व्यवस्थितम् गच्छन्त्येतैस्तु दृष्टानि न पितॄंश्च पितामहांन
2,14,35,śaṃyuruvāca nagnādīnbhagavansamyagācakṣva paripṛcchataḥ bṛhaspatiruvāca sarveṣāmeva bhūtānāṃ trayīsaṃvaraṇaṃ smṛtam,शंयुरुवाच नग्नादीन्भगवन्सम्यगाचक्ष्व परिपृच्छतः बृहस्पतिरुवाच सर्वेषामेव भूतानां त्रयीसंवरणं स्मृतम्
2,14,36,tāṃ ye tyajanti saṃmohātte vai nagnādayo janāḥ pralīyate vṛṣo yasminnirālaṃbaśca yo bṛṣe,तां ये त्यजन्ति संमोहात्ते वै नग्नादयो जनाः प्रलीयते वृषो यस्मिन्निरालंबश्च यो बृषे
2,14,37,vṛṣaṃ yastu parityajya mokṣamanyatra mārgati vṛṣo vedāśramastasminyo vai samyaṅna paśyati,वृषं यस्तु परित्यज्य मोक्षमन्यत्र मार्गति वृषो वेदाश्रमस्तस्मिन्यो वै सम्यङ्न पश्यति
2,14,38,brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyo vṛṣalaḥ sa na saṃśayaḥ purā devāsure yuddhe nirjitairasuraistathā,ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो वृषलः स न संशयः पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितैरसुरैस्तथा
2,14,39,pāśaṇḍā vai kṛtāstāta teṣāṃ sṛṣṭiḥ prajāyate vṛddhaśrāvakinirgranthāḥ śākyā jīvakakārpaṭāḥ,पाशण्डा वै कृतास्तात तेषां सृष्टिः प्रजायते वृद्धश्रावकिनिर्ग्रन्थाः शाक्या जीवककार्पटाः
2,14,40,ye dharmaṃ nānuvarttante te vai nagnādayo janāḥ vṛthā jaṭī vṛthā muṇḍī vṛthā nagnaśca yo dvijaḥ,ये धर्मं नानुवर्त्तन्ते ते वै नग्नादयो जनाः वृथा जटी वृथा मुण्डी वृथा नग्नश्च यो द्विजः
2,14,41,vṛthā vratī vṛthā jāpī te vai nagnādayo janāḥ kuladharmātigāḥ śaśvadvṛthā vṛttikalatrakāḥ,वृथा व्रती वृथा जापी ते वै नग्नादयो जनाः कुलधर्मातिगाः शश्वद्वृथा वृत्तिकलत्रकाः
2,14,42,kṛtakarmadiśastvete kupathāḥ parikīrttitāḥ etairhi dattaṃ dṛṣṭaṃ vai śrāddhaṃ gacchati dānavān,कृतकर्मदिशस्त्वेते कुपथाः परिकीर्त्तिताः एतैर्हि दत्तं दृष्टं वै श्राद्धं गच्छति दानवान्
2,14,43,brahmaghnaśca kṛtaghnaśca nāstiko gurutalpagaḥ dasyuścaiva nṛśaṃsaśca darṇane tānvisarjayet,ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च नास्तिको गुरुतल्पगः दस्युश्चैव नृशंसश्च दर्णने तान्विसर्जयेत्
2,14,44,patitāḥ krūrakarmāṇaḥ sarvāṃstānparivarjayet devatānāmṛṣīṇāṃ ca vivāde pravadanti ye,पतिताः क्रूरकर्माणः सर्वांस्तान्परिवर्जयेत् देवतानामृषीणां च विवादे प्रवदन्ति ये
2,14,45,devāṃśca brāhmaṇāṃścaiva āmnāyaṃ yastu nindati asurānyātudhānāṃśca dṛṣṭamebhirvrajatyuta,देवांश्च ब्राह्मणांश्चैव आम्नायं यस्तु निन्दति असुरान्यातुधानांश्च दृष्टमेभिर्व्रजत्युत
2,14,46,brāhmaṃ kṛtayugaṃ proktaṃ tretā tu kṣatrriyaṃ yugam vaiśyaṃ dvāparamityāhuḥ śūdraṃ kaliyugaṃ smṛtam,ब्राह्मं कृतयुगं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्र्रियं युगम् वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम्
2,14,47,kṛte 'pūjyanta pitarastretāyāṃ tu surāstathā yuddhāni dvāpare nityaṃ pākhaṇḍāśca kalau yuge,कृते ऽपूज्यन्त पितरस्त्रेतायां तु सुरास्तथा युद्धानि द्वापरे नित्यं पाखण्डाश्च कलौ युगे
2,14,48,apamānāpaviddhaśca kukkuṭo grāmasūkaraḥ śvā caiva hanti śrāddhāni darśanādeva sarvaśaḥ,अपमानापविद्धश्च कुक्कुटो ग्रामसूकरः श्वा चैव हन्ति श्राद्धानि दर्शनादेव सर्वशः
2,14,49,śvasūkaropa saṃsṛṣṭaṃ dīrgharogibhireva ca patitairmalinaiścaiva na draṣṭavyaṃ kathañcana,श्वसूकरोप संसृष्टं दीर्घरोगिभिरेव च पतितैर्मलिनैश्चैव न द्रष्टव्यं कथञ्चन
2,14,50,annaṃ paśyeyurete yattannārhaṃ havyakavyayoḥ utsraṣṭavyāḥ pradhā nārthaiḥ saṃskārastvāpado bhavet,अन्नं पश्येयुरेते यत्तन्नार्हं हव्यकव्ययोः उत्स्रष्टव्याः प्रधा नार्थैः संस्कारस्त्वापदो भवेत्
2,14,51,haviṣāṃ saṃhatānāṃ ca pūrvameva vivarjayet sṛṣṭaṃ yuktābhiradbhiśca prokṣaṇaṃ ca vidhīyate,हविषां संहतानां च पूर्वमेव विवर्जयेत् सृष्टं युक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं च विधीयते
2,14,52,siddhārthakaiḥ kṛṣṇatilaiḥ kāryaṃ vāpyapavāraṇam gurusūryāgnivāsrāṇāṃ darśanaṃ vāpi yatnataḥ,सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्यं वाप्यपवारणम् गुरुसूर्याग्निवास्राणां दर्शनं वापि यत्नतः
2,14,53,āsanārūḍhamannādyaṃ pādopahatameva ca amedhyairjaṅgamairdṛṣṭaṃ śuṣkaṃ paryuṣitaṃ ca yat,आसनारूढमन्नाद्यं पादोपहतमेव च अमेध्यैर्जङ्गमैर्दृष्टं शुष्कं पर्युषितं च यत्
2,14,54,asvinnaṃ paridagdhaṃ ca tathaivāgnāvalehitam śarkarākīṭapāṣāṇaiḥ keśairyaccāpyu pāhṛtam,अस्विन्नं परिदग्धं च तथैवाग्नावलेहितम् शर्कराकीटपाषाणैः केशैर्यच्चाप्यु पाहृतम्
2,14,55,piṇyākaṃ mathitaṃ caiva tathā tilayavādiṣu siddhīkṛtāśca ye bhakṣyāḥ pratyakṣalavaṇīkṛtāḥ,पिण्याकं मथितं चैव तथा तिलयवादिषु सिद्धीकृताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः
2,14,56,dṛṣṭvā caiva tathā doṣopāttaśvopahataṃ tathā vāsasā cāvadhūtāni varjyāni śrāddhakarmaṇi,दृष्ट्वा चैव तथा दोषोपात्तश्वोपहतं तथा वाससा चावधूतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि
2,14,57,saṃti vedavirodhena kecidvijñābhimāninaḥ ayajñaya tayo nāma te dhvaṃsaṃti yathā rajaḥ,संति वेदविरोधेन केचिद्विज्ञाभिमानिनः अयज्ञय तयो नाम ते ध्वंसंति यथा रजः
2,14,58,dadhiśākaṃ tathā bhakṣyaṃ tathā cauṣadhivarjitam vārttākaṃ varjayecchrāddhe sarvānabhiṣavānapi saindhavaṃ lavaṇaṃ caiva tathā mānasasaṃbhavam,दधिशाकं तथा भक्ष्यं तथा चौषधिवर्जितम् वार्त्ताकं वर्जयेच्छ्राद्धे सर्वानभिषवानपि सैन्धवं लवणं चैव तथा मानससंभवम्
2,14,59,pavitre parame hyete pratyakṣamapi vartite agnau prakṣipya gṛṅṇīyāddhastau prakṣipya yatnataḥ,पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षमपि वर्तिते अग्नौ प्रक्षिप्य गृङ्णीयाद्धस्तौ प्रक्षिप्य यत्नतः
2,14,60,gamayenmastakaṃ caiva brahmatīrthaṃ hi tatsmṛtam dravyāṇāṃ prokṣaṇaṃ kāryaṃ tathaivāvapanaṃ punaḥ,गमयेन्मस्तकं चैव ब्रह्मतीर्थं हि तत्स्मृतम् द्रव्याणां प्रोक्षणं कार्यं तथैवावपनं पुनः
2,14,61,nidhāya cādbhiḥ siṃcetta ttathā cāsu niveśanam aśmamūlaphalekṣūṇāṃ rajjūnāṃ carmaṇāmapi,निधाय चाद्भिः सिंचेत्त त्तथा चासु निवेशनम् अश्ममूलफलेक्षूणां रज्जूनां चर्मणामपि
2,14,62,vaidalānāṃ ca sarveṣāṃ pūrvavacchaucamiṣyate tathā dantāsthi dāruṇāṃ śṛṅgāṇāṃ cāvalekhanam,वैदलानां च सर्वेषां पूर्ववच्छौचमिष्यते तथा दन्तास्थि दारुणां शृङ्गाणां चावलेखनम्
2,14,63,sarveṣāṃ mṛnmayānāṃ ca punardāho vidhīyate maṇimuktāpravālānāṃ jalajānāṃ ca sarvaśaḥ,सर्वेषां मृन्मयानां च पुनर्दाहो विधीयते मणिमुक्ताप्रवालानां जलजानां च सर्वशः
2,14,64,siddhārthakānāṃ kalkena tilakalkena vā punaḥ syācchaucaṃ sarvabālānāmāvikānāṃ ca sarvaśaḥ,सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः स्याच्छौचं सर्वबालानामाविकानां च सर्वशः
2,14,65,dvipadāṃ caiva sarveṣāṃ mṛdbhiradbhirvidhīyate ādyantayostu śaucānāmadbhiḥ prakṣālanaṃ vidhiḥ,द्विपदां चैव सर्वेषां मृद्भिरद्भिर्विधीयते आद्यन्तयोस्तु शौचानामद्भिः प्रक्षालनं विधिः
2,14,66,tathā kārpāsikānāṃ ca bhasmanā samudāhṛtam phalapuṣpapalāśānāṃ plāvanaṃ cādbhiriṣyate,तथा कार्पासिकानां च भस्मना समुदाहृतम् फलपुष्पपलाशानां प्लावनं चाद्भिरिष्यते
2,14,67,prokṣaṇaṃ hyupalepaśca bhūmeścaivāvalekhanam niṣeko gokramo dāhaḥ khananaṃ śuddhiriṣyate,प्रोक्षणं ह्युपलेपश्च भूमेश्चैवावलेखनम् निषेको गोक्रमो दाहः खननं शुद्धिरिष्यते
2,14,68,niṣkramo 'dhvagato grāmādvāyupūtā vasuṃdharā puṃsāṃ catuṣpadāṃ cava mṛdbhiḥ śaucaṃ vidhīyate,निष्क्रमो ऽध्वगतो ग्रामाद्वायुपूता वसुंधरा पुंसां चतुष्पदां चव मृद्भिः शौचं विधीयते
2,14,69,evameva samuddiṣṭaḥ śaucānāṃ vidhiruttamaḥ anirdiṣṭamato yadyattanme nigadataḥ śṛṇu,एवमेव समुद्दिष्टः शौचानां विधिरुत्तमः अनिर्दिष्टमतो यद्यत्तन्मे निगदतः शृणु
2,14,70,prātargṛhāddakṣiṇapaścimena gatvā ceṣukṣepamātraṃ padaṃ vai kuryātpurīṣaṃ hi śiro 'vaguṇṭhya na vai spṛśejjātu śiraḥ kareṇa,प्रातर्गृहाद्दक्षिणपश्चिमेन गत्वा चेषुक्षेपमात्रं पदं वै कुर्यात्पुरीषं हि शिरो ऽवगुण्ठ्य न वै स्पृशेज्जातु शिरः करेण
2,14,71,śuklaistṛṇairvā kārṣṭhairvā parṇairveṇudalaina ca susaṃvṛtte pradeśe ca ṇantardhāya vasuṃdharām,शुक्लैस्तृणैर्वा कार्ष्ठैर्वा पर्णैर्वेणुदलैन च सुसंवृत्ते प्रदेशे च णन्तर्धाय वसुंधराम्
2,14,72,uddhṛtyodakamādāya mṛttikāṃ caiva vāgyataḥ divā udaṅmukhaḥ kuryādrātrau vai dakṣiṇāmukhaḥ,उद्धृत्योदकमादाय मृत्तिकां चैव वाग्यतः दिवा उदङ्मुखः कुर्याद्रात्रौ वै दक्षिणामुखः
2,14,73,dakṣiṇena tu hastena gṛhītvātha kamaṇḍalum śaucaṃ vāmena hastena gude tisrastu mṛttikāḥ,दक्षिणेन तु हस्तेन गृहीत्वाथ कमण्डलुम् शौचं वामेन हस्तेन गुदे तिस्रस्तु मृत्तिकाः
2,14,74,daśa cāpi śanairdadyādvāmahaste krameṇa tu ubhābhyāṃ vā punardadyāddvābhyāṃ sapta tu mṛttikāḥ,दश चापि शनैर्दद्याद्वामहस्ते क्रमेण तु उभाभ्यां वा पुनर्दद्याद्द्वाभ्यां सप्त तु मृत्तिकाः
2,14,75,mṛdā prakṣālya pādau tu ācamya ca yathāvidhi āpastvādyāstrayaścaiva suryāgnyaniladevatāḥ,मृदा प्रक्षाल्य पादौ तु आचम्य च यथाविधि आपस्त्वाद्यास्त्रयश्चैव सुर्याग्न्यनिलदेवताः
2,14,76,kuryātsaṃnihito nityamacchidre dve kamaṇḍalū ḥṃsavāryavanaireva yathāvatpādadhāvanam,कुर्यात्संनिहितो नित्यमच्छिद्रे द्वे कमण्डलू ःंसवार्यवनैरेव यथावत्पादधावनम्
2,14,77,ācamanaṃ dvitīyaṃ ca devakārye tato 'param upavāsastrirātraṃ tu duṣṭamukte hyudātdṛtaḥ,आचमनं द्वितीयं च देवकार्ये ततो ऽपरम् उपवासस्त्रिरात्रं तु दुष्टमुक्ते ह्युदात्दृतः
2,14,78,viprakṛṣṭeṣu kṛcchraṃ ca prāya ścittamudāhṛtam spṛṣṭvā śvānaṃ śvapākaṃ ca taptakṛcchraṃ samācaret,विप्रकृष्टेषु कृच्छ्रं च प्राय श्चित्तमुदाहृतम् स्पृष्ट्वा श्वानं श्वपाकं च तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्
2,14,79,mānuṣāsthīni saṃspṛśya upoṣyaṃ śucikāraṇāt trirātramuktaṃ sasnehānyekarātramato 'nyathā,मानुषास्थीनि संस्पृश्य उपोष्यं शुचिकारणात् त्रिरात्रमुक्तं सस्नेहान्येकरात्रमतो ऽन्यथा
2,14,80,kāraskarāḥ kaliṅgāśca tathāndhraśabarādayaḥ pītvā cāpobhūtilapā gatvā cāpi yugaṃ dharam,कारस्कराः कलिङ्गाश्च तथान्ध्रशबरादयः पीत्वा चापोभूतिलपा गत्वा चापि युगं धरम्
2,14,81,siṃdhoruttaraparyantaṃ tathodīcyantaraṃ naraḥ pāpadeśāśca ye kecitpāpairadhyuṣitā janaiḥ,सिंधोरुत्तरपर्यन्तं तथोदीच्यन्तरं नरः पापदेशाश्च ये केचित्पापैरध्युषिता जनैः
2,14,82,śiṣṭaistu varjitā ye vai brāhmaṇailvedapāragaiḥ gacchatāṃ rāgasaṃmohātteṣāṃ pāpaṃ na gacchati,शिष्टैस्तु वर्जिता ये वै ब्राह्मणैल्वेदपारगैः गच्छतां रागसंमोहात्तेषां पापं न गच्छति
2,14,83,gatvā deśānapuṇyāṃstu kṛtsnaṃ pāpaṃ samaśnute āruhya bhṛgutuṅgaṃ tu gatvā puṇyāṃ sarasvatīm,गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते आरुह्य भृगुतुङ्गं तु गत्वा पुण्यां सरस्वतीम्
2,14,84,āpagāṃ ca nadīṃ ramyāṃ gaṅgāṃ devīṃ mahānadīm himavatprabhavā nadyo yāścānyā ṛṣipūcitāḥ,आपगां च नदीं रम्यां गङ्गां देवीं महानदीम् हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋषिपूचिताः
2,14,85,sarastīrthāni sarvāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca gatvaitānmucyate pāpaiḥ svarge cātyantamaśnute,सरस्तीर्थानि सर्वाणि नदीः प्रस्रवणानि च गत्वैतान्मुच्यते पापैः स्वर्गे चात्यन्तमश्नुते
2,14,86,daśarātramaśaucaṃ tu proktaṃ mṛtakamūtake brahmaṇasya dvādaśāhaṃ kṣatriyasya vidhīyate,दशरात्रमशौचं तु प्रोक्तं मृतकमूतके ब्रह्मणस्य द्वादशाहं क्षत्रियस्य विधीयते
2,14,87,arddhamāsaṃ tu vaiśyasya māsaṃ śūdrasya caiva ha udakyā sarvavarṇānāṃ catūrātreṇa śudhyati,अर्द्धमासं तु वैश्यस्य मासं शूद्रस्य चैव ह उदक्या सर्ववर्णानां चतूरात्रेण शुध्यति
2,14,88,udakyāṃ sūtikāṃ caiva śvānamantāvasāyinam nagnādīnmṛtahārāṃśca spṛṣṭvā śaucaṃ vidhīyate,उदक्यां सूतिकां चैव श्वानमन्तावसायिनम् नग्नादीन्मृतहारांश्च स्पृष्ट्वा शौचं विधीयते
2,14,89,snātvā sacailo mṛdbhistu śuddho dvādaśabhirdvijaḥ etadeva bhavecchaucaṃ maithune vamane tathā,स्नात्वा सचैलो मृद्भिस्तु शुद्धो द्वादशभिर्द्विजः एतदेव भवेच्छौचं मैथुने वमने तथा
2,14,90,mṛdā prakṣālyahastau tu kuryācchaucaṃ ca mānavaḥ prakṣālya cādbhiḥ snātvā tu hastau caiva punarmṛdā,मृदा प्रक्षाल्यहस्तौ तु कुर्याच्छौचं च मानवः प्रक्षाल्य चाद्भिः स्नात्वा तु हस्तौ चैव पुनर्मृदा
2,14,91,triḥ kṛtvā dvādaśāntāni yathā lepastathā bhavet evaṃ śaucavidhirdṛṣṭaḥ sarvakṛtyeṣu nityadā,त्रिः कृत्वा द्वादशान्तानि यथा लेपस्तथा भवेत् एवं शौचविधिर्दृष्टः सर्वकृत्येषु नित्यदा
2,14,92,paridadyānmṛdastisrastisraḥ pādāvasecane araṇye śaucametattu grāmyaṃ vakṣyāmyataḥ param,परिदद्यान्मृदस्तिस्रस्तिस्रः पादावसेचने अरण्ये शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम्
2,14,93,mṛdaḥ pañcadaśāmedhyā hastādīnāṃ viśeṣataḥ atiriktamṛdaṃ dadyānmṛdante tvadbhireva ca,मृदः पञ्चदशामेध्या हस्तादीनां विशेषतः अतिरिक्तमृदं दद्यान्मृदन्ते त्वद्भिरेव च
2,14,94,adbhiravyaktake śaucametaccaiteṣu kṛtsnaśaḥ kaṇṭhaṃ śiro vā āvṛtya rathyāpaṇagato 'pi vā,अद्भिरव्यक्तके शौचमेतच्चैतेषु कृत्स्नशः कण्ठं शिरो वा आवृत्य रथ्यापणगतो ऽपि वा
2,14,95,akṛtvā pādayoḥ śaucamācānto 'pyaśucirbhavet pakṣālya pātraṃ nikṣipya ācamyābhyukṣaṇaṃ tataḥ,अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् पक्षाल्य पात्रं निक्षिप्य आचम्याभ्युक्षणं ततः
2,14,96,dravyasyānyasya tu tathā kuryādabhyukṣaṇaṃ tataḥ puṣpādīnāṃ tṛṇānāṃ ca prokṣaṇaṃ haviṣāṃ tathā,द्रव्यस्यान्यस्य तु तथा कुर्यादभ्युक्षणं ततः पुष्पादीनां तृणानां च प्रोक्षणं हविषां तथा
2,14,97,parātdṛtānāṃ dravyāṇāṃ nidhāyābhyukṣaṇaṃ tathā nāprokṣitaṃ spṛśetkiñcicchraddhe daive 'tha vā punaḥ,परात्दृतानां द्रव्याणां निधायाभ्युक्षणं तथा नाप्रोक्षितं स्पृशेत्किञ्चिच्छ्रद्धे दैवे ऽथ वा पुनः
2,14,98,uttaroṇāhareddravyaṃ dakṣiṇena visarjayet saṃvṛte yajamānastu sarvaśrāddhe samāharet,उत्तरोणाहरेद्द्रव्यं दक्षिणेन विसर्जयेत् संवृते यजमानस्तु सर्वश्राद्धे समाहरेत्
2,14,99,ucchiṣṭe syādviparyāsodaive pitryetathaiva ca dakṣiṇena tu hastena dakṣiṇāṃ vedimālabhet,उच्छिष्टे स्याद्विपर्यासोदैवे पित्र्येतथैव च दक्षिणेन तु हस्तेन दक्षिणां वेदिमालभेत्
2,14,100,karābhyāmeva devānāṃ pitṝṇāṃ vikaraṃ tathā kṣaraṇaṃ svapnayoścaiva tathā mūtrapurīṣayo,कराभ्यामेव देवानां पितॄणां विकरं तथा क्षरणं स्वप्नयोश्चैव तथा मूत्रपुरीषयो
2,14,101,niṣṭhīvite tathābhyaṅge bhutkvā viparidhāya ca ucchiṣṭānāṃ ca saṃsparśe tathā pādāvasecane,निष्ठीविते तथाभ्यङ्गे भुत्क्वा विपरिधाय च उच्छिष्टानां च संस्पर्शे तथा पादावसेचने
2,14,102,ucchiṣṭasya ca saṃbhāṣādaśitvā prayatasya vā saṃdeheṣu ca sarveṣu śikhāṃ muktvā tathaiva ca,उच्छिष्टस्य च संभाषादशित्वा प्रयतस्य वा संदेहेषु च सर्वेषु शिखां मुक्त्वा तथैव च
2,14,103,vinā yajñopavītena moghaṃ tatsamupaspṛśet uṣṭrasyāveśca saṃsparśe darśane 'vācyavācinām,विना यज्ञोपवीतेन मोघं तत्समुपस्पृशेत् उष्ट्रस्यावेश्च संस्पर्शे दर्शने ऽवाच्यवाचिनाम्
2,14,104,jihvayā caiva saṃsvṛśya detāsaktaṃ tathaiva ca saśabdamegulībhirvā patitaṃ vā vilokayan,जिह्वया चैव संस्वृश्य देतासक्तं तथैव च सशब्दमेगुलीभिर्वा पतितं वा विलोकयन्
2,14,105,sthito yaścācamenmohadācānto 'pyaśucirbhavet upaviśya śucau deśe prayataḥ prāgudaṅmukhaḥ,स्थितो यश्चाचमेन्मोहदाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् उपविश्य शुचौ देशे प्रयतः प्रागुदङ्मुखः
2,14,106,pādau prakṣālya hastau ca antarjānu tvapaḥ spṛśet prasannastriḥ pibedvāri prayataḥ susamāhitaḥ,पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ च अन्तर्जानु त्वपः स्पृशेत् प्रसन्नस्त्रिः पिबेद्वारि प्रयतः सुसमाहितः
2,14,107,dvireva mārjanaṃ kuryātsakṛdabhyukṣaṇaṃ tataḥ khāni mūrddhānamātmānaṃ hastau pādau tathaiva ca,द्विरेव मार्जनं कुर्यात्सकृदभ्युक्षणं ततः खानि मूर्द्धानमात्मानं हस्तौ पादौ तथैव च
2,14,108,abhyukṣayettatastasya yadyanmīmāṃsita bhavet evamācamatastasya vedā yajñāstapāṃsi ca,अभ्युक्षयेत्ततस्तस्य यद्यन्मीमांसित भवेत् एवमाचमतस्तस्य वेदा यज्ञास्तपांसि च
2,14,109,dānāni vratacaryāśca bhavanti saphalāni vai kriyāṃ yaḥ kurute mohādanāsamyeha nāstikaḥ,दानानि व्रतचर्याश्च भवन्ति सफलानि वै क्रियां यः कुरुते मोहादनासम्येह नास्तिकः
2,14,110,bhavanti hi vṛthā tasya kriyā hyetā na saṃśayaḥ vākkāyabuddhipūtāni aspṛṣṭaṃ vāpyaninditam,भवन्ति हि वृथा तस्य क्रिया ह्येता न संशयः वाक्कायबुद्धिपूतानि अस्पृष्टं वाप्यनिन्दितम्
2,14,111,jñeyānyetāni medhyāni duṣṭamedhyo viparyaye manovākkāyamagniśca kālaścaivopalekhanam,ज्ञेयान्येतानि मेध्यानि दुष्टमेध्यो विपर्यये मनोवाक्कायमग्निश्च कालश्चैवोपलेखनम्
2,14,112,vikhyāpanaṃ ca śaucānāṃ nityamajñānameva vā ato 'nyathā tu yaḥ kuryānmohācchaucasya saṃkaram,विख्यापनं च शौचानां नित्यमज्ञानमेव वा अतो ऽन्यथा तु यः कुर्यान्मोहाच्छौचस्य संकरम्
2,14,114,piśācānyātudhānāṃśca phalaṃ gacchatyasaṃśayam śauce cāśraddadhāno hi mlecchajātiṣu jāyate 14.113 ayajvā caiva pāpaśca tiryagyonigato 'pi ca śaucena mokṣaṃ kurvāṇaḥ svargavāsī bhavennaraḥ,पिशाचान्यातुधानांश्च फलं गच्छत्यसंशयम् शौचे चाश्रद्दधानो हि म्लेच्छजातिषु जायते १४.११३ अयज्वा चैव पापश्च तिर्यग्योनिगतो ऽपि च शौचेन मोक्षं कुर्वाणः स्वर्गवासी भवेन्नरः
2,14,115,śucikāmā hi devā vai devaiścaitadudāhṛtam bībhatsānaśucīṃścaiva varjayanti surāḥ sadā,शुचिकामा हि देवा वै देवैश्चैतदुदाहृतम् बीभत्सानशुचींश्चैव वर्जयन्ति सुराः सदा
2,14,116,trīṇi śaucāni kurvanti nyāyataḥ śubhakarmiṇaḥ brahmaṇyāyāti theyāya śaucayuktāya dhīmate,त्रीणि शौचानि कुर्वन्ति न्यायतः शुभकर्मिणः ब्रह्मण्यायाति थेयाय शौचयुक्ताय धीमते
2,14,117,pitṛbhaktāya dāntāya sānukrośāya ca dvijāḥ tasmai devāḥ prayacchanti pitaraḥ śrīvivarddhanāḥ manasākāṅkṣitānkāmāṃstrailokyapravarānapi,पितृभक्ताय दान्ताय सानुक्रोशाय च द्विजाः तस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पितरः श्रीविवर्द्धनाः मनसाकाङ्क्षितान्कामांस्त्रैलोक्यप्रवरानपि
2,15,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe 'śaucavidhirnāma caturdaśo 'dhyoyaḥ 14 ṛṣaya ūcuḥ aho dhanyastvayā sūta śrāddhakalpaḥ prakīrtitaḥ śrutā naḥ śrāddhakalpāstu ṛṣibhirye prakīrttitāḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ऽशौचविधिर्नाम चतुर्दशो ऽध्योयः १४ ऋषय ऊचुः अहो धन्यस्त्वया सूत श्राद्धकल्पः प्रकीर्तितः श्रुता नः श्राद्धकल्पास्तु ऋषिभिर्ये प्रकीर्त्तिताः
2,15,2,atīva vistaro hyasya viśeṣeṇa tu kīrttitaḥ devāśeṣaṃ mahāprājña ṛṣestasya mataṃ yathā,अतीव विस्तरो ह्यस्य विशेषेण तु कीर्त्तितः देवाशेषं महाप्राज्ञ ऋषेस्तस्य मतं यथा
2,15,3,sūta uvāca kīrttayiṣyāmi vo viprā ṛṣestasya mataṃ tu yat śrāddhaṃ prati mahābhāgastanme śruṇuta vistarāt,सूत उवाच कीर्त्तयिष्यामि वो विप्रा ऋषेस्तस्य मतं तु यत् श्राद्धं प्रति महाभागस्तन्मे श्रुणुत विस्तरात्
2,15,4,uktaṃ śrāddhaṃmayā pūrvaṃ vidhiśca śrāddhakarmaṇi pariśiṣṭaṃ pravakṣyāmi brahmaṇānāṃ parikṣaṇam,उक्तं श्राद्धंमया पूर्वं विधिश्च श्राद्धकर्मणि परिशिष्टं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणानां परिक्षणम्
2,15,5,na mīmāṃsyāḥ sadā viprāḥ pavitraṃhyetaduttamam daive pitrye ca niyataṃ śrūyate vai parīkṣaṇam,न मीमांस्याः सदा विप्राः पवित्रंह्येतदुत्तमम् दैवे पित्र्ये च नियतं श्रूयते वै परीक्षणम्
2,15,6,yasmindoṣāḥ pradṛśyeramsa hi kāryeṣu varjitaḥ jānīyādvāpi saṃvāsādvarjayettaṃ prayatnataḥ,यस्मिन्दोषाः प्रदृश्येरम्स हि कार्येषु वर्जितः जानीयाद्वापि संवासाद्वर्जयेत्तं प्रयत्नतः
2,15,7,avijñātaṃ dvijaṃ śrāddhe na parīkṣeta paṇḍitaḥ siddhā hi viprarūpeṇa caranti pṛthivīmimām,अविज्ञातं द्विजं श्राद्धे न परीक्षेत पण्डितः सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम्
2,15,8,tasmādatithimāyāntamabhigacchetkṛtāñjaliḥ pūjayeccārghyapādyābhyāṃ tathābhyañjanabhojanaiḥ,तस्मादतिथिमायान्तमभिगच्छेत्कृताञ्जलिः पूजयेच्चार्घ्यपाद्याभ्यां तथाभ्यञ्जनभोजनैः
2,15,9,urvī sāgaraparyantāṃ devā yogeśvaraḥ sadā nānārūpaiścarantyete prajā dharmeṇa yojayan,उर्वी सागरपर्यन्तां देवा योगेश्वरः सदा नानारूपैश्चरन्त्येते प्रजा धर्मेण योजयन्
2,15,10,tasmāddadyātsadā dāntaḥ samabhyārcyātithiṃ naraḥ vyañjanāni tu vakṣyāmi phalaṃ teṣāṃ tathaiva ca,तस्माद्दद्यात्सदा दान्तः समभ्यार्च्यातिथिं नरः व्यञ्जनानि तु वक्ष्यामि फलं तेषां तथैव च
2,15,11,agniṣṭomaṃ payasā prāpnuyādvai phalaṃ tathokthasya ca pāyasena saṣoḍaśī satraphalaṃ ghṛtena madhvātirātrasya phalaṃ tathaiva,अग्निष्टोमं पयसा प्राप्नुयाद्वै फलं तथोक्थस्य च पायसेन सषोडशी सत्रफलं घृतेन मध्वातिरात्रस्य फलं तथैव
2,15,12,tathāpnuyācchraddadhā no naro vai sarvaiḥ kāmairbhojayedyastu viprān sarvārthadaṃ sarvaviprātitheyaṃ phalaṃ ca bhuṅkte sarvamedhasya nityam,तथाप्नुयाच्छ्रद्दधा नो नरो वै सर्वैः कामैर्भोजयेद्यस्तु विप्रान् सर्वार्थदं सर्वविप्रातिथेयं फलं च भुङ्क्ते सर्वमेधस्य नित्यम्
2,15,13,yastu śrāddhe 'tithiṃ prāptaṃ daive cāpyavamanyate taṃ vai devā nirasyanti hato yadvatparāvasuḥ,यस्तु श्राद्धे ऽतिथिं प्राप्तं दैवे चाप्यवमन्यते तं वै देवा निरस्यन्ति हतो यद्वत्परावसुः
2,15,14,devāśca pitaraścaiva temevāntarhitā dvijam āviśya vipraṃ mokṣyanti lokānugrahakāraṇāt,देवाश्च पितरश्चैव तेमेवान्तर्हिता द्विजम् आविश्य विप्रं मोक्ष्यन्ति लोकानुग्रहकारणात्
2,15,15,apūjito dahatyeṣa diśetkāmāṃśca pūjitaḥ sarvasvenāpi tasmāddhi pūjayedatithiṃ sadā,अपूजितो दहत्येष दिशेत्कामांश्च पूजितः सर्वस्वेनापि तस्माद्धि पूजयेदतिथिं सदा
2,15,16,vānaprastho gṛhasthaśca satāmabhyāgato yathā vālakhilyo yatiścaiva vijñeyo hyatithiḥ sadā,वानप्रस्थो गृहस्थश्च सतामभ्यागतो यथा वालखिल्यो यतिश्चैव विज्ञेयो ह्यतिथिः सदा
2,15,17,abhyāgataḥ pākacāradatithiḥ syādapāvakaḥ atitheratithiḥ proktaḥ so 'tithiryoga ucyate,अभ्यागतः पाकचारदतिथिः स्यादपावकः अतिथेरतिथिः प्रोक्तः सो ऽतिथिर्योग उच्यते
2,15,18,nāvratī na ca saṃkīrṇo nāvidyo nāviśeṣavit na ca saṃtānasaṃbaddho na devī nāgase 'tithiḥ,नाव्रती न च संकीर्णो नाविद्यो नाविशेषवित् न च संतानसंबद्धो न देवी नागसे ऽतिथिः
2,15,19,pipāsitāya śrāntāya bhrāntāyātibubhukṣate tasmai satkṛtya dātavyaṃ yajñamya phalamicchatā,पिपासिताय श्रान्ताय भ्रान्तायातिबुभुक्षते तस्मै सत्कृत्य दातव्यं यज्ञम्य फलमिच्छता
2,15,20,na vaktavyaṃ sadā vipra kṣudhite nāsti kiñcana tasmai satkṛtya dātavyaṃ sadāpacitireva saḥ,न वक्तव्यं सदा विप्र क्षुधिते नास्ति किञ्चन तस्मै सत्कृत्य दातव्यं सदापचितिरेव सः
2,15,21,akliṣṭa mavraṇaṃ yuktaṃ kṛśavṛttimayācakam ekāntaśīlaṃ dhīmantaṃ sadā śrāddheṣu bhojayet,अक्लिष्ट मव्रणं युक्तं कृशवृत्तिमयाचकम् एकान्तशीलं धीमन्तं सदा श्राद्धेषु भोजयेत्
2,15,22,no dadāmi tamityevaṃ brūyādyo vai durātmavān api jātiśataṃ gatvā na sa mucyeta kilbiṣāt,नो ददामि तमित्येवं ब्रूयाद्यो वै दुरात्मवान् अपि जातिशतं गत्वा न स मुच्येत किल्बिषात्
2,15,23,samodaṃ bhojayedviprānekapaṅktyāṃ tu yo naraḥ niyukto hyani yukto vā paṅktyā harati kilbiṣam,समोदं भोजयेद्विप्रानेकपङ्क्त्यां तु यो नरः नियुक्तो ह्यनि युक्तो वा पङ्क्त्या हरति किल्बिषम्
2,15,24,pāpmānaṃ gṛhyate kṣipramiṣṭāpūrttaṃ ca naśyati yatistu sarvaviprāṇāṃ sarveṣāmagrato bhavet,पाप्मानं गृह्यते क्षिप्रमिष्टापूर्त्तं च नश्यति यतिस्तु सर्वविप्राणां सर्वेषामग्रतो भवेत्
2,15,25,pañca vedānsetihāsānyaḥ paṭheddvijasattamaḥ yogādanantaraṃ so 'tha niyoktavyo vijānatā,पञ्च वेदान्सेतिहासान्यः पठेद्द्विजसत्तमः योगादनन्तरं सो ऽथ नियोक्तव्यो विजानता
2,15,26,trivedo 'nantaraṃ tasya dvivedastadanantaram ekavedastataḥ paścādupādhyāyastataḥ param,त्रिवेदो ऽनन्तरं तस्य द्विवेदस्तदनन्तरम् एकवेदस्ततः पश्चादुपाध्यायस्ततः परम्
2,15,27,pāvanā ye 'tra saṃkhyātāstānpravakṣye nibodhata ya ete pūrvanirddiṣṭāḥ sarve te hyanupūrvaśaḥ,पावना ये ऽत्र संख्यातास्तान्प्रवक्ष्ये निबोधत य एते पूर्वनिर्द्दिष्टाः सर्वे ते ह्यनुपूर्वशः
2,15,28,ṣaḍaṅgaviddhyānayogau sarvatatrastathaiva ca yāyāvaraśca pañcaite vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ,षडङ्गविद्ध्यानयोगौ सर्वतत्रस्तथैव च यायावरश्च पञ्चैते विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः
2,15,29,śrāddhakalpe bhavedyastu sannipatya tu pāvanaḥ caturdaśānāṃ vidyānāmekasyāmapi pāragāḥ,श्राद्धकल्पे भवेद्यस्तु सन्निपत्य तु पावनः चतुर्दशानां विद्यानामेकस्यामपि पारगाः
2,15,30,yathāvadvarttamānāśca sarve te paṅktipāvanāḥ asaṃdehastu sauparṇāḥ pañcāgneyāśca sāmagāḥ,यथावद्वर्त्तमानाश्च सर्वे ते पङ्क्तिपावनाः असंदेहस्तु सौपर्णाः पञ्चाग्नेयाश्च सामगाः
2,15,31,yaścaredvidhivadvipra samā dvādaśa saṃtataḥ trināciketastrai vidyo yaśca dharmāndvijaḥ paṭhet,यश्चरेद्विधिवद्विप्र समा द्वादश संततः त्रिनाचिकेतस्त्रै विद्यो यश्च धर्मान्द्विजः पठेत्
2,15,32,bārhaspatye mahāśāstre yaśca pāraṅgato dvijaḥ sarve te pāvanā viprāḥ paṅktīnāṃ samudātdṛtāḥ,बार्हस्पत्ये महाशास्त्रे यश्च पारङ्गतो द्विजः सर्वे ते पावना विप्राः पङ्क्तीनां समुदात्दृताः
2,15,33,āmantritastu yaḥ śrāddhe yoṣitaṃ sevate dvijaḥ pitarastasya tanmāsaṃ tasminritasi śerate,आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे योषितं सेवते द्विजः पितरस्तस्य तन्मासं तस्मिन्रितसि शेरते
2,15,34,dhyānaniṣṭhāya dātavyaṃ sānukrośāya dhīmate yatiṃ vā vālakhilyaṃ vā bhojayecchrāddakarmaṇi,ध्याननिष्ठाय दातव्यं सानुक्रोशाय धीमते यतिं वा वालखिल्यं वा भोजयेच्छ्राद्दकर्मणि
2,15,35,vānaprasthāya kurvāṇaḥ pūjāmātreṇa tuṣyate gṛhasthaṃ bhojayedyastu viśvedevāstu pūjitāḥ,वानप्रस्थाय कुर्वाणः पूजामात्रेण तुष्यते गृहस्थं भोजयेद्यस्तु विश्वेदेवास्तु पूजिताः
2,15,36,vānaprasthena ṛṣayo vālakhilyaiḥ purandaraḥ yatīnāṃ tu kṛtā pūjā sākṣādbrahmā tuṃ pūjitaḥ,वानप्रस्थेन ऋषयो वालखिल्यैः पुरन्दरः यतीनां तु कृता पूजा साक्षाद्ब्रह्मा तुं पूजितः
2,15,37,āśramo 'pāvano yastu pañcamassaṃkarātmakaḥ catvārastvāśramāḥ pūcyāḥ śrāddhe deve tathaiva ca,आश्रमो ऽपावनो यस्तु पञ्चमस्संकरात्मकः चत्वारस्त्वाश्रमाः पूच्याः श्राद्धे देवे तथैव च
2,15,38,caturāśramabāhyebhya stebhyaḥ śrāddhe na dāpayet yastiṣṭhedvāyubhakṣaśca cāturāśramabāhyataḥ,चतुराश्रमबाह्येभ्य स्तेभ्यः श्राद्धे न दापयेत् यस्तिष्ठेद्वायुभक्षश्च चातुराश्रमबाह्यतः
2,15,39,anāśramītapastepe na taṃ tatra nimantrayet ayatirmokṣavādī ca śrutau tau paṅktidūṣakau,अनाश्रमीतपस्तेपे न तं तत्र निमन्त्रयेत् अयतिर्मोक्षवादी च श्रुतौ तौ पङ्क्तिदूषकौ
2,15,40,ugreṇa tapasā yuktā bahujñāścitravādinaḥ nindanti ca dvijātibhyaḥ sarve te paṅktidūṣakāḥ,उग्रेण तपसा युक्ता बहुज्ञाश्चित्रवादिनः निन्दन्ति च द्विजातिभ्यः सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः
2,15,41,aupavastāstathā sāṃkhyā nāstikā vedanindakāḥ dhyānaṃ nindanti ye kecitsarve te paṅktidūṣakāḥ,औपवस्तास्तथा सांख्या नास्तिका वेदनिन्दकाः ध्यानं निन्दन्ति ये केचित्सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः
2,15,42,vṛthā muṇḍāśca jaṭilāḥ sarve kārpaṭikāstathā nirghṛṇānbhinnavṛttāṃśca sarvabhakṣāṃśca varjayet,वृथा मुण्डाश्च जटिलाः सर्वे कार्पटिकास्तथा निर्घृणान्भिन्नवृत्तांश्च सर्वभक्षांश्च वर्जयेत्
2,15,43,kārukādīnanācārāṃllokavedabahiṣkṛtān gāya nānvedavṛttāṃśca havyakavye na bhojayet,कारुकादीननाचारांल्लोकवेदबहिष्कृतान् गाय नान्वेदवृत्तांश्च हव्यकव्ये न भोजयेत्
2,15,44,etaistu varttayedyastu kṛṣṇavarṇaṃ sa gacchati yo 'śnāti saha śūdreṇā sarve te paṅktidūṣaṇāḥ,एतैस्तु वर्त्तयेद्यस्तु कृष्णवर्णं स गच्छति यो ऽश्नाति सह शूद्रेणा सर्वे ते पङ्क्तिदूषणाः
2,15,45,vyākarṣaṇaṃ sattvanibarhaṇaṃ ca kṛṣirvaṇijyā paśupālanaṃ ca śuśrūṣaṇaṃ cāpyagurorarervāpyakāryametaddhi sadā dvijānām,व्याकर्षणं सत्त्वनिबर्हणं च कृषिर्वणिज्या पशुपालनं च शुश्रूषणं चाप्यगुरोररेर्वाप्यकार्यमेतद्धि सदा द्विजानाम्
2,15,46,mithyāsaṃkalpinaḥ sarvānudvṛttāṃśca vivarjayet mithyāpravādī nindākṛttathā sūcakadāṃbhikau,मिथ्यासंकल्पिनः सर्वानुद्वृत्तांश्च विवर्जयेत् मिथ्याप्रवादी निन्दाकृत्तथा सूचकदांभिकौ
2,15,47,upapātakasaṃyuktāḥ pātakaiśca viśeṣataḥ vede niyogadātāro lobhamohaphalarthinaḥ,उपपातकसंयुक्ताः पातकैश्च विशेषतः वेदे नियोगदातारो लोभमोहफलर्थिनः
2,15,48,brahmavikrayiṇastānvai śrāddhakarmaṇi varjayet na viyogāstu vedānāṃ yo niyuṅkte sa pāpakṛt,ब्रह्मविक्रयिणस्तान्वै श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् न वियोगास्तु वेदानां यो नियुङ्क्ते स पापकृत्
2,15,49,vaktā vedaphalādbhraśyeddātā dānaphalāttathā bhṛtako 'dhyāpayedyastu bhṛtakādhyāpitastu yaḥ,वक्ता वेदफलाद्भ्रश्येद्दाता दानफलात्तथा भृतको ऽध्यापयेद्यस्तु भृतकाध्यापितस्तु यः
2,15,50,nārhatastāvapi śrāddhe brahmāṇaḥ krayavikrayī krayaśca vikrayaścaivājīvitārthe vigarhitau,नार्हतस्तावपि श्राद्धे ब्रह्माणः क्रयविक्रयी क्रयश्च विक्रयश्चैवाजीवितार्थे विगर्हितौ
2,15,51,vṛttireṣā tu vaiśyasya brāhmaṇasya tu pātakam āharedbhṛtito vedān vedebhyaścopajīvati,वृत्तिरेषा तु वैश्यस्य ब्राह्मणस्य तु पातकम् आहरेद्भृतितो वेदान् वेदेभ्यश्चोपजीवति
2,15,52,ubhau tau nārhataḥ śrāddhaṃ putrikāpatireva ca vṛthā dārāṃśca yo gacchedyo yajeta vṛthādhvaraiḥ,उभौ तौ नार्हतः श्राद्धं पुत्रिकापतिरेव च वृथा दारांश्च यो गच्छेद्यो यजेत वृथाध्वरैः
2,15,53,nārhatastāvapi śrāddhaṃ dvijo yaścaiva vārdhuṣī striyo raktāntarā yeṣāṃ paradāraparāśca ye,नार्हतस्तावपि श्राद्धं द्विजो यश्चैव वार्धुषी स्त्रियो रक्तान्तरा येषां परदारपराश्च ये
2,15,54,arthakāmaratāścaiva na tāñchrāddheṣu bhojayet varṇāśramāṇāṃ dharmeṣu viruddhāḥsarvakarmaṇi,अर्थकामरताश्चैव न ताञ्छ्राद्धेषु भोजयेत् वर्णाश्रमाणां धर्मेषु विरुद्धाःसर्वकर्मणि
2,15,55,stenaśca sarvayājī ca sarve te paṅktidūṣakāḥ yaśca sūkaravadbhuṅkte yaśca pāṇitale dvijaḥ,स्तेनश्च सर्वयाजी च सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः यश्च सूकरवद्भुङ्क्ते यश्च पाणितले द्विजः
2,15,56,na tadaśnanti pitaro yaśca vācyaṃ samaśnute strīśūdrāyānnametadvai śrāddhocchiṣṭaṃ na dāpayet,न तदश्नन्ति पितरो यश्च वाच्यं समश्नुते स्त्रीशूद्रायान्नमेतद्वै श्राद्धोच्छिष्टं न दापयेत्
2,15,57,yo dadyāccānusaṃmohānna tadgacchati vai pitṝn tasmānna deyamannādyamucchiṣṭaṃ śrāddhakarmaṇi,यो दद्याच्चानुसंमोहान्न तद्गच्छति वै पितॄन् तस्मान्न देयमन्नाद्यमुच्छिष्टं श्राद्धकर्मणि
2,15,58,anyacca dadhisarpirbhyāṃ śiṣṭaṃ putrāya nānyathā avaśeṣaṃ tu dātavyamannādyaṃ tu viśeṣataḥ,अन्यच्च दधिसर्पिर्भ्यां शिष्टं पुत्राय नान्यथा अवशेषं तु दातव्यमन्नाद्यं तु विशेषतः
2,15,59,puṣpamūlaphalairvāpi tuṣṭā gaccheyurantataḥ yāvanna śrapitaṃ cānnaṃ yāvatauṣṇyaṃ na muñcati,पुष्पमूलफलैर्वापि तुष्टा गच्छेयुरन्ततः यावन्न श्रपितं चान्नं यावतौष्ण्यं न मुञ्चति
2,15,60,tāvadaśnanti pitaro yāvadaśnanti vāgyatāḥ dattaṃ pratigraho homo bhojanaṃ balireva ca,तावदश्नन्ति पितरो यावदश्नन्ति वाग्यताः दत्तं प्रतिग्रहो होमो भोजनं बलिरेव च
2,15,61,sāṃguṣṭhena tathā pādyaṃ nāsurebhyo yathā bhavet etānyeva ca sarvāṇi dānāni ca viśeṣataḥ,सांगुष्ठेन तथा पाद्यं नासुरेभ्यो यथा भवेत् एतान्येव च सर्वाणि दानानि च विशेषतः
2,15,62,antarjānūpaviṣṭena tadvadācamanaṃ bhavet muṇḍāñjaṭilakāṣāyāñśrāddhakarmaṇi varjayet,अन्तर्जानूपविष्टेन तद्वदाचमनं भवेत् मुण्डाञ्जटिलकाषायाञ्श्राद्धकर्मणि वर्जयेत्
2,15,63,ye tu vṛtte sthitā nityaṃ jñānino dhyāninastathā devabhaktā mahātmānaḥ punīyurdarśanādapi,ये तु वृत्ते स्थिता नित्यं ज्ञानिनो ध्यानिनस्तथा देवभक्ता महात्मानः पुनीयुर्दर्शनादपि
2,15,64,śikhibhyo dhāturaktebhyastridaṇḍebhyaḥ pradāpayet sarvaṃ yogeśvarairvyāptaṃ trailokyaṃ hi nirantaram,शिखिभ्यो धातुरक्तेभ्यस्त्रिदण्डेभ्यः प्रदापयेत् सर्वं योगेश्वरैर्व्याप्तं त्रैलोक्यं हि निरन्तरम्
2,15,65,tasmātpaśyanti te sarvaṃ yatkiñcijjagatīgatam vyaktāvyaktaṃ vaśe kṛtvā sarvasyāpi ca yatparam,तस्मात्पश्यन्ति ते सर्वं यत्किञ्चिज्जगतीगतम् व्यक्ताव्यक्तं वशे कृत्वा सर्वस्यापि च यत्परम्
2,15,66,satyāsatyaṃ ca yaddṛṣṭaṃ sada sacca mahātmabhiḥ sarvajñānāni sṛṣṭāni mokṣādīnimahātmabhiḥ,सत्यासत्यं च यद्दृष्टं सद सच्च महात्मभिः सर्वज्ञानानि सृष्टानि मोक्षादीनिमहात्मभिः
2,15,67,tasmātteṣāṃ sadā bhaktaḥ phalaṃ prāpnoti vottamam,तस्मात्तेषां सदा भक्तः फलं प्राप्नोति वोत्तमम्
2,15,68,ṛcaśca yo veda sa veda vedānyajūṃṣi yo veda yajñam sāmāni yo veda sa veda brahma yo mānasaṃ veda sa veda sarvam,ऋचश्च यो वेद स वेद वेदान्यजूंषि यो वेद यज्ञम् सामानि यो वेद स वेद ब्रह्म यो मानसं वेद स वेद सर्वम्
2,16,1,iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe brāhmaṇaparīkṣā nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ 15 bṛhaspatiruvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dānāni ca phalāni ca tāraṇaṃ sarvabhūtānāṃ svargamārgasukhāvaham,इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ब्राह्मणपरीक्षा नाम पञ्चदशो ऽध्यायः १५ बृहस्पतिरुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि दानानि च फलानि च तारणं सर्वभूतानां स्वर्गमार्गसुखावहम्
2,16,2,loke śreṣṭhatam sarvamātmanaścaiva yatpriyam sarvaṃ pitṝṇāṃ dātavyaṃ teṣāmevājñayārthinā,लोके श्रेष्ठतम् सर्वमात्मनश्चैव यत्प्रियम् सर्वं पितॄणां दातव्यं तेषामेवाज्ञयार्थिना
2,16,3,jāṃbūnadamayaṃ divyaṃ vimānaṃ sūryasannibham divyāpsarobhiḥ saṃpūrṇamannado labhate 'kṣayam,जांबूनदमयं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम् दिव्याप्सरोभिः संपूर्णमन्नदो लभते ऽक्षयम्
2,16,4,savyañjanaṃ tu yo dadyādahataṃ śrāddhakarmaṇi āyuḥ prākāśyamaiśvaryaṃ rūpaṃ ca labhate śubham,सव्यञ्जनं तु यो दद्यादहतं श्राद्धकर्मणि आयुः प्राकाश्यमैश्वर्यं रूपं च लभते शुभम्
2,16,5,yajñopavītaṃ yo dadyācchrāddhakāle tu yajñavit pāvanaṃ sarva viprāṇāṃ brahmadānasya tatphalam,यज्ञोपवीतं यो दद्याच्छ्राद्धकाले तु यज्ञवित् पावनं सर्व विप्राणां ब्रह्मदानस्य तत्फलम्
2,16,6,plutaṃ vipreṣu yo dadyācchrāddhakāle kamaḍalum madhukṣīrājyadadhibhirdātāramupatiṣṭhate,प्लुतं विप्रेषु यो दद्याच्छ्राद्धकाले कमडलुम् मधुक्षीराज्यदधिभिर्दातारमुपतिष्ठते
2,16,7,cakrāviddhaṃ ca yo dadyācchrāddhakāle kamaṇḍalum dhenuṃ salabhate divyāṃ payodāṃ sukhado hinīm,चक्राविद्धं च यो दद्याच्छ्राद्धकाले कमण्डलुम् धेनुं सलभते दिव्यां पयोदां सुखदो हिनीम्
2,16,8,tūlapūrṇe ca yo dadyātpāduke śrāddhakarmaṇi śobhanaṃ labhate yānaṃ pādayoḥ sukhamedhate,तूलपूर्णे च यो दद्यात्पादुके श्राद्धकर्मणि शोभनं लभते यानं पादयोः सुखमेधते
2,16,9,vyacanaṃ tālavṛntaṃ ca dattvā viprāya satkṛtam prāpnuyātsarvapuṣpāṇi sugandhīni mṛdūni ca,व्यचनं तालवृन्तं च दत्त्वा विप्राय सत्कृतम् प्राप्नुयात्सर्वपुष्पाणि सुगन्धीनि मृदूनि च
2,16,10,śrāddhe hyupānahau dattvā brāhmaṇebhyaḥ sadā budhaḥ divyaṃ sa labhate yānaṃ vājiyuktaṃ navaṃ tathā,श्राद्धे ह्युपानहौ दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः सदा बुधः दिव्यं स लभते यानं वाजियुक्तं नवं तथा
2,16,11,śrāddhe chatraṃ tu yo dadyātpuṣpamālānvitaṃ tathā prāsādo hyuttamo bhūtvā gacchantamanugacchati,श्राद्धे छत्रं तु यो दद्यात्पुष्पमालान्वितं तथा प्रासादो ह्युत्तमो भूत्वा गच्छन्तमनुगच्छति
2,16,12,śaraṇaṃ ratnasaṃpūrṇaṃ saśayyābhojanaṃ budhaḥ śrāddhe dattvā yatibhyastu nākapṛṣṭhe mahīyate,शरणं रत्नसंपूर्णं सशय्याभोजनं बुधः श्राद्धे दत्त्वा यतिभ्यस्तु नाकपृष्ठे महीयते
2,16,13,suktāvaidūryavāsāṃsi ratnāni vividhāni ca vāhanāni ca divyāni prayutānyarbudāni ca,सुक्तावैदूर्यवासांसि रत्नानि विविधानि च वाहनानि च दिव्यानि प्रयुतान्यर्बुदानि च
2,16,14,sumahadvyomagaṃ puṇyaṃ sarvakāmasamanvitam candrasūryanibhaṃ divyaṃ vimānaṃ labhate 'kṣayam,सुमहद्व्योमगं पुण्यं सर्वकामसमन्वितम् चन्द्रसूर्यनिभं दिव्यं विमानं लभते ऽक्षयम्
2,16,15,apsarobhiḥ parivṛtaṃ kāmagaṃ sumanojavam vasetsa tu vimānāgre stūyamānaḥ samantataḥ,अप्सरोभिः परिवृतं कामगं सुमनोजवम् वसेत्स तु विमानाग्रे स्तूयमानः समन्ततः
2,16,16,divyaiḥpuṣpaiścitaścāhurdānānāṃ paramaṃ budhāḥ suślakṣmāni suvarṇāni śrāddhe pātrāṇi dāpayet,दिव्यैःपुष्पैश्चितश्चाहुर्दानानां परमं बुधाः सुश्लक्ष्मानि सुवर्णानि श्राद्धे पात्राणि दापयेत्
2,16,17,rasāstamupatiṣṭhanti bhakṣyaṃ saubhāgyameva ca tilānikṣūṃstathā śrāddhe dvijebhyaḥ saṃprayacchati,रसास्तमुपतिष्ठन्ति भक्ष्यं सौभाग्यमेव च तिलानिक्षूंस्तथा श्राद्धे द्विजेभ्यः संप्रयच्छति
2,16,18,mitrāṇi labhate loke strīṣu saubhāgyameva ca yaḥ pātraṃ taijasaṃ dadyānmanojña śrāddhabhojanaiḥ,मित्राणि लभते लोके स्त्रीषु सौभाग्यमेव च यः पात्रं तैजसं दद्यान्मनोज्ञ श्राद्धभोजनैः
2,16,19,pātraṃ bhavati kāmānā rūpasya ca dhanasya ca rājataṃ kāñcanaṃ vāpi yo dadyācchrāddhakarmaṇi,पात्रं भवति कामाना रूपस्य च धनस्य च राजतं काञ्चनं वापि यो दद्याच्छ्राद्धकर्मणि
2,16,20,dānāttu labhate kāmānprākāśyaṃ dhanameva ca dhenuṃ śrāddhe tu yo dadyādgṛṣṭiṃ kumbhāpadohanīm,दानात्तु लभते कामान्प्राकाश्यं धनमेव च धेनुं श्राद्धे तु यो दद्याद्गृष्टिं कुम्भापदोहनीम्
2,16,21,gāvastamupatiṣṭhanti naraṃ puṣṭistathaiva ca dadyādyaḥ śiśire cāgniṃ bahukāṣṭhaṃ prayatnataḥ,गावस्तमुपतिष्ठन्ति नरं पुष्टिस्तथैव च दद्याद्यः शिशिरे चाग्निं बहुकाष्ठं प्रयत्नतः
2,16,22,kāyāgnidīptiṃ prākāśyaṃ saubhāgyaṃ tabhate naraḥ indhanāni tu yo dadyā ddvijebhyaḥ śiśirāgame,कायाग्निदीप्तिं प्राकाश्यं सौभाग्यं तभते नरः इन्धनानि तु यो दद्या द्द्विजेभ्यः शिशिरागमे
2,16,23,nityaṃ jayati saṃgrāme śriyā juṣṭastu jāyate surabhīṇi ca mālyāni gandhavanti tathaiva ca,नित्यं जयति संग्रामे श्रिया जुष्टस्तु जायते सुरभीणि च माल्यानि गन्धवन्ति तथैव च
2,16,24,pūjayitvā tu pātrebhyaḥ śrāddhe satkṛtya dāpayet gandhamālyaṃ mahātmānaṃ sukhāni vividhāni ca,पूजयित्वा तु पात्रेभ्यः श्राद्धे सत्कृत्य दापयेत् गन्धमाल्यं महात्मानं सुखानि विविधानि च
2,16,25,dātāramupatiṣṭhanti yuvatyaśca pativratāḥ śayanāsanayānāni bhūmayo vāhanāni ca,दातारमुपतिष्ठन्ति युवत्यश्च पतिव्रताः शयनासनयानानि भूमयो वाहनानि च
2,16,26,śrāddheṣvetāni yo dadyādaśvamedhaphalaṃ labhet śrāddhakāle guṇavati vipre vai samupasthite,श्राद्धेष्वेतानि यो दद्यादश्वमेधफलं लभेत् श्राद्धकाले गुणवति विप्रे वै समुपस्थिते
2,16,27,iṣṭadravyaṃ ca yo dadyātsmṛtiṃ medhāṃ ca vindati sarpiḥpūrṇāni pātrāṇi śrāddhe satkṛtya dāpayet,इष्टद्रव्यं च यो दद्यात्स्मृतिं मेधां च विन्दति सर्पिःपूर्णानि पात्राणि श्राद्धे सत्कृत्य दापयेत्
2,16,28,kumbhopadohagṛṣṭīnāṃ bahvīnāṃ phalamaśnute śrāddhe yathepsitaṃ dattvā puṇḍarīkaphalaṃ labhet,कुम्भोपदोहगृष्टीनां बह्वीनां फलमश्नुते श्राद्धे यथेप्सितं दत्त्वा पुण्डरीकफलं लभेत्
2,16,29,vanaṃ puṣpaphalopetaṃ dattvā gosavamaśnute kūpārāmataḍāgāni kṣetragoṣṭhagṛhāṇi ca,वनं पुष्पफलोपेतं दत्त्वा गोसवमश्नुते कूपारामतडागानि क्षेत्रगोष्ठगृहाणि च
2,16,30,dattvā modanti te svarge nityamācandratārakam svāstīrṇaṃ śayanaṃ dattvā śrāddheratnavibhūṣitam,दत्त्वा मोदन्ति ते स्वर्गे नित्यमाचन्द्रतारकम् स्वास्तीर्णं शयनं दत्त्वा श्राद्धेरत्नविभूषितम्
2,16,31,pitarastasya tuṣyanti svargalokaṃ samaśanute asmiṃlloke ca saṃpannaṃ syandanaṃ ca suvāhanaiḥ,पितरस्तस्य तुष्यन्ति स्वर्गलोकं समशनुते अस्मिंल्लोके च संपन्नं स्यन्दनं च सुवाहनैः
2,16,32,aṣṭābhiḥ pūjyate cātra dhanadhānyaiśca varddhate parṇakauśeyapaṭṭorṇe tathā prāvārakaṃbalau,अष्टाभिः पूज्यते चात्र धनधान्यैश्च वर्द्धते पर्णकौशेयपट्टोर्णे तथा प्रावारकंबलौ
2,16,33,ajinaṃ kāñcanaṃ paṭṭaṃ praveṇīṃ mṛgalomakam dadyādetāni viprāṇāṃ bhojayitvā yathāvidhi,अजिनं काञ्चनं पट्टं प्रवेणीं मृगलोमकम् दद्यादेतानि विप्राणां भोजयित्वा यथाविधि
2,16,34,prāpnoti śraddhadhānastu vājapeyaphalaṃ naraḥ bahubhāryāḥ surūpāśca putrā bhṛtyāśca kiṅkarāḥ,प्राप्नोति श्रद्धधानस्तु वाजपेयफलं नरः बहुभार्याः सुरूपाश्च पुत्रा भृत्याश्च किङ्कराः
2,16,35,vaśe tiṣṭhanti bhūtāni loke cāsminnirāmayam kauśeyaṃ kṣaumakārpāsaṃ dukūlaṃ gahanaṃ tathā,वशे तिष्ठन्ति भूतानि लोके चास्मिन्निरामयम् कौशेयं क्षौमकार्पासं दुकूलं गहनं तथा
2,16,36,śrāddhe caitāni yo dadyātkāmānāpnotyanuttamān alakṣmīṃ nāśayantyete tamaḥ sūryodayo yathā,श्राद्धे चैतानि यो दद्यात्कामानाप्नोत्यनुत्तमान् अलक्ष्मीं नाशयन्त्येते तमः सूर्योदयो यथा
2,16,37,bhrājate ya vimānāgre nakṣatreṣviva candramāḥ vāso hi sarvadaivatye sarvadevairabhiṣṭutam,भ्राजते य विमानाग्रे नक्षत्रेष्विव चन्द्रमाः वासो हि सर्वदैवत्ये सर्वदेवैरभिष्टुतम्
2,16,38,vastrābhāve kriyā nāsti ya5dānatapāṃsi ca tasmādvastrāṇi deyāni śrāddhakāle tu nityaśaḥ,वस्त्राभावे क्रिया नास्ति य५दानतपांसि च तस्माद्वस्त्राणि देयानि श्राद्धकाले तु नित्यशः
2,16,39,tāni sarvāṇyavāpnoti śrāddhe dattvā tu mānavaḥ nityaśrāddhe tu yo dadyātprayatastatparāyaṇaḥ,तानि सर्वाण्यवाप्नोति श्राद्धे दत्त्वा तु मानवः नित्यश्राद्धे तु यो दद्यात्प्रयतस्तत्परायणः
2,16,40,sarvakāmānavāpnoti rājyaṃ svage tathava ca sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute,सर्वकामानवाप्नोति राज्यं स्वगे तथव च सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते
2,16,41,bhakṣyajātaṃ tu sukṛtaṃ svastikādyaṃ saśarkaram kṛsara madhusarpiśca payaḥ pāyasameva ca,भक्ष्यजातं तु सुकृतं स्वस्तिकाद्यं सशर्करम् कृसर मधुसर्पिश्च पयः पायसमेव च
2,16,42,snigdhaprāyāśca yo dadyādagniṣṭomaphalaṃ labhet dadhigavyamasaṃsṛṣṭaṃ bhakṣyānnānāvidhāṃstathā,स्निग्धप्रायाश्च यो दद्यादग्निष्टोमफलं लभेत् दधिगव्यमसंसृष्टं भक्ष्यान्नानाविधांस्तथा
2,16,43,dattvā na śocate śrāddhe varṣāsu ca maghāsu ca ghṛtena bhojayedviprānghṛtaṃ bhūmau samutsṛjot,दत्त्वा न शोचते श्राद्धे वर्षासु च मघासु च घृतेन भोजयेद्विप्रान्घृतं भूमौ समुत्सृजोत्
2,16,44,chāyāyāṃ hastinaścaiva dattvā śrāddhena śocate odanaṃ pāyasaṃ sarpirmadhumūlaphalāni ca,छायायां हस्तिनश्चैव दत्त्वा श्राद्धेन शोचते ओदनं पायसं सर्पिर्मधुमूलफलानि च
2,16,45,bhakṣyāṃśca vividhāndattvā paratreha ca modate śarkarākṣīrasaṃyuktāḥ pṛthukā nityamakṣayāḥ,भक्ष्यांश्च विविधान्दत्त्वा परत्रेह च मोदते शर्कराक्षीरसंयुक्ताः पृथुका नित्यमक्षयाः
2,16,46,syāttu saṃvatsaraṃ prītiḥ śākairmāṃsarasena ca saktulājāstathāpūpāḥ kulmāṣā vyañjanaiḥ saha,स्यात्तु संवत्सरं प्रीतिः शाकैर्मांसरसेन च सक्तुलाजास्तथापूपाः कुल्माषा व्यञ्जनैः सह
2,16,47,sarpiḥsnigdhāni sarvāṇi dadhnā saṃskṛtya bhojayet śrāddheṣvetāni yo dadyātpadmaṃ sa labhate nidhim,सर्पिःस्निग्धानि सर्वाणि दध्ना संस्कृत्य भोजयेत् श्राद्धेष्वेतानि यो दद्यात्पद्मं स लभते निधिम्
2,16,48,navasasyāniyo dadyācchrāddhe satkṛtya yatnataḥ sarvabhogānavāpnoti pūjyate ca divaṃ gataḥ,नवसस्यानियो दद्याच्छ्राद्धे सत्कृत्य यत्नतः सर्वभोगानवाप्नोति पूज्यते च दिवं गतः
2,16,49,bhakṣyabhojyāni peyāni coṣyaleṅyavarāṇi ca bhojanāgrāsanaṃ dattvā atithibhyaḥ kṛtāñjaliḥ,भक्ष्यभोज्यानि पेयानि चोष्यलेङ्यवराणि च भोजनाग्रासनं दत्त्वा अतिथिभ्यः कृताञ्जलिः
2,16,50,sarvayajñakratūnāṃ hi phalaṃ prāpnotyanuttamam kṣipramatyuṣṇamakliṣṭaṃ dadyādannaṃ bubhukṣate,सर्वयज्ञक्रतूनां हि फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् क्षिप्रमत्युष्णमक्लिष्टं दद्यादन्नं बुभुक्षते
2,16,51,savyañjanaṃ tathā snigdhaṃ bhaktyā satkṛtya yatnataḥ taruṇādityasaṃkāśaṃ vimānaṃ haṃsavāhanam,सव्यञ्जनं तथा स्निग्धं भक्त्या सत्कृत्य यत्नतः तरुणादित्यसंकाशं विमानं हंसवाहनम्
2,16,52,annado labhate nityaṃ kanyākoṭīstathaiva ca annadānātparaṃ dānaṃ nānyatkiñcittu vidyate,अन्नदो लभते नित्यं कन्याकोटीस्तथैव च अन्नदानात्परं दानं नान्यत्किञ्चित्तु विद्यते
2,16,53,annādbhūtāni jāyante jīvanti prabhavanti ca jīvadānātparaṃ dānaṃ nānyatkiñcana vidyate,अन्नाद्भूतानि जायन्ते जीवन्ति प्रभवन्ति च जीवदानात्परं दानं नान्यत्किञ्चन विद्यते
2,16,54,annāllokāḥ pratiṣṭhanti lokadānasya tatphalam annaṃ prajāpatiḥ sākṣātte na sarvamidaṃ tatam,अन्नाल्लोकाः प्रतिष्ठन्ति लोकदानस्य तत्फलम् अन्नं प्रजापतिः साक्षात्ते न सर्वमिदं ततम्
2,16,55,tasmādannasamaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati yāni ratnāni medinyāṃ vāhanāni striyastathā,तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति यानि रत्नानि मेदिन्यां वाहनानि स्त्रियस्तथा
2,16,56,kṣipraṃ prāpnoti tatsarvaṃ pitṛbhaktastu yo naraḥ pratiśrayaṃ ca yo dadyādatithibyaḥ kṛtāñjaliḥ,क्षिप्रं प्राप्नोति तत्सर्वं पितृभक्तस्तु यो नरः प्रतिश्रयं च यो दद्यादतिथिब्यः कृताञ्जलिः
2,16,57,devāstaṃ saṃpratīcchanti divyātithyaiḥ sahasraśaḥ sarvāṇyetāni yo dadyātpṛthivyāmekarāḍbhavet,देवास्तं संप्रतीच्छन्ति दिव्यातिथ्यैः सहस्रशः सर्वाण्येतानि यो दद्यात्पृथिव्यामेकराड्भवेत्
2,16,58,tribhirdvābhyāmathaikena dānena tu sukhī bhadet dānāni paramo dharmaḥ sadbhiḥ satkṛtya pūjitaḥ,त्रिभिर्द्वाभ्यामथैकेन दानेन तु सुखी भदेत् दानानि परमो धर्मः सद्भिः सत्कृत्य पूजितः
2,16,59,trailokyasyā dhipatyaṃ hi dānenaiva dhruvaṃ sthitam arājā labhate rājyamadhanaścottamaṃ dhanam kṣīṇāyurlabhate cāyuḥ pitṛbhaktaḥ sadā naraḥ,त्रैलोक्यस्या धिपत्यं हि दानेनैव ध्रुवं स्थितम् अराजा लभते राज्यमधनश्चोत्तमं धनम् क्षीणायुर्लभते चायुः पितृभक्तः सदा नरः
2,17,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe dānapraśaṃsā nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ 16 bṛhaspatiruvāca ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi śrāddhakarmaṇi pūjitam kāmyaṃ naimittikājasraṃ śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे दानप्रशंसा नाम षोडशो ऽध्यायः १६ बृहस्पतिरुवाच अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि पूजितम् काम्यं नैमित्तिकाजस्रं श्राद्धकर्मणि नित्यशः
2,17,2,putradāranimittāḥ syuraṣṭakāstisna eva tu kṛṣṇapakṣe variṣṭhā hi pūrvākhaṇḍaladevatā,पुत्रदारनिमित्ताः स्युरष्टकास्तिस्न एव तु कृष्णपक्षे वरिष्ठा हि पूर्वाखण्डलदेवता
2,17,3,prājāpatyā dvitīyā syāttṛtīyā vaiśvadevikā ādyāpūpaiḥ sadākāryā māṃsairanyā sadā bhavet,प्राजापत्या द्वितीया स्यात्तृतीया वैश्वदेविका आद्यापूपैः सदाकार्या मांसैरन्या सदा भवेत्
2,17,4,śākaiḥ kāryā tṛtīyā syādevaṃ dravyagato vidhiḥ atrāpīṣṭaṃ pitṝṇāṃ vai nityameva vidhīyate,शाकैः कार्या तृतीया स्यादेवं द्रव्यगतो विधिः अत्रापीष्टं पितॄणां वै नित्यमेव विधीयते
2,17,5,yā cāpyanyā caturthī syāttāṃ ca kuryādviśeṣataḥ āsu śrāddhaṃ budhaḥ kurvansarvasvenāpi nityaśaḥ,या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात्तां च कुर्याद्विशेषतः आसु श्राद्धं बुधः कुर्वन्सर्वस्वेनापि नित्यशः
2,17,6,kṣipramāpnoti hi śreyaḥ paratreha ca modate pitaraḥ parvakāleṣu tithikāleṣu devatāḥ,क्षिप्रमाप्नोति हि श्रेयः परत्रेह च मोदते पितरः पर्वकालेषु तिथिकालेषु देवताः
2,17,7,sarveṣu puruṣā yānti nipātamiva dhenavaḥ māsāṃte pratigaccheyuraṣṭakāsu hyapūjitāḥ,सर्वेषु पुरुषा यान्ति निपातमिव धेनवः मासांते प्रतिगच्छेयुरष्टकासु ह्यपूजिताः
2,17,8,moghāstasya bhavantyāśāḥ paratreha ca sarvaśaḥ pūjakānāṃ samutkarṣo nāstikānāmadhogatiḥ,मोघास्तस्य भवन्त्याशाः परत्रेह च सर्वशः पूजकानां समुत्कर्षो नास्तिकानामधोगतिः
2,17,9,devāstu dāyino yānti tiryaggacchantyadāyinaḥ puṣṭiṃ prajāṃ smṛtiṃ medhāṃ putrānaiśvaryameva ca,देवास्तु दायिनो यान्ति तिर्यग्गच्छन्त्यदायिनः पुष्टिं प्रजां स्मृतिं मेधां पुत्रानैश्वर्यमेव च
2,17,10,kurvāṇaḥ pūjanaṃ cāsu sarvaṃ pūrṇaṃ samaśnute pratipaddhanalābhāya labdhaṃ cāsya na naśyati,कुर्वाणः पूजनं चासु सर्वं पूर्णं समश्नुते प्रतिपद्धनलाभाय लब्धं चास्य न नश्यति
2,17,11,dvitīyāyāṃ tu yaḥ kuryāddvipadādhiṃpatir bhavet varārthināṃ tṛtīyā tu śatrughnī pāpanāśinī,द्वितीयायां तु यः कुर्याद्द्विपदाधिंपतिर् भवेत् वरार्थिनां तृतीया तु शत्रुघ्नी पापनाशिनी
2,17,12,caturthyāṃ tu prakurvāṇaḥ śatrucchidrāṇi paśyati pañcamyāṃ cāpikurvāṇaḥ prāpnoti mahatīṃ śriyam,चतुर्थ्यां तु प्रकुर्वाणः शत्रुच्छिद्राणि पश्यति पञ्चम्यां चापिकुर्वाणः प्राप्नोति महतीं श्रियम्
2,17,13,ṣaṣṭhyāṃ śrāddhāni kurvāṇaḥ saṃpūjyaḥ syātprayatnataḥ kurute yastu saptamyāṃ śrāddhāni satataṃ naraḥ,षष्ठ्यां श्राद्धानि कुर्वाणः संपूज्यः स्यात्प्रयत्नतः कुरुते यस्तु सप्तम्यां श्राद्धानि सततं नरः
2,17,14,mahīśatvamavāpnoti gaṇānāṃ cādhipo bhavet saṃpūrṇāmṛddhimāpnoti yo 'ṣṭamyāṃ kurute naraḥ,महीशत्वमवाप्नोति गणानां चाधिपो भवेत् संपूर्णामृद्धिमाप्नोति यो ऽष्टम्यां कुरुते नरः
2,17,15,śrāddhaṃ navamyāṃ karttavyamaiśvaryaṃ strīśca kāṅkṣatā kurvandaśamyāṃ tu naro brāhmīṃ śriyamavāpnuyāt,श्राद्धं नवम्यां कर्त्तव्यमैश्वर्यं स्त्रीश्च काङ्क्षता कुर्वन्दशम्यां तु नरो ब्राह्मीं श्रियमवाप्नुयात्
2,17,16,vedāṃścaivāpnuyātsarvānviprāṇāṃ samatāṃ vrajet ekādaśyāṃ paraṃ dānamaiśvarya satataṃ tathā,वेदांश्चैवाप्नुयात्सर्वान्विप्राणां समतां व्रजेत् एकादश्यां परं दानमैश्वर्य सततं तथा
2,17,17,dvādaśyāṃ jayalābhaṃ ca rājyamāyurvasūni ca prajāvṛddhiṃ paśūnmedhāṃ svātantryaṃ puṣṭimuttamām,द्वादश्यां जयलाभं च राज्यमायुर्वसूनि च प्रजावृद्धिं पशून्मेधां स्वातन्त्र्यं पुष्टिमुत्तमाम्
2,17,18,dīrghamāyurathaiśvaryaṃ kurvāṇastu trayodaśīm yuvānaśca gṛhe yasya mṛtāstebhyaḥ pradāpayet,दीर्घमायुरथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् युवानश्च गृहे यस्य मृतास्तेभ्यः प्रदापयेत्
2,17,19,śastreṇa vā hatā ye ca teṣāṃ dadyāccaturdaśīm amāvāsyāṃ prayatnena śrāddhaṃ kuryātsadā śuciḥ,शस्त्रेण वा हता ये च तेषां दद्याच्चतुर्दशीम् अमावास्यां प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्सदा शुचिः
2,17,20,sarvakāmānavāpnoti svargaṃ cānantamaśnute tathāviṣamajātānāṃ yamalānāṃ ca sarvaśaḥ,सर्वकामानवाप्नोति स्वर्गं चानन्तमश्नुते तथाविषमजातानां यमलानां च सर्वशः
2,17,21,śrāddhaṃ dadyādamāvāsyāṃ sarvakāmānavāpnuyāt maghāsu kurvañchrāddhāni sarvakāmānavāpnuyāt,श्राद्धं दद्यादमावास्यां सर्वकामानवाप्नुयात् मघासु कुर्वञ्छ्राद्धानि सर्वकामानवाप्नुयात्
2,17,22,pratyakṣamarcitāstena bhavanti pitarastadā pitṛdavā maghā yasmāttasmāttāsvakṣayaṃ smṛtam,प्रत्यक्षमर्चितास्तेन भवन्ति पितरस्तदा पितृदवा मघा यस्मात्तस्मात्तास्वक्षयं स्मृतम्
2,18,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe tithiśrāddhavarṇanaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ 17 bṛhaspatiruvāca yamastu yāni śrāddhāni provāca śaśabindave tāni me śṛṇu kāryāṇi nakṣatreṣu pṛthak pṛthak,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे तिथिश्राद्धवर्णनं नाम सप्तदशो ऽध्यायः १७ बृहस्पतिरुवाच यमस्तु यानि श्राद्धानि प्रोवाच शशबिन्दवे तानि मे शृणु कार्याणि नक्षत्रेषु पृथक् पृथक्
2,18,2,śrāddhaṃ yaḥ kṛttikāyogaṃ kurute satataṃ naraḥ agnīnādhāya sa svarge rājate sudṛḍhavrataḥ,श्राद्धं यः कृत्तिकायोगं कुरुते सततं नरः अग्नीनाधाय स स्वर्गे राजते सुदृढव्रतः
2,18,3,apatyakāmo rohiṇyāṃ saumye tejasvinā bhavet prāyaśaḥ krūrakarmāṇi ārdrāyāṃ śrāddhamācaran,अपत्यकामो रोहिण्यां सौम्ये तेजस्विना भवेत् प्रायशः क्रूरकर्माणि आर्द्रायां श्राद्धमाचरन्
2,18,4,kṣetrabhāgī bhavetputrī śrāddhaṃ kṛtvā punarvasau puṣṭikāmaḥ punastiṣye śrāddhaṃ kurvīta mānavaḥ,क्षेत्रभागी भवेत्पुत्री श्राद्धं कृत्वा पुनर्वसौ पुष्टिकामः पुनस्तिष्ये श्राद्धं कुर्वीत मानवः
2,18,5,āśleṣāsu pitṝnarcanvīrānputrānavāpnuyāt jātīnāṃ bhavati śreṣṭho maghāsu śrāddhamācaran,आश्लेषासु पितॄनर्चन्वीरान्पुत्रानवाप्नुयात् जातीनां भवति श्रेष्ठो मघासु श्राद्धमाचरन्
2,18,6,phālgunīṣu pitṝnarcansaubhāgyaṃ labhate naraḥ pradānaśīlaḥ sāpatya uttarāsu karoti yaḥ,फाल्गुनीषु पितॄनर्चन्सौभाग्यं लभते नरः प्रदानशीलः सापत्य उत्तरासु करोति यः
2,18,7,saṃsatsu mukhyo bhavati haste 'bhyarcya pitṝnapi citrāyāṃ caiva yaḥ kuryātpaśyedrūpavataḥ sutān,संसत्सु मुख्यो भवति हस्ते ऽभ्यर्च्य पितॄनपि चित्रायां चैव यः कुर्यात्पश्येद्रूपवतः सुतान्
2,18,8,svātinā caiva yaḥ kuryādvāṇijye lābhamāpnuyāt putrārthī tu viśākhāsu śrāddhamīheta mālavaḥ,स्वातिना चैव यः कुर्याद्वाणिज्ये लाभमाप्नुयात् पुत्रार्थी तु विशाखासु श्राद्धमीहेत मालवः
2,18,9,anurādhāsu kurvāṇo naraścakraṃ pravarttayet ādhipatyaṃ bhavecchreṣṭhaṃ jyeṣṭhāyāṃ satataṃ tu yaḥ,अनुराधासु कुर्वाणो नरश्चक्रं प्रवर्त्तयेत् आधिपत्यं भवेच्छ्रेष्ठं ज्येष्ठायां सततं तु यः
2,18,10,mūlenārogyamicchanti hyāṣāḍhāsu mahadyaśaḥ uttarāsu tu kurvāṇo vītaśoko bhavennaraḥ,मूलेनारोग्यमिच्छन्ति ह्याषाढासु महद्यशः उत्तरासु तु कुर्वाणो वीतशोको भवेन्नरः
2,18,11,śravaṇena tu lokeṣu prāpnuyātparamāṃ gatim rājyabhāgī dhaniṣṭhāsu prāpnuyā dvipulaṃ dhanam,श्रवणेन तु लोकेषु प्राप्नुयात्परमां गतिम् राज्यभागी धनिष्ठासु प्राप्नुया द्विपुलं धनम्
2,18,12,śrāddhanirjitalokaśca vedān sāṃgānavāpnuyāt nakṣatrairvāruṇaiḥ kurvanbhiṣaksiddhimavāpnuyāt,श्राद्धनिर्जितलोकश्च वेदान् सांगानवाप्नुयात् नक्षत्रैर्वारुणैः कुर्वन्भिषक्सिद्धिमवाप्नुयात्
2,18,13,pūrvaprauṣṭha pade kurvanvindetājīvikānbahūn uttarāsvanatikramya vindedgā vai sahasraśaḥ,पूर्वप्रौष्ठ पदे कुर्वन्विन्देताजीविकान्बहून् उत्तरास्वनतिक्रम्य विन्देद्गा वै सहस्रशः
2,18,14,bahukupyakṛtaṃ dravyaṃ vindetkurvansurevatīm aśvānaśvayujā bhakto bharaṇyāṃ sādhusattamaḥ,बहुकुप्यकृतं द्रव्यं विन्देत्कुर्वन्सुरेवतीम् अश्वानश्वयुजा भक्तो भरण्यां साधुसत्तमः
2,18,15,imaṃ śrāddhavidhiṃ kurvañchaśabindurmahīmimām kṛtsnāṃ balena so 'kliṣṭho labhdhvā ca praśaśāsa ha,इमं श्राद्धविधिं कुर्वञ्छशबिन्दुर्महीमिमाम् कृत्स्नां बलेन सो ऽक्लिष्ठो लभ्ध्वा च प्रशशास ह
2,19,1,iti śrī brahāmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe nakṣatraśrāddhaṃ nāma aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ 18 śaṃyuruvāca kiṃ sviddattaṃ pitṝṇāṃ tu tṛptidaṃ vadatāṃ vara kiṃsvitsyāccirarātrāya kiṃ vānantyāya kalpate,इति श्री ब्रहामाण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे नक्षत्रश्राद्धं नाम अष्टादशो ऽध्यायः १८ शंयुरुवाच किं स्विद्दत्तं पितॄणां तु तृप्तिदं वदतां वर किंस्वित्स्याच्चिररात्राय किं वानन्त्याय कल्पते
2,19,2,bṛhaspatiruvāca havīṣi śrāddhakalpe tu yāni śrāddhavido viduḥ tāni me śṛṇu sarvāṇi phalaṃ caiṣāṃ yathātatham,बृहस्पतिरुवाच हवीषि श्राद्धकल्पे तु यानि श्राद्धविदो विदुः तानि मे शृणु सर्वाणि फलं चैषां यथातथम्
2,19,3,tilairvrīhiyavaimāṣairadbhirmūlaphalaistathā dattena māsaṃ prīyante śrāddhena hi pitāmahāḥ,तिलैर्व्रीहियवैमाषैरद्भिर्मूलफलैस्तथा दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन हि पितामहाः
2,19,4,matsyaiḥ prīṇanti dvau māsau trīnmāsānhāriṇena tu śāśena caturo māsānpañca prīṇāti śākunaiḥ,मत्स्यैः प्रीणन्ति द्वौ मासौ त्रीन्मासान्हारिणेन तु शाशेन चतुरो मासान्पञ्च प्रीणाति शाकुनैः
2,19,5,vārāheṇa tu ṣaṇmāsāñchāgalaṃ saptamāsikam aṣṭamāsikamityuktaṃ yacca pārvatakaṃ bhavet,वाराहेण तु षण्मासाञ्छागलं सप्तमासिकम् अष्टमासिकमित्युक्तं यच्च पार्वतकं भवेत्
2,19,6,rauraveṇa tu prīyante nava māsānpitāmahāḥ gavayasya tu māṃsena tṛptiḥ syāddaśamāsikī,रौरवेण तु प्रीयन्ते नव मासान्पितामहाः गवयस्य तु मांसेन तृप्तिः स्याद्दशमासिकी
2,19,7,aurabhreṇa ca māṃsena māsānekādaśaiva tu śrāddhe ca tṛptidaṃ gavyaṃ payaḥ saṃvatsaraṃ dvijāḥ,औरभ्रेण च मांसेन मासानेकादशैव तु श्राद्धे च तृप्तिदं गव्यं पयः संवत्सरं द्विजाः
2,19,8,ānantyāya bhavettadvatkhaḍgamāṃsaṃ pitṛkṣaye pāyasaṃ madhusarpirbhyāṃ chāyāyāṃ kuñjarasya ca,आनन्त्याय भवेत्तद्वत्खड्गमांसं पितृक्षये पायसं मधुसर्पिर्भ्यां छायायां कुञ्जरस्य च
2,19,9,kṛṣṇacchāgasya māsena tṛptirbhavati śāśvatī atra gāthāḥ pitṛgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ,कृष्णच्छागस्य मासेन तृप्तिर्भवति शाश्वती अत्र गाथाः पितृगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः
2,19,10,tāste 'haṃ kīrttayiṣyāmi yathāvatsannibodha me api naḥ sa kule yāyādyo no dadyāt trayodaśīm,तास्ते ऽहं कीर्त्तयिष्यामि यथावत्सन्निबोध मे अपि नः स कुले यायाद्यो नो दद्यात् त्रयोदशीम्
2,19,11,ājena sarvalohena varṣāsu ca maghāsu ca eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko 'pi gayāṃ vrajet gaurīṃ vāpyudvahedbhāryāṃ nālaṃ vā vṛṣamutsṛjet,आजेन सर्वलोहेन वर्षासु च मघासु च एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येको ऽपि गयां व्रजेत् गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्यां नालं वा वृषमुत्सृजेत्
2,19,12,śaṃyuruvāca gayādīnāṃ phalaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ dātṝṇāṃ caiva yatpuṇyaṃ nikhilena pravīhi me,शंयुरुवाच गयादीनां फलं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः दातॄणां चैव यत्पुण्यं निखिलेन प्रवीहि मे
2,19,13,bṛhaspatiruvāca gayāyāmakṣayaṃ śrāddhañjapahomatapāṃsi ca pitṛkṣaye hi tatputra tasmāttatrākṣayaṃ smṛtam,बृहस्पतिरुवाच गयायामक्षयं श्राद्धञ्जपहोमतपांसि च पितृक्षये हि तत्पुत्र तस्मात्तत्राक्षयं स्मृतम्
2,19,14,pūrṇāyāmekaviṃśaṃ tu gauryāmutpāditaḥ sutaḥ mahāmahāṃśca juhuyāditi tasya phalaṃ smṛtam phalaṃ vṛṣasya vakṣyāmi gadato me nibodhata,पूर्णायामेकविंशं तु गौर्यामुत्पादितः सुतः महामहांश्च जुहुयादिति तस्य फलं स्मृतम् फलं वृषस्य वक्ष्यामि गदतो मे निबोधत
2,19,15,vṛṣotsraṣṭā punātyeva daśātītāndaśāvarān,वृषोत्स्रष्टा पुनात्येव दशातीतान्दशावरान्
2,19,16,yatkiñcitspṛśate toyamavatīrṇo nadījale vṛṣotsarggatpitṝṇāṃ tu hyakṣayaṃ samudāhṛtam,यत्किञ्चित्स्पृशते तोयमवतीर्णो नदीजले वृषोत्सर्ग्गत्पितॄणां तु ह्यक्षयं समुदाहृतम्
2,19,17,yenayena spṛśettoyaṃ lāṅgūlādibhiraṅgaśaḥ sarvaṃ tadakṣayaṃ tasya pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ,येनयेन स्पृशेत्तोयं लाङ्गूलादिभिरङ्गशः सर्वं तदक्षयं तस्य पितॄणां नात्र संशयः
2,19,18,śṛṅgaiḥ khurairvā bhūmiṃ yāmullikhatyaniśaṃ vṛṣaḥ madhukulyāḥ pitṝṃstasya hyakṣayāśca bhavanti vai,शृङ्गैः खुरैर्वा भूमिं यामुल्लिखत्यनिशं वृषः मधुकुल्याः पितॄंस्तस्य ह्यक्षयाश्च भवन्ति वै
2,19,19,sahasranalvamātreṇa taḍāgena yathāsrutiḥ tṛptistu yā pitṝṇāṃ vai sā vṛṣeṇeha kalpate,सहस्रनल्वमात्रेण तडागेन यथास्रुतिः तृप्तिस्तु या पितॄणां वै सा वृषेणेह कल्पते
2,19,20,yo dadāti guḍonmiśratilāni śrāddhakarmaṇi madhu vāmadhumiśraṃ vā sarvamevākṣayaṃ bhavet,यो ददाति गुडोन्मिश्रतिलानि श्राद्धकर्मणि मधु वामधुमिश्रं वा सर्वमेवाक्षयं भवेत्
2,19,21,na brāhmaṇaṃ parikṣeta sadā deyaṃ hi mānavaiḥ daivekarmaṇi pitrye ca śrūyate vai parīkṣaṇam,न ब्राह्मणं परिक्षेत सदा देयं हि मानवैः दैवेकर्मणि पित्र्ये च श्रूयते वै परीक्षणम्
2,19,22,sarvavedavratasnātāḥ paṅktīnāṃ pāvanā dvijāḥ ye ca bhāṣāvidaḥ kecidye ca vyākaraṇe ratāḥ,सर्ववेदव्रतस्नाताः पङ्क्तीनां पावना द्विजाः ये च भाषाविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः
2,19,23,adhīyate purāṇaṃ vai dharmaśāstramathāpi ca triṇāciketaḥ pañcāgniḥ sa sauparṇaḥ ṣaḍaṅgavit,अधीयते पुराणं वै धर्मशास्त्रमथापि च त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निः स सौपर्णः षडङ्गवित्
2,19,24,brahmadevasutaścaiva cchandogo jyeṣṭhasāmagaḥ puṇyeṣu yaśca tīrtheṣu kṛtasnānaḥ kṛtavrataḥ,ब्रह्मदेवसुतश्चैव च्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः पुण्येषु यश्च तीर्थेषु कृतस्नानः कृतव्रतः
2,19,25,makheṣu ye ca sarveṣu bhavantyavabhṛthāplutāḥ ye ca satyavratā nityaṃ svadharmaniratāśca ye,मखेषु ये च सर्वेषु भवन्त्यवभृथाप्लुताः ये च सत्यव्रता नित्यं स्वधर्मनिरताश्च ये
2,19,26,akrodhanā lobhaparāstāñchrāddheṣu nimantrayet etebhyo dattamakṣayyamete vai paṅktipāvanāḥ,अक्रोधना लोभपरास्ताञ्छ्राद्धेषु निमन्त्रयेत् एतेभ्यो दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः
2,19,27,śrāddhīyā brahmaṇā ye tu yogavratasuniṣṭhitāḥ trayo 'pi pūjitāstena brahmaviṣṇumaheśvarāḥ,श्राद्धीया ब्रह्मणा ये तु योगव्रतसुनिष्ठिताः त्रयो ऽपि पूजितास्तेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
2,19,28,pitṛbhiḥ saha lokāśca yo hyetānpūjayennaraḥ pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca maṅgalānāṃ ca maṅgalam,पितृभिः सह लोकाश्च यो ह्येतान्पूजयेन्नरः पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्
2,19,29,prathamaḥ sarvadharmāṇāṃ yogadharmo nigadyate apāṅkteyānpravakṣyami gadato me nibodhata,प्रथमः सर्वधर्माणां योगधर्मो निगद्यते अपाङ्क्तेयान्प्रवक्ष्यमि गदतो मे निबोधत
2,19,30,kitavo madyapo yaśca paśupālo nirākṛtaḥ grāmapreṣyo vārdhuṣiko hyāpaṇo vaṇijastathā,कितवो मद्यपो यश्च पशुपालो निराकृतः ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको ह्यापणो वणिजस्तथा
2,19,31,agāra dāhī garado vṛṣalo grāmayājakaḥ kāṇḍapṛṣṭho 'tha kuṇḍāśī madhupaḥ somavikrayī,अगार दाही गरदो वृषलो ग्रामयाजकः काण्डपृष्ठो ऽथ कुण्डाशी मधुपः सोमविक्रयी
2,19,32,samudrāntarito bhṛtyaḥ piśunaḥ kūṭasākṣikaḥ pitrā vivadamānaśca yasya copapatirgṛhe,समुद्रान्तरितो भृत्यः पिशुनः कूटसाक्षिकः पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे
2,19,33,abhiśastastathā stenaḥ śilpaṃ yaścopajīvati stavakaḥ sūpakāraśca yaśca mitrāṇi nindati,अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति स्तवकः सूपकारश्च यश्च मित्राणि निन्दति
2,19,34,kāṇaśca khañjakaścaiva nāstiko vedavarjitaḥ unmatto 'pyatha ṣaṇḍhaśca bhrūṇahā gurutalpagaḥ,काणश्च खञ्जकश्चैव नास्तिको वेदवर्जितः उन्मत्तो ऽप्यथ षण्ढश्च भ्रूणहा गुरुतल्पगः
2,19,35,bhiṣagjīvī prāśanikaḥ parastrīṃ yaśca sevate vikrīṇāti ca yo brahmavratāni niyamāṃstathā,भिषग्जीवी प्राशनिकः परस्त्रीं यश्च सेवते विक्रीणाति च यो ब्रह्मव्रतानि नियमांस्तथा
2,19,36,naṣṭaṃ syānnāstike dattaṃ vrataghne cāpavarjitam yaccavāṇijake dattaṃ neha nāmutra saṃbhavet,नष्टं स्यान्नास्तिके दत्तं व्रतघ्ने चापवर्जितम् यच्चवाणिजके दत्तं नेह नामुत्र संभवेत्
2,19,37,nikṣepahārake caiva kṛtaghne vidavarjite tathā pāṇavike vai ca kāruke dharmavarjite,निक्षेपहारके चैव कृतघ्ने विदवर्जिते तथा पाणविके वै च कारुके धर्मवर्जिते
2,19,38,krīṇāti yo hyapaṇyāni vikrīṇāti praśaṃsati anyatrāsya samādhānaṃ na vaṇikūchrāddhamarhati,क्रीणाति यो ह्यपण्यानि विक्रीणाति प्रशंसति अन्यत्रास्य समाधानं न वणिकूछ्राद्धमर्हति
2,19,39,bhasmanīva hutaṃ havyaṃ dattaṃ paunarbhave dvijaḥ ṣaṣṭiṃ kāṇaḥ śataṃ ṣaṇḍhaḥ śvitrī pañcaśatānyapi,भस्मनीव हुतं हव्यं दत्तं पौनर्भवे द्विजः षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री पञ्चशतान्यपि
2,19,40,pāparogī sahasraṃ vai dāturnāśayate phalam bhraśyeddhi sa phalāttasmātpradātā yastu bāliśaḥ,पापरोगी सहस्रं वै दातुर्नाशयते फलम् भ्रश्येद्धि स फलात्तस्मात्प्रदाता यस्तु बालिशः
2,19,41,yadviṣṭitaśirā bhuṅkte yadbhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ sopānatkaśca yadbhuṅkte yacca dattamasatkṛtam,यद्विष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते यच्च दत्तमसत्कृतम्
2,19,42,sarvaṃ tadasuredrāya brahmā bhāgamakalpayat śvā caiva brahmahā caiva nāvekṣeta kathañcana,सर्वं तदसुरेद्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत् श्वा चैव ब्रह्महा चैव नावेक्षेत कथञ्चन
2,19,43,tasmātparivṛtairdadyāttilaiścānnaṃ vikīrya ca rākṣasānāṃ tilāḥ proktāḥ śunāṃ parivṛtāstathā,तस्मात्परिवृतैर्दद्यात्तिलैश्चान्नं विकीर्य च राक्षसानां तिलाः प्रोक्ताः शुनां परिवृतास्तथा
2,19,44,darśanātsūkaro hanti pakṣavātena kukkuṭaḥ rajasvalāyāḥ sparśena kruddhoyaśca prayacchati,दर्शनात्सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः रजस्वलायाः स्पर्शेन क्रुद्धोयश्च प्रयच्छति
2,19,45,nadītīreṣu ramyeṣu saritsu ca sarassu ca vivikteṣu ca prīyante datteneha pitāmahāḥ,नदीतीरेषु रम्येषु सरित्सु च सरस्सु च विविक्तेषु च प्रीयन्ते दत्तेनेह पितामहाः
2,19,46,nāsavyaṃpātayejjānu na yukto vācamīrayet tasmātparivṛteneha vidhivaddarbhapāṇinā,नासव्यंपातयेज्जानु न युक्तो वाचमीरयेत् तस्मात्परिवृतेनेह विधिवद्दर्भपाणिना
2,19,47,pitrorārādhanaṃ kāryamevaṃ prīṇayate pitṝn anumānya dvijānpūrvamargauṃ kuryādyathāvidhi,पित्रोराराधनं कार्यमेवं प्रीणयते पितॄन् अनुमान्य द्विजान्पूर्वमर्गौं कुर्याद्यथाविधि
2,19,48,pitṝṇāṃ nirvapedbhūmau sūrye vā darbhasaṃstare śuklapakṣe ca pūrvāṅṇe śrāddhaṃ kuryādyathāvidhi,पितॄणां निर्वपेद्भूमौ सूर्ये वा दर्भसंस्तरे शुक्लपक्षे च पूर्वाङ्णे श्राद्धं कुर्याद्यथाविधि
2,19,49,kṛṣṇapakṣe 'paraṅṇe tu rauhiṇaṃ vai na laṅghayet evamete mahātmāno mahāyogā mahaujasaḥ,कृष्णपक्षे ऽपरङ्णे तु रौहिणं वै न लङ्घयेत् एवमेते महात्मानो महायोगा महौजसः
2,19,50,sadā vai pitaraḥ pūjyāḥ saṃ prāptau deśakālayoḥ pitṛbhaktyaiva tu naro yogaṃ prāpnoti durllabham,सदा वै पितरः पूज्याः सं प्राप्तौ देशकालयोः पितृभक्त्यैव तु नरो योगं प्राप्नोति दुर्ल्लभम्
2,19,51,dhyānena mokṣaṃ gaccheddhi hitvā karma śubhāśubham yajñahetostaduddhṛtya mohayitvā jagattathā,ध्यानेन मोक्षं गच्छेद्धि हित्वा कर्म शुभाशुभम् यज्ञहेतोस्तदुद्धृत्य मोहयित्वा जगत्तथा
2,19,52,guhāyāṃ nihitaṃ brahma kaśyapena mahātmanā amṛtaṃ guhyamuddhṛtya yoge yogavidāṃ varāḥ,गुहायां निहितं ब्रह्म कश्यपेन महात्मना अमृतं गुह्यमुद्धृत्य योगे योगविदां वराः
2,19,53,proktaḥ sanatkumāreṇa mahāto brahmaṇaḥ padam devānāṃ paramaṃ guhyamṛṣīṇāṃ ca parāyaṇam,प्रोक्तः सनत्कुमारेण महातो ब्रह्मणः पदम् देवानां परमं गुह्यमृषीणां च परायणम्
2,19,54,pitṛbhaktyā prayatnena prāpya te tanmanīṣibhiḥ pitṛbhaktaḥ samāsena pitṛpūrvaparaśca yaḥ,पितृभक्त्या प्रयत्नेन प्राप्य ते तन्मनीषिभिः पितृभक्तः समासेन पितृपूर्वपरश्च यः
2,19,55,ayatnātprāpnuyādeva sarvametanna saṃśayaḥ,अयत्नात्प्राप्नुयादेव सर्वमेतन्न संशयः
2,19,56,bṛhaspatiruvāca yasmaiśrāddhāni deyāni yacca dattaṃ mahatphalam yeṣu cāpyakṣayaṃ śrāddhaṃ tīrtheṣu ca guhāsu ca,बृहस्पतिरुवाच यस्मैश्राद्धानि देयानि यच्च दत्तं महत्फलम् येषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च गुहासु च
2,19,57,yeṣu svargamavāpnoti tatte proktaṃ sasaṃgraham śrutvemaṃ śrāddhakalpaṃ ca na kuryādyastu mānavaḥ,येषु स्वर्गमवाप्नोति तत्ते प्रोक्तं ससंग्रहम् श्रुत्वेमं श्राद्धकल्पं च न कुर्याद्यस्तु मानवः
2,19,58,sa majjennarake ghore nāstikastamasāvṛte parivādo na karttavyo yogināṃ tu viśeṣataḥ,स मज्जेन्नरके घोरे नास्तिकस्तमसावृते परिवादो न कर्त्तव्यो योगिनां तु विशेषतः
2,19,59,parivādātkrimirbhūtvā tatraiva parivarttate yogānparivadedyastu dhyānino mokṣakāṅkṣiṇaḥ,परिवादात्क्रिमिर्भूत्वा तत्रैव परिवर्त्तते योगान्परिवदेद्यस्तु ध्यानिनो मोक्षकाङ्क्षिणः
2,19,60,sa gacchennarakaṃ ghoraṃ śrotāpyasya na saṃśayaḥ āvṛtaṃ tamasaḥ sarvaṃ narakaṃ ghoradarśanam yogīśvaraparīvādānna svargaṃ yāti mānavaḥ,स गच्छेन्नरकं घोरं श्रोताप्यस्य न संशयः आवृतं तमसः सर्वं नरकं घोरदर्शनम् योगीश्वरपरीवादान्न स्वर्गं याति मानवः
2,19,61,yogeśvarāṇāmā krośaṃ śṛṇuyādyo yatātmanām sahi kālaṃ ciraṃ majjennarake nātra saṃśayaḥ kuṃbhīpākeṣu pacyante jihvācchede punaḥ punaḥ,योगेश्वराणामा क्रोशं शृणुयाद्यो यतात्मनाम् सहि कालं चिरं मज्जेन्नरके नात्र संशयः कुंभीपाकेषु पच्यन्ते जिह्वाच्छेदे पुनः पुनः
2,19,62,samudre ca yathā loṣaṭastadbatsīdanti te narāḥ manasā karmaṇā vācā dveṣaṃ yogeṣu varjayet protyānantaṃ phalaṃ bhuṅkta iha vāpi na saṃśayaḥ,समुद्रे च यथा लोषटस्तद्बत्सीदन्ति ते नराः मनसा कर्मणा वाचा द्वेषं योगेषु वर्जयेत् प्रोत्यानन्तं फलं भुङ्क्त इह वापि न संशयः
2,19,63,na pārago vindati paramātmanastrilokamadhye carati svakarmamiḥ ṛco yajuḥ sāma tadaṅgapārage 'vikārametaṃ hyanavāpya sīdati,न पारगो विन्दति परमात्मनस्त्रिलोकमध्ये चरति स्वकर्ममिः ऋचो यजुः साम तदङ्गपारगे ऽविकारमेतं ह्यनवाप्य सीदति
2,19,64,vikārapāraṃ prakṛteśca pāragastrayīguṇānā triguṇasya pāragaḥ yaḥ syāccaturviśatitattvapāragaḥ sa pārago nādhyayanasya pāragaḥ,विकारपारं प्रकृतेश्च पारगस्त्रयीगुणाना त्रिगुणस्य पारगः यः स्याच्चतुर्विशतितत्त्वपारगः स पारगो नाध्ययनस्य पारगः
2,19,65,kṛtsnaṃ yathāvatsamupaiti tatparastathaiva bhūyaḥ pralayatvamātmanaḥ pratyāharedyogapathaṃ na yo dvijo na sarvapāra kramapāragocaraḥ,कृत्स्नं यथावत्समुपैति तत्परस्तथैव भूयः प्रलयत्वमात्मनः प्रत्याहरेद्योगपथं न यो द्विजो न सर्वपार क्रमपारगोचरः
2,19,66,vedasya veditavyaṃ ca vedyaṃ vindati yogavit taṃ vai vedavidaḥ prāhustamāhurvedapāragam,वेदस्य वेदितव्यं च वेद्यं विन्दति योगवित् तं वै वेदविदः प्राहुस्तमाहुर्वेदपारगम्
2,19,67,vedaṃ ca veditavyaṃ ca viditvā vai yathāsthitaḥ evaṃ vedavidaḥ prāhuranyaṃ vai vedapāragam,वेदं च वेदितव्यं च विदित्वा वै यथास्थितः एवं वेदविदः प्राहुरन्यं वै वेदपारगम्
2,19,68,yajñānvedāṃstathā kāmāṃstapāṃsi vividhāni ca prāpnotyāyuḥ prajāścaiva pitṛbhakto na saśayaḥ,यज्ञान्वेदांस्तथा कामांस्तपांसि विविधानि च प्राप्नोत्यायुः प्रजाश्चैव पितृभक्तो न सशयः
2,19,69,śraddhayā śrāddhakalpaṃ tu yastvimaṃ niyataḥ paṭhet sarvāṇyetāni vāpnoti tīrthadānaphalāni ca,श्रद्धया श्राद्धकल्पं तु यस्त्विमं नियतः पठेत् सर्वाण्येतानि वाप्नोति तीर्थदानफलानि च
2,19,70,sa paṅktipāvanaścaiva dvijānāmagrabhugbhavet āśrāvya ca dvijānso 'tha sarvakāmānavāpnuyāt,स पङ्क्तिपावनश्चैव द्विजानामग्रभुग्भवेत् आश्राव्य च द्विजान्सो ऽथ सर्वकामानवाप्नुयात्
2,19,71,yaścaitacchṛṇuyānnityama nyāṃśca śrāvayeddvijaḥ anasūyurjitakrodho lobhamohavivarjitaḥ,यश्चैतच्छृणुयान्नित्यम न्यांश्च श्रावयेद्द्विजः अनसूयुर्जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः
2,19,72,tīrthādīnāṃ phalaṃ prāpya dānādīnāṃ ca sarvaśaḥ mokṣopāyaṃ labhecchreṣṭhaṃ svargopāyaṃ na saṃśayaḥ iha cāpi parā puṣṭhistasmātkurvīta nityaśaḥ,तीर्थादीनां फलं प्राप्य दानादीनां च सर्वशः मोक्षोपायं लभेच्छ्रेष्ठं स्वर्गोपायं न संशयः इह चापि परा पुष्ठिस्तस्मात्कुर्वीत नित्यशः
2,19,73,imaṃ vidhiṃ yo hi paṭhedatandritaḥ samāhitaḥ saṃsadi parvasaṃdhiṣu apatyabhāgī ca pareṇa tejasā divaukasāṃ sa vrajate salokatām,इमं विधिं यो हि पठेदतन्द्रितः समाहितः संसदि पर्वसंधिषु अपत्यभागी च परेण तेजसा दिवौकसां स व्रजते सलोकताम्
2,19,74,yena proktastvayaṃ kalpo namastasmai svayaṃbhuve mahāyogeśvarebhyaśca sadā ca praṇato 'smyaham,येन प्रोक्तस्त्वयं कल्पो नमस्तस्मै स्वयंभुवे महायोगेश्वरेभ्यश्च सदा च प्रणतो ऽस्म्यहम्
2,20,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe brahmaṇaparīkṣā nāma ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ 19 bṛhaspatiruvāca ityete pitaro devā devānāmapi devatāḥ saptasvete sthitā nityaṃ sthāneṣu pitaro 'vyayāḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ब्रह्मणपरीक्षा नाम एकोनविंशो ऽध्यायः १९ बृहस्पतिरुवाच इत्येते पितरो देवा देवानामपि देवताः सप्तस्वेते स्थिता नित्यं स्थानेषु पितरो ऽव्ययाः
2,20,2,prajāpatisutā hyete sarveṣāṃ tu mahātmanām ādyo gaṇastu yogānāmanuyogavivarddhanaḥ,प्रजापतिसुता ह्येते सर्वेषां तु महात्मनाम् आद्यो गणस्तु योगानामनुयोगविवर्द्धनः
2,20,3,dvitīyo devatānāṃ tu tṛtīyo dānavādinām śeṣāstu varṇiṃnāṃ jñeyā iti sarve prakīrttitāḥ,द्वितीयो देवतानां तु तृतीयो दानवादिनाम् शेषास्तु वर्णिंनां ज्ञेया इति सर्वे प्रकीर्त्तिताः
2,20,4,devāschaitānyajante vai sarvajñāneṣvavasthitān āśramaśca yajantyenāṃścatvārastu yathākramam,देवास्छैतान्यजन्ते वै सर्वज्ञानेष्ववस्थितान् आश्रमश्च यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथाक्रमम्
2,20,5,sarve varṇā yajantyenāṃścatvārastu yathāgamam tathā saṃkarajātyaśca mlecchāścāpi yajanti vai,सर्वे वर्णा यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथागमम् तथा संकरजात्यश्च म्लेच्छाश्चापि यजन्ति वै
2,20,6,pitṛṃstu yo yajedbhaktyā pitaraḥ prīṇayanti te pitaraḥ puṣṭikāmasya prajākāmasya vā punaḥ,पितृंस्तु यो यजेद्भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति ते पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः
2,20,7,puṣṭiṃ prajāṃ tu svargaṃ ca prayacchanti pitāmahāḥ devakāryādapi tathā pitṛkāryaṃ viśiṣyate,पुष्टिं प्रजां तु स्वर्गं च प्रयच्छन्ति पितामहाः देवकार्यादपि तथा पितृकार्यं विशिष्यते
2,20,8,devatānāṃ hi pitaraḥ pūrvamāpyāyanaṃ smṛtāḥ na hi yogagatiḥ sūkṣmā pitṝṇāṃ jñāyate naraiḥ,देवतानां हि पितरः पूर्वमाप्यायनं स्मृताः न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणां ज्ञायते नरैः
2,20,9,tapasā hi prasiddhena kiṃ punarmāṃsacakṣuṣā sarveṣāṃ rājataṃ pātramatha vā rajatānvitam,तपसा हि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा सर्वेषां राजतं पात्रमथ वा रजतान्वितम्
2,20,10,pāvanaṃ hyuttamaṃ proktaṃ devānāṃ pitṛbhiḥ saha yeṣāṃ dāsyanti piṇḍāṃstrīnbāndhavā nāmagotrataḥ,पावनं ह्युत्तमं प्रोक्तं देवानां पितृभिः सह येषां दास्यन्ति पिण्डांस्त्रीन्बान्धवा नामगोत्रतः
2,20,11,bhūmau kuśottarāyāṃ ca apasavyavidhānataḥ sarvatra varttamānāste piṇḍāḥ prīṇanti vai pitṝn,भूमौ कुशोत्तरायां च अपसव्यविधानतः सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पिण्डाः प्रीणन्ति वै पितॄन्
2,20,12,yadāhāro bhavejjanturāhāraḥ so 'sya jāyate yathā goṣṭhe pranaṣṭāṃ vai vatso vindati mātaram,यदाहारो भवेज्जन्तुराहारः सो ऽस्य जायते यथा गोष्ठे प्रनष्टां वै वत्सो विन्दति मातरम्
2,20,13,tathā taṃ nayate mantro janturyatrāvatiṣṭhati nāmagotraṃ ca mantraṃ ca dattamannaṃ nayanti tam,तथा तं नयते मन्त्रो जन्तुर्यत्रावतिष्ठति नामगोत्रं च मन्त्रं च दत्तमन्नं नयन्ति तम्
2,20,14,api yoniśataṃ prāptāṃstṛptistānanugacchati evameṣā sthitā sattā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ,अपि योनिशतं प्राप्तांस्तृप्तिस्ताननुगच्छति एवमेषा स्थिता सत्ता ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
2,20,15,pitṝṇamādisargetu lokānāmakṣayārthinām ityete pitaraścaiva lokā duhitarastathā,पितॄणमादिसर्गेतु लोकानामक्षयार्थिनाम् इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरस्तथा
2,20,16,dauhitrā yajamānaśca proktāścaiva mayānagha kīrttitāḥ pitaraste vai tava putra yathākramam,दौहित्रा यजमानश्च प्रोक्ताश्चैव मयानघ कीर्त्तिताः पितरस्ते वै तव पुत्र यथाक्रमम्
2,20,17,śaṃyuruvāca aho divyastvayā tāta pitṛsargastu kīrtitaḥ lokā duhitaraścaiva dohitrāśca śrutāstathā,शंयुरुवाच अहो दिव्यस्त्वया तात पितृसर्गस्तु कीर्तितः लोका दुहितरश्चैव दोहित्राश्च श्रुतास्तथा
2,20,18,dānāni saha śaucena kīrttitāni phalāni ca akṣayyatvaṃ dvijāṃścaiva sarvametadudāhṛtam adyaprabhṛti karttāsmi sarvametadyathātatham,दानानि सह शौचेन कीर्त्तितानि फलानि च अक्षय्यत्वं द्विजांश्चैव सर्वमेतदुदाहृतम् अद्यप्रभृति कर्त्तास्मि सर्वमेतद्यथातथम्
2,20,19,bṛhaspatiruvāca ityetadaṅgirāḥ pūrvamṛṣīṇāmuktavānprabhuḥ pṛṣṭaśca saṃśayānsarvānṛṣīnāha nṛsaṃsadi,बृहस्पतिरुवाच इत्येतदङ्गिराः पूर्वमृषीणामुक्तवान्प्रभुः पृष्टश्च संशयान्सर्वानृषीनाह नृसंसदि
2,20,20,satre tu vitate pūrvaṃ tathā varṣasahasrake yasminsadaspatisnāto brahmā sīddevatāprabhuḥ,सत्रे तु वितते पूर्वं तथा वर्षसहस्रके यस्मिन्सदस्पतिस्नातो ब्रह्मा सीद्देवताप्रभुः
2,20,21,gatāni tatra varṣāṇāṃ pañcāśacca śatāni vai ślokāścātra purā gītā ṛṣibhirbrahmavādibhiḥ,गतानि तत्र वर्षाणां पञ्चाशच्च शतानि वै श्लोकाश्चात्र पुरा गीता ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः
2,20,22,dīkṣitasya purā satre brahmamaḥ paramātmanaḥ tatraiva dattamannāgraṃ pitṝṇāmakṣayarthinām lokānāṃ ca hitārthāya brahmaṇā parameṣṭhinā,दीक्षितस्य पुरा सत्रे ब्रह्ममः परमात्मनः तत्रैव दत्तमन्नाग्रं पितॄणामक्षयर्थिनाम् लोकानां च हितार्थाय ब्रह्मणा परमेष्ठिना
2,20,23,sūta uvāca evaṃ bṛhaspatiḥ pūrvaṃ pṛṣṭaḥ putreṇa dhīmatā provāca pitṛsargaṃ tu yaścaiva samudāhṛta,सूत उवाच एवं बृहस्पतिः पूर्वं पृष्टः पुत्रेण धीमता प्रोवाच पितृसर्गं तु यश्चैव समुदाहृत
2,21,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpo nāma viṃśatitamo 'dhyāyaḥ 20 samāptaścāyaṃ śrāddhakalpaḥ vasiṣṭha uvāca itthaṃ pravarttamānasya jamadagnermahātmanaḥ varṣāṇi katicidrājanvyatīyuramitaujasaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पो नाम विंशतितमो ऽध्यायः २० समाप्तश्चायं श्राद्धकल्पः वसिष्ठ उवाच इत्थं प्रवर्त्तमानस्य जमदग्नेर्महात्मनः वर्षाणि कतिचिद्राजन्व्यतीयुरमितौजसः
2,21,2,rāmo 'pi nṛpaśārdūla sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ vedavedāṅgatattvajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ,रामो ऽपि नृपशार्दूल सर्वधर्मभृतां वरः वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः
2,21,3,pitroścakāra śuśrūṣāṃ vinītātmā mahāmatiḥ prītiṃ ca nijaceṣṭābhiranvahaṃ paryavarttayat,पित्रोश्चकार शुश्रूषां विनीतात्मा महामतिः प्रीतिं च निजचेष्टाभिरन्वहं पर्यवर्त्तयत्
2,21,4,itthaṃ pravarttamānasya varṣāṇi katicinnṛpa pitroḥ śuśrūṣayānaiṣīdrāmo matimatāṃ varaḥ,इत्थं प्रवर्त्तमानस्य वर्षाणि कतिचिन्नृप पित्रोः शुश्रूषयानैषीद्रामो मतिमतां वरः
2,21,5,sa kadācinmahātejāḥ pitāmaha guhaṃ prati gantuṃ vyavasito rājandaivena ca niyojitaḥ,स कदाचिन्महातेजाः पितामह गुहं प्रति गन्तुं व्यवसितो राजन्दैवेन च नियोजितः
2,21,6,nipīḍya śirasā pitroścaraṇau bhṛgupuṅgavaḥ uvāca prāñjalirbhūtavā sapraśrayamidaṃ vacaḥ,निपीड्य शिरसा पित्रोश्चरणौ भृगुपुङ्गवः उवाच प्राञ्जलिर्भूतवा सप्रश्रयमिदं वचः
2,21,7,kañcidarthamahaṃ tāta mātaraṃ tvāṃ ca sāmpratam vijñāpayitumicchāmi mama tacchrotumarhathaḥ,कञ्चिदर्थमहं तात मातरं त्वां च साम्प्रतम् विज्ञापयितुमिच्छामि मम तच्छ्रोतुमर्हथः
2,21,8,pitāmahamahaṃ draṣṭumutkaṇṭhitamanāściram tasmāttatpārśvamadhunā gamiṣye vāmanujñayā,पितामहमहं द्रष्टुमुत्कण्ठितमनाश्चिरम् तस्मात्तत्पार्श्वमधुना गमिष्ये वामनुज्ञया
2,21,9,āhūtaścāsakṛttāta sotkaṇṭhaṃ prīyamāṇayā pitāmahyā bahumukhairicchantyā mama darśanam,आहूतश्चासकृत्तात सोत्कण्ठं प्रीयमाणया पितामह्या बहुमुखैरिच्छन्त्या मम दर्शनम्
2,21,10,pitṝnpitāmahasyāpi priyameva pradarśanam sadīyaṃ tena tatpārśvaṃ gantuṃ māmanujānata,पितॄन्पितामहस्यापि प्रियमेव प्रदर्शनम् सदीयं तेन तत्पार्श्वं गन्तुं मामनुजानत
2,21,11,vasiṣṭha uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā saṃbhrāntaṃ samudīritam harṣeṇa mahatā yuktau sāśrunetrau babhūvatuḥ,वसिष्ठ उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा संभ्रान्तं समुदीरितम् हर्षेण महता युक्तौ साश्रुनेत्रौ बभूवतुः
2,21,12,tamāliṅgya mahābhāgaṃ mūrdhnyupāghrāya sādaram abhinandyāśiṣā tāta hyubhau tāvidamāhatuḥ,तमालिङ्ग्य महाभागं मूर्ध्न्युपाघ्राय सादरम् अभिनन्द्याशिषा तात ह्युभौ ताविदमाहतुः
2,21,13,pitāmahagṛhaṃ tāta prayāhi tvaṃ yathāsukham pitāmahapitāmahyoḥ prītaye darśanāya ca,पितामहगृहं तात प्रयाहि त्वं यथासुखम् पितामहपितामह्योः प्रीतये दर्शनाय च
2,21,14,tatra gatvā yathānyāyaṃ taṃ śuśrūṣā parāyaṇaḥ kañcitkālaṃ tayorvatsa prītaye vasa tadgṛhe,तत्र गत्वा यथान्यायं तं शुश्रूषा परायणः कञ्चित्कालं तयोर्वत्स प्रीतये वस तद्गृहे
2,21,15,sthitvā nāticiraṃ kālaṃ tayorbhūyo 'pyanuśaya atrāgaccha mahābhāga kṣemeṇāsmaddidṛkṣayā,स्थित्वा नातिचिरं कालं तयोर्भूयो ऽप्यनुशय अत्रागच्छ महाभाग क्षेमेणास्मद्दिदृक्षया
2,21,16,kṣaṇārddhamapi śaktāḥ stho na vinā putradarśanam tasmātpitāmaha gṛhe na cirātsthātumarhasi,क्षणार्द्धमपि शक्ताः स्थो न विना पुत्रदर्शनम् तस्मात्पितामह गृहे न चिरात्स्थातुमर्हसि
2,21,17,tadājñayātha vā putra prapitāmahasannidhim gato 'pi śīghramāgaccha krameṇa tadanujñayā,तदाज्ञयाथ वा पुत्र प्रपितामहसन्निधिम् गतो ऽपि शीघ्रमागच्छ क्रमेण तदनुज्ञया
2,21,18,vasiṣṭha uvāca ityuktastau parikramya praṇamya ca mahāmatiḥ pitarāvapyanujñāpya pitāmahagṛhaṃ tataḥ,वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तौ परिक्रम्य प्रणम्य च महामतिः पितरावप्यनुज्ञाप्य पितामहगृहं ततः
2,21,19,sa gatvā bhṛguvaryasya ṛcīkasya mahātmanaḥ praviveśāśramaṃ rāmo muniśiṣyopaśobhitam,स गत्वा भृगुवर्यस्य ऋचीकस्य महात्मनः प्रविवेशाश्रमं रामो मुनिशिष्योपशोभितम्
2,21,20,svādhyāyaghoṣairvipulaiḥ sarvataḥ pratināditam praśāntavaira sattvāḍhyaṃ sarvasattvamanoharam,स्वाध्यायघोषैर्विपुलैः सर्वतः प्रतिनादितम् प्रशान्तवैर सत्त्वाढ्यं सर्वसत्त्वमनोहरम्
2,21,21,sa praviśyaśramaṃ ramyamṛcīkaṃ sthitamāsane dadarśa rāmo rājendra sa pitāmahamagrataḥ,स प्रविश्यश्रमं रम्यमृचीकं स्थितमासने ददर्श रामो राजेन्द्र स पितामहमग्रतः
2,21,22,jājvalyamānaṃ tapasā dhiṣṇyasthamiva pāvakam upāsitaṃ satyavatyā yathā dakṣiṇāya'dhvaram,जाज्वल्यमानं तपसा धिष्ण्यस्थमिव पावकम् उपासितं सत्यवत्या यथा दक्षिणायऽध्वरम्
2,21,23,svasamīpamupāyāntaṃ rāmamālokya tau nṛpa suciraṃ taṃ vimarśetāṃ samājñāpūrvadarśanau,स्वसमीपमुपायान्तं राममालोक्य तौ नृप सुचिरं तं विमर्शेतां समाज्ञापूर्वदर्शनौ
2,21,24,ko 'yameṣa taporāśiḥ sarvalatraṇapūjitaḥ bālo 'yaṃ balavānbhātigāṃbhīryātpraśrayeṇa ca,को ऽयमेष तपोराशिः सर्वलत्रणपूजितः बालो ऽयं बलवान्भातिगांभीर्यात्प्रश्रयेण च
2,21,25,evaṃ tayościntayatoḥ saharṣaṃ hṛdi kautukāt āsasāda śanai rāmaḥ samīpe vinayānvitaḥ,एवं तयोश्चिन्तयतोः सहर्षं हृदि कौतुकात् आससाद शनै रामः समीपे विनयान्वितः
2,21,26,svanāmagotre matimānuktvā pitrormudānvitaḥ saṃspṛśaṃścaraṇau mūrdhnā hastābhyāṃ cābhyavādayat,स्वनामगोत्रे मतिमानुक्त्वा पित्रोर्मुदान्वितः संस्पृशंश्चरणौ मूर्ध्ना हस्ताभ्यां चाभ्यवादयत्
2,21,27,tatastau prītamanasau samuthāpya ca sattamam āśīrbhirabhinandetāṃ pṛthak pṛthagubhāvapi,ततस्तौ प्रीतमनसौ समुथाप्य च सत्तमम् आशीर्भिरभिनन्देतां पृथक् पृथगुभावपि
2,21,28,tamāśliṣyāṅkamāropya harṇāśruplutalocanau vīkṣantau tanmukhāṃbhojaṃ paraṃ harṣamavāpatuḥ,तमाश्लिष्याङ्कमारोप्य हर्णाश्रुप्लुतलोचनौ वीक्षन्तौ तन्मुखांभोजं परं हर्षमवापतुः
2,21,29,tataḥ sukhopaviṣṭaṃ tamātmavaṃśasamudvaham anāmayamapṛcchetāṃ tāvubhau daṃpatī tadā,ततः सुखोपविष्टं तमात्मवंशसमुद्वहम् अनामयमपृच्छेतां तावुभौ दंपती तदा
2,21,30,pitarau te kuśalino vatsa kiṃbhrātarastathā anāyāsena te vṛttirvartate cātha karhicit,पितरौ ते कुशलिनो वत्स किंभ्रातरस्तथा अनायासेन ते वृत्तिर्वर्तते चाथ कर्हिचित्
2,21,31,samastābhyāṃ tato rājannācacakṣe yathoditaḥ tathā svānugataṃ pitrorbhrātṝṇāṃ caiva ceṣṭitam,समस्ताभ्यां ततो राजन्नाचचक्षे यथोदितः तथा स्वानुगतं पित्रोर्भ्रातॄणां चैव चेष्टितम्
2,21,32,evaṃ tayormahārāja satprītijanitaiguṇaiḥ prīyamāṇo 'vasadrāmaḥ pituḥ pitrornniveśane,एवं तयोर्महाराज सत्प्रीतिजनितैगुणैः प्रीयमाणो ऽवसद्रामः पितुः पित्रोर्न्निवेशने
2,21,33,sa tasminsarvabhūtānāṃ manonayananandanaḥ uvāsa katicinmāsāṃstacchuśrūṣāparāyaṇaḥ,स तस्मिन्सर्वभूतानां मनोनयननन्दनः उवास कतिचिन्मासांस्तच्छुश्रूषापरायणः
2,21,34,athānujñāpya tau rājanbhṛguvaryo mahāmanāḥ pitāmahagurorgantumiyeṣāśrayamāśramam,अथानुज्ञाप्य तौ राजन्भृगुवर्यो महामनाः पितामहगुरोर्गन्तुमियेषाश्रयमाश्रमम्
2,21,35,sa tābhyāṃ prītiyuktābhyāmāśīrbhirabhinanditaḥ yathā cābhyāṃ pradiṣṭena yayā vaurvāśramaṃ prati,स ताभ्यां प्रीतियुक्ताभ्यामाशीर्भिरभिनन्दितः यथा चाभ्यां प्रदिष्टेन यया वौर्वाश्रमं प्रति
2,21,36,taṃ namaskṛtya vidhivaccyavanaṃ ca mahātapāḥ sapraharṣaṃ tadājñātaḥ prayayāvāśramaṃ bhṛgoḥ,तं नमस्कृत्य विधिवच्च्यवनं च महातपाः सप्रहर्षं तदाज्ञातः प्रययावाश्रमं भृगोः
2,21,37,sa gatvāmunimukhyasya bhṛgorāśramamaṇḍalam dadarśa śāntacetobhirmunibhiḥ sarvato vṛtam,स गत्वामुनिमुख्यस्य भृगोराश्रममण्डलम् ददर्श शान्तचेतोभिर्मुनिभिः सर्वतो वृतम्
2,21,38,susnigdhaśītalacchāyaiḥ sarvartukaguṇānvitaiḥ tarubhiḥ saṃvṛtaṃ prītaḥ phalapuṣpottarānvitaiḥ,सुस्निग्धशीतलच्छायैः सर्वर्तुकगुणान्वितैः तरुभिः संवृतं प्रीतः फलपुष्पोत्तरान्वितैः
2,21,39,nānākhagakulārāvairmanaḥśrotrasukhāvahaiḥ brahmaghoṣaiśca vividhaiḥ sarvataḥ pratināditam,नानाखगकुलारावैर्मनःश्रोत्रसुखावहैः ब्रह्मघोषैश्च विविधैः सर्वतः प्रतिनादितम्
2,21,40,samantrāhutihomotthadhūmagandhena sarvataḥ nirastanikhilāghaughaṃ vanāntaravisarpiṇā,समन्त्राहुतिहोमोत्थधूमगन्धेन सर्वतः निरस्तनिखिलाघौघं वनान्तरविसर्पिणा
2,21,41,samitkuśāharairdaṇḍamekhalājinamaṇḍitaiḥ abhitaḥ śobhitaṃ rājanramyairmunikumārakaiḥ,समित्कुशाहरैर्दण्डमेखलाजिनमण्डितैः अभितः शोभितं राजन्रम्यैर्मुनिकुमारकैः
2,21,42,prasūnajalasaṃpūrmapātrahastābhirantarā śobhitaṃ munikalyābhiścarantībhiritastataḥ,प्रसूनजलसंपूर्मपात्रहस्ताभिरन्तरा शोभितं मुनिकल्याभिश्चरन्तीभिरितस्ततः
2,21,43,sapotahariṇīyūthairvisraṃbhādaviśaṅkibhiḥ uṭajāṅgaṇaparyantatarucchāyāsvadhiṣṭhitam,सपोतहरिणीयूथैर्विस्रंभादविशङ्किभिः उटजाङ्गणपर्यन्ततरुच्छायास्वधिष्ठितम्
2,21,44,romanthataḥ parāmṛṣṭiyūtha sākṣikamutpradaiḥ prārabdhatāṇḍavaṃ kekīmayūrairmadhurasvaraiḥ,रोमन्थतः परामृष्टियूथ साक्षिकमुत्प्रदैः प्रारब्धताण्डवं केकीमयूरैर्मधुरस्वरैः
2,21,45,pravikīrṇakaṇoddeśaṃ mṛgaśabdaiḥ samīpagaiḥ anālīḍhātapacchāyāśuṣyannīvārarāśibhiḥ,प्रविकीर्णकणोद्देशं मृगशब्दैः समीपगैः अनालीढातपच्छायाशुष्यन्नीवारराशिभिः
2,21,46,hūyamānānalaṃ kāle pūjyamānātithivrajam abhyasyamānacchandaughaṃ cintyamānagamoditam,हूयमानानलं काले पूज्यमानातिथिव्रजम् अभ्यस्यमानच्छन्दौघं चिन्त्यमानगमोदितम्
2,21,47,paṭhyamānākhilasmārttaṃ śrautārthapravicāraṇam prārabdhapitṛdevejyaṃ sarvabhūtamanoharam,पठ्यमानाखिलस्मार्त्तं श्रौतार्थप्रविचारणम् प्रारब्धपितृदेवेज्यं सर्वभूतमनोहरम्
2,21,48,tapasvijanabhūyiṣṭhamākāpuruṣasevitam tapovṛddhikaraṃ puṇyaṃ sarvasattvasukhāspadam,तपस्विजनभूयिष्ठमाकापुरुषसेवितम् तपोवृद्धिकरं पुण्यं सर्वसत्त्वसुखास्पदम्
2,21,49,tapodhanānandakaraṃ brahmalokamivāparam prasūnasaurabhabhrāmyanmadhupārāvanāditam,तपोधनानन्दकरं ब्रह्मलोकमिवापरम् प्रसूनसौरभभ्राम्यन्मधुपारावनादितम्
2,21,50,sarvato vījyamānena vividhena nabhasvatā evaṃvidhaguṇopetaṃ paśyannāśramamuttamam,सर्वतो वीज्यमानेन विविधेन नभस्वता एवंविधगुणोपेतं पश्यन्नाश्रममुत्तमम्
2,21,51,praviveśa vinītātmā sukṛtīvāmarālayam saṃpraviśyaśramopāntaṃ rāmaḥ svaprapitāmaham,प्रविवेश विनीतात्मा सुकृतीवामरालयम् संप्रविश्यश्रमोपान्तं रामः स्वप्रपितामहम्
2,21,52,dadarśa parito rājanmuniśiṣyaśatāvṛtam vyākhyānavedikāmadhye niviṣṭaṃ kuśaviṣṭare sitaśmaśrujaṭākūrcabrahmasūtropaśobhitam,ददर्श परितो राजन्मुनिशिष्यशतावृतम् व्याख्यानवेदिकामध्ये निविष्टं कुशविष्टरे सितश्मश्रुजटाकूर्चब्रह्मसूत्रोपशोभितम्
2,21,53,vāmetarorumadhyāsta vāmajaṅghena jānunā,वामेतरोरुमध्यास्त वामजङ्घेन जानुना
2,21,54,yogapaṭṭena saṃvītasvadehamṛṣipuṅgavam vyākhyānamudrāvilasatsavyapāṇitalāṃbujam,योगपट्टेन संवीतस्वदेहमृषिपुङ्गवम् व्याख्यानमुद्राविलसत्सव्यपाणितलांबुजम्
2,21,55,yogapaṭṭoparinyastavibhrājadvāmapāṇikam samyagāraṇyavākyānāṃ sūkṣmatattvārthasaṃhatim,योगपट्टोपरिन्यस्तविभ्राजद्वामपाणिकम् सम्यगारण्यवाक्यानां सूक्ष्मतत्त्वार्थसंहतिम्
2,21,56,vivṛtya munimukhyebhyaḥ śrāvayantaṃ taponidhim pituḥ pitāmahaṃ ddaṣṭvā rāmastasya mahātmanaḥ,विवृत्य मुनिमुख्येभ्यः श्रावयन्तं तपोनिधिम् पितुः पितामहं द्दष्ट्वा रामस्तस्य महात्मनः
2,21,57,śanairivamahārāja samīpaṃ samupāgamat tamāgatamupālakṣya tatprabhāvapradharṣitāḥ,शनैरिवमहाराज समीपं समुपागमत् तमागतमुपालक्ष्य तत्प्रभावप्रधर्षिताः
2,21,58,śaṅkāmavāpurmunayo dūrādevākhilā nṛpa tāvadūbhṛgurameyātmā tadāgamanatoṣitaḥ,शङ्कामवापुर्मुनयो दूरादेवाखिला नृप तावदूभृगुरमेयात्मा तदागमनतोषितः
2,21,59,nivṛttānyakathālāpastaṃ paśyannāsa pārthiva rāmo 'pi tamupāgamya vinayāvanatānanaḥ,निवृत्तान्यकथालापस्तं पश्यन्नास पार्थिव रामो ऽपि तमुपागम्य विनयावनताननः
2,21,60,avandata yathānyayamupendra iva vedhasam abhivādya yathānyāyaṃ khyātiṃ ca vinayānvitaḥ,अवन्दत यथान्ययमुपेन्द्र इव वेधसम् अभिवाद्य यथान्यायं ख्यातिं च विनयान्वितः
2,21,61,tāṃśca saṃbhāvayāmāsa munīnrāmoyathāvayaḥ taiśca sarvairmudopetairāśīrbhirabhivarddhitaḥ,तांश्च संभावयामास मुनीन्रामोयथावयः तैश्च सर्वैर्मुदोपेतैराशीर्भिरभिवर्द्धितः
2,21,62,upāviveśa medhāvī bhūmau teṣāmanujñayā upaviṣṭaṃ tato rāmamāśīrbhirabhinanditam,उपाविवेश मेधावी भूमौ तेषामनुज्ञया उपविष्टं ततो राममाशीर्भिरभिनन्दितम्
2,21,63,papracchakuśalapraśnaṃ tamālokya bhṛgustadā kuśalaṃ khalu te vatsa pitrośca kimanāmayam,पप्रच्छकुशलप्रश्नं तमालोक्य भृगुस्तदा कुशलं खलु ते वत्स पित्रोश्च किमनामयम्
2,21,64,bhrātṝṇāṃ caiva bhavataḥpituḥ pitrostathaiva ca kimarthamāgato 'tra tvamadhunāmama sannidhim,भ्रातॄणां चैव भवतःपितुः पित्रोस्तथैव च किमर्थमागतो ऽत्र त्वमधुनामम सन्निधिम्
2,21,65,kenāpi vā tvamādiṣṭaḥ svayamevāthavāgataḥ tatorāmo yathānyāyaṃ tasmai sarvamaśeṣataḥ,केनापि वा त्वमादिष्टः स्वयमेवाथवागतः ततोरामो यथान्यायं तस्मै सर्वमशेषतः
2,21,66,kathayāmāsa yatpṛṣṭaṃ tadā tena mahātmanā piturmātuśca vṛttānta bhrātṝṇāṃ ca mahātmanām,कथयामास यत्पृष्टं तदा तेन महात्मना पितुर्मातुश्च वृत्तान्त भ्रातॄणां च महात्मनाम्
2,21,67,pituḥ pritroścakauśalya darśanaṃ ca tayornṛpa etadanyacca sakalaṃ bhṛgoḥ sapraśrayaṃ mudā,पितुः प्रित्रोश्चकौशल्य दर्शनं च तयोर्नृप एतदन्यच्च सकलं भृगोः सप्रश्रयं मुदा
2,21,68,nyavedayadyathānyāyamātmanaśca samīhitam śrutvaitadakhilaṃ rājanrāmeṇa samudīritam,न्यवेदयद्यथान्यायमात्मनश्च समीहितम् श्रुत्वैतदखिलं राजन्रामेण समुदीरितम्
2,21,69,taṃ ca dṛṣṭvā viśeṣeṇa bhṛguḥ prīto 'bhyanandata evaṃ tasya priyaṃ kurvannutkṛṣṭairātmakarmabhiḥ,तं च दृष्ट्वा विशेषेण भृगुः प्रीतो ऽभ्यनन्दत एवं तस्य प्रियं कुर्वन्नुत्कृष्टैरात्मकर्मभिः
2,21,70,tatrāśrame 'vasadrāmo dināni katicinnṛpa tataḥ kadācidekānte rāmaṃ munivarottamaḥ,तत्राश्रमे ऽवसद्रामो दिनानि कतिचिन्नृप ततः कदाचिदेकान्ते रामं मुनिवरोत्तमः
2,21,71,vatsāgaccheti taṃ rājannupāhvayadupahvare so 'bhigamya tamāsīnamabhivādya kṛtāñjaliḥ,वत्सागच्छेति तं राजन्नुपाह्वयदुपह्वरे सो ऽभिगम्य तमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः
2,21,72,tasthau tatpurato rāmaḥ suprītenāntarātmanā āśīrbhirabhinandyātha bhṛgustaṃ prīta mānasaḥ,तस्थौ तत्पुरतो रामः सुप्रीतेनान्तरात्मना आशीर्भिरभिनन्द्याथ भृगुस्तं प्रीत मानसः
2,21,73,prāha nādhigatāśaṅkaṃ rāmamālokya sādaram śruṇu vatsa vaco mahya yattvāṃ vakṣyāmi sāṃpratam,प्राह नाधिगताशङ्कं राममालोक्य सादरम् श्रुणु वत्स वचो मह्य यत्त्वां वक्ष्यामि सांप्रतम्
2,21,74,hitārthaṃ sarvalokānāṃ tava cāsmākameva ca gaccha putra mamādeśāddhimavantaṃ mahāgirim,हितार्थं सर्वलोकानां तव चास्माकमेव च गच्छ पुत्र ममादेशाद्धिमवन्तं महागिरिम्
2,21,75,adhunaivāśramādasmāttapase dhṛtamānasaḥ tatragatvā mahābhāga kṛtvāśramāpadaṃ śubham,अधुनैवाश्रमादस्मात्तपसे धृतमानसः तत्रगत्वा महाभाग कृत्वाश्रमापदं शुभम्
2,21,76,ārādhaya mahādevaṃ tapasā niyamena ca prītimutpādya tasya tvaṃ bhaktyānanyagayā cirāt,आराधय महादेवं तपसा नियमेन च प्रीतिमुत्पाद्य तस्य त्वं भक्त्यानन्यगया चिरात्
2,21,77,śreyo mahadavāpnoṣi nātra kāryā vijāraṇā tarasā tava bhaktyā ca prīto bhavati śaṅkaraḥ,श्रेयो महदवाप्नोषि नात्र कार्या विजारणा तरसा तव भक्त्या च प्रीतो भवति शङ्करः
2,21,78,kariṣyati ca te sarvaṃ manasā yadyadicchasi tuṣṭe tasmiñjagannāthe śaṅkare bhaktavatsale,करिष्यति च ते सर्वं मनसा यद्यदिच्छसि तुष्टे तस्मिञ्जगन्नाथे शङ्करे भक्तवत्सले
2,21,79,astragrāmamaśeṣaṃ tvaṃ vaṇu putra yathepsitam tvayā hitārthaṃ devānāṃ karaṇīyaṃ suduṣkaram,अस्त्रग्राममशेषं त्वं वणु पुत्र यथेप्सितम् त्वया हितार्थं देवानां करणीयं सुदुष्करम्
2,21,80,vidyate 'bhyadhikaṃ karma śastrasādhyamanekaśaḥ tasmāttvaṃ devadeveśaṃ samārādhaya śaṅkaram,विद्यते ऽभ्यधिकं कर्म शस्त्रसाध्यमनेकशः तस्मात्त्वं देवदेवेशं समाराधय शङ्करम्
2,21,81,bhaktyā paramayā yuktastato 'bhīṣṭamavāpsyasi,भक्त्या परमया युक्तस्ततो ऽभीष्टमवाप्स्यसि
2,22,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde ekaviṃśati tamaudhyāyaḥ 21 vasiṣṭha uvāca ityevamukto bhṛguṇā tathetyuktvā praṇamya ca rāmastenābhyanujñātaścakāra gamane manaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे एकविंशति तमौध्यायः २१ वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तो भृगुणा तथेत्युक्त्वा प्रणम्य च रामस्तेनाभ्यनुज्ञातश्चकार गमने मनः
2,22,2,bhṛguṃ khyātiṃ ca vidhivatparikramya praṇamyaca pariṣvaktastathā tābhyāmāśīrbhirābhinanditaḥ,भृगुं ख्यातिं च विधिवत्परिक्रम्य प्रणम्यच परिष्वक्तस्तथा ताभ्यामाशीर्भिराभिनन्दितः
2,22,3,munīṃśca tānnamaskṛtya taiḥ sarvairanumoditaḥ niścakramāśramāttasmāttapase kṛtaniścayaḥ,मुनींश्च तान्नमस्कृत्य तैः सर्वैरनुमोदितः निश्चक्रमाश्रमात्तस्मात्तपसे कृतनिश्चयः
2,22,4,tato guruniyogena taduktenaiva vartmanā himavantaṃ girivaraṃ yayau rāmo mahāmanāḥ,ततो गुरुनियोगेन तदुक्तेनैव वर्त्मना हिमवन्तं गिरिवरं ययौ रामो महामनाः
2,22,5,so 'tītya vividhāndeśānparvatānsaritastathā vanāni munimukhyānāmāvāsāṃścātyagācchanaiḥ,सो ऽतीत्य विविधान्देशान्पर्वतान्सरितस्तथा वनानि मुनिमुख्यानामावासांश्चात्यगाच्छनैः
2,22,6,tatratatra nivāseṣu munīnāṃ nivasanpathi tīrtheṣu kṣetramukhyeṣu nivasanvā yayau śanaiḥ,तत्रतत्र निवासेषु मुनीनां निवसन्पथि तीर्थेषु क्षेत्रमुख्येषु निवसन्वा ययौ शनैः
2,22,7,atītya subahūndeśānpaśyannapi manoramān āsasādaca laśreṣṭhaṃ himavantamanuttamam,अतीत्य सुबहून्देशान्पश्यन्नपि मनोरमान् आससादच लश्रेष्ठं हिमवन्तमनुत्तमम्
2,22,8,sa gatvā parvatavaraṃ nānādrumalatāsthitam dadarśa vipulaiḥ śṛṅgairullikhantamivāṃbaram,स गत्वा पर्वतवरं नानाद्रुमलतास्थितम् ददर्श विपुलैः शृङ्गैरुल्लिखन्तमिवांबरम्
2,22,9,nānādhātuvicitraiśca pradeśairupaśobhitam ratnauṣadhībhirabhitaḥ sphuradbhirabhiśobhitam,नानाधातुविचित्रैश्च प्रदेशैरुपशोभितम् रत्नौषधीभिरभितः स्फुरद्भिरभिशोभितम्
2,22,10,marutsaṃghaṭṭanāghṛṣṭanīrasāṃghripajanmanā sānilenānalenocchairdahyamānaṃ navaṃ kvacit,मरुत्संघट्टनाघृष्टनीरसांघ्रिपजन्मना सानिलेनानलेनोच्छैर्दह्यमानं नवं क्वचित्
2,22,11,kvacidravikarāmarśajvaladarkepalāgnibhiḥ dravaddhimāśilājātujalaśāntadavānalam,क्वचिद्रविकरामर्शज्वलदर्केपलाग्निभिः द्रवद्धिमाशिलाजातुजलशान्तदवानलम्
2,22,12,sphaṭikāñjanadurvarṇasvarṇarāśiprabhākaraiḥ sphuratparasparacchāyāśarairddīptavanaṃ kvacit,स्फटिकाञ्जनदुर्वर्णस्वर्णराशिप्रभाकरैः स्फुरत्परस्परच्छायाशरैर्द्दीप्तवनं क्वचित्
2,22,13,upatyakaśilāpṛṣṭhavālātapaniṣevibhiḥ tuṣāraklinnasiddhaughaurudbhāsitavanaṃ kvacit,उपत्यकशिलापृष्ठवालातपनिषेविभिः तुषारक्लिन्नसिद्धौघौरुद्भासितवनं क्वचित्
2,22,14,kvacidarkāśusaṃbhinnaścāmīkaraśilāśritaiḥ yakṣaughairbhāsitopāntaṃ viśadbhirivapāvakam,क्वचिदर्काशुसंभिन्नश्चामीकरशिलाश्रितैः यक्षौघैर्भासितोपान्तं विशद्भिरिवपावकम्
2,22,15,darīmukhaviniṣkrāntatarakṣūtpatanākulaiḥ mṛgayūthārttasannādairāpūritaguhaṃ kvacit,दरीमुखविनिष्क्रान्ततरक्षूत्पतनाकुलैः मृगयूथार्त्तसन्नादैरापूरितगुहं क्वचित्
2,22,16,yuddhyadvarāhaśārdūlayūthapairita steram prasabhonmṛṣṭakāntoruśilātarutaṭaṃ kvacit,युद्ध्यद्वराहशार्दूलयूथपैरित स्तेरम् प्रसभोन्मृष्टकान्तोरुशिलातरुतटं क्वचित्
2,22,17,kalabhonmeṣaṇākṛṣṭakariṇībhiranudrutaiḥ gavayaiḥ khurasaṃkṣuṇṇaśilāprasthataṭaṅkvacit,कलभोन्मेषणाकृष्टकरिणीभिरनुद्रुतैः गवयैः खुरसंक्षुण्णशिलाप्रस्थतटङ्क्वचित्
2,22,18,vāsitarthe 'bhisaṃvṛddhamadonmattamataṅgajaiḥ yuddhyadbhiścūrṇitānekagaṇḍaśailavanaṃ kvacit,वासितर्थे ऽभिसंवृद्धमदोन्मत्तमतङ्गजैः युद्ध्यद्भिश्चूर्णितानेकगण्डशैलवनं क्वचित्
2,22,19,bṛṃhitaśravaṇāmarṣānmātaṃ gānabhidhāvatām siṃhānāṃ caraṇakṣuṇṇanakhabhinnoparaṃ kvacit,बृंहितश्रवणामर्षान्मातं गानभिधावताम् सिंहानां चरणक्षुण्णनखभिन्नोपरं क्वचित्
2,22,20,sahasā nipatatsiṃhanakhanirbhinnamastakaiḥ gajairākrandanādena pūryamāmaṃ vanaṃ kvacit,सहसा निपतत्सिंहनखनिर्भिन्नमस्तकैः गजैराक्रन्दनादेन पूर्यमामं वनं क्वचित्
2,22,21,aṣṭapādabalākṛṣṭakesarā dāruṇākhaiḥ bhedyamānākhilaśilāgaṃbhīrakuharaṃ kvacit,अष्टपादबलाकृष्टकेसरा दारुणाखैः भेद्यमानाखिलशिलागंभीरकुहरं क्वचित्
2,22,22,saṃrabdhā nekaśabaraprasaktairṛyūthapaiḥ itaretarasaṃmardaṃ viprabhagnadṛṣatkvacit,संरब्धा नेकशबरप्रसक्तैरृयूथपैः इतरेतरसंमर्दं विप्रभग्नदृषत्क्वचित्
2,22,23,girikuñjeṣu saṃkrīḍatkariṇīmadvipaṃ kvacit kareṇumādravanmattagajākalitakānanam,गिरिकुञ्जेषु संक्रीडत्करिणीमद्विपं क्वचित् करेणुमाद्रवन्मत्तगजाकलितकाननम्
2,22,24,svapatsiṃhamukhaśvāsamarutpurmadarīśatam gahaneṣu gurutrāsasāśaṅkaviharanmṛgam,स्वपत्सिंहमुखश्वासमरुत्पुर्मदरीशतम् गहनेषु गुरुत्राससाशङ्कविहरन्मृगम्
2,22,25,kaṇṭākaśliṣṭalāṅgūlalomatruṭanakātaraiḥ krīḍitaṃ camarīyūthairmandamandavicāribhiḥ,कण्टाकश्लिष्टलाङ्गूललोमत्रुटनकातरैः क्रीडितं चमरीयूथैर्मन्दमन्दविचारिभिः
2,22,26,girikandarasaṃsaktakinnarīsamudīritaiḥ satālanādairudinairbhṛtāśeṣadiśāmukham,गिरिकन्दरसंसक्तकिन्नरीसमुदीरितैः सतालनादैरुदिनैर्भृताशेषदिशामुखम्
2,22,27,araṇyadevatānāṃ ca caretīnāmitastataḥ alaktakarasaklinnacaraṇāṅkitabhūtalam,अरण्यदेवतानां च चरेतीनामितस्ततः अलक्तकरसक्लिन्नचरणाङ्कितभूतलम्
2,22,28,mayūrakekirīvṛndaiḥ saṃgīta madhurasvaraiḥ pravṛttanṛttaṃ parito vitatodagrabarhibhiḥ,मयूरकेकिरीवृन्दैः संगीत मधुरस्वरैः प्रवृत्तनृत्तं परितो विततोदग्रबर्हिभिः
2,22,29,jalasthalaruhānekakusumotkaravarṣibhiḥ gātrāhlādakarairmandaṃ vījyamānaṃ vanānilaiḥ,जलस्थलरुहानेककुसुमोत्करवर्षिभिः गात्राह्लादकरैर्मन्दं वीज्यमानं वनानिलैः
2,22,30,bhūtārttavarasāsvādamādyatpuṃskokilāravaiḥ ākulīkṛtaparyantasahakāravanāntaram,भूतार्त्तवरसास्वादमाद्यत्पुंस्कोकिलारवैः आकुलीकृतपर्यन्तसहकारवनान्तरम्
2,22,31,nānāpuṣpāsavonmādyadbhṛṅgasaṃgītanāditam anekavihagārāvabadhirīkṛtakānanam,नानापुष्पासवोन्माद्यद्भृङ्गसंगीतनादितम् अनेकविहगारावबधिरीकृतकाननम्
2,22,32,madhudravārdrāviralapratyagrakusumotkaraiḥ vanāntamārutākīrṇairalaṅkṛtamahītalam,मधुद्रवार्द्राविरलप्रत्यग्रकुसुमोत्करैः वनान्तमारुताकीर्णैरलङ्कृतमहीतलम्
2,22,33,upariṣṭānnipatatāṃ viṣamopalasaṃkaṭe nirjharāṇāṃ mahārāvaiḥ samantādbadhirīkṛtam,उपरिष्टान्निपततां विषमोपलसंकटे निर्झराणां महारावैः समन्ताद्बधिरीकृतम्
2,22,34,vitatānekasaṃsaktaśākhāgrāviralacchadaiḥ pāṭalairviṭapacchāyairupaśalyasamutthitaiḥ,विततानेकसंसक्तशाखाग्राविरलच्छदैः पाटलैर्विटपच्छायैरुपशल्यसमुत्थितैः
2,22,35,kadaṃbaniṃbahintālasarjabedhūkatindukaiḥ kapitthapanasāśokasahakāregudāśanaiḥ,कदंबनिंबहिन्तालसर्जबेधूकतिन्दुकैः कपित्थपनसाशोकसहकारेगुदाशनैः
2,22,36,nāgacaṃpakapunnāgakovidārapriyaṅgubhiḥ priyālanīpabakulabandhūkākṣatamālakaiḥ,नागचंपकपुन्नागकोविदारप्रियङ्गुभिः प्रियालनीपबकुलबन्धूकाक्षतमालकैः
2,22,37,drākṣāmadhūkāmalakajaṃbūkaṅkolajātibhiḥ bilvārjunakarañjāmrabījapūrāṅghripairapi,द्राक्षामधूकामलकजंबूकङ्कोलजातिभिः बिल्वार्जुनकरञ्जाम्रबीजपूराङ्घ्रिपैरपि
2,22,38,piculāṃbaṣṭhakanakavaikaṅkataśamīdhavaiḥ putrajīvābhayāriṣṭalohoduṃbarapippalaiḥ,पिचुलांबष्ठकनकवैकङ्कतशमीधवैः पुत्रजीवाभयारिष्टलोहोदुंबरपिप्पलैः
2,22,39,anyaiśca vividhairvṛkṣaiḥ samantādupaśobhitam nirantaratarucchāyāsudūravinivāritaiḥ,अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः समन्तादुपशोभितम् निरन्तरतरुच्छायासुदूरविनिवारितैः
2,22,40,samantādarkakiraṇairanāsāditabhūtalam nānāpakvaphalāsvādabalapuṣṭaiḥ plavegamaiḥ,समन्तादर्ककिरणैरनासादितभूतलम् नानापक्वफलास्वादबलपुष्टैः प्लवेगमैः
2,22,41,ākrāntacakitānekavanapaṅktiśatākulam tatra tatrātiramyaiśca śilākuharanirgataiḥ,आक्रान्तचकितानेकवनपङ्क्तिशताकुलम् तत्र तत्रातिरम्यैश्च शिलाकुहरनिर्गतैः
2,22,42,pratāpaviṣamairājanhrāsyamānaṃ saricchataiḥ sārovaraiśca vipulaiḥ kumudotpalamaṇḍitaiḥ,प्रतापविषमैराजन्ह्रास्यमानं सरिच्छतैः सारोवरैश्च विपुलैः कुमुदोत्पलमण्डितैः
2,22,43,nānāvihagasaṃghuṣṭaiḥ samantādupaśobhitam samāsādyatha śailendraṃ tuṣāraśiśiraṃ girim,नानाविहगसंघुष्टैः समन्तादुपशोभितम् समासाद्यथ शैलेन्द्रं तुषारशिशिरं गिरिम्
2,22,44,āruroha bhaguśreṣṭhastarasā taṃ mudānvitaḥ tasya praviśya gahanaṃ vanaṃ rāmo mahāmanāḥ,आरुरोह भगुश्रेष्ठस्तरसा तं मुदान्वितः तस्य प्रविश्य गहनं वनं रामो महामनाः
2,22,45,vicacāra śanai rājannupaśalyamahīruham sa tatra vicarandikṣu hariṇībhiḥ samantataḥ,विचचार शनै राजन्नुपशल्यमहीरुहम् स तत्र विचरन्दिक्षु हरिणीभिः समन्ततः
2,22,46,vikṣyamāṇo mudaṃ lebhe sāśaṅkaṃ mugdhadṛṣṭibhiḥ sa tatra kusumāmodagandhibhirvanavāyubhiḥ,विक्ष्यमाणो मुदं लेभे साशङ्कं मुग्धदृष्टिभिः स तत्र कुसुमामोदगन्धिभिर्वनवायुभिः
2,22,47,vījyamāno jaharṣe sa vīkṣyodārāṃ vanaśriyam vividhāśca stharīḥ sūkṣmamuparikramya bhārgavaḥ,वीज्यमानो जहर्षे स वीक्ष्योदारां वनश्रियम् विविधाश्च स्थरीः सूक्ष्ममुपरिक्रम्य भार्गवः
2,22,48,dvandvāṃśca dhātūnvividhānpaśyannevamatarkayat aho 'yaṃ sarvaśailānāmādhipatye 'bhiṣecitaḥ,द्वन्द्वांश्च धातून्विविधान्पश्यन्नेवमतर्कयत् अहो ऽयं सर्वशैलानामाधिपत्ये ऽभिषेचितः
2,22,49,brahmaṇā yajñabhākcaiva sthāne saṃpratipāditaḥ asya śailādhirājatvaṃ suvyaktamabhilakṣyate,ब्रह्मणा यज्ञभाक्चैव स्थाने संप्रतिपादितः अस्य शैलाधिराजत्वं सुव्यक्तमभिलक्ष्यते
2,22,50,ravaiḥ kīcakaveṇunāṃ madhurīkṛtakānanaḥ nitaṃbasthalasaṃsaktatuṣāranicayaigyam,रवैः कीचकवेणुनां मधुरीकृतकाननः नितंबस्थलसंसक्ततुषारनिचयैग्यम्
2,22,51,vibhātīvāhitasvacchaparītadhavalāṃśukaḥ nibiḍaśritanīhāranikareṇa tathopari,विभातीवाहितस्वच्छपरीतधवलांशुकः निबिडश्रितनीहारनिकरेण तथोपरि
2,22,52,nānāvarṇottarāsaṃgāvṛttāṅga ivalkṣyate candanāgurukarpūrakastūrīkuṅkumādibhiḥ,नानावर्णोत्तरासंगावृत्ताङ्ग इवल्क्ष्यते चन्दनागुरुकर्पूरकस्तूरीकुङ्कुमादिभिः
2,22,53,alaṅkṛtāgaḥ suvyaktaṃ dṛśyate 'hī vilāsivat mṛgendrāhatadantīndrakuṃbhasthalaparicyutaiḥ,अलङ्कृतागः सुव्यक्तं दृश्यते ऽही विलासिवत् मृगेन्द्राहतदन्तीन्द्रकुंभस्थलपरिच्युतैः
2,22,54,sthūlamuktotkaraireṣa vibhāti parito giriḥ nānāvṛkṣalatāvallīpuṣpālaṅkṛtamūrddhajaḥ,स्थूलमुक्तोत्करैरेष विभाति परितो गिरिः नानावृक्षलतावल्लीपुष्पालङ्कृतमूर्द्धजः
2,22,55,nīrandhrāñcitame ghaughavitānasamalaṅkṛtaḥ nānādhātuvicitrāṅgaḥ sarvaratnavibhūṣitaḥ,नीरन्ध्राञ्चितमे घौघवितानसमलङ्कृतः नानाधातुविचित्राङ्गः सर्वरत्नविभूषितः
2,22,56,kailāsavyājavilasatsitacchatravirājitaḥ gajāśvamukhayūthaiśca samantātparivāritaḥ,कैलासव्याजविलसत्सितच्छत्रविराजितः गजाश्वमुखयूथैश्च समन्तात्परिवारितः
2,22,57,ratnadvīpamahādvāraśilākandaramandiraḥ viviktagahvarāsthānamadhyasiṃhāsanāśrayaḥ,रत्नद्वीपमहाद्वारशिलाकन्दरमन्दिरः विविक्तगह्वरास्थानमध्यसिंहासनाश्रयः
2,22,58,samantātpratisaṃsaktataruvetravatāṃ śanaiḥ dṛṣṭvā janairanāsādyo mahārājādhirājavat,समन्तात्प्रतिसंसक्ततरुवेत्रवतां शनैः दृष्ट्वा जनैरनासाद्यो महाराजाधिराजवत्
2,22,59,dodhūyamāno vicaraccamarīcā rucāmaraiḥ mayūrairupanṛtyadbhirgāyadbhiścaiva kinnaraiḥ,दोधूयमानो विचरच्चमरीचा रुचामरैः मयूरैरुपनृत्यद्भिर्गायद्भिश्चैव किन्नरैः
2,22,60,sattvajātairanekaiśca sevyamāno virājate vyaktamevācalendrāṇāmadhirājyapade sthitaḥ,सत्त्वजातैरनेकैश्च सेव्यमानो विराजते व्यक्तमेवाचलेन्द्राणामधिराज्यपदे स्थितः
2,22,61,bhunaktyākramya vasudhāṃ samagrāṃ śriyamojasā evaṃ saṃcintayānaḥ sa himādrivanagahvare,भुनक्त्याक्रम्य वसुधां समग्रां श्रियमोजसा एवं संचिन्तयानः स हिमाद्रिवनगह्वरे
2,22,62,vicacāra ciraṃ rāmo mudā paramayā yutaḥ āsasāda vane tasminvipule bhṛgupuṅgavaḥ,विचचार चिरं रामो मुदा परमया युतः आससाद वने तस्मिन्विपुले भृगुपुङ्गवः
2,22,63,sarovaraṃ mahārāja vipulaṃ vimalodakam kumudotpalakahlāranikarairupasobhitam,सरोवरं महाराज विपुलं विमलोदकम् कुमुदोत्पलकह्लारनिकरैरुपसोभितम्
2,22,64,paṅkajairutpalaiścaiva raktapītaiḥ sitāsitaiḥ anyaiśca jalacairvakṣaiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam,पङ्कजैरुत्पलैश्चैव रक्तपीतैः सितासितैः अन्यैश्च जलचैर्वक्षैः सर्वतः समलङ्कृतम्
2,22,65,haṃsasārasadātyūhakāraṇḍavaśatairapi jīvajīvakacakrāhvakurarabhramarotkaraiḥ,हंससारसदात्यूहकारण्डवशतैरपि जीवजीवकचक्राह्वकुररभ्रमरोत्करैः
2,22,66,saṃghuṣyamāṇaṃ paritaḥ sevitaṃ mandavāyunā śapharīmatsyasaṃghaiśca vicaradbhiritastataḥ,संघुष्यमाणं परितः सेवितं मन्दवायुना शफरीमत्स्यसंघैश्च विचरद्भिरितस्ततः
2,22,67,antarjanitakallolairnṛtyamānamivābhitaḥ āsasāda bhṛguśreṣṭhastatsarovaramuttamam,अन्तर्जनितकल्लोलैर्नृत्यमानमिवाभितः आससाद भृगुश्रेष्ठस्तत्सरोवरमुत्तमम्
2,22,68,nānāpatatrrivirutairmadhurīkṛtadiktaṭam sa tasya tīre vipulaṃ kṛtvāśramapadaṃ śubham,नानापतत्र्रिविरुतैर्मधुरीकृतदिक्तटम् स तस्य तीरे विपुलं कृत्वाश्रमपदं शुभम्
2,22,69,rāmo matimatāṃ śreṣṭhastapase ca mano dadhe śākamūlaphalāhāro niyataṃ niyatendriyaḥ,रामो मतिमतां श्रेष्ठस्तपसे च मनो दधे शाकमूलफलाहारो नियतं नियतेन्द्रियः
2,22,70,tapaścacāra deveśaṃ viniveśyātmamānase bhṛgūpadiṣṭamārgeṇa bhaktyā paramayā yutaḥ,तपश्चचार देवेशं विनिवेश्यात्ममानसे भृगूपदिष्टमार्गेण भक्त्या परमया युतः
2,22,71,pūjayāmāsa deveśamekāgramanasā nṛpa aniketaḥ sa varṣāsu śiśire jalasaṃśrayaḥ,पूजयामास देवेशमेकाग्रमनसा नृप अनिकेतः स वर्षासु शिशिरे जलसंश्रयः
2,22,72,grīṣme pañjāgnimadhyasthaścacāraivaṃ tapaściram ripūnnirjitya kāmādīnūrmiṣaṣaṭkaṃ vidhūya ca,ग्रीष्मे पञ्जाग्निमध्यस्थश्चचारैवं तपश्चिरम् रिपून्निर्जित्य कामादीनूर्मिषषट्कं विधूय च
2,22,73,dvandvairanudvejitadhīstāpadoṣairanākulaḥ yamaiḥ saniyamaiścaiva śuddhadehaḥ samāhitaḥ,द्वन्द्वैरनुद्वेजितधीस्तापदोषैरनाकुलः यमैः सनियमैश्चैव शुद्धदेहः समाहितः
2,22,74,vaśī cakāra pavanaṃ prāṇāyāmena dehagam jitapadmāsano maunī sthiracitto mahāmuniḥ,वशी चकार पवनं प्राणायामेन देहगम् जितपद्मासनो मौनी स्थिरचित्तो महामुनिः
2,22,75,vaśī cakāra cākṣāṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ dhāraṇābhiḥ sthirīcakre manaścañcalamātmavān,वशी चकार चाक्षाणि प्रत्याहारपरायणः धारणाभिः स्थिरीचक्रे मनश्चञ्चलमात्मवान्
2,22,76,dhyānena devadeveśaṃ dadarśa parameśvaram svasthāntaḥ karaṇo maitraḥ sarvabādhāvivarjitaḥ,ध्यानेन देवदेवेशं ददर्श परमेश्वरम् स्वस्थान्तः करणो मैत्रः सर्वबाधाविवर्जितः
2,22,77,cintayāmāsa deveśaṃ dhyāne dṛṣṭvā jagadgurum dhyeyāvasthi tacittātmā niścaledriyadehavān,चिन्तयामास देवेशं ध्याने दृष्ट्वा जगद्गुरुम् ध्येयावस्थि तचित्तात्मा निश्चलेद्रियदेहवान्
2,22,78,ākālāvadhi so 'tiṣṭhannivātasthapradīpavat japaṃśca devadeveśaṃ dhyāyaṃśca svamanīṣayā,आकालावधि सो ऽतिष्ठन्निवातस्थप्रदीपवत् जपंश्च देवदेवेशं ध्यायंश्च स्वमनीषया
2,22,79,ārādhayadameyātmā sarvabhāvasthamīśvaram tataḥ sa niṣphalaṃ rūpamaiśvaraṃ yannirañjanam,आराधयदमेयात्मा सर्वभावस्थमीश्वरम् ततः स निष्फलं रूपमैश्वरं यन्निरञ्जनम्
2,22,80,paraṃ jyotiracintyaṃ yadyogidhyeyamanutta mam nityaṃ śuddhaṃ sadā śāntamatīndriyamanaupamam ānandamātramacalaṃ vyāptāśeṣacarācaram,परं ज्योतिरचिन्त्यं यद्योगिध्येयमनुत्त मम् नित्यं शुद्धं सदा शान्तमतीन्द्रियमनौपमम् आनन्दमात्रमचलं व्याप्ताशेषचराचरम्
2,22,81,cintayāmāsa tadrūpaṃ devadevasya bhārgavaḥ nityaṃ śuddhaṃ sadā śāntamatīndriyamanaupamam,चिन्तयामास तद्रूपं देवदेवस्य भार्गवः नित्यं शुद्धं सदा शान्तमतीन्द्रियमनौपमम्
2,23,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde vasiṣṭhasagarasaṃvāde arcunopākhyāne jāmadagnyatapaścaraṇaṃ nāma dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ 22 vasiṣṭha uvāca tapasvinaṃ tadā rāmamekāgramanasaṃ bhave rahasyekāntanirataṃ niyataṃ śaṃsitavratam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे वसिष्ठसगरसंवादे अर्चुनोपाख्याने जामदग्न्यतपश्चरणं नाम द्वाविंशतितमो ऽध्यायः २२ वसिष्ठ उवाच तपस्विनं तदा राममेकाग्रमनसं भवे रहस्येकान्तनिरतं नियतं शंसितव्रतम्
2,23,2,śrutvā tamṛṣayaḥ sarve taponirdhūtakalmaṣāḥ jñānakarmavayovṛddhā mahāntaḥ śaṃsitavratāḥ,श्रुत्वा तमृषयः सर्वे तपोनिर्धूतकल्मषाः ज्ञानकर्मवयोवृद्धा महान्तः शंसितव्रताः
2,23,3,didṛkṣavaḥ samājagmuḥ kutūhalasamanvitāḥ khyāpayantastapaḥ śreṣṭhaṃ tasya rājanmahātmanaḥ,दिदृक्षवः समाजग्मुः कुतूहलसमन्विताः ख्यापयन्तस्तपः श्रेष्ठं तस्य राजन्महात्मनः
2,23,4,bhṛgvatrikratujābālivāmadevamṛkaṇḍavaḥ saṃbhāvayantaste rāmaṃ munayo vṛddhasaṃmatāḥ,भृग्वत्रिक्रतुजाबालिवामदेवमृकण्डवः संभावयन्तस्ते रामं मुनयो वृद्धसंमताः
2,23,5,ājagmurāśramaṃ tasya rāmasya tapasastapaḥ dūrādeva mahāntaste puṇyakṣetranivāsinaḥ,आजग्मुराश्रमं तस्य रामस्य तपसस्तपः दूरादेव महान्तस्ते पुण्यक्षेत्रनिवासिनः
2,23,6,garīyaḥ sarvalokeṣu tapo 'gryaṃ jñānameva ca praśasya tasya te sarveprayayuḥ svaṃ svamāśramam,गरीयः सर्वलोकेषु तपो ऽग्र्यं ज्ञानमेव च प्रशस्य तस्य ते सर्वेप्रययुः स्वं स्वमाश्रमम्
2,23,7,evaṃ pravarttatastasya rāmasya bhagavāñchivaḥ prasannacetā nitarāṃ babhūva nṛpasattama,एवं प्रवर्त्ततस्तस्य रामस्य भगवाञ्छिवः प्रसन्नचेता नितरां बभूव नृपसत्तम
2,23,8,jijñāsustasya bhagavān bhaktimātmani śaṅkaraḥ mṛgavyādhavapurbhūtvā yayau rājaṃstadantikam,जिज्ञासुस्तस्य भगवान् भक्तिमात्मनि शङ्करः मृगव्याधवपुर्भूत्वा ययौ राजंस्तदन्तिकम्
2,23,9,bhinnāñjanacayaprakhyo raktāntāyatalocanaḥ śaracāpadharaḥ prāṃśurvajrasaṃhanano yuvā,भिन्नाञ्जनचयप्रख्यो रक्तान्तायतलोचनः शरचापधरः प्रांशुर्वज्रसंहननो युवा
2,23,10,uttuṅgahanubāhvaṃsaḥ piṅgalaśmaśrumūrddhajaḥ māṃsavisravasāgandhī sarvaprāṇivihiṃsakaḥ,उत्तुङ्गहनुबाह्वंसः पिङ्गलश्मश्रुमूर्द्धजः मांसविस्रवसागन्धी सर्वप्राणिविहिंसकः
2,23,11,sakaṇṭakulatāsparśakṣatārūṣitavigrahaḥ sāmaṭaksaṃcarvamāṇaśca māṃsakhaṇḍamanekaśaḥ,सकण्टकुलतास्पर्शक्षतारूषितविग्रहः सामटक्संचर्वमाणश्च मांसखण्डमनेकशः
2,23,12,māṃsabhāradvayālaṃbividhānānatakandharaḥ ārujaṃstarasā vṛkṣānūruvegena saṃghaśaḥ,मांसभारद्वयालंबिविधानानतकन्धरः आरुजंस्तरसा वृक्षानूरुवेगेन संघशः
2,23,13,abhyavarttata taṃ deśaṃ pādacārīva parvataḥ āsādya sarasastasya tīraṃ kusumitadrumam,अभ्यवर्त्तत तं देशं पादचारीव पर्वतः आसाद्य सरसस्तस्य तीरं कुसुमितद्रुमम्
2,23,14,nyadadhānmāsabhāraṃ ca sa mūle kasyacittaroḥ niṣasāda kṣaṇantatra tarucchāyāmupāśritaḥ,न्यदधान्मासभारं च स मूले कस्यचित्तरोः निषसाद क्षणन्तत्र तरुच्छायामुपाश्रितः
2,23,15,tiṣṭhantaṃ sarasastīre so 'paśyadbhṛgunandanam tataḥ sa śīghramutthāya samīpamupasṛtya ca,तिष्ठन्तं सरसस्तीरे सो ऽपश्यद्भृगुनन्दनम् ततः स शीघ्रमुत्थाय समीपमुपसृत्य च
2,23,16,rāmāya seṣucāpābhyāṃ karābhyāṃ vidadheṃ'jalim sajalāṃbhodasannādagaṃbhīreṇa svareṇa ca,रामाय सेषुचापाभ्यां कराभ्यां विदधेंऽजलिम् सजलांभोदसन्नादगंभीरेण स्वरेण च
2,23,17,jagāda bhṛguśārdūlaṃ guhāntaravisarpiṇā toṣapravarṣavyādho 'haṃ vasāmyasminmahāvane,जगाद भृगुशार्दूलं गुहान्तरविसर्पिणा तोषप्रवर्षव्याधो ऽहं वसाम्यस्मिन्महावने
2,23,18,īśo 'hamasya deśasya saprāṇitaruvīrudhaḥ carāmi samacittātmā nānāsattvā miṣāśanaḥ,ईशो ऽहमस्य देशस्य सप्राणितरुवीरुधः चरामि समचित्तात्मा नानासत्त्वा मिषाशनः
2,23,19,samaśca sarvabhūteṣu na ca pitrādayo 'pi me abhakṣyāgamyapeyādicchandavastuṣu kutracit,समश्च सर्वभूतेषु न च पित्रादयो ऽपि मे अभक्ष्यागम्यपेयादिच्छन्दवस्तुषु कुत्रचित्
2,23,20,kṛtyākṛtyavidhaucaiva na viśeṣitadhīraham prapanno nābhigamanaṃ nivāsamapi kasyacit,कृत्याकृत्यविधौचैव न विशेषितधीरहम् प्रपन्नो नाभिगमनं निवासमपि कस्यचित्
2,23,21,śakrasyāpi balenāhamanumanye na saṃśayaḥ jānate tadhyathā sarve deśo 'yaṃ madupāśrayaḥ,शक्रस्यापि बलेनाहमनुमन्ये न संशयः जानते तध्यथा सर्वे देशो ऽयं मदुपाश्रयः
2,23,22,tasmānna kaścidāyāti mamātrānumatiṃ vinā ityeṣa mama vṛttāntaḥ kārtsnyena kathitastava,तस्मान्न कश्चिदायाति ममात्रानुमतिं विना इत्येष मम वृत्तान्तः कार्त्स्न्येन कथितस्तव
2,23,23,tvaṃ ca me brūhi tattvena nijavṛttamaśeṣataḥ kastvaṃ kasmādihāyātaḥ kimarthamiha dhiṣṭhitaḥ udyato 'nyatra vā gantuṃ kiṃ vā tava cikīrṣitam,त्वं च मे ब्रूहि तत्त्वेन निजवृत्तमशेषतः कस्त्वं कस्मादिहायातः किमर्थमिह धिष्ठितः उद्यतो ऽन्यत्र वा गन्तुं किं वा तव चिकीर्षितम्
2,23,24,vasiṣṭha uvāca ityevamuktaḥ prahasaṃstena rāmo mahādyutiḥ tūṣṇīṃ kṣaṇamiva sthitvā dadhyau kiñcidavāṅmukhaḥ,वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः प्रहसंस्तेन रामो महाद्युतिः तूष्णीं क्षणमिव स्थित्वा दध्यौ किञ्चिदवाङ्मुखः
2,23,25,ko 'yameva durādharṣaḥ sajalāṃbhodanisvanaḥ bravīti ca giro 'tyarthaṃ vispaṣṭārthapadākṣarāḥ,को ऽयमेव दुराधर्षः सजलांभोदनिस्वनः ब्रवीति च गिरो ऽत्यर्थं विस्पष्टार्थपदाक्षराः
2,23,26,kiṃ tu me mahatīṃ śaṅkāṃ tanurasya tanoti vai vijātisaṃśrayatvena ramaṇīyā tathā śarāḥ,किं तु मे महतीं शङ्कां तनुरस्य तनोति वै विजातिसंश्रयत्वेन रमणीया तथा शराः
2,23,27,evaṃ cintayatastasya nimittāni śubhāni vai babhūvurbhuvi dehe ca svābhipretārthadānyalam,एवं चिन्तयतस्तस्य निमित्तानि शुभानि वै बभूवुर्भुवि देहे च स्वाभिप्रेतार्थदान्यलम्
2,23,28,tato vimṛśya bahuśo manasābhṛgupuṅgavaḥ uvāca śanakairvyādhaṃ vacanaṃ sūnṛtākṣaram,ततो विमृश्य बहुशो मनसाभृगुपुङ्गवः उवाच शनकैर्व्याधं वचनं सूनृताक्षरम्
2,23,29,jāmadagnyo 'smi bhadraṃ te rāmo nāmnā tu bhārgavaḥ tapaścartumihāyātaḥ sāṃprataṃ guruśāsanāt,जामदग्न्यो ऽस्मि भद्रं ते रामो नाम्ना तु भार्गवः तपश्चर्तुमिहायातः सांप्रतं गुरुशासनात्
2,23,30,tapasā sarvalokeśaṃ bhaktyā ca niyamena ca ārādhayitumasmiṃstu cirāyāhaṃ samudyataḥ,तपसा सर्वलोकेशं भक्त्या च नियमेन च आराधयितुमस्मिंस्तु चिरायाहं समुद्यतः
2,23,31,tasmātmarveśvaraṃ sarvaśaraṇyamabhayapradam trinetraṃ pāpadamanaṃ śaṅkaraṃ bhaktavatsalam,तस्मात्मर्वेश्वरं सर्वशरण्यमभयप्रदम् त्रिनेत्रं पापदमनं शङ्करं भक्तवत्सलम्
2,23,32,tapasā toṣayiṣyāmi sarvajñaṃ tripurāntakam āśrame 'sminasarastīre niyamaṃ samupāśritaḥ,तपसा तोषयिष्यामि सर्वज्ञं त्रिपुरान्तकम् आश्रमे ऽस्मिनसरस्तीरे नियमं समुपाश्रितः
2,23,33,bhaktānukaṃpī bhagavānyāvatpratyakṣatāṃ haraḥ upaiti tāvadatraiva sthāsyāmīti matirmama,भक्तानुकंपी भगवान्यावत्प्रत्यक्षतां हरः उपैति तावदत्रैव स्थास्यामीति मतिर्मम
2,23,34,tasmāditastvayādyaiva gantumanyatra yujyate na cedbhavati me hāniḥ svakṛterniyamasya ca,तस्मादितस्त्वयाद्यैव गन्तुमन्यत्र युज्यते न चेद्भवति मे हानिः स्वकृतेर्नियमस्य च
2,23,35,mānanīyo 'tha vāhaṃ te bhaktyā deśāntarātithiḥ svanivāsamupāyātastapasvī ca tathā muniḥ,माननीयो ऽथ वाहं ते भक्त्या देशान्तरातिथिः स्वनिवासमुपायातस्तपस्वी च तथा मुनिः
2,23,36,tvatasaṃnidhau nivāso me bhavetpāpāya kevalam tava cāpyasukhodarkaṃ matsamīpaniṣevaṇam,त्वतसंनिधौ निवासो मे भवेत्पापाय केवलम् तव चाप्यसुखोदर्कं मत्समीपनिषेवणम्
2,23,37,sa tvaṃmadāśramopānte paricaṅkramaṇādikam parityajya sukhībhūyā lokayorubhayorapi,स त्वंमदाश्रमोपान्ते परिचङ्क्रमणादिकम् परित्यज्य सुखीभूया लोकयोरुभयोरपि
2,23,38,vasiṣṭha uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā sa bhūyo bhṛgupuṅgavam uvāca roṣatāmrākṣastāmrākṣamidamuttaram,वसिष्ठ उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा स भूयो भृगुपुङ्गवम् उवाच रोषताम्राक्षस्ताम्राक्षमिदमुत्तरम्
2,23,39,brahman kimidamatyarthaṃ samīpe vasatiṃ mama parigarhayase yena kṛtaghnasyeva kāṃpratam,ब्रह्मन् किमिदमत्यर्थं समीपे वसतिं मम परिगर्हयसे येन कृतघ्नस्येव कांप्रतम्
2,23,40,kiṃ mayāpakṛtaṃ loke bhavato 'nyasya vā kvacit anāgaskāriṇaṃ dāntaṃ ko 'vamanyeta nāmataḥ,किं मयापकृतं लोके भवतो ऽन्यस्य वा क्वचित् अनागस्कारिणं दान्तं को ऽवमन्येत नामतः
2,23,41,sannidhiḥ pariharttavyo yadi me viprapuṅgava darśanaṃ saha saṃvāsaḥ saṃbhāṣaṇamathāpi ca,सन्निधिः परिहर्त्तव्यो यदि मे विप्रपुङ्गव दर्शनं सह संवासः संभाषणमथापि च
2,23,42,āyuṣmatādhunaivāsmādapasarttavyamāśramāt svasaṃśrayaṃ parityajya kvāhaṃ yāsye bubhukṣitaḥ,आयुष्मताधुनैवास्मादपसर्त्तव्यमाश्रमात् स्वसंश्रयं परित्यज्य क्वाहं यास्ये बुभुक्षितः
2,23,43,svādhivāsaṃ parityajya bhavatā yoditaḥ katham ito 'nyasmin gāmiṣyāmi dūre nāhaṃ viśeṣataḥ,स्वाधिवासं परित्यज्य भवता योदितः कथम् इतो ऽन्यस्मिन् गामिष्यामि दूरे नाहं विशेषतः
2,23,44,gamyatāṃ bhavatānyatra sthīyatāmatra vecchayā nāhaṃ cālayituṃ śakyaḥ sthānādasmātkathañcana,गम्यतां भवतान्यत्र स्थीयतामत्र वेच्छया नाहं चालयितुं शक्यः स्थानादस्मात्कथञ्चन
2,23,45,vasiṣṭha uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya kiñcitkopasamanvitaḥ tamuvāca punarvākyamidaṃ rājanbhṛgūdvahaḥ,वसिष्ठ उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य किञ्चित्कोपसमन्वितः तमुवाच पुनर्वाक्यमिदं राजन्भृगूद्वहः
2,23,46,vyādhajātiriyaṃ krūrā sarvasattvabhayāvahā khalakarmaratā nityaṃ dhikkṛtā sarvajantubhiḥ,व्याधजातिरियं क्रूरा सर्वसत्त्वभयावहा खलकर्मरता नित्यं धिक्कृता सर्वजन्तुभिः
2,23,47,tasyāṃ jāto 'si pāpīyānsarvaprāṇivihiṃsakaḥ sa kathaṃ na parityājyaḥ sujanaiḥ syāttu durmate,तस्यां जातो ऽसि पापीयान्सर्वप्राणिविहिंसकः स कथं न परित्याज्यः सुजनैः स्यात्तु दुर्मते
2,23,48,tasmādvihīnajātīyaṃ viditvātmānamabyatha śīghramasmādvrajānyatra nātra kāryā vicāraṇā,तस्माद्विहीनजातीयं विदित्वात्मानमब्यथ शीघ्रमस्माद्व्रजान्यत्र नात्र कार्या विचारणा
2,23,49,śarīratrāṇakāruṇyātsamīpaṃ nopasarpasi yathā tvaṃ kaṇṭakādīnāmasahiṣṇutayā vyathām,शरीरत्राणकारुण्यात्समीपं नोपसर्पसि यथा त्वं कण्टकादीनामसहिष्णुतया व्यथाम्
2,23,50,tathāvehi samastānāṃ priyāḥ prāṇāḥ śarīriṇām vyathā cābhihatānāṃ tu vidyate bhavato 'nyathā,तथावेहि समस्तानां प्रियाः प्राणाः शरीरिणाम् व्यथा चाभिहतानां तु विद्यते भवतो ऽन्यथा
2,23,51,ahiṃsā sarvabhūtānāmiti dharmaḥ sanātanaḥ etadviruddhācaraṇānnityaṃ sadbhirvigarhitaḥ,अहिंसा सर्वभूतानामिति धर्मः सनातनः एतद्विरुद्धाचरणान्नित्यं सद्भिर्विगर्हितः
2,23,52,ātmaprāṇābhirakṣārthaṃ tvamaśeṣaśarīriṇaḥ haniṣyasi kathaṃ satsunāpnoṣi vacanīyatām,आत्मप्राणाभिरक्षार्थं त्वमशेषशरीरिणः हनिष्यसि कथं सत्सुनाप्नोषि वचनीयताम्
2,23,53,tasmācchīghraṃ tu bhogaccha tvameva puruṣādhama tvayā me kṛtyadoṣasya hāniśca na bhaviṣyati,तस्माच्छीघ्रं तु भोगच्छ त्वमेव पुरुषाधम त्वया मे कृत्यदोषस्य हानिश्च न भविष्यति
2,23,54,na catsvayamito gaccheśtatastava balādapi apasarpaṇatābuddhimahamutpādaye sphuṭam,न चत्स्वयमितो गच्छेश्ततस्तव बलादपि अपसर्पणताबुद्धिमहमुत्पादये स्फुटम्
2,23,55,kṣaṇārddhamapi te pāpa śreyasī neha saṃsthitiḥ viruddhācaraṇo nityaṃ dharmadriṣ ko labhecca śām,क्षणार्द्धमपि ते पाप श्रेयसी नेह संस्थितिः विरुद्धाचरणो नित्यं धर्मद्रिष् को लभेच्च शाम्
2,23,56,vasiṣṭha uvāca rāmasya vacanaṃ śrutvā prīto 'pi tamidaṃ vacaḥ uvāca saṃkruddha iva vyādharūpī pinākadhṛk,वसिष्ठ उवाच रामस्य वचनं श्रुत्वा प्रीतो ऽपि तमिदं वचः उवाच संक्रुद्ध इव व्याधरूपी पिनाकधृक्
2,23,57,sarvametadahaṃ manyaṃ vyarthaṃ vyavasitaṃ tava kutastvaṃ prathamo jñānī kutaḥ śaṃbhuḥ kutastapaḥ,सर्वमेतदहं मन्यं व्यर्थं व्यवसितं तव कुतस्त्वं प्रथमो ज्ञानी कुतः शंभुः कुतस्तपः
2,23,58,kutastvaṃ kliśyase mūḍha tapasā tena te 'dhunā ghruvaṃ mithyāpravṛttasya na hi tuṣyati śaṅkaraḥ,कुतस्त्वं क्लिश्यसे मूढ तपसा तेन ते ऽधुना घ्रुवं मिथ्याप्रवृत्तस्य न हि तुष्यति शङ्करः
2,23,59,viruddhalokācaraṇaḥ śaṃbhustasya vituṣṭaye pratapatyabudho marttyastvāṃ vinā kaḥ mudurmate,विरुद्धलोकाचरणः शंभुस्तस्य वितुष्टये प्रतपत्यबुधो मर्त्त्यस्त्वां विना कः मुदुर्मते
2,23,60,atha vā ca gataṃ me 'dya yuktametadasaṃśayam saṃpūjya pūjakaviddhau śaṃbhostava ca saṃgamaḥ,अथ वा च गतं मे ऽद्य युक्तमेतदसंशयम् संपूज्य पूजकविद्धौ शंभोस्तव च संगमः
2,23,61,tvayā pūjayituṃ yuktaḥ sa eva bhuvane rataḥ saṃpūjako 'pi tasya tvaṃ yogyo nātra vicāraṇā,त्वया पूजयितुं युक्तः स एव भुवने रतः संपूजको ऽपि तस्य त्वं योग्यो नात्र विचारणा
2,23,62,pitāmahasya lokānāṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ śiraśchittvā punaḥ śaṃbhurbrahmahatyāmavāptavān,पितामहस्य लोकानां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः शिरश्छित्त्वा पुनः शंभुर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान्
2,23,63,brahmahatyābhibhūtena prāyastvaṃ śaṃbhunā dvija upadiṣṭo 'si tatkartuṃ nocedevaṃ kathaṃ kṛthāḥ,ब्रह्महत्याभिभूतेन प्रायस्त्वं शंभुना द्विज उपदिष्टो ऽसि तत्कर्तुं नोचेदेवं कथं कृथाः
2,23,64,tādātmyaguṇasaṃyogānmanyaṃ rudrasya te 'dhunā tapaḥ siddhiranuprāptā kolenālpīyasā mune,तादात्म्यगुणसंयोगान्मन्यं रुद्रस्य ते ऽधुना तपः सिद्धिरनुप्राप्ता कोलेनाल्पीयसा मुने
2,23,65,prāyo 'dya mātaraṃ hatvā sarvailoṅkairnirākṛtaḥ tapovyājena gahane nirjane saṃpravarttase,प्रायो ऽद्य मातरं हत्वा सर्वैलोङ्कैर्निराकृतः तपोव्याजेन गहने निर्जने संप्रवर्त्तसे
2,23,66,gurustrībrahmahatyotthapātakakṣapaṇāya ca tapaścarasi nānena tapasā tatpraṇaśyati,गुरुस्त्रीब्रह्महत्योत्थपातकक्षपणाय च तपश्चरसि नानेन तपसा तत्प्रणश्यति
2,23,67,pātakānāṃ kilānyeṣāṃ prāyaścittāni saṃtyapi mātṛdruhāmavehi tvaṃ na kvacitkila niṣkṛtiḥ,पातकानां किलान्येषां प्रायश्चित्तानि संत्यपि मातृद्रुहामवेहि त्वं न क्वचित्किल निष्कृतिः
2,23,68,ahiṃsālakṣaṇo dharmo lokeṣu yadi te mataḥ svahastena kathaṃ rāma mātaraṃ kṛttavānasi,अहिंसालक्षणो धर्मो लोकेषु यदि ते मतः स्वहस्तेन कथं राम मातरं कृत्तवानसि
2,23,69,kṛtvā mātṛvadhaṃ ghoraṃ sarvalokavigarhitam tvaṃ punardhārmiko bhūtvā kāmato 'nyānvinindasi,कृत्वा मातृवधं घोरं सर्वलोकविगर्हितम् त्वं पुनर्धार्मिको भूत्वा कामतो ऽन्यान्विनिन्दसि
2,23,70,paśyatā hasatāmoghaṃ ātmadoṣamajānatā aparyāptamahaṃ nanyaṃ paraṃ doṣavimarśanām,पश्यता हसतामोघं आत्मदोषमजानता अपर्याप्तमहं नन्यं परं दोषविमर्शनाम्
2,23,71,svadharmaṃ yadyahaṃ tyaktvā vartteyamakulobhayam tarhi garhaya māṃ kāmaṃ nirupya manasā svayam,स्वधर्मं यद्यहं त्यक्त्वा वर्त्तेयमकुलोभयम् तर्हि गर्हय मां कामं निरुप्य मनसा स्वयम्
2,23,72,mātāpitṛsutādīnāṃ bharaṇāyaiva kevalam kriyate prāṇihananaṃ nijadharmatayā mayā,मातापितृसुतादीनां भरणायैव केवलम् क्रियते प्राणिहननं निजधर्मतया मया
2,23,73,svadharmādāmiṣeṇāhaṃ sakuṭumbo dinedine varttāmi sāpi me vṛttirvidhātrā vihitā purā,स्वधर्मादामिषेणाहं सकुटुम्बो दिनेदिने वर्त्तामि सापि मे वृत्तिर्विधात्रा विहिता पुरा
2,23,74,māṃsena yāvatā me syānnityaṃ pitrādi poṣaṇam haniṣye cettadadhikaṃ tarhi yujyeyamenasā,मांसेन यावता मे स्यान्नित्यं पित्रादि पोषणम् हनिष्ये चेत्तदधिकं तर्हि युज्येयमेनसा
2,23,75,yāvatpoṣaṇaghātena na vayaṃ syāma ninditāḥ tadetatsaṃpradhārya tvaṃ nindavā māṃ praśaṃsa vā,यावत्पोषणघातेन न वयं स्याम निन्दिताः तदेतत्संप्रधार्य त्वं निन्दवा मां प्रशंस वा
2,23,76,sādhu vāsādhu vā karma yasya yadvihitaṃ purā tadeva tena karttavyamāpadyapi kathañcana,साधु वासाधु वा कर्म यस्य यद्विहितं पुरा तदेव तेन कर्त्तव्यमापद्यपि कथञ्चन
2,23,77,nirūpaya svabhuddhyā tvamātmano mama cāntaram ahaṃ tu sarvabhāvena mitrādibharaṇe rataḥ,निरूपय स्वभुद्ध्या त्वमात्मनो मम चान्तरम् अहं तु सर्वभावेन मित्रादिभरणे रतः
2,23,78,saṃtyajya pitaraṃ vṛddhaṃ vinihatya ca mātaram bhūtvā tu dhārmikastvaṃ tu tapaścartumihāgataḥ,संत्यज्य पितरं वृद्धं विनिहत्य च मातरम् भूत्वा तु धार्मिकस्त्वं तु तपश्चर्तुमिहागतः
2,23,79,ye tu mūlavidasteṣāṃ vispaṣṭaṃ yatra darśanam yathājihvaṃ bhavennātra vacasāpi samīhitum,ये तु मूलविदस्तेषां विस्पष्टं यत्र दर्शनम् यथाजिह्वं भवेन्नात्र वचसापि समीहितुम्
2,23,80,ahaṃ tu samyagjānāmi tava vṛttamaśeṣataḥ tasmādalaṃ te tapasā niṣphalena bhṛgūdvaha,अहं तु सम्यग्जानामि तव वृत्तमशेषतः तस्मादलं ते तपसा निष्फलेन भृगूद्वह
2,23,81,sukhamicchasi cettyaktvā kāyakleśakaraṃ tapaḥ yāhi rāma tvamanyatra yatra vā na vidurjanāḥ,सुखमिच्छसि चेत्त्यक्त्वा कायक्लेशकरं तपः याहि राम त्वमन्यत्र यत्र वा न विदुर्जनाः
2,24,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ vasiṣṭha uvāca ityuktastena bhūpāla rāmo matimatāṃ varaḥ nirūpya manasā bhūyastamuvācābhivismitam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेन भूपाल रामो मतिमतां वरः निरूप्य मनसा भूयस्तमुवाचाभिविस्मितम्
2,24,2,rāma uvāca kastvaṃ brūhi mahābhāga na vai prākṛtapūruṣaḥ indrasyevānubhāvena vapurālakṣyate tava,राम उवाच कस्त्वं ब्रूहि महाभाग न वै प्राकृतपूरुषः इन्द्रस्येवानुभावेन वपुरालक्ष्यते तव
2,24,3,vicitrārthapadaudāryaguṇagāṃbhīryajātibhiḥ sarvajñasyaiva te vāṇī śrūyate 'timanoharā,विचित्रार्थपदौदार्यगुणगांभीर्यजातिभिः सर्वज्ञस्यैव ते वाणी श्रूयते ऽतिमनोहरा
2,24,4,indro vahniryamo dhātā varuṇo vā dhanādhipaḥ īśānastapano brahmā vāyuḥ somo gururguhaḥ,इन्द्रो वह्निर्यमो धाता वरुणो वा धनाधिपः ईशानस्तपनो ब्रह्मा वायुः सोमो गुरुर्गुहः
2,24,5,eṣāmanyatamaḥ prāyo bhavānbhavitumarhati anubhāvena jātiste hṛdiśaṅkāṃ tanoti me,एषामन्यतमः प्रायो भवान्भवितुमर्हति अनुभावेन जातिस्ते हृदिशङ्कां तनोति मे
2,24,6,māyāvī bhagavānviṣṇuḥ śrūyate puruṣottamaḥ ko vā tvaṃ vapuṣānena brūhi māṃ samupāgataḥ,मायावी भगवान्विष्णुः श्रूयते पुरुषोत्तमः को वा त्वं वपुषानेन ब्रूहि मां समुपागतः
2,24,7,atha vā jagatāṃ nāthaḥ sarvajñaḥ parameśvaraḥ paramātmātmasaṃbhūtirātmārāmaḥ sanātanaḥ,अथ वा जगतां नाथः सर्वज्ञः परमेश्वरः परमात्मात्मसंभूतिरात्मारामः सनातनः
2,24,8,svacchandacārī bhagavāñchivaḥ sarvajaganmayaḥ vapuṣānena saṃyukte bhavānbhavitumarhati,स्वच्छन्दचारी भगवाञ्छिवः सर्वजगन्मयः वपुषानेन संयुक्ते भवान्भवितुमर्हति
2,24,9,nānyasyedṛgbhavelloke prabhāvānugataṃ vapuḥ jātyarthasauṣṭhavopetā vāṇī caudāryaśālinī,नान्यस्येदृग्भवेल्लोके प्रभावानुगतं वपुः जात्यर्थसौष्ठवोपेता वाणी चौदार्यशालिनी
2,24,10,manye 'haṃ bhaktavātsalyādvānena vapuṣāharaḥ pratyakṣatāmupagato saṃdeho 'smatparīkṣayā,मन्ये ऽहं भक्तवात्सल्याद्वानेन वपुषाहरः प्रत्यक्षतामुपगतो संदेहो ऽस्मत्परीक्षया
2,24,11,na kevalaṃ bhavān vyādhasteṣāṃ nedṛgvidhākṛtiḥ tasmāttubhyaṃ namastasmai surupaṃ saṃpradarśaya,न केवलं भवान् व्याधस्तेषां नेदृग्विधाकृतिः तस्मात्तुभ्यं नमस्तस्मै सुरुपं संप्रदर्शय
2,24,12,āviṣkurvanprasīdātmamahimānuguṇaṃ vapuḥ mamānekavidhā śaṅkāmucyeta yena mānasī,आविष्कुर्वन्प्रसीदात्ममहिमानुगुणं वपुः ममानेकविधा शङ्कामुच्येत येन मानसी
2,24,13,prasīda sarvabhāvena buddhimohau mamādhunā praṇāśaya svarūpasya grahaṇādeva kevalam,प्रसीद सर्वभावेन बुद्धिमोहौ ममाधुना प्रणाशय स्वरूपस्य ग्रहणादेव केवलम्
2,24,14,prārthayetvāṃ mahābhāga praṇamya śirasāsakṛt kastvaṃ me darśayātmānaṃ baddho 'yaṃ te mayāñjaliḥ,प्रार्थयेत्वां महाभाग प्रणम्य शिरसासकृत् कस्त्वं मे दर्शयात्मानं बद्धो ऽयं ते मयाञ्जलिः
2,24,15,ityuktvā taṃ mahābhāga jñātumicchanbhṛgūdvahaḥ upaviśya tato bhūmau dhyānamāste samāhitaḥ,इत्युक्त्वा तं महाभाग ज्ञातुमिच्छन्भृगूद्वहः उपविश्य ततो भूमौ ध्यानमास्ते समाहितः
2,24,16,baddhapadmāsano maunī yatavākkāyamānasaḥ niruddhaprāṇasaṃcāro dadhyau ciramudāradhīḥ,बद्धपद्मासनो मौनी यतवाक्कायमानसः निरुद्धप्राणसंचारो दध्यौ चिरमुदारधीः
2,24,17,sanniyamyendriyagrāmaṃ mano hṛdi nirudhya ca cintayāmāsa deveśaṃ dhyānadṛṣṭyā jagadgurum,सन्नियम्येन्द्रियग्रामं मनो हृदि निरुध्य च चिन्तयामास देवेशं ध्यानदृष्ट्या जगद्गुरुम्
2,24,18,apaśyacca jagannāthamātmasaṃdhānacakṣuṣā svabhaktānugrahakaraṃ mṛgavyādhasvarūpiṇam,अपश्यच्च जगन्नाथमात्मसंधानचक्षुषा स्वभक्तानुग्रहकरं मृगव्याधस्वरूपिणम्
2,24,19,tata unmīlya nayane śīghramutthāya bhārgavaḥ dadarśa devaṃ tenaiva vapuṣā purataḥ sthitam,तत उन्मील्य नयने शीघ्रमुत्थाय भार्गवः ददर्श देवं तेनैव वपुषा पुरतः स्थितम्
2,24,20,ātmano 'nugrahārthāya śaraṇyaṃ bhaktavatsalam āvirbhūtaṃ mahārāja dṛṣṭvā rāmaḥ sasaṃbhramam,आत्मनो ऽनुग्रहार्थाय शरण्यं भक्तवत्सलम् आविर्भूतं महाराज दृष्ट्वा रामः ससंभ्रमम्
2,24,21,romāñchodbhinnasarvāṅgo harṣāśruplutalocanaḥ papāta pādayorbhūmau bhaktyā tasya mahāmatiḥ,रोमाञ्छोद्भिन्नसर्वाङ्गो हर्षाश्रुप्लुतलोचनः पपात पादयोर्भूमौ भक्त्या तस्य महामतिः
2,24,22,sa gadgadamuvācainaṃ saṃbhramākulayā girā śaraṇaṃ bhava śarveti śaṅkaretyasakṛnnṛpa,स गद्गदमुवाचैनं संभ्रमाकुलया गिरा शरणं भव शर्वेति शङ्करेत्यसकृन्नृप
2,24,23,tataḥ svarupadhṛk śaṃbhustadbhaktiparitoṣitaḥ rāmamutthāpayāmāsa praṇā māvanataṃ bhuvi,ततः स्वरुपधृक् शंभुस्तद्भक्तिपरितोषितः राममुत्थापयामास प्रणा मावनतं भुवि
2,24,24,utthāpito jagaddhātrā svahastābhyāṃ bhṛgūdvahaḥ tuṣṭāva devadeveśaṃ puraḥ sthitvā kṛtājaliḥ,उत्थापितो जगद्धात्रा स्वहस्ताभ्यां भृगूद्वहः तुष्टाव देवदेवेशं पुरः स्थित्वा कृताजलिः
2,24,25,rāma uvāca namaste devadevāya śaṅkarāyādimūrttaye namaḥ śarvāya śāntāya śāśvatāya namonamaḥ,राम उवाच नमस्ते देवदेवाय शङ्करायादिमूर्त्तये नमः शर्वाय शान्ताय शाश्वताय नमोनमः
2,24,26,namaste nīlakaṇṭhāya nīlalohitamūrttaye namaste bhūtanāthāya bhūtavāsāya te namaḥ,नमस्ते नीलकण्ठाय नीललोहितमूर्त्तये नमस्ते भूतनाथाय भूतवासाय ते नमः
2,24,27,vyaktāvyaktasvarūpāya mahādevāya mīḍhuṣe śivāya bahurūpāya trinetrāya namonamaḥ,व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय महादेवाय मीढुषे शिवाय बहुरूपाय त्रिनेत्राय नमोनमः
2,24,28,śaraṇaṃ bhava me śarva tvadbhaktasya jagatpate bhūyo 'nanyāśrayāṇāṃ tu tvameva hi parāyaṇam,शरणं भव मे शर्व त्वद्भक्तस्य जगत्पते भूयो ऽनन्याश्रयाणां तु त्वमेव हि परायणम्
2,24,29,yanmayāpakṛtaṃ deva duruktaṃ vāpi śaṅkara ajānatā tvāṃ bhagavanmama tatkṣantumarhasi,यन्मयापकृतं देव दुरुक्तं वापि शङ्कर अजानता त्वां भगवन्मम तत्क्षन्तुमर्हसि
2,24,30,ananyavedyarupasya sadbhāvamihakaḥ pumān tvāmṛte tava sarveśa samyak śakroti veditum,अनन्यवेद्यरुपस्य सद्भावमिहकः पुमान् त्वामृते तव सर्वेश सम्यक् शक्रोति वेदितुम्
2,24,31,tasmāttvaṃ sarvabhāvena prasīda mama śaṅkara nānyāsti me gatistubhyaṃ namo bhūyo namo namaḥ,तस्मात्त्वं सर्वभावेन प्रसीद मम शङ्कर नान्यास्ति मे गतिस्तुभ्यं नमो भूयो नमो नमः
2,24,32,vasiṣṭha uvāca iti saṃstūyamānastu kṛtāñjalipuṭaṃ puraḥ tiṣṭhantamāha bhagavānprasannātmā jaganmayaḥ,वसिष्ठ उवाच इति संस्तूयमानस्तु कृताञ्जलिपुटं पुरः तिष्ठन्तमाह भगवान्प्रसन्नात्मा जगन्मयः
2,24,33,bhagavānuvāca prīto 'smi bhavate tāta tapasānena sāṃpratam bhaktyā caivānapāyinyā hyapi bhārgavasattama,भगवानुवाच प्रीतो ऽस्मि भवते तात तपसानेन सांप्रतम् भक्त्या चैवानपायिन्या ह्यपि भार्गवसत्तम
2,24,34,dāsye cābhi mataṃ save bhavate 'haṃ tvayā vṛtam bhakto hi me tvamatyarthaṃ nātra kāryā vicāraṇā,दास्ये चाभि मतं सवे भवते ऽहं त्वया वृतम् भक्तो हि मे त्वमत्यर्थं नात्र कार्या विचारणा
2,24,35,mayaivāvagataṃ sarvaṃ tdṛdi vatte 'dyavarttate tasmādbravīmi yattvāhaṃ tatkuruṣvāviśaṅkitam,मयैवावगतं सर्वं त्दृदि वत्ते ऽद्यवर्त्तते तस्माद्ब्रवीमि यत्त्वाहं तत्कुरुष्वाविशङ्कितम्
2,24,36,nāstrāṇāṃ dhāraṇe vatsa vidyate śaktiradya te raudrāṇāṃ tena bhūyo 'pi tapo ghoraṃ samācara,नास्त्राणां धारणे वत्स विद्यते शक्तिरद्य ते रौद्राणां तेन भूयो ऽपि तपो घोरं समाचर
2,24,37,parītya pṛthivīṃ sarvāṃ sarvatīrtheṣu ca kramāt srātvā pavitradehasttavaṃ sarvāṇyastrāṇyavāpsyasi,परीत्य पृथिवीं सर्वां सर्वतीर्थेषु च क्रमात् स्रात्वा पवित्रदेहस्त्तवं सर्वाण्यस्त्राण्यवाप्स्यसि
2,24,38,ityuktvāntardadhe devastenaiva vapuṣā vibhuḥ rāmasya paśyato rājankṣaṇena bhavabhāgakṛt,इत्युक्त्वान्तर्दधे देवस्तेनैव वपुषा विभुः रामस्य पश्यतो राजन्क्षणेन भवभागकृत्
2,24,39,antarhite jagannāthe rāmo natvā tu śaṅkaram parītyavasudhāṃ sarvāṃ tīrthasnāne 'karonmanaḥ,अन्तर्हिते जगन्नाथे रामो नत्वा तु शङ्करम् परीत्यवसुधां सर्वां तीर्थस्नाने ऽकरोन्मनः
2,24,40,tataḥ sa pṛthivīṃ sarvāṃ parikramya yathākramam cakāra sarvatīrtheṣu snānaṃ vidhivadātmavān,ततः स पृथिवीं सर्वां परिक्रम्य यथाक्रमम् चकार सर्वतीर्थेषु स्नानं विधिवदात्मवान्
2,24,41,tīrtheṣu kṣetramukhyeṣu tathā devālayeṣu ca pitṝndevāṃśca vidhivadatarpayadatandritaḥ,तीर्थेषु क्षेत्रमुख्येषु तथा देवालयेषु च पितॄन्देवांश्च विधिवदतर्पयदतन्द्रितः
2,24,42,upavāsatapohomajapasnānādisukriyāḥ tīrtheṣu vidhivatkurvanparicakrāma medinīm,उपवासतपोहोमजपस्नानादिसुक्रियाः तीर्थेषु विधिवत्कुर्वन्परिचक्राम मेदिनीम्
2,24,43,evaṃ krameṇa tīrtheṣu snātvā caiva vasuṃdharām pradakṣiṇīkṛtya śanaiḥ śuddhadeho 'bhavannṛpa,एवं क्रमेण तीर्थेषु स्नात्वा चैव वसुंधराम् प्रदक्षिणीकृत्य शनैः शुद्धदेहो ऽभवन्नृप
2,24,44,parītyaivaṃ vasumatīṃ bhārgavaḥ śaṃbhuśāsanāt jagām bhūyastaṃ deśaṃ yatra pūrvamuvāsa saḥ,परीत्यैवं वसुमतीं भार्गवः शंभुशासनात् जगाम् भूयस्तं देशं यत्र पूर्वमुवास सः
2,24,45,gatvā rājansatatraiva sthitvā devamumāpatim bhaktyā saṃpūjayāmāsa tapobhirnniyamairapi,गत्वा राजन्सतत्रैव स्थित्वा देवमुमापतिम् भक्त्या संपूजयामास तपोभिर्न्नियमैरपि
2,24,46,etasminneva kāle tu devānāmasuraiḥ saha babhūva suciraṃ rājansaṃgrāmo romaharṣaṇaḥ,एतस्मिन्नेव काले तु देवानामसुरैः सह बभूव सुचिरं राजन्संग्रामो रोमहर्षणः
2,24,47,tato devānparājitya yuddhe 'tibalino 'surāḥ avāpuramaraiśvaryamaśeṣamakutobhayāḥ,ततो देवान्पराजित्य युद्धे ऽतिबलिनो ऽसुराः अवापुरमरैश्वर्यमशेषमकुतोभयाः
2,24,48,yuddhe parājitā devāḥ sakalā vāsavādayaḥ śaṅkaraṃ śaraṇaṃ cagmurhataiśvaryā hyarātibhiḥ,युद्धे पराजिता देवाः सकला वासवादयः शङ्करं शरणं चग्मुर्हतैश्वर्या ह्यरातिभिः
2,24,49,toṣayitvā jagannāthaṃ praṇāmajaya saṃstavaiḥ prārthayāmāsurasurānhantuṃ devāḥ pinākinam,तोषयित्वा जगन्नाथं प्रणामजय संस्तवैः प्रार्थयामासुरसुरान्हन्तुं देवाः पिनाकिनम्
2,24,50,tatasteṣāṃ pratiśrutya dānavānāṃ vadhaṃ nṛpa devānāṃ varadaḥ śaṃbhurmaho daramuvāca ha,ततस्तेषां प्रतिश्रुत्य दानवानां वधं नृप देवानां वरदः शंभुर्महो दरमुवाच ह
2,24,51,himadrerdakṣiṇe bhāge rāmo nāma mahātapāḥ muniputro 'titejasvī māmuddiśya tapasyati,हिमद्रेर्दक्षिणे भागे रामो नाम महातपाः मुनिपुत्रो ऽतितेजस्वी मामुद्दिश्य तपस्यति
2,24,52,tatra gatvātvamadyaiva nivedya mama śāsanam mahodara tapasyantaṃ tamihānaya māciram,तत्र गत्वात्वमद्यैव निवेद्य मम शासनम् महोदर तपस्यन्तं तमिहानय माचिरम्
2,24,53,ityājñaprastathetyuktvā praṇabhyeśaṃ mahodaraḥ jagāma vāyuvegena yatra rāmo vyavasthitaḥ,इत्याज्ञप्रस्तथेत्युक्त्वा प्रणभ्येशं महोदरः जगाम वायुवेगेन यत्र रामो व्यवस्थितः
2,24,54,samāsādya sa taṃ deśaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ mahāmunim tapasyantamidaṃ vākyamuvāca vinayānvitaḥ,समासाद्य स तं देशं दृष्ट्वा रामं महामुनिम् तपस्यन्तमिदं वाक्यमुवाच विनयान्वितः
2,24,55,draṣṭumicchati śambhustvāṃ bhṛguvaryaṃ tadājñayā āgato 'haṃ tadāgaccha tatpādāṃbujasannidhim,द्रष्टुमिच्छति शम्भुस्त्वां भृगुवर्यं तदाज्ञया आगतो ऽहं तदागच्छ तत्पादांबुजसन्निधिम्
2,24,56,tacchrutvā vacanaṃ tasya śīghramutthāya bhārgavaḥ tadājñāṃ śirasānandya tatheti pratyabhāṣata,तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शीघ्रमुत्थाय भार्गवः तदाज्ञां शिरसानन्द्य तथेति प्रत्यभाषत
2,24,57,tato rāmaṃ tvaropetaḥ śaṃbhupārśvaṃ mahodaraḥ prāpayāmāsa sahasā kailāse nāgasattame,ततो रामं त्वरोपेतः शंभुपार्श्वं महोदरः प्रापयामास सहसा कैलासे नागसत्तमे
2,24,58,sahitaṃ sakalairbhūtairindrādyaiśca sahāmaraiḥ dadarśa bhārgavaśreṣṭhaḥ śaṅkaraṃ bhaktavatsalam,सहितं सकलैर्भूतैरिन्द्राद्यैश्च सहामरैः ददर्श भार्गवश्रेष्ठः शङ्करं भक्तवत्सलम्
2,24,59,saṃstūyamānaṃ munibhirnāradādyaistapodhanaiḥ gandharvairupagāyadbhirnṛtyadbhiścāpsarogaṇaiḥ,संस्तूयमानं मुनिभिर्नारदाद्यैस्तपोधनैः गन्धर्वैरुपगायद्भिर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः
2,24,60,upāsyamānaṃ deveśaṃ gajacarmadhṛtāmbaram bhasmoddhūlitasarvāṅgaṃ trinetraṃ candraśekharam,उपास्यमानं देवेशं गजचर्मधृताम्बरम् भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम्
2,24,61,dhṛtapiṅgajaṭābhāraṃ nāgābharamabhūṣitam pralamboṣṭhabhujaṃ saumyaṃ prasannamukhapaṅkajam,धृतपिङ्गजटाभारं नागाभरमभूषितम् प्रलम्बोष्ठभुजं सौम्यं प्रसन्नमुखपङ्कजम्
2,24,62,āsthitaṃ kāñcane paṭṭe gīrvāṇasamitau nṛpa upāsarpattu deveśaṃ bhṛguvaryaḥ kṛtāñjaliḥ,आस्थितं काञ्चने पट्टे गीर्वाणसमितौ नृप उपासर्पत्तु देवेशं भृगुवर्यः कृताञ्जलिः
2,24,63,śrīkaṇṭhadarśanodvattaromāñcāñcitavigrahaḥ bāṣpattu siktakāyena sa tu gatvā harāntikam,श्रीकण्ठदर्शनोद्वत्तरोमाञ्चाञ्चितविग्रहः बाष्पत्तु सिक्तकायेन स तु गत्वा हरान्तिकम्
2,24,64,bhaktyā sasaṃbhramaṃ vācā harṣagadgadayāsakṛt namaste devadeveti vyālapannākulākṣaram,भक्त्या ससंभ्रमं वाचा हर्षगद्गदयासकृत् नमस्ते देवदेवेति व्यालपन्नाकुलाक्षरम्
2,24,65,papāta saṃspṛśanmūrdhnā caraṇau puravidviṣaḥ paśyatāṃ devavṛndānāṃ madhye bhṛgukulodvaham,पपात संस्पृशन्मूर्ध्ना चरणौ पुरविद्विषः पश्यतां देववृन्दानां मध्ये भृगुकुलोद्वहम्
2,24,66,tamutthāpya śivaḥ prītaḥ prasannamukhapaṅkajam rāmaṃ madhurayā vācā prahasannāha sādaram,तमुत्थाप्य शिवः प्रीतः प्रसन्नमुखपङ्कजम् रामं मधुरया वाचा प्रहसन्नाह सादरम्
2,24,67,ime daityagaṇaiḥ krāntāḥ svādhiṣṭhānātparicyutāḥ aśakruvantastānhantuṃ gīrvāṇā māmupāgatāḥ,इमे दैत्यगणैः क्रान्ताः स्वाधिष्ठानात्परिच्युताः अशक्रुवन्तस्तान्हन्तुं गीर्वाणा मामुपागताः
2,24,68,tasmānmamājñayā rāma devānāṃ ca priyepsayā jahi daityagaṇānsarvānsamarthastvaṃ hi me mataḥ,तस्मान्ममाज्ञया राम देवानां च प्रियेप्सया जहि दैत्यगणान्सर्वान्समर्थस्त्वं हि मे मतः
2,24,69,tato rāmo 'bravīccharvaṃ praṇipatya kṛtāñjaliḥ śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sapraśrayamidaṃ vacaḥ,ततो रामो ऽब्रवीच्छर्वं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः शृण्वतां सर्वदेवानां सप्रश्रयमिदं वचः
2,24,70,svāminna viditaṃ kiṃ te sarvajñasyākhilātmanaḥ tathāpi vijñāpayato vacanaṃ me 'vadhāraya,स्वामिन्न विदितं किं ते सर्वज्ञस्याखिलात्मनः तथापि विज्ञापयतो वचनं मे ऽवधारय
2,24,71,yadi śakrādibhirdevairakhilairamarārayaḥ na śakyā hantumekasya śakyāḥ syaste kathaṃ mama,यदि शक्रादिभिर्देवैरखिलैरमरारयः न शक्या हन्तुमेकस्य शक्याः स्यस्ते कथं मम
2,24,72,anastrajño 'smi deveśa yuddhānāmapyakovidaḥ kathaṃ haniṣye sakalānsuraśatrūnanāyudhaḥ,अनस्त्रज्ञो ऽस्मि देवेश युद्धानामप्यकोविदः कथं हनिष्ये सकलान्सुरशत्रूननायुधः
2,24,73,ityuktastena deveśaḥ sitaṃ kālāgnisaprabham śaivamastramayaṃ tejo dadau tasmai mahātmane,इत्युक्तस्तेन देवेशः सितं कालाग्निसप्रभम् शैवमस्त्रमयं तेजो ददौ तस्मै महात्मने
2,24,74,ātmīyaṃ paraśuṃ datvā sarvaśastrābhibhāvakam rāmapāha prasannātmā gīrvāṇānāṃ tu śṛṇvatam,आत्मीयं परशुं दत्वा सर्वशस्त्राभिभावकम् रामपाह प्रसन्नात्मा गीर्वाणानां तु शृण्वतम्
2,24,75,matprasādena sakalānsuraśatrūnvinighnataḥ śaktirbhavatu te saumya samastāridurāsadā,मत्प्रसादेन सकलान्सुरशत्रून्विनिघ्नतः शक्तिर्भवतु ते सौम्य समस्तारिदुरासदा
2,24,76,anenaivāyudhena tvaṃ gaccha yudhyasva śatrubhiḥ svayameva ca vetsi tvaṃ yathāvadyuddhakauśalam,अनेनैवायुधेन त्वं गच्छ युध्यस्व शत्रुभिः स्वयमेव च वेत्सि त्वं यथावद्युद्धकौशलम्
2,24,77,vasiṣṭha uvāca evamuktastato rāmaḥ śaṃbhunā taṃ praṇamya ca jagrāha paraśuṃ śaiva vibudhārivadhodyataḥ,वसिष्ठ उवाच एवमुक्तस्ततो रामः शंभुना तं प्रणम्य च जग्राह परशुं शैव विबुधारिवधोद्यतः
2,24,78,tataḥ sa śuśubhe rāmo viṣṇuterñjo 'śasaṃbhavaḥ rudrabhaktyā samāyukto dyutyeva saviturmahaḥ,ततः स शुशुभे रामो विष्णुतेर्ञ्जो ऽशसंभवः रुद्रभक्त्या समायुक्तो द्युत्येव सवितुर्महः
2,24,79,so 'nujñātastrinetreṇa devaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ jagāma hantumasurānyuddhāya kṛtaniścayaḥ,सो ऽनुज्ञातस्त्रिनेत्रेण देवैः सर्वैः समन्वितः जगाम हन्तुमसुरान्युद्धाय कृतनिश्चयः
2,24,80,tato 'bhavatpunaryuddhaṃ devānāmasuraiḥ saha trailokyavijayodyuktai rājannatibhayaṅkaram,ततो ऽभवत्पुनर्युद्धं देवानामसुरैः सह त्रैलोक्यविजयोद्युक्तै राजन्नतिभयङ्करम्
2,24,81,atha rāmo mahābāhustasminyuddhe sudāruṇe kuddhaḥ paraśunā tena nijaghāna mahāsurān,अथ रामो महाबाहुस्तस्मिन्युद्धे सुदारुणे कुद्धः परशुना तेन निजघान महासुरान्
2,24,82,prahārairaśaniprakhyairnighnandaityānsahasraśaḥ cacāra samare rāmaḥ kruddhaḥ kāla ivāparaḥ,प्रहारैरशनिप्रख्यैर्निघ्नन्दैत्यान्सहस्रशः चचार समरे रामः क्रुद्धः काल इवापरः
2,24,83,hatvā tu sakalāndaityāndevānsarvānaharṣayat kṣaṇena nāśayāmāsa rāmaḥ praharatāṃ varaḥ,हत्वा तु सकलान्दैत्यान्देवान्सर्वानहर्षयत् क्षणेन नाशयामास रामः प्रहरतां वरः
2,24,84,rāmeṇa hanyamā nāstu samastā daityadānavāḥ dadṛśuḥ sarvato rāmaṃ hataśeṣā bhayānvitāḥ,रामेण हन्यमा नास्तु समस्ता दैत्यदानवाः ददृशुः सर्वतो रामं हतशेषा भयान्विताः
2,24,85,hateṣvasurasaṃgheṣu vidruteṣu ca kṛtsnaśaḥ rāmamāmantrya vibudhāḥ prayayustridivaṃ punaḥ,हतेष्वसुरसंघेषु विद्रुतेषु च कृत्स्नशः राममामन्त्र्य विबुधाः प्रययुस्त्रिदिवं पुनः
2,24,86,rāmo 'pi hatvā ditijānabhyanujñāpya cāmarān svamāśramaṃ samāpede tapasyāsaktamānasaḥ,रामो ऽपि हत्वा दितिजानभ्यनुज्ञाप्य चामरान् स्वमाश्रमं समापेदे तपस्यासक्तमानसः
2,24,87,mṛgavyādhapratikṛtiṃ kṛtvā śambhormahāmatiḥ bhaktyā saṃpūjayāmāsa sa tasminnāśramevaśī,मृगव्याधप्रतिकृतिं कृत्वा शम्भोर्महामतिः भक्त्या संपूजयामास स तस्मिन्नाश्रमेवशी
2,24,88,gandhaiḥ puṣpaistathā hṛdyairnaivedyairabhivandanaiḥ stotraiśca vidhivadbhaktyā parāṃ prītimupānayat,गन्धैः पुष्पैस्तथा हृद्यैर्नैवेद्यैरभिवन्दनैः स्तोत्रैश्च विधिवद्भक्त्या परां प्रीतिमुपानयत्
2,25,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāder'junopākhyāne caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ 24 vasiṣṭha uvāca tatasta draktiyogena sa prītātmā jagatpatiḥ pratyakṣamagamattasya sarvaiḥ saha marudgaṇaiḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने चतुर्विंशतितमो ऽध्यायः २४ वसिष्ठ उवाच ततस्त द्रक्तियोगेन स प्रीतात्मा जगत्पतिः प्रत्यक्षमगमत्तस्य सर्वैः सह मरुद्गणैः
2,25,2,taṃ dṛṣṭvā devadeveśaṃ trinetraṃ candraśekharam vṛṣendravāhanaṃ śaṃbhuṃ bhūtakoṭisamanvitam,तं दृष्ट्वा देवदेवेशं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम् वृषेन्द्रवाहनं शंभुं भूतकोटिसमन्वितम्
2,25,3,sasaṃbhramaṃ samutthāya harṣeṇākulalocanaḥ praṇāmamakarodbhaktyā śarvāya bhuvi bhārgavaḥ,ससंभ्रमं समुत्थाय हर्षेणाकुललोचनः प्रणाममकरोद्भक्त्या शर्वाय भुवि भार्गवः
2,25,4,utthāyotthāya deveśaṃ praṇamya śirasāsakṛt kṛtāñjalipuṭo rāmastuṣṭāva ca jagatpatim,उत्थायोत्थाय देवेशं प्रणम्य शिरसासकृत् कृताञ्जलिपुटो रामस्तुष्टाव च जगत्पतिम्
2,25,5,rāma uvāca namaste devadeveśa namaste parameśvara namaste jagato nātha namaste tripurāntaka,राम उवाच नमस्ते देवदेवेश नमस्ते परमेश्वर नमस्ते जगतो नाथ नमस्ते त्रिपुरान्तक
2,25,6,namaste sakalādhyakṣa namaste bhaktavatsala namaste sarvabhūteśa namaste vṛṣabhadhvaja,नमस्ते सकलाध्यक्ष नमस्ते भक्तवत्सल नमस्ते सर्वभूतेश नमस्ते वृषभध्वज
2,25,7,namaste sakalādhīśa namaste karuṇākara namaste sakalāvāsa namaste nīlalohita,नमस्ते सकलाधीश नमस्ते करुणाकर नमस्ते सकलावास नमस्ते नीललोहित
2,25,8,namaḥ sakaladevārigaṇanāśāya śūline kapāline namastubhyaṃ sarvalokaikapāline,नमः सकलदेवारिगणनाशाय शूलिने कपालिने नमस्तुभ्यं सर्वलोकैकपालिने
2,25,9,śmaśānavāsine nityaṃ namaḥ kailāsavāsine namo 'stu pāśine tubhyaṃ kālakūṭaviṣāśine,श्मशानवासिने नित्यं नमः कैलासवासिने नमो ऽस्तु पाशिने तुभ्यं कालकूटविषाशिने
2,25,10,vibhave 'maravandyāya prabhave te svayaṃbhuve namo 'khilajagatkarmasākṣibhūtāya śaṃbhave,विभवे ऽमरवन्द्याय प्रभवे ते स्वयंभुवे नमो ऽखिलजगत्कर्मसाक्षिभूताय शंभवे
2,25,11,namastripatha gāphenabhāsigārddhandumauline mahābhogīndrahārāya śivāya paramātmane,नमस्त्रिपथ गाफेनभासिगार्द्धन्दुमौलिने महाभोगीन्द्रहाराय शिवाय परमात्मने
2,25,12,bhasmasaṃcchannadehāya namor'kāgnīnducakṣuṣe kapardine namastubhyamandhakāsuramarddine,भस्मसंच्छन्नदेहाय नमोर्ऽकाग्नीन्दुचक्षुषे कपर्दिने नमस्तुभ्यमन्धकासुरमर्द्दिने
2,25,13,tripuradhvaṃsine dakṣayajñavidhvaṃsine namaḥ girijākucakāśmīravirañjitamahorase,त्रिपुरध्वंसिने दक्षयज्ञविध्वंसिने नमः गिरिजाकुचकाश्मीरविरञ्जितमहोरसे
2,25,14,mahādevāya maha te namaste kṛttivāsase yogidhyeyasvarūpāya śivāyācintyatejase,महादेवाय मह ते नमस्ते कृत्तिवाससे योगिध्येयस्वरूपाय शिवायाचिन्त्यतेजसे
2,25,15,svabhaktahṛdayāṃbhojakarṇikāmadhyavarttine sakalāgamasiddhāntasārarūpāya te namaḥ,स्वभक्तहृदयांभोजकर्णिकामध्यवर्त्तिने सकलागमसिद्धान्तसाररूपाय ते नमः
2,25,16,namo nikhilayogendrabodhanāyāmṛtātmane śaṅkarāyākhilavyāptamahimne paramātmane,नमो निखिलयोगेन्द्रबोधनायामृतात्मने शङ्करायाखिलव्याप्तमहिम्ने परमात्मने
2,25,17,namaḥ śarvāya śāntāya brahmaṇe viśvarupiṇe ādimadhyāntahīnāya nityāyāvyaktamūrttaye,नमः शर्वाय शान्ताय ब्रह्मणे विश्वरुपिणे आदिमध्यान्तहीनाय नित्यायाव्यक्तमूर्त्तये
2,25,18,vyaktāvyaktasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ namo vedāntavedyāya viśvavijñānarūpiṇe,व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः नमो वेदान्तवेद्याय विश्वविज्ञानरूपिणे
2,25,19,namaḥ surāsuraśreṇimaulipuṣpārcitāṅghraye śrīkaṇṭhāya jagaddhātre lokakartre namonamaḥ,नमः सुरासुरश्रेणिमौलिपुष्पार्चिताङ्घ्रये श्रीकण्ठाय जगद्धात्रे लोककर्त्रे नमोनमः
2,25,20,rajoguṇātmane tubhyaṃ viśvasṛṣṭividhāyine hiraṇyagarbharūpāya harāya jagadādaye,रजोगुणात्मने तुभ्यं विश्वसृष्टिविधायिने हिरण्यगर्भरूपाय हराय जगदादये
2,25,21,namo viśvātmane lokasthitivyā pārakāriṇe sattvavijñānarupāya parāya pratyagātmane,नमो विश्वात्मने लोकस्थितिव्या पारकारिणे सत्त्वविज्ञानरुपाय पराय प्रत्यगात्मने
2,25,22,tamoguṇavikārāya jagatsaṃhārakāriṇe klpānte rudrarūpāya parāpara vide namaḥ,तमोगुणविकाराय जगत्संहारकारिणे क्ल्पान्ते रुद्ररूपाय परापर विदे नमः
2,25,23,avikārāya nityāya namaḥ sadasadātmane buddhibuddhiprabodhāya buddhīndriyavikāriṇe,अविकाराय नित्याय नमः सदसदात्मने बुद्धिबुद्धिप्रबोधाय बुद्धीन्द्रियविकारिणे
2,25,24,vasvādityamarudbhiśca sādhyarudrāśvibhedataḥ yanmāyābhinnamatayo devāstasmai namonamaḥ,वस्वादित्यमरुद्भिश्च साध्यरुद्राश्विभेदतः यन्मायाभिन्नमतयो देवास्तस्मै नमोनमः
2,25,25,avikāramajaṃ nityaṃ sūkṣmarūpamanaupamam tava yattanna jānanti yogino 'pi sadāmalāḥ,अविकारमजं नित्यं सूक्ष्मरूपमनौपमम् तव यत्तन्न जानन्ति योगिनो ऽपि सदामलाः
2,25,26,tvāmavijñāya durjñeyaṃ samyagbrahmādayo 'pi hi saṃsaranti bhave nūnaṃ na tatkarmātmakāściram,त्वामविज्ञाय दुर्ज्ञेयं सम्यग्ब्रह्मादयो ऽपि हि संसरन्ति भवे नूनं न तत्कर्मात्मकाश्चिरम्
2,25,27,yāvannopaiti caraṇau tavājñānavighātinaḥ tāvadbhramati saṃsāre paṇḍito 'cetano 'pi vā,यावन्नोपैति चरणौ तवाज्ञानविघातिनः तावद्भ्रमति संसारे पण्डितो ऽचेतनो ऽपि वा
2,25,28,sa eva dakṣaḥ sa kṛtī sa muniḥ sa ca paṇḍitaḥ bhavataścaraṇāṃbhoje yena buddhiḥ sthirīkṛtā,स एव दक्षः स कृती स मुनिः स च पण्डितः भवतश्चरणांभोजे येन बुद्धिः स्थिरीकृता
2,25,29,susūkṣmatvena gahanaḥ sadbhāvaste trayīmayaḥ viduṣāmapi mūḍhena sa mayā jñāyate katham,सुसूक्ष्मत्वेन गहनः सद्भावस्ते त्रयीमयः विदुषामपि मूढेन स मया ज्ञायते कथम्
2,25,30,aśabdagojaratvena mahimnastava sāṃpratam stotumapyanalaṃ samyaktvā mahaṃ jaḍadhīryataḥ,अशब्दगोजरत्वेन महिम्नस्तव सांप्रतम् स्तोतुमप्यनलं सम्यक्त्वा महं जडधीर्यतः
2,25,31,tasmādajñānato vāpi mayā bhaktyaiva saṃstutaḥ prītaśca bhava deveśa nanu tvaṃ bhaktavatsalaḥ,तस्मादज्ञानतो वापि मया भक्त्यैव संस्तुतः प्रीतश्च भव देवेश ननु त्वं भक्तवत्सलः
2,25,32,vasiṣṭha uvāca iti stutastadā tena bhaktyā rāmeṇa śaṅkaraḥ meghagaṃbhīrayā vācā tamuvāca hasanniva,वसिष्ठ उवाच इति स्तुतस्तदा तेन भक्त्या रामेण शङ्करः मेघगंभीरया वाचा तमुवाच हसन्निव
2,25,33,bhagavānuvāca rāmāhaṃ suprasanno 'smi śorṃyaśālitayā tava tapasā mayi bhaktyā ca stotreṇa ca viśeṣataḥ,भगवानुवाच रामाहं सुप्रसन्नो ऽस्मि शोर्ंयशालितया तव तपसा मयि भक्त्या च स्तोत्रेण च विशेषतः
2,25,34,varaṃ varaya tasmāttvaṃ yadyadicchasi cetasā tubhyaṃ tattadaśeṣeṇa dāsyāmyahamaśeṣataḥ,वरं वरय तस्मात्त्वं यद्यदिच्छसि चेतसा तुभ्यं तत्तदशेषेण दास्याम्यहमशेषतः
2,25,35,vasiṣṭha uvāca ityukto devadevena taṃ praṇamya bhṛgūdvahaḥ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā rājannidamuvāca ha,वसिष्ठ उवाच इत्युक्तो देवदेवेन तं प्रणम्य भृगूद्वहः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजन्निदमुवाच ह
2,25,36,yadi deva prasannastvaṃ vārarhe 'smi ca yadyaham bhavatastadabhīpsāmi hetumastrāṇyaśeṣataḥ,यदि देव प्रसन्नस्त्वं वारर्हे ऽस्मि च यद्यहम् भवतस्तदभीप्सामि हेतुमस्त्राण्यशेषतः
2,25,37,astre śastre ca śāstre ca na matto 'bhyadhiko bhavet lokeṣu māṃraṇejetā na bhavettvatprasādataḥ,अस्त्रे शस्त्रे च शास्त्रे च न मत्तो ऽभ्यधिको भवेत् लोकेषु मांरणेजेता न भवेत्त्वत्प्रसादतः
2,25,38,vasiṣṭha uvāca tathetyuktvā tataḥ śaṃbhurastraśastrāṇyaśeṣataḥ dadau rāmāya suprītaḥ samantrāṇi kramānnṛpa,वसिष्ठ उवाच तथेत्युक्त्वा ततः शंभुरस्त्रशस्त्राण्यशेषतः ददौ रामाय सुप्रीतः समन्त्राणि क्रमान्नृप
2,25,39,saprayogaṃ sasaṃhāramastragrāmaṃ caturvidham prasādābhimukho rāmaṃ grāhayāmāsa śaṅkaraḥ,सप्रयोगं ससंहारमस्त्रग्रामं चतुर्विधम् प्रसादाभिमुखो रामं ग्राहयामास शङ्करः
2,25,40,asaṃgavegaṃ śubhrāśvaṃ sudhvajaṃ ca rathottamam iṣudhī cākṣayaśarau dadau rāmāya śaṅkaraḥ,असंगवेगं शुभ्राश्वं सुध्वजं च रथोत्तमम् इषुधी चाक्षयशरौ ददौ रामाय शङ्करः
2,25,41,abhedyamajaraṃ divyaṃ dṛḍhajyaṃ vijayaṃ dhanuḥ sarvaśastrasahaṃ citraṃ kavacaṃ ca mahādhanam,अभेद्यमजरं दिव्यं दृढज्यं विजयं धनुः सर्वशस्त्रसहं चित्रं कवचं च महाधनम्
2,25,42,ajeyatvaṃ ca yuddheṣu śauryaṃ cāpratimaṃ bhuvi svecchayā dhāraṇe śāktiṃ prāṇānāṃ ca narādhipa,अजेयत्वं च युद्धेषु शौर्यं चाप्रतिमं भुवि स्वेच्छया धारणे शाक्तिं प्राणानां च नराधिप
2,25,43,khyātiṃ ca bījametreṇa tannāmnā sarvalaukikīm tapaḥ prabhāvaṃ ca mahatpradadau bhārgavāya saḥ,ख्यातिं च बीजमेत्रेण तन्नाम्ना सर्वलौकिकीम् तपः प्रभावं च महत्प्रददौ भार्गवाय सः
2,25,44,bhakti cātmani rāmāya dattvā rājanyathocitām sahitaḥ sakalairbhūtaiścāmaraiścandraśekharaḥ,भक्ति चात्मनि रामाय दत्त्वा राजन्यथोचिताम् सहितः सकलैर्भूतैश्चामरैश्चन्द्रशेखरः
2,25,45,tenaiva vapuṣā śaṃbhuḥ kṣipramantaradhāddharaḥ kṛtakṛtyastato rāmo labdhvā sarvamabhīpsitam,तेनैव वपुषा शंभुः क्षिप्रमन्तरधाद्धरः कृतकृत्यस्ततो रामो लब्ध्वा सर्वमभीप्सितम्
2,25,46,adṛśyatāṃ gate śarve mahodaramuvāca ha mahodara madarthe tvamidaṃ sarvamaśeṣataḥ,अदृश्यतां गते शर्वे महोदरमुवाच ह महोदर मदर्थे त्वमिदं सर्वमशेषतः
2,25,47,rathacāpādikaṃ tāvatparirakṣitumarhasi yadā kṛtyaṃ mamaitena tadānīṃ tvaṃ mayā smṛtaḥ rathacāpādikaṃ sarvaṃ prahiṇu tvaṃ madantikam,रथचापादिकं तावत्परिरक्षितुमर्हसि यदा कृत्यं ममैतेन तदानीं त्वं मया स्मृतः रथचापादिकं सर्वं प्रहिणु त्वं मदन्तिकम्
2,25,48,vasiṣṭha uvāca tathetyuktvā gate tasminbhṛguvaryo mahodare kṛtakṛtyo gurujanaṃ draṣṭuṃ gantumiyeṣa saḥ,वसिष्ठ उवाच तथेत्युक्त्वा गते तस्मिन्भृगुवर्यो महोदरे कृतकृत्यो गुरुजनं द्रष्टुं गन्तुमियेष सः
2,25,49,gacchannatha tadāsau tu himādrivanagahvare viveśa kandaraṃ rāmo bhāvikarmapracoditaḥ,गच्छन्नथ तदासौ तु हिमाद्रिवनगह्वरे विवेश कन्दरं रामो भाविकर्मप्रचोदितः
2,25,50,sa tatra dadṛśe bālaṃ dhṛtaprāṇamanudrutam vyāghreṇa vipratanayaṃ rudantaṃ bhītabhītavat,स तत्र ददृशे बालं धृतप्राणमनुद्रुतम् व्याघ्रेण विप्रतनयं रुदन्तं भीतभीतवत्
2,25,51,dṛṣṭvānukaṃpahṛdayastatparitrāṇakātaraḥ tiṣṭhatiṣṭheti taṃ vyāghraṃ vadannuccairathānvayāt,दृष्ट्वानुकंपहृदयस्तत्परित्राणकातरः तिष्ठतिष्ठेति तं व्याघ्रं वदन्नुच्चैरथान्वयात्
2,25,52,tamanudrutya vegena cirādiva bhṛgūdvahaḥ āsasāda vane ghoraṃ śārdūlamatibhīṣaṇam,तमनुद्रुत्य वेगेन चिरादिव भृगूद्वहः आससाद वने घोरं शार्दूलमतिभीषणम्
2,25,53,vyāghreṇānudrutaḥ so 'pi palāyanvanagahvare nipapāta dvijasutastrastaḥ prāṇabhayāturaḥ,व्याघ्रेणानुद्रुतः सो ऽपि पलायन्वनगह्वरे निपपात द्विजसुतस्त्रस्तः प्राणभयातुरः
2,25,54,rāmo 'pi krodharaktākṣo vipraputraparīpsayā tṛṇamūlaṃ samādāya kuśāstreṇābhyamantrayat,रामो ऽपि क्रोधरक्ताक्षो विप्रपुत्रपरीप्सया तृणमूलं समादाय कुशास्त्रेणाभ्यमन्त्रयत्
2,25,55,tāvattarakṣurbalavānādravatpatitaṃ dvijam dṛṣṭvā nanādasubhṛśaṃ rodasī kampayanniva,तावत्तरक्षुर्बलवानाद्रवत्पतितं द्विजम् दृष्ट्वा ननादसुभृशं रोदसी कम्पयन्निव
2,25,56,dagdhvā tvastrāgninā vyāghraṃ praharantaṃ nakhāṅkuraiḥ akṛtavraṇamevāśu mokṣayāmāsa taṃ dvijam,दग्ध्वा त्वस्त्राग्निना व्याघ्रं प्रहरन्तं नखाङ्कुरैः अकृतव्रणमेवाशु मोक्षयामास तं द्विजम्
2,25,57,so 'pi brahmāgninirdagdhadehaḥ pāpmā nabhastale gāndharvaṃ vapurāsthāya rāmamāheti sādaram,सो ऽपि ब्रह्माग्निनिर्दग्धदेहः पाप्मा नभस्तले गान्धर्वं वपुरास्थाय राममाहेति सादरम्
2,25,58,vipraśāpena bhopūrvamahaṃ prāptastarakṣutām gacchāmi mocitaḥ śāpāttvayāhamadhunā divam,विप्रशापेन भोपूर्वमहं प्राप्तस्तरक्षुताम् गच्छामि मोचितः शापात्त्वयाहमधुना दिवम्
2,25,59,ityuktvā tu gate tasminrāmo vegena vismitaḥ patitaṃ dvijaputraṃ taṃ kṛpayā vyavapadyata,इत्युक्त्वा तु गते तस्मिन्रामो वेगेन विस्मितः पतितं द्विजपुत्रं तं कृपया व्यवपद्यत
2,25,60,mābhairevaṃ vadanvāṇīmārādeva dvijātmajam paramṛśattadaṅgāni śanairujjīvayannṛpa,माभैरेवं वदन्वाणीमारादेव द्विजात्मजम् परमृशत्तदङ्गानि शनैरुज्जीवयन्नृप
2,25,61,rāmeṇotthāpitaścaivaṃ sa tadonmīlya locane vilokayandadarśāgre bhṛguśreṣṭhamavasthitam,रामेणोत्थापितश्चैवं स तदोन्मील्य लोचने विलोकयन्ददर्शाग्रे भृगुश्रेष्ठमवस्थितम्
2,25,62,bhasmīkṛtaṃ ca śārdūlaṃ dṛṣṭavā vismayamāgataḥ gatabhīrāha kastvaṃ bhoḥ kathaṃ veha samāgataḥ,भस्मीकृतं च शार्दूलं दृष्टवा विस्मयमागतः गतभीराह कस्त्वं भोः कथं वेह समागतः
2,25,63,kena vāyaṃ nihantuṃ māmudyato bhasmasātkṛtaḥ tarakṣurbhīṣaṇākāraḥ sākṣānmṛtyurivāparaḥ,केन वायं निहन्तुं मामुद्यतो भस्मसात्कृतः तरक्षुर्भीषणाकारः साक्षान्मृत्युरिवापरः
2,25,64,bhayasaṃmūḍhamanamo mamādyāpi mahāmate hate 'pi tasminnakhilā bhānti vai tanmayā diśaḥ,भयसंमूढमनमो ममाद्यापि महामते हते ऽपि तस्मिन्नखिला भान्ति वै तन्मया दिशः
2,25,65,tvāmeva manye sakalaṃ pitā mātā sutdṛdgurū paramāpadamāpannaṃ tvaṃ māṃ samupajīvayan,त्वामेव मन्ये सकलं पिता माता सुत्दृद्गुरू परमापदमापन्नं त्वं मां समुपजीवयन्
2,25,66,āsīnmunivaraḥ kaścicchānto nāma mahātapāḥ putrastasyāsmi tīrthārthī śālagrāmamayāsiṣam,आसीन्मुनिवरः कश्चिच्छान्तो नाम महातपाः पुत्रस्तस्यास्मि तीर्थार्थी शालग्राममयासिषम्
2,25,67,tasmātsaṃprasthitaśśailaṃ didṛkṣurgandhamādanam nānāmunigaṇairjuṣṭaṃ puṇyaṃ badarikāśramam,तस्मात्संप्रस्थितश्शैलं दिदृक्षुर्गन्धमादनम् नानामुनिगणैर्जुष्टं पुण्यं बदरिकाश्रमम्
2,25,68,gantukāmo 'pahāyāhaṃ panthānaṃ tu himācale praviśangahanaṃ ramyaṃ pradeśālokanākulam,गन्तुकामो ऽपहायाहं पन्थानं तु हिमाचले प्रविशन्गहनं रम्यं प्रदेशालोकनाकुलम्
2,25,69,diśaṃprācīṃ samuddiśya krośamātramayāsiṣam tato diṣṭavaśenāhaṃ prādravaṃ bhayapīḍitaḥ,दिशंप्राचीं समुद्दिश्य क्रोशमात्रमयासिषम् ततो दिष्टवशेनाहं प्राद्रवं भयपीडितः
2,25,70,patitaśca tvayā bhūyobhūmerutthāpito 'dhunā pitreva nitarāṃ putraḥ premṇātyarthaṃ dayālunā ityeṣa mama vṛttāntaḥ sākalyenoditastava,पतितश्च त्वया भूयोभूमेरुत्थापितो ऽधुना पित्रेव नितरां पुत्रः प्रेम्णात्यर्थं दयालुना इत्येष मम वृत्तान्तः साकल्येनोदितस्तव
2,25,71,vasiṣṭha uvāca iti pṛṣṭastadā tena svavṛttāntamaśeṣataḥ kathayāmāsa rājendra rāmastasmai yathākramam,वसिष्ठ उवाच इति पृष्टस्तदा तेन स्ववृत्तान्तमशेषतः कथयामास राजेन्द्र रामस्तस्मै यथाक्रमम्
2,25,72,tatastau prītisaṃyuktau kathayantau parasparam sthitvā nāticiraṃ kālamatha gantumiyeṣa saḥ,ततस्तौ प्रीतिसंयुक्तौ कथयन्तौ परस्परम् स्थित्वा नातिचिरं कालमथ गन्तुमियेष सः
2,25,73,anvīyamānastenātha rāmastasmādguhāmukhāt niṣkramyāvasathaṃ pitroḥ saṃpratasthe mudānvitaḥ,अन्वीयमानस्तेनाथ रामस्तस्माद्गुहामुखात् निष्क्रम्यावसथं पित्रोः संप्रतस्थे मुदान्वितः
2,25,74,akṛtavraṇa evāsau vyāghreṇa bhuvi pātitaḥ rāmeṇa rakṣitaścābhudyasmāddhyāghraṃ vinighnatā,अकृतव्रण एवासौ व्याघ्रेण भुवि पातितः रामेण रक्षितश्चाभुद्यस्माद्ध्याघ्रं विनिघ्नता
2,25,75,tasmāttadeva nāmāsya babhūva prathitaṃ bhuvi vipraputrasya rājendra tadetatso 'kṛtavraṇaḥ,तस्मात्तदेव नामास्य बभूव प्रथितं भुवि विप्रपुत्रस्य राजेन्द्र तदेतत्सो ऽकृतव्रणः
2,25,76,tadā prabhṛti rāmasya cchāyevātapagā bhuvi babhūva mitramatyarthaṃ sarvāvasthāsu pārthiva,तदा प्रभृति रामस्य च्छायेवातपगा भुवि बभूव मित्रमत्यर्थं सर्वावस्थासु पार्थिव
2,25,77,sa tenānugato rājanbhṛgorāsādya sannidhim dṛṣṭvā khyātiṃ ca so 'bhyetya vinayenābhyavādayat,स तेनानुगतो राजन्भृगोरासाद्य सन्निधिम् दृष्ट्वा ख्यातिं च सो ऽभ्येत्य विनयेनाभ्यवादयत्
2,25,78,sa tābhyāṃ priyamāṇābhyāmāśīrbhirabhinanditaḥ dināni katicittatra nyavasattatpriyepsayā,स ताभ्यां प्रियमाणाभ्यामाशीर्भिरभिनन्दितः दिनानि कतिचित्तत्र न्यवसत्तत्प्रियेप्सया
2,25,79,tatastayoranumate cyavanasya mahāmuneḥ āśramaṃ praticakrāma śiṣyasaṃghaiḥ samāvṛtam,ततस्तयोरनुमते च्यवनस्य महामुनेः आश्रमं प्रतिचक्राम शिष्यसंघैः समावृतम्
2,25,80,niyantritāntaḥ karaṇaṃ taṃ ca saṃśāntamānasam sukanyācāpi tadbhāryāmavandata mahāmanāḥ,नियन्त्रितान्तः करणं तं च संशान्तमानसम् सुकन्याचापि तद्भार्यामवन्दत महामनाः
2,25,81,tābhyāṃ ca prītiyuktābhyāṃ rāmaḥ samabhinanditaḥ aurvāśramaṃ samāpede draṣṭukāmastaponidhim,ताभ्यां च प्रीतियुक्ताभ्यां रामः समभिनन्दितः और्वाश्रमं समापेदे द्रष्टुकामस्तपोनिधिम्
2,25,82,taṃ cābhivādya medhāvī tena ca pratinanditaḥ uvāsa tatra tatprītyā dināni katicinnṛpa,तं चाभिवाद्य मेधावी तेन च प्रतिनन्दितः उवास तत्र तत्प्रीत्या दिनानि कतिचिन्नृप
2,25,83,visṛṣṭastena śanakairṛcīkabhavanaṃ mudā pratasthe bhārgavaḥ śrīmānakṛtavraṇasaṃyutaḥ,विसृष्टस्तेन शनकैरृचीकभवनं मुदा प्रतस्थे भार्गवः श्रीमानकृतव्रणसंयुतः
2,25,84,avandata pituḥ pitrornatvā pādau pṛthak pṛthak tau ca taṃ nṛpa saṃharṣāccāśiṣā pratyanandatām,अवन्दत पितुः पित्रोर्नत्वा पादौ पृथक् पृथक् तौ च तं नृप संहर्षाच्चाशिषा प्रत्यनन्दताम्
2,25,85,pṛṣṭaśca tābhyāmakhilaṃ nijavṛttamudāradhīḥ kathayāmāsa rājendra yathāvṛttamanukramāt,पृष्टश्च ताभ्यामखिलं निजवृत्तमुदारधीः कथयामास राजेन्द्र यथावृत्तमनुक्रमात्
2,25,86,sthitvā dināni katicittatrāpi tadanujñayā jagāmāvasathaṃ pitrormudā paramayā yutaḥ,स्थित्वा दिनानि कतिचित्तत्रापि तदनुज्ञया जगामावसथं पित्रोर्मुदा परमया युतः
2,25,87,abhyetya pitarau rājannāsī nāvāśramottame avandata tayoḥ pādau yathāvadbhṛgunandana,अभ्येत्य पितरौ राजन्नासी नावाश्रमोत्तमे अवन्दत तयोः पादौ यथावद्भृगुनन्दन
2,25,88,pādapraṇāmāvanataṃ samutthāpya ca sādaram āśliṣya netrasalilairnandantau paryaṣiñcatām,पादप्रणामावनतं समुत्थाप्य च सादरम् आश्लिष्य नेत्रसलिलैर्नन्दन्तौ पर्यषिञ्चताम्
2,25,89,āśīrbhirabhinandyāṅke samāropya suhurmukham vikṣantau tasya cāṅgāni parispṛśyāpaturmudam,आशीर्भिरभिनन्द्याङ्के समारोप्य सुहुर्मुखम् विक्षन्तौ तस्य चाङ्गानि परिस्पृश्यापतुर्मुदम्
2,25,90,apṛcchatāñca tau rāmaṃ kalenaitāvatā tvayā kiṃ kṛtaṃ putra ko vāyaṃ kutra vā tvamupasthitaḥ,अपृच्छताञ्च तौ रामं कलेनैतावता त्वया किं कृतं पुत्र को वायं कुत्र वा त्वमुपस्थितः
2,25,91,kathaṃ saha sakāśe tvamāsthito vātra vāgataḥ tvayetadakhilaṃ vatsa kathyatāṃ tathyamāvayoḥ,कथं सह सकाशे त्वमास्थितो वात्र वागतः त्वयेतदखिलं वत्स कथ्यतां तथ्यमावयोः
2,26,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāder'junopākhyāne bhārgavacarite pañcaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ 25 vaśiṣṭha uvāca iti pṛṣṭastadā tābhyāṃ rāmo rājankṛtāñjaliḥ tayorakathayatsarvamātmanā yadanuṣṭhitam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने भार्गवचरिते पञ्चविंशतितमो ऽध्यायः २५ वशिष्ठ उवाच इति पृष्टस्तदा ताभ्यां रामो राजन्कृताञ्जलिः तयोरकथयत्सर्वमात्मना यदनुष्ठितम्
2,26,2,nideśādvai kulagurostapaścaraṇamātmanaḥ śaṃbhornideśāttīrthānāmaṭanaṃ ca yathākramam,निदेशाद्वै कुलगुरोस्तपश्चरणमात्मनः शंभोर्निदेशात्तीर्थानामटनं च यथाक्रमम्
2,26,3,tadājñayaiva daityanāṃ vadhaṃ cāmarakāraṇāt haraprasādādatrāpi hyakṛtavraṇadarśanam,तदाज्ञयैव दैत्यनां वधं चामरकारणात् हरप्रसादादत्रापि ह्यकृतव्रणदर्शनम्
2,26,4,etatsarvamaśeṣeṇa yadanyaccātmanā kṛtam kathayāmāsa tadrāmaḥ pitroḥ saṃprīyamāṇayoḥ,एतत्सर्वमशेषेण यदन्यच्चात्मना कृतम् कथयामास तद्रामः पित्रोः संप्रीयमाणयोः
2,26,5,tau ca tenoditaṃ sarvaṃ śrutvā tatkarma vistaram hṛṣṭau harṣāntaraṃ bhūyo rājannāpnuvatāvubhau,तौ च तेनोदितं सर्वं श्रुत्वा तत्कर्म विस्तरम् हृष्टौ हर्षान्तरं भूयो राजन्नाप्नुवतावुभौ
2,26,6,evaṃ pitrormahārāja śuśrūṣāṃ bhṛgupuṅgavaḥ prakurvaṃstadvidheyātmā bhrātṝṇāṃ cāviśeṣataḥ,एवं पित्रोर्महाराज शुश्रूषां भृगुपुङ्गवः प्रकुर्वंस्तद्विधेयात्मा भ्रातॄणां चाविशेषतः
2,26,7,etasminneva kāle tu kadāciddhaihayeśvaraḥ ityeṣa mṛgayāṃ gāntuṃ caturaṅgabalānvitaḥ,एतस्मिन्नेव काले तु कदाचिद्धैहयेश्वरः इत्येष मृगयां गान्तुं चतुरङ्गबलान्वितः
2,26,8,saṃrajyamāne gagane bandhūkakusumāruṇaiḥ tārājāladyutiharaiḥ samantādaruṇāṃśubhiḥ,संरज्यमाने गगने बन्धूककुसुमारुणैः ताराजालद्युतिहरैः समन्तादरुणांशुभिः
2,26,9,mandaṃ vījati proddhūtaketakīvanarājibhiḥ prābhātike gandhavahe kumudākarasaṃspṛśi,मन्दं वीजति प्रोद्धूतकेतकीवनराजिभिः प्राभातिके गन्धवहे कुमुदाकरसंस्पृशि
2,26,10,vayāṃsi narmadātīratarunīḍāśrayeṣu ca vyāharansvākulā vāco manaḥśrotrasukhāvahāḥ,वयांसि नर्मदातीरतरुनीडाश्रयेषु च व्याहरन्स्वाकुला वाचो मनःश्रोत्रसुखावहाः
2,26,11,narmadātīratīrthaṃ tadavatīryāghahāriṇi tattoye munivṛndeṣu gṛṇātsubrahma śāśvatam,नर्मदातीरतीर्थं तदवतीर्याघहारिणि तत्तोये मुनिवृन्देषु गृणात्सुब्रह्म शाश्वतम्
2,26,12,vidhivatkṛtamaitreṣu sannivṛtya sarittaṭāt āśamaṃ prati gacchatsu munimukhyeṣu karmiṣu,विधिवत्कृतमैत्रेषु सन्निवृत्य सरित्तटात् आशमं प्रति गच्छत्सु मुनिमुख्येषु कर्मिषु
2,26,13,pratyekaṃ vīrapatnīṣu vyagrāsu gṛhakarmasu homārthaṃ munikalpābhirduhyamānāsu dhenuṣu,प्रत्येकं वीरपत्नीषु व्यग्रासु गृहकर्मसु होमार्थं मुनिकल्पाभिर्दुह्यमानासु धेनुषु
2,26,14,sthāne munikumāreṣu taṃ dohaṃ hi nayatsu ca agnihotrākule jāte sarvabhūtasukhāvahe,स्थाने मुनिकुमारेषु तं दोहं हि नयत्सु च अग्निहोत्राकुले जाते सर्वभूतसुखावहे
2,26,15,vikasatsu sarojeṣu gāyatsu bhramareṣu ca vāśatsu nīḍānniṣpatya patatriṣu samantataḥ,विकसत्सु सरोजेषु गायत्सु भ्रमरेषु च वाशत्सु नीडान्निष्पत्य पतत्रिषु समन्ततः
2,26,16,anati vyagramattebhaturaṅgarathagāminām gātrālhādavivarddhanyāṃ velāyāṃ mandavāyunā,अनति व्यग्रमत्तेभतुरङ्गरथगामिनाम् गात्राल्हादविवर्द्धन्यां वेलायां मन्दवायुना
2,26,17,gacchatsu cāśramopāntaṃ prasūnajalahāriṣu svādhyā yadakṣairbahubhirajināṃbaradhāribhiḥ,गच्छत्सु चाश्रमोपान्तं प्रसूनजलहारिषु स्वाध्या यदक्षैर्बहुभिरजिनांबरधारिभिः
2,26,18,samyak prayojyamāneṣu mantreṣūccāvaceṣu ca praiṣeṣūccāryamāṇeṣu hūyamāneṣu vahniṣu,सम्यक् प्रयोज्यमानेषु मन्त्रेषूच्चावचेषु च प्रैषेषूच्चार्यमाणेषु हूयमानेषु वह्निषु
2,26,19,yathā vanmantratantroktakriyāsu vitatāsu ca jvaladagniśikhākāre tamastapanatejasi,यथा वन्मन्त्रतन्त्रोक्तक्रियासु विततासु च ज्वलदग्निशिखाकारे तमस्तपनतेजसि
2,26,20,pratihatya diśaḥ sarvā vivṛṇvāne ca medinīm savitaryudayaṃ yāti naiśe tamasi naśyati,प्रतिहत्य दिशः सर्वा विवृण्वाने च मेदिनीम् सवितर्युदयं याति नैशे तमसि नश्यति
2,26,21,tārakāsu vilīnāsu kāṣṭhāsu vimalāsu ca kṛtamaitrādiko rājā mṛgayāṃ haihayeśvaraḥ,तारकासु विलीनासु काष्ठासु विमलासु च कृतमैत्रादिको राजा मृगयां हैहयेश्वरः
2,26,22,niryayau nagarāttasmātpurohitasamanvitaḥ balaiḥ sarvaiḥ samuditaiḥ savājirathakuñjaraiḥ,निर्ययौ नगरात्तस्मात्पुरोहितसमन्वितः बलैः सर्वैः समुदितैः सवाजिरथकुञ्जरैः
2,26,23,sacivaḥ sahitaḥ śrīmān savayobhiśca rājabhiḥ mahatā balabhāreṇa namayanvasudhātalam,सचिवः सहितः श्रीमान् सवयोभिश्च राजभिः महता बलभारेण नमयन्वसुधातलम्
2,26,24,nādayanrathaghoṣeṇa kakubhaḥ sarvato nṛpaḥ svabalaughapadakṣepaprakṣuṇṇāvanireṇubhiḥ,नादयन्रथघोषेण ककुभः सर्वतो नृपः स्वबलौघपदक्षेपप्रक्षुण्णावनिरेणुभिः
2,26,25,yayau saṃcchādayanvyoma vimānaśatasaṃkulam saṃpravaśya vanaṃ ghoraṃ vindhyodrerbalasaṃcayaiḥ,ययौ संच्छादयन्व्योम विमानशतसंकुलम् संप्रवश्य वनं घोरं विन्ध्योद्रेर्बलसंचयैः
2,26,26,bhṛśaṃ vilolayā māsa samantādrājasattamaḥ parivārya vanaṃ tattu sa rājā nijasainikaiḥ,भृशं विलोलया मास समन्ताद्राजसत्तमः परिवार्य वनं तत्तु स राजा निजसैनिकैः
2,26,27,mṛgānnānāvidhānhiṃsrānnijaghāna śitaiḥ śaraiḥ ākarṇakṛṣṭakodaṇḍayodhamuktaiḥ śiteṣubhiḥ,मृगान्नानाविधान्हिंस्रान्निजघान शितैः शरैः आकर्णकृष्टकोदण्डयोधमुक्तैः शितेषुभिः
2,26,28,nikṛttagātrāḥ śārdūlā nyapatanbhuvi kecana udagravegapādātakhaḍgakhaṇḍitavigrahāḥ,निकृत्तगात्राः शार्दूला न्यपतन्भुवि केचन उदग्रवेगपादातखड्गखण्डितविग्रहाः
2,26,29,varāhayūthapāḥ kecidrudhirārdrā dharāmaguḥ pracaṇḍaśāktikonmuktaśaktinirbhinnamastakāḥ,वराहयूथपाः केचिद्रुधिरार्द्रा धरामगुः प्रचण्डशाक्तिकोन्मुक्तशक्तिनिर्भिन्नमस्तकाः
2,26,30,mṛgaughāḥ pratyapadyanta parvatā iva medinīm nārācā viddhasarvāṅgāḥ siṃharkṣaśarabhādayaḥ,मृगौघाः प्रत्यपद्यन्त पर्वता इव मेदिनीम् नाराचा विद्धसर्वाङ्गाः सिंहर्क्षशरभादयः
2,26,31,vasudhāmanvakīryanta śoṇitārdrāḥ samantataḥ evaṃ savāguraiḥ kaiścitpatadbhiḥ patitairapi,वसुधामन्वकीर्यन्त शोणितार्द्राः समन्ततः एवं सवागुरैः कैश्चित्पतद्भिः पतितैरपि
2,26,32,śvabhiścānudrutaiḥ kaiściddhāvamānaistathā mṛgaiḥ āttairvikrośamānaiśca bhītaiḥ prāṇabhayāturaiḥ,श्वभिश्चानुद्रुतैः कैश्चिद्धावमानैस्तथा मृगैः आत्तैर्विक्रोशमानैश्च भीतैः प्राणभयातुरैः
2,26,33,yugāpāye yathātyarthaṃ vanamākulamābabhau varāhasiṃhaśārdūlaśvāvicchaśakulāni ca,युगापाये यथात्यर्थं वनमाकुलमाबभौ वराहसिंहशार्दूलश्वाविच्छशकुलानि च
2,26,34,camarīrurugomāyugavayarkṣavṛkānbahūn kṛṣṇasārāndvīpimṛgānraktakhaḍgamṛgānavi,चमरीरुरुगोमायुगवयर्क्षवृकान्बहून् कृष्णसारान्द्वीपिमृगान्रक्तखड्गमृगानवि
2,26,35,vicitrāṅgānmṛgānanyānnyaṅkūnapi ca sarvaśaḥ bālānstanandhayānyūnaḥ sthavirānmithunāngaṇān,विचित्राङ्गान्मृगानन्यान्न्यङ्कूनपि च सर्वशः बालान्स्तनन्धयान्यूनः स्थविरान्मिथुनान्गणान्
2,26,36,nijaghnurniśitaiḥ śastraiḥ śastravadhyānhi sainikāḥ evaṃ hatvā mṛgān ghorānhiṃsraprāyānaśeṣataḥ,निजघ्नुर्निशितैः शस्त्रैः शस्त्रवध्यान्हि सैनिकाः एवं हत्वा मृगान् घोरान्हिंस्रप्रायानशेषतः
2,26,37,śrameṇa mahatā yuktā babhūvurnṛpasainikāḥ madhye dinakare prāpte sasainyaḥ sa tadā nṛpaḥ,श्रमेण महता युक्ता बभूवुर्नृपसैनिकाः मध्ये दिनकरे प्राप्ते ससैन्यः स तदा नृपः
2,26,38,narmadāṃ dharmasaṃtaptaḥ pipāsuragamacchanaiḥ avatīya tatastasyāstoye sabalavāhanaḥ,नर्मदां धर्मसंतप्तः पिपासुरगमच्छनैः अवतीय ततस्तस्यास्तोये सबलवाहनः
2,26,39,vijāgāha śubhe rājā kṣuttṛṣṇāparipīḍitaḥ snātvā pītvā ca salilaṃ sa tasyāḥ sukhaśītalam,विजागाह शुभे राजा क्षुत्तृष्णापरिपीडितः स्नात्वा पीत्वा च सलिलं स तस्याः सुखशीतलम्
2,26,40,bisāṃkurāṇi śubhrāṇi svādūni prajaghāsa ca vikrīḍya toye suciramuttīrya sabalo nṛpaḥ,बिसांकुराणि शुभ्राणि स्वादूनि प्रजघास च विक्रीड्य तोये सुचिरमुत्तीर्य सबलो नृपः
2,26,41,viśaśrāma ca tattīre tarukhaṇḍopamaṇḍite ālaṃbapāne tigmāṃśau sasainyaḥ sānugo nṛpaḥ,विशश्राम च तत्तीरे तरुखण्डोपमण्डिते आलंबपाने तिग्मांशौ ससैन्यः सानुगो नृपः
2,26,42,niścakrāma puraṃ gantuṃ vindhyādrivanagahvarāt sa gacchanneva dadṛśe narmadā tīramāśritam,निश्चक्राम पुरं गन्तुं विन्ध्याद्रिवनगह्वरात् स गच्छन्नेव ददृशे नर्मदा तीरमाश्रितम्
2,26,43,āśramaṃ puṇyaśīlasya jamadagnermahātmanaḥ tato nivṛtya sainyāni dūre 'vasthāpya pārthivaḥ,आश्रमं पुण्यशीलस्य जमदग्नेर्महात्मनः ततो निवृत्य सैन्यानि दूरे ऽवस्थाप्य पार्थिवः
2,26,44,paricāraiḥ katipathaiḥ sahito 'yāttadāśamam gatvā tadāśramaṃ ramyaṃ purohitasamanvitaḥ,परिचारैः कतिपथैः सहितो ऽयात्तदाशमम् गत्वा तदाश्रमं रम्यं पुरोहितसमन्वितः
2,26,45,upetya muniśārdūlaṃ nanāma śirasā nṛpaḥ abhinaṃ dyāśaṣā taṃ vai jamadagnirnṛpottamam,उपेत्य मुनिशार्दूलं ननाम शिरसा नृपः अभिनं द्याशषा तं वै जमदग्निर्नृपोत्तमम्
2,26,46,pūjayāmāsa vidhivadarghapādyāsanādibhiḥ saṃbhāvayitvā tāṃ pūjāṃ vihitāṃ muninā tadā,पूजयामास विधिवदर्घपाद्यासनादिभिः संभावयित्वा तां पूजां विहितां मुनिना तदा
2,26,47,niṣasādāsane śubhra purastasya mahāmuneḥ tamāsīnaṃ nṛpavaraṃ kuśāsanagato muniḥ,निषसादासने शुभ्र पुरस्तस्य महामुनेः तमासीनं नृपवरं कुशासनगतो मुनिः
2,26,48,papraccha kuśalapraśnaṃ putramitrādibandhuṣu saha saṃkathayaṃstena rājñā munivarottamaḥ,पप्रच्छ कुशलप्रश्नं पुत्रमित्रादिबन्धुषु सह संकथयंस्तेन राज्ञा मुनिवरोत्तमः
2,26,49,sthitvā nāticiraṃ kālamātithyārthaṃ nyamantrayat tataḥ sa rājā suprīto jamadagni mabhāṣata,स्थित्वा नातिचिरं कालमातिथ्यार्थं न्यमन्त्रयत् ततः स राजा सुप्रीतो जमदग्नि मभाषत
2,26,50,maharṣe dehi me 'nujñāṃ gamiṣyāmi svakaṃ puram samagravāhanabalo hyahaṃ tasmānmahāmune,महर्षे देहि मे ऽनुज्ञां गमिष्यामि स्वकं पुरम् समग्रवाहनबलो ह्यहं तस्मान्महामुने
2,26,51,kartu na śakyamā tithyaṃ tvayā vanyāśinā vane athavā tvaṃ tapaḥśaktyā kartumātithyamadya me,कर्तु न शक्यमा तिथ्यं त्वया वन्याशिना वने अथवा त्वं तपःशक्त्या कर्तुमातिथ्यमद्य मे
2,26,52,śaknoṣyapi purīṃ gantuṃ māmanujñāturhasi anyathā cetkhalaiḥ sainyairatyarthaṃ munisattama,शक्नोष्यपि पुरीं गन्तुं मामनुज्ञातुर्हसि अन्यथा चेत्खलैः सैन्यैरत्यर्थं मुनिसत्तम
2,26,53,tapasvināṃ bhavetpīḍā niyamakṣayakārikā vasiṣṭha uvāca ityevamuktaḥ sa munistaṃ prāhasthīyatāṃ kṣaṇam,तपस्विनां भवेत्पीडा नियमक्षयकारिका वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः स मुनिस्तं प्राहस्थीयतां क्षणम्
2,26,54,sarvaṃ saṃpādayithye 'hamātithyaṃ sānugasya te ityuktvāhūya tāṃ dogdhrīmuvācāyaṃ mamātithiḥ,सर्वं संपादयिथ्ये ऽहमातिथ्यं सानुगस्य ते इत्युक्त्वाहूय तां दोग्ध्रीमुवाचायं ममातिथिः
2,26,55,upāga tastvayā tasmātkriyatāmadya satkṛtiḥ ityuktā muninā dogdhrī sātitheyamaśeṣataḥ dudoha nṛpaterāśu yadyogyaṃ munigauravāt,उपाग तस्त्वया तस्मात्क्रियतामद्य सत्कृतिः इत्युक्ता मुनिना दोग्ध्री सातिथेयमशेषतः दुदोह नृपतेराशु यद्योग्यं मुनिगौरवात्
2,26,56,athāśramaṃ tatsurarājasadmanikāśamāsīdbhṛgupuṅgavasya vibhūtibhedairavicintyarupamananyasādhyaṃ surabhiprabhāvāt,अथाश्रमं तत्सुरराजसद्मनिकाशमासीद्भृगुपुङ्गवस्य विभूतिभेदैरविचिन्त्यरुपमनन्यसाध्यं सुरभिप्रभावात्
2,26,57,anekaratnojjvalacitrahemaprakāśamālāparivītamuccaiḥ pūrṇenduśubhrābhraviṣaktaśṛṅgaiḥ prāsādasaṃghaiḥ parivītamantaḥ,अनेकरत्नोज्ज्वलचित्रहेमप्रकाशमालापरिवीतमुच्चैः पूर्णेन्दुशुभ्राभ्रविषक्तशृङ्गैः प्रासादसंघैः परिवीतमन्तः
2,26,58,kāṃsyārakūṭārasatāmrahemadurvarṇasaudho paladārumṛdbhiḥ pṛthagvimiśrairbhavanairanekaiḥ sadbhāsitaṃ netramanobhirāmaiḥ,कांस्यारकूटारसताम्रहेमदुर्वर्णसौधो पलदारुमृद्भिः पृथग्विमिश्रैर्भवनैरनेकैः सद्भासितं नेत्रमनोभिरामैः
2,26,59,mahārharatnojjvalahemavedikāniṣkūṭasopānakuṭīviṭaṅkakaiḥ tulākapāṭargalakuḍyadehalīniśāntaśālājiraśobhitairbhṛśam,महार्हरत्नोज्ज्वलहेमवेदिकानिष्कूटसोपानकुटीविटङ्ककैः तुलाकपाटर्गलकुड्यदेहलीनिशान्तशालाजिरशोभितैर्भृशम्
2,26,60,valabhyalindāṅgapācārutoraṇairadabhraparyantacatuṣkikādibhiḥ staṃbheṣu kuḍyeṣu ca divyaratnavicitracitraiḥ pariśobhamānaiḥ,वलभ्यलिन्दाङ्गपाचारुतोरणैरदभ्रपर्यन्तचतुष्किकादिभिः स्तंभेषु कुड्येषु च दिव्यरत्नविचित्रचित्रैः परिशोभमानैः
2,26,61,uccāvacai ratnavarairvicitrasuvarṇasiṃhāsanapīṭhikādyaiḥ sa bhakṣyabhojyādibhi rannapānairupetabhāṇḍopagataikadeśaiḥ,उच्चावचै रत्नवरैर्विचित्रसुवर्णसिंहासनपीठिकाद्यैः स भक्ष्यभोज्यादिभि रन्नपानैरुपेतभाण्डोपगतैकदेशैः
2,26,62,gṛhairamartyocitasarvasaṃpatsamanvitairnetramano 'bhirāmaiḥ tasyāśramaṃ sannagaropamānaṃ babhau vadhūbhiścamanoharābhiḥ,गृहैरमर्त्योचितसर्वसंपत्समन्वितैर्नेत्रमनो ऽभिरामैः तस्याश्रमं सन्नगरोपमानं बभौ वधूभिश्चमनोहराभिः
2,27,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāder'junopākhyāne ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ 26 vasiṣṭha uvāca tasminpure santulitāmaredrapurīprabhāve munivaryadhenuḥ vinirmame teṣu gṛheṣu paścāttadyogyanārīnaravṛndajātam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने षड्विंशतितमो ऽध्यायः २६ वसिष्ठ उवाच तस्मिन्पुरे सन्तुलितामरेद्रपुरीप्रभावे मुनिवर्यधेनुः विनिर्ममे तेषु गृहेषु पश्चात्तद्योग्यनारीनरवृन्दजातम्
2,27,2,vicitraveṣābharaṇaprasūnagandhāṃśukālaṅkṛtavigrahābhiḥ sahāvabhāvābhirudāraceṣṭāśrīkāntisaundaryaguṇānvitābhiḥ,विचित्रवेषाभरणप्रसूनगन्धांशुकालङ्कृतविग्रहाभिः सहावभावाभिरुदारचेष्टाश्रीकान्तिसौन्दर्यगुणान्विताभिः
2,27,3,mandasphuraddantamarīcijāla vidyotitānanasarojajitendubhābhiḥ pratyagrayauvanabharāsavalgugīrbhiḥ sa premamantharakaṭākṣanirīkṣaṇābhiḥ,मन्दस्फुरद्दन्तमरीचिजाल विद्योतिताननसरोजजितेन्दुभाभिः प्रत्यग्रयौवनभरासवल्गुगीर्भिः स प्रेममन्थरकटाक्षनिरीक्षणाभिः
2,27,4,prītiprasannahṛdayābhiratiprabhābhiḥ śṛṅgārakalpatarupuṣpavibhūṣitābhiḥ devāṅganātulitasaubhagasaukumāryarūpābhilāṣamadhurākṛtirañjitābhiḥ,प्रीतिप्रसन्नहृदयाभिरतिप्रभाभिः शृङ्गारकल्पतरुपुष्पविभूषिताभिः देवाङ्गनातुलितसौभगसौकुमार्यरूपाभिलाषमधुराकृतिरञ्जिताभिः
2,27,5,uttaptahemakalaśopamacārupīnavakṣoruhadvayabharānatamadhyamābhiḥ śroṇībharākramaṇakhedapariśritāsmṛgāraktapāvakarasāruṇitāṅghribhūbhiḥ,उत्तप्तहेमकलशोपमचारुपीनवक्षोरुहद्वयभरानतमध्यमाभिः श्रोणीभराक्रमणखेदपरिश्रितास्मृगारक्तपावकरसारुणिताङ्घ्रिभूभिः
2,27,6,keyūrahāramaṇikaṅkaṇahema kaṇṭhasūtrāmalaśravaṇamaṇḍalamaṇḍitābhiḥ sragdāmacumbitasakuntalakeśapāśakāñcīkalāpapariśiñjitanūpurābhiḥ,केयूरहारमणिकङ्कणहेम कण्ठसूत्रामलश्रवणमण्डलमण्डिताभिः स्रग्दामचुम्बितसकुन्तलकेशपाशकाञ्चीकलापपरिशिञ्जितनूपुराभिः
2,27,7,āmṛṣṭaroṣaparisāṃtvananarmahāsakelīpriyālapanabhartsanaroṣaṇeṣu bhāveṣu pārthivanijapriyadhairyabandhasarvāpahāracatureṣu kṛtāntarābhiḥ,आमृष्टरोषपरिसांत्वननर्महासकेलीप्रियालपनभर्त्सनरोषणेषु भावेषु पार्थिवनिजप्रियधैर्यबन्धसर्वापहारचतुरेषु कृतान्तराभिः
2,27,8,tantrīsvanopamitamañjulasaumyageyagandharvatāramadhurāravabhāṣiṇībhiḥ vīṇāpravīṇatarapāṇitalāṅgulībhirgaṃbhīracakracaṭuvādaratotsukābhiḥ,तन्त्रीस्वनोपमितमञ्जुलसौम्यगेयगन्धर्वतारमधुरारवभाषिणीभिः वीणाप्रवीणतरपाणितलाङ्गुलीभिर्गंभीरचक्रचटुवादरतोत्सुकाभिः
2,27,9,strībhirmadālasa tarābhiratipragalbhabhāvābhirākulitakāmukamānasābhiḥ kāmaprayoganipuṇābhirahīnasaṃpadaudāryarūpaguṇaśīlasamanvitābhiḥ,स्त्रीभिर्मदालस तराभिरतिप्रगल्भभावाभिराकुलितकामुकमानसाभिः कामप्रयोगनिपुणाभिरहीनसंपदौदार्यरूपगुणशीलसमन्विताभिः
2,27,10,saṃkhyātigābhiraniśaṃ gṛhakṛtyakarmavyagrātmakābhirapi tatparicārikābhiḥ puṃbhiśca tadguṇagaṇocitarūpaśobhairudbhāsitairgṛhacaraiḥ paritaḥ parītam,संख्यातिगाभिरनिशं गृहकृत्यकर्मव्यग्रात्मकाभिरपि तत्परिचारिकाभिः पुंभिश्च तद्गुणगणोचितरूपशोभैरुद्भासितैर्गृहचरैः परितः परीतम्
2,27,11,sarājamārgāpaṇasaudhasadmasopānadevālayacatvareṣu paurairaśeṣārthaguṇaiḥ samantādadhyāsyamānaṃ paripūrṇakāmaiḥ,सराजमार्गापणसौधसद्मसोपानदेवालयचत्वरेषु पौरैरशेषार्थगुणैः समन्तादध्यास्यमानं परिपूर्णकामैः
2,27,12,aneka ratnojjvalitairvicitraiḥ prāsādasaṃghairatulairasaṃkhyaiḥ rathāśvamātaṅgakharoṣṭragojāyogyairanekairapi mandiraiśca,अनेक रत्नोज्ज्वलितैर्विचित्रैः प्रासादसंघैरतुलैरसंख्यैः रथाश्वमातङ्गखरोष्ट्रगोजायोग्यैरनेकैरपि मन्दिरैश्च
2,27,13,naredrasāmantaniṣādisādipadātisenapatināyakānām viprādikānāṃ rathisārathīnāṃ gṛhaistathā māgadhabandināṃ ca,नरेद्रसामन्तनिषादिसादिपदातिसेनपतिनायकानाम् विप्रादिकानां रथिसारथीनां गृहैस्तथा मागधबन्दिनां च
2,27,14,viviktarathyāpaṇacitracatvarairanekavastukrayavikrayaiśca mahādhanopaskarasādhunirmitairgṛhaiśca śubhrairgaṇikājanānām,विविक्तरथ्यापणचित्रचत्वरैरनेकवस्तुक्रयविक्रयैश्च महाधनोपस्करसाधुनिर्मितैर्गृहैश्च शुभ्रैर्गणिकाजनानाम्
2,27,15,mahārharatnojjvalatuṅgagopuraiḥ saha śvagṛdhravrajanartanālayaiḥ citrairdhvacaiścāpi patākikābhiḥ śubhraiḥ paṭairmaṇḍapikābhirunnataiḥ,महार्हरत्नोज्ज्वलतुङ्गगोपुरैः सह श्वगृध्रव्रजनर्तनालयैः चित्रैर्ध्वचैश्चापि पताकिकाभिः शुभ्रैः पटैर्मण्डपिकाभिरुन्नतैः
2,27,16,kahlārakañjakumudotpalareṇuvāsitaiścakāhvahaṃsakurarībakasārasānām nānāravāḍhyaramaṇīyataṭākavāpīsarovaraiścāpi jalopapannaiḥ,कह्लारकञ्जकुमुदोत्पलरेणुवासितैश्चकाह्वहंसकुररीबकसारसानाम् नानारवाढ्यरमणीयतटाकवापीसरोवरैश्चापि जलोपपन्नैः
2,27,17,cūtapriyālapanasāmramadhūkajaṃbūplakṣairnavaiśca tarubhiśca kṛtālavālaiḥ paryantaropitamanoramanāgaketakīpunnāgacaṃpakavanaiśca patatrijuṣṭaiḥ,चूतप्रियालपनसाम्रमधूकजंबूप्लक्षैर्नवैश्च तरुभिश्च कृतालवालैः पर्यन्तरोपितमनोरमनागकेतकीपुन्नागचंपकवनैश्च पतत्रिजुष्टैः
2,27,18,mandārakundakaravīramanojñayūthikājātyādikairvividhapuṣpaphalaiśca vṛkṣaiḥ saṃlakṣyamāṇaparitopavanālibhiśca saṃśobhitaṃ jagati vismayanīyarūpaiḥ,मन्दारकुन्दकरवीरमनोज्ञयूथिकाजात्यादिकैर्विविधपुष्पफलैश्च वृक्षैः संलक्ष्यमाणपरितोपवनालिभिश्च संशोभितं जगति विस्मयनीयरूपैः
2,27,19,sarvarttukapravarasaurabhavāyumandamandapracāribhartsitadharmakālam ittha surāsuramanoramabhogasaṃpadvispaṣṭamānavibhavaṃ nagaraṃ naredra,सर्वर्त्तुकप्रवरसौरभवायुमन्दमन्दप्रचारिभर्त्सितधर्मकालम् इत्थ सुरासुरमनोरमभोगसंपद्विस्पष्टमानविभवं नगरं नरेद्र
2,27,20,saubhāgyabhogamamitaṃ munihomadhenuḥ sadyo vidhāya vinivedayadāśu tasmai jñātvā tato munivaro dvijahomadhenvā saṃpāditaṃ narapate rucirātitheyam,सौभाग्यभोगममितं मुनिहोमधेनुः सद्यो विधाय विनिवेदयदाशु तस्मै ज्ञात्वा ततो मुनिवरो द्विजहोमधेन्वा संपादितं नरपते रुचिरातिथेयम्
2,27,21,āhūya kañcana tadantika mātmaśiṣyaṃ prāsthāpayatsaguṇaśālinamāśu rājan gatvā viśāmadhipatestarasā samīpaṃ saṃpraśrayaṃ munisutastamidaṃ babhāṣe,आहूय कञ्चन तदन्तिक मात्मशिष्यं प्रास्थापयत्सगुणशालिनमाशु राजन् गत्वा विशामधिपतेस्तरसा समीपं संप्रश्रयं मुनिसुतस्तमिदं बभाषे
2,27,22,ātithyamasmadupapāditamāśu rājñā saṃbhāvanīyamiti naḥ kuladeśikājñā rājā tato munivareṇa kṛtābhyanujñaḥ saṃprāviśatpuravaraṃ svakṛte kṛtaṃ tat,आतिथ्यमस्मदुपपादितमाशु राज्ञा संभावनीयमिति नः कुलदेशिकाज्ञा राजा ततो मुनिवरेण कृताभ्यनुज्ञः संप्राविशत्पुरवरं स्वकृते कृतं तत्
2,27,23,sarvopabhogyanilayaṃ munihomadhenusāmarthyasūcakamaśoṣabalaiḥ sametaḥ antaḥ praviśya nagararddhimaśeṣalokasaṃmohinīm bhisamīkṣya sa rājavaryaḥ,सर्वोपभोग्यनिलयं मुनिहोमधेनुसामर्थ्यसूचकमशोषबलैः समेतः अन्तः प्रविश्य नगरर्द्धिमशेषलोकसंमोहिनीम् भिसमीक्ष्य स राजवर्यः
2,27,24,prītiprasannavadanaḥ sabalastu dānī dhīro 'pi vismayamavāpa bhṛśaṃ tadānīm gacchansurastrīnayanā liyūthapānaikapātrocitacārumūrttiḥ,प्रीतिप्रसन्नवदनः सबलस्तु दानी धीरो ऽपि विस्मयमवाप भृशं तदानीम् गच्छन्सुरस्त्रीनयना लियूथपानैकपात्रोचितचारुमूर्त्तिः
2,27,25,reme sa haihayapatiḥ purarājamārge śakraḥ kuberavasatāviva sāmaraughaḥ taṃ prasthitaṃ rājapathātsamantātpaurāṅganāścandanavārisiktaiḥ,रेमे स हैहयपतिः पुरराजमार्गे शक्रः कुबेरवसताविव सामरौघः तं प्रस्थितं राजपथात्समन्तात्पौराङ्गनाश्चन्दनवारिसिक्तैः
2,27,26,prasūnalājāprakarairajasramavīpṛṣansaudhagatāḥ sutdṛdyaiḥ abhyāgatārhaṇasamutsukapaurakāntā hastāravindagalitāmalalājavarṣaiḥ,प्रसूनलाजाप्रकरैरजस्रमवीपृषन्सौधगताः सुत्दृद्यैः अभ्यागतार्हणसमुत्सुकपौरकान्ता हस्तारविन्दगलितामललाजवर्षैः
2,27,27,kāleyapaṅkasurabhīkṛtanandanotthaśubhraprasūnanikarairalivṛndagītaiḥ tatratyapauravanitāñjanaratnasāramuktābhirapyanupadaṃ pravikīryamāmaḥ,कालेयपङ्कसुरभीकृतनन्दनोत्थशुभ्रप्रसूननिकरैरलिवृन्दगीतैः तत्रत्यपौरवनिताञ्जनरत्नसारमुक्ताभिरप्यनुपदं प्रविकीर्यमामः
2,27,28,vyabhrājatāvanipatirviśadaiḥ samantācchītāṃśuraśminikarairiva mandarādriḥ brāhmīṃ tapaḥśriya mudāragaṇamacintyāṃ lokeṣu durlabhatarāṃ spṛhaṇīyaśobhām,व्यभ्राजतावनिपतिर्विशदैः समन्ताच्छीतांशुरश्मिनिकरैरिव मन्दराद्रिः ब्राह्मीं तपःश्रिय मुदारगणमचिन्त्यां लोकेषु दुर्लभतरां स्पृहणीयशोभाम्
2,27,29,paśyanviśāmadhipatiḥ purasaṃpadaṃ tāmuccaiḥ śaśaṃsa manasā vacaseva rājan mene ca haihayapatirbhuvi durlabheyaṃ kṣātrī manoharatarā mahitā hi saṃpat,पश्यन्विशामधिपतिः पुरसंपदं तामुच्चैः शशंस मनसा वचसेव राजन् मेने च हैहयपतिर्भुवि दुर्लभेयं क्षात्री मनोहरतरा महिता हि संपत्
2,27,30,asyāḥ śatāṃśatulanāmapi nopagantuṃ vipraśiyaḥ prabhavatīti surārcitāyāḥ madhyepuraṃ purajanopacitāṃ vibhūtimālokayansaha purohitamantrisārthaiḥ,अस्याः शतांशतुलनामपि नोपगन्तुं विप्रशियः प्रभवतीति सुरार्चितायाः मध्येपुरं पुरजनोपचितां विभूतिमालोकयन्सह पुरोहितमन्त्रिसार्थैः
2,27,31,gacchatsvapārśvacara darśitavarṇasaudho lebhe mudaṃ purajanaiḥ paripūjyamānaḥ rājā tato munivaropacitāṃ saparyāmātmānurūpamiha sānucaro labhasva,गच्छत्स्वपार्श्वचर दर्शितवर्णसौधो लेभे मुदं पुरजनैः परिपूज्यमानः राजा ततो मुनिवरोपचितां सपर्यामात्मानुरूपमिह सानुचरो लभस्व
2,27,32,ityaśrameṇa nṛpatirvinivarttayitvā svārthaṃ prālpitagṛhābhimukho jagāma paureḥ sametya vividhārhaṇapāṇibhiśca mārge mudā viracitājalibhiḥ samantāt,इत्यश्रमेण नृपतिर्विनिवर्त्तयित्वा स्वार्थं प्राल्पितगृहाभिमुखो जगाम पौरेः समेत्य विविधार्हणपाणिभिश्च मार्गे मुदा विरचिताजलिभिः समन्तात्
2,27,33,saṃbhāvitobhyanupadaṃ jayaśabdaghoṣaistūryāravaiśca badhirīkṛtadigvibhāgaiḥ kakṣāntarāṇi nṛpatiḥ śanakairatītya trīṇi krameṇa ca sasaṃbhramakañcukīni,संभावितोभ्यनुपदं जयशब्दघोषैस्तूर्यारवैश्च बधिरीकृतदिग्विभागैः कक्षान्तराणि नृपतिः शनकैरतीत्य त्रीणि क्रमेण च ससंभ्रमकञ्चुकीनि
2,27,34,dūraprasāritapṛthagjanasaṃkulāni sadmāviveśa sacivādaradattahṛstaḥ tatra pradīpadadhidarpaṇagandhapuṣpadūrvākṣatādibhiralaṃ purakāminībhiḥ,दूरप्रसारितपृथग्जनसंकुलानि सद्माविवेश सचिवादरदत्तहृस्तः तत्र प्रदीपदधिदर्पणगन्धपुष्पदूर्वाक्षतादिभिरलं पुरकामिनीभिः
2,27,35,niryāya rājabhavanāntarataḥ salīlamānandito narapatirbahumāna pūrvakam tābhiḥ samābhiviniveśitamāśu nānāratnapravekarucijālavirājamānam,निर्याय राजभवनान्तरतः सलीलमानन्दितो नरपतिर्बहुमान पूर्वकम् ताभिः समाभिविनिवेशितमाशु नानारत्नप्रवेकरुचिजालविराजमानम्
2,27,36,sūkṣmottaracchadamudārayaśā manojñamadhyā ruroha kanakottaraviṣṭaraṃ tam tasmingṛhe nṛpa tadīyapurandhrivargaḥ svāsīnamāśu nṛpatirvividhārhaṇābhiḥ,सूक्ष्मोत्तरच्छदमुदारयशा मनोज्ञमध्या रुरोह कनकोत्तरविष्टरं तम् तस्मिन्गृहे नृप तदीयपुरन्ध्रिवर्गः स्वासीनमाशु नृपतिर्विविधार्हणाभिः
2,27,37,vādyādibhistadanubhūṣaṇagandhapuṣpavastrādyalaṅkṛtibhiragryamudaṃ tatāna tasminnaśeṣadivasocitakarma sarvaṃ nirvartya haihayapatiḥ svamatānusāram,वाद्यादिभिस्तदनुभूषणगन्धपुष्पवस्त्राद्यलङ्कृतिभिरग्र्यमुदं ततान तस्मिन्नशेषदिवसोचितकर्म सर्वं निर्वर्त्य हैहयपतिः स्वमतानुसारम्
2,27,38,nānā vidhālayananarmavicitrakelīsaṃprekṣitairdinamaśeṣamalaṃ nināya kṛtvā dināntasamayocitakarma caiva rājā svamantrisacivānugataḥ samantāt,नाना विधालयननर्मविचित्रकेलीसंप्रेक्षितैर्दिनमशेषमलं निनाय कृत्वा दिनान्तसमयोचितकर्म चैव राजा स्वमन्त्रिसचिवानुगतः समन्तात्
2,27,39,āsannabhṛtyakarasaṃsthitadīpakaudhasaṃśāntasaṃtamasamāśu sadaḥ prapede tatrāsane samupaviśya purodhamantrisāmantanāyakaśataiḥ samupāsyamānaḥ,आसन्नभृत्यकरसंस्थितदीपकौधसंशान्तसंतमसमाशु सदः प्रपेदे तत्रासने समुपविश्य पुरोधमन्त्रिसामन्तनायकशतैः समुपास्यमानः
2,27,40,anvāsta rājasamitau vividhairvinodairhṛṣṭaḥ suredra iva devagaṇairupetaḥ tataściraṃ vividhavādyavinodanṛttaprekṣāpravṛttahasanādikathāprasaṃgaḥ,अन्वास्त राजसमितौ विविधैर्विनोदैर्हृष्टः सुरेद्र इव देवगणैरुपेतः ततश्चिरं विविधवाद्यविनोदनृत्तप्रेक्षाप्रवृत्तहसनादिकथाप्रसंगः
2,27,41,āsāṃcakāra gaṇikājannarmahāsakrīḍāvilāsaparitoṣitacittavṛttiḥ itthaṃ viśāmadhipatirbhṛśamāniśārddhaṃ nānāvihāravibhavānubhavairanekaiḥ,आसांचकार गणिकाजन्नर्महासक्रीडाविलासपरितोषितचित्तवृत्तिः इत्थं विशामधिपतिर्भृशमानिशार्द्धं नानाविहारविभवानुभवैरनेकैः
2,27,42,sthitvānugānnarapatīnapi tannivāsaṃ prasthāpya vāsabhavanaṃ svayamapyayāsīt tadrājasainyamakhilaṃ nijavīryaśauryasaṃpatprabhāvamahimānuguṇaṃ gṛheṣu,स्थित्वानुगान्नरपतीनपि तन्निवासं प्रस्थाप्य वासभवनं स्वयमप्ययासीत् तद्राजसैन्यमखिलं निजवीर्यशौर्यसंपत्प्रभावमहिमानुगुणं गृहेषु
2,27,43,ātmānurupavibhaveṣu mahārhavastrasragbhūṣaṇādibhiralaṃ muditaṃ babhūva sainyāni tāni nṛpatervividhānnapānasadbhakṣyabhojyamadhumāṃsapayoghṛtādyaiḥ,आत्मानुरुपविभवेषु महार्हवस्त्रस्रग्भूषणादिभिरलं मुदितं बभूव सैन्यानि तानि नृपतेर्विविधान्नपानसद्भक्ष्यभोज्यमधुमांसपयोघृताद्यैः
2,27,44,tṛptānyavātsurakhilāni sukhopabhaugaistasyāṃ naredrapuri devagaṇā divīva evaṃ tadā narapateranuyāyinaste nānāvidhocitasukhānubhavapratītāḥ,तृप्तान्यवात्सुरखिलानि सुखोपभौगैस्तस्यां नरेद्रपुरि देवगणा दिवीव एवं तदा नरपतेरनुयायिनस्ते नानाविधोचितसुखानुभवप्रतीताः
2,27,45,anyonyamūcuriti gehadhanādibhirvā kiṃ sādhyate vayamihaiva vasāma sarve rājāpi śārvaravidhānamatho vidhāya nirvartya vāsabhavane śayanīyamagryam adhyāsya ratnanikarairati śaibhi bhadraṃ nidrāmasevata naredra ciraṃ pratītaḥ,अन्योन्यमूचुरिति गेहधनादिभिर्वा किं साध्यते वयमिहैव वसाम सर्वे राजापि शार्वरविधानमथो विधाय निर्वर्त्य वासभवने शयनीयमग्र्यम् अध्यास्य रत्ननिकरैरति शैभि भद्रं निद्रामसेवत नरेद्र चिरं प्रतीतः
2,28,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāder'junopākhyāne saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ 27 vasiṣṭha uvāca svapantametya rājānaṃ sūtamāgadhavandinaḥ pravodhayitumavyagrā jaguruccairniśātyaye,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने सप्तविंशतितमो ऽध्यायः २७ वसिष्ठ उवाच स्वपन्तमेत्य राजानं सूतमागधवन्दिनः प्रवोधयितुमव्यग्रा जगुरुच्चैर्निशात्यये
2,28,2,vīṇāveṇuravonmiśrakalatālatatānugam samastaśrutisuśrāvyapraśastamadhurasvaram,वीणावेणुरवोन्मिश्रकलतालततानुगम् समस्तश्रुतिसुश्राव्यप्रशस्तमधुरस्वरम्
2,28,3,snigdhakaṇṭhāḥ suvispaṣṭamūrcchanāgrāmasūcitam jagurgeyaṃ manohāri tāramandralayānvitam,स्निग्धकण्ठाः सुविस्पष्टमूर्च्छनाग्रामसूचितम् जगुर्गेयं मनोहारि तारमन्द्रलयान्वितम्
2,28,4,ūcuśca taṃ mahātmānaṃ rājānaṃ sūtamāgadhāḥ svapantaṃ vividhā vāco bubodhayiṣavaḥ śaneḥ,ऊचुश्च तं महात्मानं राजानं सूतमागधाः स्वपन्तं विविधा वाचो बुबोधयिषवः शनेः
2,28,5,pasyāyamastamabhyeti rājendrenduḥ parājitaḥ vivarddhamānayā nūnaṃ tava vaktrāṃbujaśriyā,पस्यायमस्तमभ्येति राजेन्द्रेन्दुः पराजितः विवर्द्धमानया नूनं तव वक्त्रांबुजश्रिया
2,28,6,draṣṭuṃ tvadāna nāṃbhojaṃ samutsuka ivādhunā tamāṃsi bhindannādityaḥ saṃprāpto hyudayaṃ vibho,द्रष्टुं त्वदान नांभोजं समुत्सुक इवाधुना तमांसि भिन्दन्नादित्यः संप्राप्तो ह्युदयं विभो
2,28,7,rājannakhilaśītāṃśuvaṃśamauliśikhāmaṇe nidrayā laṃ mahābuddhe prativudhyasva sāṃpratam,राजन्नखिलशीतांशुवंशमौलिशिखामणे निद्रया लं महाबुद्धे प्रतिवुध्यस्व सांप्रतम्
2,28,8,iti teṣāṃ vacaḥ śṛṇvannabudhyata mahīpatiḥ kṣīrābdau śeṣaśayanādyathāpaṅkajalocanaḥ,इति तेषां वचः शृण्वन्नबुध्यत महीपतिः क्षीराब्दौ शेषशयनाद्यथापङ्कजलोचनः
2,28,9,vinidrākṣaḥ samutthāya karma naityakamādarāt cakārāvahitaḥ samyagjayādikamaśeṣataḥ,विनिद्राक्षः समुत्थाय कर्म नैत्यकमादरात् चकारावहितः सम्यग्जयादिकमशेषतः
2,28,10,devatāmabhivandyeṣṭāṃ gāṃ divyasraggandhabhūṣaṇaḥ kṛtvā dūrvāñjanādarśamaṅgalyālambanāni ca,देवतामभिवन्द्येष्टां गां दिव्यस्रग्गन्धभूषणः कृत्वा दूर्वाञ्जनादर्शमङ्गल्यालम्बनानि च
2,28,11,dattvā dānāni cārthibhyo natvā gobrahmaṇānapi niṣkramya ca purāttasmādupatasthe ca bhāskaram,दत्त्वा दानानि चार्थिभ्यो नत्वा गोब्रह्मणानपि निष्क्रम्य च पुरात्तस्मादुपतस्थे च भास्करम्
2,28,12,tāvadabhyāyayuḥ sarvaṃ mantrisāmantanāyakāḥ racitāñjalayo rājannemuśca nṛpasattamam,तावदभ्याययुः सर्वं मन्त्रिसामन्तनायकाः रचिताञ्जलयो राजन्नेमुश्च नृपसत्तमम्
2,28,13,tataḥ sa taiḥ parivṛtaḥ samupetya taponidhim nanāma pādayostasya kirīṭenārkavarcasā,ततः स तैः परिवृतः समुपेत्य तपोनिधिम् ननाम पादयोस्तस्य किरीटेनार्कवर्चसा
2,28,14,āśīrbhirabhinandyātha rājānaṃ munipuṅgavaḥ praśrayāvanataṃ sāmnā tamuvācāsyatāmiti,आशीर्भिरभिनन्द्याथ राजानं मुनिपुङ्गवः प्रश्रयावनतं साम्ना तमुवाचास्यतामिति
2,28,15,tamāsīnaṃ narapatiṃ mahārṣiḥ prītamānasaḥ uvāca rajanī vyuṣṭā sukhena tava kiṃ nṛpa,तमासीनं नरपतिं महार्षिः प्रीतमानसः उवाच रजनी व्युष्टा सुखेन तव किं नृप
2,28,16,asmākameva rājendra vane vanyena jīvatām śakyaṃ mṛgasadharmāṇāṃ yena kenāpi varttitum,अस्माकमेव राजेन्द्र वने वन्येन जीवताम् शक्यं मृगसधर्माणां येन केनापि वर्त्तितुम्
2,28,17,araṇye nāgarāṇāṃ tu sthitiratyantaduḥsahā anabhyastaṃ hi rājendra nanu sarvaṃ hi duṣkaram,अरण्ये नागराणां तु स्थितिरत्यन्तदुःसहा अनभ्यस्तं हि राजेन्द्र ननु सर्वं हि दुष्करम्
2,28,18,vanavāsaparikleśaṃ bhavānyatsānugo 'sakṛt āptastu bhavato nūnaṃ sā gauravasamunnatiḥ,वनवासपरिक्लेशं भवान्यत्सानुगो ऽसकृत् आप्तस्तु भवतो नूनं सा गौरवसमुन्नतिः
2,28,19,ityuktastena muninā sa rājā prītipūrvakam prahasanniva taṃ bhūyo vacanaṃ pratyabhāṣata,इत्युक्तस्तेन मुनिना स राजा प्रीतिपूर्वकम् प्रहसन्निव तं भूयो वचनं प्रत्यभाषत
2,28,20,brahmankimanayā hyuktyā dṛṣṭaste yādṛśo mahān asmābhimahimā yena vismitaṃ sakalaṃ jagat,ब्रह्मन्किमनया ह्युक्त्या दृष्टस्ते यादृशो महान् अस्माभिमहिमा येन विस्मितं सकलं जगत्
2,28,21,bhavatprabhāvasaṃjātavibhavāhatacetasaḥ ito na gantumicchanti sainikā me mahāmune,भवत्प्रभावसंजातविभवाहतचेतसः इतो न गन्तुमिच्छन्ति सैनिका मे महामुने
2,28,22,tvādṛśānāṃ jagantīha prabhāvaistapasāṃ vibho dhriyante sarvadā nūnamacintyaṃ brahmavarcasam,त्वादृशानां जगन्तीह प्रभावैस्तपसां विभो ध्रियन्ते सर्वदा नूनमचिन्त्यं ब्रह्मवर्चसम्
2,28,23,naiva citraṃ tava vibho śakroti tapasā bhavān dhruvaṃ karttuṃ hi lokānāmavasthātritayaṃ kramāt,नैव चित्रं तव विभो शक्रोति तपसा भवान् ध्रुवं कर्त्तुं हि लोकानामवस्थात्रितयं क्रमात्
2,28,24,sudṛṣṭā te tapaḥsiddhirmahatī lokapūjitā gamiṣyāmi purīṃ brahmannanujānātu māṃ bhavān,सुदृष्टा ते तपःसिद्धिर्महती लोकपूजिता गमिष्यामि पुरीं ब्रह्मन्ननुजानातु मां भवान्
2,28,25,vasiṣṭha uvāca ityuktastenasa muniḥ kārttavīryeṇa sādaram saṃbhāvayitvā nitarāṃ tatheti pratyabhāṣata,वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेनस मुनिः कार्त्तवीर्येण सादरम् संभावयित्वा नितरां तथेति प्रत्यभाषत
2,28,26,muninā samanujñāto viniṣkramya tadāśramāt sainyaiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ saṃpratasthe purīṃ prati,मुनिना समनुज्ञातो विनिष्क्रम्य तदाश्रमात् सैन्यैः परिवृतः सर्वैः संप्रतस्थे पुरीं प्रति
2,28,27,sa gacchaṃścintayāmāsa manasā pathi pārthivaḥ aho 'sya tapasaḥ siddhirloka vismayadāyinī,स गच्छंश्चिन्तयामास मनसा पथि पार्थिवः अहो ऽस्य तपसः सिद्धिर्लोक विस्मयदायिनी
2,28,28,yayā labdhedṛśī dhenuḥ sarvakāmaduhāṃ varā kiṃ me sakalarājyena yogarddhyā vāpyanalpayā,यया लब्धेदृशी धेनुः सर्वकामदुहां वरा किं मे सकलराज्येन योगर्द्ध्या वाप्यनल्पया
2,28,29,goratnabhūtā yadiyaṃ dhenurmunivare sthitā anayotpāditā nūnaṃ saṃpatsvargasadāmapi,गोरत्नभूता यदियं धेनुर्मुनिवरे स्थिता अनयोत्पादिता नूनं संपत्स्वर्गसदामपि
2,28,30,ṛddhamaindramapi vyaktaṃ padaṃ trailokyapūjitam asyā dhenorahaṃ manye kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm,ऋद्धमैन्द्रमपि व्यक्तं पदं त्रैलोक्यपूजितम् अस्या धेनोरहं मन्ये कलां नार्हति षोडशीम्
2,28,31,ityevaṃ cintayānaṃ taṃ paścādabhyetya pārthivam candragupto 'bravīnmantrī kṛtāñjali puṭastadā,इत्येवं चिन्तयानं तं पश्चादभ्येत्य पार्थिवम् चन्द्रगुप्तो ऽब्रवीन्मन्त्री कृताञ्जलि पुटस्तदा
2,28,32,kimarthaṃ rājaśārdūla purīṃ pratigamiṣyasi rakṣitena ca rājyena puryā vā kiṃ phalaṃ tava,किमर्थं राजशार्दूल पुरीं प्रतिगमिष्यसि रक्षितेन च राज्येन पुर्या वा किं फलं तव
2,28,33,goratnabhūtā nṛpateryāvardhenurna cālaye varttate nārddhamapi te rājyaṃ śūnyaṃ tava prabho,गोरत्नभूता नृपतेर्यावर्धेनुर्न चालये वर्त्तते नार्द्धमपि ते राज्यं शून्यं तव प्रभो
2,28,34,anyacca dṛṣṭamāścaryaṃ mayā rājañchṛṇuṣva tat bhavanāni manojñāni manojñāśca tathā striyaḥ,अन्यच्च दृष्टमाश्चर्यं मया राजञ्छृणुष्व तत् भवनानि मनोज्ञानि मनोज्ञाश्च तथा स्त्रियः
2,28,35,prāsādā vividhākārā dhanaṃ cādṛṣṭasaṃkṣayam dheno tasyāṃ kṣaṇenaiva vilīnaṃ paśyato mama,प्रासादा विविधाकारा धनं चादृष्टसंक्षयम् धेनो तस्यां क्षणेनैव विलीनं पश्यतो मम
2,28,36,tattapovanamevāsīdidānīṃ rājasattama evaṃprabhāvā sā yasya tasya kiṃ durlaṃ bhavet,तत्तपोवनमेवासीदिदानीं राजसत्तम एवंप्रभावा सा यस्य तस्य किं दुर्लं भवेत्
2,28,37,tasmādratnārhasattvena svīkarttavyā hi gaustvayā yadi te 'numataṃ kṛtyamākhyeyamanujīvibhiḥ,तस्माद्रत्नार्हसत्त्वेन स्वीकर्त्तव्या हि गौस्त्वया यदि ते ऽनुमतं कृत्यमाख्येयमनुजीविभिः
2,28,38,rājovāca evamevāhamapyenāṃ na jānāmītyasāṃpratam brahmasvaṃ nāpahartavyamiti me śaṅkate manaḥ,राजोवाच एवमेवाहमप्येनां न जानामीत्यसांप्रतम् ब्रह्मस्वं नापहर्तव्यमिति मे शङ्कते मनः
2,28,39,evaṃ bruvantaṃ rājānamidamāha purohitaḥ gargo matimatāṃ śreṣṭho garhayanniva bhūpate,एवं ब्रुवन्तं राजानमिदमाह पुरोहितः गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो गर्हयन्निव भूपते
2,28,40,brahmasvaṃ nāpaharttavyamāpadyapi kathañcana brahmasvasadṛśaṃ loke durjaraṃ neha vidyate,ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यमापद्यपि कथञ्चन ब्रह्मस्वसदृशं लोके दुर्जरं नेह विद्यते
2,28,41,viṣaṃ hantyupayoktāraṃ lakṣyabhūtaṃ tu haihaya kulaṃ samūlaṃ dahati brahmasvāraṇipāvakaḥ,विषं हन्त्युपयोक्तारं लक्ष्यभूतं तु हैहय कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावकः
2,28,42,anivāryamidaṃ loke brahmasvandurjaraṃ viṣam putrapautrāntaphaladaṃ vipākakaṭu pārthiva,अनिवार्यमिदं लोके ब्रह्मस्वन्दुर्जरं विषम् पुत्रपौत्रान्तफलदं विपाककटु पार्थिव
2,28,43,eśvaryamūḍhaṃ hi manaḥ prabhūmamasadātmanām kinnāmāsanna kurute netrāsa dvipralobhitam,एश्वर्यमूढं हि मनः प्रभूममसदात्मनाम् किन्नामासन्न कुरुते नेत्रास द्विप्रलोभितम्
2,28,44,vedānyastvāmṛte ko 'nyo vinā dānānnṛpottama ādānaṃ cintayāno hi bāhmaṇeṣvabhivāñchati,वेदान्यस्त्वामृते को ऽन्यो विना दानान्नृपोत्तम आदानं चिन्तयानो हि बाह्मणेष्वभिवाञ्छति
2,28,45,īdṛśastvaṃ mahābāho karma sajjananinditam mā kṛthāstaddhi lokeṣu yaśohānikaraṃ tava,ईदृशस्त्वं महाबाहो कर्म सज्जननिन्दितम् मा कृथास्तद्धि लोकेषु यशोहानिकरं तव
2,28,46,vaṃśe mahati jātastvaṃ vadānyānāṃ prahībhujām yaśāṃśi karmaṇānena saṃprataṃ māvyanīvaśaḥ,वंशे महति जातस्त्वं वदान्यानां प्रहीभुजाम् यशांशि कर्मणानेन संप्रतं माव्यनीवशः
2,28,47,aho 'nujīvinaḥ kiñcidbhartāraṃ vyasanārṇave tatprasādasamunnaddhā majjayaṃ tyanayonmukhāḥ,अहो ऽनुजीविनः किञ्चिद्भर्तारं व्यसनार्णवे तत्प्रसादसमुन्नद्धा मज्जयं त्यनयोन्मुखाः
2,28,48,śriyā vikurvanpuruṣakṛtyacintye vicetanaḥ tanmatānupravṛttiśca rājā sadyo viṣīdati,श्रिया विकुर्वन्पुरुषकृत्यचिन्त्ये विचेतनः तन्मतानुप्रवृत्तिश्च राजा सद्यो विषीदति
2,28,49,ajñātamunayo mantrī rājānamanayāṃbudhau ātmanā saha durbuddhirlohanauriva majjayet,अज्ञातमुनयो मन्त्री राजानमनयांबुधौ आत्मना सह दुर्बुद्धिर्लोहनौरिव मज्जयेत्
2,28,50,tasmāttvaṃ rājaśārdūla mūḍhasya nayavartmani matamasya sudurbuddhernānuvarttitumarhasi,तस्मात्त्वं राजशार्दूल मूढस्य नयवर्त्मनि मतमस्य सुदुर्बुद्धेर्नानुवर्त्तितुमर्हसि
2,28,51,evaṃ hi vadatastasya svāmiśreyaskaraṃ vacaḥ ākṣipya mantrī rājānamidaṃ bhūyo hyabhāṣata,एवं हि वदतस्तस्य स्वामिश्रेयस्करं वचः आक्षिप्य मन्त्री राजानमिदं भूयो ह्यभाषत
2,28,52,brāhmaṇo 'yaṃ svajātīyahitameva samīkṣate mahānti rājakāryāṇi dvijairvettuṃ na śakyate,ब्राह्मणो ऽयं स्वजातीयहितमेव समीक्षते महान्ति राजकार्याणि द्विजैर्वेत्तुं न शक्यते
2,28,53,rājñaiva rājakāryāṇi vedyāni svamanīṣayā vinā vai bhojanādāne kāryaṃ vipro na vindati,राज्ञैव राजकार्याणि वेद्यानि स्वमनीषया विना वै भोजनादाने कार्यं विप्रो न विन्दति
2,28,54,brāhmaṇo nāvamantavyo vandanīyaśca nityaśaḥ pratisaṃgrāhayaṇīyaśca nādhikaṃ sādhitaṃ kvacit,ब्राह्मणो नावमन्तव्यो वन्दनीयश्च नित्यशः प्रतिसंग्राहयणीयश्च नाधिकं साधितं क्वचित्
2,28,55,tasmātsvīkṛtya tāṃ dhenuṃ prayāhi svapuraṃ nṛpa nocedrājyaṃ parityajya gacchasvatapase vanam,तस्मात्स्वीकृत्य तां धेनुं प्रयाहि स्वपुरं नृप नोचेद्राज्यं परित्यज्य गच्छस्वतपसे वनम्
2,28,56,kṣamāvattvaṃ brāhmaṇānāṃ daṇḍaḥ kṣatrasya pārthiva prasahya haraṇe vāpi nādharmaste bhaviṣyati,क्षमावत्त्वं ब्राह्मणानां दण्डः क्षत्रस्य पार्थिव प्रसह्य हरणे वापि नाधर्मस्ते भविष्यति
2,28,57,prasahya haraṇe doṣaṃ yadi saṃpaśyase nṛpa dattvā mūlyaṃ gavāśvādyamṛṣerthenuḥ pragṛhyatām,प्रसह्य हरणे दोषं यदि संपश्यसे नृप दत्त्वा मूल्यं गवाश्वाद्यमृषेर्थेनुः प्रगृह्यताम्
2,28,58,svīkartavyā hi sā dhenustvayā tvaṃ ratnabhāgayataḥ tapodhanānāṃ hi kuto ratnasaṃgrahaṇādaraḥ,स्वीकर्तव्या हि सा धेनुस्त्वया त्वं रत्नभागयतः तपोधनानां हि कुतो रत्नसंग्रहणादरः
2,28,59,tapodhana balaḥ śāntaḥ prītimānsa nṛpa tvayi tasmātte sarvathā dhenuṃ yācitaḥ saṃpradāsyati,तपोधन बलः शान्तः प्रीतिमान्स नृप त्वयि तस्मात्ते सर्वथा धेनुं याचितः संप्रदास्यति
2,28,60,atha vā gohiraṇyadyaṃ yadanyadabhivāñchitam saṃgṛhya vittaṃ vipulaṃ dhenuṃ tāṃ pratidāsyati,अथ वा गोहिरण्यद्यं यदन्यदभिवाञ्छितम् संगृह्य वित्तं विपुलं धेनुं तां प्रतिदास्यति
2,28,61,anupekṣyaṃ mahadratnaṃ rājñā vai bhūtimicchatā iti me varttate buddhiḥ kathaṃ vā manyate bhavān,अनुपेक्ष्यं महद्रत्नं राज्ञा वै भूतिमिच्छता इति मे वर्त्तते बुद्धिः कथं वा मन्यते भवान्
2,28,62,rājovāca gatvā tvameva taṃ vipraṃ prasādya ca viśeṣataḥ dattvā cābhīpsitaṃ tasmai tāṃ gāmānaya mantrika,राजोवाच गत्वा त्वमेव तं विप्रं प्रसाद्य च विशेषतः दत्त्वा चाभीप्सितं तस्मै तां गामानय मन्त्रिक
2,28,63,vasiṣṭha uvāca evamuktastatorājñā sa mantrī vidhicoditaḥ nivṛtya prayayau śīghraṃ jamadagnerathāśramam,वसिष्ठ उवाच एवमुक्तस्ततोराज्ञा स मन्त्री विधिचोदितः निवृत्य प्रययौ शीघ्रं जमदग्नेरथाश्रमम्
2,28,64,gate tu nṛpatau tasminnakṛtavraṇasaṃyutaḥ samidānayanārthāya rāmo 'pi prayayau vanam,गते तु नृपतौ तस्मिन्नकृतव्रणसंयुतः समिदानयनार्थाय रामो ऽपि प्रययौ वनम्
2,28,65,tataḥ sa mantrī sabalaḥ samāsādya tadāśramam praṇamya muniśārdūlamidaṃ vacanamabravīt,ततः स मन्त्री सबलः समासाद्य तदाश्रमम् प्रणम्य मुनिशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्
2,28,66,candragupta uvāca brahmannṛpatinājñaptaṃ rājā tu bhuvi ratnabhāk ratnabhūtā ca dhenuḥ sā bhuvi dogdhrīṣvanuttamā,चन्द्रगुप्त उवाच ब्रह्मन्नृपतिनाज्ञप्तं राजा तु भुवि रत्नभाक् रत्नभूता च धेनुः सा भुवि दोग्ध्रीष्वनुत्तमा
2,28,67,tasmādratnaṃsuvarṇaṃ vā mūlyamuktvā yathocitam ādāya goratnabhūtāṃ dhenuṃ me dātumarhasi,तस्माद्रत्नंसुवर्णं वा मूल्यमुक्त्वा यथोचितम् आदाय गोरत्नभूतां धेनुं मे दातुमर्हसि
2,28,68,jamadagniruvāca homadhenuriyaṃ mahyaṃ na dātavyā hi kasyacit rājā vadānyaḥ sa kathaṃ brahmasvamabhivāñchati,जमदग्निरुवाच होमधेनुरियं मह्यं न दातव्या हि कस्यचित् राजा वदान्यः स कथं ब्रह्मस्वमभिवाञ्छति
2,28,69,mantryuvāca ratnabhāktvaṃna nṛpatirddhenuṃ te pratikāṅkṣati gavāyutena tasmāttvaṃ tasmai tāṃ dātumarhasi,मन्त्र्युवाच रत्नभाक्त्वंन नृपतिर्द्धेनुं ते प्रतिकाङ्क्षति गवायुतेन तस्मात्त्वं तस्मै तां दातुमर्हसि
2,28,70,jamadagniruvāca krayavikrayayornāhaṃ karttā jātu kathañcana havirdhānīṃ ca vai tasmānnotsahe dātumañjasā,जमदग्निरुवाच क्रयविक्रययोर्नाहं कर्त्ता जातु कथञ्चन हविर्धानीं च वै तस्मान्नोत्सहे दातुमञ्जसा
2,28,71,mantryuvāca rājyārdhenātha vā brahmansakalenāpi bhūbhṛtaḥ dehi dhenumimāmekāṃ tatte śreyo bhaviṣyati,मन्त्र्युवाच राज्यार्धेनाथ वा ब्रह्मन्सकलेनापि भूभृतः देहि धेनुमिमामेकां तत्ते श्रेयो भविष्यति
2,28,72,jamadagniruvāca jīvannāhaṃ tu dāsyāmi vāsavasyāpi durmate guruṇā yācitaṃ kiṃ te vacasā nṛpateḥ punaḥ,जमदग्निरुवाच जीवन्नाहं तु दास्यामि वासवस्यापि दुर्मते गुरुणा याचितं किं ते वचसा नृपतेः पुनः
2,28,73,mantryuvāca tvameva svecchayā rājñe dehi dhenuṃ suhṛttayā yathā balena nītāyāṃ tasyāṃ tvaṃ kiṃ kariṣyasi,मन्त्र्युवाच त्वमेव स्वेच्छया राज्ञे देहि धेनुं सुहृत्तया यथा बलेन नीतायां तस्यां त्वं किं करिष्यसि
2,28,74,jamadagniruvāca dātā dvijānāṃ nṛpatiḥ sa yadyapyāhariṣyati vipro 'haṃ kiṃ kariṣyāmi svecchāvitaraṇaṃ vinā,जमदग्निरुवाच दाता द्विजानां नृपतिः स यद्यप्याहरिष्यति विप्रो ऽहं किं करिष्यामि स्वेच्छावितरणं विना
2,28,75,vasiṣṭha uvāca ityevamuktaḥ saṃkruddhaḥ sa mantrī pāpacetanaḥ prasahya netumārebhe munestasya payasvinīm,वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः संक्रुद्धः स मन्त्री पापचेतनः प्रसह्य नेतुमारेभे मुनेस्तस्य पयस्विनीम्
2,29,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe voyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde 'ṣṭāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ 28 vasiṣṭha uvāca jamadagnistato bhūyastamuvāca ruṣānvitaḥ brahmasvaṃ nāpaharttavyaṃ puruṣeṇa vijānatā,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वोयुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऽष्टाविंशतितमो ऽध्यायः २८ वसिष्ठ उवाच जमदग्निस्ततो भूयस्तमुवाच रुषान्वितः ब्रह्मस्वं नापहर्त्तव्यं पुरुषेण विजानता
2,29,2,prasahya gāṃ me harato pāpamāpsyasi durmate āyurjāne parikṣīṇaṃ na cedetatkariṣyati,प्रसह्य गां मे हरतो पापमाप्स्यसि दुर्मते आयुर्जाने परिक्षीणं न चेदेतत्करिष्यति
2,29,3,balādicchasi yannetuṃ tanna śakyaṃ kathañcana svayaṃ vā yadi sāyucyedvinaśiṣyati pārthivaḥ,बलादिच्छसि यन्नेतुं तन्न शक्यं कथञ्चन स्वयं वा यदि सायुच्येद्विनशिष्यति पार्थिवः
2,29,4,dānaṃ vināpaharaṇaṃ brāhmaṇānāṃ tapasvinām śatāyuṣor'junādanyaḥ ko nvicchati jijīviṣuḥ,दानं विनापहरणं ब्राह्मणानां तपस्विनाम् शतायुषोर्ऽजुनादन्यः को न्विच्छति जिजीविषुः
2,29,5,ityuktastena saṃkruddhaḥ sa mantrīkālacoditaḥ baddhvā tāṃ gāṃ dṛḍhaiḥ pāśairvicakarṣa balānvitaḥ,इत्युक्तस्तेन संक्रुद्धः स मन्त्रीकालचोदितः बद्ध्वा तां गां दृढैः पाशैर्विचकर्ष बलान्वितः
2,29,6,jamadagniratha krodhādbhāvikarmapracoditaḥ rurodha taṃ yathāśakti vikarṣantaṃ pāyasvinīm,जमदग्निरथ क्रोधाद्भाविकर्मप्रचोदितः रुरोध तं यथाशक्ति विकर्षन्तं पायस्विनीम्
2,29,7,jīvanna pratimokṣyāmi gāmenāmityamarṣitaḥ jagrāha sudṛḍhaṃ kaṇṭhe vāhubhyāṃ tāṃ mahāmuniḥ,जीवन्न प्रतिमोक्ष्यामि गामेनामित्यमर्षितः जग्राह सुदृढं कण्ठे वाहुभ्यां तां महामुनिः
2,29,8,tataḥ krodhaparītātmā candragupto 'tinirghṛṇaḥ utsārayadhvamityenamādideśa svasainikān,ततः क्रोधपरीतात्मा चन्द्रगुप्तो ऽतिनिर्घृणः उत्सारयध्वमित्येनमादिदेश स्वसैनिकान्
2,29,9,apradhṛṣyatamaṃ loke tamṛṣiṃ rājakiṅkarāḥ bhartrājñayā prasahyainaṃ parivavruḥ samantataḥ,अप्रधृष्यतमं लोके तमृषिं राजकिङ्कराः भर्त्राज्ञया प्रसह्यैनं परिवव्रुः समन्ततः
2,29,10,daṇḍaiḥ kaśābhirlakuḍairvinighnantaśca muṣṭibhiḥ te samutsārayan dhenoḥ sudūrataramantikāt,दण्डैः कशाभिर्लकुडैर्विनिघ्नन्तश्च मुष्टिभिः ते समुत्सारयन् धेनोः सुदूरतरमन्तिकात्
2,29,11,sa tathā hanyamono 'pi vyathitaḥkṣamayānvitaḥ na cukrodhākrodhanatvaṃ sato hi paramaṃ dhanam,स तथा हन्यमोनो ऽपि व्यथितःक्षमयान्वितः न चुक्रोधाक्रोधनत्वं सतो हि परमं धनम्
2,29,12,sa ca śaktaḥ svatapasā saṃharttumapi rakṣitum jagatsarvaṃ kṣayaṃ tasya cintayanna pracukrudhe,स च शक्तः स्वतपसा संहर्त्तुमपि रक्षितुम् जगत्सर्वं क्षयं तस्य चिन्तयन्न प्रचुक्रुधे
2,29,13,sapūrvaṃ krodhano 'tyarthaṃ māturarthe prasāditaḥ rāmeṇābhūttato nityaṃ śānta eva mahātapāḥ,सपूर्वं क्रोधनो ऽत्यर्थं मातुरर्थे प्रसादितः रामेणाभूत्ततो नित्यं शान्त एव महातपाः
2,29,14,sa hanyamānaḥ subhṛśaṃ cūrṇitāṅgāsthivandhanaḥ nipapāta mahātejā dharaṇyāṃ gatacetanaḥ,स हन्यमानः सुभृशं चूर्णिताङ्गास्थिवन्धनः निपपात महातेजा धरण्यां गतचेतनः
2,29,15,tasminmunau nipatite sa durātmā viśaṅkitaḥ kiṅkarānādiśacchīghraṃ dhenorānayane balāt,तस्मिन्मुनौ निपतिते स दुरात्मा विशङ्कितः किङ्करानादिशच्छीघ्रं धेनोरानयने बलात्
2,29,16,tataḥ savatsāṃ tā dhenuṃ baddhvā pāśairdṛḍhairnṛpaḥ kaśābhirabhihanyanta cakṛṣuśca ninīṣayā,ततः सवत्सां ता धेनुं बद्ध्वा पाशैर्दृढैर्नृपः कशाभिरभिहन्यन्त चकृषुश्च निनीषया
2,29,17,ākṛṣyamāṇā bahubhiḥ kaśābhirlaguḍairapi hanyamānā bhṛśaṃ taiśca cukrudhe ca payasvinī,आकृष्यमाणा बहुभिः कशाभिर्लगुडैरपि हन्यमाना भृशं तैश्च चुक्रुधे च पयस्विनी
2,29,18,vyathitātikaśāpātaiḥ krodhena mahātānvitā ākṛṣya pāśān sudṛḍhān kṛtvātmānamamocayat,व्यथितातिकशापातैः क्रोधेन महातान्विता आकृष्य पाशान् सुदृढान् कृत्वात्मानममोचयत्
2,29,19,vimuktapāśavandhāsā sarvato 'bhivṛtā balaiḥ huṃhāravaṃ prakurvāṇā sarvato 'hyapatadruṣā,विमुक्तपाशवन्धासा सर्वतो ऽभिवृता बलैः हुंहारवं प्रकुर्वाणा सर्वतो ऽह्यपतद्रुषा
2,29,20,viṣāṇakhurapucchāgrairabhihatya samantataḥ rājamantribalaṃ sarvaṃ vyadrāvayadamarṣitā,विषाणखुरपुच्छाग्रैरभिहत्य समन्ततः राजमन्त्रिबलं सर्वं व्यद्रावयदमर्षिता
2,29,21,vidrāvya kiṅkarānsarvāṃstarasaiva payasvinī paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ gaganaṃ pratyapadyata,विद्राव्य किङ्करान्सर्वांस्तरसैव पयस्विनी पश्यतां सर्वभूतानां गगनं प्रत्यपद्यत
2,29,22,tataste bhagnasaṃkalpāḥ saṃbhagnakṣatavigrahāḥ prasahya baddhvā tadvatsaṃ jagmurevātinirghṛṇāḥ,ततस्ते भग्नसंकल्पाः संभग्नक्षतविग्रहाः प्रसह्य बद्ध्वा तद्वत्सं जग्मुरेवातिनिर्घृणाः
2,29,23,payasvinīṃ vinā vatsaṃ gṛhītvā kiṅkaraiḥ saha sa pāpastarasā rājñaḥ sannidhiṃ samupāgamat,पयस्विनीं विना वत्सं गृहीत्वा किङ्करैः सह स पापस्तरसा राज्ञः सन्निधिं समुपागमत्
2,29,24,gatvā samīpaṃ nṛpateḥ praṇamyāsmai praśaṃsakṛt tadvrattāntamaśeṣeṇa vyācacakṣe sasādhvasaḥ,गत्वा समीपं नृपतेः प्रणम्यास्मै प्रशंसकृत् तद्व्रत्तान्तमशेषेण व्याचचक्षे ससाध्वसः
2,30,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāder'junopākhyāne ekonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ 29 vāsiṣṭha uvāca śrusvaitatsakalaṃ rājā jamadagnivadhādikam udvignacetāḥ subhṛśaṃ cintayāmāsa naikadhā,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने एकोनत्रिंशत्तमो ऽध्यायः २९ वासिष्ठ उवाच श्रुस्वैतत्सकलं राजा जमदग्निवधादिकम् उद्विग्नचेताः सुभृशं चिन्तयामास नैकधा
2,30,2,aho me sunṛsaṃsasya lokayorubhayorapi brahmasvaharaṇe vāñchā taddhatyā cātigarhitā,अहो मे सुनृसंसस्य लोकयोरुभयोरपि ब्रह्मस्वहरणे वाञ्छा तद्धत्या चातिगर्हिता
2,30,3,aho nāśrauṣamasyāhaṃ brāhmaṇasya vijānataḥ vacanaṃ tarhi tāṃ jahyāṃ vimūḍhātmā gatatrapaḥ,अहो नाश्रौषमस्याहं ब्राह्मणस्य विजानतः वचनं तर्हि तां जह्यां विमूढात्मा गतत्रपः
2,30,4,iti saṃcitayannaṃva hṛdayena vidūyatā svapuraṃ praticakrāma sabalaḥ sānugastataḥ,इति संचितयन्नंव हृदयेन विदूयता स्वपुरं प्रतिचक्राम सबलः सानुगस्ततः
2,30,5,purīṃ pratigate rājñi tasminsaparivārake āśramātsahasā rājanviniścakrāma reṇukā,पुरीं प्रतिगते राज्ञि तस्मिन्सपरिवारके आश्रमात्सहसा राजन्विनिश्चक्राम रेणुका
2,30,6,atha sakṣatasarvāṅgaṃ rudhireṇa pariplutam niśceṣṭaṃ paritaṃ bhūmau dadarśa patimātmanaḥ,अथ सक्षतसर्वाङ्गं रुधिरेण परिप्लुतम् निश्चेष्टं परितं भूमौ ददर्श पतिमात्मनः
2,30,7,tataḥ sā vihataṃ matvā bharttāraṃ gatacetanam anvāhatevāśaninā mūrchitānyapatadbhuvi,ततः सा विहतं मत्वा भर्त्तारं गतचेतनम् अन्वाहतेवाशनिना मूर्छितान्यपतद्भुवि
2,30,8,cirādiva punarbhūmerutthāyātīva duḥkhitā patitvotthāya sā bhūyaḥ susvaraṃ praruroda ha,चिरादिव पुनर्भूमेरुत्थायातीव दुःखिता पतित्वोत्थाय सा भूयः सुस्वरं प्ररुरोद ह
2,30,9,vilalāpa ca sātyarthaṃ dharaṇīdhūlidhūsarā aśrupūrmamukhī dīnā patitā śokasāgare,विललाप च सात्यर्थं धरणीधूलिधूसरा अश्रुपूर्ममुखी दीना पतिता शोकसागरे
2,30,10,hā nātha piya dharmajña dākṣiṇyāmṛtasāgara hā dhigatyantaśānta tvaṃ naiva kāṅkṣeta cedṛśam,हा नाथ पिय धर्मज्ञ दाक्षिण्यामृतसागर हा धिगत्यन्तशान्त त्वं नैव काङ्क्षेत चेदृशम्
2,30,11,āśramādabhiniṣkrāntaḥ sahasā vyasānarṇave kṣiptvānāthāmagādhe māṃ kva ca yāto 'si mānada,आश्रमादभिनिष्क्रान्तः सहसा व्यसानर्णवे क्षिप्त्वानाथामगाधे मां क्व च यातो ऽसि मानद
2,30,12,satāṃ sāptapade maitre muṣitāhaṃ tvayā saha yāsi yatra tvamekākī tatra māṃ netumarhasi,सतां साप्तपदे मैत्रे मुषिताहं त्वया सह यासि यत्र त्वमेकाकी तत्र मां नेतुमर्हसि
2,30,13,dṛṣṭvā tvāmīdṛśāvasthamacirāddhṛdayaṃ mama na dīryate mahābhāga kaṭhināḥ khalu yoṣitaḥ,दृष्ट्वा त्वामीदृशावस्थमचिराद्धृदयं मम न दीर्यते महाभाग कठिनाः खलु योषितः
2,30,14,ityevaṃ vilapantī sā rudatī ca muhurmuhuḥ cukrośa rāmarāmeti bhṛśaṃ duḥkhapariplutā,इत्येवं विलपन्ती सा रुदती च मुहुर्मुहुः चुक्रोश रामरामेति भृशं दुःखपरिप्लुता
2,30,15,tāvadrāmo 'pi sa vanātsamidbhārasamanvitaḥ akṛtavraṇasaṃyuktaḥ svāśramāya nyavarttata,तावद्रामो ऽपि स वनात्समिद्भारसमन्वितः अकृतव्रणसंयुक्तः स्वाश्रमाय न्यवर्त्तत
2,30,16,apaśyadbhayaśaṃsīni nimittāni bahūni saḥ paśyannudvignahṛdayastūrṇaṃ prāpāśramaṃ vibhuḥ,अपश्यद्भयशंसीनि निमित्तानि बहूनि सः पश्यन्नुद्विग्नहृदयस्तूर्णं प्रापाश्रमं विभुः
2,30,17,tamāyāntamabhiprekṣya rudatī sā bhṛśāturā navibhūteva śokena prārudadreṇukā punaḥ,तमायान्तमभिप्रेक्ष्य रुदती सा भृशातुरा नविभूतेव शोकेन प्रारुदद्रेणुका पुनः
2,30,18,rāmasya purato rājanbhartṛvyasanapīḍitā ubhābhyāmapi hastābhyāmudaraṃ samatāḍayat,रामस्य पुरतो राजन्भर्तृव्यसनपीडिता उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्
2,30,19,mārge viditavṛttāntaḥ samyagrāmo 'pi mātaram kurarīmiva śokārttā dṛṣṭvā duḥkhamupeyivān,मार्गे विदितवृत्तान्तः सम्यग्रामो ऽपि मातरम् कुररीमिव शोकार्त्ता दृष्ट्वा दुःखमुपेयिवान्
2,30,20,dhairyamāropya medhāvī duḥśaśokapariplutaḥ netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ tasthau bhūmāvardhomukhaḥ,धैर्यमारोप्य मेधावी दुःशशोकपरिप्लुतः नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां तस्थौ भूमावर्धोमुखः
2,30,21,taṃ tathāgatamālokya rāmaṃ prāhākṛtavraṇaḥ kimidaṃ bhṛguśārdūla naitatvayyupapādyate,तं तथागतमालोक्य रामं प्राहाकृतव्रणः किमिदं भृगुशार्दूल नैतत्वय्युपपाद्यते
2,30,22,na tvādṛśā mahābhāga bhṛśaṃ śocanti kutracit dhṛtimanto mahāntastu duḥkhaṃ kurvati na vyaye,न त्वादृशा महाभाग भृशं शोचन्ति कुत्रचित् धृतिमन्तो महान्तस्तु दुःखं कुर्वति न व्यये
2,30,23,śokaḥ sarvendriyāṇāṃ hi pariśoṣapradāyakaḥ tyaja śokaṃ mahābāho na tatpātraṃ bhavadṛśāḥ,शोकः सर्वेन्द्रियाणां हि परिशोषप्रदायकः त्यज शोकं महाबाहो न तत्पात्रं भवदृशाः
2,30,24,ehikāmuṣmikārthānāṃ nūnamekāntarodhakaḥ śokastasyāvakāśaṃ tvaṃ kathaṃ tdṛdi niyacchasi,एहिकामुष्मिकार्थानां नूनमेकान्तरोधकः शोकस्तस्यावकाशं त्वं कथं त्दृदि नियच्छसि
2,30,25,tattvaṃ dhairyadhano bhūtvā parisāṃtvaya mātaram rudatīṃ bata vaidhavyaśaṃ kāpahatacetanām,तत्त्वं धैर्यधनो भूत्वा परिसांत्वय मातरम् रुदतीं बत वैधव्यशं कापहतचेतनाम्
2,30,26,naivāgamanamastīha vyatikrāntasya vastunaḥ tasmādatītamakhilaṃ tyaktvā kṛtyaṃ vicintaya,नैवागमनमस्तीह व्यतिक्रान्तस्य वस्तुनः तस्मादतीतमखिलं त्यक्त्वा कृत्यं विचिन्तय
2,30,27,ityevaṃ sāṃtvamānaśca tena duḥśasamanvitaḥ rāmaḥ saṃstaṃbhayāmāsa śanairātmānamātmanā,इत्येवं सांत्वमानश्च तेन दुःशसमन्वितः रामः संस्तंभयामास शनैरात्मानमात्मना
2,30,28,duḥkhaśokaparītā hi reṇukā tvarudanmuhaḥ triḥsaptakṛtvo hastābhyāmudaraṃ samatāḍayat,दुःखशोकपरीता हि रेणुका त्वरुदन्मुहः त्रिःसप्तकृत्वो हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्
2,30,29,tāvattadantikaṃ rāmaḥ samabhyetyāśrulocanaḥ rudatīmalamaṃbeti sāṃtvayāmāsa mātaram,तावत्तदन्तिकं रामः समभ्येत्याश्रुलोचनः रुदतीमलमंबेति सांत्वयामास मातरम्
2,30,30,uvācāpanayanduḥkhādbhartṛśokaparāyaṇām triḥsaptakṛtvo yadidaṃ tvayā vakṣaḥ samāhatam,उवाचापनयन्दुःखाद्भर्तृशोकपरायणाम् त्रिःसप्तकृत्वो यदिदं त्वया वक्षः समाहतम्
2,30,31,tāvatasaṃkhyamahaṃ tasmātkṣattrajāramaśeṣataḥ haniṣye bhuvi sarvatra satyametadbravimi te,तावतसंख्यमहं तस्मात्क्षत्त्रजारमशेषतः हनिष्ये भुवि सर्वत्र सत्यमेतद्ब्रविमि ते
2,30,32,tasmāttvaṃ śokamutsṛjya dhairyamātiṣṭa sāṃpratam nāstyeva nūnamāyātamatikrāntasya vastunaḥ,तस्मात्त्वं शोकमुत्सृज्य धैर्यमातिष्ट सांप्रतम् नास्त्येव नूनमायातमतिक्रान्तस्य वस्तुनः
2,30,33,ityuktā reṇukā tena bhṛśaṃ duḥkhānvitāpi sā kṛcchrāddhairyaṃ samālaṃbya tatheti pratyabhāṣata,इत्युक्ता रेणुका तेन भृशं दुःखान्वितापि सा कृच्छ्राद्धैर्यं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत
2,30,34,tato rāmo mahābāhuḥ pituḥ saha sahodaraiḥ agnau satkarttumārebhe dehaṃ rājanyathavidhi,ततो रामो महाबाहुः पितुः सह सहोदरैः अग्नौ सत्कर्त्तुमारेभे देहं राजन्यथविधि
2,30,35,bhartṛśokaparitāṅgī reṇukāpi dṛḍhavratā putrānsarvānsamāhūya tvidaṃ vacanamabravīt,भर्तृशोकपरिताङ्गी रेणुकापि दृढव्रता पुत्रान्सर्वान्समाहूय त्विदं वचनमब्रवीत्
2,30,36,reṇukovāca ahaṃ va-pitaraṃ putrāḥ svargataṃ puṇyaśīlinam anugantumihecchāmi tanme 'nujñātumarhatha,रेणुकोवाच अहं व-पितरं पुत्राः स्वर्गतं पुण्यशीलिनम् अनुगन्तुमिहेच्छामि तन्मे ऽनुज्ञातुमर्हथ
2,30,37,asahyaduḥśaṃ vaidhavyaṃ sahamānā kathaṃ punaḥ bhartrā virahitā tena pravarttiṣye vininditā,असह्यदुःशं वैधव्यं सहमाना कथं पुनः भर्त्रा विरहिता तेन प्रवर्त्तिष्ये विनिन्दिता
2,30,38,tasmādanugamiṣyāmi bharttāraṃ dayitaṃ mama yathā tena pravarttiṣye paratrāpi sahāniśam,तस्मादनुगमिष्यामि भर्त्तारं दयितं मम यथा तेन प्रवर्त्तिष्ये परत्रापि सहानिशम्
2,30,39,jvalantamimamevāgniṃ saṃpraviśya cirādiva bharturmama bhaviṣyāmi pitṛlokapriyātithiḥ,ज्वलन्तमिममेवाग्निं संप्रविश्य चिरादिव भर्तुर्मम भविष्यामि पितृलोकप्रियातिथिः
2,30,40,anuvādamṛte putrā bhavadbhistatra karmaṇi pratibhūya na vaktavyaṃ yadi matpriyamicchatha,अनुवादमृते पुत्रा भवद्भिस्तत्र कर्मणि प्रतिभूय न वक्तव्यं यदि मत्प्रियमिच्छथ
2,30,41,ityevamuktvā vacanaṃ reṇukā dṛḍhaniścayā agniṃ praviśya bharttāramanugantuṃ manodadhe,इत्येवमुक्त्वा वचनं रेणुका दृढनिश्चया अग्निं प्रविश्य भर्त्तारमनुगन्तुं मनोदधे
2,30,42,etasminneva kāle tu reṇukāṃ tanayaiḥ saha samābhāṣyātigaṃbhīrā vāguvācāśarīrīṇī,एतस्मिन्नेव काले तु रेणुकां तनयैः सह समाभाष्यातिगंभीरा वागुवाचाशरीरीणी
2,30,43,he reṇuke svatanayairgiraṃ me 'vahitā śṛṇu mā kārṣīḥ sāhasaṃ bhadre pravakṣyāmi priyaṃ tava,हे रेणुके स्वतनयैर्गिरं मे ऽवहिता शृणु मा कार्षीः साहसं भद्रे प्रवक्ष्यामि प्रियं तव
2,30,44,sāhaso naiva karttavyaḥ kenāpyātmahitaiṣiṇā na marttavyantvayā sarvo jīvanbhadrāṇi paśyati,साहसो नैव कर्त्तव्यः केनाप्यात्महितैषिणा न मर्त्तव्यन्त्वया सर्वो जीवन्भद्राणि पश्यति
2,30,45,tasmāddhairyadhanā bhūtvā bhava tvaṃ kālakāṅkṣiṇī nimittamantarīkṛtya kiñcideva śucismite,तस्माद्धैर्यधना भूत्वा भव त्वं कालकाङ्क्षिणी निमित्तमन्तरीकृत्य किञ्चिदेव शुचिस्मिते
2,30,46,acireṇaiva bharttā te bhaviṣyati sacetanaḥ utpannajīvitena tvaṃ kāmaṃ prāpsyasi śobhane bhavitrī cirarātrāya bahukalyāṇa bhājanam,अचिरेणैव भर्त्ता ते भविष्यति सचेतनः उत्पन्नजीवितेन त्वं कामं प्राप्स्यसि शोभने भवित्री चिररात्राय बहुकल्याण भाजनम्
2,30,47,vasiṣṭha uvāca iti tadvacanaṃ śrutvā dhṛtimālaṃbya reṇukā tadvākyagauravāddharṣamavāpustanayāśca te,वसिष्ठ उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा धृतिमालंब्य रेणुका तद्वाक्यगौरवाद्धर्षमवापुस्तनयाश्च ते
2,30,48,tatonītvā piturdehamāśramābhyantaraṃ muneḥ śāyayitvā nivāte tu paritaḥ samupāviśan,ततोनीत्वा पितुर्देहमाश्रमाभ्यन्तरं मुनेः शाययित्वा निवाते तु परितः समुपाविशन्
2,30,49,teṣāṃ tatropaviṣṭānāmaprahṛṣṭātmacetasām nimattāni śubhānyāsannanekāni mahānti ca,तेषां तत्रोपविष्टानामप्रहृष्टात्मचेतसाम् निमत्तानि शुभान्यासन्ननेकानि महान्ति च
2,30,50,tena te kiñcidāśvastacetaso munipuṅgavāḥ niṣeduḥ sahitā mātrā kāṅkṣanto jīvitaṃ pituḥ,तेन ते किञ्चिदाश्वस्तचेतसो मुनिपुङ्गवाः निषेदुः सहिता मात्रा काङ्क्षन्तो जीवितं पितुः
2,30,51,etasminnantare rājanbhṛguvaṃśadharo muniḥ vidherbalena matimāṃstatrāgacchadyadṛcchayā,एतस्मिन्नन्तरे राजन्भृगुवंशधरो मुनिः विधेर्बलेन मतिमांस्तत्रागच्छद्यदृच्छया
2,30,52,atharvaṇāṃ vidhiḥ sā kṣādvedavedāṅgapāragaḥ sarvaśāstrārthavitprājñaḥ sakalāsuravanditaḥ,अथर्वणां विधिः सा क्षाद्वेदवेदाङ्गपारगः सर्वशास्त्रार्थवित्प्राज्ञः सकलासुरवन्दितः
2,30,53,mṛtasaṃjīvinīṃ vidyāṃ yo veda munidurlabhām yathāhatānmṛtāndevairutthāpayati dānavān,मृतसंजीविनीं विद्यां यो वेद मुनिदुर्लभाम् यथाहतान्मृतान्देवैरुत्थापयति दानवान्
2,30,54,śāstramośanasaṃ yena rājñāṃ rājyaphalapradam praṇītamanujīvanti sarve 'dyāpīha pārthivāḥ,शास्त्रमोशनसं येन राज्ञां राज्यफलप्रदम् प्रणीतमनुजीवन्ति सर्वे ऽद्यापीह पार्थिवाः
2,30,55,sa tadāśramamāsādya praviṣṭo 'ntarmahāmuniḥ dadarśa tadavasthāṃstānsarvānduḥkhapariplutān,स तदाश्रममासाद्य प्रविष्टो ऽन्तर्महामुनिः ददर्श तदवस्थांस्तान्सर्वान्दुःखपरिप्लुतान्
2,30,56,atha te tu bhṛguṃ dṛṣṭvā vaṃśamya pitaraṃ mudā utthāyāsmai daduścāpi satkṛtya paramāsanam,अथ ते तु भृगुं दृष्ट्वा वंशम्य पितरं मुदा उत्थायास्मै ददुश्चापि सत्कृत्य परमासनम्
2,30,57,sa cāśīrbhistu tānsarvānabhinandya mahāmuniḥ papraccha kimidaṃ vṛttaṃ tatsarvaṃ te nyavedayan,स चाशीर्भिस्तु तान्सर्वानभिनन्द्य महामुनिः पप्रच्छ किमिदं वृत्तं तत्सर्वं ते न्यवेदयन्
2,30,58,tacchrutvā sa bhṛguḥ śīghraṃ jalamādāya mantravit saṃjīvinyā vinayā taṃ siṣeca proccarannidam,तच्छ्रुत्वा स भृगुः शीघ्रं जलमादाय मन्त्रवित् संजीविन्या विनया तं सिषेच प्रोच्चरन्निदम्
2,30,59,yajñasya tapaso vīya mamāpi śubhamasti cet tenāsau jīvatācchīghraṃ prasupta ivacotthitaḥ,यज्ञस्य तपसो वीय ममापि शुभमस्ति चेत् तेनासौ जीवताच्छीघ्रं प्रसुप्त इवचोत्थितः
2,30,60,evamukte śubhe vākye bhṛguṇā sādhukāriṇā samuttasthāvathārcīkaḥ sākṣādgrarurivāparaḥ,एवमुक्ते शुभे वाक्ये भृगुणा साधुकारिणा समुत्तस्थावथार्चीकः साक्षाद्ग्ररुरिवापरः
2,30,61,dṛṣṭvā tatra sthitaṃ vandyaṃ bhṛguṃ svasya pitāmaham nanāma bhaktyā nṛpate kṛtāñjaliruvāca ha,दृष्ट्वा तत्र स्थितं वन्द्यं भृगुं स्वस्य पितामहम् ननाम भक्त्या नृपते कृताञ्जलिरुवाच ह
2,30,62,jamadagniruvāca dhanyo 'haṃ kṛtakṛtyo 'haṃ saphalaṃ jīvitaṃ ca me,जमदग्निरुवाच धन्यो ऽहं कृतकृत्यो ऽहं सफलं जीवितं च मे
2,30,63,yatpaśye caraṇau te 'dya surāsuranamaskṛtau bhagavankiṃ karomyadya śuśrūṣāṃ tava mānada,यत्पश्ये चरणौ ते ऽद्य सुरासुरनमस्कृतौ भगवन्किं करोम्यद्य शुश्रूषां तव मानद
2,30,64,punīhyātmakulaṃ svasya caraṇāṃbukaṇairvibho ityuktvā sahasā'nītaṃ rāmeṇārdhyaṃ mudānvitaḥ,पुनीह्यात्मकुलं स्वस्य चरणांबुकणैर्विभो इत्युक्त्वा सहसाऽनीतं रामेणार्ध्यं मुदान्वितः
2,30,65,pradadau pādayostasya bhaktyāna mitakandharaḥ tajjalaṃ śirasādhatta sakuṭuṃbo mahāmanāḥ,प्रददौ पादयोस्तस्य भक्त्यान मितकन्धरः तज्जलं शिरसाधत्त सकुटुंबो महामनाः
2,30,66,atha satkṛtya sa bhṛguṃ papraccha vinayānvitaḥ bhagavan kiṃ kṛtaṃ tena rājñā duṣṭena pātakam,अथ सत्कृत्य स भृगुं पप्रच्छ विनयान्वितः भगवन् किं कृतं तेन राज्ञा दुष्टेन पातकम्
2,30,67,yasyātithyaṃ hi kṛtavānahaṃ samyagvidhānataḥ sādhubuddhyāsa duṣṭātmā kiṃ cakāra mahāmate,यस्यातिथ्यं हि कृतवानहं सम्यग्विधानतः साधुबुद्ध्यास दुष्टात्मा किं चकार महामते
2,30,68,vasiṣṭha uvāca evaṃ sa pṛṣṭo matimānbhṛguḥ sarvavidīśvaraḥ ciraṃ dhyātvā samālocya kāraṇaṃ prāha bhūpate,वसिष्ठ उवाच एवं स पृष्टो मतिमान्भृगुः सर्वविदीश्वरः चिरं ध्यात्वा समालोच्य कारणं प्राह भूपते
2,30,69,bhṛguruvāca śṛṇu tāta mahābhāga bījamasya hi karmaṇaḥ yaśca vai kṛtavānpāpaṃ sarvajñasya tavānagha,भृगुरुवाच शृणु तात महाभाग बीजमस्य हि कर्मणः यश्च वै कृतवान्पापं सर्वज्ञस्य तवानघ
2,30,70,śaptaḥ purā vasiṣṭhena nāśārthaṃ sa mahīpatiḥ dvijāparādhato mūḍha vīryaṃ te vinaśiṣyate,शप्तः पुरा वसिष्ठेन नाशार्थं स महीपतिः द्विजापराधतो मूढ वीर्यं ते विनशिष्यते
2,30,71,tatkathaṃ vacanaṃ tasya bhaviṣyatyanyathā muneḥ ayaṃ rāmo mahāvīryaṃ prasahyanṛpapuṅgavam,तत्कथं वचनं तस्य भविष्यत्यन्यथा मुनेः अयं रामो महावीर्यं प्रसह्यनृपपुङ्गवम्
2,30,72,haniṣyati mahābāho pratijñāṃ kṛtavānpurā yasmāduraḥ pratihataṃ tvayā mātarmamāgrataḥ,हनिष्यति महाबाहो प्रतिज्ञां कृतवान्पुरा यस्मादुरः प्रतिहतं त्वया मातर्ममाग्रतः
2,30,73,ekaviṃśativāraṃ hi bhṛśaṃ duḥkhaparītayā triḥ saptakṛtvo niḥkṣatrāṃ kariṣye pṛthivīmimām,एकविंशतिवारं हि भृशं दुःखपरीतया त्रिः सप्तकृत्वो निःक्षत्रां करिष्ये पृथिवीमिमाम्
2,30,74,ato 'yaṃ vāryamāṇo 'pi tvāyā pitrā nirantaram bhāvinor'thasya ca balātkariṣyatyeva mānada,अतो ऽयं वार्यमाणो ऽपि त्वाया पित्रा निरन्तरम् भाविनोर्ऽथस्य च बलात्करिष्यत्येव मानद
2,30,75,sa tu rājā mahābhāgo vṛddhānāṃ paryupāsitā dattātreyāddhareraṃśāllabdhabodho mahāmatiḥ,स तु राजा महाभागो वृद्धानां पर्युपासिता दत्तात्रेयाद्धरेरंशाल्लब्धबोधो महामतिः
2,30,76,sākṣādbhakto mahātmā ca tadvadhe pātakaṃ bhavet evamuktvā mahārāja sa bhṛgurbrahmaṇaḥ sutaḥ yathāgataṃ yayau vidvānbhaviṣyatkālaparyayāt,साक्षाद्भक्तो महात्मा च तद्वधे पातकं भवेत् एवमुक्त्वा महाराज स भृगुर्ब्रह्मणः सुतः यथागतं ययौ विद्वान्भविष्यत्कालपर्ययात्
2,31,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyābhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite triṃśattamo 'dhyāyaḥ 30 sagara uvāca brahmaputra mahābhāga vada bhārgavaceṣṭitam yaccakāra mahāvīryyo rājñaḥ kruddho hi karmaṇā,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्याभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रिंशत्तमो ऽध्यायः ३० सगर उवाच ब्रह्मपुत्र महाभाग वद भार्गवचेष्टितम् यच्चकार महावीर्य्यो राज्ञः क्रुद्धो हि कर्मणा
2,31,2,vasiṣṭha uvāca gate tasminmahābhāge bhṛgo pitṛparāyaṇaḥ rāmaḥ provāca saṃkruddho muñcañchvāsānmuharmuhuḥ,वसिष्ठ उवाच गते तस्मिन्महाभागे भृगो पितृपरायणः रामः प्रोवाच संक्रुद्धो मुञ्चञ्छ्वासान्मुहर्मुहुः
2,31,3,paraśurāma uvāca aho paśyata mūḍhatvaṃrājño hyutpathagāminaḥ kārttavīryasya yo vidvāṃścakre brahmavadhodyamam,परशुराम उवाच अहो पश्यत मूढत्वंराज्ञो ह्युत्पथगामिनः कार्त्तवीर्यस्य यो विद्वांश्चक्रे ब्रह्मवधोद्यमम्
2,31,4,daivaṃ hi balavanmanye yatprabhāvāccharīriṇaḥ śubhaṃ vāpyaśubhaṃ sarve prakurvanti vimohitāḥ,दैवं हि बलवन्मन्ये यत्प्रभावाच्छरीरिणः शुभं वाप्यशुभं सर्वे प्रकुर्वन्ति विमोहिताः
2,31,5,śṛṇavantu ṛṣayaḥ sarve pratijñā kriyate mayā kārttavīryaṃ nihatyājau piturvairaṃ prasādhaye,शृणवन्तु ऋषयः सर्वे प्रतिज्ञा क्रियते मया कार्त्तवीर्यं निहत्याजौ पितुर्वैरं प्रसाधये
2,31,6,yadi rājā suraiḥ sarvairindrāddairdānavaistathā rakṣiṣyate tathāpyenaṃ saṃhariṣyāmi nānyathā,यदि राजा सुरैः सर्वैरिन्द्राद्दैर्दानवैस्तथा रक्षिष्यते तथाप्येनं संहरिष्यामि नान्यथा
2,31,7,evamuktaṃ samākarṇya rāmeṇa samuhātmanā jamadagniruvācedaṃ putraṃ sāhasabhāṣiṇam,एवमुक्तं समाकर्ण्य रामेण समुहात्मना जमदग्निरुवाचेदं पुत्रं साहसभाषिणम्
2,31,8,jamadagniruvāca śruṇu rāma pravakṣyāmi satāṃ dharmaṃ sanātanam yacchrutvā mānavāḥ sarve jāyante dharmakāriṇaḥ,जमदग्निरुवाच श्रुणु राम प्रवक्ष्यामि सतां धर्मं सनातनम् यच्छ्रुत्वा मानवाः सर्वे जायन्ते धर्मकारिणः
2,31,9,sādhavo ye mahābhāgāḥ saṃsārānmokṣakāṅkṣiṇāḥ na kasmaicitprakupyanti ninditāstāḍitā api,साधवो ये महाभागाः संसारान्मोक्षकाङ्क्षिणाः न कस्मैचित्प्रकुप्यन्ति निन्दितास्ताडिता अपि
2,31,10,kṣamādhanā mahābhāgā ye ca dāntāstapasvinaḥ teṣāṃ caivākṣayā lokāḥ satataṃ sādhukāriṇām,क्षमाधना महाभागा ये च दान्तास्तपस्विनः तेषां चैवाक्षया लोकाः सततं साधुकारिणाम्
2,31,11,yastu duṣṭaistu daṇḍādyairvacasāpi ca tāḍitaḥ na ca kṣobhamavāpnoti sa sādhuḥ parikīrtthate,यस्तु दुष्टैस्तु दण्डाद्यैर्वचसापि च ताडितः न च क्षोभमवाप्नोति स साधुः परिकीर्त्थते
2,31,12,tāḍayettāḍayantaṃ yo na ca sādhuḥ sa pāpabhāk kṣamayār'haṇatāṃ prāptāḥ sādhavo brāhmaṇā vayam,ताडयेत्ताडयन्तं यो न च साधुः स पापभाक् क्षमयार्ऽहणतां प्राप्ताः साधवो ब्राह्मणा वयम्
2,31,13,naranāthavadhe tāta pātakaṃ sumahadbhavet tasmānnivāraye tvādya kṣamāṃ kuru tapaścara,नरनाथवधे तात पातकं सुमहद्भवेत् तस्मान्निवारये त्वाद्य क्षमां कुरु तपश्चर
2,31,14,vasiṣṭha uvāca evaṃ pitrā samādiṣṭaṃ vijñāya nṛpanandana rāmaḥ provāca pitaraṃ kṣamāśīlamarindamam,वसिष्ठ उवाच एवं पित्रा समादिष्टं विज्ञाय नृपनन्दन रामः प्रोवाच पितरं क्षमाशीलमरिन्दमम्
2,31,15,paraśurāma uvāca śṛṇu tāta mahāprājña vi5ptiṃ mama sāṃpratam bhavatā śama uddiṣṭaḥ sādhūnāṃ sumahātmanām,परशुराम उवाच शृणु तात महाप्राज्ञ वि५प्तिं मम सांप्रतम् भवता शम उद्दिष्टः साधूनां सुमहात्मनाम्
2,31,16,ma śamaḥ sādhudīneṣu guruṣvīśvarabhāvanaiḥ karttavyo duṣṭaceṣṭeṣu na śamaḥ sukhado bhavet,म शमः साधुदीनेषु गुरुष्वीश्वरभावनैः कर्त्तव्यो दुष्टचेष्टेषु न शमः सुखदो भवेत्
2,31,17,tasmādasya vadhaḥ kāryaḥ kārttavīryasya vai mayā dehyājñāṃ mānanīyādya sādhaye vairamātmanaḥ,तस्मादस्य वधः कार्यः कार्त्तवीर्यस्य वै मया देह्याज्ञां माननीयाद्य साधये वैरमात्मनः
2,31,18,jamadagniruvāca śṛṇu rāma mahābhāga vaco mama samāhitaḥ kariṣyasi yathā bhāvi tathā naivānyathā bhavet,जमदग्निरुवाच शृणु राम महाभाग वचो मम समाहितः करिष्यसि यथा भावि तथा नैवान्यथा भवेत्
2,31,19,ito vrajatvaṃ brahmāṇāṃ bṛccha tāta hitāhitam sa yadvadiṣyati vibhustatkarttā nātra saṃśayaḥ,इतो व्रजत्वं ब्रह्माणां बृच्छ तात हिताहितम् स यद्वदिष्यति विभुस्तत्कर्त्ता नात्र संशयः
2,31,20,vasiṣṭha uvāca evamuktaḥ sa pitaraṃ namaskṛtya mahāmatiḥ jagāma brahmaṇo lokamagamyaṃ prākṛtairjanaiḥ,वसिष्ठ उवाच एवमुक्तः स पितरं नमस्कृत्य महामतिः जगाम ब्रह्मणो लोकमगम्यं प्राकृतैर्जनैः
2,31,21,dadarśa brahmaṇo lokaṃ śātakaiṃbhavinirmitam svarṇaprākārasaṃyuktaṃ maṇistaṃbhairvimūṣitam,ददर्श ब्रह्मणो लोकं शातकैंभविनिर्मितम् स्वर्णप्राकारसंयुक्तं मणिस्तंभैर्विमूषितम्
2,31,22,tatrāpaśyatsamāsīnaṃ brahmāṇamamitaujasam ratnasiṃhāsane ramye ratnabhūṣaṇabhūṣitam,तत्रापश्यत्समासीनं ब्रह्माणममितौजसम् रत्नसिंहासने रम्ये रत्नभूषणभूषितम्
2,31,23,siddhendraiśca munīndraiśca veṣṭitaṃ dhyānatatparaiḥ vidyādharīṇāṃ nṛtyaṃ ca paśyantaṃ sasmitaṃ mudā,सिद्धेन्द्रैश्च मुनीन्द्रैश्च वेष्टितं ध्यानतत्परैः विद्याधरीणां नृत्यं च पश्यन्तं सस्मितं मुदा
2,31,24,tapasā phaladātāraṃ karttāraṃ jagatāṃ vibhum paripūrṇatamaṃ brahma dhyāyataṃ yatamānasam,तपसा फलदातारं कर्त्तारं जगतां विभुम् परिपूर्णतमं ब्रह्म ध्यायतं यतमानसम्
2,31,25,guhyayogaṃ pravocantaṃ bhaktavṛndeṣu saṃtatam dṛṣṭvā tamavyayaṃ bhaktyā praṇanāma bhṛgūdvahaḥ,गुह्ययोगं प्रवोचन्तं भक्तवृन्देषु संततम् दृष्ट्वा तमव्ययं भक्त्या प्रणनाम भृगूद्वहः
2,31,26,sa dṛṣṭvā vinataṃ rāmamāśīrbhirabhinandya ca papraccha kuśalaṃ vatsa kathamāgamanaṃ kṛthāḥ,स दृष्ट्वा विनतं राममाशीर्भिरभिनन्द्य च पप्रच्छ कुशलं वत्स कथमागमनं कृथाः
2,31,27,saṃpṛṣṭo vidhinā rāmaḥ provācākhilamāditaḥ vṛttāntaṃ kārttavīryasya pituḥ svasya mahātmanaḥ,संपृष्टो विधिना रामः प्रोवाचाखिलमादितः वृत्तान्तं कार्त्तवीर्यस्य पितुः स्वस्य महात्मनः
2,31,28,tacchrutvā sakalaṃ brahmā vijñātārtho 'pi mānada uvāca rāmaṃ dharmiṣṭhaṃ pariṇāmasukhāvaham,तच्छ्रुत्वा सकलं ब्रह्मा विज्ञातार्थो ऽपि मानद उवाच रामं धर्मिष्ठं परिणामसुखावहम्
2,31,29,pratijñā durlabhā vatsa yāṃ bhavankṛtavānruṣā sṛṣṭi reṣā bhagavataḥ saṃbhavetkṛpayā baṭo,प्रतिज्ञा दुर्लभा वत्स यां भवन्कृतवान्रुषा सृष्टि रेषा भगवतः संभवेत्कृपया बटो
2,31,30,jagatsṛṣṭaṃ mayā tāta saṃkleśena tadājñayā tannāśakāriṇī caiva pratijñā bhavatā kṛtā,जगत्सृष्टं मया तात संक्लेशेन तदाज्ञया तन्नाशकारिणी चैव प्रतिज्ञा भवता कृता
2,31,31,triḥsaptakṛtvo nirbhūpāṃ kartumicchasi medinīm ekasya rājño doṣeṇa pituḥ paribhavena ca,त्रिःसप्तकृत्वो निर्भूपां कर्तुमिच्छसि मेदिनीम् एकस्य राज्ञो दोषेण पितुः परिभवेन च
2,31,32,brahmakṣatrriyaviṭśūdraiḥ sṛṣṭireṣā sanātanī āvirbhūtā tirobhūtā harereva punaḥ punaḥ,ब्रह्मक्षत्र्रियविट्शूद्रैः सृष्टिरेषा सनातनी आविर्भूता तिरोभूता हरेरेव पुनः पुनः
2,31,33,avyarthā tvatpratijñā tu bhavitrī prāktanena ca yadvāyāsena te kāryasiddhirbhavitumarhati,अव्यर्था त्वत्प्रतिज्ञा तु भवित्री प्राक्तनेन च यद्वायासेन ते कार्यसिद्धिर्भवितुमर्हति
2,31,34,śivalokaṃ prayāhi tvaṃ śivasyājñāmavāpnuhi pṛthivyāṃ bahavo bhūpāḥ saṃti śaṅkarakiṅkarāḥ,शिवलोकं प्रयाहि त्वं शिवस्याज्ञामवाप्नुहि पृथिव्यां बहवो भूपाः संति शङ्करकिङ्कराः
2,31,35,vinaivājñāṃ maheśasya ko vā tānhantumīśvaraḥ bibhrataḥ kavacānyaṅge śaktīścāpi durāsadāḥ,विनैवाज्ञां महेशस्य को वा तान्हन्तुमीश्वरः बिभ्रतः कवचान्यङ्गे शक्तीश्चापि दुरासदाः
2,31,36,upāyaṃ kuru yatnena jayabījaṃ śubhāvaham upāye tu samārabdhe sarve sidhyantyupakramāḥ,उपायं कुरु यत्नेन जयबीजं शुभावहम् उपाये तु समारब्धे सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः
2,31,37,śrīkṛṣṇamantraṃ kavacaṃ gṛhṇa vatsa gurorharāt durllaṅghyaṃ vaiṣṇavaṃ tejaḥ śivaśaktirvijeṣyati,श्रीकृष्णमन्त्रं कवचं गृह्ण वत्स गुरोर्हरात् दुर्ल्लङ्घ्यं वैष्णवं तेजः शिवशक्तिर्विजेष्यति
2,31,38,trailokyavijayaṃ nāma kavacaṃ paramādbhutam yathākathaṃ ca vijñāpya śaṅkaraṃ labhadurlabham,त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं परमाद्भुतम् यथाकथं च विज्ञाप्य शङ्करं लभदुर्लभम्
2,31,39,prasannaḥ sa guṇaistubhyaṃ kṛpālurdīnavatsalaḥ divyapāśupataṃ cāpi dāsyatyeva na saṃśayaḥ,प्रसन्नः स गुणैस्तुभ्यं कृपालुर्दीनवत्सलः दिव्यपाशुपतं चापि दास्यत्येव न संशयः
2,32,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite ekatriṃśattamo 'dhyāyaḥ 31 vasiṣṭha uvāca brahmaṇo vacanaṃ śrutvā sa praṇamya jagadgurum prasannacetāḥ subhṛśaṃ śivalokaṃ jagāma ha,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकत्रिंशत्तमो ऽध्यायः ३१ वसिष्ठ उवाच ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा स प्रणम्य जगद्गुरुम् प्रसन्नचेताः सुभृशं शिवलोकं जगाम ह
2,32,2,lakṣayojanamūrddhvaṃ ca brahmalokā dvilakṣaṇam athanirvacanīyaṃ ca yogigamyaṃ parātparam,लक्षयोजनमूर्द्ध्वं च ब्रह्मलोका द्विलक्षणम् अथनिर्वचनीयं च योगिगम्यं परात्परम्
2,32,3,vaikuṇṭho dakṣiṇe yasmādgaurīlokaśca vāmataḥ yadadho dhruvalokaśca sarvalokaparastu saḥ,वैकुण्ठो दक्षिणे यस्माद्गौरीलोकश्च वामतः यदधो ध्रुवलोकश्च सर्वलोकपरस्तु सः
2,32,4,tapovīryagatī rāmaḥ śivalokaṃ dadarśa ca upamānena rahitaṃ nānākautukasaṃyutam,तपोवीर्यगती रामः शिवलोकं ददर्श च उपमानेन रहितं नानाकौतुकसंयुतम्
2,32,5,vasaṃti yatra yogīndrāḥ siddhāḥ pāśupatāḥ śubhāḥ koṭikalpatapaḥ puṇyāḥ śāntā nirmatsarā janāḥ,वसंति यत्र योगीन्द्राः सिद्धाः पाशुपताः शुभाः कोटिकल्पतपः पुण्याः शान्ता निर्मत्सरा जनाः
2,32,6,pārijātamukhairvṛkṣaiḥ śobhitaṃ kāmadhenubhiḥ yogena yoginā sṛṣṭaṃ svecchayā śaṅkareṇa hi,पारिजातमुखैर्वृक्षैः शोभितं कामधेनुभिः योगेन योगिना सृष्टं स्वेच्छया शङ्करेण हि
2,32,7,śilpināṃ guruṇā svapne na dṛṣṭaṃ niśvakarmaṇā sarovaraśatairdivyaiḥ padmarāgavirājitaiḥ,शिल्पिनां गुरुणा स्वप्ने न दृष्टं निश्वकर्मणा सरोवरशतैर्दिव्यैः पद्मरागविराजितैः
2,32,8,śobhitaṃ cātiramyaṃ ca saṃyuktaṃ maṇivedibhiḥ suvarṇaratnaracitaprākāreṇa samāvṛtam,शोभितं चातिरम्यं च संयुक्तं मणिवेदिभिः सुवर्णरत्नरचितप्राकारेण समावृतम्
2,32,9,atyūrddhvamaṃbarasparśi svacchaṃ kṣīranibhaṃparam caturdvārasamāyuktaṃ śobhitaṃ maṇivedibhiḥ,अत्यूर्द्ध्वमंबरस्पर्शि स्वच्छं क्षीरनिभंपरम् चतुर्द्वारसमायुक्तं शोभितं मणिवेदिभिः
2,32,10,raktasopānayuktaiśca ratnastaṃbhakapāṭakaiḥ nānācitravicitraiśca śobhitaiḥ sumanoharaiḥ,रक्तसोपानयुक्तैश्च रत्नस्तंभकपाटकैः नानाचित्रविचित्रैश्च शोभितैः सुमनोहरैः
2,32,11,tanmadhaye bhavanaṃ ramyaṃ siṃhadvāropaśobhitam dadarśarāmo dharmātmā vicitramiva saṃgataḥ,तन्मधये भवनं रम्यं सिंहद्वारोपशोभितम् ददर्शरामो धर्मात्मा विचित्रमिव संगतः
2,32,12,tatra sthitau dvāra pālau dadarśātibhayaṅkarau mahākarāladantāsyau vikṛtāraktalocanau,तत्र स्थितौ द्वार पालौ ददर्शातिभयङ्करौ महाकरालदन्तास्यौ विकृतारक्तलोचनौ
2,32,13,dagdhaśailapratīkāśau mahābalaparākramau vibhūtibhūṣitāṅgau ca vyāghracarmāṃbarau ca tau,दग्धशैलप्रतीकाशौ महाबलपराक्रमौ विभूतिभूषिताङ्गौ च व्याघ्रचर्मांबरौ च तौ
2,32,14,triśūlapaṭṭiśadharau jvalantau brahmatejasā tau dṛṣṭvā manasā bhītaḥ kiñcidāha vinītavat,त्रिशूलपट्टिशधरौ ज्वलन्तौ ब्रह्मतेजसा तौ दृष्ट्वा मनसा भीतः किञ्चिदाह विनीतवत्
2,32,15,namaskaromi vāmīśau śaṅkaraṃ draṣṭumāgataḥ īśvarājñāṃ samādāya māmathājñaptumarhatha,नमस्करोमि वामीशौ शङ्करं द्रष्टुमागतः ईश्वराज्ञां समादाय मामथाज्ञप्तुमर्हथ
2,32,16,tautu tadvacanaṃ śrutvā gṛhītvājñāṃ śivasya ca praveṣṭumājñāṃ dadaturīśvarānucarau ca tau,तौतु तद्वचनं श्रुत्वा गृहीत्वाज्ञां शिवस्य च प्रवेष्टुमाज्ञां ददतुरीश्वरानुचरौ च तौ
2,32,17,sa tadājñāmanuprāpya viveśāntaḥ puraṃ mudā tatrātiramyāṃ siddhaughaiḥ samākīrṇāṃ sabhāṃ dvijaḥ,स तदाज्ञामनुप्राप्य विवेशान्तः पुरं मुदा तत्रातिरम्यां सिद्धौघैः समाकीर्णां सभां द्विजः
2,32,18,dṛṣṭvā vismayamāpede sugandhabahulāṃ vibhoḥ tatrāpaśyacchivaṃ śāntaṃ trinetraṃ candraśekharam,दृष्ट्वा विस्मयमापेदे सुगन्धबहुलां विभोः तत्रापश्यच्छिवं शान्तं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम्
2,32,19,triśūlaśobhitakaraṃ vyāghracarmavarāṃbaram vibhūtibhūṣitāṅgaṃ ca nāgayajñopavītinam,त्रिशूलशोभितकरं व्याघ्रचर्मवरांबरम् विभूतिभूषिताङ्गं च नागयज्ञोपवीतिनम्
2,32,20,ātmārāmaṃ pūrṇakāmaṃ koṭisūryasamaprabham pañcānanaṃ daśabhujaṃ bhaktānugrahavigraham,आत्मारामं पूर्णकामं कोटिसूर्यसमप्रभम् पञ्चाननं दशभुजं भक्तानुग्रहविग्रहम्
2,32,21,yogajñāne prabruvantaṃ siddhebhyastarkamudrayā stūyamānaṃ ca yokīndraiḥ pramathaprakarairmudā,योगज्ञाने प्रब्रुवन्तं सिद्धेभ्यस्तर्कमुद्रया स्तूयमानं च योकीन्द्रैः प्रमथप्रकरैर्मुदा
2,32,22,bhairavairyoginībhiśca vṛtaṃ rudragaṇaistathā mūrdhnā namāma taṃ dṛṣṭvā rāmaḥ paramayā mudā,भैरवैर्योगिनीभिश्च वृतं रुद्रगणैस्तथा मूर्ध्ना नमाम तं दृष्ट्वा रामः परमया मुदा
2,32,23,vāmabhāge kārttikeyaṃ dakṣiṇe ca gaṇeśvaram nandīśvaraṃ mahākālaṃ vīrabhadraṃ ca tatpuraḥ,वामभागे कार्त्तिकेयं दक्षिणे च गणेश्वरम् नन्दीश्वरं महाकालं वीरभद्रं च तत्पुरः
2,32,24,kroḍe durgāṃ śatabhujāṃ dṛṣṭvā natvātha tāmapi stotuṃ pracakrame vidvāngirā gadgadayā vibhum,क्रोडे दुर्गां शतभुजां दृष्ट्वा नत्वाथ तामपि स्तोतुं प्रचक्रमे विद्वान्गिरा गद्गदया विभुम्
2,32,25,namasye śivamīśānaṃ vibhuṃ vyāpakamavyayam bhujaṅgabhūṣaṇaṃ cograṃ nṛkapālasragujjvalam,नमस्ये शिवमीशानं विभुं व्यापकमव्ययम् भुजङ्गभूषणं चोग्रं नृकपालस्रगुज्ज्वलम्
2,32,26,yo vibhuḥ sarvalokānāṃ sṛṣṭisthitivināśakṛt brahmādirūpadhṛgjyeṣṭhastaṃ tvāṃ veda kṛpārṇavam,यो विभुः सर्वलोकानां सृष्टिस्थितिविनाशकृत् ब्रह्मादिरूपधृग्ज्येष्ठस्तं त्वां वेद कृपार्णवम्
2,32,27,vedā na śaktā yaṃ stotu mavāṅmanasagocaram jñānabuddhyorasādhyaṃ ca nirākāraṃ namāmyaham,वेदा न शक्ता यं स्तोतु मवाङ्मनसगोचरम् ज्ञानबुद्ध्योरसाध्यं च निराकारं नमाम्यहम्
2,32,28,śakrādayaḥ suragaṇā ṛṣayo manavo 'surāḥ na yaṃ viduryathātattvaṃ taṃ namāmi parātparam,शक्रादयः सुरगणा ऋषयो मनवो ऽसुराः न यं विदुर्यथातत्त्वं तं नमामि परात्परम्
2,32,29,yasyāṃśāṃśena sṛjayante lokāḥ sarve carācarāḥ līyante ca punaryasmiṃstaṃ namāmi jaganmayam,यस्यांशांशेन सृजयन्ते लोकाः सर्वे चराचराः लीयन्ते च पुनर्यस्मिंस्तं नमामि जगन्मयम्
2,32,30,yasyeṣatkopasaṃbhūto hutāśo dahate 'khilam sorddhvalokaṃ sapātālaṃ taṃ namāmi haraṃ param,यस्येषत्कोपसंभूतो हुताशो दहते ऽखिलम् सोर्द्ध्वलोकं सपातालं तं नमामि हरं परम्
2,32,31,pṛthvīpavana vahnyabhabhonabhoyajvendubhāskarāḥ mūrttayo 'ṣṭau jagatpūjyāstaṃ yajñaṃ praṇamāmyaham,पृथ्वीपवन वह्न्यभभोनभोयज्वेन्दुभास्कराः मूर्त्तयो ऽष्टौ जगत्पूज्यास्तं यज्ञं प्रणमाम्यहम्
2,32,32,yaḥ kālarūpo jagadādikarttā pātā pṛthagrūpadharo jaganmayaḥ rarttā punā rudravapustathānte taṃ kālarūpaṃ śaraṇaṃ prapadye,यः कालरूपो जगदादिकर्त्ता पाता पृथग्रूपधरो जगन्मयः रर्त्ता पुना रुद्रवपुस्तथान्ते तं कालरूपं शरणं प्रपद्ये
2,32,33,ityevamuktvā sa tu bhārgavo mudā paṣāta tasyāṅghri samīpa āturaḥ utthāpya taṃ vāmakareṇa līlayā dadhre tadā mūrdhni karaṃ kṛpārṇavaḥ,इत्येवमुक्त्वा स तु भार्गवो मुदा पषात तस्याङ्घ्रि समीप आतुरः उत्थाप्य तं वामकरेण लीलया दध्रे तदा मूर्ध्नि करं कृपार्णवः
2,32,34,āśīrbhirenaṃ hyabhinandya sādaraṃ niveśayāmāsa gaṇeśapūrvataḥ uvāca vāmāmabhivīkṣya cāpyumāṃ kṛpārdradṛṣṭyākhilakāmapūrakaḥ,आशीर्भिरेनं ह्यभिनन्द्य सादरं निवेशयामास गणेशपूर्वतः उवाच वामामभिवीक्ष्य चाप्युमां कृपार्द्रदृष्ट्याखिलकामपूरकः
2,32,35,śiva uvāca kastvaṃ vaṭo kasyakule prasūtaḥ kiṃ kāryamuddiśya bhavānihāgataḥ vinirddiśāhaṃ tava bhaktibhāvataḥ prītaḥ pradadyāṃ bhavato manogatam,शिव उवाच कस्त्वं वटो कस्यकुले प्रसूतः किं कार्यमुद्दिश्य भवानिहागतः विनिर्द्दिशाहं तव भक्तिभावतः प्रीतः प्रदद्यां भवतो मनोगतम्
2,32,36,ityevamuktaḥ sa bhṛgurmahātmanā hareṇa viśvārttihareṇa sādaram punaśca natvā vibudhāṃ pati guruṃ kṛpāsamudraṃ samuvāca satvaram,इत्येवमुक्तः स भृगुर्महात्मना हरेण विश्वार्त्तिहरेण सादरम् पुनश्च नत्वा विबुधां पति गुरुं कृपासमुद्रं समुवाच सत्वरम्
2,32,37,paraśurāma uvāca bhṛgoścāhaṃ kule jāto jamadagnisutau vibho rāmo nāma jagadvandyaṃ tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ,परशुराम उवाच भृगोश्चाहं कुले जातो जमदग्निसुतौ विभो रामो नाम जगद्वन्द्यं त्वामहं शरणं गतः
2,32,38,yatkāryārthamahaṃ nātha tava sāṃnidhyamāgataḥ taṃ prasādhaya viśveśa vāñchitaṃ kāmameva me,यत्कार्यार्थमहं नाथ तव सांनिध्यमागतः तं प्रसाधय विश्वेश वाञ्छितं काममेव मे
2,32,39,mṛgayāmāgatasyāpi kārttavīryasya bhūpateḥ ātithyaṃ kṛtavān deva jamadagniḥ pitā mama,मृगयामागतस्यापि कार्त्तवीर्यस्य भूपतेः आतिथ्यं कृतवान् देव जमदग्निः पिता मम
2,32,40,rājā taṃ sa balāllobhātpātayāmāsa mandadhīḥ sā dhenustaṃ mṛtaṃ dṛṣṭvā gavāṃ lokaṃ jagāma ha,राजा तं स बलाल्लोभात्पातयामास मन्दधीः सा धेनुस्तं मृतं दृष्ट्वा गवां लोकं जगाम ह
2,32,41,rājā na śocanmaraṇaṃ piturmama nirāgasaḥ jagāma svapuraṃ paścānmātā me prārudadbhṛśam,राजा न शोचन्मरणं पितुर्मम निरागसः जगाम स्वपुरं पश्चान्माता मे प्रारुदद्भृशम्
2,32,42,tajjñātvā lokavṛttajño bhṛgurnaḥ prapitāmahaḥ ājagāma mahādeva hyahamapyāgato vanāt,तज्ज्ञात्वा लोकवृत्तज्ञो भृगुर्नः प्रपितामहः आजगाम महादेव ह्यहमप्यागतो वनात्
2,32,43,mayā maha suduḥkhārttānbhrātṝnmātrāsahaiva me sāṃtvayitvā sa mantrajño 'jīvayatpitaraṃ mama,मया मह सुदुःखार्त्तान्भ्रातॄन्मात्रासहैव मे सांत्वयित्वा स मन्त्रज्ञो ऽजीवयत्पितरं मम
2,32,44,ānāgate bhṛgau māturduḥkhenāhaṃ prakopitaḥ pratijñāṃ kṛtavāndeva sātvayanmātaraṃsvakām,आनागते भृगौ मातुर्दुःखेनाहं प्रकोपितः प्रतिज्ञां कृतवान्देव सात्वयन्मातरंस्वकाम्
2,32,45,triḥsaptakṛtvo yadurastāḍitaṃ māturātmanaḥ tāvatsaṃkhyamahaṃ pṛthvīṃ kariṣye kṣatravarjitām,त्रिःसप्तकृत्वो यदुरस्ताडितं मातुरात्मनः तावत्संख्यमहं पृथ्वीं करिष्ये क्षत्रवर्जिताम्
2,32,46,ityevaṃ paripūrṇā me karttā devo jagatpatiḥ mahādevo hyato nātha tvatsakāṇamihāgataḥ,इत्येवं परिपूर्णा मे कर्त्ता देवो जगत्पतिः महादेवो ह्यतो नाथ त्वत्सकाणमिहागतः
2,32,47,vasiṣṭha uvāca ityevaṃ tadvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā durgāmukhaṃ haraḥ babhūvānamravadanaschintayānaḥ kṣaṇaṃ tadā,वसिष्ठ उवाच इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा दृष्ट्वा दुर्गामुखं हरः बभूवानम्रवदनस्छिन्तयानः क्षणं तदा
2,32,48,etasminnantare durgā vismitā prāhasadbhṛśam uvāca ca mahārāja bhārgavaṃ vairasādhakam,एतस्मिन्नन्तरे दुर्गा विस्मिता प्राहसद्भृशम् उवाच च महाराज भार्गवं वैरसाधकम्
2,32,49,tapasvindvijaputra kṣmāṃ nirbhūpāṃ karttumicchasi triḥ saptakṛtvaḥ kopena sāhasaste mahānbaṭo,तपस्विन्द्विजपुत्र क्ष्मां निर्भूपां कर्त्तुमिच्छसि त्रिः सप्तकृत्वः कोपेन साहसस्ते महान्बटो
2,32,50,hantumicchasi niḥśastraḥ sahasrārjunamīśvaram bhrūbhaṅgalīlayā yena rāvaṇo 'pi nirākṛtaḥ,हन्तुमिच्छसि निःशस्त्रः सहस्रार्जुनमीश्वरम् भ्रूभङ्गलीलया येन रावणो ऽपि निराकृतः
2,32,51,tasmai pradattaṃ dattena śrīhareḥ kavacaṃ purā śaktiratyarthavīryā ca taṃ kathaṃ hantumicchasi,तस्मै प्रदत्तं दत्तेन श्रीहरेः कवचं पुरा शक्तिरत्यर्थवीर्या च तं कथं हन्तुमिच्छसि
2,32,52,śaṅkaraḥ karuṇāsiddhaḥ karttuṃ cāpyanyathā vibhuḥ na cānyaḥ śaṅkarātputra satkāryaṃ karttumīśvaraḥ,शङ्करः करुणासिद्धः कर्त्तुं चाप्यन्यथा विभुः न चान्यः शङ्करात्पुत्र सत्कार्यं कर्त्तुमीश्वरः
2,32,53,atha devyā anumatiṃ prāpya śaṃbhurddayārṇavaḥ abhyadhādbhadrayā vāyā jamadagnisutaṃ vibhuḥ,अथ देव्या अनुमतिं प्राप्य शंभुर्द्दयार्णवः अभ्यधाद्भद्रया वाया जमदग्निसुतं विभुः
2,32,54,śiva uvāca adyaprabhṛti vipra tvaṃ mama skandasamo bhava dāsyāmi mantraṃ divyaṃ te kavacaṃ ca mahāmate,शिव उवाच अद्यप्रभृति विप्र त्वं मम स्कन्दसमो भव दास्यामि मन्त्रं दिव्यं ते कवचं च महामते
2,32,55,līlayā yatprasādena kārttavīryaṃ haniṣyasi triḥ saptakṛtvo nirbhūpāṃ mahīṃ cāpi kariṣyasi,लीलया यत्प्रसादेन कार्त्तवीर्यं हनिष्यसि त्रिः सप्तकृत्वो निर्भूपां महीं चापि करिष्यसि
2,32,56,ityuktvā śaṅkarastasmai dadau mantraṃ sudurlabham trailokyavijayaṃ nāma kavacaṃ paramādbhutam,इत्युक्त्वा शङ्करस्तस्मै ददौ मन्त्रं सुदुर्लभम् त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं परमाद्भुतम्
2,32,57,nāgapāśaṃ pāśupataṃ brahmāstraṃ ca sudurllabham nārāyaṇāstramāgneyaṃ vāyavyaṃ vāruṇaṃ tathā,नागपाशं पाशुपतं ब्रह्मास्त्रं च सुदुर्ल्लभम् नारायणास्त्रमाग्नेयं वायव्यं वारुणं तथा
2,32,58,ghāndharvaṃ gāruḍaṃ caiva jṛṃbhaṇāstraṃ mahādbhutam gadāṃ śaktiṃ ca paraśuṃ śūlaṃ daṇḍamanuttamam,घान्धर्वं गारुडं चैव जृंभणास्त्रं महाद्भुतम् गदां शक्तिं च परशुं शूलं दण्डमनुत्तमम्
2,32,59,śastrāstragrāmamakhilaṃ prahṛṣṭaḥ saṃbabhūva ha namaskṛtya śivaṃ śāntaṃ durgāṃ skandaṃ gaṇeśvaram,शस्त्रास्त्रग्राममखिलं प्रहृष्टः संबभूव ह नमस्कृत्य शिवं शान्तं दुर्गां स्कन्दं गणेश्वरम्
2,32,60,parikramya yayau rāmaḥ puṣkaraṃ tīrthamuttamam siddhaṃ kṛtvā śivoktaṃ tu mantraṃ kavacamuttamam,परिक्रम्य ययौ रामः पुष्करं तीर्थमुत्तमम् सिद्धं कृत्वा शिवोक्तं तु मन्त्रं कवचमुत्तमम्
2,32,61,sādhayāmāsa nikhilaṃ svakāryaṃ bhṛgunandanaḥ nihatya kārttavīryaṃ taṃ sasainyaṃ sakulaṃ mudā vinivṛtto gṛhaṃ prāgātpituḥ svasya bhṛgūdvahaḥ,साधयामास निखिलं स्वकार्यं भृगुनन्दनः निहत्य कार्त्तवीर्यं तं ससैन्यं सकुलं मुदा विनिवृत्तो गृहं प्रागात्पितुः स्वस्य भृगूद्वहः
2,33,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite dvātriṃśattamo 'dhyāyaḥ 32 sagara uvāca śrutaṃ sarvaṃ muniśreṣṭha kīrtyamānaṃ tvayā vibho kavacaṃ vada sarvatra trailokyavijayapradam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते द्वात्रिंशत्तमो ऽध्यायः ३२ सगर उवाच श्रुतं सर्वं मुनिश्रेष्ठ कीर्त्यमानं त्वया विभो कवचं वद सर्वत्र त्रैलोक्यविजयप्रदम्
2,33,2,vasiṣṭha uvāca śṛṇu vatsa pravakṣyāmi kavacaṃ paramādbhutam mantra ca siddhida śaśvatsādhakānāṃ sukhāvaham,वसिष्ठ उवाच शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि कवचं परमाद्भुतम् मन्त्र च सिद्धिद शश्वत्साधकानां सुखावहम्
2,33,3,gopījanapadasyāta vallabhāya samuccaret svāhānto 'yaṃ mahāmantro daśārṇo bhuktimuktidaḥ,गोपीजनपदस्यात वल्लभाय समुच्चरेत् स्वाहान्तो ऽयं महामन्त्रो दशार्णो भुक्तिमुक्तिदः
2,33,4,sadāśivastvasya ṛṣiḥ paṅktiśchanda udāhṛtam devatā kṛṣṇa udito viniyogo 'khilāptaye,सदाशिवस्त्वस्य ऋषिः पङ्क्तिश्छन्द उदाहृतम् देवता कृष्ण उदितो विनियोगो ऽखिलाप्तये
2,33,5,trailokyavijayasyātha kavacasya prajāpatiḥ ṛṣiśchandaśca jagatī devo rājeśvaraḥ svayam,त्रैलोक्यविजयस्याथ कवचस्य प्रजापतिः ऋषिश्छन्दश्च जगती देवो राजेश्वरः स्वयम्
2,33,6,trailokyavijayaprāptau viniyogaḥ prakīrttitaḥ praṇavo meśiraḥ pātu śrīkṛṣṇāya namaḥ sadā,त्रैलोक्यविजयप्राप्तौ विनियोगः प्रकीर्त्तितः प्रणवो मेशिरः पातु श्रीकृष्णाय नमः सदा
2,33,7,pāyātkapālaṃ kṛṣṇāya svāheti satataṃ mama kṛṣṇeti pātu netre me kṛṣṇasvāheti tārakām,पायात्कपालं कृष्णाय स्वाहेति सततं मम कृष्णेति पातु नेत्रे मे कृष्णस्वाहेति तारकाम्
2,33,8,haraye nama ityeṣa bhrūlatāṃ pātu me sadā oṃ govindāya svāheti nāsikāṃ pātu saṃtatam,हरये नम इत्येष भ्रूलतां पातु मे सदा ॐ गोविन्दाय स्वाहेति नासिकां पातु संततम्
2,33,9,gopālāya namo gaṇḍaṃ pātu me satataṃ manuḥ klīṃ kṛṣṇāya namaḥ karṇauṃ pātu kalpatarurmama,गोपालाय नमो गण्डं पातु मे सततं मनुः क्लीं कृष्णाय नमः कर्णौं पातु कल्पतरुर्मम
2,33,10,śrīṃ kṛṣṇāya namaḥ pātu nityaṃ me 'dharayugmakam oṃ gopīśāya svāheti dantapaṅktiṃ mamāvatu,श्रीं कृष्णाय नमः पातु नित्यं मे ऽधरयुग्मकम् ॐ गोपीशाय स्वाहेति दन्तपङ्क्तिं ममावतु
2,33,11,śrīkṛṣṇeti radacchidraṃ pātume tryakṣaro manuḥ oṃ śrīkṛṣṇāya svāheti jihvikāṃ pātu me sadā,श्रीकृष्णेति रदच्छिद्रं पातुमे त्र्यक्षरो मनुः ॐ श्रीकृष्णाय स्वाहेति जिह्विकां पातु मे सदा
2,33,12,rāmeśvarāya svāheti tālukaṃ pātu me sadā rādhikeśāya svāheti kaṇṭhaṃ me pātu sarvadā,रामेश्वराय स्वाहेति तालुकं पातु मे सदा राधिकेशाय स्वाहेति कण्ठं मे पातु सर्वदा
2,33,13,namo gopīgaṇeśāya grīvāṃ me pātu sarvadā oṃ gopeśāya svāheti skandhau pātu sadā mama,नमो गोपीगणेशाय ग्रीवां मे पातु सर्वदा ॐ गोपेशाय स्वाहेति स्कन्धौ पातु सदा मम
2,33,14,namaḥ kiśoraveṣāya svāhā pṛṣṭhaṃ mamāvatu udaraṃ pātu me nityaṃ mukundāya namo manuḥ,नमः किशोरवेषाय स्वाहा पृष्ठं ममावतु उदरं पातु मे नित्यं मुकुन्दाय नमो मनुः
2,33,15,hnīṃ śrīṅklīṅkṛṣṇāya svāhā karau pātu sadā mama oṃ viṣṇave namaḥ svāhā bāhuyugmaṃ mamāvatu,ह्नीं श्रीङ्क्लीङ्कृष्णाय स्वाहा करौ पातु सदा मम ॐ विष्णवे नमः स्वाहा बाहुयुग्मं ममावतु
2,33,16,oṃ hrīṃbhagavate svāhā nakhapaṅktiṃ mamāvatu namo nārāyaṇāyeti nakharandhraṃ mamāvatu,ॐ ह्रींभगवते स्वाहा नखपङ्क्तिं ममावतु नमो नारायणायेति नखरन्ध्रं ममावतु
2,33,17,oṃ hrīṃśrīṃpadmanābhāya nābhiṃ pātu sadā mama oṃ sarveśāya svāheti keśānmama sadāvatu,ॐ ह्रींश्रींपद्मनाभाय नाभिं पातु सदा मम ॐ सर्वेशाय स्वाहेति केशान्मम सदावतु
2,33,18,namaḥ kṛṣṇāya svāheti brahmarandhraṃ sadāvatu oṃ mādhavāya svāheti bhālaṃ me sarvadāvatu,नमः कृष्णाय स्वाहेति ब्रह्मरन्ध्रं सदावतु ॐ माधवाय स्वाहेति भालं मे सर्वदावतु
2,33,19,oṃ hrīṃśrīṃrasikeśāya kaṭiṃ mama sadāvatu namo gopījaneśāya ūrū pātu sadā mama,ॐ ह्रींश्रींरसिकेशाय कटिं मम सदावतु नमो गोपीजनेशाय ऊरू पातु सदा मम
2,33,20,oṃ namo daityanāśāya svāhetyavatu jānunī yaśodānandanāyeti namoto jaṅghake 'vatu,ॐ नमो दैत्यनाशाय स्वाहेत्यवतु जानुनी यशोदानन्दनायेति नमोतो जङ्घके ऽवतु
2,33,21,rāsāraṃbhapriyāyeti svāhānto hīṃ mamāvatu vṛndāpriyāya svāheti sakalāṅgāni me 'vatu,रासारंभप्रियायेति स्वाहान्तो हीं ममावतु वृन्दाप्रियाय स्वाहेति सकलाङ्गानि मे ऽवतु
2,33,22,pariburṇamanāḥ kṛṣmaḥ prācyāṃ māṃ sarvadāvatu svayaṃ golokanātho māmāgneyyāṃ diśi rakṣatu,परिबुर्णमनाः कृष्मः प्राच्यां मां सर्वदावतु स्वयं गोलोकनाथो मामाग्नेय्यां दिशि रक्षतु
2,33,23,pūrṇabrahmasvarūpaśca dakṣiṇe māṃ sadāvatu nairṛtyāṃ pātu māṃ kṛṣṇāḥ paścime pātu māṃ hariḥ,पूर्णब्रह्मस्वरूपश्च दक्षिणे मां सदावतु नैरृत्यां पातु मां कृष्णाः पश्चिमे पातु मां हरिः
2,33,24,govindaḥ pātu vāyavyāmuttare rasikeśvaraḥ aiśānyāṃ me sadā pātu vṛndāvanavihāra kṛt,गोविन्दः पातु वायव्यामुत्तरे रसिकेश्वरः ऐशान्यां मे सदा पातु वृन्दावनविहार कृत्
2,33,25,vṛndāprāṇeśvaraḥ śaśvatpātu māmūrddhvadeśataḥ sadaiva māmadhaḥ pātu balidhvaṃsī mahābalaḥ,वृन्दाप्राणेश्वरः शश्वत्पातु मामूर्द्ध्वदेशतः सदैव मामधः पातु बलिध्वंसी महाबलः
2,33,26,jale sthale cāntarikṣe nṛsiṃhaḥ pātu māṃ sadā svapne jāgaraṇe caiva pātu māṃ mādhavaḥ svayam,जले स्थले चान्तरिक्षे नृसिंहः पातु मां सदा स्वप्ने जागरणे चैव पातु मां माधवः स्वयम्
2,33,27,sarvāntarātmā nirliptaḥ pātu māṃ sarvato vibhuḥ iti te kathitaṃ bhūpa sarvāghaughavināśanam,सर्वान्तरात्मा निर्लिप्तः पातु मां सर्वतो विभुः इति ते कथितं भूप सर्वाघौघविनाशनम्
2,33,28,trailokyavijayaṃ nāma kavacaṃ parameśituḥ mayā śrutaṃ śivamukhātpravaktavyaṃ na kasyacit,त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं परमेशितुः मया श्रुतं शिवमुखात्प्रवक्तव्यं न कस्यचित्
2,33,29,gurumabhyarcya vidhivatkavacaṃ dhārayettu yaḥ kaṇṭhe vā dakṣiṇe bāhau so 'pi viṣṇurna saṃśayaḥ,गुरुमभ्यर्च्य विधिवत्कवचं धारयेत्तु यः कण्ठे वा दक्षिणे बाहौ सो ऽपि विष्णुर्न संशयः
2,33,30,sa sādhako 'vasadyatra tatra vāṇīrame sthite yadi syātsiddhakavaco jīvanmukto na saṃśayaḥ,स साधको ऽवसद्यत्र तत्र वाणीरमे स्थिते यदि स्यात्सिद्धकवचो जीवन्मुक्तो न संशयः
2,33,31,niścitaṃ koṭivarṣāṇāṃ pūjāyāḥ phalamāpnuyāt rājasūryasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca,निश्चितं कोटिवर्षाणां पूजायाः फलमाप्नुयात् राजसूर्यसहस्राणि वाजपेयशतानि च
2,33,32,mahādānāni yānyeva bhuvaścāpi pradakṣiṇā trailokyavijayasyāsya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm,महादानानि यान्येव भुवश्चापि प्रदक्षिणा त्रैलोक्यविजयस्यास्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्
2,33,33,vratopavāsaniyamāḥ svādhyāyādhyayane tathā snānaṃ ca sarvatīrtheṣu nāsyārhanti kalāmapi,व्रतोपवासनियमाः स्वाध्यायाध्ययने तथा स्नानं च सर्वतीर्थेषु नास्यार्हन्ति कलामपि
2,33,34,siddhatvamamaratvaṃ ca dāsatvaṃ śrīharerapi yadi syātsiddhakavacaḥ sarvaṃ prāpnoti niścitam,सिद्धत्वममरत्वं च दासत्वं श्रीहरेरपि यदि स्यात्सिद्धकवचः सर्वं प्राप्नोति निश्चितम्
2,33,35,sa bhavetsiddhakavaco daśalakṣaṃ japettu yaḥ yo bhavetsiddhakavaco vijayī sa bhaved dhruvam,स भवेत्सिद्धकवचो दशलक्षं जपेत्तु यः यो भवेत्सिद्धकवचो विजयी स भवेद् ध्रुवम्
2,33,36,rājyaṃ deyaṃ śiro deyaṃ prāṇā deyāśca bhūpate etattu kavacaṃ vatsa na deyaṃ saṃkaṭe 'pi ca,राज्यं देयं शिरो देयं प्राणा देयाश्च भूपते एतत्तु कवचं वत्स न देयं संकटे ऽपि च
2,33,37,mayā prakāśitaṃ yatte caiteṣāṃ trāṇakāraṇāt mamājñākaraṇāccaiva tadviddhi kulabhāskara idaṃ dhṛtvā tu kavacaṃ cakravarttī bhavānbhava,मया प्रकाशितं यत्ते चैतेषां त्राणकारणात् ममाज्ञाकरणाच्चैव तद्विद्धि कुलभास्कर इदं धृत्वा तु कवचं चक्रवर्त्ती भवान्भव
2,34,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite trayastriṃśattamo 'dhyāyaḥ sagara uvāca brahmaputra mahābhāga mahānme 'nugrahaḥ kṛtaḥ yadidaṃ kavacaṃ mahyaṃ prakāśitamanāmayam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रयस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सगर उवाच ब्रह्मपुत्र महाभाग महान्मे ऽनुग्रहः कृतः यदिदं कवचं मह्यं प्रकाशितमनामयम्
2,34,2,aurveṇānugṛhīto 'haṃ kṛtāstro yadanugrahāt bhavatastu kṛpāpātraṃ jāto 'hamadhunā vibho,और्वेणानुगृहीतो ऽहं कृतास्त्रो यदनुग्रहात् भवतस्तु कृपापात्रं जातो ऽहमधुना विभो
2,34,3,rāmeṇa bhārgavendreṇa kārttavīryo nṛpo guro yathā samāpito vīrastanme vistarato vada,रामेण भार्गवेन्द्रेण कार्त्तवीर्यो नृपो गुरो यथा समापितो वीरस्तन्मे विस्तरतो वद
2,34,4,kṛpāpātraṃ sa dattasya rājā rāmaḥ śivasya ca ubhau tau samare vīrau jaghaṭāte kathaṃ guro,कृपापात्रं स दत्तस्य राजा रामः शिवस्य च उभौ तौ समरे वीरौ जघटाते कथं गुरो
2,34,5,vasiṣṭha uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi caritaṃ pāpanāśanam kārttavīryasya bhūpasya rāmasya ca mahātmanaḥ,वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि चरितं पापनाशनम् कार्त्तवीर्यस्य भूपस्य रामस्य च महात्मनः
2,34,6,sa rāmaḥ kavacaṃ labdhvā mantraṃ caiva gurormukhāt cakāra mādhanaṃ tasya bhaktyā paramayā yutaḥ,स रामः कवचं लब्ध्वा मन्त्रं चैव गुरोर्मुखात् चकार माधनं तस्य भक्त्या परमया युतः
2,34,7,bhūmiśāgī triṣavaṇa snānasadhyāparāyaṇaḥ uvāsapuṣkare rāma śatavarṣamatandritaḥ,भूमिशागी त्रिषवण स्नानसध्यापरायणः उवासपुष्करे राम शतवर्षमतन्द्रितः
2,34,8,samitpuṣpakuśādīni dravyāṇyaharaharbhṛgoḥ ānīya kānanādbhūpa prāyacchadakṛtavraṇaḥ,समित्पुष्पकुशादीनि द्रव्याण्यहरहर्भृगोः आनीय काननाद्भूप प्रायच्छदकृतव्रणः
2,34,9,satataṃ dhyānasaṃyukto rāmo matimatāṃ varaḥ ārādhayāmāsa vibhuṃ kṛṣṇaṃ kalmaṣanāśanam,सततं ध्यानसंयुक्तो रामो मतिमतां वरः आराधयामास विभुं कृष्णं कल्मषनाशनम्
2,34,10,tasyaivaṃ yajamānasya rāmasya jagatīpate gataṃ varṣaśataṃ tatra dhyānayuktasya nityadā,तस्यैवं यजमानस्य रामस्य जगतीपते गतं वर्षशतं तत्र ध्यानयुक्तस्य नित्यदा
2,34,11,ekadā tu mahārāja rāmaḥ snātuṃ gato mahān madhyamaṃ puṣkaraṃ tatra dadarśāśvaryamuttamam,एकदा तु महाराज रामः स्नातुं गतो महान् मध्यमं पुष्करं तत्र ददर्शाश्वर्यमुत्तमम्
2,34,12,mṛga ekaḥ samāyāto mṛgya yuktaḥ palāyitaḥ vyādhasya mṛgayāṃ prāpto dharmatapto 'tipīḍitaḥ,मृग एकः समायातो मृग्य युक्तः पलायितः व्याधस्य मृगयां प्राप्तो धर्मतप्तो ऽतिपीडितः
2,34,13,pipāsito mahābhāga jalapānasamutsukaḥ rāmasya paśyatastatra sarasastaṭamāgataḥ,पिपासितो महाभाग जलपानसमुत्सुकः रामस्य पश्यतस्तत्र सरसस्तटमागतः
2,34,14,paścānmṛgī samāyātā bhītā sā cakitekṣaṇā ubho tau pibatastatra jalaṃ śaṅkitamānasau,पश्चान्मृगी समायाता भीता सा चकितेक्षणा उभो तौ पिबतस्तत्र जलं शङ्कितमानसौ
2,34,15,tāvatsamāgato vyādho bāṇapāṇirdhanurddharaḥ sa dṛṣṭvā tatra saṃviṣṭaṃ rāmaṃ bhārgavanandanam,तावत्समागतो व्याधो बाणपाणिर्धनुर्द्धरः स दृष्ट्वा तत्र संविष्टं रामं भार्गवनन्दनम्
2,34,16,akṛtavraṇasaṃyuktaṃ tasthau dūrakṛtekṣaṇaḥ sa cintayāmāsa tadā śaṅkito bhṛgunandanāt,अकृतव्रणसंयुक्तं तस्थौ दूरकृतेक्षणः स चिन्तयामास तदा शङ्कितो भृगुनन्दनात्
2,34,17,ayaṃ rāmo mahāvīro duṣṭānāmantakārakaḥ kathametasya hanmyetau paśyato mṛgayāmṛgau,अयं रामो महावीरो दुष्टानामन्तकारकः कथमेतस्य हन्म्येतौ पश्यतो मृगयामृगौ
2,34,18,iti cintā samāviṣṭo vyādho rājanyasattama tasthau tatraiva rāmasya bhayātsaṃtrastamānasaḥ,इति चिन्ता समाविष्टो व्याधो राजन्यसत्तम तस्थौ तत्रैव रामस्य भयात्संत्रस्तमानसः
2,34,19,rāmastu tau mṛgoṃ dṛṣṭvā pibantau sabhyaṃ jalam tarkayāmāsa medhāvī kimatra bhayakāraṇam,रामस्तु तौ मृगों दृष्ट्वा पिबन्तौ सभ्यं जलम् तर्कयामास मेधावी किमत्र भयकारणम्
2,34,20,naivātra vyāghrasenādo na ca vyādho hi dṛśyate kenaitau kāraṇenāho śaṅkitau cakitekṣaṇau,नैवात्र व्याघ्रसेनादो न च व्याधो हि दृश्यते केनैतौ कारणेनाहो शङ्कितौ चकितेक्षणौ
2,34,21,atha vā mṛgajātirhi nisargāccakitekṣaṇā cenaitau jalapāne 'pi paśyataścakitekṣaṇau,अथ वा मृगजातिर्हि निसर्गाच्चकितेक्षणा चेनैतौ जलपाने ऽपि पश्यतश्चकितेक्षणौ
2,34,22,naitāvatkāraṇaṃ cātra kintu khedabhayāturau lakṣayete khinnasarvāṅgau kampayuktau yatastvimau,नैतावत्कारणं चात्र किन्तु खेदभयातुरौ लक्षयेते खिन्नसर्वाङ्गौ कम्पयुक्तौ यतस्त्विमौ
2,34,23,evaṃ saṃcintya matimānsa tasthau madhyapuṣkare śiṣyeṇa saṃyuto rāmo yāvattau cāpi saṃsthitau,एवं संचिन्त्य मतिमान्स तस्थौ मध्यपुष्करे शिष्येण संयुतो रामो यावत्तौ चापि संस्थितौ
2,34,24,pītvā jalaṃ tatastau tu vṛkṣacchāyāsamāśritau rāmaṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kathāṃ tau cakraturmudā,पीत्वा जलं ततस्तौ तु वृक्षच्छायासमाश्रितौ रामं दृष्ट्वा महात्मानं कथां तौ चक्रतुर्मुदा
2,34,25,mṛgyuvāca kānta cātraiva tiṣṭhāvo yāvadrāmo 'trasaṃsthitaḥ asya vīrasya sāṃnidhye bhayaṃ naivāvayorbhavet,मृग्युवाच कान्त चात्रैव तिष्ठावो यावद्रामो ऽत्रसंस्थितः अस्य वीरस्य सांनिध्ये भयं नैवावयोर्भवेत्
2,34,26,atrāpyāgatya caivdyādhau hyāvayoḥ prahariṣyati dṛṣṭamātro hi muninā bhasmībhūto bhaviṣyati,अत्राप्यागत्य चैव्द्याधौ ह्यावयोः प्रहरिष्यति दृष्टमात्रो हि मुनिना भस्मीभूतो भविष्यति
2,34,27,ityukte vacane mṛgyā rāmar śanatuṣṭayā mṛgaścovāca harṣeṇa samāviṣṭaḥ priyāṃ svakām,इत्युक्ते वचने मृग्या रामर् शनतुष्टया मृगश्चोवाच हर्षेण समाविष्टः प्रियां स्वकाम्
2,34,28,evameva mahābhāge yadvai vadasi bhāmini jāne 'hamapi rāmasya prabhāvaṃ sumahātmanaḥ,एवमेव महाभागे यद्वै वदसि भामिनि जाने ऽहमपि रामस्य प्रभावं सुमहात्मनः
2,34,29,yo 'yaṃ saṃdṛśyate cāsya pārśvaṃ śiṣyo 'kṛtavraṇaḥ sacāne na mahābhāgastrāto vyāghrabhayāturaḥ,यो ऽयं संदृश्यते चास्य पार्श्वं शिष्यो ऽकृतव्रणः सचाने न महाभागस्त्रातो व्याघ्रभयातुरः
2,34,30,ayaṃ rāmo mahābhāge jamadagnisuto 'nujaḥ pitaraṃ kārttavīryeṇa dṛṣṭvā caiva tiraskṛtam,अयं रामो महाभागे जमदग्निसुतो ऽनुजः पितरं कार्त्तवीर्येण दृष्ट्वा चैव तिरस्कृतम्
2,34,31,cakārātitarāṃ kruddhaḥ pratijñāṃ nṛpaghātinīm tatpūrtikāmo hyagamadbrahmalokaṃ purā hyayam,चकारातितरां क्रुद्धः प्रतिज्ञां नृपघातिनीम् तत्पूर्तिकामो ह्यगमद्ब्रह्मलोकं पुरा ह्ययम्
2,34,32,sa brahmā diṣṭavāṃścainaṃ śivalokaṃ vrajeti ha tasya tvājñāṃ samādāya gato 'sau śivasannidhim,स ब्रह्मा दिष्टवांश्चैनं शिवलोकं व्रजेति ह तस्य त्वाज्ञां समादाय गतो ऽसौ शिवसन्निधिम्
2,34,33,provācākhilavṛttānta rājñaścapyātmanaḥ pituḥ sa kṛpālurmahādevaḥ sabhājya bhṛgunandanam,प्रोवाचाखिलवृत्तान्त राज्ञश्चप्यात्मनः पितुः स कृपालुर्महादेवः सभाज्य भृगुनन्दनम्
2,34,34,dadau kṛṣṇasya sanmantramabhedyaṃ kavacaṃ tathā svīyaṃ pāśupataṃ cāstramanyāstragrāmameva ca,ददौ कृष्णस्य सन्मन्त्रमभेद्यं कवचं तथा स्वीयं पाशुपतं चास्त्रमन्यास्त्रग्राममेव च
2,34,35,visarjayāmāsa mudā dattvā śastrāṇi cādarāt so 'yamatrāgato bhadre metrasādhanatatparaḥ,विसर्जयामास मुदा दत्त्वा शस्त्राणि चादरात् सो ऽयमत्रागतो भद्रे मेत्रसाधनतत्परः
2,34,36,nityaṃ japati dharmātmā kṛṣṇasya kavacaṃ sudhīḥ śatavarṣāṇi cāpyasya gatāni sumahātmanaḥ,नित्यं जपति धर्मात्मा कृष्णस्य कवचं सुधीः शतवर्षाणि चाप्यस्य गतानि सुमहात्मनः
2,34,37,mantra sādhayato bhadre na ca tatsiddhireti hi ātrāsti kāraṇaṃ bhaktiḥ sāva vai trividhā matā,मन्त्र साधयतो भद्रे न च तत्सिद्धिरेति हि आत्रास्ति कारणं भक्तिः साव वै त्रिविधा मता
2,34,38,uttamā madhyamā caiva kaniṣṭhā taralekṣaṇe śivasya nāradasyāpi śukasya ca mahātmanaḥ,उत्तमा मध्यमा चैव कनिष्ठा तरलेक्षणे शिवस्य नारदस्यापि शुकस्य च महात्मनः
2,34,39,aṃbarīṣsya rājarṣe rantidevasya māruteḥ balervibhīṣaṇasyāpi prahlādasya mahātmanaḥ,अंबरीष्स्य राजर्षे रन्तिदेवस्य मारुतेः बलेर्विभीषणस्यापि प्रह्लादस्य महात्मनः
2,34,40,uttamā bhaktirevāsti gopīnāmuddhavasya ca vasiṣṭhādimunīśānāṃ manvādīnāṃ śubhekṣaṇe,उत्तमा भक्तिरेवास्ति गोपीनामुद्धवस्य च वसिष्ठादिमुनीशानां मन्वादीनां शुभेक्षणे
2,34,41,madhyā ca bhaktirevāsti prākṛtānyajaneṣu sā madhyabhaktirayaṃ rāmo nityaṃ yamaparāyaṇaḥ,मध्या च भक्तिरेवास्ति प्राकृतान्यजनेषु सा मध्यभक्तिरयं रामो नित्यं यमपरायणः
2,34,42,sevate gopikādhīśaṃ tena siddhiṃ na cāgataḥ vasiṣṭha uvāca ityuktā tvaritaṃ kāntaṃ sā mṛgī hṛṣṭamānasā,सेवते गोपिकाधीशं तेन सिद्धिं न चागतः वसिष्ठ उवाच इत्युक्ता त्वरितं कान्तं सा मृगी हृष्टमानसा
2,34,43,punaḥ papraccha bhaktestu lakṣaṇaṃ premadāyakam mṛgyuvāca sādhukānta mahābhāga vacaste 'laukikaṃ priya rhadṛg jñānaṃ tava kathaṃ saṃjātaṃ tadvadādhunā,पुनः पप्रच्छ भक्तेस्तु लक्षणं प्रेमदायकम् मृग्युवाच साधुकान्त महाभाग वचस्ते ऽलौकिकं प्रिय र्हदृग् ज्ञानं तव कथं संजातं तद्वदाधुना
2,34,44,mṛga uvāca śṛṇu priye mahābhāge jñānaṃ puṇyena jāyate,मृग उवाच शृणु प्रिये महाभागे ज्ञानं पुण्येन जायते
2,34,45,tatpuṇyamadya saṃjātaṃ bhārgavasyāsya darśanāt puṇyātmā bhārgavaścāyaṃ kṛṣṇābhakto jitendriyaḥ,तत्पुण्यमद्य संजातं भार्गवस्यास्य दर्शनात् पुण्यात्मा भार्गवश्चायं कृष्णाभक्तो जितेन्द्रियः
2,34,46,guruśuśrūṣako nityaṃ nityanaimittikādaraḥ ato 'sya darśanājjātaṃ jñānaṃ me dyaiva bhāmini,गुरुशुश्रूषको नित्यं नित्यनैमित्तिकादरः अतो ऽस्य दर्शनाज्जातं ज्ञानं मे द्यैव भामिनि
2,34,47,trailokyasthitasattvānāṃ śubhāśubhanidarśakam adyaiva viditaṃ me 'bhūdrāsasyāsya mahātmanaḥ,त्रैलोक्यस्थितसत्त्वानां शुभाशुभनिदर्शकम् अद्यैव विदितं मे ऽभूद्रासस्यास्य महात्मनः
2,34,48,caritaṃ puṇyadaṃ caiva pāpaghnaṃ śṛṇvatāmidam yadyatkariṣyate caiva tadapi jñānagocaram,चरितं पुण्यदं चैव पापघ्नं शृण्वतामिदम् यद्यत्करिष्यते चैव तदपि ज्ञानगोचरम्
2,34,49,yottamā bhaktirākhyātā tāṃ vinā naiva siddhyati kavacaṃ mantrasahitaṃ hyapi varṣāyutāyutaiḥ,योत्तमा भक्तिराख्याता तां विना नैव सिद्ध्यति कवचं मन्त्रसहितं ह्यपि वर्षायुतायुतैः
2,34,50,yadyayaṃ bhārgavo bhadre hyagastyānugrahaṃ labhet kṛṣṇapremāmṛtaṃ nāma stotramuttamabhaktidam,यद्ययं भार्गवो भद्रे ह्यगस्त्यानुग्रहं लभेत् कृष्णप्रेमामृतं नाम स्तोत्रमुत्तमभक्तिदम्
2,34,51,jñātvā ca lapsyate siddhiṃ mantrasya kavacasya ca sa munirjñātatattvārthaḥ sānukaṃpo 'bhayapradaḥ,ज्ञात्वा च लप्स्यते सिद्धिं मन्त्रस्य कवचस्य च स मुनिर्ज्ञाततत्त्वार्थः सानुकंपो ऽभयप्रदः
2,34,52,upadekṣyati caivainaṃ tattvajñānaṃ mudāvaham śrīkṛṣṇacāritaṃ sarvaṃ nāmabhirgrathitaṃ yataḥ,उपदेक्ष्यति चैवैनं तत्त्वज्ञानं मुदावहम् श्रीकृष्णचारितं सर्वं नामभिर्ग्रथितं यतः
2,34,53,kṛṣṇapremāmṛtastotrājjñāsyate 'sya mahāmatiḥ tataḥ saṃsiddha kavacau rājanaṃ haihayādhipam,कृष्णप्रेमामृतस्तोत्राज्ज्ञास्यते ऽस्य महामतिः ततः संसिद्ध कवचौ राजनं हैहयाधिपम्
2,34,54,hatvā saputrāmātyaṃ ca sasuhṛdbalavāhanam triḥ saptakṛtvo nirbhūpāṃ kariṣyatyavanīṃ priya,हत्वा सपुत्रामात्यं च ससुहृद्बलवाहनम् त्रिः सप्तकृत्वो निर्भूपां करिष्यत्यवनीं प्रिय
2,34,55,vasiṣṭha uvāca evamuktvā mṛgo rājanvirarāma mṛgīṃ tataḥ ātmano mṛgabhāvasya kāraṇaṃ jñātavāṃśca ha,वसिष्ठ उवाच एवमुक्त्वा मृगो राजन्विरराम मृगीं ततः आत्मनो मृगभावस्य कारणं ज्ञातवांश्च ह
2,35,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite catustriṃśattamo 'dhyāyaḥ 34 sagara uvāca mune paramatattvajñadhyānajñānārthakovida bhagavadbhaktisaṃlīnamānasānugrahaḥ kutaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः ३४ सगर उवाच मुने परमतत्त्वज्ञध्यानज्ञानार्थकोविद भगवद्भक्तिसंलीनमानसानुग्रहः कुतः
2,35,2,tvayāpi hi mahābhāga yataḥ śaṃsasi satkathāḥ śrutvā mṛgamukhātsarvaṃ bhārgavasya viceṣṭitam,त्वयापि हि महाभाग यतः शंससि सत्कथाः श्रुत्वा मृगमुखात्सर्वं भार्गवस्य विचेष्टितम्
2,35,3,bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaṃ ca nārāyaṇakathānvitam punaḥ prapaccha kiṃ nātha tanme vada savistaram,भूतं भवद्भविष्यं च नारायणकथान्वितम् पुनः प्रपच्छ किं नाथ तन्मे वद सविस्तरम्
2,35,4,vasiṣṭha uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi mṛgasya caritaṃ mahat yathā pṛṣṭaṃ tayā so 'syai varṇayāmāsa tattvavit,वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि मृगस्य चरितं महत् यथा पृष्टं तया सो ऽस्यै वर्णयामास तत्त्ववित्
2,35,5,śrutvā tu caritaṃ tasya bhārgavasya mahātmanaḥ bhūyaḥ prapaccha taṃ kāntaṃ jñānatattvārthamādarāt,श्रुत्वा तु चरितं तस्य भार्गवस्य महात्मनः भूयः प्रपच्छ तं कान्तं ज्ञानतत्त्वार्थमादरात्
2,35,6,mṛgyuvāca sādhusādhu mahābhāga kṛtārthastvaṃ na saṃśayaḥ yadasya darśanātte 'dya jātaṃ jñānamatīdriyam,मृग्युवाच साधुसाधु महाभाग कृतार्थस्त्वं न संशयः यदस्य दर्शनात्ते ऽद्य जातं ज्ञानमतीद्रियम्
2,35,7,athātaścātmanaḥ sarvaṃ mamāpi vada kāraṇam karmaṇā yena saṃprāptāvāvāṃ tiryagjaniṃ prabho,अथातश्चात्मनः सर्वं ममापि वद कारणम् कर्मणा येन संप्राप्तावावां तिर्यग्जनिं प्रभो
2,35,8,iti vākyaṃ samākarṇya priyāyāḥ sa mṛgaḥ svayam varṇayāmāsa caritaṃ mṛgyaścaivātmanastadā,इति वाक्यं समाकर्ण्य प्रियायाः स मृगः स्वयम् वर्णयामास चरितं मृग्यश्चैवात्मनस्तदा
2,35,9,mṛga uvāca śṛṇu priye mahābhāge yathā'vāṃ mṛgatāṃ gatau saṃsāre 'sminnamahābhāge bhāvo 'sya bhavakāraṇam,मृग उवाच शृणु प्रिये महाभागे यथाऽवां मृगतां गतौ संसारे ऽस्मिन्नमहाभागे भावो ऽस्य भवकारणम्
2,35,10,jīvasya sadasabhdyāṃ hi karmabhyāmāgataḥ smṛtim purā draviḍadeśe tu nānāṛddhisamākule,जीवस्य सदसभ्द्यां हि कर्मभ्यामागतः स्मृतिम् पुरा द्रविडदेशे तु नानाऋद्धिसमाकुले
2,35,11,brāhmaṇānāṃ kule vāhaṃ jātaḥ kauśikagotriṇām pitā me śivadatto 'bhūnnāmnā śāstraviśāradaḥ,ब्राह्मणानां कुले वाहं जातः कौशिकगोत्रिणाम् पिता मे शिवदत्तो ऽभून्नाम्ना शास्त्रविशारदः
2,35,12,tasya putrā vayaṃ jātāścatvāro dvijasattamāḥ jyeṣṭho rāmo 'nujastasya dhamastasyānu jaḥ pṛthuḥ,तस्य पुत्रा वयं जाताश्चत्वारो द्विजसत्तमाः ज्येष्ठो रामो ऽनुजस्तस्य धमस्तस्यानु जः पृथुः
2,35,13,caturtho 'haṃ priye jāto sūrirityabhiviśrutaḥ upanīya kramātsarvāñchivadatto mahāyaśāḥ,चतुर्थो ऽहं प्रिये जातो सूरिरित्यभिविश्रुतः उपनीय क्रमात्सर्वाञ्छिवदत्तो महायशाः
2,35,14,vedānadhyāpayāmāsa sāṃgāṃśca sarahasyakān catvāro 'pi vayaṃ tatra vedādhyayanatatparāḥ,वेदानध्यापयामास सांगांश्च सरहस्यकान् चत्वारो ऽपि वयं तत्र वेदाध्ययनतत्पराः
2,35,15,guruśuśrūṣaṇe yuktā jātā jñānaparāyaṇāḥ gatvāraṇyaṃ phalānyaṃbusamitkuśamṛdo 'nvaham,गुरुशुश्रूषणे युक्ता जाता ज्ञानपरायणाः गत्वारण्यं फलान्यंबुसमित्कुशमृदो ऽन्वहम्
2,35,16,ānīya pitre dattvātha kurmo 'dhyayanameva hi ekadā tu vayaṃ sarve saṃprāptā parvate vane,आनीय पित्रे दत्त्वाथ कुर्मो ऽध्ययनमेव हि एकदा तु वयं सर्वे संप्राप्ता पर्वते वने
2,35,17,audbhidaṃ nāma lolakṣi kṛtamālātaṭe sthitam sarve snātvā mahānadyāmuṣasi prītamānasāḥ,औद्भिदं नाम लोलक्षि कृतमालातटे स्थितम् सर्वे स्नात्वा महानद्यामुषसि प्रीतमानसाः
2,35,18,dattārghāḥ kṛtajapyāśca samārūḍhā nāgottamam śālastamālaiḥ priyakaiḥ panasaiḥ kovidārakaiḥ,दत्तार्घाः कृतजप्याश्च समारूढा नागोत्तमम् शालस्तमालैः प्रियकैः पनसैः कोविदारकैः
2,35,19,saralārjunapūgaiśca kharjūrairnārikelakaiḥ jaṃbūbhiḥ sahakāraiśca kaṭphalairbṛhatīdrumaiḥ,सरलार्जुनपूगैश्च खर्जूरैर्नारिकेलकैः जंबूभिः सहकारैश्च कट्फलैर्बृहतीद्रुमैः
2,35,20,anyairnānāvidhairvṛkṣaiḥ parārthapratipādakaiḥ snigdhacchāyaiḥ samāhṛṣṭanānāpakṣinināditaiḥ,अन्यैर्नानाविधैर्वृक्षैः परार्थप्रतिपादकैः स्निग्धच्छायैः समाहृष्टनानापक्षिनिनादितैः
2,35,21,śārdūla haribhirbhallairgaṇḍakairmṛganābhibhiḥ gacaindraiḥ śārabhādyaiśca sevitaṃ kandarāgataiḥ,शार्दूल हरिभिर्भल्लैर्गण्डकैर्मृगनाभिभिः गचैन्द्रैः शारभाद्यैश्च सेवितं कन्दरागतैः
2,35,22,mallikāpāṭalākundakarṇikārakadaṃbakaiḥ sugandhibhirvṛtaṃ cānyairvātoddhūtaparagibhiḥ,मल्लिकापाटलाकुन्दकर्णिकारकदंबकैः सुगन्धिभिर्वृतं चान्यैर्वातोद्धूतपरगिभिः
2,35,23,nānāmaṇigaṇākīrṇairnīlapītasitāruṇaiḥ śṛṅgaiḥ samullikhantaṃ ca vyoma kautukasaṃ yutam,नानामणिगणाकीर्णैर्नीलपीतसितारुणैः शृङ्गैः समुल्लिखन्तं च व्योम कौतुकसं युतम्
2,35,24,atyuccapātadhvanibhirnirjharaiḥ kandarodgataiḥ garjjatamiva saṃsaktaṃ vyālādyairmṛgapakṣibhiḥ,अत्युच्चपातध्वनिभिर्निर्झरैः कन्दरोद्गतैः गर्ज्जतमिव संसक्तं व्यालाद्यैर्मृगपक्षिभिः
2,35,25,tatrātikautukāhṛṣṭadṛṣṭayobhrātaro vayam nāsmārṣma cātmanātmānaṃ viyuktāśca parasparam,तत्रातिकौतुकाहृष्टदृष्टयोभ्रातरो वयम् नास्मार्ष्म चात्मनात्मानं वियुक्ताश्च परस्परम्
2,35,26,etasminnantare caikā mṛgī hyagātpipāsitā nirjharāpāta śirasi pātukāmā jalaṃ priye,एतस्मिन्नन्तरे चैका मृगी ह्यगात्पिपासिता निर्झरापात शिरसि पातुकामा जलं प्रिये
2,35,27,tasyāḥ pibantyāstu jalaṃ śārdūlo 'tibhayaṅkaraḥ tatra prāpto yadṛcchāto jagṛhe tāṃ bhayarditām,तस्याः पिबन्त्यास्तु जलं शार्दूलो ऽतिभयङ्करः तत्र प्राप्तो यदृच्छातो जगृहे तां भयर्दिताम्
2,35,28,ahaṃ tadgrahaṇaṃ paśyanbhayena prapalāyitaḥ atyuccavattvātpatito mṛtaścaiṇīmanusmaran,अहं तद्ग्रहणं पश्यन्भयेन प्रपलायितः अत्युच्चवत्त्वात्पतितो मृतश्चैणीमनुस्मरन्
2,35,29,sā mṛtā tvaṃ mṛgī jātā mṛga stvāhamanusmaran jāto bhadre na jāne vai kva gātā bhrātaro 'grajāḥ,सा मृता त्वं मृगी जाता मृग स्त्वाहमनुस्मरन् जातो भद्रे न जाने वै क्व गाता भ्रातरो ऽग्रजाः
2,35,30,etanme smṛtimāpannaṃ caritaṃ tava cātmataḥ bhūtaṃ bhaviṣyaṃ ca tathā śṛṇu bhadre vadāmyaham,एतन्मे स्मृतिमापन्नं चरितं तव चात्मतः भूतं भविष्यं च तथा शृणु भद्रे वदाम्यहम्
2,35,31,yo 'yaṃ vā vṛṣṭhasaṃlagno vyādho dūrasthito 'bhavat rāmasyāsya bhayātso 'pi bhakṣito hariṇā dhunā,यो ऽयं वा वृष्ठसंलग्नो व्याधो दूरस्थितो ऽभवत् रामस्यास्य भयात्सो ऽपि भक्षितो हरिणा धुना
2,35,32,prāṇāṃstyaktvā vidhānena svargalokaṃ gamiṣyati avābhyāṃ tu jalaṃ pītaṃ madhyame puṣkare tviha,प्राणांस्त्यक्त्वा विधानेन स्वर्गलोकं गमिष्यति अवाभ्यां तु जलं पीतं मध्यमे पुष्करे त्विह
2,35,33,saṃdṛṣṭo bhārgavaścāyaṃ sākṣādviṣṇusvarūpadhṛk tenānekabhavotpannaṃ pātakaṃ nāśamāgatam,संदृष्टो भार्गवश्चायं साक्षाद्विष्णुस्वरूपधृक् तेनानेकभवोत्पन्नं पातकं नाशमागतम्
2,35,34,agastyadarśanaṃ labdhvā śrutvā stotraṃ gatipradam gamiṣyāvaḥ śubhāṃllokānyeṣu gatvā na śocati,अगस्त्यदर्शनं लब्ध्वा श्रुत्वा स्तोत्रं गतिप्रदम् गमिष्यावः शुभांल्लोकान्येषु गत्वा न शोचति
2,35,35,ityevamuktvā sa mṛgaḥ priyāyai priyadarśanaḥ virarāma prasannātmā paśyanrāmamanā turaḥ,इत्येवमुक्त्वा स मृगः प्रियायै प्रियदर्शनः विरराम प्रसन्नात्मा पश्यन्राममना तुरः
2,35,36,bhargavaḥ śrutavāṃścaiva mṛgoktaṃ śiṣyasaṃyutaḥ vismito 'bhūcca rājendra gantuṃ kṛtamatistathā,भर्गवः श्रुतवांश्चैव मृगोक्तं शिष्यसंयुतः विस्मितो ऽभूच्च राजेन्द्र गन्तुं कृतमतिस्तथा
2,35,37,akṛtavramasaṃyukto hyagastyasyāśramaṃ prati snātvā nityakriyāṃ kṛtvā pratasthe harṣito bhṛśam,अकृतव्रमसंयुक्तो ह्यगस्त्यस्याश्रमं प्रति स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा प्रतस्थे हर्षितो भृशम्
2,35,38,rāmeṇa gacchatā mārge dṛṣṭo vyādho mṛtastadā siṃhasya saṃprahārema vismitena mahātmanā,रामेण गच्छता मार्गे दृष्टो व्याधो मृतस्तदा सिंहस्य संप्रहारेम विस्मितेन महात्मना
2,35,39,adhyarddhayojanaṃ gatvā kaniṣṭhaṃ puṣkaraṃ prati snātvā mādhyāhnikīṃ sandhyāṃ cakā rātimudānvitaḥ,अध्यर्द्धयोजनं गत्वा कनिष्ठं पुष्करं प्रति स्नात्वा माध्याह्निकीं सन्ध्यां चका रातिमुदान्वितः
2,35,40,hitaṃ tadātmanaḥ proktaṃ mṛgeṇa sa vicārayan tāvattatpṛṣṭhasaṃlagnaṃ mṛgayugmamupāgatam,हितं तदात्मनः प्रोक्तं मृगेण स विचारयन् तावत्तत्पृष्ठसंलग्नं मृगयुग्ममुपागतम्
2,35,41,puṣkare tu jalaṃ pītvābhiṣicyātmatanuṃ jalaiḥ paśyato bhārgavasyāgādagastyāśramasaṃmukham,पुष्करे तु जलं पीत्वाभिषिच्यात्मतनुं जलैः पश्यतो भार्गवस्यागादगस्त्याश्रमसंमुखम्
2,35,42,rāmo 'pi sandhyāṃ nirvarttya kuṃbhajasyāśramaṃ yayau vipadgataṃ puṣkaraṃ tu paśyamāno mahāmanāḥ,रामो ऽपि सन्ध्यां निर्वर्त्त्य कुंभजस्याश्रमं ययौ विपद्गतं पुष्करं तु पश्यमानो महामनाः
2,35,43,viṣṇoḥ padāni nāgānāṃ kuṇḍaṃ saptarṣisaṃsthitam gatvopaspṛśya śucyaṃbho jagāmāgastyasaṃśrayam,विष्णोः पदानि नागानां कुण्डं सप्तर्षिसंस्थितम् गत्वोपस्पृश्य शुच्यंभो जगामागस्त्यसंश्रयम्
2,35,44,yacca brahmasutā rājansamāyātā sarasvatī trīnsaṃpūrayituṃ kuṇḍānagnihotrasya vai vidheḥ,यच्च ब्रह्मसुता राजन्समायाता सरस्वती त्रीन्संपूरयितुं कुण्डानग्निहोत्रस्य वै विधेः
2,35,45,tatra tīre śubhaṃ puṇyaṃ nānāmuniniṣevitam dadarśa mahadāścaryaṃ bhārgavaḥ kuṃbhajāśramam,तत्र तीरे शुभं पुण्यं नानामुनिनिषेवितम् ददर्श महदाश्चर्यं भार्गवः कुंभजाश्रमम्
2,35,46,mṛgaiḥ siṃhaiḥ sahagataiḥ sevitaṃ śāntamānasaiḥ kuṭarairarjunairniṃbaiḥ pāribhadradhavegudaiḥ,मृगैः सिंहैः सहगतैः सेवितं शान्तमानसैः कुटरैरर्जुनैर्निंबैः पारिभद्रधवेगुदैः
2,35,47,khadirāsanakharjūraiḥ saṃkulaṃ badarīdrumaiḥ tatra praviśya vai rāmo hyakṛtavraṇasaṃyutaḥ,खदिरासनखर्जूरैः संकुलं बदरीद्रुमैः तत्र प्रविश्य वै रामो ह्यकृतव्रणसंयुतः
2,35,48,dadarśa munimāsīnaṃ kumbhajaṃ śāntamānasam stimitodasaraḥ prakhyaṃ dhyāyantaṃ brahma śāśvatam,ददर्श मुनिमासीनं कुम्भजं शान्तमानसम् स्तिमितोदसरः प्रख्यं ध्यायन्तं ब्रह्म शाश्वतम्
2,35,49,kauśyāṃ vṛṣyāṃ mārgakṛttiṃ vasānaṃ pallavoṭaje nanāma ca mahārāja svābhidhānaṃ samuccaran,कौश्यां वृष्यां मार्गकृत्तिं वसानं पल्लवोटजे ननाम च महाराज स्वाभिधानं समुच्चरन्
2,35,50,rāmo 'smi jāmadagnyo 'haṃ bhavantaṃ draṣṭumāgataḥ tādviddhi praṇipātena namaste lokabhāvana,रामो ऽस्मि जामदग्न्यो ऽहं भवन्तं द्रष्टुमागतः ताद्विद्धि प्रणिपातेन नमस्ते लोकभावन
2,35,51,ityuktavantaṃ rāmaṃ tu unmīlya nayane śanaiḥ dṛṣṭvā svāgatamuccārya tasmāyāsanamādiśat,इत्युक्तवन्तं रामं तु उन्मील्य नयने शनैः दृष्ट्वा स्वागतमुच्चार्य तस्मायासनमादिशत्
2,35,52,madhuparkaṃ samānīya śiṣyeṇa munipuṅgavaḥ dadau papraccha kuśalaṃ tapasaśca kulasya ca,मधुपर्कं समानीय शिष्येण मुनिपुङ्गवः ददौ पप्रच्छ कुशलं तपसश्च कुलस्य च
2,35,53,sa pṛṣṭastena vai rāmo ghaṭodbhavamuvāca ha bhavatsaṃdarśanādīśa kuśalaṃ mama sarvataḥ,स पृष्टस्तेन वै रामो घटोद्भवमुवाच ह भवत्संदर्शनादीश कुशलं मम सर्वतः
2,35,54,kiṃ tvaṅkaṃ saṃśayaṃ jātaṃ chindhi svavacanāmṛtaiḥ mṛgaścaiko mayā dṛṣṭo madhyame puṣkare vibho,किं त्वङ्कं संशयं जातं छिन्धि स्ववचनामृतैः मृगश्चैको मया दृष्टो मध्यमे पुष्करे विभो
2,35,55,tenoktamakhilaṃ vṛttaṃ mama bhūtamanāgatam tacchūtvā vismayāviṣṭo bhavaccharaṇamāgataḥ,तेनोक्तमखिलं वृत्तं मम भूतमनागतम् तच्छूत्वा विस्मयाविष्टो भवच्छरणमागतः
2,35,56,pāhi māṃ kṛpayā nātha sādhayanta mahāmanum śivena dattaṃ kavaca mama sādhayato guro,पाहि मां कृपया नाथ साधयन्त महामनुम् शिवेन दत्तं कवच मम साधयतो गुरो
2,35,57,kṛṣmasya samatīta tu sādhikaṃ hi śaracchatam na ca siddhimavāpto 'haṃ tanme tvaṃ kṛpayā vada,कृष्मस्य समतीत तु साधिकं हि शरच्छतम् न च सिद्धिमवाप्तो ऽहं तन्मे त्वं कृपया वद
2,35,58,vasiṣṭha uvāca evaṃ praśnaṃ samākarṇya rāmasya sumahātmanaḥ kṣaṇaṃ dhyātvā mahārāja mṛgoktaṃ jñātavān hṛdā,वसिष्ठ उवाच एवं प्रश्नं समाकर्ण्य रामस्य सुमहात्मनः क्षणं ध्यात्वा महाराज मृगोक्तं ज्ञातवान् हृदा
2,35,59,mṛgaṃ cāpi samāyātaṃ mṛgyā saha nijāśrame śrotuṃ kṛṣṇāmṛtaṃ stotraṃ sarvaṃ tatkāraṇa muniḥ vicāryāśvāsayāmāsa bhārgavaḥ svavacomṛtaiḥ,मृगं चापि समायातं मृग्या सह निजाश्रमे श्रोतुं कृष्णामृतं स्तोत्रं सर्वं तत्कारण मुनिः विचार्याश्वासयामास भार्गवः स्ववचोमृतैः
2,36,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavaca rite pañcatriṃśattamo 'dhyāyaḥ 35 vasiṣṭha uvāca avagatya sa vai sarvaṃ kāraṇaṃ prītamānasaḥ uvāca bhārgavaṃ rāmamagastyaḥ kuṃbhasaṃbhavaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवच रिते पञ्चत्रिंशत्तमो ऽध्यायः ३५ वसिष्ठ उवाच अवगत्य स वै सर्वं कारणं प्रीतमानसः उवाच भार्गवं राममगस्त्यः कुंभसंभवः
2,36,2,agastya uvāca śṛṇu rāma mahābhāga kathayāmi hitaṃ tava mantrasya siddhiṃ yena tvaṃ śīghrameva samāpnuyāḥ,अगस्त्य उवाच शृणु राम महाभाग कथयामि हितं तव मन्त्रस्य सिद्धिं येन त्वं शीघ्रमेव समाप्नुयाः
2,36,3,bhaktestu lakṣaṇaṃ jñātvā trividhāyā mahāmate yo yateta narastasya siddhirbhavati satvaram,भक्तेस्तु लक्षणं ज्ञात्वा त्रिविधाया महामते यो यतेत नरस्तस्य सिद्धिर्भवति सत्वरम्
2,36,4,ekadāhamanuprāpto 'nantadarśanakāṅkṣayā pātālaṃ nāgarācaindraiḥ śobhitaṃ parayā mudā,एकदाहमनुप्राप्तो ऽनन्तदर्शनकाङ्क्षया पातालं नागराचैन्द्रैः शोभितं परया मुदा
2,36,5,tatra dṛṣṭā mahābhāga mayā siddhāḥ samantataḥ sanakādyā nāradaśca gautamo jājaliḥkratuḥ,तत्र दृष्टा महाभाग मया सिद्धाः समन्ततः सनकाद्या नारदश्च गौतमो जाजलिःक्रतुः
2,36,6,ṛbhurhaṃso 'ruṇiścaiva vālmīkiḥ śaktirāsuriḥ ete 'nye ca mahāsiddhā vātsyāyanamukhā dvija,ऋभुर्हंसो ऽरुणिश्चैव वाल्मीकिः शक्तिरासुरिः एते ऽन्ये च महासिद्धा वात्स्यायनमुखा द्विज
2,36,7,upāsata hyupā sīnā jñānārthaṃ phaṇināyakam taṃ namaskṛtya nāgaindraiḥ saha siddhairmahātmabhiḥ,उपासत ह्युपा सीना ज्ञानार्थं फणिनायकम् तं नमस्कृत्य नागैन्द्रैः सह सिद्धैर्महात्मभिः
2,36,8,upaviṣṭaḥ kathāttatra śṛṇvāno vaiṣṇavīrmudā yeyaṃ bhūmirmahābhāga bhūtadhātrī svarūpiṇī,उपविष्टः कथात्तत्र शृण्वानो वैष्णवीर्मुदा येयं भूमिर्महाभाग भूतधात्री स्वरूपिणी
2,36,9,niviṣṭā puratastasya śṛṇvantī tāḥ kathāḥ sadā yadyatpṛcchati sā bhūmiḥ śeṣaṃ sākṣānmahīdharam,निविष्टा पुरतस्तस्य शृण्वन्ती ताः कथाः सदा यद्यत्पृच्छति सा भूमिः शेषं साक्षान्महीधरम्
2,36,10,śṛṇvanti ṛṣayaḥ sarve tatrasthā tadanugrahāt mayā tatra śrutaṃ vatsa kṛṣṇapremāmṛtaṃ śubham,शृण्वन्ति ऋषयः सर्वे तत्रस्था तदनुग्रहात् मया तत्र श्रुतं वत्स कृष्णप्रेमामृतं शुभम्
2,36,11,stotraṃ tatte pravakṣyāmi yasyārthaṃ tvamihāgataḥ vārāhādyavatārāṇāṃ caritaṃ pāpanāśanam,स्तोत्रं तत्ते प्रवक्ष्यामि यस्यार्थं त्वमिहागतः वाराहाद्यवताराणां चरितं पापनाशनम्
2,36,12,sukhadaṃ mokṣadaṃ caiva jñānavijñāna kāraṇam śrutvā sarvaṃ dharā vatsa pratdṛṣṭā taṃ dharādharam,सुखदं मोक्षदं चैव ज्ञानविज्ञान कारणम् श्रुत्वा सर्वं धरा वत्स प्रत्दृष्टा तं धराधरम्
2,36,13,uvāca praṇatā bhūyo jñātuṃ kṛṣṇaviceṣṭitam dharaṇyuvāca alaṅkṛtaṃ janma puṃsāmapi nandavrajaukasām,उवाच प्रणता भूयो ज्ञातुं कृष्णविचेष्टितम् धरण्युवाच अलङ्कृतं जन्म पुंसामपि नन्दव्रजौकसाम्
2,36,14,tasya devasya kṛṣṇasya līlāvigrahadhāriṇaḥ jayopādhiniyuktāni saṃti nāmānyanekaśaḥ,तस्य देवस्य कृष्णस्य लीलाविग्रहधारिणः जयोपाधिनियुक्तानि संति नामान्यनेकशः
2,36,15,teṣu nāmāni mukhyāni śrotukāmā cirādaham tattāni brūhi nāmāni vāsudevasya vāsuke,तेषु नामानि मुख्यानि श्रोतुकामा चिरादहम् तत्तानि ब्रूहि नामानि वासुदेवस्य वासुके
2,36,16,nātaḥ parataraṃ puṇyaṃ triṣu lokeṣu vidyate śeṣa uvāca vasuṃdhare varārohe janānāmasti muktidam,नातः परतरं पुण्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते शेष उवाच वसुंधरे वरारोहे जनानामस्ति मुक्तिदम्
2,36,17,sarvamaṅgalamūrddhanyamaṇimādyaṣṭasiddhidam mahāpātakakoṭighna sarvatīrthaphalapradam,सर्वमङ्गलमूर्द्धन्यमणिमाद्यष्टसिद्धिदम् महापातककोटिघ्न सर्वतीर्थफलप्रदम्
2,36,18,samastajapayajñānāṃ phaladaṃ pāpanāśanam śṛṇu devi pravakṣyāmi nāmnāmaṣṭotaraṃ śatam,समस्तजपयज्ञानां फलदं पापनाशनम् शृणु देवि प्रवक्ष्यामि नाम्नामष्टोतरं शतम्
2,36,19,mahasranāmnāṃ puṇyānāṃ trirāvṛttyā tu yatphalam ekāvṛttyā tu kṛṣṇasya nāmaikaṃ tatprayacchati,महस्रनाम्नां पुण्यानां त्रिरावृत्त्या तु यत्फलम् एकावृत्त्या तु कृष्णस्य नामैकं तत्प्रयच्छति
2,36,20,tasmātpuṇyataraṃ caitatstotraṃ pātakanāśanam nāmnāmaṣṭottaraśatasyāhameva ṛṣiḥ priye,तस्मात्पुण्यतरं चैतत्स्तोत्रं पातकनाशनम् नाम्नामष्टोत्तरशतस्याहमेव ऋषिः प्रिये
2,36,21,chando 'nuṣṭubdevatā tu yogaḥ kṛṣṇapriyāvahaḥ śrīkṛṣṇaḥ kamalānātho vāsudevaḥ sanātanaḥ,छन्दो ऽनुष्टुब्देवता तु योगः कृष्णप्रियावहः श्रीकृष्णः कमलानाथो वासुदेवः सनातनः
2,36,22,vasudevātmajaḥ puṇyo līlāmānuṣavigrahaḥ śrīvatsakaustabhadharo yaśodāvatsalo hariḥ,वसुदेवात्मजः पुण्यो लीलामानुषविग्रहः श्रीवत्सकौस्तभधरो यशोदावत्सलो हरिः
2,36,23,caturbhujāttacakrāsigadāśaṅkhādyudāyudhaḥ devakīnandanaḥ śrīśo nandagopapriyātmajaḥ,चतुर्भुजात्तचक्रासिगदाशङ्खाद्युदायुधः देवकीनन्दनः श्रीशो नन्दगोपप्रियात्मजः
2,36,24,yamunāvegasaṃhārī balabhadrapriyānujaḥ pūtanājīvitaharaḥ śakaṭāsurabhañjanaḥ,यमुनावेगसंहारी बलभद्रप्रियानुजः पूतनाजीवितहरः शकटासुरभञ्जनः
2,36,25,nandaprajajanānandī saccidānandavigrahaḥ navanītaviliptāṅgo navanītanaṭo 'naghaḥ,नन्दप्रजजनानन्दी सच्चिदानन्दविग्रहः नवनीतविलिप्ताङ्गो नवनीतनटो ऽनघः
2,36,26,navanītalavāhārī mucukundaprasādakṛt ṣoḍaśastrīsahasreśastribhaṅgī madhurākṛtiḥ,नवनीतलवाहारी मुचुकुन्दप्रसादकृत् षोडशस्त्रीसहस्रेशस्त्रिभङ्गी मधुराकृतिः
2,36,27,śukavāgamṛtābdhīndurgovindo govidāṃpatiḥ vatsapālanasaṃcārī dhenukāsuramarddanaḥ,शुकवागमृताब्धीन्दुर्गोविन्दो गोविदांपतिः वत्सपालनसंचारी धेनुकासुरमर्द्दनः
2,36,28,tṛṇīkṛtatṛṇāvartto yamalārjunabhañjanaḥ uttālatālabhettā ca tamālaśyāmalā kṛtiḥ,तृणीकृततृणावर्त्तो यमलार्जुनभञ्जनः उत्तालतालभेत्ता च तमालश्यामला कृतिः
2,36,29,gopagopīśvaro yogī sūryakoṭisamaprabhaḥ ilāpatiḥ parañjyotiryādavendro yadūdvahaḥ,गोपगोपीश्वरो योगी सूर्यकोटिसमप्रभः इलापतिः परञ्ज्योतिर्यादवेन्द्रो यदूद्वहः
2,36,30,vanamālī pītavāsāḥ pārijātāpaharakaḥ govarddhanācaloddharttā gopālaḥ sarvapālakaḥ,वनमाली पीतवासाः पारिजातापहरकः गोवर्द्धनाचलोद्धर्त्ता गोपालः सर्वपालकः
2,36,31,ajo nirañjanaḥ kāmajanakaḥ kañjalocanaḥ madhuhā mathurānātho dvārakānāthako balī,अजो निरञ्जनः कामजनकः कञ्जलोचनः मधुहा मथुरानाथो द्वारकानाथको बली
2,36,32,vṛndāvanāntasaṃcārī tulasīdāmabhūṣaṇaḥ syamantakamaṇerharttā naranārāyaṇātmakaḥ,वृन्दावनान्तसंचारी तुलसीदामभूषणः स्यमन्तकमणेर्हर्त्ता नरनारायणात्मकः
2,36,33,kubjākṛṣṭāṃbaradharo māyī paramapūruṣaḥ muṣṭikāsuracāṇūramallayuddhaviśāradaḥ,कुब्जाकृष्टांबरधरो मायी परमपूरुषः मुष्टिकासुरचाणूरमल्लयुद्धविशारदः
2,36,34,saṃsāravairī kaṃsārirmurārirnarakāntakaḥ anādi brahmacārī ca kṛṣṇāvyasanakarṣakaḥ,संसारवैरी कंसारिर्मुरारिर्नरकान्तकः अनादि ब्रह्मचारी च कृष्णाव्यसनकर्षकः
2,36,35,śiśupālaśiraschettā duryodhanakulāntakṛta vidurākrūravarado viśvarūpapradarśakaḥ,शिशुपालशिरस्छेत्ता दुर्योधनकुलान्तकृत विदुराक्रूरवरदो विश्वरूपप्रदर्शकः
2,36,36,satyavāksatyasaṃkalpaḥ satyabhāmārato jayī subhadrāpūrvajo viṣṇurbhīṣmamuktipradāyakaḥ,सत्यवाक्सत्यसंकल्पः सत्यभामारतो जयी सुभद्रापूर्वजो विष्णुर्भीष्ममुक्तिप्रदायकः
2,36,37,jagadgururjagannātho veṇuvādya viśāradaḥ vṛṣabhāsuravidhvaṃsī bakārirbāṇabāhukṛt,जगद्गुरुर्जगन्नाथो वेणुवाद्य विशारदः वृषभासुरविध्वंसी बकारिर्बाणबाहुकृत्
2,36,38,yudhiṣṭirapratiṣṭhātā barhibarhāvataṃsakaḥ pārthasārathiravyakto gītāmṛtamahodadhiḥ,युधिष्टिरप्रतिष्ठाता बर्हिबर्हावतंसकः पार्थसारथिरव्यक्तो गीतामृतमहोदधिः
2,36,39,kālīyaphaṇimāṇikyarañjitaḥ śrīpadāṃbujaḥ dāmodaro yajñabhoktā dānavaidravināśanaḥ,कालीयफणिमाणिक्यरञ्जितः श्रीपदांबुजः दामोदरो यज्ञभोक्ता दानवैद्रविनाशनः
2,36,40,nārāyaṇaḥ paraṃ brahma pannagāśanavāhanaḥ jalakrīḍāsamāsaktagopīvastrāpahārakaḥ,नारायणः परं ब्रह्म पन्नगाशनवाहनः जलक्रीडासमासक्तगोपीवस्त्रापहारकः
2,36,41,puṇyaślokastīrthapādo vedavedyo dayānidhiḥ sarvatīrthānmakaḥ sarvagraharūpī parātparaḥ,पुण्यश्लोकस्तीर्थपादो वेदवेद्यो दयानिधिः सर्वतीर्थान्मकः सर्वग्रहरूपी परात्परः
2,36,42,ityevaṃ kṛṣṇadevasya nāmnāmaṣṭottaraṃ śatam kṛṣṇona kṛṣṇabhaktena śrutvā gītāmṛtaṃ purā,इत्येवं कृष्णदेवस्य नाम्नामष्टोत्तरं शतम् कृष्णोन कृष्णभक्तेन श्रुत्वा गीतामृतं पुरा
2,36,43,stotraṃ kṛṣṇapriyakaraṃ kṛtaṃ tasmānmayā śrutam kṛṣṇapremāmṛtaṃ nāma paramānandadāyakam,स्तोत्रं कृष्णप्रियकरं कृतं तस्मान्मया श्रुतम् कृष्णप्रेमामृतं नाम परमानन्ददायकम्
2,36,44,atyupadravaduḥ khaghnaṃ paramāyuṣya varddhanam dānaṃ vrataṃ tapastīrthaṃ yatkṛtaṃ tviha janmani,अत्युपद्रवदुः खघ्नं परमायुष्य वर्द्धनम् दानं व्रतं तपस्तीर्थं यत्कृतं त्विह जन्मनि
2,36,45,paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva koṭikoṭiguṇaṃ bhavet putrapradamaputrāṇāmagatī nāṃ gatipradam,पठतां शृण्वतां चैव कोटिकोटिगुणं भवेत् पुत्रप्रदमपुत्राणामगती नां गतिप्रदम्
2,36,46,dhanavāhaṃ daridrāṇāṃ jayecchūnāṃ jayāvaham śiśūnāṃ gokulānāṃ ca puṣṭidaṃ puṇyavarddhanam,धनवाहं दरिद्राणां जयेच्छूनां जयावहम् शिशूनां गोकुलानां च पुष्टिदं पुण्यवर्द्धनम्
2,36,47,bālarogagrahādīnāṃ śamanaṃ śāntikārakam ante kṛṣṇasmaraṇadaṃ bhavatāpatrayāpaham,बालरोगग्रहादीनां शमनं शान्तिकारकम् अन्ते कृष्णस्मरणदं भवतापत्रयापहम्
2,36,48,asiddhasādhakaṃ bhadre japādikaramātmanām kṛṣṇāya yādavendrāya jñānamudrāya yogine,असिद्धसाधकं भद्रे जपादिकरमात्मनाम् कृष्णाय यादवेन्द्राय ज्ञानमुद्राय योगिने
2,36,49,nāthāya rukmiṇīśāya namo vedāntavedine imaṃ mantraṃ mahādevi japanneva divā niśam,नाथाय रुक्मिणीशाय नमो वेदान्तवेदिने इमं मन्त्रं महादेवि जपन्नेव दिवा निशम्
2,36,50,sarvagrahānugrahabhāksarvapriyatamo bhavet putrapautraiḥ parivṛtaḥ sarvasiddhisamṛddhimān,सर्वग्रहानुग्रहभाक्सर्वप्रियतमो भवेत् पुत्रपौत्रैः परिवृतः सर्वसिद्धिसमृद्धिमान्
2,36,51,niṣevya bhogānante 'pikṛṣṇāsāyujyamāpnuyāt agastya uvāca etāvadukto bhāgavānananto mūrttistu saṃkarṣaṇasaṃjñitā vibho,निषेव्य भोगानन्ते ऽपिकृष्णासायुज्यमाप्नुयात् अगस्त्य उवाच एतावदुक्तो भागवाननन्तो मूर्त्तिस्तु संकर्षणसंज्ञिता विभो
2,36,52,dharādharo 'laṃ jagatāṃ dharāyai nirdiśya bhūyo virarāma mānadaḥ tatastu sarve sanakādayo ye samāsthitāstatparitaḥ kathādṛtāḥ ānanda pūrṇṇaṃbunidhau nimagnāḥ sabhājayāmāsurahīśvaraṃ tam,धराधरो ऽलं जगतां धरायै निर्दिश्य भूयो विरराम मानदः ततस्तु सर्वे सनकादयो ये समास्थितास्तत्परितः कथादृताः आनन्द पूर्ण्णंबुनिधौ निमग्नाः सभाजयामासुरहीश्वरं तम्
2,36,53,ṛṣaya ūcuḥ namo namaste 'khilaviśvābhāvana prapannabhaktārttiharāvyayātman dharādharāyāpi kṛpārṇavāya śeṣāya viśvaprabhave namaste,ऋषय ऊचुः नमो नमस्ते ऽखिलविश्वाभावन प्रपन्नभक्तार्त्तिहराव्ययात्मन् धराधरायापि कृपार्णवाय शेषाय विश्वप्रभवे नमस्ते
2,36,54,kṛṣṇāmṛtaṃ naḥ paripāyitaṃ vibho vidhūtapāpā bhavatā kṛtā vayam bhavādṛśā dīnadayālavo vibho samuddharantyeva nijānhi saṃnatān,कृष्णामृतं नः परिपायितं विभो विधूतपापा भवता कृता वयम् भवादृशा दीनदयालवो विभो समुद्धरन्त्येव निजान्हि संनतान्
2,36,55,evaṃ namaskṛtya phaṇīśa pādayormano vidhāyākhilakāmapūrayoḥ pradakṣiṇīkṛtya dharādharādharaṃ sarve vayaṃ svāvasathānupāgatāḥ,एवं नमस्कृत्य फणीश पादयोर्मनो विधायाखिलकामपूरयोः प्रदक्षिणीकृत्य धराधराधरं सर्वे वयं स्वावसथानुपागताः
2,36,56,iti te 'bhihitaṃ rāma stotraṃ premāmṛtābhidham kṛṣṇasya rādhākāntasya siddhidam,इति ते ऽभिहितं राम स्तोत्रं प्रेमामृताभिधम् कृष्णस्य राधाकान्तस्य सिद्धिदम्
2,36,57,idaṃ rāma mahābhāga stotraṃ paramadurlabham śrutaṃ sākṣādbhagavataḥ śeṣātkathayataḥ kathāḥ,इदं राम महाभाग स्तोत्रं परमदुर्लभम् श्रुतं साक्षाद्भगवतः शेषात्कथयतः कथाः
2,36,58,yāvanti mantrajālāni stotrāṇi kavacāni ca,यावन्ति मन्त्रजालानि स्तोत्राणि कवचानि च
2,36,59,trailokye tāni sarvāṇi siddhyantyevāsya śīlanāt vasiṣṭha uvāca evamuktvā mahārāja kṛṣṇapremāmṛtaṃ stavam yāvadvyarasīṃtsa munistāvatsvaryānamāgatam,त्रैलोक्ये तानि सर्वाणि सिद्ध्यन्त्येवास्य शीलनात् वसिष्ठ उवाच एवमुक्त्वा महाराज कृष्णप्रेमामृतं स्तवम् यावद्व्यरसींत्स मुनिस्तावत्स्वर्यानमागतम्
2,36,60,caturbhiradbhutaiḥ siddhaiḥ kāmarūpairmanojavaiḥ anuyātamathotplutya strīpuṃsau hariṇau tadā agastyacaraṇau natvā samāruruhaturmudā,चतुर्भिरद्भुतैः सिद्धैः कामरूपैर्मनोजवैः अनुयातमथोत्प्लुत्य स्त्रीपुंसौ हरिणौ तदा अगस्त्यचरणौ नत्वा समारुरुहतुर्मुदा
2,36,61,divyadehadharau bhūtvā saṃkhacakrādicihnitau gatau ca vaiṣṇavaṃ lokaṃ sarva devana maskṛtam paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ bhārgavāgastyayostathā,दिव्यदेहधरौ भूत्वा संखचक्रादिचिह्नितौ गतौ च वैष्णवं लोकं सर्व देवन मस्कृतम् पश्यतां सर्वभूतानां भार्गवागस्त्ययोस्तथा
2,37,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite ṣaṭtriṃśattamo 'dhyāyaḥ 36 vasiṣṭha uvāca dṛṣṭvā paraśurāmastu tadāścaryaṃ mahādbhutam jagāda sarvavṛttāntaṃ mṛgayostu yathāśrutam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते षट्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः ३६ वसिष्ठ उवाच दृष्ट्वा परशुरामस्तु तदाश्चर्यं महाद्भुतम् जगाद सर्ववृत्तान्तं मृगयोस्तु यथाश्रुतम्
2,37,2,tacchrutvā bhagavānsākṣādagastyaḥ kuṃbhasaṃbhavaḥ modamāna uvācedaṃ bhārgavaṃ purataḥ sthitam,तच्छ्रुत्वा भगवान्साक्षादगस्त्यः कुंभसंभवः मोदमान उवाचेदं भार्गवं पुरतः स्थितम्
2,37,3,agastya uvāca śṛṇu rāma mahābhāga kāryākārviśārada hitaṃ vadāmi yatte 'dya tatkuruṣva samāhitaḥ,अगस्त्य उवाच शृणु राम महाभाग कार्याकार्विशारद हितं वदामि यत्ते ऽद्य तत्कुरुष्व समाहितः
2,37,4,ito vidūre sumahatsthānaṃ viṣṇoḥ sudurlabham padāni yatra dṛśyante nyastāni sumāhātmanā,इतो विदूरे सुमहत्स्थानं विष्णोः सुदुर्लभम् पदानि यत्र दृश्यन्ते न्यस्तानि सुमाहात्मना
2,37,5,yatra gaṅgā samudbhūtā vāmasya mahātmanaḥ padāgrātkramato lokāṃstadbalestu vinigrahe,यत्र गङ्गा समुद्भूता वामस्य महात्मनः पदाग्रात्क्रमतो लोकांस्तद्बलेस्तु विनिग्रहे
2,37,6,tatra gatvā stavaṃ cedaṃ māsamaikamananyadhīḥ paṭhasva niyamenaiva niyato niyatāśanaḥ,तत्र गत्वा स्तवं चेदं मासमैकमनन्यधीः पठस्व नियमेनैव नियतो नियताशनः
2,37,7,yattvayā kavacaṃ pūrvamabhyastaṃ siddhimicchatā śatrūṇāṃ nigrahārthāya tacca te siddhidaṃ bhavet,यत्त्वया कवचं पूर्वमभ्यस्तं सिद्धिमिच्छता शत्रूणां निग्रहार्थाय तच्च ते सिद्धिदं भवेत्
2,37,8,vasiṣṭha uvāca eva mukto hyagastyena rāmaḥ śatrunibarhaṇaḥ namaskṛtya munīṃ śāntaṃ nirjagāmāśramādbahiḥ,वसिष्ठ उवाच एव मुक्तो ह्यगस्त्येन रामः शत्रुनिबर्हणः नमस्कृत्य मुनीं शान्तं निर्जगामाश्रमाद्बहिः
2,37,9,punastenaiva mārgeṇa saṃprāptastatra satvaram yatrottarātpadanyāsānnirgatā svarṇadī nṛpa,पुनस्तेनैव मार्गेण संप्राप्तस्तत्र सत्वरम् यत्रोत्तरात्पदन्यासान्निर्गता स्वर्णदी नृप
2,37,10,tatra vāsaṃ prakalpyāsāvakṛtavraṇasaṃyutaḥ samabhyasyatstavaṃ divyaṃ kṛṣmapremāmṛtābhidham,तत्र वासं प्रकल्प्यासावकृतव्रणसंयुतः समभ्यस्यत्स्तवं दिव्यं कृष्मप्रेमामृताभिधम्
2,37,11,nityaṃ vrajapatestasya stotraṃ tuṣṭo 'bhavaddhariḥ jagāma darśanaṃ tasya jāmadagnyasya bhūpate,नित्यं व्रजपतेस्तस्य स्तोत्रं तुष्टो ऽभवद्धरिः जगाम दर्शनं तस्य जामदग्न्यस्य भूपते
2,37,12,caturvyūhādhipaḥ sākṣātkṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ kirīṭaṃnārkavarṇena kuṇḍalābhyāṃ ca rājitaḥ,चतुर्व्यूहाधिपः साक्षात्कृष्णः कमललोचनः किरीटंनार्कवर्णेन कुण्डलाभ्यां च राजितः
2,37,13,kaustubhodbhāsitoraskaḥ pītavāsā dhanaprabhaḥ muralīvādanaparaḥ sākṣānmohanarūpadhṛk,कौस्तुभोद्भासितोरस्कः पीतवासा धनप्रभः मुरलीवादनपरः साक्षान्मोहनरूपधृक्
2,37,14,taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya jāmadagnyo mudānvitaḥ praṇamya daṇḍavadbhamau tuṣṭāva prayato vibhum,तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय जामदग्न्यो मुदान्वितः प्रणम्य दण्डवद्भमौ तुष्टाव प्रयतो विभुम्
2,37,15,paraśurām uvāca namo namaḥ kāraṇavigrahāya prapannapālāya surārttihāriṇe brahmeśaviṣṇvidramukhastutāya nato 'smi nityaṃ parameśvarāya,परशुराम् उवाच नमो नमः कारणविग्रहाय प्रपन्नपालाय सुरार्त्तिहारिणे ब्रह्मेशविष्ण्विद्रमुखस्तुताय नतो ऽस्मि नित्यं परमेश्वराय
2,37,16,yaṃ vedavādairvividhaprakārairnirṇetumīśānamukhā na śaknuyuḥ taṃ tvāmanirdeśyamacaṃ purāmamanantamīḍe bhava me dayāparaḥ,यं वेदवादैर्विविधप्रकारैर्निर्णेतुमीशानमुखा न शक्नुयुः तं त्वामनिर्देश्यमचं पुराममनन्तमीडे भव मे दयापरः
2,37,17,yastveka īśo nijavāñcchitaprado dhatte tanūrlokavihāra rakṣaṇe nānā vidhā devamanuṣyatiryagyādaḥ su bhūmerbharavāraṇāya,यस्त्वेक ईशो निजवाञ्च्छितप्रदो धत्ते तनूर्लोकविहार रक्षणे नाना विधा देवमनुष्यतिर्यग्यादः सु भूमेर्भरवारणाय
2,37,18,taṃ tvāmahaṃ bhaktajanānuraktaṃ viraktamatyantamapīndirādiṣu svayaṃ samakṣaṃvyabhicāraduṣṭacittāsvapi premanibaddhamānasam,तं त्वामहं भक्तजनानुरक्तं विरक्तमत्यन्तमपीन्दिरादिषु स्वयं समक्षंव्यभिचारदुष्टचित्तास्वपि प्रेमनिबद्धमानसम्
2,37,19,yaṃ vai prasannā asurāḥ surā narāḥ sakinnarāstiryakeyonayo 'pi hi gatāḥ svarūpaṃ nikhalaṃ vihāya te dehastryapatyārthamamatvamīśvara,यं वै प्रसन्ना असुराः सुरा नराः सकिन्नरास्तिर्यकेयोनयो ऽपि हि गताः स्वरूपं निखलं विहाय ते देहस्त्र्यपत्यार्थममत्वमीश्वर
2,37,20,taṃ devadevaṃ bhajatāmabhīpsitapradaṃ nirīhaṃ guṇavarjitaṃ ca acintyamavyaktamaghaughanāśanaṃ prāpto 'raṇaṃ premanidhānamādarāt,तं देवदेवं भजतामभीप्सितप्रदं निरीहं गुणवर्जितं च अचिन्त्यमव्यक्तमघौघनाशनं प्राप्तो ऽरणं प्रेमनिधानमादरात्
2,37,21,tapanti tāpairvividhaiḥ svadehamanye tu yajñairvividhairyajanti svapne 'pi te rūpamalaukikaṃvibho paśyanti naivārthanibaddhavāsanāḥ,तपन्ति तापैर्विविधैः स्वदेहमन्ये तु यज्ञैर्विविधैर्यजन्ति स्वप्ने ऽपि ते रूपमलौकिकंविभो पश्यन्ति नैवार्थनिबद्धवासनाः
2,37,22,ye vai tvadīyaṃ caraṇaṃ bhavaśramānnirviṇmacittā vidhivatsmaranti namanti bhaktyātha samarcayanti vai parasparaṃ saṃsadi varṇayanti,ये वै त्वदीयं चरणं भवश्रमान्निर्विण्मचित्ता विधिवत्स्मरन्ति नमन्ति भक्त्याथ समर्चयन्ति वै परस्परं संसदि वर्णयन्ति
2,37,23,tenaikajanmodbhavapaṅkabhedanaprasaktacittā bhavatoṃ'ghripadme taranti cānyānapi tārayanti hi bhavauṣadhaṃ nāma sudhā taveśa,तेनैकजन्मोद्भवपङ्कभेदनप्रसक्तचित्ता भवतोंऽघ्रिपद्मे तरन्ति चान्यानपि तारयन्ति हि भवौषधं नाम सुधा तवेश
2,37,24,ahaṃ prabho kāmanibaddhacitto bhavantamāryaṃ vividhaprayatnaiḥ ārādhayaṃ nātha bhavānabhijñaḥ kiṃ te ha vijñāpyamihāsti loke,अहं प्रभो कामनिबद्धचित्तो भवन्तमार्यं विविधप्रयत्नैः आराधयं नाथ भवानभिज्ञः किं ते ह विज्ञाप्यमिहास्ति लोके
2,37,25,vasiṣṭha uvāca ityevaṃ jāmadagnyaṃ tu stuvantaṃ praṇataṃ puraḥ uvācāgādhayā vācā mohayanniva māyayā,वसिष्ठ उवाच इत्येवं जामदग्न्यं तु स्तुवन्तं प्रणतं पुरः उवाचागाधया वाचा मोहयन्निव मायया
2,37,26,kṛṣṇa uvāca hanta rāma mahābhāga siddhaṃ te kāryamuttamam kavacasya stavasyāpi prabhāvādavadhāraya,कृष्ण उवाच हन्त राम महाभाग सिद्धं ते कार्यमुत्तमम् कवचस्य स्तवस्यापि प्रभावादवधारय
2,37,27,hatvā taṃ kārttavīryaṃ hi rājānaṃ dṛptamānasam sādhayitvā piturvairaṃ kuru niḥkṣatriyāṃ mahīm,हत्वा तं कार्त्तवीर्यं हि राजानं दृप्तमानसम् साधयित्वा पितुर्वैरं कुरु निःक्षत्रियां महीम्
2,37,28,mama cakrāvatāro hi kārttavīryo dharātale kṛtakāryo dvijaśreṣṭa taṃ samāpaya mānada,मम चक्रावतारो हि कार्त्तवीर्यो धरातले कृतकार्यो द्विजश्रेष्ट तं समापय मानद
2,37,29,adya prabhṛti loke 'sminnaṃśāveśena me bhavān cariṣyati yathā kālaṃ karttā harttā svayaṃ prabhuḥ,अद्य प्रभृति लोके ऽस्मिन्नंशावेशेन मे भवान् चरिष्यति यथा कालं कर्त्ता हर्त्ता स्वयं प्रभुः
2,37,30,caturviśe yuge vatsa tretāyāṃ raghuvaṃśajaḥ rāmo nāma bhaviṣyāmi caturvyūhaḥ sanātanaḥ,चतुर्विशे युगे वत्स त्रेतायां रघुवंशजः रामो नाम भविष्यामि चतुर्व्यूहः सनातनः
2,37,31,kausalyānandajanako rājño daśarathādaham tadā kauśikayajñaṃ tu sādhayitvā salakṣmaṇaḥ,कौसल्यानन्दजनको राज्ञो दशरथादहम् तदा कौशिकयज्ञं तु साधयित्वा सलक्ष्मणः
2,37,32,gamiṣyāmi mahābhāga janakasya pura mahat tatreśacāpaṃ nirbhajya pariṇīya videhajām,गमिष्यामि महाभाग जनकस्य पुर महत् तत्रेशचापं निर्भज्य परिणीय विदेहजाम्
2,37,33,tadā yāsyannayodhyāṃ te hariṣye teja unmadam vasiṣṭha uvāca kṛṣṇa evaṃ samadiśya jāmadagnyaṃ taponidhim paśyatoṃ'tardadhe tatra rāmasya mumahātmanaḥ,तदा यास्यन्नयोध्यां ते हरिष्ये तेज उन्मदम् वसिष्ठ उवाच कृष्ण एवं समदिश्य जामदग्न्यं तपोनिधिम् पश्यतोंऽतर्दधे तत्र रामस्य मुमहात्मनः
2,38,1,iti śrībrahāmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhargavacarite saptatriṃśattamo 'dhyāyaḥ 37 vasiṣṭha uvāca antarddhānaṃ gate kṛṣṇe rāmastu sumahāyaśāḥ samudriktamathātmānaṃ mene kṛṣṇānubhāvataḥ,इति श्रीब्रहामाण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भर्गवचरिते सप्तत्रिंशत्तमो ऽध्यायः ३७ वसिष्ठ उवाच अन्तर्द्धानं गते कृष्णे रामस्तु सुमहायशाः समुद्रिक्तमथात्मानं मेने कृष्णानुभावतः
2,38,2,akṛtavraṇasaṃyuktaḥ pradīptāgniriva jvalan samāyāto bhārgavo 'sīpurīṃ mahiṣmatīṃ prati,अकृतव्रणसंयुक्तः प्रदीप्ताग्निरिव ज्वलन् समायातो भार्गवो ऽसीपुरीं महिष्मतीं प्रति
2,38,3,yatra pāpaharā puṇyā narmadā saritāṃ varā punāti darśanādeva prāṇinaḥ pāpino hyapi,यत्र पापहरा पुण्या नर्मदा सरितां वरा पुनाति दर्शनादेव प्राणिनः पापिनो ह्यपि
2,38,4,purā traya hareṇāpi niviṣṭena mahātmanā tripurasya vināśāya kṛto yatno mahīpate,पुरा त्रय हरेणापि निविष्टेन महात्मना त्रिपुरस्य विनाशाय कृतो यत्नो महीपते
2,38,5,tatra kiṃ varṇyate puṇyaṃ nṛṇāṃ devasvarūpiṇām sadṛṣṭvā narmadāṃ bhūpa bhargavaḥ kulanandanaḥ,तत्र किं वर्ण्यते पुण्यं नृणां देवस्वरूपिणाम् सदृष्ट्वा नर्मदां भूप भर्गवः कुलनन्दनः
2,38,6,namaścakāra suprītaḥ śatrusādhanatatparaḥ namo 'stu narmade tubhyaṃ haradehasamudbhave,नमश्चकार सुप्रीतः शत्रुसाधनतत्परः नमो ऽस्तु नर्मदे तुभ्यं हरदेहसमुद्भवे
2,38,7,kṣipraṃ nāśaya śatrūnme varadā bhava śobhane ityevaṃ sa namaskṛtya narmadāṃ pāpanāśinīm,क्षिप्रं नाशय शत्रून्मे वरदा भव शोभने इत्येवं स नमस्कृत्य नर्मदां पापनाशिनीम्
2,38,8,dūtaṃ prasthāpayāmāsa kārttavīryārjunaṃ prati dūta rājātvayā vācyo yadahaṃ vacmi te 'nagha,दूतं प्रस्थापयामास कार्त्तवीर्यार्जुनं प्रति दूत राजात्वया वाच्यो यदहं वच्मि ते ऽनघ
2,38,9,na saṃdehastvayā kāryo dūtaḥ kvāpi na badhyate yadbalaṃ tu samāśritya jamadagnimuniṃ nṛpaḥ,न संदेहस्त्वया कार्यो दूतः क्वापि न बध्यते यद्बलं तु समाश्रित्य जमदग्निमुनिं नृपः
2,38,10,tirastvaṃ kṛtavānmūḍha tatputro yoddhumāgataḥ śīghraṃ nirgaccha mandātmanyuddhaṃ rāmāya dehi tat,तिरस्त्वं कृतवान्मूढ तत्पुत्रो योद्धुमागतः शीघ्रं निर्गच्छ मन्दात्मन्युद्धं रामाय देहि तत्
2,38,11,bhārgavaṃ tvaṃ samāsādya gaccha lokāntaraṃ tvarā ityevamuktvā rājānaṃ śrutvā tasya vacastathā,भार्गवं त्वं समासाद्य गच्छ लोकान्तरं त्वरा इत्येवमुक्त्वा राजानं श्रुत्वा तस्य वचस्तथा
2,38,12,śīghramāgaccha bhadraṃ te vilaṃbo neha śasyate tenaivamukto dūtastu gato haihayabhūpatim,शीघ्रमागच्छ भद्रं ते विलंबो नेह शस्यते तेनैवमुक्तो दूतस्तु गतो हैहयभूपतिम्
2,38,13,rāmoditaṃ tatsakalaṃ śrāvayāmāsa saṃsadi sa rājātreyabhaktastu mahābalaparākramaḥ,रामोदितं तत्सकलं श्रावयामास संसदि स राजात्रेयभक्तस्तु महाबलपराक्रमः
2,38,14,cukrodha śrutvā vācyaṃ taddūtamuttaramāvahat kārttavīrya uvāca mayā bhujabalenaiva dattadattena medinī,चुक्रोध श्रुत्वा वाच्यं तद्दूतमुत्तरमावहत् कार्त्तवीर्य उवाच मया भुजबलेनैव दत्तदत्तेन मेदिनी
2,38,15,jitā prasahya bhūpālānbaddhvānīya nijaṃ puram tadbalaṃ mayi vartteta yuddhaṃ dāsye tavādhunā,जिता प्रसह्य भूपालान्बद्ध्वानीय निजं पुरम् तद्बलं मयि वर्त्तेत युद्धं दास्ये तवाधुना
2,38,16,ityutkvā visasarjjāśu dūtaṃ haihayabhūpatiḥ senādhyakṣaṃ samāhūya provāca vadatāṃ varaḥ,इत्युत्क्वा विससर्ज्जाशु दूतं हैहयभूपतिः सेनाध्यक्षं समाहूय प्रोवाच वदतां वरः
2,38,17,sajjaṃ kuru mahābhāga sainyaṃ me vīrasaṃmataḥ yotsye rāmeṇa bhṛguṇā vilaṃbo mā bhavatviti,सज्जं कुरु महाभाग सैन्यं मे वीरसंमतः योत्स्ये रामेण भृगुणा विलंबो मा भवत्विति
2,38,18,evamukto mahāvīraḥ senādhyakṣaḥ pratāpanaḥ sainyaṃ sajjaṃ vidhāyāśu caturaṅga nyavedayat,एवमुक्तो महावीरः सेनाध्यक्षः प्रतापनः सैन्यं सज्जं विधायाशु चतुरङ्ग न्यवेदयत्
2,38,19,sainyaṃ sajjaṃ samākarṇya kārttavīryo nṛpo mudā sūtopanītaṃ svarathamāruroha viśāṃpate,सैन्यं सज्जं समाकर्ण्य कार्त्तवीर्यो नृपो मुदा सूतोपनीतं स्वरथमारुरोह विशांपते
2,38,20,tasya rājñaḥ samantāttu sāmantā maṇḍaleśvarāḥ anekākṣauhiṇīyuktāḥ parivāryopatasthire,तस्य राज्ञः समन्तात्तु सामन्ता मण्डलेश्वराः अनेकाक्षौहिणीयुक्ताः परिवार्योपतस्थिरे
2,38,21,nāgāstu koṭiśastatra hayasyandanapattayaḥ asaṃkhyātā mahārāja sainye sāgarasannibhe,नागास्तु कोटिशस्तत्र हयस्यन्दनपत्तयः असंख्याता महाराज सैन्ये सागरसन्निभे
2,38,22,dṛśyante tatra bhūpālā nānāvaṃśasamudbhavāḥ mahāvīrā mahākāyā nānāyuddhaviśāradāḥ,दृश्यन्ते तत्र भूपाला नानावंशसमुद्भवाः महावीरा महाकाया नानायुद्धविशारदाः
2,38,23,nānāśastrāstrakuśalā nānāvāhagatā nṛpāḥ nānālaṅkārasaṃyuktā mattā dānavibhūṣitāḥ,नानाशस्त्रास्त्रकुशला नानावाहगता नृपाः नानालङ्कारसंयुक्ता मत्ता दानविभूषिताः
2,38,24,mahāmātrakṛteddeśā bhānti nāgā hyanekaśaḥ nānājñātisamutpannā hayāḥ pavanaraṃhasaḥ,महामात्रकृतेद्देशा भान्ति नागा ह्यनेकशः नानाज्ञातिसमुत्पन्ना हयाः पवनरंहसः
2,38,25,plavanto bhānti bhūpāla sādibhiḥ kṛtaśikṣaṇāḥ syandanāni sudīrghāṇi javanāśvayutāni ca,प्लवन्तो भान्ति भूपाल सादिभिः कृतशिक्षणाः स्यन्दनानि सुदीर्घाणि जवनाश्वयुतानि च
2,38,26,cakranirghoṣayuktāni prāvṛṇmeghopamāni ca padātayastu rājante khaḍgacarmadharā nṛpa,चक्रनिर्घोषयुक्तानि प्रावृण्मेघोपमानि च पदातयस्तु राजन्ते खड्गचर्मधरा नृप
2,38,27,ahaṃpūrvamahaṃpūrvamityahaṃpūrvakānvitāḥ yadā pracalitaṃ sainyaṃ kārttavīryārjunasya vai,अहंपूर्वमहंपूर्वमित्यहंपूर्वकान्विताः यदा प्रचलितं सैन्यं कार्त्तवीर्यार्जुनस्य वै
2,38,28,tadā prācchāditaṃ vyoma rajasā ca diśo daśa nānāvāditranirghoṣairhayānāṃ hreṣitaistathā,तदा प्राच्छादितं व्योम रजसा च दिशो दश नानावादित्रनिर्घोषैर्हयानां ह्रेषितैस्तथा
2,38,29,gajānāṃ bṛṃhitai rājanvyāptaṃ gaganamaṇḍalam mārge dadarśa rājendro viparītāni bhūpate,गजानां बृंहितै राजन्व्याप्तं गगनमण्डलम् मार्गे ददर्श राजेन्द्रो विपरीतानि भूपते
2,38,30,śakunāni raṇe tasya mṛtyudautyakarāṇi ca muktakeśāṃ chinnanāsāṃ rudatīṃ ca digaṃbarām,शकुनानि रणे तस्य मृत्युदौत्यकराणि च मुक्तकेशां छिन्ननासां रुदतीं च दिगंबराम्
2,38,31,kṛṣṇavastraparīdhānāṃ vanitāṃ sa dadarśa ha kucailaṃ patitaṃ bhagnaṃ nagnaṃ kāṣāyavāsasam,कृष्णवस्त्रपरीधानां वनितां स ददर्श ह कुचैलं पतितं भग्नं नग्नं काषायवाससम्
2,38,32,aṅgahīnaṃ dadarśāsau naraṃ duḥśitamānasam godhāṃ ca śaśakaṃ śalyaṃ riktakumbhaṃ sarīmṛpam,अङ्गहीनं ददर्शासौ नरं दुःशितमानसम् गोधां च शशकं शल्यं रिक्तकुम्भं सरीमृपम्
2,38,33,kārpāsaṃ kacchapaṃ tailaṃ lavaṇaṃ cāsthikhaṇḍakam svadakṣiṇe śṛgālaṃ ca kurvantaṃ bhairvaṃ ravam,कार्पासं कच्छपं तैलं लवणं चास्थिखण्डकम् स्वदक्षिणे शृगालं च कुर्वन्तं भैर्वं रवम्
2,38,34,rogiṇaṃ puṃlkasaṃ caiva vṛṣaṃ ca śyenabhallukau dṛṣṭvāpi prayayau yoddhuṃ kālapāśāvṛto hajhāt,रोगिणं पुंल्कसं चैव वृषं च श्येनभल्लुकौ दृष्ट्वापि प्रययौ योद्धुं कालपाशावृतो हझात्
2,38,35,narmadottaratīrastho hyakṛtavraṇasaṃyutaḥ vaṭacchāyāsamāsīno rāmo 'paśyadupāgatam,नर्मदोत्तरतीरस्थो ह्यकृतव्रणसंयुतः वटच्छायासमासीनो रामो ऽपश्यदुपागतम्
2,38,36,kārttavīryaṃ nṛpavaraṃ śatakoṭinṛpānvitam sahasrākṣauhiṇīyuktaṃ dṛṣṭvā babhūva ha,कार्त्तवीर्यं नृपवरं शतकोटिनृपान्वितम् सहस्राक्षौहिणीयुक्तं दृष्ट्वा बभूव ह
2,38,37,adya me siddhimāyātaṃ kāryaṃ cirasamīhitam yaddṛṣṭigocaro jātaḥ kārtavīryo nṛpādhamaḥ,अद्य मे सिद्धिमायातं कार्यं चिरसमीहितम् यद्दृष्टिगोचरो जातः कार्तवीर्यो नृपाधमः
2,38,38,ityevamuktvā cotthāya dhṛtvā paraśumāyudham vyañjṛbhatārināśāyasiṃhaḥ kruddho yathā tathā,इत्येवमुक्त्वा चोत्थाय धृत्वा परशुमायुधम् व्यञ्जृभतारिनाशायसिंहः क्रुद्धो यथा तथा
2,38,39,dṛṣṭvā samudyataṃ rāmaṃ sainikānāṃ vadhāya ca cakaṃpire bhṛśaṃ sarve mṛtyoriva śarīriṇaḥ,दृष्ट्वा समुद्यतं रामं सैनिकानां वधाय च चकंपिरे भृशं सर्वे मृत्योरिव शरीरिणः
2,38,40,sa yatra yatrānilaraṃhasaṃ bhṛguścikṣepa roṣeṇa yutaḥ paraśvadham tatastataśchinnabhujorukaṅgharā nāgā hayāḥ śūranarā nipetuḥ,स यत्र यत्रानिलरंहसं भृगुश्चिक्षेप रोषेण युतः परश्वधम् ततस्ततश्छिन्नभुजोरुकङ्घरा नागा हयाः शूरनरा निपेतुः
2,38,41,yathā gajendro madayuksamantato nālaṃ vanaṃ bharddayati pradhāvan tathaiva rāmo 'pi manonilaujā vimarddayāmāsa nṛpasya senām,यथा गजेन्द्रो मदयुक्समन्ततो नालं वनं भर्द्दयति प्रधावन् तथैव रामो ऽपि मनोनिलौजा विमर्द्दयामास नृपस्य सेनाम्
2,38,42,dṛṣṭvā tamitthaṃ praharantamojasā rāmaṃ raṇe śastrabhṛtāṃ variṣṭham udyamya cāpaṃ mahadāsthito rathaṃ sṛjyaṃ ca kṛtvā kilamansyarājaḥ,दृष्ट्वा तमित्थं प्रहरन्तमोजसा रामं रणे शस्त्रभृतां वरिष्ठम् उद्यम्य चापं महदास्थितो रथं सृज्यं च कृत्वा किलमन्स्यराजः
2,38,43,ākṛṣya vāṇānanalogratejasaḥ samākiranbhārgavamāsasāda dṛṣṭvā tamāyāntamatho mahātmā rāmo gṛhītvā dhanuṣaṃ mahogram,आकृष्य वाणाननलोग्रतेजसः समाकिरन्भार्गवमाससाद दृष्ट्वा तमायान्तमथो महात्मा रामो गृहीत्वा धनुषं महोग्रम्
2,38,44,vāyavyamastraṃ vidadhe ruṣāpluto nivārayanmaṅgalabāṇavarṣam sa cāpi rājātibalo manasvī sasarja rāmāya tu parvatāstram,वायव्यमस्त्रं विदधे रुषाप्लुतो निवारयन्मङ्गलबाणवर्षम् स चापि राजातिबलो मनस्वी ससर्ज रामाय तु पर्वतास्त्रम्
2,38,45,tastaṃbha tenātibalaṃ tadastraṃ vāyavyamiṣvastravidhānadakṣaḥ rāmo 'pi tatrātibalaṃ viditvā taṃ matsyarājaṃ vividhāstrapūgaiḥ,तस्तंभ तेनातिबलं तदस्त्रं वायव्यमिष्वस्त्रविधानदक्षः रामो ऽपि तत्रातिबलं विदित्वा तं मत्स्यराजं विविधास्त्रपूगैः
2,38,46,kirantamājau prasabhaṃ sumoca nārāyaṇāstraṃ vidhimantrayuktam nārāyaṇāstre bhṛguṇā prayukte rāmeṇa rājannṛpatervadhāya,किरन्तमाजौ प्रसभं सुमोच नारायणास्त्रं विधिमन्त्रयुक्तम् नारायणास्त्रे भृगुणा प्रयुक्ते रामेण राजन्नृपतेर्वधाय
2,38,47,diśastu sarvāḥ subhṛśaṃ hi tejasā prajajvalurmatsyapatiścakaṃpe rāmastu tasyātha vilakṣya kampaṃ bāṇaiścaturbhirnijaghāna vāhān,दिशस्तु सर्वाः सुभृशं हि तेजसा प्रजज्वलुर्मत्स्यपतिश्चकंपे रामस्तु तस्याथ विलक्ष्य कम्पं बाणैश्चतुर्भिर्निजघान वाहान्
2,38,48,śareṇa caikena dhvajaṃ mahātmā ciccheda cāpaṃ ca śaradvayena bāṇena caikena prasahya sārathiṃ nipātya bhūmau rathamārddayattribhiḥ,शरेण चैकेन ध्वजं महात्मा चिच्छेद चापं च शरद्वयेन बाणेन चैकेन प्रसह्य सारथिं निपात्य भूमौ रथमार्द्दयत्त्रिभिः
2,38,49,tyaktvā rathaṃ bhūmigataṃ ca maṅgalaṃ paraśvadhenāśu jaghāna mūrddhani sa bhinnaśīrṣo rudhiraṃ vamanmuhurmarcchāmavāpyātha mamāra ca kṣaṇāt,त्यक्त्वा रथं भूमिगतं च मङ्गलं परश्वधेनाशु जघान मूर्द्धनि स भिन्नशीर्षो रुधिरं वमन्मुहुर्मर्च्छामवाप्याथ ममार च क्षणात्
2,38,50,tatsainyamastreṇa ca saṃpradagdhaṃ vināśamāyādatha bhasmasātkṣaṇāt tasminnipatite rājñi candravaṃśasamudbhave,तत्सैन्यमस्त्रेण च संप्रदग्धं विनाशमायादथ भस्मसात्क्षणात् तस्मिन्निपतिते राज्ञि चन्द्रवंशसमुद्भवे
2,38,51,maṅgale nṛpatiśreṣṭhe rāmo harṣamupāgataḥ,मङ्गले नृपतिश्रेष्ठे रामो हर्षमुपागतः
2,39,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyama bhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite aṣṭātriṃśattamo 'dhyāyaḥ 38 vasiṣṭha uvāca matsyarāje nipatite rājā yuddhaviśāradaḥ rājendrānprerayāmāsa kārttavīryo mahābalaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यम भागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते अष्टात्रिंशत्तमो ऽध्यायः ३८ वसिष्ठ उवाच मत्स्यराजे निपतिते राजा युद्धविशारदः राजेन्द्रान्प्रेरयामास कार्त्तवीर्यो महाबलः
2,39,2,bṛhadbalaḥ somadatto vidarbho mithileśvaraḥ niṣadhādhipatiścaiva magadhādhipatistathā,बृहद्बलः सोमदत्तो विदर्भो मिथिलेश्वरः निषधाधिपतिश्चैव मगधाधिपतिस्तथा
2,39,3,āyayuḥ samare yoddhaṃ bhārgavedreṇa bhūpate varṣantaḥ śarajālāni nānāyuddhaviśāradāḥ,आययुः समरे योद्धं भार्गवेद्रेण भूपते वर्षन्तः शरजालानि नानायुद्धविशारदाः
2,39,4,vīrābhimāninaḥ sarve haihayasyājñayā tadā pinākahastaḥ sa bhṛgurjvaladagniśikhopamaḥ,वीराभिमानिनः सर्वे हैहयस्याज्ञया तदा पिनाकहस्तः स भृगुर्ज्वलदग्निशिखोपमः
2,39,5,cikṣepa nāgapāśaṃ ca ābhimantrya śarottamam tadastraṃ bhārgave dreṇa kṣiptaṃ saṃgrāmamūrddhani,चिक्षेप नागपाशं च आभिमन्त्र्य शरोत्तमम् तदस्त्रं भार्गवे द्रेण क्षिप्तं संग्राममूर्द्धनि
2,39,6,cakartta gāruḍāstreṇa somadatto mahābalaḥ tataḥ kruddho mahābhāgo rāmaḥ śatruvidāraṇaḥ,चकर्त्त गारुडास्त्रेण सोमदत्तो महाबलः ततः क्रुद्धो महाभागो रामः शत्रुविदारणः
2,39,7,rudradattena śūlena somadattaṃ jaghāna ha bṛhadbalaṃ ca gadayā vidarbhaṃ muṣṭinā tathā,रुद्रदत्तेन शूलेन सोमदत्तं जघान ह बृहद्बलं च गदया विदर्भं मुष्टिना तथा
2,39,8,maithilaṃ mudgareṇaiva śaktyā ca niṣadhādhipam māgadhañcaraṇāghātairastrajālena sainikān,मैथिलं मुद्गरेणैव शक्त्या च निषधाधिपम् मागधञ्चरणाघातैरस्त्रजालेन सैनिकान्
2,39,9,nihatya nikhilāṃ senāṃ saṃhārāgnisamīraṇe dudrāva kārttavīryaṃ ca jāmadagnyo mahābalaḥ,निहत्य निखिलां सेनां संहाराग्निसमीरणे दुद्राव कार्त्तवीर्यं च जामदग्न्यो महाबलः
2,39,10,dṛṣṭvā taṃ yoddhumāyāntaṃ rājāno 'nye mahārathāḥ kāryyākāryavidhānajñāḥ pṛṣṭe kṛtvā ca haihayam,दृष्ट्वा तं योद्धुमायान्तं राजानो ऽन्ये महारथाः कार्य्याकार्यविधानज्ञाः पृष्टे कृत्वा च हैहयम्
2,39,11,rāmeṇa yuyudhuścaiva darśayantaśca sauhṛdam kānyakubjāśca śataśaḥ saurāṣṭrāvantayastathā,रामेण युयुधुश्चैव दर्शयन्तश्च सौहृदम् कान्यकुब्जाश्च शतशः सौराष्ट्रावन्तयस्तथा
2,39,12,cakruśca śarajālāni rāmasya ca samantataḥ śarajālāvṛtasteṣāṃ rāmaḥ saṃgrāmamūrddhani,चक्रुश्च शरजालानि रामस्य च समन्ततः शरजालावृतस्तेषां रामः संग्राममूर्द्धनि
2,39,13,na cādṛśyata rājendra tadā sa tvakṛtavraṇaḥ sasmāra rāmacaritaṃ yaduktaṃ hariṇena vai,न चादृश्यत राजेन्द्र तदा स त्वकृतव्रणः सस्मार रामचरितं यदुक्तं हरिणेन वै
2,39,14,kuśalaṃ bhārgavendrasya yācamāno hariṃ muniḥ etasminneva kāle tu rāmaḥ śastrāstrakovidaḥ,कुशलं भार्गवेन्द्रस्य याचमानो हरिं मुनिः एतस्मिन्नेव काले तु रामः शस्त्रास्त्रकोविदः
2,39,15,vidhūya śarajālāni vāyavyāstreṇa mantravit udatiṣṭhadraṇākāṅkṣī nīhārādiva bhāskaraḥ,विधूय शरजालानि वायव्यास्त्रेण मन्त्रवित् उदतिष्ठद्रणाकाङ्क्षी नीहारादिव भास्करः
2,39,16,trirātraṃ samare rāmastaiḥ sārddhaṃ yuyudhe balī dvādaśākṣauhiṇīstatra ciccheda laghuvikramaḥ,त्रिरात्रं समरे रामस्तैः सार्द्धं युयुधे बली द्वादशाक्षौहिणीस्तत्र चिच्छेद लघुविक्रमः
2,39,17,rambhāstambhavanaṃ yadvat paraśvadhavarāyudhaḥ sarvāṃstānbhūpavargāṃśca tadīyaśca mahācamūḥ,रम्भास्तम्भवनं यद्वत् परश्वधवरायुधः सर्वांस्तान्भूपवर्गांश्च तदीयश्च महाचमूः
2,39,18,dṛṣṭvā vinihatāṃ tena rāmeṇa sumahātmanā ājagāma mahāvīryaḥ sucandraḥ sūryavaṃśajaḥ,दृष्ट्वा विनिहतां तेन रामेण सुमहात्मना आजगाम महावीर्यः सुचन्द्रः सूर्यवंशजः
2,39,19,lakṣarājanyasaṃyuktaḥ saptākṣauhiṇisaṃyutaḥ tatrānekamahāvīrā garjantastoyadā iva,लक्षराजन्यसंयुक्तः सप्ताक्षौहिणिसंयुतः तत्रानेकमहावीरा गर्जन्तस्तोयदा इव
2,39,20,kaṃpayanto bhuvaṃ rājan yuyudhurbhārgaveṇa ca teḥ prayuktāni śastrāṇi mahāstrāṇi ca bhūpate,कंपयन्तो भुवं राजन् युयुधुर्भार्गवेण च तेः प्रयुक्तानि शस्त्राणि महास्त्राणि च भूपते
2,39,21,kṣaṇena nāśayāmāsa bhārgavendraḥ pratāpavān gṛhītvā paraśuṃ divyaṃ kālātakayamopamam,क्षणेन नाशयामास भार्गवेन्द्रः प्रतापवान् गृहीत्वा परशुं दिव्यं कालातकयमोपमम्
2,39,22,kālayansakalā senāṃ ciccheda bhugunandanaḥ karṣakastu yathā kṣetre pakvaṃ dhānyaṃ tathā tṛṇam,कालयन्सकला सेनां चिच्छेद भुगुनन्दनः कर्षकस्तु यथा क्षेत्रे पक्वं धान्यं तथा तृणम्
2,39,23,niśeṣayati dātreṇa tathā rāmeṇa tatkṛtam lakṣarājanyasainyaṃ tadadṛṣṭvā rāmeṇa dāritam,निशेषयति दात्रेण तथा रामेण तत्कृतम् लक्षराजन्यसैन्यं तददृष्ट्वा रामेण दारितम्
2,39,24,sucandraḥ pṛthivīpālo yuyudhe saṃgare nṛpa tāvubhau tatra saṃkṣubdhau nānāśastrāstrakovidau,सुचन्द्रः पृथिवीपालो युयुधे संगरे नृप तावुभौ तत्र संक्षुब्धौ नानाशस्त्रास्त्रकोविदौ
2,39,25,yuyudhāte mahāvīrau munīśanṛpatīśvarau rāmo 'smai yāni śastrāṇi cikṣepāstrāṇi cāpi hi,युयुधाते महावीरौ मुनीशनृपतीश्वरौ रामो ऽस्मै यानि शस्त्राणि चिक्षेपास्त्राणि चापि हि
2,39,26,tāni sarvāṇi ciccheda sucandro yuddha paṇḍitaḥ tataḥ kruddho raṇe rāmaḥ sucandraṃ pṛthivīśvaram,तानि सर्वाणि चिच्छेद सुचन्द्रो युद्ध पण्डितः ततः क्रुद्धो रणे रामः सुचन्द्रं पृथिवीश्वरम्
2,39,27,kṛtapratikṛtābhijñaṃ jñātvopaspṛśya vāryatha nārāyaṇāstraṃ viśikhe saṃdadhe cānivāritam,कृतप्रतिकृताभिज्ञं ज्ञात्वोपस्पृश्य वार्यथ नारायणास्त्रं विशिखे संदधे चानिवारितम्
2,39,28,tadastraṃ śatasūryābhaṃ kṣiptaṃ rāmeṇa dhīmatā hṛṣṭottīrya rathātsadyaḥ sucandraḥ praṇanāma ha,तदस्त्रं शतसूर्याभं क्षिप्तं रामेण धीमता हृष्टोत्तीर्य रथात्सद्यः सुचन्द्रः प्रणनाम ह
2,39,29,sarvāstrapūjyaṃ taccāpi nārāyaṇavinirmitam tamevaṃ praṇataṃ tyaktvā yathau nārāyamantikam,सर्वास्त्रपूज्यं तच्चापि नारायणविनिर्मितम् तमेवं प्रणतं त्यक्त्वा यथौ नारायमन्तिकम्
2,39,30,vismito 'bhūttadā rāmaḥ samare śatrasūdanaḥ dṛṣṭvā vyarthaṃ mahāstraṃ tadbhūpaṃ svasthaṃ vilokya ca,विस्मितो ऽभूत्तदा रामः समरे शत्रसूदनः दृष्ट्वा व्यर्थं महास्त्रं तद्भूपं स्वस्थं विलोक्य च
2,39,31,rāmaḥ śaktiṃ ca musalaṃ tomaraṃ paṭṭiśaṃ tathā gadāṃ ca paraśuṃ kopācchikṣepa nṛpamūrddhani,रामः शक्तिं च मुसलं तोमरं पट्टिशं तथा गदां च परशुं कोपाच्छिक्षेप नृपमूर्द्धनि
2,39,32,jagrāha tāni sarvāṇi sucandro līlayaiva hi cikṣepa śivaśūlaṃ ca rāmo nṛpataye yadā,जग्राह तानि सर्वाणि सुचन्द्रो लीलयैव हि चिक्षेप शिवशूलं च रामो नृपतये यदा
2,39,33,babhūva puṣpamālāṃ ca tacchūlaṃ nṛpatergale dadarśa ca purastasya bhadrakālīṃ jagatprasūm,बभूव पुष्पमालां च तच्छूलं नृपतेर्गले ददर्श च पुरस्तस्य भद्रकालीं जगत्प्रसूम्
2,39,34,vahantīṃ muṇḍamālāṃ ca vikaṭāsyāṃ bhayaṅkarīm siṃhasthāṃ ca trinetrāṃ ca triśūlavaradhāriṇīm,वहन्तीं मुण्डमालां च विकटास्यां भयङ्करीम् सिंहस्थां च त्रिनेत्रां च त्रिशूलवरधारिणीम्
2,39,35,dṛṣṭvā vihāya śastrāstraṃ namaskṛtya samaiḍata rāma uvāca namostu te śaṅkaravallabhāyai jagatsavitryai samalaṅkṛtāyai,दृष्ट्वा विहाय शस्त्रास्त्रं नमस्कृत्य समैडत राम उवाच नमोस्तु ते शङ्करवल्लभायै जगत्सवित्र्यै समलङ्कृतायै
2,39,36,nānāvibhūṣābhiribhārigāyai prapannarakṣāvihitodyamāyai dakṣaprasūtyai himavadbhavāyai maheśvarārddhaṅgasamāsthitāyai,नानाविभूषाभिरिभारिगायै प्रपन्नरक्षाविहितोद्यमायै दक्षप्रसूत्यै हिमवद्भवायै महेश्वरार्द्धङ्गसमास्थितायै
2,39,37,kālyai kalānāthakalādharāyai bhaktapriyāyai bhuvanādhipāyai tārābhidhāyai śivatatparāyai gaṇeśvarārādhitapādukāyai,काल्यै कलानाथकलाधरायै भक्तप्रियायै भुवनाधिपायै ताराभिधायै शिवतत्परायै गणेश्वराराधितपादुकायै
2,39,38,parātparāyai parameṣṭhidāyai tāpatrayonmūlanacintanāyai jagaddhitāyāstapuratrayāyai bālādikāyai tripurābhidhāyai,परात्परायै परमेष्ठिदायै तापत्रयोन्मूलनचिन्तनायै जगद्धितायास्तपुरत्रयायै बालादिकायै त्रिपुराभिधायै
2,39,39,samastavidyāsuvilāsadāyai jagajjananyai nihitāhitāyai bakānanāyai bahusākhyadāyai vidhvastanānāsuradānvāyai,समस्तविद्यासुविलासदायै जगज्जनन्यै निहिताहितायै बकाननायै बहुसाख्यदायै विध्वस्तनानासुरदान्वायै
2,39,40,varābhayālaṅkṛtadorlatāyai samastagīrvāṇanamaskṛtāyai pītāṃbarāyai pavanāśugāyai śubhapradāyai śivasaṃstutāyai,वराभयालङ्कृतदोर्लतायै समस्तगीर्वाणनमस्कृतायै पीतांबरायै पवनाशुगायै शुभप्रदायै शिवसंस्तुतायै
2,39,41,nāgārigāyai navakhaṇḍapāyai nīlācalābhāṃ galasatprabhāyai laghukramāyai lalitābhidhāyai lekhādhipāyai lavaṇākarāyai,नागारिगायै नवखण्डपायै नीलाचलाभां गलसत्प्रभायै लघुक्रमायै ललिताभिधायै लेखाधिपायै लवणाकरायै
2,39,42,lolekṣaṇāyai layavarjitāyai lākṣārasālaṅkṛtapaṅkajāyai ramābhidhāyai ratisupriyāyai rogāpahāyai racitākhilāyai,लोलेक्षणायै लयवर्जितायै लाक्षारसालङ्कृतपङ्कजायै रमाभिधायै रतिसुप्रियायै रोगापहायै रचिताखिलायै
2,39,43,rājyapradāyai ramaṇotsukāyai ratnaprabhāyai rucirāṃbarāyai namo namaste parataḥ purastāt pārśvādharordhvaṃ ca namo namaste,राज्यप्रदायै रमणोत्सुकायै रत्नप्रभायै रुचिरांबरायै नमो नमस्ते परतः पुरस्तात् पार्श्वाधरोर्ध्वं च नमो नमस्ते
2,39,44,sadā ca sarvatra namo namaste namo namaste 'khilavigrahāyai prasīda deveśi mama pratijñāṃ purā kṛtāṃ pālaya bhadrakāli,सदा च सर्वत्र नमो नमस्ते नमो नमस्ते ऽखिलविग्रहायै प्रसीद देवेशि मम प्रतिज्ञां पुरा कृतां पालय भद्रकालि
2,39,45,tvameva mātā ca pitā tvameva jagattrayasyāpi namo namaste vasiṣṭha uvāca evaṃ stutā tadā devī bhadrakālī tarasvinī,त्वमेव माता च पिता त्वमेव जगत्त्रयस्यापि नमो नमस्ते वसिष्ठ उवाच एवं स्तुता तदा देवी भद्रकाली तरस्विनी
2,39,46,uvāca bhārgavaṃ prītā varadānakṛtotsavā bhadrakālyuvāca vatsa rāma mahābhāga prītāsmi tava sāṃpratam,उवाच भार्गवं प्रीता वरदानकृतोत्सवा भद्रकाल्युवाच वत्स राम महाभाग प्रीतास्मि तव सांप्रतम्
2,39,47,varaṃ varaya matto yastvayā cābhyarthitā hṛdi rāma uvāca mātaryadi varo deyastvayā me bhaktava tsale,वरं वरय मत्तो यस्त्वया चाभ्यर्थिता हृदि राम उवाच मातर्यदि वरो देयस्त्वया मे भक्तव त्सले
2,39,48,tatsucandraṃ jaye yuddhe tavānugrahabhājanam iti me 'bhihitaṃ devi kuru prītena cetasā,तत्सुचन्द्रं जये युद्धे तवानुग्रहभाजनम् इति मे ऽभिहितं देवि कुरु प्रीतेन चेतसा
2,39,49,yena kenāpyupāyena jaganmātarnamo 'stu te bhadrakālyuvāca āgneyāstreṇa rājendraṃ sucandraṃ naya madgṛham,येन केनाप्युपायेन जगन्मातर्नमो ऽस्तु ते भद्रकाल्युवाच आग्नेयास्त्रेण राजेन्द्रं सुचन्द्रं नय मद्गृहम्
2,39,50,mamātipriyamadyaiva pārṣado me bhavatvayam vasiṣṭha uvāca ityuktamākarṇya sa bhārgavendro devyāḥ priyaṃ kartumathodyato 'bhūt,ममातिप्रियमद्यैव पार्षदो मे भवत्वयम् वसिष्ठ उवाच इत्युक्तमाकर्ण्य स भार्गवेन्द्रो देव्याः प्रियं कर्तुमथोद्यतो ऽभूत्
2,39,51,prāṇānniyamyācamanaṃ ca kṛtvā sucandramuddiśya ca tatsamādadhe astraṃ prayuktaṃ nṛpatervadhāya rāmeṇa rājan prasabhaṃ tadā tat,प्राणान्नियम्याचमनं च कृत्वा सुचन्द्रमुद्दिश्य च तत्समादधे अस्त्रं प्रयुक्तं नृपतेर्वधाय रामेण राजन् प्रसभं तदा तत्
2,39,52,dagdhvā vapurbhūtamayaṃ tadīyaṃ nināya lokaṃ paradevatāyāḥ tatastu rāmeṇa kṛtapraṇāmā sā bhadrakālo jagadādikartrī,दग्ध्वा वपुर्भूतमयं तदीयं निनाय लोकं परदेवतायाः ततस्तु रामेण कृतप्रणामा सा भद्रकालो जगदादिकर्त्री
2,39,53,antarhitābhūdatha jāmadagnyastasthau raṇebhūpavadhābhikāṅkṣī,अन्तर्हिताभूदथ जामदग्न्यस्तस्थौ रणेभूपवधाभिकाङ्क्षी
2,40,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite ekonacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ 39 vasiṣṭha uvāca sucandre patite rājan rājendrāṇāṃ śiromaṇau tatputraḥ puṣkarākṣastu rāmaṃ yoddhumathāgataḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकोनचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः ३९ वसिष्ठ उवाच सुचन्द्रे पतिते राजन् राजेन्द्राणां शिरोमणौ तत्पुत्रः पुष्कराक्षस्तु रामं योद्धुमथागतः
2,40,2,sa rathastho mahāvīryaḥ sarvaśastrāstrakovidaḥ abhivīkṣya raṇetyugraṃ rāmaṃ kālātakopamam,स रथस्थो महावीर्यः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः अभिवीक्ष्य रणेत्युग्रं रामं कालातकोपमम्
2,40,3,cakāra śarajālaṃ ca bhārgavendrasya sarvataḥ muhūrttaṃ jāmadagnyo 'pi bāṇaiḥ saṃjhadito 'bhavat,चकार शरजालं च भार्गवेन्द्रस्य सर्वतः मुहूर्त्तं जामदग्न्यो ऽपि बाणैः संझदितो ऽभवत्
2,40,4,tato niṣkamya sahasā bhārgavendro mahābalaḥ śarabandhānmahārāja samudaikṣata sarvataḥ,ततो निष्कम्य सहसा भार्गवेन्द्रो महाबलः शरबन्धान्महाराज समुदैक्षत सर्वतः
2,40,5,dṛṣṭvā taṃ puṣkārākṣaṃ tu sucandratanayaṃ tadā krodhamāhārayāmāsa didhakṣanniva pāvakaḥ,दृष्ट्वा तं पुष्काराक्षं तु सुचन्द्रतनयं तदा क्रोधमाहारयामास दिधक्षन्निव पावकः
2,40,6,sa krodhena samāviṣṭo vāruṇaṃ samavāsṛjat tato meghāḥ samutpannā garjanto bhairavānnavān,स क्रोधेन समाविष्टो वारुणं समवासृजत् ततो मेघाः समुत्पन्ना गर्जन्तो भैरवान्नवान्
2,40,7,vavṛṣurjaladhārābhiḥ plāvayanto dharāṃ nṛpa puṣkarākṣo mahāvīryo vāyavyāstrumavāsṛjat,ववृषुर्जलधाराभिः प्लावयन्तो धरां नृप पुष्कराक्षो महावीर्यो वायव्यास्त्रुमवासृजत्
2,40,8,tena te 'darśanaṃ nītāḥ sadya eva balāhakāḥ atha rāmo bhṛśaṃ kruddho brāhmaṃ tatrābhisaṃdadhe,तेन ते ऽदर्शनं नीताः सद्य एव बलाहकाः अथ रामो भृशं क्रुद्धो ब्राह्मं तत्राभिसंदधे
2,40,9,puṣkarākṣo 'pi tenaiva vicakarṣa mahābalaḥ brāhma so 'pyāhitaṃ dṛṣṭvā daṇḍāhata ivāragaḥ,पुष्कराक्षो ऽपि तेनैव विचकर्ष महाबलः ब्राह्म सो ऽप्याहितं दृष्ट्वा दण्डाहत इवारगः
2,40,10,ghoraṃ paraśumādāya niḥśvasaṃstamadhāvata rāmasyādhāvatastatra puṣkarākṣo dhanurdharaḥ,घोरं परशुमादाय निःश्वसंस्तमधावत रामस्याधावतस्तत्र पुष्कराक्षो धनुर्धरः
2,40,11,saṃdadhe pañcaviśikhāndīptāsyānuragāniva ekaikena ca bāṇena hṛdi śīrṣe bhujadvaye,संदधे पञ्चविशिखान्दीप्तास्यानुरगानिव एकैकेन च बाणेन हृदि शीर्षे भुजद्वये
2,40,12,śikhāyāṃ ca kramādbhittvā tastaṃbha bhṛśa māturam sa caivaṃ pīḍīto rāmaḥ puṣkarākṣeṇa saṃyuge,शिखायां च क्रमाद्भित्त्वा तस्तंभ भृश मातुरम् स चैवं पीडीतो रामः पुष्कराक्षेण संयुगे
2,40,13,kṣaṇaṃ sthitvā bhṛśaṃ dhāvanparaśuṃ mūrdhnyapatayāt śikhāmārabhya pādāntaṃ puthkarākṣaṃ dvidhākarot,क्षणं स्थित्वा भृशं धावन्परशुं मूर्ध्न्यपतयात् शिखामारभ्य पादान्तं पुथ्कराक्षं द्विधाकरोत्
2,40,14,patite śakale bhūmau tatkālaṃ paśyatā nṛṇām āścaryaṃ sumāhajjātaṃ divi caiva divau kasām,पतिते शकले भूमौ तत्कालं पश्यता नृणाम् आश्चर्यं सुमाहज्जातं दिवि चैव दिवौ कसाम्
2,40,15,vidārya rāmastaṃ krodhātpuṣkarākṣa mahābalam tatsainyamadahatkruddhaḥ pāvako vipinaṃ yathā,विदार्य रामस्तं क्रोधात्पुष्कराक्ष महाबलम् तत्सैन्यमदहत्क्रुद्धः पावको विपिनं यथा
2,40,16,yato yato dhāvati bhārgavendro mano 'nilaujāḥ praharanparaśvadham tatastato vājirathebhamānavā nikṛttagātrāḥ śataśo nipetuḥ,यतो यतो धावति भार्गवेन्द्रो मनो ऽनिलौजाः प्रहरन्परश्वधम् ततस्ततो वाजिरथेभमानवा निकृत्तगात्राः शतशो निपेतुः
2,40,17,rāmeṇa tatrā tibalena saṃgare nihanyamānāstu paraśvadhena hā tāta mātastviti jalpamāṃnā bhasmībabhūvuḥ suvicūrṇitāstadā,रामेण तत्रा तिबलेन संगरे निहन्यमानास्तु परश्वधेन हा तात मातस्त्विति जल्पमांना भस्मीबभूवुः सुविचूर्णितास्तदा
2,40,18,muhūrttamātreṇa ca bhārgaveṇa tatpuṣkarākṣasya balaṃ samagram anekarājanyakulaṃ hateśvaraṃ itaṃ navākṣauhiṇikaṃ bhṛśāturam,मुहूर्त्तमात्रेण च भार्गवेण तत्पुष्कराक्षस्य बलं समग्रम् अनेकराजन्यकुलं हतेश्वरं इतं नवाक्षौहिणिकं भृशातुरम्
2,40,19,patite puṣkarākṣe tu kārttavīryārjunaḥ svayam ājagāma mahāvīryaḥ suvarṇarathamāsthitaḥ,पतिते पुष्कराक्षे तु कार्त्तवीर्यार्जुनः स्वयम् आजगाम महावीर्यः सुवर्णरथमास्थितः
2,40,20,nānāśastrasamākīrṇaṃ nānāratnaparicchadam daśanalvapramāṇaṃ ca śatavājiyutaṃ nṛpaḥ,नानाशस्त्रसमाकीर्णं नानारत्नपरिच्छदम् दशनल्वप्रमाणं च शतवाजियुतं नृपः
2,40,21,yute bāhusahasreṇa nānāyudhadhareṇa ca babhau svarlokamārokṣyandehati sukṛtī yathā,युते बाहुसहस्रेण नानायुधधरेण च बभौ स्वर्लोकमारोक्ष्यन्देहति सुकृती यथा
2,40,22,putrāstasya mahāvīryāḥ śataṃ yuddhaviśāradāḥ senāḥ saṃvyūhya saṃtasthuḥ saṃgrāme piturājñayā,पुत्रास्तस्य महावीर्याः शतं युद्धविशारदाः सेनाः संव्यूह्य संतस्थुः संग्रामे पितुराज्ञया
2,40,23,kārttavīryastu balavānrāmaṃ dṛṣṭvā raṇājire kālāntakayamaprakhyaṃ yoddhuṃ samupacakrame,कार्त्तवीर्यस्तु बलवान्रामं दृष्ट्वा रणाजिरे कालान्तकयमप्रख्यं योद्धुं समुपचक्रमे
2,40,24,dakṣe pañcaśataṃ bāṇānvāme pañcaśataṃ dhanuḥ jagrā ha bhārgavendrasya samare jetumudyataḥ,दक्षे पञ्चशतं बाणान्वामे पञ्चशतं धनुः जग्रा ह भार्गवेन्द्रस्य समरे जेतुमुद्यतः
2,40,25,bāṇavarṣaṃ cakārātha rāmasyopari bhūpate yathā balāhako vīra parvatopari varṣati,बाणवर्षं चकाराथ रामस्योपरि भूपते यथा बलाहको वीर पर्वतोपरि वर्षति
2,40,26,bāṇavarṣeṇa nenājau satkṛto bhṛgunandanaḥ jagrāha svaghanurdivyaṃ bāṇavarṣaṃ tathākarot,बाणवर्षेण नेनाजौ सत्कृतो भृगुनन्दनः जग्राह स्वघनुर्दिव्यं बाणवर्षं तथाकरोत्
2,40,27,tāvubhauraṇasaṃdṛptau tadā bhārgavahaihayau cakraturyaddhamatulaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam,तावुभौरणसंदृप्तौ तदा भार्गवहैहयौ चक्रतुर्यद्धमतुलं तुमुलं लोमहर्षणम्
2,40,28,brahmāstraṃ ca sabhūpālaḥ saṃdadhe raṇamūrddhani vadhāya bhārgavendrasya sarvaśastrāstradhṛgabalī,ब्रह्मास्त्रं च सभूपालः संदधे रणमूर्द्धनि वधाय भार्गवेन्द्रस्य सर्वशस्त्रास्त्रधृगबली
2,40,29,rāmo 'pi vāryupaspṛśya brahmaṃ brāhmaya saṃdadhe tato vyomni sadā sakte dve cāpya stre narādhipa,रामो ऽपि वार्युपस्पृश्य ब्रह्मं ब्राह्मय संदधे ततो व्योम्नि सदा सक्ते द्वे चाप्य स्त्रे नराधिप
2,40,30,vavṛdhāte jagatprānte tejasā jvalanārkavat trayo lokāḥ sapātālā dṛṣṭvā tanmahadadbhutam,ववृधाते जगत्प्रान्ते तेजसा ज्वलनार्कवत् त्रयो लोकाः सपाताला दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम्
2,40,31,jvaladastrayugaṃ taptā menire 'syopasaṃyamam rāmastadā vīkṣya jagatpraṇāśaṃ jagannivāsoktamathāsmarattadā,ज्वलदस्त्रयुगं तप्ता मेनिरे ऽस्योपसंयमम् रामस्तदा वीक्ष्य जगत्प्रणाशं जगन्निवासोक्तमथास्मरत्तदा
2,40,32,rakṣā vidheyādya mayāsya saṃyamo nivāraṇīyaḥ paramāṃśadhāriṇā iti vyavasya prabhurugratejā netradvayenātha tadastrayugamam,रक्षा विधेयाद्य मयास्य संयमो निवारणीयः परमांशधारिणा इति व्यवस्य प्रभुरुग्रतेजा नेत्रद्वयेनाथ तदस्त्रयुगमम्
2,40,33,pītvātirāmaṃ jagadākalayya tasthau kṣaṇaṃ dhyānagato mahātmā dhyānaprabhāveṇa tatastu tasya brahmāstrayugmaṃ vigataprabhāvam,पीत्वातिरामं जगदाकलय्य तस्थौ क्षणं ध्यानगतो महात्मा ध्यानप्रभावेण ततस्तु तस्य ब्रह्मास्त्रयुग्मं विगतप्रभावम्
2,40,34,papāta bhūmau sahasātha tatkṣaṇaṃ sarvaṃ jagatsvāsthyamupājagāma sa jāmadagnyo mahātāṃ mahīyānsraṣṭuṃ tathā pālayituṃ nihantum,पपात भूमौ सहसाथ तत्क्षणं सर्वं जगत्स्वास्थ्यमुपाजगाम स जामदग्न्यो महातां महीयान्स्रष्टुं तथा पालयितुं निहन्तुम्
2,40,35,vibhustathāpīha nijaṃprabhāvaṃ gopāyituṃ lokavidhiṃ cakāra dhanurddharaḥ śūratamo mahasvānsadagraṇīḥ saṃsadi tathyavaktā,विभुस्तथापीह निजंप्रभावं गोपायितुं लोकविधिं चकार धनुर्द्धरः शूरतमो महस्वान्सदग्रणीः संसदि तथ्यवक्ता
2,40,36,kalākalāpeṣu kṛtaprayatno vidyāsu śāstreṣu budho vidhijñaḥ evaṃ nṛloke prathayansvabhāvaṃ sarvāṇi kalyāni karoti nityam,कलाकलापेषु कृतप्रयत्नो विद्यासु शास्त्रेषु बुधो विधिज्ञः एवं नृलोके प्रथयन्स्वभावं सर्वाणि कल्यानि करोति नित्यम्
2,40,37,sarve tu lokā vijitāstu tena rāmeṇa rājanyaniṣūdanena evaṃ sa rāmaḥ prathitaprabhāvaḥ praśāmayitvā tu tadastrayugmam,सर्वे तु लोका विजितास्तु तेन रामेण राजन्यनिषूदनेन एवं स रामः प्रथितप्रभावः प्रशामयित्वा तु तदस्त्रयुग्मम्
2,40,38,punaḥ pravṛtto nidhanaṃ prakartuṃ raṇāgaṇe haihayavaṃśaketoḥ tuṇīrataḥ patriyugaṃ gṛhītvā puṅkhe nidhāyātha dhanurjyakāyām,पुनः प्रवृत्तो निधनं प्रकर्तुं रणागणे हैहयवंशकेतोः तुणीरतः पत्रियुगं गृहीत्वा पुङ्खे निधायाथ धनुर्ज्यकायाम्
2,40,39,ālakṣya lakṣyaṃ nṛpakarṇayugmaṃ cakartta cūḍāmaṇihartukāmaḥ sa kṛttakarṇo nṛpatirmahātmā vinirjitāśeṣajagatpravīraḥ,आलक्ष्य लक्ष्यं नृपकर्णयुग्मं चकर्त्त चूडामणिहर्तुकामः स कृत्तकर्णो नृपतिर्महात्मा विनिर्जिताशेषजगत्प्रवीरः
2,40,40,mene nijaṃ vīryamiha praṇaṣṭaṃ rāmeṇa bhūmīśatiraskṛtātmā kṣaṇaṃ dharādhīśatanurvivarṇā gatānubhāvā nṛpaterbabhūva,मेने निजं वीर्यमिह प्रणष्टं रामेण भूमीशतिरस्कृतात्मा क्षणं धराधीशतनुर्विवर्णा गतानुभावा नृपतेर्बभूव
2,40,41,lekhyeva saccitrakaraprayuktā sudīnacittasya vilakṣyate 'ga tataḥ sa rājā nijavīryavaibhavaṃ samastalokādhikatāṃ prayātam,लेख्येव सच्चित्रकरप्रयुक्ता सुदीनचित्तस्य विलक्ष्यते ऽग ततः स राजा निजवीर्यवैभवं समस्तलोकाधिकतां प्रयातम्
2,40,42,vicintya paulastyajayādilabdhaṃ śocannivāsītsa jayābhikāṅkṣīṃ dadhyau punarmīlitalocano nṛpau dattaṃ tamātreyakulapradīpam,विचिन्त्य पौलस्त्यजयादिलब्धं शोचन्निवासीत्स जयाभिकाङ्क्षीं दध्यौ पुनर्मीलितलोचनो नृपौ दत्तं तमात्रेयकुलप्रदीपम्
2,40,43,yasya prabhāvānugṛhīta ojasā tiraścakārā khilalokapālakān yadāsya hṛdyeṣa mahānubhāvo dattaḥ prayāto na hi darśanaṃ tadā,यस्य प्रभावानुगृहीत ओजसा तिरश्चकारा खिललोकपालकान् यदास्य हृद्येष महानुभावो दत्तः प्रयातो न हि दर्शनं तदा
2,40,44,khinno 'timātraṃ dharaṇīpatistadā punaḥ punardhyānapathaṃ jagāma sa dhyāyamāno 'pi na cājagāma datto manogocaramasya rājan,खिन्नो ऽतिमात्रं धरणीपतिस्तदा पुनः पुनर्ध्यानपथं जगाम स ध्यायमानो ऽपि न चाजगाम दत्तो मनोगोचरमस्य राजन्
2,40,45,tapasvino dāntatamasya sādhoranāgaso duṣkṛtikāriṇo vibhuḥ evaṃ yadātrestanayo mahātmā dṛṣṭo na ca dhyānapathe nṛpeṇa,तपस्विनो दान्ततमस्य साधोरनागसो दुष्कृतिकारिणो विभुः एवं यदात्रेस्तनयो महात्मा दृष्टो न च ध्यानपथे नृपेण
2,40,46,tadātiduḥ khena vidūyamānaḥ śokena mohena yuto babhūva taṃ śokamagnaṃ nṛpatiṃ mahātmā rāmo jagādākhilacittadarśī,तदातिदुः खेन विदूयमानः शोकेन मोहेन युतो बभूव तं शोकमग्नं नृपतिं महात्मा रामो जगादाखिलचित्तदर्शी
2,40,47,mā śokabhāvaṃ nṛpate prayāhi naivānuśocanti mahānubhāvāḥ yaste varāyābhavamādisarge sa eva cāhaṃ taṃva sādanāya,मा शोकभावं नृपते प्रयाहि नैवानुशोचन्ति महानुभावाः यस्ते वरायाभवमादिसर्गे स एव चाहं तंव सादनाय
2,40,48,samāgatastvaṃ bhavadhīracittaḥ saṃgrāmakāle na viṣādacarcā sarvo hi lokaḥ svakṛtaṃ bhunakti śubhāśubhaṃ daivakṛtaṃ vipāke,समागतस्त्वं भवधीरचित्तः संग्रामकाले न विषादचर्चा सर्वो हि लोकः स्वकृतं भुनक्ति शुभाशुभं दैवकृतं विपाके
2,40,49,anyonako 'pyasya śubhāśubhasya viparyayaṃ kartumalaṃ nareśa yatte supuṇyaṃ bahujanmasaṃcitaṃ teneha dattasya varārhapātram,अन्योनको ऽप्यस्य शुभाशुभस्य विपर्ययं कर्तुमलं नरेश यत्ते सुपुण्यं बहुजन्मसंचितं तेनेह दत्तस्य वरार्हपात्रम्
2,40,50,jāto bhavānadya tu duṣkṛtasya phalaṃ prabhuṅkṣva tvamihārjitasya gururvimatyāpakṛtastvayā me yatastataḥ karṇanikṛntanaṃ te,जातो भवानद्य तु दुष्कृतस्य फलं प्रभुङ्क्ष्व त्वमिहार्जितस्य गुरुर्विमत्यापकृतस्त्वया मे यतस्ततः कर्णनिकृन्तनं ते
2,40,51,kṛtaṃ mayā paśya harantamojasā cūḍāmaṇiṃ māmapatdṛtya te yaśaḥ ityevamuktvā sa bhṛgurmahātmā niyojya bāṇaṃ ca vikṛṣya cāpam,कृतं मया पश्य हरन्तमोजसा चूडामणिं मामपत्दृत्य ते यशः इत्येवमुक्त्वा स भृगुर्महात्मा नियोज्य बाणं च विकृष्य चापम्
2,40,52,cikṣepa rājñaḥ sa tu lāghavena cchittvā maṇiṃ rāmamamupājagāma tadvīkṣya karmāsya muneḥ sutasya sa cārjuno haihayavaṃśadharttā,चिक्षेप राज्ञः स तु लाघवेन च्छित्त्वा मणिं रामममुपाजगाम तद्वीक्ष्य कर्मास्य मुनेः सुतस्य स चार्जुनो हैहयवंशधर्त्ता
2,40,53,samudyato 'bhūtpunarapyudāyudhastaṃ hantumājau dvijamātmaśatrum śūlaśaktigadācakrakhaḍhgapaṭṭiśatomaraiḥ,समुद्यतो ऽभूत्पुनरप्युदायुधस्तं हन्तुमाजौ द्विजमात्मशत्रुम् शूलशक्तिगदाचक्रखढ्गपट्टिशतोमरैः
2,40,54,nānāpraharaṇaiścānyairājaghāna dvijātmajam sa rāmo lāghavenaiva saṃprakṣiptānyanena ca,नानाप्रहरणैश्चान्यैराजघान द्विजात्मजम् स रामो लाघवेनैव संप्रक्षिप्तान्यनेन च
2,40,55,śūlādīni cakarttāśu madhya eva nijāśugaiḥ sa rājā vāryupaspṛśya sasarjāgneyamuttamam,शूलादीनि चकर्त्ताशु मध्य एव निजाशुगैः स राजा वार्युपस्पृश्य ससर्जाग्नेयमुत्तमम्
2,40,56,astraṃ rāmo vāruṇena śamayāmāsa satvaram gāndharvaṃ vidadhe rājā vāyavyenāhanadvibhum,अस्त्रं रामो वारुणेन शमयामास सत्वरम् गान्धर्वं विदधे राजा वायव्येनाहनद्विभुम्
2,40,57,nāgāstraṃ gāruḍenāpi rāmaściccheda bhūpate dattena dattaṃ yacchūlamavyarthaṃ mantrapūrvakam,नागास्त्रं गारुडेनापि रामश्चिच्छेद भूपते दत्तेन दत्तं यच्छूलमव्यर्थं मन्त्रपूर्वकम्
2,40,58,jagrāha samare rājā bhārgavasya vadhāya ca tacchūlaṃ śatasūryābhamanivāryaṃ surāsuraiḥ,जग्राह समरे राजा भार्गवस्य वधाय च तच्छूलं शतसूर्याभमनिवार्यं सुरासुरैः
2,40,59,cikṣepa rāmamuddiśya samagreṇa balena saḥ mūrdhni tadbhārgavasyātha nipapāta mahīpate,चिक्षेप राममुद्दिश्य समग्रेण बलेन सः मूर्ध्नि तद्भार्गवस्याथ निपपात महीपते
2,40,60,tena śūlaprahāreṇa vyathito bhārgavastadā mūrcchāmavāpa rājendra papāta ca hariṃ smaran,तेन शूलप्रहारेण व्यथितो भार्गवस्तदा मूर्च्छामवाप राजेन्द्र पपात च हरिं स्मरन्
2,40,61,patite bhārgave tatra sarve devā bhayākulāḥ samājagmuḥ puraskṛtya brahmaviṣṇumaheśvarān,पतिते भार्गवे तत्र सर्वे देवा भयाकुलाः समाजग्मुः पुरस्कृत्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान्
2,40,62,śaṅkarastu mahājñānī sākṣānmṛtyuñjayaḥ prabhuḥ bhārgavaṃ jīvayāmāsa saṃjīvanyā sa vidyayā,शङ्करस्तु महाज्ञानी साक्षान्मृत्युञ्जयः प्रभुः भार्गवं जीवयामास संजीवन्या स विद्यया
2,40,63,rāmastu cetanāṃ prāpya dadarśa purataḥ surān praṇanāma ca rājendra bhaktyā brahmādikāṃstu tān,रामस्तु चेतनां प्राप्य ददर्श पुरतः सुरान् प्रणनाम च राजेन्द्र भक्त्या ब्रह्मादिकांस्तु तान्
2,40,64,te stutā bhārgavendreṇa sadyo 'darśanamāgatāḥ sa rāmo vāryuspṛśya jajāpa kavacaṃ tu tat,ते स्तुता भार्गवेन्द्रेण सद्यो ऽदर्शनमागताः स रामो वार्युस्पृश्य जजाप कवचं तु तत्
2,40,65,utthitaśca susaṃrabdho nirdahanniva cakṣuṣā smṛtvā pāśupataṃ cāstraṃ śivadattaṃ sa bhārgavaḥ,उत्थितश्च सुसंरब्धो निर्दहन्निव चक्षुषा स्मृत्वा पाशुपतं चास्त्रं शिवदत्तं स भार्गवः
2,40,66,sadyaḥ saṃhṛtavāṃstattu kārttavīryaṃ mahābalam sa rājā dattabhaktastu viṣṇoścakraṃ sudarśanam praviṣṭo bhasmasājjātaṃ śarīraṃ bāhunandana,सद्यः संहृतवांस्तत्तु कार्त्तवीर्यं महाबलम् स राजा दत्तभक्तस्तु विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् प्रविष्टो भस्मसाज्जातं शरीरं बाहुनन्दन
2,41,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite kārttavīryavadho nāma catvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ 40 vasiṣṭha uvāca dṛṣṭvā piturvadhaṃ ghoraṃ tatputrāste śataṃ tvarā vārayāmāsuratyugraṃ bhārgavaṃ svabaleḥ pṛthak,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते कार्त्तवीर्यवधो नाम चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः ४० वसिष्ठ उवाच दृष्ट्वा पितुर्वधं घोरं तत्पुत्रास्ते शतं त्वरा वारयामासुरत्युग्रं भार्गवं स्वबलेः पृथक्
2,41,2,ekaikākṣaihiṇīyuktāḥ sarve te yuddhadurmadāḥ saṃgrāmaṃ tumulaṃ cakruḥ saṃrabdhāstu piturvadhāt,एकैकाक्षैहिणीयुक्ताः सर्वे ते युद्धदुर्मदाः संग्रामं तुमुलं चक्रुः संरब्धास्तु पितुर्वधात्
2,41,3,rāmastu dṛṣṭvā tatputrāñchūrānraṇaviśāradān paraśvadhaṃ samādāya yuyudhe taiśca saṃgare,रामस्तु दृष्ट्वा तत्पुत्राञ्छूरान्रणविशारदान् परश्वधं समादाय युयुधे तैश्च संगरे
2,41,4,tāṃ senāṃ bhagavānrāmaḥ śatākṣauhiṇisaṃmitām nijaghāna tvarāyukto muhurttadvayamātrataḥ,तां सेनां भगवान्रामः शताक्षौहिणिसंमिताम् निजघान त्वरायुक्तो मुहुर्त्तद्वयमात्रतः
2,41,5,niḥśeṣitaṃ svasainyaṃ tu kuṭhāreṇaiva līlayā dṛṣṭvā rāmeṇa tesarve yuyudhurvīryasaṃmatāḥ,निःशेषितं स्वसैन्यं तु कुठारेणैव लीलया दृष्ट्वा रामेण तेसर्वे युयुधुर्वीर्यसंमताः
2,41,6,nānāvidhāni divyāni praharanto mahojasaḥ parito maṇḍalaṃ cakrurbhārgavasya mahātmanaḥ,नानाविधानि दिव्यानि प्रहरन्तो महोजसः परितो मण्डलं चक्रुर्भार्गवस्य महात्मनः
2,41,7,atha rāmo 'pi balavāṃsteṣāṃ maṇḍalamadhyagaḥ vireje bhagavānsākṣādyathā nābhistu cakragā,अथ रामो ऽपि बलवांस्तेषां मण्डलमध्यगः विरेजे भगवान्साक्षाद्यथा नाभिस्तु चक्रगा
2,41,8,nṛtyannivācau virarāja rāmaḥ śataṃ punaste parito bhramantaḥ rejuśca gopī gaṇamadhyasaṃsthaḥ kṛṣṇo yathā tāḥ parito bhramantyaḥ,नृत्यन्निवाचौ विरराज रामः शतं पुनस्ते परितो भ्रमन्तः रेजुश्च गोपी गणमध्यसंस्थः कृष्णो यथा ताः परितो भ्रमन्त्यः
2,41,9,tadā tu sarve druhiṇapradhānāḥ samāgatāḥ svasvavimānasaṃsthāḥ samākirannandanamālyavarṣaiḥ samantato rāmamahīnavīryam,तदा तु सर्वे द्रुहिणप्रधानाः समागताः स्वस्वविमानसंस्थाः समाकिरन्नन्दनमाल्यवर्षैः समन्ततो राममहीनवीर्यम्
2,41,10,yaḥ śastrapādādudatiṣṭhata dhvanir huṃkāragarbho divamaspṛśansa vai tauryatrikasyeva śarakṣatāni bhāntīva yadvannakhadantapātāḥ,यः शस्त्रपादादुदतिष्ठत ध्वनिर् हुंकारगर्भो दिवमस्पृशन्स वै तौर्यत्रिकस्येव शरक्षतानि भान्तीव यद्वन्नखदन्तपाताः
2,41,11,krandanti śastraiḥ kṣatavikṣatāṅgā gāyanti yadvatkila gītavijñāḥ evaṃ pravṛttaṃ nṛpayuddhamaṇḍalaṃ paśyanti devā bhṛśavismitākṣaḥ,क्रन्दन्ति शस्त्रैः क्षतविक्षताङ्गा गायन्ति यद्वत्किल गीतविज्ञाः एवं प्रवृत्तं नृपयुद्धमण्डलं पश्यन्ति देवा भृशविस्मिताक्षः
2,41,12,tatastu rāmo 'vanipālaputrāñjighāṃsurājau vividhāstrapūgaiḥ pṛthakcakārātiba lāṃstu maṇḍaladvicchidya paṅktiṃ prabhurāttacāpaḥ,ततस्तु रामो ऽवनिपालपुत्राञ्जिघांसुराजौ विविधास्त्रपूगैः पृथक्चकारातिब लांस्तु मण्डलद्विच्छिद्य पङ्क्तिं प्रभुरात्तचापः
2,41,13,ekaikaśastānnijaghāna vīrāñchataṃ tadā pañca tataḥ palāyitāḥ śūro vṛṣāsyo vṛṣaśūrasenau jayadhvajaścāpi vibhinnadhairyāḥ,एकैकशस्तान्निजघान वीराञ्छतं तदा पञ्च ततः पलायिताः शूरो वृषास्यो वृषशूरसेनौ जयध्वजश्चापि विभिन्नधैर्याः
2,41,14,mahābhayenātha parītacitā himādripādāntarakānanaṃ ca pṛthaggatāste suparīpsavo nṛpā na ko 'pi kāṃsviddadṛśe bhṛśārttaḥ,महाभयेनाथ परीतचिता हिमाद्रिपादान्तरकाननं च पृथग्गतास्ते सुपरीप्सवो नृपा न को ऽपि कांस्विद्ददृशे भृशार्त्तः
2,41,15,rāmo 'pi hatvā nṛpacakramājau rājñaḥ sahāyarthamupāgataṃ ca samanvito 'sāvakṛtavraṇena sasnau mudāgatya ca narmadāyām,रामो ऽपि हत्वा नृपचक्रमाजौ राज्ञः सहायर्थमुपागतं च समन्वितो ऽसावकृतव्रणेन सस्नौ मुदागत्य च नर्मदायाम्
2,41,16,srātvā nityakriyāṃ kṛtvā saṃpūjya vṛṣabhadhvajam pratasthe draṣṭumurvīśa śivaṃ kailāsavāsinam,स्रात्वा नित्यक्रियां कृत्वा संपूज्य वृषभध्वजम् प्रतस्थे द्रष्टुमुर्वीश शिवं कैलासवासिनम्
2,41,17,gurupatnīmumāṃ cāpi sutau skandavināyakau manoyāyī mahātmāsāvakṛtavraṇasaṃyutaḥ,गुरुपत्नीमुमां चापि सुतौ स्कन्दविनायकौ मनोयायी महात्मासावकृतव्रणसंयुतः
2,41,18,kṛtakāryo mudā yuktaḥ kailāsaṃ prāpya tatkṣaṇam dadarśa tatra nagarīṃ mahatīmalakābhidham,कृतकार्यो मुदा युक्तः कैलासं प्राप्य तत्क्षणम् ददर्श तत्र नगरीं महतीमलकाभिधम्
2,41,19,nānāmaṇigaṇākīrṇabhavanairupaśobhitām nānārupadharairyakṣaiḥ śobhitāṃ citrabhūṣaṇaiḥ,नानामणिगणाकीर्णभवनैरुपशोभिताम् नानारुपधरैर्यक्षैः शोभितां चित्रभूषणैः
2,41,20,nānāvṛkṣasamākīṇairvanaiścopavanairyutām dīrghikābhiḥ sudīrghābhistaḍāgaiścopaśobhitām,नानावृक्षसमाकीणैर्वनैश्चोपवनैर्युताम् दीर्घिकाभिः सुदीर्घाभिस्तडागैश्चोपशोभिताम्
2,41,21,sarvato 'pyāvṛtāṃ bāhye sītayālakanandayā tatra devāṅganāsnānamuktakuṅkumapiñjaram,सर्वतो ऽप्यावृतां बाह्ये सीतयालकनन्दया तत्र देवाङ्गनास्नानमुक्तकुङ्कुमपिञ्जरम्
2,41,22,tṛṣāvira hitāścāṃbhaḥ pibanti kariṇo mudā yatra saṃgītasaṃnādā śrūyante tatratatra ha,तृषाविर हिताश्चांभः पिबन्ति करिणो मुदा यत्र संगीतसंनादा श्रूयन्ते तत्रतत्र ह
2,41,23,gandharvairapsarobhiśca satataṃ sahakāribhiḥ tāṃ dṛṣṭvā bhārgavo rājanmudā paramayā yutaḥ,गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सततं सहकारिभिः तां दृष्ट्वा भार्गवो राजन्मुदा परमया युतः
2,41,24,yayau tadūrdhvaṃ śikharaṃ yatra śevaparaṃ gṛham tato dadarśa rājendra snigdhacchāyaṃ mahāvaṭam,ययौ तदूर्ध्वं शिखरं यत्र शेवपरं गृहम् ततो ददर्श राजेन्द्र स्निग्धच्छायं महावटम्
2,41,25,tasyādhastādvarāvāsaṃ susevyaṃ siddhasaṃyutam dadarṃśa tatra prākāraṃ śatayojanamaṇḍalam,तस्याधस्ताद्वरावासं सुसेव्यं सिद्धसंयुतम् ददर्ंश तत्र प्राकारं शतयोजनमण्डलम्
2,41,26,nānāratnācitaṃ ramyaṃ caturdvāraṃ gaṇāvṛtam nandīśvaraṃ mahākālaṃ raktākṣaṃ vikaṭodaram,नानारत्नाचितं रम्यं चतुर्द्वारं गणावृतम् नन्दीश्वरं महाकालं रक्ताक्षं विकटोदरम्
2,41,27,piṅgalākṣaṃ viśālākṣaṃ virūpākṣaṃ ghaṭodaram mandāraṃ bhairavaṃ bāṇaṃ ruruṃ bhairavameva ca,पिङ्गलाक्षं विशालाक्षं विरूपाक्षं घटोदरम् मन्दारं भैरवं बाणं रुरुं भैरवमेव च
2,41,28,vīrakaṃ vīrabhadraṃ ca caṇḍaṃ bhṛṅgiṃ riṭiṃ mukham siddhendranātharudrāṃśca vidyādharamahoragān,वीरकं वीरभद्रं च चण्डं भृङ्गिं रिटिं मुखम् सिद्धेन्द्रनाथरुद्रांश्च विद्याधरमहोरगान्
2,41,29,bhūtapretapiśācāṃśca kūṣmāṇḍānbrahmarākṣasān vetālāndānavendrāṃśca yogīndrāṃśca jaṭādharān,भूतप्रेतपिशाचांश्च कूष्माण्डान्ब्रह्मराक्षसान् वेतालान्दानवेन्द्रांश्च योगीन्द्रांश्च जटाधरान्
2,41,30,yakṣakiṃpuruṣāṃścaiva ḍākinīyo ginīstathā dṛṣṭvā nandyā5yā tatra praviṣṭo 'ntarmudānvitaḥ,यक्षकिंपुरुषांश्चैव डाकिनीयो गिनीस्तथा दृष्ट्वा नन्द्या५या तत्र प्रविष्टो ऽन्तर्मुदान्वितः
2,41,31,dadarśa tatra bhuvanairāvṛtaṃ śivamandiram caturyojanavistīrṇaṃ tatra prāgdvārasaṃsthitau,ददर्श तत्र भुवनैरावृतं शिवमन्दिरम् चतुर्योजनविस्तीर्णं तत्र प्राग्द्वारसंस्थितौ
2,41,32,dṛṣṭvā vāme kārttikeya dakṣa caiva vināyakam nanāma bhārgavastau dvau śivatulyaparākramau,दृष्ट्वा वामे कार्त्तिकेय दक्ष चैव विनायकम् ननाम भार्गवस्तौ द्वौ शिवतुल्यपराक्रमौ
2,41,33,pārṣadapravarāstatra kṣetrapālāśca saṃsthitāḥ ratnasiṃhāsanasthāśca ratnabhūṣamabhūṣitāḥ,पार्षदप्रवरास्तत्र क्षेत्रपालाश्च संस्थिताः रत्नसिंहासनस्थाश्च रत्नभूषमभूषिताः
2,41,34,bhārgavaṃ praviśantaṃ tu hyapṛcchañśivamandiram vināyako mahārāja kṣaṇaṃ tiṣṭhetyuvāca ha,भार्गवं प्रविशन्तं तु ह्यपृच्छञ्शिवमन्दिरम् विनायको महाराज क्षणं तिष्ठेत्युवाच ह
2,41,35,nidrito hyumayā yukto mahādevo 'dhuneti ca īśvarājñāṃ gṛhītvāhamatrāgatyakṣaṇāntare,निद्रितो ह्युमया युक्तो महादेवो ऽधुनेति च ईश्वराज्ञां गृहीत्वाहमत्रागत्यक्षणान्तरे
2,41,36,tvayā sārddhaṃ pravekṣyāmi bhrātastiṣṭhātra sāṃpratam vināyakacaścaivaṃ śrutvā bhārgavanandanaḥ,त्वया सार्द्धं प्रवेक्ष्यामि भ्रातस्तिष्ठात्र सांप्रतम् विनायकचश्चैवं श्रुत्वा भार्गवनन्दनः
2,41,37,pravaktumupacakrāma gaṇeśaṃ tvarayānvitaḥ rāma uvāca gatvā hyantaḥpuraṃ bhrātaḥ praṇamya jagadīśvarau,प्रवक्तुमुपचक्राम गणेशं त्वरयान्वितः राम उवाच गत्वा ह्यन्तःपुरं भ्रातः प्रणम्य जगदीश्वरौ
2,41,38,pārvatīśaṅkarau sadyo yāsyāmi nijamandiram kārttavīryaḥ sucandraśca saputrabalabāndhavaḥ,पार्वतीशङ्करौ सद्यो यास्यामि निजमन्दिरम् कार्त्तवीर्यः सुचन्द्रश्च सपुत्रबलबान्धवः
2,41,39,anye sahasraśo bhūpāḥ kāṃbojāḥ paṅlavāḥ śākāḥ kānyakubjāḥ kośaleśā māyāvanto mahābalāḥ,अन्ये सहस्रशो भूपाः कांबोजाः पङ्लवाः शाकाः कान्यकुब्जाः कोशलेशा मायावन्तो महाबलाः
2,41,40,nihatāḥ samare sarve mayā śaṃbhuprasādataḥ tamimaṃ praṇipatyaiva yāsyāmi svagṛhaṃ prati,निहताः समरे सर्वे मया शंभुप्रसादतः तमिमं प्रणिपत्यैव यास्यामि स्वगृहं प्रति
2,41,41,ityuktvā bhārgavastatra tasthau gaṇapateḥ puraḥ provāca madhuraṃ vākyaṃ bhārgave sa gaṇādhipaḥ,इत्युक्त्वा भार्गवस्तत्र तस्थौ गणपतेः पुरः प्रोवाच मधुरं वाक्यं भार्गवे स गणाधिपः
2,41,42,vināyaka uvāca jñaṇaṃ tiṣṭa mahābhāga darśanaṃ te bhaviṣyati adya viśveśvaro bhrātarbhavānyā saha varttate,विनायक उवाच ज्ञणं तिष्ट महाभाग दर्शनं ते भविष्यति अद्य विश्वेश्वरो भ्रातर्भवान्या सह वर्त्तते
2,41,43,strīpuṃsoryukta yostāta sahaikāsanasaṃsthayoḥ karoti sukhabhaṅgaṃ yo narakaṃ sa vrajeddhruvam,स्त्रीपुंसोर्युक्त योस्तात सहैकासनसंस्थयोः करोति सुखभङ्गं यो नरकं स व्रजेद्ध्रुवम्
2,41,44,viśeṣatastu pitaraṃ guruṃ vā bhūpatiṃ dvijaḥ ra7syaṃ samupāsinaṃ na paśyediti niścayaḥ,विशेषतस्तु पितरं गुरुं वा भूपतिं द्विजः र७स्यं समुपासिनं न पश्येदिति निश्चयः
2,41,45,kāmato 'kāmato vāpi paśyedyaḥ suratonmukham strīvicchedo bhavettasya dhruvaṃ saprasu janmasu,कामतो ऽकामतो वापि पश्येद्यः सुरतोन्मुखम् स्त्रीविच्छेदो भवेत्तस्य ध्रुवं सप्रसु जन्मसु
2,41,46,śroṇiṃ vakṣaḥ sthalaṃ vaktraṃ yaḥ paśyati parastriyaḥ māturvāpi bhaginyā vā duhituḥ sa narādhamaḥ,श्रोणिं वक्षः स्थलं वक्त्रं यः पश्यति परस्त्रियः मातुर्वापि भगिन्या वा दुहितुः स नराधमः
2,41,47,bhārgava uvāca aho śrutamapūrvaṃ kiṃ vacanaṃ tava vaktrataḥ brāntyā vinirgataṃ vāpi hāsyārthamathavoditam,भार्गव उवाच अहो श्रुतमपूर्वं किं वचनं तव वक्त्रतः ब्रान्त्या विनिर्गतं वापि हास्यार्थमथवोदितम्
2,41,48,kāmināṃ savikārāṇāmetacchāstranidarśanam nirvikārāsya ca śiśorna doṣaḥ kaścideva hi,कामिनां सविकाराणामेतच्छास्त्रनिदर्शनम् निर्विकारास्य च शिशोर्न दोषः कश्चिदेव हि
2,41,49,yāsyāmyantaḥ puraṃ bhrātastava kiṃ tiṣṭha bālaka yathādṛṣṭaṃ kariṣyāmi tatra yatsamayocitam,यास्याम्यन्तः पुरं भ्रातस्तव किं तिष्ठ बालक यथादृष्टं करिष्यामि तत्र यत्समयोचितम्
2,41,50,tatraiva mātā tātaśca tvayā nāma nirūpitau jagatāṃ pitarau tau ca pārvatīparameśvarau,तत्रैव माता तातश्च त्वया नाम निरूपितौ जगतां पितरौ तौ च पार्वतीपरमेश्वरौ
2,41,51,ityuktvā bhārgavo rājannantargantuṃ samudyataḥ vināyakastadotthāya vārayāmāsa satvaram,इत्युक्त्वा भार्गवो राजन्नन्तर्गन्तुं समुद्यतः विनायकस्तदोत्थाय वारयामास सत्वरम्
2,41,52,vāgyuddhaṃ ca tayorāsīnmitho hastavikarṣaṇam dṛṣṭvā sakandastu saṃbhrānto bodhayāmāsa tau tadā,वाग्युद्धं च तयोरासीन्मिथो हस्तविकर्षणम् दृष्ट्वा सकन्दस्तु संभ्रान्तो बोधयामास तौ तदा
2,41,53,bāhubhyāṃ dvau samudgṛhya pṛthagutsāritau tathā atha kruddho gaṇeśāya bhārgavaḥ paravīrahā paraśvadhaṃ samādāya saprakṣeptuṃ samudyataḥ,बाहुभ्यां द्वौ समुद्गृह्य पृथगुत्सारितौ तथा अथ क्रुद्धो गणेशाय भार्गवः परवीरहा परश्वधं समादाय सप्रक्षेप्तुं समुद्यतः
2,41,54,taṃ dṛṣṭvā gajānano bhṛguvaraṃ krodhātkṣipantaṃ tvarā svātmārthaṃ paraśuṃ tadā nijakareṇoddhṛtya vegena tu bhūrlokaṃ bhuvaḥ svarapi tasyordhvaṃ maharvaijanaṃ lokaṃ cāpi tapo 'tha satyamaparaṃ vaikuṇṭhamapyānayat,तं दृष्ट्वा गजाननो भृगुवरं क्रोधात्क्षिपन्तं त्वरा स्वात्मार्थं परशुं तदा निजकरेणोद्धृत्य वेगेन तु भूर्लोकं भुवः स्वरपि तस्योर्ध्वं महर्वैजनं लोकं चापि तपो ऽथ सत्यमपरं वैकुण्ठमप्यानयत्
2,41,55,tasyordhvaṃ ca vidarśayanbhṛguvaraṃ golokamīśātmajo niṣpātyādharalokasaptaka mapītthaṃ darśayāmāsa ca uddhṛtyātha tato hi garbhasalile prakṣaptamātraṃ tvarā bhītaṃ prāṇaparipsumānayadatho tatraiva yatrāsthitaḥ,तस्योर्ध्वं च विदर्शयन्भृगुवरं गोलोकमीशात्मजो निष्पात्याधरलोकसप्तक मपीत्थं दर्शयामास च उद्धृत्याथ ततो हि गर्भसलिले प्रक्षप्तमात्रं त्वरा भीतं प्राणपरिप्सुमानयदथो तत्रैव यत्रास्थितः
2,42,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite ekacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ 41 vasiṣṭha uvāca evaṃ saṃbhrāmito rāmo gaṇādhīśena bhūpate harṣaśokasamāviṣṭo vicintyātmaparābhavam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः ४१ वसिष्ठ उवाच एवं संभ्रामितो रामो गणाधीशेन भूपते हर्षशोकसमाविष्टो विचिन्त्यात्मपराभवम्
2,42,2,gaṇeśaṃ cābhito vīkṣya nirvikāramavasthitam krodhāviṣṭo bhṛśaṃ bhūtvā prākṣipatsvaparaśvadham,गणेशं चाभितो वीक्ष्य निर्विकारमवस्थितम् क्रोधाविष्टो भृशं भूत्वा प्राक्षिपत्स्वपरश्वधम्
2,42,3,gaṇeśastvabhivīkṣyātha pitrā dattaṃ paraśvadham amoghaṃ karttukāmastu vāme taṃ daśane 'grahīt,गणेशस्त्वभिवीक्ष्याथ पित्रा दत्तं परश्वधम् अमोघं कर्त्तुकामस्तु वामे तं दशने ऽग्रहीत्
2,42,4,sa tu dantaḥ kuṭhāreṇa vicchinno bhūtale 'patat bhuvi śoṇitasaṃdigdho vajrāhata ivācalaḥ,स तु दन्तः कुठारेण विच्छिन्नो भूतले ऽपतत् भुवि शोणितसंदिग्धो वज्राहत इवाचलः
2,42,5,dantapātena vidvastā sābdhidvīpadharā dharā cakaṃpe pṛthivīpāla lokāstrāsamupāgatāḥ,दन्तपातेन विद्वस्ता साब्धिद्वीपधरा धरा चकंपे पृथिवीपाल लोकास्त्रासमुपागताः
2,42,6,hāhākāro mahānāsī ddevānāṃ divi paśyatām kārttikeyādayastatra cukruśurbhṛśamāturāḥ,हाहाकारो महानासी द्देवानां दिवि पश्यताम् कार्त्तिकेयादयस्तत्र चुक्रुशुर्भृशमातुराः
2,42,7,atha kolāhalaṃ śrutvā dantapātadhvaniṃ tathā pārvatīśaṅkarau tatra samājagmaturīśvarau,अथ कोलाहलं श्रुत्वा दन्तपातध्वनिं तथा पार्वतीशङ्करौ तत्र समाजग्मतुरीश्वरौ
2,42,8,herambaṃ purato dṛṣṭvā vakratuṇḍaikadantinam papraccha skandaṃ pārvatī kimetaditi kāraṇam,हेरम्बं पुरतो दृष्ट्वा वक्रतुण्डैकदन्तिनम् पप्रच्छ स्कन्दं पार्वती किमेतदिति कारणम्
2,42,9,sa tu pṛṣṭastadā mātrā senānīḥ sarvamāditaḥ vṛttāntaṃ kathayāmāsa mātre rāmasya śṛṇvataḥ,स तु पृष्टस्तदा मात्रा सेनानीः सर्वमादितः वृत्तान्तं कथयामास मात्रे रामस्य शृण्वतः
2,42,10,sā śrutvodantamakhilaṃ jagatāṃ jananī nṛpa uvāca śaṅkaraṃ ruṣṭā pārvatī prāṇanāyakam,सा श्रुत्वोदन्तमखिलं जगतां जननी नृप उवाच शङ्करं रुष्टा पार्वती प्राणनायकम्
2,42,11,pārvatyuvāca ayaṃ te bhārgavaḥ śaṃbho śiṣyaḥ putraḥ samo 'bhavat tvattolabdhvā paraṃ tejo varma trailokyajidvibho,पार्वत्युवाच अयं ते भार्गवः शंभो शिष्यः पुत्रः समो ऽभवत् त्वत्तोलब्ध्वा परं तेजो वर्म त्रैलोक्यजिद्विभो
2,42,12,kārttavīryārjunaṃ saṃkhye jitavānūrjitaṃ nṛpam svakāryaṃ sādhayitvā tu prādāttubhyaṃ ca dakṣiṇām,कार्त्तवीर्यार्जुनं संख्ये जितवानूर्जितं नृपम् स्वकार्यं साधयित्वा तु प्रादात्तुभ्यं च दक्षिणाम्
2,42,13,yatte sutasya daśana kuṭhāreṇa nyapātayat anenaiva kṛtārthastvaṃ bhaviṣyasi na saṃśayaḥ,यत्ते सुतस्य दशन कुठारेण न्यपातयत् अनेनैव कृतार्थस्त्वं भविष्यसि न संशयः
2,42,14,tvamimaṃ bhārgavaṃ śambho rakṣāntevāsisattamam tava kāryāṇi sarvāṇi sādhayiṣyati sadguroḥ,त्वमिमं भार्गवं शम्भो रक्षान्तेवासिसत्तमम् तव कार्याणि सर्वाणि साधयिष्यति सद्गुरोः
2,42,15,aha naivātra tiṣṭhāmi yattvayā vimatā vibho putrābhyāṃ sahitā yāsye pituḥ svasya niketanam,अह नैवात्र तिष्ठामि यत्त्वया विमता विभो पुत्राभ्यां सहिता यास्ये पितुः स्वस्य निकेतनम्
2,42,16,saṃto bhujiṣyātanayaṃ satkurvantyātmaputravat bhavatā tu kṛtonaiva satkāro vacasāpi hi,संतो भुजिष्यातनयं सत्कुर्वन्त्यात्मपुत्रवत् भवता तु कृतोनैव सत्कारो वचसापि हि
2,42,17,ātmanastanayasyāsya tato yāsyāmi duḥkhitā vasiṣṭha uvāca etacchrutvā tu vacanaṃ pārvatyā bhagavānbhavaḥ,आत्मनस्तनयस्यास्य ततो यास्यामि दुःखिता वसिष्ठ उवाच एतच्छ्रुत्वा तु वचनं पार्वत्या भगवान्भवः
2,42,18,novāca kiñcidvacanaṃ sādhu vāsādhu bhūpate sasmāra manasā kṛṣṇaṃ praṇatakleśanāśanam,नोवाच किञ्चिद्वचनं साधु वासाधु भूपते सस्मार मनसा कृष्णं प्रणतक्लेशनाशनम्
2,42,19,golokanāthaṃ gopīśaṃ nānānunayakovidam smṛtamātro 'tha bhagavān keśavaḥ praṇatārttihā ājagāma dayāsiṃdhurbhaktavaśyo 'khileśvaraḥ,गोलोकनाथं गोपीशं नानानुनयकोविदम् स्मृतमात्रो ऽथ भगवान् केशवः प्रणतार्त्तिहा आजगाम दयासिंधुर्भक्तवश्यो ऽखिलेश्वरः
2,42,20,meghaśyāmo viśadavadano ratnakeyūrahāro vidyudvāsā makarasadṛśe kuṇḍale saṃdadhānaḥ barhāpīḍaṃ maṇigaṇayutaṃ bibhradīṣatsmitāsyo gopīnātho gaditasuyaśāḥ kaustubhodbhāsivakṣāḥ,मेघश्यामो विशदवदनो रत्नकेयूरहारो विद्युद्वासा मकरसदृशे कुण्डले संदधानः बर्हापीडं मणिगणयुतं बिभ्रदीषत्स्मितास्यो गोपीनाथो गदितसुयशाः कौस्तुभोद्भासिवक्षाः
2,42,21,rādhayā sahitaḥ śrīmān śrīdāmnā cāparājitaḥ,राधया सहितः श्रीमान् श्रीदाम्ना चापराजितः
2,42,22,muṣṇaṃstejāṃsi sarveṣāṃ svarucā jñānavāridhiḥ athainamāgataṃ dṛṣṭvā śivaḥ saṃhṛṣṭamānasaḥ,मुष्णंस्तेजांसि सर्वेषां स्वरुचा ज्ञानवारिधिः अथैनमागतं दृष्ट्वा शिवः संहृष्टमानसः
2,42,23,praṇipatya yathānyāyaṃ pūjayāmāsa cāgatam praveśyābhyantare veśmarādhayā sahitaṃ vibhum,प्रणिपत्य यथान्यायं पूजयामास चागतम् प्रवेश्याभ्यन्तरे वेश्मराधया सहितं विभुम्
2,42,24,ratnasiṃhāsane namye sadāraṃ sa nyaveśayat tha tatra gatā devī pārvatī tanayānvitā,रत्नसिंहासने नम्ये सदारं स न्यवेशयत् थ तत्र गता देवी पार्वती तनयान्विता
2,42,25,nanāma caraṇānprabhvoḥ putrābhyāṃ sahitā mudā tha rāmo 'pi tatraiva gatvā namitakandharaḥ,ननाम चरणान्प्रभ्वोः पुत्राभ्यां सहिता मुदा थ रामो ऽपि तत्रैव गत्वा नमितकन्धरः
2,42,26,pārvatyāścaraṇopānte papātākulamānasaḥ sā yadā nābhyanandattaṃ bhārgavaṃ praṇataṃ puraḥ,पार्वत्याश्चरणोपान्ते पपाताकुलमानसः सा यदा नाभ्यनन्दत्तं भार्गवं प्रणतं पुरः
2,42,27,tadovāca jagannāthaḥ pārvatīṃ prīṇayangirā,तदोवाच जगन्नाथः पार्वतीं प्रीणयन्गिरा
2,42,28,śrīkṛṣma uvāca ayi naganaṃ dini ninditacandramukhi tvamimaṃ jamadagnisutam naya nijahastasarojasamarpitamstakamaṅkamanantaguṇe,श्रीकृष्म उवाच अयि नगनं दिनि निन्दितचन्द्रमुखि त्वमिमं जमदग्निसुतम् नय निजहस्तसरोजसमर्पितम्स्तकमङ्कमनन्तगुणे
2,42,29,bhavabhayahāriṇi śaṃbhuvihāriṇi kalmaṣanāśini kuṃbhigate tava caraṇe patitaṃ satataṃ kṛtakilbiṣamapyava dehi varam,भवभयहारिणि शंभुविहारिणि कल्मषनाशिनि कुंभिगते तव चरणे पतितं सततं कृतकिल्बिषमप्यव देहि वरम्
2,42,30,śruṇu devi mahābhāge vedoktaṃ vacanaṃ mama yacchrutvā harṣitā nūnaṃ bhaviṣyasi na saṃśayaḥ vināyakaste tanayo mahātmā mahatāṃ mahān,श्रुणु देवि महाभागे वेदोक्तं वचनं मम यच्छ्रुत्वा हर्षिता नूनं भविष्यसि न संशयः विनायकस्ते तनयो महात्मा महतां महान्
2,42,31,yaṃ kāmaḥ krodha udvego bhayaṃ nāviśate kadā vedasmṛtipurāṇeṣu saṃhitāsu ca bhāmini,यं कामः क्रोध उद्वेगो भयं नाविशते कदा वेदस्मृतिपुराणेषु संहितासु च भामिनि
2,42,32,nāmānyasyopadiṣṭāni supuṇyāni mahātmabhiḥ yāni tāni pravakṣyāmi nikhilāghaharāṇi ca,नामान्यस्योपदिष्टानि सुपुण्यानि महात्मभिः यानि तानि प्रवक्ष्यामि निखिलाघहराणि च
2,42,33,pramathānāṃ gaṇā ye ca nānārūpā mahābalāḥ teṣāmīśastvayaṃ yasmādgaṇeśastena kīrttitaḥ,प्रमथानां गणा ये च नानारूपा महाबलाः तेषामीशस्त्वयं यस्माद्गणेशस्तेन कीर्त्तितः
2,42,34,bhūtāni ca bhaviṣyāṇi varttamānāni yāni ca brahmāṇḍānyakhilānyeva yasmiṃllaṃbodaraḥ sa tu,भूतानि च भविष्याणि वर्त्तमानानि यानि च ब्रह्माण्डान्यखिलान्येव यस्मिंल्लंबोदरः स तु
2,42,35,yaḥ sthiro devayogena cchinnaṃ saṃyojitaṃ punaḥ gajasya śirasā devitena prokto gajānanaḥ,यः स्थिरो देवयोगेन च्छिन्नं संयोजितं पुनः गजस्य शिरसा देवितेन प्रोक्तो गजाननः
2,42,36,caturthyāmuditaścandro darbhiṇā śapta āturaḥ anena vidhṛto bhāle bhālacandrastataḥ smṛtaḥ,चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रो दर्भिणा शप्त आतुरः अनेन विधृतो भाले भालचन्द्रस्ततः स्मृतः
2,42,37,śaptaḥ purā saptabhistu munibhiḥ saṃkṣayaṃ gataḥ jātavedā dīpito 'bhūdyenāsauśūrpakarmakaḥ,शप्तः पुरा सप्तभिस्तु मुनिभिः संक्षयं गतः जातवेदा दीपितो ऽभूद्येनासौशूर्पकर्मकः
2,42,38,purā devāsure yuddhe pūjito diviṣadgaṇaiḥ vighnaṃ nivārayāmāsa vighnanāśastataḥ smṛtaḥ,पुरा देवासुरे युद्धे पूजितो दिविषद्गणैः विघ्नं निवारयामास विघ्ननाशस्ततः स्मृतः
2,42,39,adyāyaṃ devi rāmeṇa kuṭhāreṇa nipātya ca daśanaṃ daivato bhadre hyekadantaḥ kṛto 'munā,अद्यायं देवि रामेण कुठारेण निपात्य च दशनं दैवतो भद्रे ह्येकदन्तः कृतो ऽमुना
2,42,40,bhaviṣyatyatha paryāye brahmaṇo haravallabhe vakrībhaviṣyattuṇḍatvādvakratuṇḍaḥ smṛto budhaiḥ,भविष्यत्यथ पर्याये ब्रह्मणो हरवल्लभे वक्रीभविष्यत्तुण्डत्वाद्वक्रतुण्डः स्मृतो बुधैः
2,42,41,evaṃ tavāsya putrasya saṃti nāmāni pārvati smaraṇātpāpahārīṇi trikālānugatānyapi,एवं तवास्य पुत्रस्य संति नामानि पार्वति स्मरणात्पापहारीणि त्रिकालानुगतान्यपि
2,42,42,asmāttrayodaśīkalpātpūrvasmindaśamībhave mayāsmai tu varo dattaḥ sargadevāgrapūjane,अस्मात्त्रयोदशीकल्पात्पूर्वस्मिन्दशमीभवे मयास्मै तु वरो दत्तः सर्गदेवाग्रपूजने
2,42,43,jātakarmādisaṃskāre garbhādhānādike 'pi ca yātrāyāṃ ca vaṇijyādau yuddhe devārcane śubhe,जातकर्मादिसंस्कारे गर्भाधानादिके ऽपि च यात्रायां च वणिज्यादौ युद्धे देवार्चने शुभे
2,42,44,saṃkaṣṭe kāmyasiddhyarthaṃ pūjayedyo gajānanam tasya sarvāṇi kāryāṇi siddhyantyeva na saṃśayaḥ,संकष्टे काम्यसिद्ध्यर्थं पूजयेद्यो गजाननम् तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्ध्यन्त्येव न संशयः
2,42,45,vasiṣṭha uvāca ityuktaṃ tu samākarṇya kṛṣṇena sumahātmanā pārvatī jagatāṃ nāthā vismitāsīcchubhānanā,वसिष्ठ उवाच इत्युक्तं तु समाकर्ण्य कृष्णेन सुमहात्मना पार्वती जगतां नाथा विस्मितासीच्छुभानना
2,42,46,yadā naivottaraṃ prādātpārvatī śivasannidhau tadā rādhābravīddevīṃ śivarūpā sanātanī,यदा नैवोत्तरं प्रादात्पार्वती शिवसन्निधौ तदा राधाब्रवीद्देवीं शिवरूपा सनातनी
2,42,47,śrīrādhovāca prakṛtiḥ puruṣaścobhāvanyonyāśrayavigrahau dvidhā bhinnau prakāśete prapañce 'smin yathā tathā,श्रीराधोवाच प्रकृतिः पुरुषश्चोभावन्योन्याश्रयविग्रहौ द्विधा भिन्नौ प्रकाशेते प्रपञ्चे ऽस्मिन् यथा तथा
2,42,48,tvaṃ cāhamāvayordevi bhedo naivāsti kaścana viṣṇustvamahamevāsmi śivo dviguṇatāṃ gataḥ,त्वं चाहमावयोर्देवि भेदो नैवास्ति कश्चन विष्णुस्त्वमहमेवास्मि शिवो द्विगुणतां गतः
2,42,49,śivasya hṛdaye viṣṇurbhavatyā rūpamāsthitaḥ mama rūpaṃ samāsthāya viṣṇośca hṛdaye śivaḥ,शिवस्य हृदये विष्णुर्भवत्या रूपमास्थितः मम रूपं समास्थाय विष्णोश्च हृदये शिवः
2,42,50,eṣa rāmo mahābhāge vaiṣṇavaḥ śaivatāṃ gataḥ gaṇeśo 'yaṃ śivaḥ sākṣādvaiṣṇavatvaṃ samāsthitaḥ,एष रामो महाभागे वैष्णवः शैवतां गतः गणेशो ऽयं शिवः साक्षाद्वैष्णवत्वं समास्थितः
2,42,51,etayorovayoḥ prabhavoścāpi bhedo na dṛśyate evāmuktvā tu sā rādhā kroḍe kṛtvā gajānanam,एतयोरोवयोः प्रभवोश्चापि भेदो न दृश्यते एवामुक्त्वा तु सा राधा क्रोडे कृत्वा गजाननम्
2,42,52,mūrdhnyupāghrāya pasparśa svahastena kapolake spṛṣṭamātre kapole tu kṣataṃ pūrttimudāgatam,मूर्ध्न्युपाघ्राय पस्पर्श स्वहस्तेन कपोलके स्पृष्टमात्रे कपोले तु क्षतं पूर्त्तिमुदागतम्
2,42,53,pārvatī muprasannābhūdanunītātha rādhayā pādayoḥ patitaṃ rāmamutthāpya nijapāṇinā,पार्वती मुप्रसन्नाभूदनुनीताथ राधया पादयोः पतितं राममुत्थाप्य निजपाणिना
2,42,54,kroḍīcakāra suprītā mūrdhnyu pāghrāya pārvatī evaṃ tayostu satkāraṃ dṛṣṭvā rāmagaṇeśayoḥ,क्रोडीचकार सुप्रीता मूर्ध्न्यु पाघ्राय पार्वती एवं तयोस्तु सत्कारं दृष्ट्वा रामगणेशयोः
2,42,55,kṛṣṇaḥ skandamupākṛṣya svāṅke premṇā nyaveśayat atha śaṃbhurapi prītaḥ śrīdāmānam pasthitam,कृष्णः स्कन्दमुपाकृष्य स्वाङ्के प्रेम्णा न्यवेशयत् अथ शंभुरपि प्रीतः श्रीदामानम् पस्थितम्
2,42,56,svotsaṃge sthāpayāmāsa premṇā matkṛtya mānadaḥ,स्वोत्संगे स्थापयामास प्रेम्णा मत्कृत्य मानदः
2,43,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite dvicatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ 42 vasiṣṭha uvāca evaṃ susnigdhacitteṣu teṣu tiṣṭhatsu bhūpate bhavānyutsaṃgato rāmaḥ samutthāya kṛtājaliḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते द्विचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः ४२ वसिष्ठ उवाच एवं सुस्निग्धचित्तेषु तेषु तिष्ठत्सु भूपते भवान्युत्संगतो रामः समुत्थाय कृताजलिः
2,43,2,tuṣṭāva prayato bhūtvā nirviśeṣa viśeṣavat advayaṃ dvaitamāpannaṃ nirguṇaṃ saguṇātmakam,तुष्टाव प्रयतो भूत्वा निर्विशेष विशेषवत् अद्वयं द्वैतमापन्नं निर्गुणं सगुणात्मकम्
2,43,3,rāma uvāca prakṛtivikṛtijātaṃ viśvametadvidhātuṃ mama kiyadanubhātaṃ vaibhavaṃ tatpramātum aviditatanunāmābhīṣṭavastvekadhāmābhavadatha bhava bhāmā pātu māṃ pūrṇakāmā,राम उवाच प्रकृतिविकृतिजातं विश्वमेतद्विधातुं मम कियदनुभातं वैभवं तत्प्रमातुम् अविदिततनुनामाभीष्टवस्त्वेकधामाभवदथ भव भामा पातु मां पूर्णकामा
2,43,4,prakaṭitaguṇābhānaṃ kālasaṃkhyāvidhānaṃ sakalabhavanidānaṃ kīrtyate yatpradhānam tadiha nikhilatātaḥ saṃbabhūvokṣapātaḥ kṛtakṛtakanipātaḥ pātu māmadya mātaḥ,प्रकटितगुणाभानं कालसंख्याविधानं सकलभवनिदानं कीर्त्यते यत्प्रधानम् तदिह निखिलतातः संबभूवोक्षपातः कृतकृतकनिपातः पातु मामद्य मातः
2,43,5,danujakulavināśīlekhapātāvināśī prathamakulavikāśī sarvavidyāprakāśī prasabharacitakāśī bhaktadattākhilāśīravatu vijitapāśī māṃsadā ṣaṇmukhāśī,दनुजकुलविनाशीलेखपाताविनाशी प्रथमकुलविकाशी सर्वविद्याप्रकाशी प्रसभरचितकाशी भक्तदत्ताखिलाशीरवतु विजितपाशी मांसदा षण्मुखाशी
2,43,6,haranikaṭa nivāsī kṛṣṇasevāvilāsī praṇatajanavibhāsī gopakanyāprahāsī harakṛtabahumāno gopikeśaikatāno viditabahuvidhāno jāyatāṃ kīrtihā nau,हरनिकट निवासी कृष्णसेवाविलासी प्रणतजनविभासी गोपकन्याप्रहासी हरकृतबहुमानो गोपिकेशैकतानो विदितबहुविधानो जायतां कीर्तिहा नौ
2,43,7,prabhuniyatamānā yo nunnabhaktāntarāyo tdṛtaduritanikāyo jñānadātāparāyoḥ sakalaguṇagariṣṭho rādhikāṅkeniviṣṭo mama kṛtamaparādhaṃ kṣantumarhatvagādham,प्रभुनियतमाना यो नुन्नभक्तान्तरायो त्दृतदुरितनिकायो ज्ञानदातापरायोः सकलगुणगरिष्ठो राधिकाङ्केनिविष्टो मम कृतमपराधं क्षन्तुमर्हत्वगाधम्
2,43,8,yā rādhā jagadudbhavasthitilayeṣvārādhyate vā janaiḥ śabdaṃ bodhayatīśavaktraṃvigalatpremāmṛtāsvādanam rāseśī rasikeśvarī ramaṇatdṛnniṣṭhānijānandinī netrī sā paripātu māmavanataṃ rādheti ya kīrtyate,या राधा जगदुद्भवस्थितिलयेष्वाराध्यते वा जनैः शब्दं बोधयतीशवक्त्रंविगलत्प्रेमामृतास्वादनम् रासेशी रसिकेश्वरी रमणत्दृन्निष्ठानिजानन्दिनी नेत्री सा परिपातु मामवनतं राधेति य कीर्त्यते
2,43,9,yasyā garbhasamudbhavo hyativirāḍyasyāṃśabhūto virāṭ yannābhyaṃburuhodbhavena vidhinaikāntopadiṣṭena vai sṛṣṭaṃ sarvamidaṃ carācaramayaṃ viśvaṃ ca yadromasu brahmāṇḍāni vibhānti tasya jananī śaśvatprasannāstu sā,यस्या गर्भसमुद्भवो ह्यतिविराड्यस्यांशभूतो विराट् यन्नाभ्यंबुरुहोद्भवेन विधिनैकान्तोपदिष्टेन वै सृष्टं सर्वमिदं चराचरमयं विश्वं च यद्रोमसु ब्रह्माण्डानि विभान्ति तस्य जननी शश्वत्प्रसन्नास्तु सा
2,43,10,pāyādyaḥ sa carācarasya jagato vyāpī vibhuḥ saccidānandābdhiḥ prakaṭasthito vilasati premāndhayā rādhayā kṛṣṇaḥ pūrṇatamo mamopari dayāklinnāntaraḥ stātsadā yenāhaṃ sukṛtī bhavāmi ca bhavāmyānandalīnāntaraḥ,पायाद्यः स चराचरस्य जगतो व्यापी विभुः सच्चिदानन्दाब्धिः प्रकटस्थितो विलसति प्रेमान्धया राधया कृष्णः पूर्णतमो ममोपरि दयाक्लिन्नान्तरः स्तात्सदा येनाहं सुकृती भवामि च भवाम्यानन्दलीनान्तरः
2,43,11,vasiṣṭha uvāca stutvaivaṃ jāmadagnyastu virarāma ha tatparam vijñātākhilatattvārtho hṛṣṭaromā kṛtārthavat,वसिष्ठ उवाच स्तुत्वैवं जामदग्न्यस्तु विरराम ह तत्परम् विज्ञाताखिलतत्त्वार्थो हृष्टरोमा कृतार्थवत्
2,43,12,athovāca prasannātmā kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ bhārgavaṃ praṇataṃ bhaktyā kṛpāpātraṃ purasthitam,अथोवाच प्रसन्नात्मा कृष्णः कमललोचनः भार्गवं प्रणतं भक्त्या कृपापात्रं पुरस्थितम्
2,43,13,kṛṣma uvāca siddho 'si bhārgavendra tvaṃ prasādānmama saṃpratam adya prabhṛti vatsāsmiṃlloke śreṣṭhatamo bhava,कृष्म उवाच सिद्धो ऽसि भार्गवेन्द्र त्वं प्रसादान्मम संप्रतम् अद्य प्रभृति वत्सास्मिंल्लोके श्रेष्ठतमो भव
2,43,14,tubhyaṃ varo mayā dattaḥ purā viṣṇupadāśrame tatsarvaṃ kramato bhāvyaṃ samā bahvīstvayā vibho,तुभ्यं वरो मया दत्तः पुरा विष्णुपदाश्रमे तत्सर्वं क्रमतो भाव्यं समा बह्वीस्त्वया विभो
2,43,15,dayā vidheyā dīneṣu śreya uttamamicchatā yogaśca sādanīyo vai śatrūṇāṃ nigrahastathā,दया विधेया दीनेषु श्रेय उत्तममिच्छता योगश्च सादनीयो वै शत्रूणां निग्रहस्तथा
2,43,16,tvatsamo nāsti loke 'smiṃstejasā ca balena ca jñānena yaśasā vāpi sarvaśreṣṭhatamo bhavān,त्वत्समो नास्ति लोके ऽस्मिंस्तेजसा च बलेन च ज्ञानेन यशसा वापि सर्वश्रेष्ठतमो भवान्
2,43,17,atha svagṛhamāsādya pitroḥ śuśrūṣaṇaṃ kuru tapaścara yathākālaṃ tena siddhiḥ karasthitā,अथ स्वगृहमासाद्य पित्रोः शुश्रूषणं कुरु तपश्चर यथाकालं तेन सिद्धिः करस्थिता
2,43,18,rādhotsaṃgātsamutthāpya gaṇeśaṃ rādhikeśvaraḥ āliṅgya gāḍhaṃ rāseṇa maitrīṃ tasya cakāra ha,राधोत्संगात्समुत्थाप्य गणेशं राधिकेश्वरः आलिङ्ग्य गाढं रासेण मैत्रीं तस्य चकार ह
2,43,19,athobhāvapi saṃprītau tadā rāmagaṇeśvarau kṛṣṇājñayā mahābhāgau babhūvaturarindama,अथोभावपि संप्रीतौ तदा रामगणेश्वरौ कृष्णाज्ञया महाभागौ बभूवतुररिन्दम
2,43,20,etasminnantare devī rādhā kṛṣṇapriyā satī ubhābhyāṃ ca varaṃ prādātprasannāsyā mudānvitā,एतस्मिन्नन्तरे देवी राधा कृष्णप्रिया सती उभाभ्यां च वरं प्रादात्प्रसन्नास्या मुदान्विता
2,43,21,rādhovāca sarvasya jagato vandyau durādharṣauṃ priyāvahau madbhaktau ca viśeṣeṇa bhavantau bhavatāṃ sutau,राधोवाच सर्वस्य जगतो वन्द्यौ दुराधर्षौं प्रियावहौ मद्भक्तौ च विशेषेण भवन्तौ भवतां सुतौ
2,43,22,bhavatornāma cauccārya yatkāryaṃ yaḥ samārabhet siddhiṃ prayātu tatasarvaṃ matprasādāddhi tasya tu,भवतोर्नाम चौच्चार्य यत्कार्यं यः समारभेत् सिद्धिं प्रयातु ततसर्वं मत्प्रसादाद्धि तस्य तु
2,43,23,athovāca jaganmātā bhavānī bhavavallabhā vatsa rāma prasannāhaṃ tubhyaṃ kaṃ pradade varam taṃ prabrūhi mahābhāga bhayaṃ tyaktvā sudūrataḥ rāma uvāca janmānta rasahasreṣu yeṣuyeṣu vrajāmyaham,अथोवाच जगन्माता भवानी भववल्लभा वत्स राम प्रसन्नाहं तुभ्यं कं प्रददे वरम् तं प्रब्रूहि महाभाग भयं त्यक्त्वा सुदूरतः राम उवाच जन्मान्त रसहस्रेषु येषुयेषु व्रजाम्यहम्
2,43,24,kṛṣṇayorbhavayorbhakto bhaviṣyāmīti dehi me abhedena ca paśyāmi kṛṣṇau cāpi bhavau tathā,कृष्णयोर्भवयोर्भक्तो भविष्यामीति देहि मे अभेदेन च पश्यामि कृष्णौ चापि भवौ तथा
2,43,25,pārvatyuvāca evamastu mahābhāga bhakto 'si bhavakṛṣṇayoḥ cirañjīvī bhavāśu tvaṃ prasādānmama suvrata,पार्वत्युवाच एवमस्तु महाभाग भक्तो ऽसि भवकृष्णयोः चिरञ्जीवी भवाशु त्वं प्रसादान्मम सुव्रत
2,43,26,athovāca dharādhīśaḥ prasannastamumāpatiḥ praṇataṃ bhārgavendraṃ tu varārhaṃ jagadīśvaraḥ,अथोवाच धराधीशः प्रसन्नस्तमुमापतिः प्रणतं भार्गवेन्द्रं तु वरार्हं जगदीश्वरः
2,43,27,śiva uvāca rāmabhakto 'si me vatsa yaste datto varo mayā sa bhaviṣyati kārtsyena satyamuktaṃ na cānyathā,शिव उवाच रामभक्तो ऽसि मे वत्स यस्ते दत्तो वरो मया स भविष्यति कार्त्स्येन सत्यमुक्तं न चान्यथा
2,43,28,adyaprabhṛti loke 'smin bhavato balavattaraḥ na ko 'pi bhavatādvatsa tejasvī ca bhavatparaḥ,अद्यप्रभृति लोके ऽस्मिन् भवतो बलवत्तरः न को ऽपि भवताद्वत्स तेजस्वी च भवत्परः
2,43,29,vasiṣṭha uvāca atha kṛṣṇo 'pyanujñāpya śivaṃ ca naganandinīm golokaṃ prayayau yuktaḥ śrīdāmnā cāpi rādhayā,वसिष्ठ उवाच अथ कृष्णो ऽप्यनुज्ञाप्य शिवं च नगनन्दिनीम् गोलोकं प्रययौ युक्तः श्रीदाम्ना चापि राधया
2,43,30,atha rāmo 'pi dharmātmā bhavānīṃ ca bhavaṃ tathā saṃpūjya cābhivādyātha pradakṣiṇamupā kramīt,अथ रामो ऽपि धर्मात्मा भवानीं च भवं तथा संपूज्य चाभिवाद्याथ प्रदक्षिणमुपा क्रमीत्
2,43,31,gaṇeśaṃ kārttikeyaṃ ca natvāpṛcchya ca bhūpate akṛtavraṇasaṃyukto niścakrāma gṛhāntarāt,गणेशं कार्त्तिकेयं च नत्वापृच्छ्य च भूपते अकृतव्रणसंयुक्तो निश्चक्राम गृहान्तरात्
2,43,32,niṣkramyamāṇo rāmastu nandīśvaramukhairgaṇaiḥ namaskṛto yayau rājansvagṛhaṃ parayā mudā,निष्क्रम्यमाणो रामस्तु नन्दीश्वरमुखैर्गणैः नमस्कृतो ययौ राजन्स्वगृहं परया मुदा
2,44,1,iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamābhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite tricatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ 43 vasiṣṭha uvāca rājannevaṃ bhṛgurvidvānpaśyañjanapadānbahūn samājagāma dharmātmākṛtavraṇasamanvitaḥ,इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रिचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः ४३ वसिष्ठ उवाच राजन्नेवं भृगुर्विद्वान्पश्यञ्जनपदान्बहून् समाजगाम धर्मात्माकृतव्रणसमन्वितः
2,44,2,nililyuḥ kṣattriyāḥ sarve yatra tatra nirīkṣya tam vrajantaṃ bhārgavaṃ mārge prāṇarakṣaṇatatparāḥ,निलिल्युः क्षत्त्रियाः सर्वे यत्र तत्र निरीक्ष्य तम् व्रजन्तं भार्गवं मार्गे प्राणरक्षणतत्पराः
2,44,3,athāsasāda rājendra rāmaḥ svapiturāśramam śāntasattvasamākīrṇaṃ vedadhtraninināditam,अथाससाद राजेन्द्र रामः स्वपितुराश्रमम् शान्तसत्त्वसमाकीर्णं वेदध्त्रनिनिनादितम्
2,44,4,yatra siṃhā mṛgā gāvo nāgamārjjāramūṣakāḥ samaṃ ca ranti saṃhṛṣṭā bhayaṃ tyaktvā sudūrataḥ,यत्र सिंहा मृगा गावो नागमार्ज्जारमूषकाः समं च रन्ति संहृष्टा भयं त्यक्त्वा सुदूरतः
2,44,5,yatra dhūmaṃ samīkṣyaiva hyagnihotrasamudbhavam unnadanti mayūrāśca nṛtyanti ca mahīpane,यत्र धूमं समीक्ष्यैव ह्यग्निहोत्रसमुद्भवम् उन्नदन्ति मयूराश्च नृत्यन्ति च महीपने
2,44,6,yatra sāyantane kāle sūryasyābhimukhaṃ dvijaiḥ jalāñjalīnprakṣipadbhiḥ kriyate bhūrcalāvilā,यत्र सायन्तने काले सूर्यस्याभिमुखं द्विजैः जलाञ्जलीन्प्रक्षिपद्भिः क्रियते भूर्चलाविला
2,44,7,yatrāntevāsibhirnityaṃ vedāḥ śāstrāṇi saṃhitāḥ abhyasyante mudā yuktairbrahmacaryavrate sthitaiḥ,यत्रान्तेवासिभिर्नित्यं वेदाः शास्त्राणि संहिताः अभ्यस्यन्ते मुदा युक्तैर्ब्रह्मचर्यव्रते स्थितैः
2,44,8,atha rāmaḥ prasannātmā paśyannāśramasaṃpadam praviveśa śanai rājannakṛtavraṇasaṃyutaḥ,अथ रामः प्रसन्नात्मा पश्यन्नाश्रमसंपदम् प्रविवेश शनै राजन्नकृतव्रणसंयुतः
2,44,9,jayaśabdaṃ namaḥśabdaṃ proccaradbhirdvijātmajaiḥ dvijaiśca satkṛto rāmaḥ paraṃ harṣamupāgataḥ,जयशब्दं नमःशब्दं प्रोच्चरद्भिर्द्विजात्मजैः द्विजैश्च सत्कृतो रामः परं हर्षमुपागतः
2,44,10,āśramābhyantare tatra saṃpraviśya nijaṃ gṛham dadarśa pitaraṃ rāmo jamadagniṃ taponidhim,आश्रमाभ्यन्तरे तत्र संप्रविश्य निजं गृहम् ददर्श पितरं रामो जमदग्निं तपोनिधिम्
2,44,11,sākṣādbhṛgumivāsīnaṃ nigrahānugrahakṣamam papāta caraṇopānte hyaṣṭāṅgāliṅgitāvaniḥ,साक्षाद्भृगुमिवासीनं निग्रहानुग्रहक्षमम् पपात चरणोपान्ते ह्यष्टाङ्गालिङ्गितावनिः
2,44,12,rāmo 'haṃ tavā dāso 'smi proccaranniti bhūpate jagrāha caraṇau cāpi vidhivatsajjanāgraṇīḥ,रामो ऽहं तवा दासो ऽस्मि प्रोच्चरन्निति भूपते जग्राह चरणौ चापि विधिवत्सज्जनाग्रणीः
2,44,13,atha mātuśca caraṇavabhivādya kṛtāñjaliḥ uvāca praṇato vākyaṃ tayoḥ saṃharṣakāraṇam,अथ मातुश्च चरणवभिवाद्य कृताञ्जलिः उवाच प्रणतो वाक्यं तयोः संहर्षकारणम्
2,44,14,rāma uvāca pitastava prabhāveṇa tapaso 'tidurāsadaḥ kārttavīryo hato yuddhe samutrabalavāhanaḥ,राम उवाच पितस्तव प्रभावेण तपसो ऽतिदुरासदः कार्त्तवीर्यो हतो युद्धे समुत्रबलवाहनः
2,44,15,yaste 'parādhaṃ kṛtavānduṣṭamantripracoditaḥ tasya daṇḍo mayā dattaḥ prasahya munipuṅgava,यस्ते ऽपराधं कृतवान्दुष्टमन्त्रिप्रचोदितः तस्य दण्डो मया दत्तः प्रसह्य मुनिपुङ्गव
2,44,16,bhavantaṃ tu namaskṛtya gato 'haṃ brahmaṇoṃ'tikam taṃ namaskṛtya vidhivatsvakāryaṃ pratyavedayam,भवन्तं तु नमस्कृत्य गतो ऽहं ब्रह्मणोंऽतिकम् तं नमस्कृत्य विधिवत्स्वकार्यं प्रत्यवेदयम्
2,44,17,samāmuvāca bhagavāñchrutvā vṛttāntamāditaḥ vraja svakāryasiddhyarthaṃ śivalokaṃ sanātanam,समामुवाच भगवाञ्छ्रुत्वा वृत्तान्तमादितः व्रज स्वकार्यसिद्ध्यर्थं शिवलोकं सनातनम्
2,44,18,śrutvāhaṃ tadvayastāta namaskṛtya pitā maham gatavāñchivalokaṃ vai haradarśanakāṅkṣayā,श्रुत्वाहं तद्वयस्तात नमस्कृत्य पिता महम् गतवाञ्छिवलोकं वै हरदर्शनकाङ्क्षया
2,44,19,praviśya tatra bhagavannumayā sahitaḥ śivaḥ namaskṛto mayā devo vāñchitārtha pradāyakaḥ,प्रविश्य तत्र भगवन्नुमया सहितः शिवः नमस्कृतो मया देवो वाञ्छितार्थ प्रदायकः
2,44,20,tadagre nikhilaḥ svīyo vṛttānto viniveditaḥ mayā samāhitadhiyā sa sarvaṃ śrutavānapi,तदग्रे निखिलः स्वीयो वृत्तान्तो विनिवेदितः मया समाहितधिया स सर्वं श्रुतवानपि
2,44,21,śrutvā vicārya ta tsarvaṃ dadau mahyaṃ kṛpānvitaḥ trailokyavijayaṃ nāma kavacaṃ sarvasiddhidam,श्रुत्वा विचार्य त त्सर्वं ददौ मह्यं कृपान्वितः त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं सर्वसिद्धिदम्
2,44,22,tallabdhvā taṃ namaskṛtya puṣkaraṃ samupāgataḥ tatrāhaṃ sādhayitvā tu kavacaṃ hṛṣṭamānasaḥ,तल्लब्ध्वा तं नमस्कृत्य पुष्करं समुपागतः तत्राहं साधयित्वा तु कवचं हृष्टमानसः
2,44,23,kārttavīryaṃ nihatyājau śivalokaṃ punargataḥ tatra tau tu mayā dṛṣṭau dvāre skandavināyakau,कार्त्तवीर्यं निहत्याजौ शिवलोकं पुनर्गतः तत्र तौ तु मया दृष्टौ द्वारे स्कन्दविनायकौ
2,44,24,taunamaskṛtya dharmajña praveṣṭuṃ codyato 'bhavam sa māmavekṣya gāmapo viśantaṃ tvarayānvitam,तौनमस्कृत्य धर्मज्ञ प्रवेष्टुं चोद्यतो ऽभवम् स मामवेक्ष्य गामपो विशन्तं त्वरयान्वितम्
2,44,25,vārayāmāsa sahasā nādyāvasara ityatha mama tena pitastatra vāgyuddhaṃ hastakarṣaṇam,वारयामास सहसा नाद्यावसर इत्यथ मम तेन पितस्तत्र वाग्युद्धं हस्तकर्षणम्
2,44,26,sañjātaparaśukṣemamato 'bhūdbhṛgunandana sa tajjñātvā samudgṛhya māmadhaścorddhvameva ca,सञ्जातपरशुक्षेममतो ऽभूद्भृगुनन्दन स तज्ज्ञात्वा समुद्गृह्य मामधश्चोर्द्ध्वमेव च
2,44,27,kareṇa bhrāmayāmāsa punaścānītavāṃstataḥ taṃ dṛṣṭvātikrudhā kṣiptaḥ kuṭhāro hi mayā tataḥ,करेण भ्रामयामास पुनश्चानीतवांस्ततः तं दृष्ट्वातिक्रुधा क्षिप्तः कुठारो हि मया ततः
2,44,28,"danto nipati,stasya tato deva upāgataḥ pārvatī tatra ruṣṭābhūttadā kṛṣṇaḥ samāgataḥ","दन्तो निपति,स्तस्य ततो देव उपागतः पार्वती तत्र रुष्टाभूत्तदा कृष्णः समागतः"
2,44,29,rādhayā sahitastena sānunītā varaṃ dadau mahyaṃ kṛṣmo jagāmātha tena maitrīṃ vidhāya ca,राधया सहितस्तेन सानुनीता वरं ददौ मह्यं कृष्मो जगामाथ तेन मैत्रीं विधाय च
2,44,30,tataḥ praṇamya deveśau pārvatīparameśvarau āgatastava sānnidhyamakṛtavraṇasaṃyutaḥ,ततः प्रणम्य देवेशौ पार्वतीपरमेश्वरौ आगतस्तव सान्निध्यमकृतव्रणसंयुतः
2,44,31,vasiṣṭha uvāca ityaktvā bhārgavo rāmo virarāma ca bhūpate jamadagniruvācedaṃ rāmaṃ śatrunibarhaṇam,वसिष्ठ उवाच इत्यक्त्वा भार्गवो रामो विरराम च भूपते जमदग्निरुवाचेदं रामं शत्रुनिबर्हणम्
2,44,32,jamadagniruvāca kṣatrahatyābhibhūtastvaṃ tāvaddoṣopaśāntaye prayaścittaṃ tatastāvadyathāvatkartumarhasi,जमदग्निरुवाच क्षत्रहत्याभिभूतस्त्वं तावद्दोषोपशान्तये प्रयश्चित्तं ततस्तावद्यथावत्कर्तुमर्हसि
2,44,33,ityuktaḥ prāha pitaraṃ rāmo matimatāṃ varaḥ prāyaścittaṃ tu tadyogyaṃ tvaṃ me nirdeṣṭumarhasi,इत्युक्तः प्राह पितरं रामो मतिमतां वरः प्रायश्चित्तं तु तद्योग्यं त्वं मे निर्देष्टुमर्हसि
2,44,34,jamadagniruvāca vrataiśca niyamaiścaiva karṣayandehamātmanaḥ śākamūlaphalāhāro dvādaśābdaṃ tapaścara,जमदग्निरुवाच व्रतैश्च नियमैश्चैव कर्षयन्देहमात्मनः शाकमूलफलाहारो द्वादशाब्दं तपश्चर
2,44,35,vasiṣṭha uvāca ityuktaḥ praṇipatyainaṃ mātaraṃ ca bhṛgūdvahaḥ prayayau tapase rājannakṛtavraṇasaṃyutaḥ,वसिष्ठ उवाच इत्युक्तः प्रणिपत्यैनं मातरं च भृगूद्वहः प्रययौ तपसे राजन्नकृतव्रणसंयुतः
2,44,36,sa gatvā parvata varaṃ mahendramarikarṣaṇaḥ kṛtvā'śramapadaṃ tasmiṃstapastepe suduścaram,स गत्वा पर्वत वरं महेन्द्रमरिकर्षणः कृत्वाऽश्रमपदं तस्मिंस्तपस्तेपे सुदुश्चरम्
2,44,37,vrataistapobhirniyamairdevatārādhanairapi ninye varṣāṇi kati cidrāmastasminmahāmanāḥ,व्रतैस्तपोभिर्नियमैर्देवताराधनैरपि निन्ये वर्षाणि कति चिद्रामस्तस्मिन्महामनाः
2,45,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaropākhyāne bhārgavacarite catuścatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ 44 vasiṣṭha uvāca tataḥ kadācidvipine caturaṅgabalānvitaḥ mṛgayāmagamacchūraḥ śūrasenādibhiḥ saha,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने भार्गवचरिते चतुश्चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः ४४ वसिष्ठ उवाच ततः कदाचिद्विपिने चतुरङ्गबलान्वितः मृगयामगमच्छूरः शूरसेनादिभिः सह
2,45,2,te praviśya mahāraṇyaṃ hatvā bahuvidhānmṛgān jagmustṛṣārttā madhyāhne saritaṃ narmadāmanu,ते प्रविश्य महारण्यं हत्वा बहुविधान्मृगान् जग्मुस्तृषार्त्ता मध्याह्ने सरितं नर्मदामनु
2,45,3,tatra snātvā ca pītvā ca vāri nadyā gataśramāḥ gacchanto dadṛśurmārgo jamadagnerathāśramam,तत्र स्नात्वा च पीत्वा च वारि नद्या गतश्रमाः गच्छन्तो ददृशुर्मार्गो जमदग्नेरथाश्रमम्
2,45,4,ddaṣṭvāśramapadaṃ ramyaṃ munīnāgacchataḥ pathi kasyedamiti papracchurbhāvikarmapracoditāḥ,द्दष्ट्वाश्रमपदं रम्यं मुनीनागच्छतः पथि कस्येदमिति पप्रच्छुर्भाविकर्मप्रचोदिताः
2,45,5,te procuratiśāntātmā jamadagnermahātapāḥ vasatyasminsuto yasya rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ,ते प्रोचुरतिशान्तात्मा जमदग्नेर्महातपाः वसत्यस्मिन्सुतो यस्य रामः शस्त्रभृतां वरः
2,45,6,tachrutvā bhīrabhūtteṣāṃ rāmanāmānukīrttanāt krodhaṃ prasaṅyānṛśaṃsyaṃ pūrvavairamanusmaran,तछ्रुत्वा भीरभूत्तेषां रामनामानुकीर्त्तनात् क्रोधं प्रसङ्यानृशंस्यं पूर्ववैरमनुस्मरन्
2,45,7,atha te procuranyonyaṃ pitṛhanturvadhātpituḥ vaira niryātanaṃ kiṃ tu kariṣyāmo diśādhunā,अथ ते प्रोचुरन्योन्यं पितृहन्तुर्वधात्पितुः वैर निर्यातनं किं तु करिष्यामो दिशाधुना
2,45,8,ityaktvā khaḍgahastāste saṃpraviśya tadāśramam prajāghnire prayāteṣu munivīreṣu sarvataḥ,इत्यक्त्वा खड्गहस्तास्ते संप्रविश्य तदाश्रमम् प्रजाघ्निरे प्रयातेषु मुनिवीरेषु सर्वतः
2,45,9,taṃ hatvāsya śiro hṛtvā niṣādā iva nirdayāḥ prayayuste durātmānaḥ sabalāḥ svapurīṃ prati,तं हत्वास्य शिरो हृत्वा निषादा इव निर्दयाः प्रययुस्ते दुरात्मानः सबलाः स्वपुरीं प्रति
2,45,10,putrāstasya mahātmānau dṛṣṭvā svapitaraṃ hatam parivārya mahārāja ruruduḥ śokakarśitāḥ,पुत्रास्तस्य महात्मानौ दृष्ट्वा स्वपितरं हतम् परिवार्य महाराज रुरुदुः शोककर्शिताः
2,45,11,bharttāraṃ nihataṃ bhūmau patitaṃ vīkṣya reṇukā papāta mūrcchitā sadyo latevāśanitāḍitā,भर्त्तारं निहतं भूमौ पतितं वीक्ष्य रेणुका पपात मूर्च्छिता सद्यो लतेवाशनिताडिता
2,45,12,sā svacetasi saṃmūcchya śokapāvakadīpitāḥ dūrapranaṣṭasaṃjñeva sadyaḥ prāṇairvyayujyata,सा स्वचेतसि संमूच्छ्य शोकपावकदीपिताः दूरप्रनष्टसंज्ञेव सद्यः प्राणैर्व्ययुज्यत
2,45,13,anālapantyāṃ tasyāṃ tu saṃjñāṃ yātā hi te punaḥ nyapatanmūrcchitā bhūmau nimagnāḥ śokasāgare,अनालपन्त्यां तस्यां तु संज्ञां याता हि ते पुनः न्यपतन्मूर्च्छिता भूमौ निमग्नाः शोकसागरे
2,45,14,tatastapodhanā ye 'nye tatta povanavāsinaḥ sametyāśvāsayāmāsustulyaduḥkhāḥ sutānmune,ततस्तपोधना ये ऽन्ये तत्त पोवनवासिनः समेत्याश्वासयामासुस्तुल्यदुःखाः सुतान्मुने
2,45,15,sāṃtvyamānā munigaṇairjāmadagnyā yathāvidhi ādhakṣurvacasā teṣāmagnau pitroḥ kalevare,सांत्व्यमाना मुनिगणैर्जामदग्न्या यथाविधि आधक्षुर्वचसा तेषामग्नौ पित्रोः कलेवरे
2,45,16,cakrureva tadūrddhvaṃ vai yatkarttavyamanantaram pitrormaraṇaduḥkhena pīḍyamānā divāniśam,चक्रुरेव तदूर्द्ध्वं वै यत्कर्त्तव्यमनन्तरम् पित्रोर्मरणदुःखेन पीड्यमाना दिवानिशम्
2,45,17,tataḥ kāle gate rāmaḥ samānāṃ dvādaśāvadhau nivṛttastapasaḥ sakhyā sahāgādāśramaṃ pituḥ,ततः काले गते रामः समानां द्वादशावधौ निवृत्तस्तपसः सख्या सहागादाश्रमं पितुः
2,46,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge sagaropākhyāne bhārgavacarite pañcacatvāriṃśattamodhyāyaḥ 45 vasiṣṭha uvāca sagacchanpathi śuśrāva munibhyasta ttvamāditaḥ rājaputravyavasitaṃ pitrauḥ svargatimeva ca,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे सगरोपाख्याने भार्गवचरिते पञ्चचत्वारिंशत्तमोध्यायः ४५ वसिष्ठ उवाच सगच्छन्पथि शुश्राव मुनिभ्यस्त त्त्वमादितः राजपुत्रव्यवसितं पित्रौः स्वर्गतिमेव च
2,46,2,pitustu jīvaharaṇaṃ śiroharaṇameva ca tanmṛtereva maraṇaṃ śrutvā mātuśca kevalam,पितुस्तु जीवहरणं शिरोहरणमेव च तन्मृतेरेव मरणं श्रुत्वा मातुश्च केवलम्
2,46,3,vilalāpa mahābāhurduḥkhaśokasamanvitaḥ tamathāśvāsayāmāsa tulyaduḥkho 'kṛtavraṇaḥ,विललाप महाबाहुर्दुःखशोकसमन्वितः तमथाश्वासयामास तुल्यदुःखो ऽकृतव्रणः
2,46,4,hetubhiḥ śāstranirdiṣṭair vīryasāmarthyasūcakaiḥ yuktilaukikadṛṣṭāntaistacchokaṃ saṃvyaśāmayat,हेतुभिः शास्त्रनिर्दिष्टैर् वीर्यसामर्थ्यसूचकैः युक्तिलौकिकदृष्टान्तैस्तच्छोकं संव्यशामयत्
2,46,5,sāṃtvitastena maidhāvī dhṛtimālaṃbya bhārgavaḥ prayayau sahitaḥ sakhyā bhrātṝṇāṃ tu didṛkṣayā,सांत्वितस्तेन मैधावी धृतिमालंब्य भार्गवः प्रययौ सहितः सख्या भ्रातॄणां तु दिदृक्षया
2,46,6,sa tāndṛṣṭvābhivādyaitānduḥkhitānduḥkhakarśitaḥ śokāmaṣayutastaiśca saha tsthau dinatrayam,स तान्दृष्ट्वाभिवाद्यैतान्दुःखितान्दुःखकर्शितः शोकामषयुतस्तैश्च सह त्स्थौ दिनत्रयम्
2,46,7,tato 'sya sumāhānkrodhaḥ smarato nidhanaṃ pituḥ babhūva sahasā sarvalokasaṃharaṇakṣamaḥ,ततो ऽस्य सुमाहान्क्रोधः स्मरतो निधनं पितुः बभूव सहसा सर्वलोकसंहरणक्षमः
2,46,8,māturarthe kṛtāṃ pūrvaṃ pratijñāṃ satyasaṃgaraḥ dṛḍhīcakāra hṛdaye sarvakṣatravadhodyataḥ,मातुरर्थे कृतां पूर्वं प्रतिज्ञां सत्यसंगरः दृढीचकार हृदये सर्वक्षत्रवधोद्यतः
2,46,9,kṣatravaṃśyānaśeṣeṇa hatvā taddehalohitaiḥ kariṣye tarpaṇaṃ pitroriti niścitya bhārgavaḥ,क्षत्रवंश्यानशेषेण हत्वा तद्देहलोहितैः करिष्ये तर्पणं पित्रोरिति निश्चित्य भार्गवः
2,46,10,bhrātṝṇāṃ caiva sarveṣāmākhyāyātmasamīhitam prayayau tadanujñātaḥ kṛtvā saṃsthāṃpituḥ kriyām,भ्रातॄणां चैव सर्वेषामाख्यायात्मसमीहितम् प्रययौ तदनुज्ञातः कृत्वा संस्थांपितुः क्रियाम्
2,46,11,akṛtavraṇasaṃyuktaḥ prāpya māhiṣmatīṃ tataḥ tadbāhyopavane sthitvā sasmāra sa mahodaram,अकृतव्रणसंयुक्तः प्राप्य माहिष्मतीं ततः तद्बाह्योपवने स्थित्वा सस्मार स महोदरम्
2,46,12,sa tasmai rathacāpādyaṃ sahasāśvasamanvitam preṣayāmāsa rāmāya sarvasaṃhananāni ca,स तस्मै रथचापाद्यं सहसाश्वसमन्वितम् प्रेषयामास रामाय सर्वसंहननानि च
2,46,13,rāmo 'pi rathamāruhya sannaddhaḥ saśaraṃ dhanuḥ gṛhītvāpūrayacchaṅkhaṃ rudradattamamitrajit,रामो ऽपि रथमारुह्य सन्नद्धः सशरं धनुः गृहीत्वापूरयच्छङ्खं रुद्रदत्तममित्रजित्
2,46,14,jyāghoṣaṃ ca cakāroccai rodasī kaṃpayanniva sahasāhotha sārathyaṃ cakre sārathināṃ varaḥ,ज्याघोषं च चकारोच्चै रोदसी कंपयन्निव सहसाहोथ सारथ्यं चक्रे सारथिनां वरः
2,46,15,rathajyāśaṅkhanādaistu vadhātpitroramarṣiṇaḥ tasyābhūnnagarī sarvā saṃkṣubdhāśca naradvipāḥ,रथज्याशङ्खनादैस्तु वधात्पित्रोरमर्षिणः तस्याभून्नगरी सर्वा संक्षुब्धाश्च नरद्विपाः
2,46,16,rāmaṃ tvāgatamājñāya sarvakṣatrakulāntakam saṃkṣubdhāścakrurudyogaṃ saṃgrāmāya nṛpātmajāḥ,रामं त्वागतमाज्ञाय सर्वक्षत्रकुलान्तकम् संक्षुब्धाश्चक्रुरुद्योगं संग्रामाय नृपात्मजाः
2,46,17,atha pañcarathāḥ śurāḥ śūrasenādayo nṛpa rāmeṇa yoddhuṃ sahitā rājabhiśca krurudyamam,अथ पञ्चरथाः शुराः शूरसेनादयो नृप रामेण योद्धुं सहिता राजभिश्च क्रुरुद्यमम्
2,46,18,caturaṅgavalopetāstataste kṣatriyarṣabhāḥ rāmamāsādayāmāsuḥ pataṅgā iva pāvakam,चतुरङ्गवलोपेतास्ततस्ते क्षत्रियर्षभाः राममासादयामासुः पतङ्गा इव पावकम्
2,46,19,nivārya tānāpatato rathenaikena bhārgavaḥ yuyudhe pārthivaiḥ sarvaiḥ samare 'mitavikramaḥ,निवार्य तानापततो रथेनैकेन भार्गवः युयुधे पार्थिवैः सर्वैः समरे ऽमितविक्रमः
2,46,20,tataḥ punarabhūdyuddhaṃ rāmasya saha rājabhiḥ jaghāna yatra saṃkruddho rājñāṃ śatamudāradhīḥ,ततः पुनरभूद्युद्धं रामस्य सह राजभिः जघान यत्र संक्रुद्धो राज्ञां शतमुदारधीः
2,46,21,tataḥ sa śūrasenādīnhatvā sabalavāhanān traṇena pātayāmāsa kṣitau kṣatriyamaṇḍalam,ततः स शूरसेनादीन्हत्वा सबलवाहनान् त्रणेन पातयामास क्षितौ क्षत्रियमण्डलम्
2,46,22,tataste bhagnasaṃkalpā hatasvabalavāhanāḥ hataśiṣṭā nṛpatayo dudruvuḥ sarvatodiśam,ततस्ते भग्नसंकल्पा हतस्वबलवाहनाः हतशिष्टा नृपतयो दुद्रुवुः सर्वतोदिशम्
2,46,23,evaṃ vidrāvya sainyāni hatvā jitvātha saṃyuge jaghāna śataśo rājñaḥ śūrāñcharavarāgninā,एवं विद्राव्य सैन्यानि हत्वा जित्वाथ संयुगे जघान शतशो राज्ञः शूराञ्छरवराग्निना
2,46,24,tataḥ krodhaparītātmā dagdhukāmo 'khilāṃ purīm udairayadbhārgavo 'straṃ kālāgnisadṛśaprabham,ततः क्रोधपरीतात्मा दग्धुकामो ऽखिलां पुरीम् उदैरयद्भार्गवो ऽस्त्रं कालाग्निसदृशप्रभम्
2,46,25,jvālākavalitāśeṣapuraprākāramālinīm purīṃ sahastyaśvanarāṃ sa dadāhāstrapāvakaḥ,ज्वालाकवलिताशेषपुरप्राकारमालिनीम् पुरीं सहस्त्यश्वनरां स ददाहास्त्रपावकः
2,46,26,dahyamānāṃ purīṃ dṛṣṭvā prāṇatrāṇaparāyaṇaḥ jīvanāya jagāmāśu vītihotro bhayāturaḥ,दह्यमानां पुरीं दृष्ट्वा प्राणत्राणपरायणः जीवनाय जगामाशु वीतिहोत्रो भयातुरः
2,46,27,astrāgninā purīṃ sarvāṃ dagdhvā hatvā ca śātravān prāśayāno 'khilān lokān sākṣātkāla ivāntakaḥ,अस्त्राग्निना पुरीं सर्वां दग्ध्वा हत्वा च शात्रवान् प्राशयानो ऽखिलान् लोकान् साक्षात्काल इवान्तकः
2,46,28,akṛtavraṇasaṃyuktaḥ sahasāhena cānvitaḥ jagāmarathaghoṣeṇa kaṃpayanniva medinīm,अकृतव्रणसंयुक्तः सहसाहेन चान्वितः जगामरथघोषेण कंपयन्निव मेदिनीम्
2,46,29,vinighnan kṣatriyānsarvān saṃśāmya pṛthivītale mahendrādriṃ yayau rāmastapase dhatamānasaḥ,विनिघ्नन् क्षत्रियान्सर्वान् संशाम्य पृथिवीतले महेन्द्राद्रिं ययौ रामस्तपसे धतमानसः
2,46,30,tasminnaṣṭacatuṣkaṃ ca yāvatkṣatrasamudgamam pratyetya bhūyastaddhatyai baddhadīkṣo dhṛtavrataḥ,तस्मिन्नष्टचतुष्कं च यावत्क्षत्रसमुद्गमम् प्रत्येत्य भूयस्तद्धत्यै बद्धदीक्षो धृतव्रतः
2,46,31,kṣatrakṣetreṣu bhūyaśca kṣatramutpāditaṃ dvijaiḥ nijaghāna punarbhūmau rājña śatasahasraśaḥ,क्षत्रक्षेत्रेषु भूयश्च क्षत्रमुत्पादितं द्विजैः निजघान पुनर्भूमौ राज्ञ शतसहस्रशः
2,46,32,varṣadvayena bhūyo 'pi kṛtvā niḥkṣatriyāṃ mahīm ṣaṭcatuṣṭayavarṣāntaṃ tapastepe punaśca saḥ,वर्षद्वयेन भूयो ऽपि कृत्वा निःक्षत्रियां महीम् षट्चतुष्टयवर्षान्तं तपस्तेपे पुनश्च सः
2,46,33,bhūyo 'pi rājan saṃbuddhaṃ kṣatramutpāditaṃ dvijaiḥ jaghāna bhūmau niḥśeṣaṃ sākṣātkāla ivāntakaḥ,भूयो ऽपि राजन् संबुद्धं क्षत्रमुत्पादितं द्विजैः जघान भूमौ निःशेषं साक्षात्काल इवान्तकः
2,46,34,kālena tāvatā bhūyaḥ samutpannaṃ nṛpāttvayam nighnaṃścacāra pṛthivīṃ varṣadvayamanāratam,कालेन तावता भूयः समुत्पन्नं नृपात्त्वयम् निघ्नंश्चचार पृथिवीं वर्षद्वयमनारतम्
2,46,35,alaṃ rāmeṇa rājendra smaratā nidhanaṃ pituḥ triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī tena niḥkṣatriyā kṛtā,अलं रामेण राजेन्द्र स्मरता निधनं पितुः त्रिः सप्तकृत्वः पृथिवी तेन निःक्षत्रिया कृता
2,46,36,triḥsaptakṛtvastanmātā yaduraḥ svamatāḍayat tāvadrāmeṇa tasmāttu kṣatramutsāditaṃ bhuvi,त्रिःसप्तकृत्वस्तन्माता यदुरः स्वमताडयत् तावद्रामेण तस्मात्तु क्षत्रमुत्सादितं भुवि
2,47,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite ṣaṭcatvāriṃśatta mo 'dhyāyaḥ 46 vasiṣṭha uvāca tato mūrddhābhiṣiktānāṃ rājñāmamitatejasām ṣaṭsahasradvayaṃ rāmo jīvagrāhaṃ gṛhītavān,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते षट्चत्वारिंशत्त मो ऽध्यायः ४६ वसिष्ठ उवाच ततो मूर्द्धाभिषिक्तानां राज्ञाममिततेजसाम् षट्सहस्रद्वयं रामो जीवग्राहं गृहीतवान्
2,47,2,tato rājasahasrāṇi gṛhītvā munibhiḥ saha sa jagāma mahātejāḥ kurukṣetraṃ tapomayam,ततो राजसहस्राणि गृहीत्वा मुनिभिः सह स जगाम महातेजाः कुरुक्षेत्रं तपोमयम्
2,47,3,sarasāṃ pañcakaṃ tatra khānayitvā bhṛgudvahaḥ sukhāvagāhatīrthāni tāni cakre samantataḥ,सरसां पञ्चकं तत्र खानयित्वा भृगुद्वहः सुखावगाहतीर्थानि तानि चक्रे समन्ततः
2,47,4,jaghāna tatra vai rājñaḥ śarīraprabhavāmṛjā sarāṃsi tāni vai pañca pūrayāmāsa bhārgavaḥ,जघान तत्र वै राज्ञः शरीरप्रभवामृजा सरांसि तानि वै पञ्च पूरयामास भार्गवः
2,47,5,snātvā teṣu yathānyāyaṃ jāmadagnayaḥ pratāpavān pitṝnsaṃtarpayāmāsa yathāśāstramatandritaḥ,स्नात्वा तेषु यथान्यायं जामदग्नयः प्रतापवान् पितॄन्संतर्पयामास यथाशास्त्रमतन्द्रितः
2,47,6,pituḥ pretasya rājendra śrāddhādikamaśeṣataḥ brāhmaṇaiḥ saha mātuśca tatra cakre yathoditam,पितुः प्रेतस्य राजेन्द्र श्राद्धादिकमशेषतः ब्राह्मणैः सह मातुश्च तत्र चक्रे यथोदितम्
2,47,7,evaṃ tīrṇapratīkaḥ sa kurukṣetre tapomaye uvāsātandritaḥ samyak pitṛpūjāparāyaṇaḥ,एवं तीर्णप्रतीकः स कुरुक्षेत्रे तपोमये उवासातन्द्रितः सम्यक् पितृपूजापरायणः
2,47,8,tataḥ prabhṛtyabhūdrājaṃstīrthānāmuttamottamam vihitaṃ jāmadagnyena kurukṣetre tapovane,ततः प्रभृत्यभूद्राजंस्तीर्थानामुत्तमोत्तमम् विहितं जामदग्न्येन कुरुक्षेत्रे तपोवने
2,47,9,sasyamaṃ tapañcakamiti sthānaṃ trailokyaviśrutam yatra yakre bhṛguśreṣṭhaḥ pitṝṇāṃ tṛptimakṣayām,सस्यमं तपञ्चकमिति स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम् यत्र यक्रे भृगुश्रेष्ठः पितॄणां तृप्तिमक्षयाम्
2,47,10,snānadānatapohomadvijabhojanatarpaṇaiḥ bhṛśamāpyāyitāstena yatra te pitaro 'khilāḥ,स्नानदानतपोहोमद्विजभोजनतर्पणैः भृशमाप्यायितास्तेन यत्र ते पितरो ऽखिलाः
2,47,11,avāpurakṣayāṃ tṛptiṃ pitṛlokaṃ ca śāśvatam samantapañcakaṃ nāma tīrthaṃ loke pariśrutam,अवापुरक्षयां तृप्तिं पितृलोकं च शाश्वतम् समन्तपञ्चकं नाम तीर्थं लोके परिश्रुतम्
2,47,12,sarvapāpakṣayakaraṃ mahāpuṇyopabṛṃhitam martyānāṃ yatra yātānāmenāṃsi nikhilāni tu,सर्वपापक्षयकरं महापुण्योपबृंहितम् मर्त्यानां यत्र यातानामेनांसि निखिलानि तु
2,47,13,dūrādevāpayāsyanti pravāte śuṣkaparṇavat tatkṣetracaryāgamanaṃ martyānāmasatāmiha,दूरादेवापयास्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत् तत्क्षेत्रचर्यागमनं मर्त्यानामसतामिह
2,47,14,na labhyate mahārāja jātu janmaśatairapi samantapañcakaṃ tīrthaṃ kurukṣetre 'tipāvanam,न लभ्यते महाराज जातु जन्मशतैरपि समन्तपञ्चकं तीर्थं कुरुक्षेत्रे ऽतिपावनम्
2,47,15,yatra snātaḥ sarvatīrthaiḥ snāto bhavati mānavaḥ kṛtakṛtyastato rāmaḥ samyak pūrṇamanorathaḥ,यत्र स्नातः सर्वतीर्थैः स्नातो भवति मानवः कृतकृत्यस्ततो रामः सम्यक् पूर्णमनोरथः
2,47,16,uvāsa tatra niyataḥ kañcitkālaṃ mahāmatiḥ tataḥ saṃvatsarasyānte brāhmaṇaiḥ sahito vaśī,उवास तत्र नियतः कञ्चित्कालं महामतिः ततः संवत्सरस्यान्ते ब्राह्मणैः सहितो वशी
2,47,17,pitṛpiṇḍapradānāya jāmadagnyo 'gamadgayām tato gatvā tataḥ śrāddhe yathāśāstramarindamaḥ,पितृपिण्डप्रदानाय जामदग्न्यो ऽगमद्गयाम् ततो गत्वा ततः श्राद्धे यथाशास्त्रमरिन्दमः
2,47,18,brāhmaṇāṃstarpayāmāsa pitṝnuddiśya satkṛtān śaivaṃ tatra paraṃ sthānaṃ candrapādamiti smṛtam,ब्राह्मणांस्तर्पयामास पितॄनुद्दिश्य सत्कृतान् शैवं तत्र परं स्थानं चन्द्रपादमिति स्मृतम्
2,47,19,pitṛtṛptikaraṃ kṣetraṃ tādṛgloke na vidyate yatrārcitāḥ svakulajairyathāśakti manāgapi,पितृतृप्तिकरं क्षेत्रं तादृग्लोके न विद्यते यत्रार्चिताः स्वकुलजैर्यथाशक्ति मनागपि
2,47,20,pitaraḥ piṇḍadānādyaiḥ prāpsyanti gatimakṣayām pitṝnuddiśya tatrāsau tarppiteṣu dvijātiṣu,पितरः पिण्डदानाद्यैः प्राप्स्यन्ति गतिमक्षयाम् पितॄनुद्दिश्य तत्रासौ तर्प्पितेषु द्विजातिषु
2,47,21,dadau ca vidhivatpiṇḍaṃ pitṛbhaktisamanvitaḥ tatastatpitaraḥ sarve pitṛlokādupāgatāḥ,ददौ च विधिवत्पिण्डं पितृभक्तिसमन्वितः ततस्तत्पितरः सर्वे पितृलोकादुपागताः
2,47,22,jagṛhustatkṛtāṃ pūjāṃ jamadagnipurogamāḥ atha saṃprītamanasaḥ sametya bhṛgunandanam,जगृहुस्तत्कृतां पूजां जमदग्निपुरोगमाः अथ संप्रीतमनसः समेत्य भृगुनन्दनम्
2,47,23,ūcustatpitaraḥ sarve 'dṛśyā bhūtvāntarikṣagāḥ pitara ūcuḥ mahatkarma kṛtaṃ vīra bhavatānyaiḥ suduṣkaram,ऊचुस्तत्पितरः सर्वे ऽदृश्या भूत्वान्तरिक्षगाः पितर ऊचुः महत्कर्म कृतं वीर भवतान्यैः सुदुष्करम्
2,47,24,asmānapi yathānyāyaṃ samyak tarpitavānasi asmākamakṣayāṃ prītiṃ tathāpi tvaṃ na yacchasi,अस्मानपि यथान्यायं सम्यक् तर्पितवानसि अस्माकमक्षयां प्रीतिं तथापि त्वं न यच्छसि
2,47,25,kṣatrahatyāṃ hi kṛtvā tu kṛtakarmābhavadyataḥ kṣetrasyāsya prabhāveṇa bhaktyā ca tava darśanam,क्षत्रहत्यां हि कृत्वा तु कृतकर्माभवद्यतः क्षेत्रस्यास्य प्रभावेण भक्त्या च तव दर्शनम्
2,47,26,prāptāḥsma pūjitāḥ kiṃ tu nākṣayyaphalabhāginaḥ tsamāttvaṃ vīrahatyādipāpapraśamanāya hi,प्राप्ताःस्म पूजिताः किं तु नाक्षय्यफलभागिनः त्समात्त्वं वीरहत्यादिपापप्रशमनाय हि
2,47,27,prāyaścittaṃ yathānyāyaṃ kuru dharmaṃ ca śāśvatam vadhācca vinivartasva kṣatriyāṇāmataḥ param,प्रायश्चित्तं यथान्यायं कुरु धर्मं च शाश्वतम् वधाच्च विनिवर्तस्व क्षत्रियाणामतः परम्
2,47,28,piturnna te 'parādhyante na svatantraṃ yato jagat tannimittaṃ tu maraṇaṃ pituste vihitaṃ purā,पितुर्न्न ते ऽपराध्यन्ते न स्वतन्त्रं यतो जगत् तन्निमित्तं तु मरणं पितुस्ते विहितं पुरा
2,47,29,hantuṃ kaṃ kaḥ samarthaḥ syālloke rakṣitumeva vā nimittamātrameveha sarvaḥ sarvasya caitayoḥ,हन्तुं कं कः समर्थः स्याल्लोके रक्षितुमेव वा निमित्तमात्रमेवेह सर्वः सर्वस्य चैतयोः
2,47,30,dhruvaṃ karmānurūpaṃ te ceṣṭante sarva eva hi kālānuvṛttaṃ balavānnṛloko nātra saṃśayaḥ,ध्रुवं कर्मानुरूपं ते चेष्टन्ते सर्व एव हि कालानुवृत्तं बलवान्नृलोको नात्र संशयः
2,47,31,bādhituṃ bhuvi bhūtāni bhūtānāṃ na vidhiṃ vinā śakyate vatsa sarvo 'pi yataḥ śaktyā svakarmakṛt,बाधितुं भुवि भूतानि भूतानां न विधिं विना शक्यते वत्स सर्वो ऽपि यतः शक्त्या स्वकर्मकृत्
2,47,32,kṣatraṃ prati tato roṣaṃ vimucyāsmatpriyepsayā śamamā pnuhi bhadraṃ te sa hyasmākaṃ paraṃ balam,क्षत्रं प्रति ततो रोषं विमुच्यास्मत्प्रियेप्सया शममा प्नुहि भद्रं ते स ह्यस्माकं परं बलम्
2,47,33,vasiṣṭha uvāca ityuktvāntardadhuḥ sarve pitaro bhṛgunandanam sa cāpi tadvacaḥ sarvaṃ pratijagrāha sādaram,वसिष्ठ उवाच इत्युक्त्वान्तर्दधुः सर्वे पितरो भृगुनन्दनम् स चापि तद्वचः सर्वं प्रतिजग्राह सादरम्
2,47,34,akṛtavraṇasaṃyukto mudā paramayā yutaḥ prayayau ca tadā rāmastasmātsiddhavanāśramam,अकृतव्रणसंयुक्तो मुदा परमया युतः प्रययौ च तदा रामस्तस्मात्सिद्धवनाश्रमम्
2,47,35,tasminsthitvā bhṛguśreṣṭho brāhmaṇaiḥ sahito nṛpa tapase dhṛtasaṃkalpo babhūva sa mahāmanāḥ,तस्मिन्स्थित्वा भृगुश्रेष्ठो ब्राह्मणैः सहितो नृप तपसे धृतसंकल्पो बभूव स महामनाः
2,47,36,sarathaṃ sahasāhaṃ ca dhanuḥsaṃhananāni ca punarāgamasaṃketaṃ kṛtvā prāsthāpayattadā,सरथं सहसाहं च धनुःसंहननानि च पुनरागमसंकेतं कृत्वा प्रास्थापयत्तदा
2,47,37,tataḥ sa sarvatīrtheṣu cakre snānamatandritaḥ parītyapṛthivīṃ sarvāṃ pitṛdevādibūjakaḥ,ततः स सर्वतीर्थेषु चक्रे स्नानमतन्द्रितः परीत्यपृथिवीं सर्वां पितृदेवादिबूजकः
2,47,38,evaṃ krameṇa pṛthivīṃ trivāraṃ bhugunandanaḥ paricakrāma rājendra lokavṛttamanuvrataḥ,एवं क्रमेण पृथिवीं त्रिवारं भुगुनन्दनः परिचक्राम राजेन्द्र लोकवृत्तमनुव्रतः
2,47,39,tataḥ sa parvataśreṣṭhaṃ mahendraṃ punarapyatha jagāma tapase rājanbāhmaṇairabhisaṃvṛtaḥ,ततः स पर्वतश्रेष्ठं महेन्द्रं पुनरप्यथ जगाम तपसे राजन्बाह्मणैरभिसंवृतः
2,47,40,sa tasmiṃścirarātrāya muni siddhaniṣevite nivāsamātmano rājankalpayāmāsa dharmavit,स तस्मिंश्चिररात्राय मुनि सिद्धनिषेविते निवासमात्मनो राजन्कल्पयामास धर्मवित्
2,47,41,munayastaṃ tapasyantaṃ sarvakṣetranivāsinaḥ draṣṭukāmāḥ samājagmurniyatā brahmavādinaḥ,मुनयस्तं तपस्यन्तं सर्वक्षेत्रनिवासिनः द्रष्टुकामाः समाजग्मुर्नियता ब्रह्मवादिनः
2,47,42,dadṛśuste munigaṇāstapasyāsaktamānasam kṣātraṃ kakṣamaśeṣeṇa dagdhvā śāntamivānalam,ददृशुस्ते मुनिगणास्तपस्यासक्तमानसम् क्षात्रं कक्षमशेषेण दग्ध्वा शान्तमिवानलम्
2,47,43,atha tānāgatāndṛṣṭvā munīndivyāṃstapomayān arghyādisamudācāraiḥ pūjayāmāsa bhārgavaḥ,अथ तानागतान्दृष्ट्वा मुनीन्दिव्यांस्तपोमयान् अर्घ्यादिसमुदाचारैः पूजयामास भार्गवः
2,47,44,kṛtakauśalasaṃpraśnapūrvakāḥ sumahodayāḥ teṣāṃ tasya ca saṃvṛttāḥ kathāḥ puṇyā manoharāḥ,कृतकौशलसंप्रश्नपूर्वकाः सुमहोदयाः तेषां तस्य च संवृत्ताः कथाः पुण्या मनोहराः
2,47,45,tatasteṣāmanumate munīnāṃ bhāvitātmanām hayamedhaṃ mahāyajñamāhartumupacakrame,ततस्तेषामनुमते मुनीनां भावितात्मनाम् हयमेधं महायज्ञमाहर्तुमुपचक्रमे
2,47,46,saṃbhṛtya sarvasaṃbhārānaurvādyaiḥ sahito nṛpa viśvāmitrabharadvājamārkaṇḍeyādibhistathā,संभृत्य सर्वसंभारानौर्वाद्यैः सहितो नृप विश्वामित्रभरद्वाजमार्कण्डेयादिभिस्तथा
2,47,47,teṣā manumate kṛtvā kāśyapaṃ gurumātmanaḥ vājimedhaṃ tato rājannājahāra mahākratum,तेषा मनुमते कृत्वा काश्यपं गुरुमात्मनः वाजिमेधं ततो राजन्नाजहार महाक्रतुम्
2,47,48,tasyābhūtkāśyapo 'dhvaryurudgātā gautamo muniḥ viśvāmitro 'bhavaddhotā rāmasya viditātmanaḥ,तस्याभूत्काश्यपो ऽध्वर्युरुद्गाता गौतमो मुनिः विश्वामित्रो ऽभवद्धोता रामस्य विदितात्मनः
2,47,49,brahmatvamakarottasya mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ bharadvājāgniveśyādyā veda vedāṅgapāragāḥ,ब्रह्मत्वमकरोत्तस्य मार्कण्डेयो महामुनिः भरद्वाजाग्निवेश्याद्या वेद वेदाङ्गपारगाः
2,47,50,munayaścakruranyāni karmāṇyanye yathākramam puttraiḥ śiṣyaiḥ praśiṣyaiśca sahito bhagavānbhṛguḥ,मुनयश्चक्रुरन्यानि कर्माण्यन्ये यथाक्रमम् पुत्त्रैः शिष्यैः प्रशिष्यैश्च सहितो भगवान्भृगुः
2,47,51,sādasyamakarodrājannanyaiśca munibhiḥ saha sa taiḥ sahākhilaṃ karma samāpya bhṛgupuṅgavaḥ,सादस्यमकरोद्राजन्नन्यैश्च मुनिभिः सह स तैः सहाखिलं कर्म समाप्य भृगुपुङ्गवः
2,47,52,brahmāṇaṃ pūjayāmāsa yathāvadguruṇā saha alaṅkṛtya yathānyāya kanyāṃ rūpavatīṃ mahīm,ब्रह्माणं पूजयामास यथावद्गुरुणा सह अलङ्कृत्य यथान्याय कन्यां रूपवतीं महीम्
2,47,53,puragrāmaśatopetāṃ samudrāṃbaramālinīm āhūya bhṛguśārdūlaḥ saśailavanakānanām,पुरग्रामशतोपेतां समुद्रांबरमालिनीम् आहूय भृगुशार्दूलः सशैलवनकाननाम्
2,47,54,kāśyapāya dadau sarvāmṛte taṃ śailamuttamam ātmanaḥ sannivāsārthaṃ taṃ rāmaḥ paryakalpayat,काश्यपाय ददौ सर्वामृते तं शैलमुत्तमम् आत्मनः सन्निवासार्थं तं रामः पर्यकल्पयत्
2,47,55,tataḥ prabhṛtirājendra pūjayāmāsa śāstrataḥ hiraṇyaratnavastraśvagogajānnādibhistathā,ततः प्रभृतिराजेन्द्र पूजयामास शास्त्रतः हिरण्यरत्नवस्त्रश्वगोगजान्नादिभिस्तथा
2,47,56,purā samāpya yajñānte tathā cāvabhṛthāplutaḥ cakre dravyaparityāgaṃ teṣāmanumate tadā,पुरा समाप्य यज्ञान्ते तथा चावभृथाप्लुतः चक्रे द्रव्यपरित्यागं तेषामनुमते तदा
2,47,57,dattvā ca sarvabhūtānāmabhayaṃ bhṛgunandanaḥ tatrāpi parvatavare tapaścartuṃ samārabhat,दत्त्वा च सर्वभूतानामभयं भृगुनन्दनः तत्रापि पर्वतवरे तपश्चर्तुं समारभत्
2,47,58,tatastaṃ samanujñāya sadasyā ṛtvijastathā yayuryathāgataṃ sarve munayaḥ śaṃsitavratāḥ,ततस्तं समनुज्ञाय सदस्या ऋत्विजस्तथा ययुर्यथागतं सर्वे मुनयः शंसितव्रताः
2,47,59,gateṣu teṣu bhagavānakṛtavraṇasaṃyutaḥ tapo mahatsamāsthāya tatraiva nyavasatsukhī,गतेषु तेषु भगवानकृतव्रणसंयुतः तपो महत्समास्थाय तत्रैव न्यवसत्सुखी
2,47,60,kāśyapī tu tato bhūmirjananāthā hyanekaśaḥ sarvaduḥkhapraśāntyarthaṃ mārīcānumatena tu,काश्यपी तु ततो भूमिर्जननाथा ह्यनेकशः सर्वदुःखप्रशान्त्यर्थं मारीचानुमतेन तु
2,47,61,tatra dīpapratiṣṭhākhyavrataṃ viṣṇumukhoditam cacāra dharaṇī samyak dukhairḥmuktābhavacca sā,तत्र दीपप्रतिष्ठाख्यव्रतं विष्णुमुखोदितम् चचार धरणी सम्यक् दुखैर्ःमुक्ताभवच्च सा
2,47,62,ityeṣa jāmadagnyasya prādurbhāva udāhṛtaḥ yasmiñśrute naraḥ sarvapātakairvipramucyate,इत्येष जामदग्न्यस्य प्रादुर्भाव उदाहृतः यस्मिञ्श्रुते नरः सर्वपातकैर्विप्रमुच्यते
2,47,63,prabhāvaḥ kārttavīryasya loke prathitatejasaḥ prasaṃgātkathitaḥ samyaṅnātisaṃkṣepavistaraḥ,प्रभावः कार्त्तवीर्यस्य लोके प्रथिततेजसः प्रसंगात्कथितः सम्यङ्नातिसंक्षेपविस्तरः
2,47,64,evaṃprabhāvaḥ sa nṛpaḥ kārttavīryo 'bhavadbhuvi na tādṛśaḥ pumātkaścidbhāvī bhūtāthavā śrutaḥ,एवंप्रभावः स नृपः कार्त्तवीर्यो ऽभवद्भुवि न तादृशः पुमात्कश्चिद्भावी भूताथवा श्रुतः
2,47,65,dattātreyādvaraṃ vavre mṛtimuttamapūruṣāt yatpurā so 'gamanmuktiṃ raṇe rāmeṇa ghātitaḥ,दत्तात्रेयाद्वरं वव्रे मृतिमुत्तमपूरुषात् यत्पुरा सो ऽगमन्मुक्तिं रणे रामेण घातितः
2,47,66,tasyāsītpañcamaḥ putraḥ pakhyāto yo jayadhvajaḥ putrastasya mahābāhustālajaṅgho 'bhavannṛpa,तस्यासीत्पञ्चमः पुत्रः पख्यातो यो जयध्वजः पुत्रस्तस्य महाबाहुस्तालजङ्घो ऽभवन्नृप
2,47,67,abhūttasyāpi putrāṇāṃ śatamuttamadhanvinām tālajaṅghābhidhā yeṣāṃ vītihotro 'grajo 'bhavat,अभूत्तस्यापि पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् तालजङ्घाभिधा येषां वीतिहोत्रो ऽग्रजो ऽभवत्
2,47,68,putraiḥ savītihotrādyairhaihayādyaiśca rājabhiḥ kālaṃ mahāntamavasaddhimādrivānagahvare,पुत्रैः सवीतिहोत्राद्यैर्हैहयाद्यैश्च राजभिः कालं महान्तमवसद्धिमाद्रिवानगह्वरे
2,47,69,yaḥ pūrvaṃ rāma bāṇena dravanpṛṣṭhe 'bhitāḍitaḥ tālajaṅgho 'patadbhūmau mūrchito gāḍhavedanaḥ,यः पूर्वं राम बाणेन द्रवन्पृष्ठे ऽभिताडितः तालजङ्घो ऽपतद्भूमौ मूर्छितो गाढवेदनः
2,47,70,dadarśa vītihotrastaṃ dravandaivavaśādiva rathamāropya vegena palāyanaparo 'bhavat,ददर्श वीतिहोत्रस्तं द्रवन्दैववशादिव रथमारोप्य वेगेन पलायनपरो ऽभवत्
2,47,71,te tatra nyavasansarve himādrau bhayapīḍitāḥ kṛcchraṃ mahāntamāsādya śākamūlaphalāśanaḥ,ते तत्र न्यवसन्सर्वे हिमाद्रौ भयपीडिताः कृच्छ्रं महान्तमासाद्य शाकमूलफलाशनः
2,47,72,tataḥ śāntiṃ gate rāme tapasyāsaktamānase jālajaṅghaḥ svakaṃ rājyaṃ saputraḥ pratyapadyata,ततः शान्तिं गते रामे तपस्यासक्तमानसे जालजङ्घः स्वकं राज्यं सपुत्रः प्रत्यपद्यत
2,47,73,sanniveśya purīṃ bhūyaḥ pūrvavannṛpasattamaḥ vasaṃstadā nijaṃ rājyamāpālayadarindamaḥ,सन्निवेश्य पुरीं भूयः पूर्ववन्नृपसत्तमः वसंस्तदा निजं राज्यमापालयदरिन्दमः
2,47,74,suputraḥ sānugabalaḥ pūrvavairamanusmaran abhyāyayau mahārāja tālajaṅghaḥ puraṃ tava,सुपुत्रः सानुगबलः पूर्ववैरमनुस्मरन् अभ्याययौ महाराज तालजङ्घः पुरं तव
2,47,75,caturaṅgabalopetaḥ kaṃpayanniva medinīm rurodābhyetya nagarīmayodhyāṃ sa mahīpatiḥ,चतुरङ्गबलोपेतः कंपयन्निव मेदिनीम् रुरोदाभ्येत्य नगरीमयोध्यां स महीपतिः
2,47,76,tato niṣkramya nagarātphalagutantro 'pi te pitā yuyudhe tairnṛpaiḥ sarvairvṛddho 'pi taruṇo yathā,ततो निष्क्रम्य नगरात्फलगुतन्त्रो ऽपि ते पिता युयुधे तैर्नृपैः सर्वैर्वृद्धो ऽपि तरुणो यथा
2,47,77,nihatānekamātagaturaṅgarathasainikaḥ śatrubhirnirjito vṛddhaḥ palāyanaparo ' bhavat,निहतानेकमातगतुरङ्गरथसैनिकः शत्रुभिर्निर्जितो वृद्धः पलायनपरो ऽ भवत्
2,47,78,tyaktvā sa nagaraṃ rājyaṃ sakośabalavāhanam antarvatnyā ca te mātrā sahito vanamāviśat,त्यक्त्वा स नगरं राज्यं सकोशबलवाहनम् अन्तर्वत्न्या च ते मात्रा सहितो वनमाविशत्
2,47,79,tatra caurvāśramopānte nivasannacirādiva śokāmarṣasamāviṣṭo vṛddhabhāvena ca svayam,तत्र चौर्वाश्रमोपान्ते निवसन्नचिरादिव शोकामर्षसमाविष्टो वृद्धभावेन च स्वयम्
2,47,80,vilokyamāno mātrā te bāṣpagadgadakaṇṭhayā anātha iva rājendra svargalokamito gataḥ,विलोक्यमानो मात्रा ते बाष्पगद्गदकण्ठया अनाथ इव राजेन्द्र स्वर्गलोकमितो गतः
2,47,81,tataste jananī rājanduḥkhaśokasamanvitā citāmāropayadbhartū rudatī sā kalevaram,ततस्ते जननी राजन्दुःखशोकसमन्विता चितामारोपयद्भर्तू रुदती सा कलेवरम्
2,47,82,anaśanādiduḥkhena bhartturvyasanakarśitā cakārāgnipraveśāya sudṛḍhāṃ matimātmanaḥ,अनशनादिदुःखेन भर्त्तुर्व्यसनकर्शिता चकाराग्निप्रवेशाय सुदृढां मतिमात्मनः
2,47,83,aurvastadakhilaṃ śrutvā svayameva mahāmuniḥ nirgatya cāśramāttāṃ ca vārayannidamabravīt,और्वस्तदखिलं श्रुत्वा स्वयमेव महामुनिः निर्गत्य चाश्रमात्तां च वारयन्निदमब्रवीत्
2,47,84,na marttavyaṃ tvayā rājñi sāṃprataṃ jaṭhare tava putrastiṣṭhati sarveṣāṃ pravaraścavarttinām,न मर्त्तव्यं त्वया राज्ञि सांप्रतं जठरे तव पुत्रस्तिष्ठति सर्वेषां प्रवरश्चवर्त्तिनाम्
2,47,85,iti tadvacanaṃ śrutvā mātā tava manasvinī virarāma mṛtestāṃ tu muniḥ svāśramamānayat tataḥ sā sarvaduḥkhāni niyamya tvanmukhāṃbujam,इति तद्वचनं श्रुत्वा माता तव मनस्विनी विरराम मृतेस्तां तु मुनिः स्वाश्रममानयत् ततः सा सर्वदुःखानि नियम्य त्वन्मुखांबुजम्
2,47,86,didṛkṣurāśramopānte tasyaiva nyavasatsukham suṣāva ca tataḥ kāle sā tvāmaurvāśrame tadā,दिदृक्षुराश्रमोपान्ते तस्यैव न्यवसत्सुखम् सुषाव च ततः काले सा त्वामौर्वाश्रमे तदा
2,47,87,jātakarmādikaṃ sarvaṃ bhavataḥ so 'karonmuniḥ aurvāśrame vivṛddhaśca bhavāṃstenānukaṃpitaḥ,जातकर्मादिकं सर्वं भवतः सो ऽकरोन्मुनिः और्वाश्रमे विवृद्धश्च भवांस्तेनानुकंपितः
2,47,88,tvayaiva viditaṃ sarvamataḥ paramarindama evaṃ prabhāvo nṛpatiḥ kārttavīryo 'bhavadbhuvi,त्वयैव विदितं सर्वमतः परमरिन्दम एवं प्रभावो नृपतिः कार्त्तवीर्यो ऽभवद्भुवि
2,47,89,vratasyāsya prabhāveṇa sarvalokeṣu viśrutaḥ yadvaṃśajairjito yuddhe pitā te vanamādiśat,व्रतस्यास्य प्रभावेण सर्वलोकेषु विश्रुतः यद्वंशजैर्जितो युद्धे पिता ते वनमादिशत्
2,47,90,tadvṛttāntamaśeṣeṇa mayā te samudīritam etacca sarvamākhyātaṃ vratānāmuttamaṃ tava,तद्वृत्तान्तमशेषेण मया ते समुदीरितम् एतच्च सर्वमाख्यातं व्रतानामुत्तमं तव
2,47,91,samantratantraṃ lokeṣu sarvalokaphalapradam na hyasya kartturnṛpateḥ puruṣārthacatuṣṭaye,समन्त्रतन्त्रं लोकेषु सर्वलोकफलप्रदम् न ह्यस्य कर्त्तुर्नृपतेः पुरुषार्थचतुष्टये
2,47,92,bhavatyabhīpsitaṃ kiñciddarllabhaṃ bhuvanatraye saṃkṣepeṇa mayākhyātaṃ vrataṃ haihayabhūbhujaḥ jāmadagnyasya ca mune kimanyatkathayāmi te,भवत्यभीप्सितं किञ्चिद्दर्ल्लभं भुवनत्रये संक्षेपेण मयाख्यातं व्रतं हैहयभूभुजः जामदग्न्यस्य च मुने किमन्यत्कथयामि ते
2,47,93,jaiminiruvāca tataḥ sa sagaro rājā kṛtāñjalipuṭo munim,जैमिनिरुवाच ततः स सगरो राजा कृताञ्जलिपुटो मुनिम्
2,47,94,uvāca bhagavannetatkartumicchāmyahaṃ vratam samyaktamupadeśena tatrānujñāṃ prayaccha me,उवाच भगवन्नेतत्कर्तुमिच्छाम्यहं व्रतम् सम्यक्तमुपदेशेन तत्रानुज्ञां प्रयच्छ मे
2,47,95,karmaṇānena viprarṣe kṛtārtho 'smi na saṃśayaḥ ityuktastena rājñātu tathetyuktvā mahāmuniḥ,कर्मणानेन विप्रर्षे कृतार्थो ऽस्मि न संशयः इत्युक्तस्तेन राज्ञातु तथेत्युक्त्वा महामुनिः
2,47,96,dīkṣayāmāsa rājānaṃ śastroktenaiva vartmanā sa dīkṣito vasiṣṭhena sagaro rājasattamaḥ,दीक्षयामास राजानं शस्त्रोक्तेनैव वर्त्मना स दीक्षितो वसिष्ठेन सगरो राजसत्तमः
2,47,97,dravyāṇyānīya vidhivatpracacāra śubhavratam pūjayitvā jagannāthaṃ vidhinā tena pārthivaḥ,द्रव्याण्यानीय विधिवत्प्रचचार शुभव्रतम् पूजयित्वा जगन्नाथं विधिना तेन पार्थिवः
2,47,98,samāpya ca yathāyogyamanujñāya guruṃ tataḥ pratijñāmakarodrājā vratametadanuttamam,समाप्य च यथायोग्यमनुज्ञाय गुरुं ततः प्रतिज्ञामकरोद्राजा व्रतमेतदनुत्तमम्
2,47,99,ājīvāntaṃ dhariṣyāmi yatneneti mahāmatiḥ athānujñāpya rājānaṃ vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ,आजीवान्तं धरिष्यामि यत्नेनेति महामतिः अथानुज्ञाप्य राजानं वसिष्ठो भगवानृषिः
2,47,100,sannivartyānugacchantaṃ prajagāma nijāśramam,सन्निवर्त्यानुगच्छन्तं प्रजगाम निजाश्रमम्
2,48,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaropākhyāne vasiṣṭhagamanaṃ nāma saptacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ jaiminiruvāca gate tasminmunivare sagaro rājasattamaḥ ayodhyāyāmadhivasnpālayāmāsa medinīm,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने वसिष्ठगमनं नाम सप्तचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच गते तस्मिन्मुनिवरे सगरो राजसत्तमः अयोध्यायामधिवस्न्पालयामास मेदिनीम्
2,48,2,sarvasaṃpadgaṇopetaḥ sarvadharmārthatattvavit vayasaiva sa bālo 'bhūtkarmaṇā vṛddhasaṃmataḥ,सर्वसंपद्गणोपेतः सर्वधर्मार्थतत्त्ववित् वयसैव स बालो ऽभूत्कर्मणा वृद्धसंमतः
2,48,3,tathāpi na divā bhukteṃ śete vā niśi saṃsmaran sudīrghaṃ niḥśvasityuṣṇamudvignahṛdayo 'niśam,तथापि न दिवा भुक्तें शेते वा निशि संस्मरन् सुदीर्घं निःश्वसित्युष्णमुद्विग्नहृदयो ऽनिशम्
2,48,4,śrutvā rājā svarājyaṃ nijagurumavajityāribhiḥ saṃgṛhītaṃ mātrā sārddhaṃ prayāntaṃ vanamatigahanaṃsvargataṃ taṃ ca tasmin śokāviṣṭaḥ saroṣaṃ sakalaripukulocchittaye satpratijñaścake sadyaḥ pratijñāṃ paribhavamanalaṃ soḍhumikṣvākuvaṃśyaḥ,श्रुत्वा राजा स्वराज्यं निजगुरुमवजित्यारिभिः संगृहीतं मात्रा सार्द्धं प्रयान्तं वनमतिगहनंस्वर्गतं तं च तस्मिन् शोकाविष्टः सरोषं सकलरिपुकुलोच्छित्तये सत्प्रतिज्ञश्चके सद्यः प्रतिज्ञां परिभवमनलं सोढुमिक्ष्वाकुवंश्यः
2,48,5,sa kadācinmahīpālaḥ kṛtakautukamaṅgalaḥ ripuṃ jetuṃ manaścakre diśaśca sakalāḥ kramāt,स कदाचिन्महीपालः कृतकौतुकमङ्गलः रिपुं जेतुं मनश्चक्रे दिशश्च सकलाः क्रमात्
2,48,6,anekarathasāhasrairgajāśvarathasainikaiḥ sarvataḥ saṃvṛto rājā niścakrāma purottamāt,अनेकरथसाहस्रैर्गजाश्वरथसैनिकैः सर्वतः संवृतो राजा निश्चक्राम पुरोत्तमात्
2,48,7,śatrūnhantuṃ pratasthe nijabalanivahenotpatadbhisturaṅgairnāsattvormijālākulajalanidhinibhenātha ṣāḍaṅgikena mattairmātaṅgayūthaiḥ sakulagirikulenaiva bhūmaṇḍalena śvetacchatradhvajaughairapi śaśisukarābhātakhenaiva sārddham,शत्रून्हन्तुं प्रतस्थे निजबलनिवहेनोत्पतद्भिस्तुरङ्गैर्नासत्त्वोर्मिजालाकुलजलनिधिनिभेनाथ षाडङ्गिकेन मत्तैर्मातङ्गयूथैः सकुलगिरिकुलेनैव भूमण्डलेन श्वेतच्छत्रध्वजौघैरपि शशिसुकराभातखेनैव सार्द्धम्
2,48,8,tasyāgresarasainyayūthacaraṇaprakṣuṇṇaśailoccayakṣodāpūritanimnabhāgamavanīpālasya saṃyāsyataḥ pratyekaṃ caturaṅgasainyanikaraprakṣodasaṃbhūtabhūreṇuprāvṛtirutsthalī samabhavadbhūmistu tatrāniśam,तस्याग्रेसरसैन्ययूथचरणप्रक्षुण्णशैलोच्चयक्षोदापूरितनिम्नभागमवनीपालस्य संयास्यतः प्रत्येकं चतुरङ्गसैन्यनिकरप्रक्षोदसंभूतभूरेणुप्रावृतिरुत्स्थली समभवद्भूमिस्तु तत्रानिशम्
2,48,9,nighnandṛptānanekāndvipaturagarathavyūhasaṃbhinnavīrānsadyaḥ śobhāṃ dadhāno 'suranikaracamūrnighnataścandramauliḥ dūrādevābhiśaṃsannarinagaranirodheṣu karmābhiṣaṅge teṣāṃ śīghrāpayānakṣaṇamabhidiśati prāṇidhairyaṃ vidhatte,निघ्नन्दृप्ताननेकान्द्विपतुरगरथव्यूहसंभिन्नवीरान्सद्यः शोभां दधानो ऽसुरनिकरचमूर्निघ्नतश्चन्द्रमौलिः दूरादेवाभिशंसन्नरिनगरनिरोधेषु कर्माभिषङ्गे तेषां शीघ्रापयानक्षणमभिदिशति प्राणिधैर्यं विधत्ते
2,48,10,vijigīṣurdiśo rājā rājño yasyābhiyāsyati,विजिगीषुर्दिशो राजा राज्ञो यस्याभियास्यति
2,48,11,viṣayaṃ sa nṛpastasya sadyaḥ praṇatimeṣyati vijitya nṛpatīnsarvānkṛtvā ca svapadānugān,विषयं स नृपस्तस्य सद्यः प्रणतिमेष्यति विजित्य नृपतीन्सर्वान्कृत्वा च स्वपदानुगान्
2,48,12,saṃketa gāminaḥ kāṃścitkṛtvā rājye nyavarttata evaṃ sa visarandikṣu dakṣiṇābhimukho nṛpaḥ,संकेत गामिनः कांश्चित्कृत्वा राज्ये न्यवर्त्तत एवं स विसरन्दिक्षु दक्षिणाभिमुखो नृपः
2,48,13,smaranpūrvakṛtaṃ vairaṃ haihayānabhyavarttata tatastasya nṛpaiḥ sārddhaṃ samagrarathakuñjaraiḥ,स्मरन्पूर्वकृतं वैरं हैहयानभ्यवर्त्तत ततस्तस्य नृपैः सार्द्धं समग्ररथकुञ्जरैः
2,48,14,babhūva haihayairvīraiḥ saṃgrāmo romaharṣaṇaḥ rājñāṃ yatra sahasrāṇi sa balāni mahāhave,बभूव हैहयैर्वीरैः संग्रामो रोमहर्षणः राज्ञां यत्र सहस्राणि स बलानि महाहवे
2,48,15,nijaghāna mahābāhuḥ saṃkruddhaḥ kosaleśvaraḥ jitvā haihayabhūpālānbhaṅktvā dagdhvā ca tatpurīm,निजघान महाबाहुः संक्रुद्धः कोसलेश्वरः जित्वा हैहयभूपालान्भङ्क्त्वा दग्ध्वा च तत्पुरीम्
2,48,16,niḥśeṣaśūnyā makarodvairāntakaraṇo nṛpaḥ samagrabalasaṃmarddapramṛṣṭāśeṣabhūtalaḥ,निःशेषशून्या मकरोद्वैरान्तकरणो नृपः समग्रबलसंमर्द्दप्रमृष्टाशेषभूतलः
2,48,17,haihayānāmaśeṣaṃ tu cakre rājyaṃ rajaḥsamam rājyaṃ purīṃ cāpahāya bhraṣṭaiśvaryā hatatviṣaḥ,हैहयानामशेषं तु चक्रे राज्यं रजःसमम् राज्यं पुरीं चापहाय भ्रष्टैश्वर्या हतत्विषः
2,48,18,rājāno hatabhūyiṣṭhā vyadravanta samantataḥ abhidrutya nṛpāṃstāṃstu dravamāṇānmahīpatiḥ,राजानो हतभूयिष्ठा व्यद्रवन्त समन्ततः अभिद्रुत्य नृपांस्तांस्तु द्रवमाणान्महीपतिः
2,48,19,jaghāna sānugānmattaḥ prajāḥ kruddha ivāntakaḥ tatastānprati sakrodhaḥ sagaraḥ samare 'rihā,जघान सानुगान्मत्तः प्रजाः क्रुद्ध इवान्तकः ततस्तान्प्रति सक्रोधः सगरः समरे ऽरिहा
2,48,20,mumocāstraṃ mahāraudraṃ bhārgavaṃ rīpubhīṣaṇam tenotsṛṣṭātiraudratribhuvanabhayadaprasphuradbhārgavāstrajvālādandahyamānāvaśatanutatayaste nṛpāḥ sādya eva vāyvastrāvṛttadhūmodgamapaṭalatamomuṣṭadṛṣṭiprasārā bhremurbhūpṛṣṭaloṭhadbahulatamarajogūḍhamātrā muhūrttam,मुमोचास्त्रं महारौद्रं भार्गवं रीपुभीषणम् तेनोत्सृष्टातिरौद्रत्रिभुवनभयदप्रस्फुरद्भार्गवास्त्रज्वालादन्दह्यमानावशतनुततयस्ते नृपाः साद्य एव वाय्वस्त्रावृत्तधूमोद्गमपटलतमोमुष्टदृष्टिप्रसारा भ्रेमुर्भूपृष्टलोठद्बहुलतमरजोगूढमात्रा मुहूर्त्तम्
2,48,21,āganeyāstrapratāpapratihatagatayo 'dṛṣṭamārgāḥ samantā dbhūpālā naṣṭasaṃghāḥ paravaśatanavo vyākulībhūtacittāḥ bhītāḥ saṃtyuktavastrāyudhakavacavibhūṣādikā muktakeśā vispaṣṭonmattabhāvānbhṛśa taramanukurvantyagrataḥ śātravāṇām,आगनेयास्त्रप्रतापप्रतिहतगतयो ऽदृष्टमार्गाः समन्ता द्भूपाला नष्टसंघाः परवशतनवो व्याकुलीभूतचित्ताः भीताः संत्युक्तवस्त्रायुधकवचविभूषादिका मुक्तकेशा विस्पष्टोन्मत्तभावान्भृश तरमनुकुर्वन्त्यग्रतः शात्रवाणाम्
2,48,22,vijitya haihayānsarvānsamare sagaro balī saṃkṣubdhasāgarākāraḥ kāṃbojānabhyavarttata,विजित्य हैहयान्सर्वान्समरे सगरो बली संक्षुब्धसागराकारः कांबोजानभ्यवर्त्तत
2,48,23,nānāvāditraghoṣāhatapaṭaharavākarṇanadhvastadhairyāḥ sadyaḥ saṃtyaktarājyasvabalapurapurandhrīsamūhā vimūḍhāḥ kāṃbojāstālajaṅghāḥ śakayavanakirātādayaḥ sākamete bhremurbhūryastrabhītyā diśi diśi ripavo yasya pūrvāparādhāḥ,नानावादित्रघोषाहतपटहरवाकर्णनध्वस्तधैर्याः सद्यः संत्यक्तराज्यस्वबलपुरपुरन्ध्रीसमूहा विमूढाः कांबोजास्तालजङ्घाः शकयवनकिरातादयः साकमेते भ्रेमुर्भूर्यस्त्रभीत्या दिशि दिशि रिपवो यस्य पूर्वापराधाः
2,48,24,bhītāstasya nareśvarasya ripavaḥ kecitpratā pānalajvālāmuṣṭadṛśo visṛjya vasatiṃ rājyaṃ ca putrādibhiḥ dviṭsainyaiḥ samabhidrutā vanabhuvaṃ saṃprāpya tatrāpi te 'staimityaṃ samupāgatā giriguhāsuptotthitena dviṣaḥ,भीतास्तस्य नरेश्वरस्य रिपवः केचित्प्रता पानलज्वालामुष्टदृशो विसृज्य वसतिं राज्यं च पुत्रादिभिः द्विट्सैन्यैः समभिद्रुता वनभुवं संप्राप्य तत्रापि ते ऽस्तैमित्यं समुपागता गिरिगुहासुप्तोत्थितेन द्विषः
2,48,25,tālajaṅghānnihatyājau rājā sa balavāhanān krameṇa nāśayāmāsa tadrājyamarikarṣaṇaḥ,तालजङ्घान्निहत्याजौ राजा स बलवाहनान् क्रमेण नाशयामास तद्राज्यमरिकर्षणः
2,48,26,tato yavanakāṃbojakirātādīnanekaśaḥ nijaghāna ruṣāviṣṭaḥ palhavānpāradānapi,ततो यवनकांबोजकिरातादीननेकशः निजघान रुषाविष्टः पल्हवान्पारदानपि
2,48,27,hanyamānāstu te sarve rājānastena saṃyuge dudruvuḥ saṃghaśo bhītā hataśiṣṭāḥ samantataḥ,हन्यमानास्तु ते सर्वे राजानस्तेन संयुगे दुद्रुवुः संघशो भीता हतशिष्टाः समन्ततः
2,48,28,yuṣmābhiryasya rājyaṃ bahubhirapatdṛtaṃ tasya putro 'dhunāhaṃ hantuṃ vaḥ sapratijñaṃ prasabhamupagato vairaniryātanaiṣī ityuccaiḥ śrāvayāṇo yudhi nijacaritaṃ vairibhirnāgavīryaḥ kṣatrairvidhvaṃsitejāḥ sagaranarapatiḥ smārayāmāsa bhūpaḥ,युष्माभिर्यस्य राज्यं बहुभिरपत्दृतं तस्य पुत्रो ऽधुनाहं हन्तुं वः सप्रतिज्ञं प्रसभमुपगतो वैरनिर्यातनैषी इत्युच्चैः श्रावयाणो युधि निजचरितं वैरिभिर्नागवीर्यः क्षत्रैर्विध्वंसितेजाः सगरनरपतिः स्मारयामास भूपः
2,48,29,taṃ dṛṣṭvā rājavaryaṃ sakalaripukulaprakṣayopāttadīkṣaṃ bhītāḥ strībālapūrvaṃ śaraṇamabhiyayuḥ svāsusarakṣaṇāya ikṣvākūṇāṃ vasiṣṭhaṃ kulagurumabhitaḥ sapta rājñāṃ kaleṣu prakhyātāḥ saṃprasūtā nṛpavararipavaḥ pāradāḥ palhavādyāḥ,तं दृष्ट्वा राजवर्यं सकलरिपुकुलप्रक्षयोपात्तदीक्षं भीताः स्त्रीबालपूर्वं शरणमभिययुः स्वासुसरक्षणाय इक्ष्वाकूणां वसिष्ठं कुलगुरुमभितः सप्त राज्ञां कलेषु प्रख्याताः संप्रसूता नृपवररिपवः पारदाः पल्हवाद्याः
2,48,30,vasiṣṭhamāśramopānte vasaṃtamṛṣibhirvṛtam upagamyābruvansarve kṛtāñjalipuṭā nṛpāḥ,वसिष्ठमाश्रमोपान्ते वसंतमृषिभिर्वृतम् उपगम्याब्रुवन्सर्वे कृताञ्जलिपुटा नृपाः
2,48,31,śaraṇaṃ bhaṃva no brahmannārttānāmabhayaiṣiṇām sagarāstrāgninirdagdhaśarīrāṇāṃ mumūrṣatām,शरणं भंव नो ब्रह्मन्नार्त्तानामभयैषिणाम् सगरास्त्राग्निनिर्दग्धशरीराणां मुमूर्षताम्
2,48,32,sa hantyasamānaśeṣeṇa vairāntakaraṇonmukhaḥ tasmādbhayāddhi niṣkrāntā vayaṃ jīvitakāṅkṣiṇaḥ,स हन्त्यसमानशेषेण वैरान्तकरणोन्मुखः तस्माद्भयाद्धि निष्क्रान्ता वयं जीवितकाङ्क्षिणः
2,48,33,vibhinnarājyabhogarddhisvadārāpatyabāndhavāḥ kevalaṃ prāṇarakṣārthaṃ tvāṃ tvayaṃ śaraṇaṃ gataḥ,विभिन्नराज्यभोगर्द्धिस्वदारापत्यबान्धवाः केवलं प्राणरक्षार्थं त्वां त्वयं शरणं गतः
2,48,34,na hyanyo 'sti pumāṃlloke sauhṛdena balena vā yastaṃ nivarttayitvāsmānpālayenmahato bhayāt,न ह्यन्यो ऽस्ति पुमांल्लोके सौहृदेन बलेन वा यस्तं निवर्त्तयित्वास्मान्पालयेन्महतो भयात्
2,48,35,tvaṃ kilārkānvayabhuvāṃ rājñāṃ kulagurur vṛtaḥ tadvaṃśapūrvajairbhūpaistvataprabhāvaśca tādṛśaḥ,त्वं किलार्कान्वयभुवां राज्ञां कुलगुरुर् वृतः तद्वंशपूर्वजैर्भूपैस्त्वतप्रभावश्च तादृशः
2,48,36,tenāyaṃ sagaro 'pyadya gurugauravayantritaḥ bhavannideśaṃ nātyeti velāmiva mahodadhiḥ,तेनायं सगरो ऽप्यद्य गुरुगौरवयन्त्रितः भवन्निदेशं नात्येति वेलामिव महोदधिः
2,48,37,tvaṃ naḥ suhṛtpitā mātā lokānāṃ ca gururvibho tasmādasmānmahābhāga paritrātuṃ tvamarhasi,त्वं नः सुहृत्पिता माता लोकानां च गुरुर्विभो तस्मादस्मान्महाभाग परित्रातुं त्वमर्हसि
2,48,38,jaiminiruvāca iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ śanairvilokayāmāsa śaraṇaṃ samupāgatān,जैमिनिरुवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा वसिष्ठो भगवानृषिः शनैर्विलोकयामास शरणं समुपागतान्
2,48,39,vṛddhastrībālabhūyiṣṭhānhataśeṣānnṛpānvayān dṛṣṭvā tvatapyadbhagavānsarvabhūtānukaṃpakaḥ,वृद्धस्त्रीबालभूयिष्ठान्हतशेषान्नृपान्वयान् दृष्ट्वा त्वतप्यद्भगवान्सर्वभूतानुकंपकः
2,48,40,ciraṃ nirūpya manasā tānvilokya ca sādaram ujjīvayañchanairvācā mā bhaiṣṭeti mahāmatiḥ,चिरं निरूप्य मनसा तान्विलोक्य च सादरम् उज्जीवयञ्छनैर्वाचा मा भैष्टेति महामतिः
2,48,41,athāvocanmahābhāgaḥ kṛpayā parayānvitaḥ samaye sthāpayāmāsa rājñastāñjīvitārthinaḥ,अथावोचन्महाभागः कृपया परयान्वितः समये स्थापयामास राज्ञस्ताञ्जीवितार्थिनः
2,48,42,bhūpavyā kopadagdhaṃ nṛpakulavihitāśeṣadharmādapetaṃ kṛtvā teṣāṃ vasiṣṭhaḥ samayamavanipālapratijñānivṛttyai gatvā taṃ rājavaryaṃ svayamatha śanakaiḥ sāṃtvayitvā yathāvatsaprāṇānāmarīṇāmapagamanavidhāvabhyanujñāṃ yayāce,भूपव्या कोपदग्धं नृपकुलविहिताशेषधर्मादपेतं कृत्वा तेषां वसिष्ठः समयमवनिपालप्रतिज्ञानिवृत्त्यै गत्वा तं राजवर्यं स्वयमथ शनकैः सांत्वयित्वा यथावत्सप्राणानामरीणामपगमनविधावभ्यनुज्ञां ययाचे
2,48,43,sakrodho 'pi mahīpatirguruvacaḥ saṃbhāvayaṃstānarīndharmasya svakulocitasya ca tathā veṣasya saṃtyāgataḥ śrautasmārttavibhinnakarmaniratānvipraiśca dūroñjhitānsāsūnkevalamatyajanmṛtasamānekaikaśaḥ pārthivān,सक्रोधो ऽपि महीपतिर्गुरुवचः संभावयंस्तानरीन्धर्मस्य स्वकुलोचितस्य च तथा वेषस्य संत्यागतः श्रौतस्मार्त्तविभिन्नकर्मनिरतान्विप्रैश्च दूरोञ्झितान्सासून्केवलमत्यजन्मृतसमानेकैकशः पार्थिवान्
2,48,44,arddhamuṇḍāñchakāṃścakre palhavān śmaśrudhāriṇaḥ yavanānvigataśmaśrūnkāṃbojāṃścabukānvitān,अर्द्धमुण्डाञ्छकांश्चक्रे पल्हवान् श्मश्रुधारिणः यवनान्विगतश्मश्रून्कांबोजांश्चबुकान्वितान्
2,48,45,evaṃ virūpānanyāṃśca sa cakāra nṛpānvayān vedoktakarmanirmuktānvipraiśca parivarjitān,एवं विरूपानन्यांश्च स चकार नृपान्वयान् वेदोक्तकर्मनिर्मुक्तान्विप्रैश्च परिवर्जितान्
2,48,46,kṛtvā saṃsthāpya samaye jīvatastānvya sarjayat tataste ripavastasya tyaktasvācāralakṣaṇāḥ,कृत्वा संस्थाप्य समये जीवतस्तान्व्य सर्जयत् ततस्ते रिपवस्तस्य त्यक्तस्वाचारलक्षणाः
2,48,47,vrātyatāṃ samanuprāptāḥ sarvavarṇavinintitāḥ dhikkṛtā satataṃ sarvenṛśaṃsā nirapatrapāḥ,व्रात्यतां समनुप्राप्ताः सर्ववर्णविनिन्तिताः धिक्कृता सततं सर्वेनृशंसा निरपत्रपाः
2,48,48,krūrāśca saṃghaśo loke babhūvurmlechajātayaḥ,क्रूराश्च संघशो लोके बभूवुर्म्लेछजातयः
2,48,49,muktāstenātha rājñā śakayavanakirātādayaḥ sadya eva tyaktasvācāraveṣā girigahanaguhādyāśayāḥ saṃbabhūvuḥ etā adyāpi sadbhiḥ satatamavamatā jātayo 'satpravṛttyā varttante duṣṭaceṣṭā jagati narapateḥ pālayantaḥ pratijñām,मुक्तास्तेनाथ राज्ञा शकयवनकिरातादयः सद्य एव त्यक्तस्वाचारवेषा गिरिगहनगुहाद्याशयाः संबभूवुः एता अद्यापि सद्भिः सततमवमता जातयो ऽसत्प्रवृत्त्या वर्त्तन्ते दुष्टचेष्टा जगति नरपतेः पालयन्तः प्रतिज्ञाम्
2,49,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaropākhyāne sagarapratijñāpālanaṃ nāmāṣṭācatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ 48 jaiminiruvāca athānujñāya sagaro vasiṣṭhamṛṣisattamam balena mahatā yukto vidarbhānabhyavarttata,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने सगरप्रतिज्ञापालनं नामाष्टाचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः ४८ जैमिनिरुवाच अथानुज्ञाय सगरो वसिष्ठमृषिसत्तमम् बलेन महता युक्तो विदर्भानभ्यवर्त्तत
2,49,2,tato vidarbharāṭ tasmai svasutāṃ prītipūrvakam keśinyākhyāmanupamāmanurūpāṃ nyavedayat,ततो विदर्भराट् तस्मै स्वसुतां प्रीतिपूर्वकम् केशिन्याख्यामनुपमामनुरूपां न्यवेदयत्
2,49,3,sa tasyā rājaśārdūlo vidhivadvahnisākṣikam śubhe muhūrte keśinyāḥ pārṇiṃ jagrāha bhūmipaḥ,स तस्या राजशार्दूलो विधिवद्वह्निसाक्षिकम् शुभे मुहूर्ते केशिन्याः पार्णिं जग्राह भूमिपः
2,49,4,sthitvā dināni katicidgṛhe tasyātisatkṛtaḥ vidarbharājñā saṃmantrya tato gantuṃ prajakrame,स्थित्वा दिनानि कतिचिद्गृहे तस्यातिसत्कृतः विदर्भराज्ञा संमन्त्र्य ततो गन्तुं प्रजक्रमे
2,49,5,anujñātastatastena pāribarhaiśca satkṛtaḥ niṣkramya tatpurādrājā śūrasenānupeyivān,अनुज्ञातस्ततस्तेन पारिबर्हैश्च सत्कृतः निष्क्रम्य तत्पुराद्राजा शूरसेनानुपेयिवान्
2,49,6,saṃbhāvitastataścaiva yādavairmātṛsodaraiḥ dhanaughaistarpitastaiśca madhurāyā viniryayau,संभावितस्ततश्चैव यादवैर्मातृसोदरैः धनौघैस्तर्पितस्तैश्च मधुराया विनिर्ययौ
2,49,7,evaṃ sa sagaro rājā vijitya vasudhāmimām karaiśca sa nṛpānsarvāṃścakre saṃketagānapi,एवं स सगरो राजा विजित्य वसुधामिमाम् करैश्च स नृपान्सर्वांश्चक्रे संकेतगानपि
2,49,8,tato 'numānya nṛpatīnnijarājyāya sānugān anujajñe narapatiḥ samastānanuyāyinaḥ,ततो ऽनुमान्य नृपतीन्निजराज्याय सानुगान् अनुजज्ञे नरपतिः समस्ताननुयायिनः
2,49,9,tato balena mahātā skandhāvārasamanvitaḥ śanairapīḍayandeśānsvarājyamupajagmivān,ततो बलेन महाता स्कन्धावारसमन्वितः शनैरपीडयन्देशान्स्वराज्यमुपजग्मिवान्
2,49,10,saṃbhāvyamānaśca muhurupadābhiranekaśaḥ nānājanapadaistūrmamayodhyāṃ samupāgamat,संभाव्यमानश्च मुहुरुपदाभिरनेकशः नानाजनपदैस्तूर्ममयोध्यां समुपागमत्
2,49,11,tadāgamanamājñāya nāgaraḥ sakalo janaḥ nagarīṃ tāmalañcakre mahotsavasamutsukaḥ,तदागमनमाज्ञाय नागरः सकलो जनः नगरीं तामलञ्चक्रे महोत्सवसमुत्सुकः
2,49,12,tataḥ sā nagarī sarvā kṛtakautukamaṅgalā siktasaṃmṛṣṭabhūbhāgā pūrṇakumbhaśatāvṛtā,ततः सा नगरी सर्वा कृतकौतुकमङ्गला सिक्तसंमृष्टभूभागा पूर्णकुम्भशतावृता
2,49,13,samucchritadhvajaśatā patākābhiraṃlakṛtā sarvatrāgarudhūpāñaḍhyā vicitrakusumojjvalā,समुच्छ्रितध्वजशता पताकाभिरंलकृता सर्वत्रागरुधूपाञढ्या विचित्रकुसुमोज्ज्वला
2,49,14,sadratnatoraṇottuṅgagopurāṭṭalabhūṣitā prasūnalājavarṣaiśca svalaṅkṛtamahāpathā,सद्रत्नतोरणोत्तुङ्गगोपुराट्टलभूषिता प्रसूनलाजवर्षैश्च स्वलङ्कृतमहापथा
2,49,15,mahotsavasamāyuktā pratigehamabhūtpurī saṃbūjitāśeṣavāstudevatāgṛhamālinī,महोत्सवसमायुक्ता प्रतिगेहमभूत्पुरी संबूजिताशेषवास्तुदेवतागृहमालिनी
2,49,16,dikcakrajayino rājñaḥ saṃdarśanamudānvitaiḥ paurajānapadairtdṛṣṭaiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtā,दिक्चक्रजयिनो राज्ञः संदर्शनमुदान्वितैः पौरजानपदैर्त्दृष्टैः सर्वतः समलङ्कृता
2,49,17,tataḥ prakṛtayaḥ sarve tathāntaḥ puravāsinaḥ vārakātākadabaiśca nagarībhiśca savṛtāḥ,ततः प्रकृतयः सर्वे तथान्तः पुरवासिनः वारकाताकदबैश्च नगरीभिश्च सवृताः
2,49,18,abhyāyayustataḥ sarve samatya puravāsinaḥ sa taiḥ sametya nṛpatirlabdhāśīrvāda saktkriyaḥ,अभ्याययुस्ततः सर्वे समत्य पुरवासिनः स तैः समेत्य नृपतिर्लब्धाशीर्वाद सक्त्क्रियः
2,49,19,badhirīkṛtadikcakro jayaśabdena bhūriṇā nānāvāditrasaṃghoṣamiśreṇa madhureṇa ca,बधिरीकृतदिक्चक्रो जयशब्देन भूरिणा नानावादित्रसंघोषमिश्रेण मधुरेण च
2,49,20,satkṛtya tānyathā yogaṃ sahitastairmudānvitaiḥ ānandayanprajāḥ sarvāḥ praviveśa purottamam,सत्कृत्य तान्यथा योगं सहितस्तैर्मुदान्वितैः आनन्दयन्प्रजाः सर्वाः प्रविवेश पुरोत्तमम्
2,49,21,vedaghoṣaiḥ sumadhurairbrāhmaṇairabhinanditaḥ saṃstūyamānaḥ subhṛśaṃ sūtamāgadhavandibhiḥ,वेदघोषैः सुमधुरैर्ब्राह्मणैरभिनन्दितः संस्तूयमानः सुभृशं सूतमागधवन्दिभिः
2,49,22,jayaśabdaiśca parito nānājanapaderitaiḥ kalatālaravonmiśravīṇāveṇutalasvanaiḥ,जयशब्दैश्च परितो नानाजनपदेरितैः कलतालरवोन्मिश्रवीणावेणुतलस्वनैः
2,49,23,gāyadbhirgāyakajanairnṛtyadbhirgaṇikājanaiḥ anvīyamāno vilasacchvetacchatravirājitaḥ,गायद्भिर्गायकजनैर्नृत्यद्भिर्गणिकाजनैः अन्वीयमानो विलसच्छ्वेतच्छत्रविराजितः
2,49,24,vikīryamāṇaḥ paritaḥ sallājakusumotkaraiḥ purīmayodhyāmaviśatsvapurīmiva vāsavaḥ,विकीर्यमाणः परितः सल्लाजकुसुमोत्करैः पुरीमयोध्यामविशत्स्वपुरीमिव वासवः
2,49,25,dṛṣṭipūtena gandhena brāhmaṇānāṃ ca vartmanā jagāma madhyenagaraṃ gṛhaṃ śrīmadalaṅkṛtam,दृष्टिपूतेन गन्धेन ब्राह्मणानां च वर्त्मना जगाम मध्येनगरं गृहं श्रीमदलङ्कृतम्
2,49,26,avaruhya tato yānādbhāryābhyāṃ sahito mudā praviveśa gṛhaṃ māturhṛṣṭapuṣṭajanāyutam,अवरुह्य ततो यानाद्भार्याभ्यां सहितो मुदा प्रविवेश गृहं मातुर्हृष्टपुष्टजनायुतम्
2,49,27,paryaṅkasthāmupāgamya mātaraṃ vinayānvitaḥ tatpādau saṃspṛśanmūrdhnā praṇāmamakarottadā,पर्यङ्कस्थामुपागम्य मातरं विनयान्वितः तत्पादौ संस्पृशन्मूर्ध्ना प्रणाममकरोत्तदा
2,49,28,sābhinandya tamāśīrbhirharṣagadgadayā girā sasaṃbhramaṃ samutthāya paryaṣvajata cātmajam,साभिनन्द्य तमाशीर्भिर्हर्षगद्गदया गिरा ससंभ्रमं समुत्थाय पर्यष्वजत चात्मजम्
2,49,29,saharṣaṃ bahudhāśīrbhirabhyanandadubhe snuṣe sa tāṃ saṃbhāvya kathayā tatra sthitvā cirādiva,सहर्षं बहुधाशीर्भिरभ्यनन्ददुभे स्नुषे स तां संभाव्य कथया तत्र स्थित्वा चिरादिव
2,49,30,anujñātastayā rājā niścakrāma tadālayāt tataḥ sānucaro rājā śvetavyajanavījitaḥ,अनुज्ञातस्तया राजा निश्चक्राम तदालयात् ततः सानुचरो राजा श्वेतव्यजनवीजितः
2,49,31,surarāja iva śrīmānsabhāṃ samagamacchanaiḥ saṃpraviśya sabhāṃ divyāmanekanṛpasevitām,सुरराज इव श्रीमान्सभां समगमच्छनैः संप्रविश्य सभां दिव्यामनेकनृपसेविताम्
2,49,32,natvā gurujanaṃ sarvamāśīrbhiścābhinanditaḥ siṃhāsane śubhe divye niṣasāda nareśvaraḥ,नत्वा गुरुजनं सर्वमाशीर्भिश्चाभिनन्दितः सिंहासने शुभे दिव्ये निषसाद नरेश्वरः
2,49,33,saṃsevyamānaśca nṛpairnānājanapadeśvaraiḥ nānāvidhāḥ kathāḥ kurvansa tatra nṛpasattamaḥ,संसेव्यमानश्च नृपैर्नानाजनपदेश्वरैः नानाविधाः कथाः कुर्वन्स तत्र नृपसत्तमः
2,49,34,saṃprīyamāmaḥ sutarāmuvāsa saha bandhubhiḥ pratijñāṃ pālayitvaivaṃ jitadiṅmaṇḍalo nṛpaḥ,संप्रीयमामः सुतरामुवास सह बन्धुभिः प्रतिज्ञां पालयित्वैवं जितदिङ्मण्डलो नृपः
2,49,35,anvatiṣṭhadyanthānyāya marthatrayamudāradhīḥ svaprabhāvajitāśeṣavairirdiṅmaṇḍalādhipaḥ,अन्वतिष्ठद्यन्थान्याय मर्थत्रयमुदारधीः स्वप्रभावजिताशेषवैरिर्दिङ्मण्डलाधिपः
2,49,36,ekātapatrāṃ pṛthivīmanvaśāsadvṛṣo yathā svaryātasya pituḥ pūrvaṃ paribhāvamamarṣitaḥ,एकातपत्रां पृथिवीमन्वशासद्वृषो यथा स्वर्यातस्य पितुः पूर्वं परिभावममर्षितः
2,49,37,sa yāṃ pratijñāmārūḍhastāṃ samyakparipūrya ca saptadvīpābdhinagaragrāmāyatanamālinīm,स यां प्रतिज्ञामारूढस्तां सम्यक्परिपूर्य च सप्तद्वीपाब्धिनगरग्रामायतनमालिनीम्
2,49,38,jitvā śatrūnaśeṣeṇa pālayāmāsa medinīma evaṃ gacchati kāle ca vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ,जित्वा शत्रूनशेषेण पालयामास मेदिनीम एवं गच्छति काले च वसिष्ठो भगवानृषिः
2,49,39,abhyajagāma taṃ bhūyo draṣṭukāmo jareśvaram tamāyāntamatiprekṣya munivaryaṃ sasaṃbhramaḥ,अभ्यजगाम तं भूयो द्रष्टुकामो जरेश्वरम् तमायान्तमतिप्रेक्ष्य मुनिवर्यं ससंभ्रमः
2,49,40,pratyujjagāmārghahastaḥ sahitastairnapairnṛpaḥ ardhyapādyādibhiḥ samyakpūjayitvā mahāmatiḥ,प्रत्युज्जगामार्घहस्तः सहितस्तैर्नपैर्नृपः अर्ध्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयित्वा महामतिः
2,49,41,praṇāmamakarottasmai gurubhaktisamanvitaḥ āśīrbhirvarddhayitvā taṃ vasiṣṭhaḥ sagaraṃ tadā,प्रणाममकरोत्तस्मै गुरुभक्तिसमन्वितः आशीर्भिर्वर्द्धयित्वा तं वसिष्ठः सगरं तदा
2,49,42,āsyatāmiti hovāca saha sarvairnareśvaraiḥ upāviśattato rājā kāñcane paramāsane,आस्यतामिति होवाच सह सर्वैर्नरेश्वरैः उपाविशत्ततो राजा काञ्चने परमासने
2,49,43,muninā samanujñātaḥ sabhāryaḥ saha rājabhiḥ āpavastunṛpaśreṣṭhamupāsīnamupahvare,मुनिना समनुज्ञातः सभार्यः सह राजभिः आपवस्तुनृपश्रेष्ठमुपासीनमुपह्वरे
2,49,44,uvāca śṛṇvatāṃ rājñāṃ śanairmṛdvakṣaraṃ vacaḥ vasiṣṭha uvāca kuśalaṃ nanu te rājanvāhyeṣvābhyantareṣu ca,उवाच शृण्वतां राज्ञां शनैर्मृद्वक्षरं वचः वसिष्ठ उवाच कुशलं ननु ते राजन्वाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च
2,49,45,mantriṣvamātyavargeṣu rājye vā sakale 'dhunā diṣṭyā ca vijitāḥ sarve samagrabalavāhanāḥ,मन्त्रिष्वमात्यवर्गेषु राज्ये वा सकले ऽधुना दिष्ट्या च विजिताः सर्वे समग्रबलवाहनाः
2,49,46,ayatnenaiva yuddheṣu bhavatā ripavo hi yat diṣṭyārūḍhapratijñena mama mānayatā vacaḥ,अयत्नेनैव युद्धेषु भवता रिपवो हि यत् दिष्ट्यारूढप्रतिज्ञेन मम मानयता वचः
2,49,47,arayastyaktadharmāṇastvayā jīvavisarjitāḥ tānvijityetarāñjetuṃ punardigvijayecchayā,अरयस्त्यक्तधर्माणस्त्वया जीवविसर्जिताः तान्विजित्येतराञ्जेतुं पुनर्दिग्विजयेच्छया
2,49,48,gatassavāhanabalastvamityaśṛṇavaṃ vacaḥ jitadiṅmaṇḍalaṃ bhūyaḥ śrutvā tvāṃ nagarasthitam,गतस्सवाहनबलस्त्वमित्यशृणवं वचः जितदिङ्मण्डलं भूयः श्रुत्वा त्वां नगरस्थितम्
2,49,49,prītyāhamāgato draṣṭumidānīṃ rājasattama jaiminiruvāca vasiṣṭhenaivamuktastu sagarastālajaṅghajit,प्रीत्याहमागतो द्रष्टुमिदानीं राजसत्तम जैमिनिरुवाच वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु सगरस्तालजङ्घजित्
2,49,50,kṛtāñjalipuṭo bhūtvā pratyuvāca mahāmunim sagara uvāca kuśalaṃ nanu sarvatra maharṣe nātra saṃśayaḥ,कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रत्युवाच महामुनिम् सगर उवाच कुशलं ननु सर्वत्र महर्षे नात्र संशयः
2,49,51,kalyāṇābhimukhāḥ sarve devatāśca mune 'niśam bhavāndhyāyati kalyāṇaṃ manasā yasya saṃtatam,कल्याणाभिमुखाः सर्वे देवताश्च मुने ऽनिशम् भवान्ध्यायति कल्याणं मनसा यस्य संततम्
2,49,52,tasya me copasargāśca saṃbhavanti kathaṃ mune bhavatānugṛhīto 'smi kṛtārthaścādhunā kṛtaḥ,तस्य मे चोपसर्गाश्च संभवन्ति कथं मुने भवतानुगृहीतो ऽस्मि कृतार्थश्चाधुना कृतः
2,49,53,yanmāṃ draṣṭumihāyātaḥ svayameva bhavānguro yanmahyamāha bhagavānvipakṣavijayādikam,यन्मां द्रष्टुमिहायातः स्वयमेव भवान्गुरो यन्मह्यमाह भगवान्विपक्षविजयादिकम्
2,49,54,tattathānuṣṭhitaṃ kiṃ tu sarvaṃ bhavadanugrahāt bhavatprasādataḥ sarvaṃ manye prāptaṃ mahīkṣitām,तत्तथानुष्ठितं किं तु सर्वं भवदनुग्रहात् भवत्प्रसादतः सर्वं मन्ये प्राप्तं महीक्षिताम्
2,49,55,anyathā mama kā śaktiḥ śatrūnhantuṃ tathāvidhān analpī kurute phalyaṃ yanme vyavasitaṃ bhavān,अन्यथा मम का शक्तिः शत्रून्हन्तुं तथाविधान् अनल्पी कुरुते फल्यं यन्मे व्यवसितं भवान्
2,49,56,phalamalpamapi prītyai syādagasyādhiropituḥ jaiminiruvāca evaṃ saṃbhāvitaḥ samyaksageraṇa mahāmuniḥ,फलमल्पमपि प्रीत्यै स्यादगस्याधिरोपितुः जैमिनिरुवाच एवं संभावितः सम्यक्सगेरण महामुनिः
2,49,57,abhyanujñāya taṃ bhūyaḥ prajāgāma nijāśramam vasiṣṭe tu gate rājā sagaraḥprītamānasaḥ,अभ्यनुज्ञाय तं भूयः प्रजागाम निजाश्रमम् वसिष्टे तु गते राजा सगरःप्रीतमानसः
2,49,58,ayodhyāyāmabhivasanpraśaśāsākhilāṃ bhuvam bhāryābhyāṃ samupetābhyāṃ rūpaśīlaguṇādibhiḥ,अयोध्यायामभिवसन्प्रशशासाखिलां भुवम् भार्याभ्यां समुपेताभ्यां रूपशीलगुणादिभिः
2,49,59,bubhuje viṣayānramyānyathākāmaṃ yathāsukham sumatiḥ keśinī cobhe vikasadvadanāṃbuje,बुभुजे विषयान्रम्यान्यथाकामं यथासुखम् सुमतिः केशिनी चोभे विकसद्वदनांबुजे
2,49,60,rūpaudāryaguṇopete pīnavṛttapayodhare nīlakuñcitakeśāḍhye sarvābharaṇabhūṣite,रूपौदार्यगुणोपेते पीनवृत्तपयोधरे नीलकुञ्चितकेशाढ्ये सर्वाभरणभूषिते
2,49,61,sarvalakṣaṇasaṃpanne navayauvanagocare priye sannihite tasya nityaṃ priyahite rate,सर्वलक्षणसंपन्ने नवयौवनगोचरे प्रिये सन्निहिते तस्य नित्यं प्रियहिते रते
2,49,62,svācārabhāvaceṣṭābhirjahratustanmano 'niśam sa cāpi bharaṇotkarṣapratītātmā mahīpatiḥ,स्वाचारभावचेष्टाभिर्जह्रतुस्तन्मनो ऽनिशम् स चापि भरणोत्कर्षप्रतीतात्मा महीपतिः
2,49,63,ramamāṇo yathākāmaṃ saha tābhyāṃ pure 'vasat anyeṣāṃ bhuvi rājñāṃ tu rājaśabdo na cāpyabhūt,रममाणो यथाकामं सह ताभ्यां पुरे ऽवसत् अन्येषां भुवि राज्ञां तु राजशब्दो न चाप्यभूत्
2,49,64,guṇena cābhavattasya sagarasya mahātmanaḥ alpo 'pi dharmaḥ satataṃ yathā bhavati mānase,गुणेन चाभवत्तस्य सगरस्य महात्मनः अल्पो ऽपि धर्मः सततं यथा भवति मानसे
2,49,65,rā5stasyārthakāmau tu na tathā vipulāvapi alubdhamānasor'thaṃ ca bheje dharmamapīḍayan,रा५स्तस्यार्थकामौ तु न तथा विपुलावपि अलुब्धमानसोर्ऽथं च भेजे धर्ममपीडयन्
2,49,66,tadarthameva rājendra kāmaṃ cāpīḍayaṃstayoḥ,तदर्थमेव राजेन्द्र कामं चापीडयंस्तयोः
2,50,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaradigvijayo nāmaikonapañcāśattamo 'dhyāyaḥ 49 jaiminiruvāca evaṃ sa rājā vidhivatpālayāmāsa medinīm saptadvīpavatīṃ samyaksākṣāddharma ivāparaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरदिग्विजयो नामैकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ४९ जैमिनिरुवाच एवं स राजा विधिवत्पालयामास मेदिनीम् सप्तद्वीपवतीं सम्यक्साक्षाद्धर्म इवापरः
2,50,2,brāhmaṇādīṃstathā varṇānsvesve dharme pṛthakpṛthak sthāpayitvā yathānyāyaṃ rarakṣāvyāhatendriyaḥ,ब्राह्मणादींस्तथा वर्णान्स्वेस्वे धर्मे पृथक्पृथक् स्थापयित्वा यथान्यायं ररक्षाव्याहतेन्द्रियः
2,50,3,prajāśca sarvavarṇeṣu yathāśreṣṭhānuvarttinaḥ varṇāścaivānulomyena tadvadartheṣu ca kramāt,प्रजाश्च सर्ववर्णेषु यथाश्रेष्ठानुवर्त्तिनः वर्णाश्चैवानुलोम्येन तद्वदर्थेषु च क्रमात्
2,50,4,na sati sthavire bālaṃ mṛtyurabhayupagacchati sarvavarṇeṣu bhūpāle mahīṃ tasminpraśāsati,न सति स्थविरे बालं मृत्युरभयुपगच्छति सर्ववर्णेषु भूपाले महीं तस्मिन्प्रशासति
2,50,5,sphītānyapetabādhāni tadā rāṣṭrāṇi kṛtsnaśaḥ teṣvasaṃkhyā janapadāścāturvarṇyajanāvṛtāḥ,स्फीतान्यपेतबाधानि तदा राष्ट्राणि कृत्स्नशः तेष्वसंख्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यजनावृताः
2,50,6,te cāsaṃkhyāgṛhagrāmaśatopetā vibhāgaśaḥ deśāścāvāsabhuyiṣṭā nṛpe tasminpraśāsati,ते चासंख्यागृहग्रामशतोपेता विभागशः देशाश्चावासभुयिष्टा नृपे तस्मिन्प्रशासति
2,50,7,anāśramī dvijaḥ kaścinna babhūva tadābhuvi prajānāṃ sarvavarṇeṣu prāraṃbhāḥ phaladāyinaḥ,अनाश्रमी द्विजः कश्चिन्न बभूव तदाभुवि प्रजानां सर्ववर्णेषु प्रारंभाः फलदायिनः
2,50,8,svocitānyeva karmāṇi prārabhante ca mānavāḥ puruṣārthopapannāni karmāṇi ca tadā nṛṇām,स्वोचितान्येव कर्माणि प्रारभन्ते च मानवाः पुरुषार्थोपपन्नानि कर्माणि च तदा नृणाम्
2,50,9,mahotsavasamudyuktāḥ puragrāmavrajākarāḥ anyonyapriyakāmāśca rājabhaktisamanvitāḥ,महोत्सवसमुद्युक्ताः पुरग्रामव्रजाकराः अन्योन्यप्रियकामाश्च राजभक्तिसमन्विताः
2,50,10,nanindito 'bhiśasto vā daridro vyādhito 'pi vā prajāsu kaścillubdho vā kṛpaṇo vāpi nābhavat,ननिन्दितो ऽभिशस्तो वा दरिद्रो व्याधितो ऽपि वा प्रजासु कश्चिल्लुब्धो वा कृपणो वापि नाभवत्
2,50,11,janāḥ paraguṇaprītāḥ svasaṃparkābhikāṅkṣiṇāḥ guruṣu praṇatā nityaṃ sadvidyāvyasanādṛtāḥ,जनाः परगुणप्रीताः स्वसंपर्काभिकाङ्क्षिणाः गुरुषु प्रणता नित्यं सद्विद्याव्यसनादृताः
2,50,12,parāpavādabhītāśca svadāraratayo 'niśam nisargātkhalasaṃsargaviratā dharmatatparāḥ,परापवादभीताश्च स्वदाररतयो ऽनिशम् निसर्गात्खलसंसर्गविरता धर्मतत्पराः
2,50,13,āstikāḥ sarvaśo 'bhūvan prajāstasminpraśāsati evaṃ subāhutanye svapratāpārjitāṃ mahīm,आस्तिकाः सर्वशो ऽभूवन् प्रजास्तस्मिन्प्रशासति एवं सुबाहुतन्ये स्वप्रतापार्जितां महीम्
2,50,14,ṛtavaśca mahābhāga yathākālānuvartinaḥ śālibhūyiṣṭhasasyāḍhyā sadaiva sakalā mahī,ऋतवश्च महाभाग यथाकालानुवर्तिनः शालिभूयिष्ठसस्याढ्या सदैव सकला मही
2,50,15,babhūva nṛpaśārdūle tasmin rājyāni śāsati,बभूव नृपशार्दूले तस्मिन् राज्यानि शासति
2,50,16,yasyāṣṭādaśamaṇḍalādhipatibhiḥ sevārthamabhyāgataiḥ prakhyātoruparākramairnṛpaśatairmūrddhābhiṣiktaiḥ pṛthak saṃviṣṭairmaṇiviṣṭareṣu nitarāmadhyāsyamānāmaraiḥ śakrasyeva virājate divi sabhā ratnaprabhodbhāsitā,यस्याष्टादशमण्डलाधिपतिभिः सेवार्थमभ्यागतैः प्रख्यातोरुपराक्रमैर्नृपशतैर्मूर्द्धाभिषिक्तैः पृथक् संविष्टैर्मणिविष्टरेषु नितरामध्यास्यमानामरैः शक्रस्येव विराजते दिवि सभा रत्नप्रभोद्भासिता
2,50,17,saṃketāviṣayāntarābhyupagamāḥ sarve 'pi sopāyanāḥ kṛtvā sainyaniveśanāni paritaḥ puryāḥ pṛthak pārthivāḥ draṣṭuṃ kāṅkṣitarājakāḥ satanayāvijñāpayanto muhurdvāsthaireva nareśvarāya suciraṃ vatsyantamantaḥpure,संकेताविषयान्तराभ्युपगमाः सर्वे ऽपि सोपायनाः कृत्वा सैन्यनिवेशनानि परितः पुर्याः पृथक् पार्थिवाः द्रष्टुं काङ्क्षितराजकाः सतनयाविज्ञापयन्तो मुहुर्द्वास्थैरेव नरेश्वराय सुचिरं वत्स्यन्तमन्तःपुरे
2,50,18,namannaredramukuṭaśreṇīnāmatigharṣaṇāt kiṇīkṛtau virājete caraṇau tasya bhūbhujaḥ,नमन्नरेद्रमुकुटश्रेणीनामतिघर्षणात् किणीकृतौ विराजेते चरणौ तस्य भूभुजः
2,50,19,sevāgatanaredraughavinikīrṇaiḥ samantataḥ ratnairbhāti sabhā tasya guhā some ravī yathā,सेवागतनरेद्रौघविनिकीर्णैः समन्ततः रत्नैर्भाति सभा तस्य गुहा सोमे रवी यथा
2,50,20,evaṃ sa rājā dharmeṇa bhānuvaṃśaśikhāmaṇiḥ ananyaśāsanāmurvīmanvaśāsadarindamaḥ,एवं स राजा धर्मेण भानुवंशशिखामणिः अनन्यशासनामुर्वीमन्वशासदरिन्दमः
2,50,21,itthaṃ pālayataḥ pṛthvīṃ sagarasya mahīpateḥ na cāpapāta mut putramukhālokanajṛṃbhitā,इत्थं पालयतः पृथ्वीं सगरस्य महीपतेः न चापपात मुत् पुत्रमुखालोकनजृंभिता
2,50,22,vinā tāṃ duḥkhito 'tyarthaṃ citayāmāsa naikadhā aho kaṣṭamaputro 'hamasminvaṃśe dhruvaṃ tu yat,विना तां दुःखितो ऽत्यर्थं चितयामास नैकधा अहो कष्टमपुत्रो ऽहमस्मिन्वंशे ध्रुवं तु यत्
2,50,23,prayānti nūnamasmākaṃ pitaraḥ piṇḍaviplavam nirayādapi satputre saṃjāte pitaraḥ kila,प्रयान्ति नूनमस्माकं पितरः पिण्डविप्लवम् निरयादपि सत्पुत्रे संजाते पितरः किल
2,50,24,prītyā prayānti tadgehaṃ jātakarmakriyotsukāḥ mahatā sukṛtenāpi saṃprāptasya divaṃ kila,प्रीत्या प्रयान्ति तद्गेहं जातकर्मक्रियोत्सुकाः महता सुकृतेनापि संप्राप्तस्य दिवं किल
2,50,25,aputrasyāmarāḥ svarge dvāraṃ noddhāṭayanti hi pitā tu lokamubhayoḥ svarlokaṃ tatpitāmahāḥ,अपुत्रस्यामराः स्वर्गे द्वारं नोद्धाटयन्ति हि पिता तु लोकमुभयोः स्वर्लोकं तत्पितामहाः
2,50,26,jeṣyanti kila satputre jāte vaṃśadvaye 'pi ca anapatyatayāhaṃ tu putriṇāṃ yā bhavedgatiḥ,जेष्यन्ति किल सत्पुत्रे जाते वंशद्वये ऽपि च अनपत्यतयाहं तु पुत्रिणां या भवेद्गतिः
2,50,27,na tāṃ prāpkyāmi vai nūnaṃ sudurlabhatarā hi sā padādaindrātkilābhinnamṛddhaṃ rājyamakhaṇḍitam,न तां प्राप्क्यामि वै नूनं सुदुर्लभतरा हि सा पदादैन्द्रात्किलाभिन्नमृद्धं राज्यमखण्डितम्
2,50,28,mama yattadapuṇyasya yāti niṣphalatāmiha idaṃ matpūrvajaireva siṃhāsanamadhiṣṭhitam,मम यत्तदपुण्यस्य याति निष्फलतामिह इदं मत्पूर्वजैरेव सिंहासनमधिष्ठितम्
2,50,29,aputratvena rājyaṃ ca parādhīnatvameṣyati tasmādaurvāśramamahaṃ gatvā taṃ munipuṅgavam,अपुत्रत्वेन राज्यं च पराधीनत्वमेष्यति तस्मादौर्वाश्रममहं गत्वा तं मुनिपुङ्गवम्
2,50,30,prasādayiṣye putrārthaṃ bhāryābhyāṃ sahito 'dhunā gatvā tasmai tvaputratvaṃ vinivedya mahātmane,प्रसादयिष्ये पुत्रार्थं भार्याभ्यां सहितो ऽधुना गत्वा तस्मै त्वपुत्रत्वं विनिवेद्य महात्मने
2,50,31,sa yadvakṣyati tatsarvaṃ kariṣye nātra saṃśayaḥ iti sañcintya manasā sagarorājasattamaḥ,स यद्वक्ष्यति तत्सर्वं करिष्ये नात्र संशयः इति सञ्चिन्त्य मनसा सगरोराजसत्तमः
2,50,32,ityeṣa kṛtyavidrājangantumaurvāśramaṃ prati sa mantripravare rājyaṃ pratiṣṭhāpya tato vanam,इत्येष कृत्यविद्राजन्गन्तुमौर्वाश्रमं प्रति स मन्त्रिप्रवरे राज्यं प्रतिष्ठाप्य ततो वनम्
2,50,33,prayayau rathamāruhya bhāryābhyāṃ sahito mudā jagāma rathaghoṣeṇa meghanādātiśaṅkibhiḥ,प्रययौ रथमारुह्य भार्याभ्यां सहितो मुदा जगाम रथघोषेण मेघनादातिशङ्किभिः
2,50,34,stabdhekṣaṇairlakṣyamāṇo mārgopānte śikhaṇḍibhiḥ priyābhyāṃ darśayanrājansāraṅgāṃstimitekṣaṇān,स्तब्धेक्षणैर्लक्ष्यमाणो मार्गोपान्ते शिखण्डिभिः प्रियाभ्यां दर्शयन्राजन्सारङ्गांस्तिमितेक्षणान्
2,50,35,kṣamamūrdhvamukhānsadyaḥ palāyanaparānpunaḥ vṛkṣānpuṣpaphalopetānvilokya mudito 'bhavat,क्षममूर्ध्वमुखान्सद्यः पलायनपरान्पुनः वृक्षान्पुष्पफलोपेतान्विलोक्य मुदितो ऽभवत्
2,50,36,amlānakusumaiḥ svāduphalaiḥ śādvalabhūmikaiḥ susnigdhapallavacchāyairabhitaḥ saṃbhṛtaṃ nagaiḥ,अम्लानकुसुमैः स्वादुफलैः शाद्वलभूमिकैः सुस्निग्धपल्लवच्छायैरभितः संभृतं नगैः
2,50,37,cūtāgrapallavāsvādasnigdhakaṇṭhapikāravaiḥ śrotrābhirāmajanakaissaṃghuṣṭaṃ sarvatodiśam,चूताग्रपल्लवास्वादस्निग्धकण्ठपिकारवैः श्रोत्राभिरामजनकैस्संघुष्टं सर्वतोदिशम्
2,50,38,sarvartukusumopetaṃ bhramadbhramaramaṇḍitam prasūnastabakānamraballarīvellitadrumam,सर्वर्तुकुसुमोपेतं भ्रमद्भ्रमरमण्डितम् प्रसूनस्तबकानम्रबल्लरीवेल्लितद्रुमम्
2,50,39,kapiyūthasamākrāntava naspatiśatāvṛtam unmattaśikhisāraṅgakūjatpakṣigaṇānvitam,कपियूथसमाक्रान्तव नस्पतिशतावृतम् उन्मत्तशिखिसारङ्गकूजत्पक्षिगणान्वितम्
2,50,40,gāyadvidyādharavadhūgītikāsumanoharam saṃcaratkinnarīdvandvavirājadvanagahvaram,गायद्विद्याधरवधूगीतिकासुमनोहरम् संचरत्किन्नरीद्वन्द्वविराजद्वनगह्वरम्
2,50,41,haṃsasārasacakrāhvakāraṇḍavaśukādibhiḥ susvarairāvṛtopāntaiḥ sarobhiḥ parivāritam,हंससारसचक्राह्वकारण्डवशुकादिभिः सुस्वरैरावृतोपान्तैः सरोभिः परिवारितम्
2,50,42,saraḥ svaṃbuja kahlārakumudotpalarāśiṣu śanaiḥ parivahanmandamārutāpūrṇadiṅmukham,सरः स्वंबुज कह्लारकुमुदोत्पलराशिषु शनैः परिवहन्मन्दमारुतापूर्णदिङ्मुखम्
2,50,43,evaṃvidhaguṇopetamadhigāhya tapovanam gacchanrathenātha nṛpaḥ praharṣaṃ paramaṃ yayau,एवंविधगुणोपेतमधिगाह्य तपोवनम् गच्छन्रथेनाथ नृपः प्रहर्षं परमं ययौ
2,50,44,upaśāntāśayaḥ so 'tha saṃprāpyāśramamaṇḍalam bhāryābhyāṃ sahitaḥ śrīmānvāhādavaruroha vai,उपशान्ताशयः सो ऽथ संप्राप्याश्रममण्डलम् भार्याभ्यां सहितः श्रीमान्वाहादवरुरोह वै
2,50,45,dhuryānviśrāmayetyuktvā yantāramavanīpatiḥ āsasādāśramopāntaṃ maharṣerbhāvitātmanaḥ,धुर्यान्विश्रामयेत्युक्त्वा यन्तारमवनीपतिः आससादाश्रमोपान्तं महर्षेर्भावितात्मनः
2,50,46,sa śrutvā muniśiṣyebhyaḥ kṛtanityakriyādaram muniṃ draṣṭuṃ vinītātmā praviveśāśramaṃ tadā,स श्रुत्वा मुनिशिष्येभ्यः कृतनित्यक्रियादरम् मुनिं द्रष्टुं विनीतात्मा प्रविवेशाश्रमं तदा
2,50,47,munimadhye samāsīnamṛṣivṛndaiḥ samanvitam nanāma śirasā rājā bhāryābhyāṃ sahito mudā,मुनिमध्ये समासीनमृषिवृन्दैः समन्वितम् ननाम शिरसा राजा भार्याभ्यां सहितो मुदा
2,50,48,kṛtapraṇāmaṃ nṛpatimṛṣiraurvaḥ pratāpavān upaviśeti premṇā vai saha tābhyāṃ samādiśat,कृतप्रणामं नृपतिमृषिरौर्वः प्रतापवान् उपविशेति प्रेम्णा वै सह ताभ्यां समादिशत्
2,50,49,arghyapādyādibhiḥ samyakpūjayitvā mahāmuniḥ ātithyena ca vanyena sabhāryaṃ tamatoṣayat,अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयित्वा महामुनिः आतिथ्येन च वन्येन सभार्यं तमतोषयत्
2,50,50,athātithyopaviśrāntaṃ praṇamyā sīnamagrataḥ rājānamabravīdaurvaḥ śanairmṛdvakṣaraṃ vacaḥ,अथातिथ्योपविश्रान्तं प्रणम्या सीनमग्रतः राजानमब्रवीदौर्वः शनैर्मृद्वक्षरं वचः
2,50,51,kuśalaṃ nanu te rājye bāhyeṣvābhyantareṣu ca apidharmeṇa sakalāḥ prajāstvaṃ parirakṣasi,कुशलं ननु ते राज्ये बाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च अपिधर्मेण सकलाः प्रजास्त्वं परिरक्षसि
2,50,52,api jetuṃ trivargaṃ tvamupāyaiḥ samyagīhase phalanti hi guṇāstubhyaṃ tvayā samyakpracoditāḥ,अपि जेतुं त्रिवर्गं त्वमुपायैः सम्यगीहसे फलन्ति हि गुणास्तुभ्यं त्वया सम्यक्प्रचोदिताः
2,50,53,diṣṭyātvayā jitāḥ sarve ripavo nṛpasattama diṣṭyā ca sakalaṃ rājyaṃ tvayā dharmeṇa rakṣyate,दिष्ट्यात्वया जिताः सर्वे रिपवो नृपसत्तम दिष्ट्या च सकलं राज्यं त्वया धर्मेण रक्ष्यते
2,50,54,dharma eva sthitiryeṣāṃ teṣāṃ nāstyatraviplavaḥ na taṃ rakṣati kiṃ dharmaḥ svayaṃ yenābhirakṣitaḥ,धर्म एव स्थितिर्येषां तेषां नास्त्यत्रविप्लवः न तं रक्षति किं धर्मः स्वयं येनाभिरक्षितः
2,50,55,pūrvamevāhamaśrauṣaṃ vijitya sakalāṃ mahīm sabalonagarīṃ prāptaḥ kṛtadāro bhavāniti,पूर्वमेवाहमश्रौषं विजित्य सकलां महीम् सबलोनगरीं प्राप्तः कृतदारो भवानिति
2,50,56,rājñāṃ tu pravaro dharmo yatprajāparipālanam bhavanti sukhino nūnaṃ tenaiveha paratra ca,राज्ञां तु प्रवरो धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् भवन्ति सुखिनो नूनं तेनैवेह परत्र च
2,50,57,sa bhavānrājya bharaṇaṃ parityajya madantikam bhāryābhyāṃ sahito rājansamāyāto 'si me vada,स भवान्राज्य भरणं परित्यज्य मदन्तिकम् भार्याभ्यां सहितो राजन्समायातो ऽसि मे वद
2,50,58,jaiminiruvāca evamuktastu muninā sagaro rājasattamaḥ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā prāha taṃ madhuraṃ vacaḥ,जैमिनिरुवाच एवमुक्तस्तु मुनिना सगरो राजसत्तमः कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्राह तं मधुरं वचः
2,51,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagarasyaurvāśramagamanaṃ nāma pañcaśattamo 'dhyāyaḥ 50 sagara uvāca kuśalaṃ mama sarvatra maharṣe nātra saṃśayaḥ yasya me tvamanudhyātā śamaṃ bhārgavasattamaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरस्यौर्वाश्रमगमनं नाम पञ्चशत्तमो ऽध्यायः ५० सगर उवाच कुशलं मम सर्वत्र महर्षे नात्र संशयः यस्य मे त्वमनुध्याता शमं भार्गवसत्तमः
2,51,2,yastathā śikṣitaḥ pūrvamastre śastre ca sāṃpratam so 'haṃ kathamaśaktaḥ syāṃ sakalārivinigrahe,यस्तथा शिक्षितः पूर्वमस्त्रे शस्त्रे च सांप्रतम् सो ऽहं कथमशक्तः स्यां सकलारिविनिग्रहे
2,51,3,tvaṃ me guruḥ suhṛddaivaṃ bandhurmitraṃ ca kevalam na hyanyamabhijānāmi tvāmṛte pitaraṃ ca me,त्वं मे गुरुः सुहृद्दैवं बन्धुर्मित्रं च केवलम् न ह्यन्यमभिजानामि त्वामृते पितरं च मे
2,51,4,tvayopadiṣṭenāstreṇa sakalā bhūbhṛto mayā vijitā yadanusmṛtyā śaktiḥ sā tapasastava,त्वयोपदिष्टेनास्त्रेण सकला भूभृतो मया विजिता यदनुस्मृत्या शक्तिः सा तपसस्तव
2,51,5,tapasā tvaṃ jagatsarvaṃ punāsi paripāsi ca sraṣṭuṃ saṃharttumapi ca śaknoṣyeva na saṃśayaḥ,तपसा त्वं जगत्सर्वं पुनासि परिपासि च स्रष्टुं संहर्त्तुमपि च शक्नोष्येव न संशयः
2,51,6,mahānananyasāmānyaprabhāvastapasaśca te iha tasyaikadeśo 'pi dṛśyate vismayapradaḥ,महाननन्यसामान्यप्रभावस्तपसश्च ते इह तस्यैकदेशो ऽपि दृश्यते विस्मयप्रदः
2,51,7,paśyasiṃhāsane bālyādupetya mṛgapotakaḥ pibatyaṃbhaḥ śanairbrahmanniḥśaṅkaṃ te tapovane,पश्यसिंहासने बाल्यादुपेत्य मृगपोतकः पिबत्यंभः शनैर्ब्रह्मन्निःशङ्कं ते तपोवने
2,51,8,dhayatyatrātivisraṃbhāt kṛśāpi hariṇī stanam karoti mṛgaśṛṅgāgre gaṇḍakaṇḍūyanaṃ ruruḥ,धयत्यत्रातिविस्रंभात् कृशापि हरिणी स्तनम् करोति मृगशृङ्गाग्रे गण्डकण्डूयनं रुरुः
2,51,9,navaprasūtāṃ hariṇīṃ hatvā vṛttyai vanāntare vyāghrī tvattapasāvāse saiva puṣṇāti tacchiśūn,नवप्रसूतां हरिणीं हत्वा वृत्त्यै वनान्तरे व्याघ्री त्वत्तपसावासे सैव पुष्णाति तच्छिशून्
2,51,10,gajaṃ drutamanudrutya siṃho yasmādidaṃ vanam praviṣṭo 'nusarantau tvadbhayādekatra tiṣṭhataḥ,गजं द्रुतमनुद्रुत्य सिंहो यस्मादिदं वनम् प्रविष्टो ऽनुसरन्तौ त्वद्भयादेकत्र तिष्ठतः
2,51,11,nakulastvāśumārjāramayūraśaśapannagāḥ vṛkasūkaraśārdūlaśarabharkṣaplavaṅgamāḥ,नकुलस्त्वाशुमार्जारमयूरशशपन्नगाः वृकसूकरशार्दूलशरभर्क्षप्लवङ्गमाः
2,51,12,sṛgālā gavayāgāvo hariṇā mahiṣāstathā vane 'tra sahajaṃ vairaṃ hitvā maitrīmupāgatāḥ,सृगाला गवयागावो हरिणा महिषास्तथा वने ऽत्र सहजं वैरं हित्वा मैत्रीमुपागताः
2,51,13,evaṃvidhā tapaḥśaktirlokavismayadāyinī na kvāpi dṛśyate brahmaṃstvāmṛte bhuvi durlabhā,एवंविधा तपःशक्तिर्लोकविस्मयदायिनी न क्वापि दृश्यते ब्रह्मंस्त्वामृते भुवि दुर्लभा
2,51,14,ahaṃ tu tvatprasādena vijitya vasudhāmi mām ripubhiḥ saha viprarṣe svarājyaṃ samupāgataḥ,अहं तु त्वत्प्रसादेन विजित्य वसुधामि माम् रिपुभिः सह विप्रर्षे स्वराज्यं समुपागतः
2,51,15,vaśyāmātyastrivarge 'pi yathāyogyakṛtādaraḥ tvayopadiṣṭamārgeṇa samyagrājyamapālayam,वश्यामात्यस्त्रिवर्गे ऽपि यथायोग्यकृतादरः त्वयोपदिष्टमार्गेण सम्यग्राज्यमपालयम्
2,51,16,evaṃ pravarttamānasya mama rājye 'vatiṣṭhataḥ bhavaddidṛkṣā saṃjātā sāpekṣā bhṛgupuṅgava,एवं प्रवर्त्तमानस्य मम राज्ये ऽवतिष्ठतः भवद्दिदृक्षा संजाता सापेक्षा भृगुपुङ्गव
2,51,17,kiṃ tvadya mayi paryāptamanapatyatayaiva me pitṛpiṇḍapradānena saha saṃrakṣaṇaṃ bhuvaḥ,किं त्वद्य मयि पर्याप्तमनपत्यतयैव मे पितृपिण्डप्रदानेन सह संरक्षणं भुवः
2,51,18,tadidaṃ duḥśamatyarthamanivāryaṃ manogatam nānayo 'paharttāṃ lokaṃ'smin mameti tvāmupāgataḥ,तदिदं दुःशमत्यर्थमनिवार्यं मनोगतम् नानयो ऽपहर्त्तां लोकंऽस्मिन् ममेति त्वामुपागतः
2,51,19,ityuktaḥ sagareṇātha sthitvā so 'tarmanāḥ kṣaṇam uvāca bhagavānaurvaḥ sanideśamidaṃ vacaḥ,इत्युक्तः सगरेणाथ स्थित्वा सो ऽतर्मनाः क्षणम् उवाच भगवानौर्वः सनिदेशमिदं वचः
2,51,20,niyamya saha bhāryābhyāṃ kiñcitkālamihāvasa avāpsyati tato 'bhīṣṭaṃ bhavānnātra vicāramā,नियम्य सह भार्याभ्यां किञ्चित्कालमिहावस अवाप्स्यति ततो ऽभीष्टं भवान्नात्र विचारमा
2,51,21,sa ca tatrāvasatprītastacchuśrūṣāparāyamaḥ patnībhyāṃ saha dharmātmā bhaktiyuktaściraṃ tadā,स च तत्रावसत्प्रीतस्तच्छुश्रूषापरायमः पत्नीभ्यां सह धर्मात्मा भक्तियुक्तश्चिरं तदा
2,51,22,rājapatnyau ca te tasya sarvakālamatandrite muneratanutāṃ prītiṃ vinayācārabhaktibhiḥ,राजपत्न्यौ च ते तस्य सर्वकालमतन्द्रिते मुनेरतनुतां प्रीतिं विनयाचारभक्तिभिः
2,51,23,bhaktyā śuśrūṣayā caiva tayostuṣṭo mahāmuniḥ rājapatnyau samāhūya idaṃ vacanama bravīt,भक्त्या शुश्रूषया चैव तयोस्तुष्टो महामुनिः राजपत्न्यौ समाहूय इदं वचनम ब्रवीत्
2,51,24,bhavatyau varamasmatto vriyatāṃ kāmamīpsitam dāsyāmi taṃ na saṃdeho yadyapi syātsudurllabham,भवत्यौ वरमस्मत्तो व्रियतां काममीप्सितम् दास्यामि तं न संदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्ल्लभम्
2,51,25,tataḥ praṇamyaśirasā te 'pyubhe taṃ mahāmunim ūcaturbhagavānputrānkāmayāveti sādaram,ततः प्रणम्यशिरसा ते ऽप्युभे तं महामुनिम् ऊचतुर्भगवान्पुत्रान्कामयावेति सादरम्
2,51,26,tataste bhagavānāha bhavatībhyāṃ mayā punaḥ rājñaścapriyakāmena varo datto 'yamīpsitaḥ,ततस्ते भगवानाह भवतीभ्यां मया पुनः राज्ञश्चप्रियकामेन वरो दत्तो ऽयमीप्सितः
2,51,27,putravatyau mahābhāge bhavatyau matprasādataḥ bhavetāṃ dhruvamanyacca śrūyatāṃ vacanaṃ mama,पुत्रवत्यौ महाभागे भवत्यौ मत्प्रसादतः भवेतां ध्रुवमन्यच्च श्रूयतां वचनं मम
2,51,28,putro bhaviṣyatyekasyāmekaḥ so 'natidhārmikaḥ tathāpi tasya kalpāntaṃ saṃbhūtiśca bhaviṣyati,पुत्रो भविष्यत्येकस्यामेकः सो ऽनतिधार्मिकः तथापि तस्य कल्पान्तं संभूतिश्च भविष्यति
2,51,29,ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇāmaparasyāṃ ca jāyate akṛtārthāśca te sarve vinaṅkṣyantyacirādiva,षष्टिः पुत्रसहस्राणामपरस्यां च जायते अकृतार्थाश्च ते सर्वे विनङ्क्ष्यन्त्यचिरादिव
2,51,30,evaṃvidhaguṇepeto varau dattau mayā yuvām abhīpsitaṃ tu yadyasyāḥ svecchayā tatprakīrtyatām,एवंविधगुणेपेतो वरौ दत्तौ मया युवाम् अभीप्सितं तु यद्यस्याः स्वेच्छया तत्प्रकीर्त्यताम्
2,51,31,evamukte tu muninā vaidarbhyānvayavarddhanam varayāmāsa tanayaṃ putrānanyāstathā parā,एवमुक्ते तु मुनिना वैदर्भ्यान्वयवर्द्धनम् वरयामास तनयं पुत्रानन्यास्तथा परा
2,51,32,iti dattvā varaṃ rājñe sagarāya mahāmuniḥ sabhāryāmanumānyainaṃ visasarja purīṃ prati,इति दत्त्वा वरं राज्ञे सगराय महामुनिः सभार्यामनुमान्यैनं विससर्ज पुरीं प्रति
2,51,33,muninā samanujñātaḥ kṛta kṛtyo mahīpatiḥ rathamāruhya vegena sapriyaḥ prayayau purīm,मुनिना समनुज्ञातः कृत कृत्यो महीपतिः रथमारुह्य वेगेन सप्रियः प्रययौ पुरीम्
2,51,34,sa praviśya purīṃ ramyāṃ tdṛṣṭapuṣṭajanāvṛtām ānanditaḥ paurajanai reme paramayā mudā,स प्रविश्य पुरीं रम्यां त्दृष्टपुष्टजनावृताम् आनन्दितः पौरजनै रेमे परमया मुदा
2,51,35,etasminneva kāle tu rājapatnyāvubhe nṛpa rājñe prāvocatāṃ garbhaṃ mudā paramayā yute,एतस्मिन्नेव काले तु राजपत्न्यावुभे नृप राज्ञे प्रावोचतां गर्भं मुदा परमया युते
2,51,36,vavṛdhe ca tayorgarbhaḥ śuklapakṣe yathoḍurāṭ saha saṃtoṣasaṃpattyā pitroḥ paurajanasya ca,ववृधे च तयोर्गर्भः शुक्लपक्षे यथोडुराट् सह संतोषसंपत्त्या पित्रोः पौरजनस्य च
2,51,37,saṃpūrṇe tu tataḥ kāle muhūrte keśinīśubhe asūyatāgnigarbhābhaṃ kumāramamitadyutim,संपूर्णे तु ततः काले मुहूर्ते केशिनीशुभे असूयताग्निगर्भाभं कुमारममितद्युतिम्
2,51,38,jātakarmādikaṃ tasya kṛtvā caiva yathāvidhi asamañcasa ityeva nāma tasyā karonnṛpaḥ,जातकर्मादिकं तस्य कृत्वा चैव यथाविधि असमञ्चस इत्येव नाम तस्या करोन्नृपः
2,51,39,sumatiścāpi tatkāle garbhālābamasūyata saṃprasūtaṃ tu taṃ tyaktaṃ dṛṣṭvā rājākaronmanaḥ,सुमतिश्चापि तत्काले गर्भालाबमसूयत संप्रसूतं तु तं त्यक्तं दृष्ट्वा राजाकरोन्मनः
2,51,40,tajjñātvā bhagavānaurvastatrāgacchadyadṛcchayā samyak saṃbhāvito rājñā tamuvāca tvarānvitaḥ,तज्ज्ञात्वा भगवानौर्वस्तत्रागच्छद्यदृच्छया सम्यक् संभावितो राज्ञा तमुवाच त्वरान्वितः
2,51,41,garbhālāburayaṃ rājanna tyaktuṃ bhavatārhati putrāṇāṃ ṣaṣṭisāhasrabījabhūto yatastava,गर्भालाबुरयं राजन्न त्यक्तुं भवतार्हति पुत्राणां षष्टिसाहस्रबीजभूतो यतस्तव
2,51,42,tasmāttatsakalīkṛtya ghṛtakuṃbheṣu yatnataḥ niḥkṣipya sapidhāneṣu rakṣaṇīyaṃ pṛthakpṛthak,तस्मात्तत्सकलीकृत्य घृतकुंभेषु यत्नतः निःक्षिप्य सपिधानेषु रक्षणीयं पृथक्पृथक्
2,51,43,samyagevaṃ kṛte rājanbhavato matprasādataḥ yathoktasaṃkhyā patrāṇāṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ,सम्यगेवं कृते राजन्भवतो मत्प्रसादतः यथोक्तसंख्या पत्राणां भविष्यति न संशयः
2,51,44,kāle pūrṇe tataḥ kumbhānbhittvā niryānti te pṛthak evaṃ te ṣaṣṭisāhasraṃ putrāṇāṃ jāyate nṛpa,काले पूर्णे ततः कुम्भान्भित्त्वा निर्यान्ति ते पृथक् एवं ते षष्टिसाहस्रं पुत्राणां जायते नृप
2,51,45,ityuktvā bhagavānaurvastatraivāntaradhādvibhuḥ rājā ca tattathā cakre yathaurveṇa samīritam,इत्युक्त्वा भगवानौर्वस्तत्रैवान्तरधाद्विभुः राजा च तत्तथा चक्रे यथौर्वेण समीरितम्
2,51,46,tataḥ saṃvatsare pūrṇe ghṛtakuṃbhātkrameṇa te bhittvābhittvā punarjajñuḥ sahasaivānuvāsaram,ततः संवत्सरे पूर्णे घृतकुंभात्क्रमेण ते भित्त्वाभित्त्वा पुनर्जज्ञुः सहसैवानुवासरम्
2,51,47,evaṃ krameṇa saṃjātāstanayāste mahīpate vavṛdhuḥ saṃghaśo rājanṣaṣṭisāhasrasaṃkhyāyā,एवं क्रमेण संजातास्तनयास्ते महीपते ववृधुः संघशो राजन्षष्टिसाहस्रसंख्याया
2,51,48,apṛthagdharmacaraṇā mahābalaparākramāḥ babhūvuste durādharṣāḥ krūrātmāno viśeṣataḥ,अपृथग्धर्मचरणा महाबलपराक्रमाः बभूवुस्ते दुराधर्षाः क्रूरात्मानो विशेषतः
2,51,49,sa nātiprītimāṃsteṣu rājā matimatāṃ varaḥ keśinītanayaṃ tvekaṃ bahumāna sutaṃ priyam,स नातिप्रीतिमांस्तेषु राजा मतिमतां वरः केशिनीतनयं त्वेकं बहुमान सुतं प्रियम्
2,51,50,vivāhaṃ vidhivattasmai kārayāmāsa pārthivaḥ sacāpyānandayāmāsa svaguṇaiḥ suhṛdo 'khilān,विवाहं विधिवत्तस्मै कारयामास पार्थिवः सचाप्यानन्दयामास स्वगुणैः सुहृदो ऽखिलान्
2,51,51,evaṃ pravarta mānasya keśinītanayasya tu ajāyata sutaḥ śrīmānaṃśumāniti viśrutaḥ,एवं प्रवर्त मानस्य केशिनीतनयस्य तु अजायत सुतः श्रीमानंशुमानिति विश्रुतः
2,51,52,sa bālya eva matimānudāraiḥ svaguṇairbhṛśam prīṇayāmāsa sutdṛdaḥ svapitāmahameva ca,स बाल्य एव मतिमानुदारैः स्वगुणैर्भृशम् प्रीणयामास सुत्दृदः स्वपितामहमेव च
2,51,53,etasminnantare rājñastasya putro 'samañjasaḥ āviṣṭo naṣṭaceṣṭo 'bhūtsa piśācena kena cit,एतस्मिन्नन्तरे राज्ञस्तस्य पुत्रो ऽसमञ्जसः आविष्टो नष्टचेष्टो ऽभूत्स पिशाचेन केन चित्
2,51,54,sa tu kaścidabhūdvaiśyaḥ pūrvajanmani dharmavit kasyācidviṣaye rājñaḥ prabhūtadhanadhānyavān,स तु कश्चिदभूद्वैश्यः पूर्वजन्मनि धर्मवित् कस्याचिद्विषये राज्ञः प्रभूतधनधान्यवान्
2,51,55,sa kadācidaraṇyeṣu vicarannidhimuttamam dṛṣṭvā grahītumārebhe vaṇiglobhavariplutaḥ,स कदाचिदरण्येषु विचरन्निधिमुत्तमम् दृष्ट्वा ग्रहीतुमारेभे वणिग्लोभवरिप्लुतः
2,51,56,tatastadrakṣako 'bhyetya piśācaḥ prāha taṃ tadā kṣudhito 'haṃ cirādasminnivasannidhipālakaḥ,ततस्तद्रक्षको ऽभ्येत्य पिशाचः प्राह तं तदा क्षुधितो ऽहं चिरादस्मिन्निवसन्निधिपालकः
2,51,57,tasmāttatparihārāya mama dattvā gavāmiṣam kāmataḥ pratigṛhṇīṣva nidhimenaṃ mamājñayā,तस्मात्तत्परिहाराय मम दत्त्वा गवामिषम् कामतः प्रतिगृह्णीष्व निधिमेनं ममाज्ञया
2,51,58,satasmai tatpariśrutya dāsyāmīti gavāmiṣam ādatta ca nidhiṃ taṃ tu piśācenānumoditaḥ,सतस्मै तत्परिश्रुत्य दास्यामीति गवामिषम् आदत्त च निधिं तं तु पिशाचेनानुमोदितः
2,51,59,na prādācca tato mauḍhyāttasmai yattatpratiśrutam pratiśrutāpradānottharoṣaṃ na śraddadhe nṛpa,न प्रादाच्च ततो मौढ्यात्तस्मै यत्तत्प्रतिश्रुतम् प्रतिश्रुताप्रदानोत्थरोषं न श्रद्दधे नृप
2,51,60,tamevaṃ suciraṃ kālaṃ pratīkṣyāśanakāṅkṣayā apanītadhanaḥ so 'pi mamāra vyathitaḥ kṣudhā,तमेवं सुचिरं कालं प्रतीक्ष्याशनकाङ्क्षया अपनीतधनः सो ऽपि ममार व्यथितः क्षुधा
2,51,61,vaiśyo 'pi bālo maraṇaṃ saṃprāpya sagarasya tu babhūva kāle keśinyāṃ tanayo 'nvayavarddhanaḥ,वैश्यो ऽपि बालो मरणं संप्राप्य सगरस्य तु बभूव काले केशिन्यां तनयो ऽन्वयवर्द्धनः
2,51,62,aśarīraḥ piśāce 'pi pūrvavairamanusmaran vāyubhūto 'viśaddehaṃ rājaputrasya bhūpate,अशरीरः पिशाचे ऽपि पूर्ववैरमनुस्मरन् वायुभूतो ऽविशद्देहं राजपुत्रस्य भूपते
2,51,63,tenāviṣṭastataḥ so 'pi krūracitto 'bhavattadā mativibhraṃśamāsādya muhustena balātkṛtaḥ,तेनाविष्टस्ततः सो ऽपि क्रूरचित्तो ऽभवत्तदा मतिविभ्रंशमासाद्य मुहुस्तेन बलात्कृतः
2,51,64,asamañjasatvaṃ nagare cakre so 'pi nṛśaṃsavat bālāṃśca yūnaḥ sthavirānyoṣitaśca sadā khalaḥ,असमञ्जसत्वं नगरे चक्रे सो ऽपि नृशंसवत् बालांश्च यूनः स्थविरान्योषितश्च सदा खलः
2,51,65,hatvāhatvā pracikṣepa sarayvāmatinirdayaḥ tataḥ paurajanāḥ sarve dṛṣṭvā tasya kadaryatām,हत्वाहत्वा प्रचिक्षेप सरय्वामतिनिर्दयः ततः पौरजनाः सर्वे दृष्ट्वा तस्य कदर्यताम्
2,51,66,bahuśo nikṛtāstena gatvā rājñe vyajijñāpan rājā ca tadupaśrutya tamāhūya prayatnataḥ,बहुशो निकृतास्तेन गत्वा राज्ञे व्यजिज्ञापन् राजा च तदुपश्रुत्य तमाहूय प्रयत्नतः
2,51,67,vārayāmāsa bahudhā duḥkhena mahatānvitaḥ bahuśaḥ pratiṣiddho 'pi pitrā tena mahātmanā,वारयामास बहुधा दुःखेन महतान्वितः बहुशः प्रतिषिद्धो ऽपि पित्रा तेन महात्मना
2,51,68,jale tapte ca saṃtaptāḥ saṃbabhūvuryathā yavāḥ nāśakattaṃ yadā pāpādvinivarttayituṃ nṛpaḥ,जले तप्ते च संतप्ताः संबभूवुर्यथा यवाः नाशकत्तं यदा पापाद्विनिवर्त्तयितुं नृपः
2,51,69,lokāpavādabhīrutvādviṣayānatyajattadā,लोकापवादभीरुत्वाद्विषयानत्यजत्तदा
2,52,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaracarite 'samañjasatyāgo nāmaikapañcāśattamo 'dhyāyaḥ 51 jaiminiruvāca tyaktvā putraṃ sa dharmātmā sagaraḥ prema tadgatam dharmaśīle tadā vāle cakārāṃśumati prabhuḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरिते ऽसमञ्जसत्यागो नामैकपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ५१ जैमिनिरुवाच त्यक्त्वा पुत्रं स धर्मात्मा सगरः प्रेम तद्गतम् धर्मशीले तदा वाले चकारांशुमति प्रभुः
2,52,2,etasminneva kāle tu sumatyāstanayā nṛpa vavṛdhuḥ saghaśaḥ sarve parasparamanuvratāḥ,एतस्मिन्नेव काले तु सुमत्यास्तनया नृप ववृधुः सघशः सर्वे परस्परमनुव्रताः
2,52,3,vajrasaṃhananāḥ krūrā nirdayā nirapatrapāḥ adharmaśīlā nitarāmekagharmāṇa eva ca,वज्रसंहननाः क्रूरा निर्दया निरपत्रपाः अधर्मशीला नितरामेकघर्माण एव च
2,52,4,ekakāryābhiniratāḥ krodhanā mūḍhacetasaḥ adhṛṣyāḥ sarvabhūtānāṃ janopadravakāriṇaḥ,एककार्याभिनिरताः क्रोधना मूढचेतसः अधृष्याः सर्वभूतानां जनोपद्रवकारिणः
2,52,5,vinayācā rasanmārganirapekṣāḥ samantataḥ babādhire jagatsarvamasurā iva kāmataḥ,विनयाचा रसन्मार्गनिरपेक्षाः समन्ततः बबाधिरे जगत्सर्वमसुरा इव कामतः
2,52,6,vidhvastayajñasanmārgaṃ bhuvanaṃ tairupadrutam niḥsvādhyāya vaṣaṭkāraṃ babhūvārtaṃ viśeṣataḥ,विध्वस्तयज्ञसन्मार्गं भुवनं तैरुपद्रुतम् निःस्वाध्याय वषट्कारं बभूवार्तं विशेषतः
2,52,7,vidhvasyamāne subhṛśaṃ sāgarairvaradarpitaiḥ prakṣobhaṃ paramaṃ jagmurdevāsuramahoragāḥ,विध्वस्यमाने सुभृशं सागरैर्वरदर्पितैः प्रक्षोभं परमं जग्मुर्देवासुरमहोरगाः
2,52,8,dharāsā sāgarākrāntā na calāpi tadā calā tapaḥ samādhibhaṅgaśca prababhūva tapasvinām,धरासा सागराक्रान्ता न चलापि तदा चला तपः समाधिभङ्गश्च प्रबभूव तपस्विनाम्
2,52,9,havyakavyaparibhraṣṭāstridaśāḥ pitṛbhiḥ saha duḥśena mahātāviṣṭā viriñjabhavanaṃ yayuḥ,हव्यकव्यपरिभ्रष्टास्त्रिदशाः पितृभिः सह दुःशेन महाताविष्टा विरिञ्जभवनं ययुः
2,52,10,tatra gatvā yathānyāyaṃ devāḥ śarvapurogamāḥ śaśaṃsuḥ sakalaṃ tasmai sāgarāṇāṃ viceṣṭitam,तत्र गत्वा यथान्यायं देवाः शर्वपुरोगमाः शशंसुः सकलं तस्मै सागराणां विचेष्टितम्
2,52,11,tacchratvā vacanaṃ teṣāṃ brahmā lokapitāmahaḥ kṣaṇamantarmanā bhūtvā jagāda surasattamaḥ,तच्छ्रत्वा वचनं तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः क्षणमन्तर्मना भूत्वा जगाद सुरसत्तमः
2,52,12,devāḥśṛṇuta bhadraṃ vo vāṇīmavahitā mama vinaṅkṣyantyaciremaiva sāgarā nātra saṃśayaḥ,देवाःशृणुत भद्रं वो वाणीमवहिता मम विनङ्क्ष्यन्त्यचिरेमैव सागरा नात्र संशयः
2,52,13,kālaṃ kañcitpratīkṣadhvaṃ tena sarvaṃ niyamyate nimittamātramanyattu sa eva sakaleśitā,कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं तेन सर्वं नियम्यते निमित्तमात्रमन्यत्तु स एव सकलेशिता
2,52,14,tasmādyuṣmaddhitārthāya yadvakṣyāmi surottamāḥ sarvairbhavadbhiradhunā tatkarttavyamataṃ dritaiḥ,तस्माद्युष्मद्धितार्थाय यद्वक्ष्यामि सुरोत्तमाः सर्वैर्भवद्भिरधुना तत्कर्त्तव्यमतं द्रितैः
2,52,15,viṣṇoraṃśena bhagavānkapilo jayatāṃ varaḥ jāto jagaddhitārthāya yogīndrapravaro bhuvi,विष्णोरंशेन भगवान्कपिलो जयतां वरः जातो जगद्धितार्थाय योगीन्द्रप्रवरो भुवि
2,52,16,agastyapītasalile divyavarṣaśatāvadhi dhyāyannāste 'dhunāṃ'bhodhāvekānte tatra kutra cit,अगस्त्यपीतसलिले दिव्यवर्षशतावधि ध्यायन्नास्ते ऽधुनांऽभोधावेकान्ते तत्र कुत्र चित्
2,52,17,gatvā yūyaṃ mamādeśātkapilaṃ munipuṅgavam dhyānāva sānamicchantastiṣṭhadhvaṃ tadupahvare,गत्वा यूयं ममादेशात्कपिलं मुनिपुङ्गवम् ध्यानाव सानमिच्छन्तस्तिष्ठध्वं तदुपह्वरे
2,52,18,samādhiviratau tasya svābhiprāyamaśeṣataḥ natvā tasmai vadiṣyadhvaṃ sa vaḥ śreyo vidhāsyati,समाधिविरतौ तस्य स्वाभिप्रायमशेषतः नत्वा तस्मै वदिष्यध्वं स वः श्रेयो विधास्यति
2,52,19,samādhibhaṅgaśca muneryathā syātsāgaraiḥ kṛtaḥ kurudhvaṃ ca tathā yūyaṃ pravṛttiṃ vibudhottamāḥ,समाधिभङ्गश्च मुनेर्यथा स्यात्सागरैः कृतः कुरुध्वं च तथा यूयं प्रवृत्तिं विबुधोत्तमाः
2,52,20,jaiminiruvāca ityuktāstena vibudhāstaṃ praṇamya vitāmaham gatvā taṃ vibudhaśreṣṭaṃ te kṛtāñjalayo 'bruvan,जैमिनिरुवाच इत्युक्तास्तेन विबुधास्तं प्रणम्य वितामहम् गत्वा तं विबुधश्रेष्टं ते कृताञ्जलयो ऽब्रुवन्
2,52,21,devā ūcuḥ prasīda no muniśreṣṭha vayaṃ tvāṃ śaraṇaṃ gatāḥ upadrutaṃ jagatsarvaṃsāgaraiḥ saṃpraṇaśyati,देवा ऊचुः प्रसीद नो मुनिश्रेष्ठ वयं त्वां शरणं गताः उपद्रुतं जगत्सर्वंसागरैः संप्रणश्यति
2,52,22,tvaṃ kilākhilalokānāṃ sthitisahārakāraṇaḥ viṣṇoraṃśena yogīndrasvarūpī bhuvi saṃsthitaḥ,त्वं किलाखिललोकानां स्थितिसहारकारणः विष्णोरंशेन योगीन्द्रस्वरूपी भुवि संस्थितः
2,52,23,puṃsāṃ tāpatrayārttānāmārtināśāya kevalam svecchayā te dhṛto deho na tu tvaṃ tapatāṃ varaḥ,पुंसां तापत्रयार्त्तानामार्तिनाशाय केवलम् स्वेच्छया ते धृतो देहो न तु त्वं तपतां वरः
2,52,24,manasaiva jagatsarvaṃ sraṣṭuṃ saṃhartumeva ca vidhātuṃ svecchayā brahmanbhavāñchakrotyasaṃśayam,मनसैव जगत्सर्वं स्रष्टुं संहर्तुमेव च विधातुं स्वेच्छया ब्रह्मन्भवाञ्छक्रोत्यसंशयम्
2,52,25,tvaṃ no dhātā vidhātā ca tvaṃ gurustvaṃ parāyaṇam paritrātā tvamasmākaṃ vinivarttaya cāpadam,त्वं नो धाता विधाता च त्वं गुरुस्त्वं परायणम् परित्राता त्वमस्माकं विनिवर्त्तय चापदम्
2,52,26,śaraṇaṃ bhava viprendra vipredrāṇāṃ viśeṣataḥ sāgarairdahyamānānāṃ lokatrayanivāsinām,शरणं भव विप्रेन्द्र विप्रेद्राणां विशेषतः सागरैर्दह्यमानानां लोकत्रयनिवासिनाम्
2,52,27,nanu vai sāttvikī ceṣṭā bhavatīha bhavādṛśām trātumarhasi tasmāttvaṃ lokānasmāṃśca suvrata,ननु वै सात्त्विकी चेष्टा भवतीह भवादृशाम् त्रातुमर्हसि तस्मात्त्वं लोकानस्मांश्च सुव्रत
2,52,28,na cedakāle bhagavanvinaṅkṣyatyakhilaṃ jagat jaiminiruvāca ityuktaḥ sakalairdevairunmīlya nayane śanaiḥ,न चेदकाले भगवन्विनङ्क्ष्यत्यखिलं जगत् जैमिनिरुवाच इत्युक्तः सकलैर्देवैरुन्मील्य नयने शनैः
2,52,29,vilokya tānuvācedaṃ kapilaḥ sūnṛtaṃ vacaḥ svakarmaṇaiva nirdagdhāḥ pravinaṅkṣyanti sāgarāḥ,विलोक्य तानुवाचेदं कपिलः सूनृतं वचः स्वकर्मणैव निर्दग्धाः प्रविनङ्क्ष्यन्ति सागराः
2,52,30,kāle prāpte tu yuṣmābhiḥ satāvatparipālyatām ahaṃ tu kāraṇaṃ teṣāṃ vināśāya durātmanām,काले प्राप्ते तु युष्माभिः सतावत्परिपाल्यताम् अहं तु कारणं तेषां विनाशाय दुरात्मनाम्
2,52,31,bhaviṣyāmi suraśreṣṭhā bhavatāmarthasiddhaye mama krodhāgni vipluṣṭāḥ sāgarāḥ pāpacetasaḥ,भविष्यामि सुरश्रेष्ठा भवतामर्थसिद्धये मम क्रोधाग्नि विप्लुष्टाः सागराः पापचेतसः
2,52,32,bhaviṣyantu cireṇaiva kālopahatabuddhayaḥ tasmādgatajvarā devā lokāścaivākutobhayāḥ,भविष्यन्तु चिरेणैव कालोपहतबुद्धयः तस्माद्गतज्वरा देवा लोकाश्चैवाकुतोभयाः
2,52,33,bhavantu te durācārāḥ kṣipraṃ yāsyanti saṃkṣayam tadyūyaṃ nirbhayā bhūtvā vrajadhvaṃ svāṃ purīṃ prati,भवन्तु ते दुराचाराः क्षिप्रं यास्यन्ति संक्षयम् तद्यूयं निर्भया भूत्वा व्रजध्वं स्वां पुरीं प्रति
2,52,34,kālaṃ kañcitpratīkṣadhvaṃ tato 'bhīṣṭamavāpsyatha kapilenaivamuktāste devāḥ sarve savāsavāḥ,कालं कञ्चित्प्रतीक्षध्वं ततो ऽभीष्टमवाप्स्यथ कपिलेनैवमुक्तास्ते देवाः सर्वे सवासवाः
2,52,35,taṃ praṇamya tato jagmuḥ pratītāgnidivaṃ prati etasminnantare rājā sagaraḥ pṛthivīpatiḥ,तं प्रणम्य ततो जग्मुः प्रतीताग्निदिवं प्रति एतस्मिन्नन्तरे राजा सगरः पृथिवीपतिः
2,52,36,vājimedhaṃ mahāyajñaṃ kartuṃ cakre manoratham āhṛtya sarvasaṃbhārānvasiṣṭhānumate tadā,वाजिमेधं महायज्ञं कर्तुं चक्रे मनोरथम् आहृत्य सर्वसंभारान्वसिष्ठानुमते तदा
2,52,37,aurvādyaiḥ sahito viprairyathāvaddīkṣito 'bhavat dīkṣāṃ praviṣṭo nṛpatirhayasaṃcāraṇāya vai,और्वाद्यैः सहितो विप्रैर्यथावद्दीक्षितो ऽभवत् दीक्षां प्रविष्टो नृपतिर्हयसंचारणाय वै
2,52,38,putrānsarvānsamāhūya saṃdideśa mahayaśāḥ saṃcārayitvā turagaṃ parītya pṛthivītale,पुत्रान्सर्वान्समाहूय संदिदेश महयशाः संचारयित्वा तुरगं परीत्य पृथिवीतले
2,52,39,kṣipraṃ mamāntikaṃ putrāḥ punarāhartumarhatha jaiminiruvāca tataste piturādeśāttamādāya turaṅgamam,क्षिप्रं ममान्तिकं पुत्राः पुनराहर्तुमर्हथ जैमिनिरुवाच ततस्ते पितुरादेशात्तमादाय तुरङ्गमम्
2,52,40,paricaṅkramayāmāsuḥ sakale kṣitimaṇḍale vidhicodanayaivāśvaḥ sa bhūmau parivartitataḥ,परिचङ्क्रमयामासुः सकले क्षितिमण्डले विधिचोदनयैवाश्वः स भूमौ परिवर्तिततः
2,52,41,na tu digvijayārthāya karādānārthameva ca pṛthivībhūbhujā tena pūrvameva vinirjitā,न तु दिग्विजयार्थाय करादानार्थमेव च पृथिवीभूभुजा तेन पूर्वमेव विनिर्जिता
2,52,42,nṛpāścodāravīryeṇa karadāḥ samare kṛtāḥ tataste rājatanayā nistoye lavaṇāṃbudhau,नृपाश्चोदारवीर्येण करदाः समरे कृताः ततस्ते राजतनया निस्तोये लवणांबुधौ
2,52,43,bhūtale viviśurhṛṣṭāḥ parivārya turaṅgamam,भूतले विविशुर्हृष्टाः परिवार्य तुरङ्गमम्
2,53,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya uvoddhātapāde sagaravarite 'śvamocanaṃ nāma dvipañcāśattamo 'dhyāyaḥ 52 jaiminiruvāca teṣu tatra niviṣṭeṣu vāsavena pracoditaḥ jahāraṃ turagaṃ vāyustatkṣaṇena rasātalam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उवोद्धातपादे सगरवरिते ऽश्वमोचनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ५२ जैमिनिरुवाच तेषु तत्र निविष्टेषु वासवेन प्रचोदितः जहारं तुरगं वायुस्तत्क्षणेन रसातलम्
2,53,2,adṛṣṭamaśvaṃ taiḥ sarvairapahṛtya sadāgatiḥ anayattatpathā rājankapilasyāntikaṃ muneḥ,अदृष्टमश्वं तैः सर्वैरपहृत्य सदागतिः अनयत्तत्पथा राजन्कपिलस्यान्तिकं मुनेः
2,53,3,tataḥ samākulāḥ sarve vinaṣṭe 'śve nṛpātmajāḥ parītya vasudhāṃ sarvāṃ pramārgantasturagamam,ततः समाकुलाः सर्वे विनष्टे ऽश्वे नृपात्मजाः परीत्य वसुधां सर्वां प्रमार्गन्तस्तुरगमम्
2,53,4,vicitya pṛthivīṃ te tu sa purācalakānanām apaśyanto yajñapaśuṃ duḥkhaṃ mahadavāpnuvan,विचित्य पृथिवीं ते तु स पुराचलकाननाम् अपश्यन्तो यज्ञपशुं दुःखं महदवाप्नुवन्
2,53,5,tato 'yodhyāṃ samāsādya ṛṣibhiḥ parivāritām dṛṣṭvā praṇamya pitaraṃ tasmai sarvaṃ nyavedayan,ततो ऽयोध्यां समासाद्य ऋषिभिः परिवारिताम् दृष्ट्वा प्रणम्य पितरं तस्मै सर्वं न्यवेदयन्
2,53,6,parītya pṛthvīmasmābhirniviṣṭe varuṇālaye rakṣyamāṇo 'pi paśyadbhiḥ kenāpi turago hṛtaḥ,परीत्य पृथ्वीमस्माभिर्निविष्टे वरुणालये रक्ष्यमाणो ऽपि पश्यद्भिः केनापि तुरगो हृतः
2,53,7,ityuktastai ruṣāviṣṭastānuvāca nṛpottamaḥ prayāsyadhvamadharmiṣṭhāḥ sarve 'nāvṛttaye punaḥ,इत्युक्तस्तै रुषाविष्टस्तानुवाच नृपोत्तमः प्रयास्यध्वमधर्मिष्ठाः सर्वे ऽनावृत्तये पुनः
2,53,8,kathaṃ bhavadbhirjīvadbhirvinaṣṭo vai darātmabhiḥ turageṇa vinā satyaṃ nehāga manamasti vaḥ,कथं भवद्भिर्जीवद्भिर्विनष्टो वै दरात्मभिः तुरगेण विना सत्यं नेहाग मनमस्ति वः
2,53,9,tataḥ sametya tasmātte saprayātāḥ parasparam ūcurna dṛśyate 'dyāpi turagaḥ kiṃ prakumaha,ततः समेत्य तस्मात्ते सप्रयाताः परस्परम् ऊचुर्न दृश्यते ऽद्यापि तुरगः किं प्रकुमह
2,53,10,vasudhā vicitāsmābhiḥ saśailavanakānanā na cāpi dṛśyate vājī tadvārttāpi na kutracit,वसुधा विचितास्माभिः सशैलवनकानना न चापि दृश्यते वाजी तद्वार्त्तापि न कुत्रचित्
2,53,11,tasmādabdheḥ samārabhya pātālāvadhi medinīm vibhajya ravātvā pātālaṃ viviśāma turaṅgamam,तस्मादब्धेः समारभ्य पातालावधि मेदिनीम् विभज्य रवात्वा पातालं विविशाम तुरङ्गमम्
2,53,12,iti kṛtvā matiṃ sarve sāgarāḥ krūraniścayāḥ nicakhnurbhūmimaṃbodhestaṭā dārabhya sarvataḥ,इति कृत्वा मतिं सर्वे सागराः क्रूरनिश्चयाः निचख्नुर्भूमिमंबोधेस्तटा दारभ्य सर्वतः
2,53,13,taiḥ khanyamānā vasudhā rarāsa bhṛśavihvalā cukruśuścāpi bhūtāni dṛṣṭvā teṣāṃ viceṣṭitam,तैः खन्यमाना वसुधा ररास भृशविह्वला चुक्रुशुश्चापि भूतानि दृष्ट्वा तेषां विचेष्टितम्
2,53,14,tataste bhārataṃ khaṇḍaṃ khātvā saṃkṣibya bhūtale bhūmeryojanasāhasraṃ yojayāmāsuraṃbudhau,ततस्ते भारतं खण्डं खात्वा संक्षिब्य भूतले भूमेर्योजनसाहस्रं योजयामासुरंबुधौ
2,53,15,āpātālatalaṃ te tu khananto medinītalam carantamaśvaṃ pātāle dadṛśurnṛpanandanāḥ,आपातालतलं ते तु खनन्तो मेदिनीतलम् चरन्तमश्वं पाताले ददृशुर्नृपनन्दनाः
2,53,16,saṃprahṛṣṭāstataḥ sarve sametya ca samantataḥ saṃtoṣājjahasuḥ kecinnanṛtuśca mudānvitāḥ,संप्रहृष्टास्ततः सर्वे समेत्य च समन्ततः संतोषाज्जहसुः केचिन्ननृतुश्च मुदान्विताः
2,53,17,dadṛśuśca mahātmānaṃ kapilaṃ dīptatejasam vṛddhaṃ padmāsanāsīnaṃ nāsāgranyastalocanam,ददृशुश्च महात्मानं कपिलं दीप्ततेजसम् वृद्धं पद्मासनासीनं नासाग्रन्यस्तलोचनम्
2,53,18,ṛjvāyataśirogrīvaṃ puroviṣṭabdhavakṣasam svatejasābhisaratā paribūrṇena sarvataḥ,ऋज्वायतशिरोग्रीवं पुरोविष्टब्धवक्षसम् स्वतेजसाभिसरता परिबूर्णेन सर्वतः
2,53,19,prakāśyamānaṃ parito nivātasthapradīpavat svāntaprakāśitāśeṣavijñānamayavigraham,प्रकाश्यमानं परितो निवातस्थप्रदीपवत् स्वान्तप्रकाशिताशेषविज्ञानमयविग्रहम्
2,53,20,samādhigatacittantu nibhṛtāṃbhodhisannibham ārūḍhayogaṃ vidhivaddhyeyasaṃlīnamānasam,समाधिगतचित्तन्तु निभृतांभोधिसन्निभम् आरूढयोगं विधिवद्ध्येयसंलीनमानसम्
2,53,21,cdṛdadyatdadvaḍḍha dyadṛ ḍaddhaṭhṭhaṇthrṭhṭhadaḍḍaṭhṭha-thrṭhṭhaḍḍaṇnrṭhṭhaḍaṇṭhṭhagṭhṭha yogīndrapravaraṃ śāntaṃ jvālāmāla mivānalam vilokya tatra tiṣṭhantaṃ vimṛśantaḥ parasparam,च्दृदद्यत्दद्वड्ढ द्यदृ डद्धठ्ठण्थ्र्ठ्ठदड्डठ्ठ-थ्र्ठ्ठड्डण्न्र्ठ्ठडण्ठ्ठग्ठ्ठ योगीन्द्रप्रवरं शान्तं ज्वालामाल मिवानलम् विलोक्य तत्र तिष्ठन्तं विमृशन्तः परस्परम्
2,53,22,muhūrttamiva te rājansādhvasaṃ paramaṃ gatāḥ tato 'yamaśvahartteti sāgarā kālacoditāḥ,मुहूर्त्तमिव ते राजन्साध्वसं परमं गताः ततो ऽयमश्वहर्त्तेति सागरा कालचोदिताः
2,53,23,parivavrurdurātmānaḥ kapilaṃ munisattamam tatastaṃ parivāryocuśvoro 'yaṃ nātra saṃśayaḥ,परिवव्रुर्दुरात्मानः कपिलं मुनिसत्तमम् ततस्तं परिवार्योचुश्वोरो ऽयं नात्र संशयः
2,53,24,aśvaharttā tato 'hyeṣa vadhyo 'smābhirdurāśayaḥ taṃ prākṛtavadāsīnaṃ te sarve hatavuddhayaḥ,अश्वहर्त्ता ततो ऽह्येष वध्यो ऽस्माभिर्दुराशयः तं प्राकृतवदासीनं ते सर्वे हतवुद्धयः
2,53,25,āsannamaraṇāścakrurdharṣitaṃ munimañjasā jaiminiruvāca tato muniradīnātmā dhyānabhaṅgapradharṣitaḥ,आसन्नमरणाश्चक्रुर्धर्षितं मुनिमञ्जसा जैमिनिरुवाच ततो मुनिरदीनात्मा ध्यानभङ्गप्रधर्षितः
2,53,26,krodhena mahatā'viṣṭaścukṣubhe kapilastadā pracacāla durādharṣo dharṣitastair durātmabhiḥ,क्रोधेन महताऽविष्टश्चुक्षुभे कपिलस्तदा प्रचचाल दुराधर्षो धर्षितस्तैर् दुरात्मभिः
2,53,27,vyajṛṃbhata ca kalpānte marudbhiriva cānalaḥ tasya cārṇavagaṃbhīrādvapuṣaḥ kopapāvakaḥ,व्यजृंभत च कल्पान्ते मरुद्भिरिव चानलः तस्य चार्णवगंभीराद्वपुषः कोपपावकः
2,53,28,didhakṣuriva pātālāṃllokānsāṃkarṣaṇo 'nalaḥ śuśubhe dharṣaṇakrodhaparāmarśavidīpitaḥ,दिधक्षुरिव पातालांल्लोकान्सांकर्षणो ऽनलः शुशुभे धर्षणक्रोधपरामर्शविदीपितः
2,53,29,unmīlayattadā netre vahnicakrasamadyutiḥ tadākṣiṇī kṣaṇaṃ rājanrājetāṃ subhṛśāruṇe,उन्मीलयत्तदा नेत्रे वह्निचक्रसमद्युतिः तदाक्षिणी क्षणं राजन्राजेतां सुभृशारुणे
2,53,30,pūrvasaṃvyāsamuditau puṣpavantāvivāṃbare tato 'pyudvarttamānābhyāṃ netrābhyāṃ nṛpanandanān,पूर्वसंव्यासमुदितौ पुष्पवन्ताविवांबरे ततो ऽप्युद्वर्त्तमानाभ्यां नेत्राभ्यां नृपनन्दनान्
2,53,31,avaikṣata ca gaṃbhīraḥ kṛtāntaḥ kālaparyaye kruddhasya tasyanetrābhyāṃ sahasā pāvakārciṣaḥ,अवैक्षत च गंभीरः कृतान्तः कालपर्यये क्रुद्धस्य तस्यनेत्राभ्यां सहसा पावकार्चिषः
2,53,32,niścerurabhilodikṣu kālāgneriva saṃtatāḥ sadhūmakavalodagrāḥ sphuliṅgaughamuco muhuḥ,निश्चेरुरभिलोदिक्षु कालाग्नेरिव संतताः सधूमकवलोदग्राः स्फुलिङ्गौघमुचो मुहुः
2,53,33,munikrodhānalajvālāḥ samantāvdyānaśurdiśaḥ vyālodaraugrakuharā jvālā stannetranirgatāḥ,मुनिक्रोधानलज्वालाः समन्ताव्द्यानशुर्दिशः व्यालोदरौग्रकुहरा ज्वाला स्तन्नेत्रनिर्गताः
2,53,34,virejurnibhṛtāṃbhodhervaḍavāgnerivārciṣaḥ krodhāgniḥ sumahārāja jvālāvavyāptadigantaraḥ,विरेजुर्निभृतांभोधेर्वडवाग्नेरिवार्चिषः क्रोधाग्निः सुमहाराज ज्वालावव्याप्तदिगन्तरः
2,53,35,dagdhāṃścakāra tānsarvānāvṛṇvāno nabhastalam,दग्धांश्चकार तान्सर्वानावृण्वानो नभस्तलम्
2,53,36,saśabdamudbhrāntamarutprakopavivarttamānānaladhūmajālaiḥ mahīrajobhiśca nitāntamuddhataiḥ samāvṛtaṃ loka mabhūdbhṛśāturam,सशब्दमुद्भ्रान्तमरुत्प्रकोपविवर्त्तमानानलधूमजालैः महीरजोभिश्च नितान्तमुद्धतैः समावृतं लोक मभूद्भृशातुरम्
2,53,37,tataḥ sa vahnirvilikhannivābhitaḥ samīravegābhihatābhiraṃbaram śikhābhirurvīśasutānaśeṣato dadāha sadyaḥ sura vidviṣastān,ततः स वह्निर्विलिखन्निवाभितः समीरवेगाभिहताभिरंबरम् शिखाभिरुर्वीशसुतानशेषतो ददाह सद्यः सुर विद्विषस्तान्
2,53,38,miṣataḥ sarvalokasya ktodhāgnistamṛte hayam sāgarāṃstānaśeṣeṇa bhasmasādakarotsa tān,मिषतः सर्वलोकस्य क्तोधाग्निस्तमृते हयम् सागरांस्तानशेषेण भस्मसादकरोत्स तान्
2,53,39,evaṃ krodhāgninā tena sāgarāḥ pāpacetasaḥ jajvaluḥ sahasā dāve taravo nīrasā iva,एवं क्रोधाग्निना तेन सागराः पापचेतसः जज्वलुः सहसा दावे तरवो नीरसा इव
2,53,40,dṛṣṭvā teṣāṃ tu nidhanaṃ sāgarāṇāndurātmanām anyonyamabuvandevā vismitā ṛṣibhiḥ saha,दृष्ट्वा तेषां तु निधनं सागराणान्दुरात्मनाम् अन्योन्यमबुवन्देवा विस्मिता ऋषिभिः सह
2,53,41,ahodāruṇapāpānāṃ vipāko na cirāyitaḥ durantaḥ khalu loke 'sminnarāṇāmasadātmanām,अहोदारुणपापानां विपाको न चिरायितः दुरन्तः खलु लोके ऽस्मिन्नराणामसदात्मनाम्
2,53,42,yadi me parvatākārā nṛśaṃsāḥ krūravuddhayaḥ yugapadvilayaṃ prāptāḥ sahasaiva tṛṇāgnivat,यदि मे पर्वताकारा नृशंसाः क्रूरवुद्धयः युगपद्विलयं प्राप्ताः सहसैव तृणाग्निवत्
2,53,43,udvejanīyā bhūtānāṃ sadbhiratyantagarhitāḥ ājīvāntamime hartu diṣṭyā saṃkṣayamāgatāḥ,उद्वेजनीया भूतानां सद्भिरत्यन्तगर्हिताः आजीवान्तमिमे हर्तु दिष्ट्या संक्षयमागताः
2,53,44,paropatāpi nitarāṃ sarvalokajugupsitam iha kṛtvāśubhaṃ karma kaḥpumānvindate sukham,परोपतापि नितरां सर्वलोकजुगुप्सितम् इह कृत्वाशुभं कर्म कःपुमान्विन्दते सुखम्
2,53,45,vikrośya sarvabhūtāni saṃprayātāḥ svakarmabhiḥ brahmadaṇḍahatāḥ pāpā nirayaṃ śāśvatīḥ samāḥ,विक्रोश्य सर्वभूतानि संप्रयाताः स्वकर्मभिः ब्रह्मदण्डहताः पापा निरयं शाश्वतीः समाः
2,53,46,tasmātsadaiva karttavyaṃ karma puṃsāṃ manīpiṇām durataśca parityājyamitarallokaninditam,तस्मात्सदैव कर्त्तव्यं कर्म पुंसां मनीपिणाम् दुरतश्च परित्याज्यमितरल्लोकनिन्दितम्
2,53,47,karttavyaḥ śreyase yatno yāvajjīvaṃ vijānatā nācaretkasyaciddrohamanityaṃ jīvanaṃ yataḥ,कर्त्तव्यः श्रेयसे यत्नो यावज्जीवं विजानता नाचरेत्कस्यचिद्द्रोहमनित्यं जीवनं यतः
2,53,48,anityo 'yaṃ sadā dehaḥsapadaścāticañcalāḥ saṃsāraścātinissārastatkathaṃ viśvasedbudhaḥ,अनित्यो ऽयं सदा देहःसपदश्चातिचञ्चलाः संसारश्चातिनिस्सारस्तत्कथं विश्वसेद्बुधः
2,53,49,evaṃ suramunīndreṣu kathayatsu parasparam munikrodhendhanībhūtā vineśuḥ sagarātmajāḥ,एवं सुरमुनीन्द्रेषु कथयत्सु परस्परम् मुनिक्रोधेन्धनीभूता विनेशुः सगरात्मजाः
2,53,50,nirdagadhadehāḥ sahasā bhuvaṃ viṣṭabhya bhasmanā avāpurnirayaṃ sadyaḥ sāgarāste svakamabhiḥ,निर्दगधदेहाः सहसा भुवं विष्टभ्य भस्मना अवापुर्निरयं सद्यः सागरास्ते स्वकमभिः
2,53,51,sāgarāṃstānaśeṣeṇa dagdhavātatkrodhajo 'nalaḥ kṣaṇena lokānakhilānudyato dagdhumañjasā,सागरांस्तानशेषेण दग्धवातत्क्रोधजो ऽनलः क्षणेन लोकानखिलानुद्यतो दग्धुमञ्जसा
2,53,52,bhayabhītāstato devāḥ sametya divi saṃsthitāḥ tuṣṭuvuste mahātmānaṃ krodhāgniśamanārthinaḥ,भयभीतास्ततो देवाः समेत्य दिवि संस्थिताः तुष्टुवुस्ते महात्मानं क्रोधाग्निशमनार्थिनः
2,54,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamābhāge tṛtīya upoddhātapāde sagaracaritesāgarāvināśo nāma tripañcaśattamo 'dhyāyaḥ 53 jaiminiruvāca krodhāgnimenaṃ viprendra sadyaḥ saṃharttumarhasi no cedakāle loko 'yaṃ sakalastena dahyate,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरचरितेसागराविनाशो नाम त्रिपञ्चशत्तमो ऽध्यायः ५३ जैमिनिरुवाच क्रोधाग्निमेनं विप्रेन्द्र सद्यः संहर्त्तुमर्हसि नो चेदकाले लोको ऽयं सकलस्तेन दह्यते
2,54,2,dṛṣṭaste mahimānena vyāptamāsīccarācaram kṣamasva saṃhara krodhaṃ namaste viprapuṅgava,दृष्टस्ते महिमानेन व्याप्तमासीच्चराचरम् क्षमस्व संहर क्रोधं नमस्ते विप्रपुङ्गव
2,54,3,evaṃ saṃstūyamānastu bhagavānkapilo muniḥ tūrṇameva kṣayaṃ ninye krodhāgnimatibhairavam,एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्कपिलो मुनिः तूर्णमेव क्षयं निन्ये क्रोधाग्निमतिभैरवम्
2,54,4,tataḥ praśāntamabhavajjagatsarvaṃ carācaram devāstapasvinaścaiva babhūvurvigatajvarāḥ,ततः प्रशान्तमभवज्जगत्सर्वं चराचरम् देवास्तपस्विनश्चैव बभूवुर्विगतज्वराः
2,54,5,etasminneva kāle tu bhagavānnārado muniḥ ayodhyā magamadrājandevalokādyadṛcchayā,एतस्मिन्नेव काले तु भगवान्नारदो मुनिः अयोध्या मगमद्राजन्देवलोकाद्यदृच्छया
2,54,6,tamāgatamabhiprekṣya nāradaṃ sagarastadā arghyapādyādibhiḥ samyakpūjayāmāsa śāstrataḥ,तमागतमभिप्रेक्ष्य नारदं सगरस्तदा अर्घ्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयामास शास्त्रतः
2,54,7,parigṛhya ca tatpūjāmāsīnaḥ paramāsane nārado rājaśārdūlamidaṃ vacanamabravīt,परिगृह्य च तत्पूजामासीनः परमासने नारदो राजशार्दूलमिदं वचनमब्रवीत्
2,54,8,nārada uvāca hayasaṃcāraṇārthāya saṃprayātāstavātmajāḥ brahmadaṇḍahatāḥ sarve vinaṣṭā nṛpasattama,नारद उवाच हयसंचारणार्थाय संप्रयातास्तवात्मजाः ब्रह्मदण्डहताः सर्वे विनष्टा नृपसत्तम
2,54,9,saṃrakṣyamāṇastaiḥ sarvairhayaste yajñiyo nṛpa kenāpya lakṣitaḥ kvāpi nīto vidhivaśāddivi,संरक्ष्यमाणस्तैः सर्वैर्हयस्ते यज्ञियो नृप केनाप्य लक्षितः क्वापि नीतो विधिवशाद्दिवि
2,54,10,tato vinaṣṭaṃ turagaṃ vicinvanto mahītale prālabhanta na te kvāpi tatpravṛttiṃ cirānnṛpa,ततो विनष्टं तुरगं विचिन्वन्तो महीतले प्रालभन्त न ते क्वापि तत्प्रवृत्तिं चिरान्नृप
2,54,11,tato 'vaneradhaste 'śvaṃ vicetuṃ kṛtaniścayāḥ sāgarāste samārabhya pracakhnurvasudhātalam,ततो ऽवनेरधस्ते ऽश्वं विचेतुं कृतनिश्चयाः सागरास्ते समारभ्य प्रचख्नुर्वसुधातलम्
2,54,12,khananto vasudhā maśvaṃ pātāle dadṛśurnṛpa samīpe tasya yogīndraṃ kapilaṃ camahāmunim,खनन्तो वसुधा मश्वं पाताले ददृशुर्नृप समीपे तस्य योगीन्द्रं कपिलं चमहामुनिम्
2,54,13,taṃ dṛṣṭvā pāpakarmāṇaste sarve kālacoditāḥ kapilaṃ kopayāmāsuraśvaharttāyamityalam,तं दृष्ट्वा पापकर्माणस्ते सर्वे कालचोदिताः कपिलं कोपयामासुरश्वहर्त्तायमित्यलम्
2,54,14,tatastatkrodhasaṃbhūtanetrāgnerdahato diśaḥ indhanībhūtadehāste putrāḥ saṃkṣayamāgatāḥ,ततस्तत्क्रोधसंभूतनेत्राग्नेर्दहतो दिशः इन्धनीभूतदेहास्ते पुत्राः संक्षयमागताः
2,54,15,krūrāḥ pāpasamācārāḥ sarvalokoparodhakāḥ yataste tena rājendra na śokaṃ kartumarhasi,क्रूराः पापसमाचाराः सर्वलोकोपरोधकाः यतस्ते तेन राजेन्द्र न शोकं कर्तुमर्हसि
2,54,16,sa tvaṃ dhairyadhano bhūtvā bhavita vyatayātmanaḥ naṣṭaṃ mṛtamatītaṃ ca nānuśocanti paṇḍitāḥ,स त्वं धैर्यधनो भूत्वा भवित व्यतयात्मनः नष्टं मृतमतीतं च नानुशोचन्ति पण्डिताः
2,54,17,tasmātpautramimaṃ bālamaṃśumantaṃ mahāmatim turagānayanārthāya niyuṅkṣva nṛpasattama,तस्मात्पौत्रमिमं बालमंशुमन्तं महामतिम् तुरगानयनार्थाय नियुङ्क्ष्व नृपसत्तम
2,54,18,ityaktvā rājaśārdūlaṃ sadasyartviksamanvitam kṣaṇena paśyatāṃ teṣāṃ nārado 'ntardadhe muniḥ,इत्यक्त्वा राजशार्दूलं सदस्यर्त्विक्समन्वितम् क्षणेन पश्यतां तेषां नारदो ऽन्तर्दधे मुनिः
2,54,19,tacchratvā vacana tasya nāradasya nṛpottamaḥ duḥkhaśokaparātātmā dadhyau ciramudāradhīḥ,तच्छ्रत्वा वचन तस्य नारदस्य नृपोत्तमः दुःखशोकपरातात्मा दध्यौ चिरमुदारधीः
2,54,20,taṃ dhyānayuktaṃ sadasi samāsīnamavāṅmukham vasiṣṭhaḥ prāha rājānaṃ sāṃtvayandeśakālavit,तं ध्यानयुक्तं सदसि समासीनमवाङ्मुखम् वसिष्ठः प्राह राजानं सांत्वयन्देशकालवित्
2,54,21,kimidaṃ dhairyasārāṇāmavakāśaṃ bhavadṛśām labhate hṛdi cecchokaḥ prāptaṃ dhīra tayā phalam,किमिदं धैर्यसाराणामवकाशं भवदृशाम् लभते हृदि चेच्छोकः प्राप्तं धीर तया फलम्
2,54,22,daurmanasyaṃ śithilayansarvaṃ diṣṭavaśānugam manvāno 'nantaraṃ kṛtyaṃ kartumarhasyasaṃśayam,दौर्मनस्यं शिथिलयन्सर्वं दिष्टवशानुगम् मन्वानो ऽनन्तरं कृत्यं कर्तुमर्हस्यसंशयम्
2,54,23,vasiṣṭhenaivamuktastu rājā kāryārthatattvavit dhṛtiṃ sattvaṃ samālaṃbya tatheti pratyabhāṣata,वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु राजा कार्यार्थतत्त्ववित् धृतिं सत्त्वं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत
2,54,24,aṃśumantaṃ samāhūya pautraṃ vinayaśālinam brahmakṣattrasabhāmadhye śanairidamabhāṣata,अंशुमन्तं समाहूय पौत्रं विनयशालिनम् ब्रह्मक्षत्त्रसभामध्ये शनैरिदमभाषत
2,54,25,brahmadaṇḍahatāḥ sarve pitarastava putraka patitāḥ pāpakarmāṇo niraye śāśvatīḥ samāḥ,ब्रह्मदण्डहताः सर्वे पितरस्तव पुत्रक पतिताः पापकर्माणो निरये शाश्वतीः समाः
2,54,26,tvameva saṃtatirmahyaṃ rājyasyāsya ca rakṣitā tvadāyattamaśeṣaṃ me śreyo 'mutra paratra ca,त्वमेव संततिर्मह्यं राज्यस्यास्य च रक्षिता त्वदायत्तमशेषं मे श्रेयो ऽमुत्र परत्र च
2,54,27,sa tvaṃ gaccha mamādeśātpātāle kapilāntikam turagānayanārthāya yatnena mahātānvitaḥ,स त्वं गच्छ ममादेशात्पाताले कपिलान्तिकम् तुरगानयनार्थाय यत्नेन महातान्वितः
2,54,28,taṃ prārthayitvā vidhivatprasādya ca viśeṣataḥ ādāya turagaṃ vatsa śīghramāgantumarhasi,तं प्रार्थयित्वा विधिवत्प्रसाद्य च विशेषतः आदाय तुरगं वत्स शीघ्रमागन्तुमर्हसि
2,54,29,jaiminiruvāca evamuktoṃ'śumāṃstena praṇamya pitaraṃ pituḥ tathetyuktvā mahābuddhiḥ prayayau kapilāntikam,जैमिनिरुवाच एवमुक्तोंऽशुमांस्तेन प्रणम्य पितरं पितुः तथेत्युक्त्वा महाबुद्धिः प्रययौ कपिलान्तिकम्
2,54,30,tamupāgamya vidhivannamaskṛtya yathāmati praśrayāvanato bhūtvā śanairidamuvāca ha,तमुपागम्य विधिवन्नमस्कृत्य यथामति प्रश्रयावनतो भूत्वा शनैरिदमुवाच ह
2,54,31,prasīda vipraśārdūla tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ kopaṃ ca saṃhara kṣipraṃ lokaprakṣayakārakam,प्रसीद विप्रशार्दूल त्वामहं शरणं गतः कोपं च संहर क्षिप्रं लोकप्रक्षयकारकम्
2,54,32,tvayi kruddhe jagatsarvaṃ praṇāśamupayāsyati praśāntimupayāhyāśulokāḥ saṃtu gatavyathāḥ,त्वयि क्रुद्धे जगत्सर्वं प्रणाशमुपयास्यति प्रशान्तिमुपयाह्याशुलोकाः संतु गतव्यथाः
2,54,33,prasanno 'smānmahābhāga paśya saumyena cakṣuṣā ye tvatkrodhāgninirdagdhāstatsaṃtatimavehi mām,प्रसन्नो ऽस्मान्महाभाग पश्य सौम्येन चक्षुषा ये त्वत्क्रोधाग्निनिर्दग्धास्तत्संततिमवेहि माम्
2,54,34,nāmnāṃśumantaṃ naptāraṃ sagarasya mahīpateḥ so 'haṃ tasya niyogena tvatprasādābhikāṅkṣayā,नाम्नांशुमन्तं नप्तारं सगरस्य महीपतेः सो ऽहं तस्य नियोगेन त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षया
2,54,35,prāpto dāsyasi cedbrahmaṃsturagānayanāya ca jaiminiruvāca iti tadvacanaṃ śrutvā yogīndrapravaro muniḥ,प्राप्तो दास्यसि चेद्ब्रह्मंस्तुरगानयनाय च जैमिनिरुवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा योगीन्द्रप्रवरो मुनिः
2,54,36,aṃśumantaṃ samālokya prasanna idamabravīt svāgataṃ bhavato vatsa diṣṭyā ca tvamihāgataḥ,अंशुमन्तं समालोक्य प्रसन्न इदमब्रवीत् स्वागतं भवतो वत्स दिष्ट्या च त्वमिहागतः
2,54,37,gaccha śīghraṃ hayaścāyaṃ nīyatāṃ sagarāntikam adhikṣipto 'sya yajño 'pi prāgataḥ saṃpravarttatām,गच्छ शीघ्रं हयश्चायं नीयतां सगरान्तिकम् अधिक्षिप्तो ऽस्य यज्ञो ऽपि प्रागतः संप्रवर्त्तताम्
2,54,38,vriyatāṃ ca varo mattastvayā yaste manogataḥ dāsye sudurlabhamapi tvadbhaktiparitoṣitaḥ,व्रियतां च वरो मत्तस्त्वया यस्ते मनोगतः दास्ये सुदुर्लभमपि त्वद्भक्तिपरितोषितः
2,54,39,eṣāṃ tu saṃpramāśaṃ hi gatvā vada pitāmaham pāpānāṃ maraṇaṃ tveṣāṃ na ca śocitumarhasi,एषां तु संप्रमाशं हि गत्वा वद पितामहम् पापानां मरणं त्वेषां न च शोचितुमर्हसि
2,54,40,tataḥ praṇāmya cogīndramaṃśumānidamabravīt varaṃ dadāsi cenmahyaṃ varaye tvāṃ mahāmune,ततः प्रणाम्य चोगीन्द्रमंशुमानिदमब्रवीत् वरं ददासि चेन्मह्यं वरये त्वां महामुने
2,54,41,varamarhāmi cettvattaḥ prasanno dātumarhasi tvadroṣapāvakapluṣṭāḥ pitaro ye mamākhilāḥ,वरमर्हामि चेत्त्वत्तः प्रसन्नो दातुमर्हसि त्वद्रोषपावकप्लुष्टाः पितरो ये ममाखिलाः
2,54,42,saṃprayāsyanti te brahmannirayaṃ śāsvatīḥ samāḥ brahmadaṇḍahatānāṃ tu na hi piṇḍodakakriyāḥ,संप्रयास्यन्ति ते ब्रह्मन्निरयं शास्वतीः समाः ब्रह्मदण्डहतानां तु न हि पिण्डोदकक्रियाः
2,54,43,piṇḍodakavihīnānāmiha loke mahāmune vidyate pitṛsālokyaṃ na khalu śruticoditam,पिण्डोदकविहीनानामिह लोके महामुने विद्यते पितृसालोक्यं न खलु श्रुतिचोदितम्
2,54,44,akṣayaḥ svargavāso 'stu teṣāṃ tu tvatprasādataḥ vareṇānena bhagavankṛtakṛtyo bhāvāmyaham,अक्षयः स्वर्गवासो ऽस्तु तेषां तु त्वत्प्रसादतः वरेणानेन भगवन्कृतकृत्यो भावाम्यहम्
2,54,45,tatprasīda tvamevaiṣāṃ svargatervada kāraṇam yenoddhāraṇameteṣāṃ vahneḥ kopasya vai bhavet,तत्प्रसीद त्वमेवैषां स्वर्गतेर्वद कारणम् येनोद्धारणमेतेषां वह्नेः कोपस्य वै भवेत्
2,54,46,tatastamāha yogīndraḥsuprasannena cetasā nirayoddhāraṇaṃ teṣāṃ tvayā vatsa na śakyate,ततस्तमाह योगीन्द्रःसुप्रसन्नेन चेतसा निरयोद्धारणं तेषां त्वया वत्स न शक्यते
2,54,47,taiścāpi narake tāvadvastavyaṃ pāpakarmabhiḥ kālaḥ pratīkṣyatāṃ tāvadyāvattvatpautrasaṃbhavaḥ,तैश्चापि नरके तावद्वस्तव्यं पापकर्मभिः कालः प्रतीक्ष्यतां तावद्यावत्त्वत्पौत्रसंभवः
2,54,48,kālānte bhavitā vatsa pautrastava mahāmatiḥ rājā bhagīratho nāma sarvadharmārthatattvavit,कालान्ते भविता वत्स पौत्रस्तव महामतिः राजा भगीरथो नाम सर्वधर्मार्थतत्त्ववित्
2,54,49,sa tu yatnena mahatā pitṛgauravayantritaḥ āneṣyati divo gaṅgāṃ tapastaptvā mahāddhruvam,स तु यत्नेन महता पितृगौरवयन्त्रितः आनेष्यति दिवो गङ्गां तपस्तप्त्वा महाद्ध्रुवम्
2,54,50,tadaṃbhasā pāviteṣu teṣāṃ gātrāsthibhasmasu prāpnuvanti gatiṃ svarge bhavataḥ pitaro 'khilāḥ,तदंभसा पावितेषु तेषां गात्रास्थिभस्मसु प्राप्नुवन्ति गतिं स्वर्गे भवतः पितरो ऽखिलाः
2,54,51,tatheti tasyā māhātmyaṃ gaṅgāyā nṛpanandana bhāgīrathīti loke 'sminsā vikhyātimupaiṣyati,तथेति तस्या माहात्म्यं गङ्गाया नृपनन्दन भागीरथीति लोके ऽस्मिन्सा विख्यातिमुपैष्यति
2,54,52,yattoyaplāviteṣvasthibhasmalomanakheṣvapi nirayādapi saṃyāti dehī svarlokamakṣayam,यत्तोयप्लावितेष्वस्थिभस्मलोमनखेष्वपि निरयादपि संयाति देही स्वर्लोकमक्षयम्
2,54,53,tasmāttvaṃ gaccha bhadraṃ te naśokaṃ karttumarhasi pitāmahāya caivainamaśvaṃ saṃpratipādaya,तस्मात्त्वं गच्छ भद्रं ते नशोकं कर्त्तुमर्हसि पितामहाय चैवैनमश्वं संप्रतिपादय
2,54,54,jaiminiruvāca tataḥ praṇamya taṃ bhaktyā tathetyuktvā mahāmatiḥ yayau tenābhyanujñātaḥ sāketanagaraṃ prati,जैमिनिरुवाच ततः प्रणम्य तं भक्त्या तथेत्युक्त्वा महामतिः ययौ तेनाभ्यनुज्ञातः साकेतनगरं प्रति
2,54,55,sagaraṃ sa samāsādya taṃ praṇamya yathākramam nyavedayacca vṛttāntaṃ munesteṣāṃ tathānmanaḥ,सगरं स समासाद्य तं प्रणम्य यथाक्रमम् न्यवेदयच्च वृत्तान्तं मुनेस्तेषां तथान्मनः
2,54,56,pradadauturagaṃ cāpi samānītaṃ prayatnataḥ ataḥ paramanuṣṭheyamabravītkiṃ mayeti ca,प्रददौतुरगं चापि समानीतं प्रयत्नतः अतः परमनुष्ठेयमब्रवीत्किं मयेति च
2,55,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde kapilāśramasthāśvānayanaṃ nāma catuṣpañcāśattamo 'dhyāyaḥ 54 äḥ abhinandyāśiṣātyarthaṃ lālayanpraśaśaṃsa ha,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे कपिलाश्रमस्थाश्वानयनं नाम चतुष्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः ५४ äः अभिनन्द्याशिषात्यर्थं लालयन्प्रशशंस ह
2,55,2,atha ṛtviksadasyaiśca sahito rājasattamaḥ upākramata taṃ yajñe vidhivadvedapāragaiḥ,अथ ऋत्विक्सदस्यैश्च सहितो राजसत्तमः उपाक्रमत तं यज्ञे विधिवद्वेदपारगैः
2,55,3,tataḥ pravavṛte yajñaḥ sarvasaṃpadguṇānvitaḥ samyagaurvavasiṣṭhādyairmunibhiḥ saṃpravarttitaḥ,ततः प्रववृते यज्ञः सर्वसंपद्गुणान्वितः सम्यगौर्ववसिष्ठाद्यैर्मुनिभिः संप्रवर्त्तितः
2,55,4,hiraṇmayamayī vediḥ pātrāṇyuccāvacāni ca susamṛddhaṃ yathāśāstraṃ yajñe sarvaṃ babhūva ha,हिरण्मयमयी वेदिः पात्राण्युच्चावचानि च सुसमृद्धं यथाशास्त्रं यज्ञे सर्वं बभूव ह
2,55,5,evaṃ pravarttitaṃ yajñamṛtvijaḥ sarva eva te kramātsamāpayāmāsuryajamānapurassarāḥ,एवं प्रवर्त्तितं यज्ञमृत्विजः सर्व एव ते क्रमात्समापयामासुर्यजमानपुरस्सराः
2,55,6,samāpayitvā taṃ yajñaṃ rājā vidhividāṃ varaḥ yathāvaddakṣiṇāṃ caiva ṛtvijāṃ pradadau tadā,समापयित्वा तं यज्ञं राजा विधिविदां वरः यथावद्दक्षिणां चैव ऋत्विजां प्रददौ तदा
2,55,7,atha ṛtviksadasyānāṃ brāhmaṇānāṃ tathārthinām tatkāṅkṣitādabhyadhikaṃ pradadau vasu sarvaśaḥ,अथ ऋत्विक्सदस्यानां ब्राह्मणानां तथार्थिनाम् तत्काङ्क्षितादभ्यधिकं प्रददौ वसु सर्वशः
2,55,8,evaṃ saṃtarpya viprādīndakṣiṇābhiryathākramam kṣamāpayāmāsa gurūnsadasyānpraṇipatya ca,एवं संतर्प्य विप्रादीन्दक्षिणाभिर्यथाक्रमम् क्षमापयामास गुरून्सदस्यान्प्रणिपत्य च
2,55,9,brāhmaṇādyaistato varṇairṛtvigbhiśca samanvitaḥ vārakīyākadaṃbaiśca sūtamāgadhavandibhiḥ,ब्राह्मणाद्यैस्ततो वर्णैरृत्विग्भिश्च समन्वितः वारकीयाकदंबैश्च सूतमागधवन्दिभिः
2,55,10,anvīyamānaḥ sastrīkaḥ śvetacchatravirājitaḥ dodhūyamānacamaro vālavyajanarājitaḥ,अन्वीयमानः सस्त्रीकः श्वेतच्छत्रविराजितः दोधूयमानचमरो वालव्यजनराजितः
2,55,11,nānāvāditranirghoṣairbadhirīkṛtadiṅmukhaḥ sa gatvā sarayūtīraṃ yathāśāśtraṃ yathāvidhi,नानावादित्रनिर्घोषैर्बधिरीकृतदिङ्मुखः स गत्वा सरयूतीरं यथाशाश्त्रं यथाविधि
2,55,12,cakārāvabhṛthasnānaṃ muditaḥ sahabandhubhiḥ evaṃ snātvā sapatnīkaḥ suhṛdbhirbrāhmaṇaiḥ saha,चकारावभृथस्नानं मुदितः सहबन्धुभिः एवं स्नात्वा सपत्नीकः सुहृद्भिर्ब्राह्मणैः सह
2,55,13,vīṇāveṇumṛdaṅgādinānāvāditraniḥsvanaiḥ maṅgalyairvedaghoṣaiśca saha viprajaneritaiḥ,वीणावेणुमृदङ्गादिनानावादित्रनिःस्वनैः मङ्गल्यैर्वेदघोषैश्च सह विप्रजनेरितैः
2,55,14,saṃstūyamānaḥ paritaḥ sūtamāgadhabandibhiḥ praviveśa purīṃ ramyāṃ hṛṣṭapuṣṭajanāyutam,संस्तूयमानः परितः सूतमागधबन्दिभिः प्रविवेश पुरीं रम्यां हृष्टपुष्टजनायुतम्
2,55,15,śvetavyajana sacchatrapatākādhvajamālinīm siktasaṃmṛṣṭabhūbhāgāpaṇaśobhāsamanvitām,श्वेतव्यजन सच्छत्रपताकाध्वजमालिनीम् सिक्तसंमृष्टभूभागापणशोभासमन्विताम्
2,55,16,kailāsādriprakāśābhirujjvalāṃ saudhapaṅktibhiḥ sa tatrāgarudhūpotthagandhāmoditadiṅmukham,कैलासाद्रिप्रकाशाभिरुज्ज्वलां सौधपङ्क्तिभिः स तत्रागरुधूपोत्थगन्धामोदितदिङ्मुखम्
2,55,17,vikīryamāṇaḥ paritaḥ pauranārījanairmuhuḥ lājavarṣeṇa sānandaṃ vīkṣamāṇaśca nāgaraiḥ,विकीर्यमाणः परितः पौरनारीजनैर्मुहुः लाजवर्षेण सानन्दं वीक्षमाणश्च नागरैः
2,55,18,upadābhiranekābhistatratatra vaṇigjanaiḥ saṃbhāvyamānaḥ śanakairjagama svapuraṃ prati,उपदाभिरनेकाभिस्तत्रतत्र वणिग्जनैः संभाव्यमानः शनकैर्जगम स्वपुरं प्रति
2,55,19,sa praviśya gṛhaṃ ramyaṃ sarvamaṇḍalamaṇḍitam samyaksaṃbhāvayāmāsa suhṛdo brāhmaṇānapi,स प्रविश्य गृहं रम्यं सर्वमण्डलमण्डितम् सम्यक्संभावयामास सुहृदो ब्राह्मणानपि
2,55,20,saṃsevyamānaśca tadā nānādeśeśvarairnṛpaiḥ sabhāyāṃ rājaśārdūlo reme śakra ivāparaḥ,संसेव्यमानश्च तदा नानादेशेश्वरैर्नृपैः सभायां राजशार्दूलो रेमे शक्र इवापरः
2,55,21,evaṃ suhṛdbhiḥ sahitaḥ pūrayitvā manoratham sagaraḥ saha bhāryābhyāṃ reme nṛpavarottamaḥ,एवं सुहृद्भिः सहितः पूरयित्वा मनोरथम् सगरः सह भार्याभ्यां रेमे नृपवरोत्तमः
2,55,22,aṃśumantaṃ tataḥ pautraṃ mudā vinayaśālinam vasiṣṭhānumate rājā yauvarājye 'bhyaṣecayat,अंशुमन्तं ततः पौत्रं मुदा विनयशालिनम् वसिष्ठानुमते राजा यौवराज्ये ऽभ्यषेचयत्
2,55,23,paurajānapadānāṃ tu bandhūnāṃ suhṛdāmapi sa priyo 'bhavadatyarthamudāraiśca guṇairnṛpaḥ,पौरजानपदानां तु बन्धूनां सुहृदामपि स प्रियो ऽभवदत्यर्थमुदारैश्च गुणैर्नृपः
2,55,24,prajāstamanvarajyanta bālamapyamitaujasam navaṃ ca śuklapakṣādauśītāṃśumaciroditam,प्रजास्तमन्वरज्यन्त बालमप्यमितौजसम् नवं च शुक्लपक्षादौशीतांशुमचिरोदितम्
2,55,25,sa tena sahitaḥ śrīmānsutdṛdbhiśca nṛpottamaḥ bhāryābhyāmanurūpābhyāṃ ramamāṇo 'vasacciram,स तेन सहितः श्रीमान्सुत्दृद्भिश्च नृपोत्तमः भार्याभ्यामनुरूपाभ्यां रममाणो ऽवसच्चिरम्
2,55,26,yuvaiva rājaśārdūlaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ pālayāmāsa vasudhāṃ saśailavanakānanām,युवैव राजशार्दूलः साक्षाद्धर्म इवापरः पालयामास वसुधां सशैलवनकाननाम्
2,55,27,evaṃ mahānahimadīdhitivaṃśamauliratnāya yamānavapuruttarakosaleśaḥ pūrṇenduvatsakalalokamano 'bhirāmaḥ sārddha prajābhirakhilābhiralaṃ jaharṣa,एवं महानहिमदीधितिवंशमौलिरत्नाय यमानवपुरुत्तरकोसलेशः पूर्णेन्दुवत्सकललोकमनो ऽभिरामः सार्द्ध प्रजाभिरखिलाभिरलं जहर्ष
2,56,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamābhāge tṛtīya upoddhātapāde sāgaropākhyāneśumato rājyaprāptirnāma pañcapañcaśattamo 'dhyāyaḥ 55 jaiminiruvāca etatte caritaṃ sarvaṃ sagarasya mahātmanaḥ saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kathitaṃ pāpanāśanam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे सागरोपाख्यानेशुमतो राज्यप्राप्तिर्नाम पञ्चपञ्चशत्तमो ऽध्यायः ५५ जैमिनिरुवाच एतत्ते चरितं सर्वं सगरस्य महात्मनः संक्षेपविस्तराभ्यां तु कथितं पापनाशनम्
2,56,2,khaṇḍoṃ 'yaṃ bhārato nāma dakṣiṇottaramāyataḥ navayojanasāhasraṃ vistāraparimaṇḍalam,खण्डों ऽयं भारतो नाम दक्षिणोत्तरमायतः नवयोजनसाहस्रं विस्तारपरिमण्डलम्
2,56,3,putraistasya naredrasya mṛgayadbhisturaṅgamam yojanānāṃ sahasraṃ tu khātvāṣṭau vinipātitāḥ,पुत्रैस्तस्य नरेद्रस्य मृगयद्भिस्तुरङ्गमम् योजनानां सहस्रं तु खात्वाष्टौ विनिपातिताः
2,56,4,sāgarasya sutairyasmādvarddhito makarālayaḥ tataḥ prabhṛti lokeṣu sāgarākhyāmavāptavān,सागरस्य सुतैर्यस्माद्वर्द्धितो मकरालयः ततः प्रभृति लोकेषु सागराख्यामवाप्तवान्
2,56,5,brahmapādāvadhi mahīṃ satīrthakṣetrakānanām abdhiḥ saṃkramayāmāsa parikṣipya nijāṃbhasā,ब्रह्मपादावधि महीं सतीर्थक्षेत्रकाननाम् अब्धिः संक्रमयामास परिक्षिप्य निजांभसा
2,56,6,tatastannilayāḥ sarve sadevāsuramānavāḥ itastataśca saṃjātā duḥkhena mahatānvitāḥ,ततस्तन्निलयाः सर्वे सदेवासुरमानवाः इतस्ततश्च संजाता दुःखेन महतान्विताः
2,56,7,gokarṇaṃ nāma vikhyātaṃ kṣetraṃ sarvasurārcitam sārddhayojanavistāraṃ tīre paścima vāridheḥ,गोकर्णं नाम विख्यातं क्षेत्रं सर्वसुरार्चितम् सार्द्धयोजनविस्तारं तीरे पश्चिम वारिधेः
2,56,8,tatrāsaṃkhyāni tīrthāni munidevālayāśca vai vasaṃti siddhasaṃghāśca kṣetre tasminpurā nṛpa,तत्रासंख्यानि तीर्थानि मुनिदेवालयाश्च वै वसंति सिद्धसंघाश्च क्षेत्रे तस्मिन्पुरा नृप
2,56,9,kṣetraṃ tallokavikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ śubham tattīrthamabdherapatadbhāge dakṣiṇapaścime,क्षेत्रं तल्लोकविख्यातं सर्वपापहरं शुभम् तत्तीर्थमब्धेरपतद्भागे दक्षिणपश्चिमे
2,56,10,yatra sarve tapastaptvā munayaḥ saṃśitavratāḥ nirvāṇaṃ paramaṃ prāptāḥ punarāvṛttivarjitam,यत्र सर्वे तपस्तप्त्वा मुनयः संशितव्रताः निर्वाणं परमं प्राप्ताः पुनरावृत्तिवर्जितम्
2,56,11,tattretrasya prabhāveṇa prītyā bhūtagaṇaiḥ saha devyā ca sakalairdevairnityaṃ vasati śaṅkaraḥ,तत्त्रेत्रस्य प्रभावेण प्रीत्या भूतगणैः सह देव्या च सकलैर्देवैर्नित्यं वसति शङ्करः
2,56,12,enāṃsi yatsamuddiśya tīrthayātrāṃ prakurvatām nṛṇāmāśu praṇaśyanti pravāte śuṣkaparṇavat,एनांसि यत्समुद्दिश्य तीर्थयात्रां प्रकुर्वताम् नृणामाशु प्रणश्यन्ति प्रवाते शुष्कपर्णवत्
2,56,13,tatkṣetrasevanaratir naiva jātvabhijāyate samīpe vasamānonāmapi puṃsāṃ durātmanām,तत्क्षेत्रसेवनरतिर् नैव जात्वभिजायते समीपे वसमानोनामपि पुंसां दुरात्मनाम्
2,56,14,mahātā sukṛtenaiva tatkṣetragamane ratiḥ nṛṇāṃ saṃjāyate rājannānyathā tu kathañcana,महाता सुकृतेनैव तत्क्षेत्रगमने रतिः नृणां संजायते राजन्नान्यथा तु कथञ्चन
2,56,15,nirbandhena tu ye tasminprāṇinaḥ sthirajaṅgamāḥ mriyante nṛpa sadyaste svargaṃ prāpsyanti śāśvatam,निर्बन्धेन तु ये तस्मिन्प्राणिनः स्थिरजङ्गमाः म्रियन्ते नृप सद्यस्ते स्वर्गं प्राप्स्यन्ति शाश्वतम्
2,56,16,smṛtyāpi sakalaiḥ pāpairyasya mucyeta mānavaḥ kṣetrāṇāmuttamaṃ kṣetraṃ sarvatīrthaniketanam,स्मृत्यापि सकलैः पापैर्यस्य मुच्येत मानवः क्षेत्राणामुत्तमं क्षेत्रं सर्वतीर्थनिकेतनम्
2,56,17,snātvā caiteṣu tīrtheṣu yajantaśca sadāśivam siddhikāmā vasaṃti sma munayastatra kecana,स्नात्वा चैतेषु तीर्थेषु यजन्तश्च सदाशिवम् सिद्धिकामा वसंति स्म मुनयस्तत्र केचन
2,56,18,kāmakrodhavinirmuktā ye tasminvītamatsarāḥ nivasaṃtyacireṇaiva tatsiddhiṃprāpnuvanti hi,कामक्रोधविनिर्मुक्ता ये तस्मिन्वीतमत्सराः निवसंत्यचिरेणैव तत्सिद्धिंप्राप्नुवन्ति हि
2,56,19,japahomaratāḥ śāntā nipatā brahmacāriṇaḥ vasaṃti tasminye te hi siddhiṃ prāpsyantyabhīpsitām,जपहोमरताः शान्ता निपता ब्रह्मचारिणः वसंति तस्मिन्ये ते हि सिद्धिं प्राप्स्यन्त्यभीप्सिताम्
2,56,20,dānahomajapādyaṃ vai pitṛdevadvijārcanam anyasmātkoṭiguṇitaṃ bhavettasminphalaṃ nṛpa,दानहोमजपाद्यं वै पितृदेवद्विजार्चनम् अन्यस्मात्कोटिगुणितं भवेत्तस्मिन्फलं नृप
2,56,21,aṃbhodhisalile magna tasmin kṣetre 'tipāvane mahatā tapasā yuktā munayastannivāsinaḥ,अंभोधिसलिले मग्न तस्मिन् क्षेत्रे ऽतिपावने महता तपसा युक्ता मुनयस्तन्निवासिनः
2,56,22,sahyaṃ śikhariṇaṃ śreṣṭhaṃ nilayārthaṃ samāruhan vasaṃtastatra te sarve saṃpradhārya parasparam,सह्यं शिखरिणं श्रेष्ठं निलयार्थं समारुहन् वसंतस्तत्र ते सर्वे संप्रधार्य परस्परम्
2,56,23,sahendrādrau tapasyantaṃ rāmaṃ gantuṃ pracakramuḥ rājovāca agastyapītatoye 'bdhau parito rājanandanaiḥ,सहेन्द्राद्रौ तपस्यन्तं रामं गन्तुं प्रचक्रमुः राजोवाच अगस्त्यपीततोये ऽब्धौ परितो राजनन्दनैः
2,56,24,khātvādhaḥ pātite kṣetre satīrthāśramakānane bhūbhāgeṣu tathānyeṣu puragramākarādiṣu,खात्वाधः पातिते क्षेत्रे सतीर्थाश्रमकानने भूभागेषु तथान्येषु पुरग्रमाकरादिषु
2,56,25,vināśiteṣu deśeṣu samudropāntavarttiṣu kimakārṣurmuniśreṣṭha janāstannilayāstataḥ,विनाशितेषु देशेषु समुद्रोपान्तवर्त्तिषु किमकार्षुर्मुनिश्रेष्ठ जनास्तन्निलयास्ततः
2,56,26,tatraiva cāvasankṛcchrātprasthitānyatra vā tataḥ kiyatā caiva kālena saṃpūrṇo 'bhūdapāṃnidhiḥ kena vāpi prakāreṇa brahmannetadvadasva me,तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्प्रस्थितान्यत्र वा ततः कियता चैव कालेन संपूर्णो ऽभूदपांनिधिः केन वापि प्रकारेण ब्रह्मन्नेतद्वदस्व मे
2,56,27,jaiminiruvāca anūpeṣu pradeśeṣu nāśiteṣu durātmabhiḥ,जैमिनिरुवाच अनूपेषु प्रदेशेषु नाशितेषु दुरात्मभिः
2,56,28,janāstannilayāḥ sarve saṃprayātā itastataḥ tatraiva cāvasankṛcchrātkecitkṣetranivāsinaḥ,जनास्तन्निलयाः सर्वे संप्रयाता इतस्ततः तत्रैव चावसन्कृच्छ्रात्केचित्क्षेत्रनिवासिनः
2,56,29,etasminneva kāle tu rājannaṃśumataḥ sutaḥ babhūva bhuvidharmātmā dilīpa iti viśrutaḥ,एतस्मिन्नेव काले तु राजन्नंशुमतः सुतः बभूव भुविधर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः
2,56,30,rājye 'bhiṣicya taṃ samyagbhuktabhogoṃ'śumānnṛpaḥ vanaṃ jagāma medhāvī tapase dhṛtamānasaḥ,राज्ये ऽभिषिच्य तं सम्यग्भुक्तभोगोंऽशुमान्नृपः वनं जगाम मेधावी तपसे धृतमानसः
2,56,31,dilīpastu tataḥśrīmānaśeṣāṃ pṛthivīmimām pālayāmāsa dharmeṇa vijitya sakalānarīn,दिलीपस्तु ततःश्रीमानशेषां पृथिवीमिमाम् पालयामास धर्मेण विजित्य सकलानरीन्
2,56,32,bhagīratho nāma sutastasyāsīllokaviśrutaḥ sarvadharmārthakuśalaḥ śrīmānamitavikramaḥ,भगीरथो नाम सुतस्तस्यासील्लोकविश्रुतः सर्वधर्मार्थकुशलः श्रीमानमितविक्रमः
2,56,33,rājye 'bhiṣicya taṃ rājā dilīpo 'pi vanaṃ yayau sa cāpi pālayannurvīṃ samyagvihatakaṇṭakām,राज्ये ऽभिषिच्य तं राजा दिलीपो ऽपि वनं ययौ स चापि पालयन्नुर्वीं सम्यग्विहतकण्टकाम्
2,56,34,mumude vividhairbhogairdivi devapatiryathā sa śuśrāvātmanaḥ pūrvaṃ pūrvajānāṃ mahīpatiḥ,मुमुदे विविधैर्भोगैर्दिवि देवपतिर्यथा स शुश्रावात्मनः पूर्वं पूर्वजानां महीपतिः
2,56,35,niraye patanaṃ ghoraṃ viprakopasamudbhavam brahmadaṇḍahatānsarvānpitañchrutvātiduḥkhitaḥ,निरये पतनं घोरं विप्रकोपसमुद्भवम् ब्रह्मदण्डहतान्सर्वान्पितञ्छ्रुत्वातिदुःखितः
2,56,36,rājye bandhuṣu bhoge vā nirvedaṃ paramaṃ yayau sa mantripravare rājyaṃ vinyasya tapase vanam,राज्ये बन्धुषु भोगे वा निर्वेदं परमं ययौ स मन्त्रिप्रवरे राज्यं विन्यस्य तपसे वनम्
2,56,37,prayayau svapitṝnnākaṃ ninīṣurnṛpasattamaḥ tapasā mahātā pūrvamāyuṣe kamalodbhavam,प्रययौ स्वपितॄन्नाकं निनीषुर्नृपसत्तमः तपसा महाता पूर्वमायुषे कमलोद्भवम्
2,56,38,ārādhya tasmāllebhe ca yāvadāyurnijepsitam tato gaṅgāṃ mahārāja samārādhya prasādya ca,आराध्य तस्माल्लेभे च यावदायुर्निजेप्सितम् ततो गङ्गां महाराज समाराध्य प्रसाद्य च
2,56,39,varamāgamanaṃ vavre divastasyā mahīṃprati tatastāṃ śirasā dharttu tapasā'rādhayacchivam,वरमागमनं वव्रे दिवस्तस्या महींप्रति ततस्तां शिरसा धर्त्तु तपसाऽराधयच्छिवम्
2,56,40,sa cāpi tadvaraṃ tasmai pradadau bhaktavatsalaḥ merormūrdhnastato gaṅgāṃ pataṃ tī śirasātmanaḥ,स चापि तद्वरं तस्मै प्रददौ भक्तवत्सलः मेरोर्मूर्ध्नस्ततो गङ्गां पतं ती शिरसात्मनः
2,56,41,sagrāhanakramakarāṃ jagrāha jagatāṃ patiḥ sā tacchiraḥ samāsādya mahāvegapravāhinī,सग्राहनक्रमकरां जग्राह जगतां पतिः सा तच्छिरः समासाद्य महावेगप्रवाहिनी
2,56,42,tajjaṭāmaṇḍale śubhre vililye sātigahvare culakodakavacchaṃbhorvilīnāṃ śirasi prabhoḥ,तज्जटामण्डले शुभ्रे विलिल्ये सातिगह्वरे चुलकोदकवच्छंभोर्विलीनां शिरसि प्रभोः
2,56,43,vilokya tatpramokṣāya punarārādhayaddharam sa tāṃ śarvaprasādena labdhvā tu bhuvamāgatām,विलोक्य तत्प्रमोक्षाय पुनराराधयद्धरम् स तां शर्वप्रसादेन लब्ध्वा तु भुवमागताम्
2,56,44,āninye sāgarā dagdhā yatra tāṃ vai diśaṃ prati sa'nuvrajantī rājānaṃ rājarṣeryajataḥ pathi,आनिन्ये सागरा दग्धा यत्र तां वै दिशं प्रति सऽनुव्रजन्ती राजानं राजर्षेर्यजतः पथि
2,56,45,tadyajñavāṭamakhilaṃ plāvayāmāsa sarvataḥ sa tu rājaṛṣiḥ kruddho yajñavāṭe 'khile tayā,तद्यज्ञवाटमखिलं प्लावयामास सर्वतः स तु राजऋषिः क्रुद्धो यज्ञवाटे ऽखिले तया
2,56,46,magne gaṇḍūṣajalavatsa papau tāmaśeṣataḥ atandrito varṣaśataṃ śuśrūṣitavā sa taṃ punaḥ,मग्ने गण्डूषजलवत्स पपौ तामशेषतः अतन्द्रितो वर्षशतं शुश्रूषितवा स तं पुनः
2,56,47,tasmātprasannānnṛpatirleme gaṅgāṃ mahātmanaḥ uṣitvā suciraṃ tasyanisṛtā jaṭharādyataḥ,तस्मात्प्रसन्नान्नृपतिर्लेमे गङ्गां महात्मनः उषित्वा सुचिरं तस्यनिसृता जठराद्यतः
2,56,48,prathitaṃ jāhnavītyasyāstato nāmābhavadbhuvi bhagīrathānugā bhūtvā tatpitṝṇāmaśeṣataḥ,प्रथितं जाह्नवीत्यस्यास्ततो नामाभवद्भुवि भगीरथानुगा भूत्वा तत्पितॄणामशेषतः
2,56,49,nijāṃbhasāsthibhasmāni siṣeca suranimnagā tatastadaṃbhasā sikteṣvasthibhasmasu tatkṣaṇāt,निजांभसास्थिभस्मानि सिषेच सुरनिम्नगा ततस्तदंभसा सिक्तेष्वस्थिभस्मसु तत्क्षणात्
2,56,50,nirayātsāgarāḥ sarve naṣṭapāpā divaṃ yayuḥ evaṃ sā sāgarānsarvāndivaṃ nītvā mahāndī,निरयात्सागराः सर्वे नष्टपापा दिवं ययुः एवं सा सागरान्सर्वान्दिवं नीत्वा महान्दी
2,56,51,tenaiva mārgeṇa javātprayātā pūrvasāgaram senormūrdhnaścaturbhedā bhūtvā yātā caturddiśam,तेनैव मार्गेण जवात्प्रयाता पूर्वसागरम् सेनोर्मूर्ध्नश्चतुर्भेदा भूत्वा याता चतुर्द्दिशम्
2,56,52,caturbhedatayā cābhūttasyā nāmnāṃ catuṣṭayam sītā cālakanandā ca sucakṣurbhadravatyapi,चतुर्भेदतया चाभूत्तस्या नाम्नां चतुष्टयम् सीता चालकनन्दा च सुचक्षुर्भद्रवत्यपि
2,56,53,agastyapītasalilācciraṃ śuṣkodakā api gaṅgāṃbhasā punaḥ pūrṇāścatvāro 'mbudhayo 'bhavan,अगस्त्यपीतसलिलाच्चिरं शुष्कोदका अपि गङ्गांभसा पुनः पूर्णाश्चत्वारो ऽम्बुधयो ऽभवन्
2,56,54,pūrvamāṇe samudre tu sāgaraiḥ parivarddhite antarhitābhavandeśā bahavastatsamīpagāḥ,पूर्वमाणे समुद्रे तु सागरैः परिवर्द्धिते अन्तर्हिताभवन्देशा बहवस्तत्समीपगाः
2,56,55,samudropāntavarttīni kṣetrāṇi ca samantataḥ itastataḥ prayātāśca janāstannilayā nṛpa,समुद्रोपान्तवर्त्तीनि क्षेत्राणि च समन्ततः इतस्ततः प्रयाताश्च जनास्तन्निलया नृप
2,56,56,gokarṇamiti ca kṣetraṃ pūrvaṃ proktaṃ tu yattava armavopāttavarttitvātsamudre 'tarddhimāgamat,गोकर्णमिति च क्षेत्रं पूर्वं प्रोक्तं तु यत्तव अर्मवोपात्तवर्त्तित्वात्समुद्रे ऽतर्द्धिमागमत्
2,56,57,tatastannilayāḥ sarve taduddhārābhikāṅkṣiṇaḥ sahyādrerbhṛguśārdūlaṃ draṣṭukāmā yayurnṛpa,ततस्तन्निलयाः सर्वे तदुद्धाराभिकाङ्क्षिणः सह्याद्रेर्भृगुशार्दूलं द्रष्टुकामा ययुर्नृप
2,57,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamābhāge tṛtīya upoddhātapāde gaṅgānayanaṃ nāma ṣaṭpañcaśattamo 'dhyāyaḥ jaiminiruvāca tataḥ śuṣkasumitrādyā munayaḥ śaṃsitavratāḥ yayurdidṛkṣavo rāmaṃ mahendramacalaṃ prati,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गङ्गानयनं नाम षट्पञ्चशत्तमो ऽध्यायः जैमिनिरुवाच ततः शुष्कसुमित्राद्या मुनयः शंसितव्रताः ययुर्दिदृक्षवो रामं महेन्द्रमचलं प्रति
2,57,2,atītya subahūndeśānvanāni saritastathā āseduracalaśreṣṭhaṃ krameṇa munipuṅgavāḥ,अतीत्य सुबहून्देशान्वनानि सरितस्तथा आसेदुरचलश्रेष्ठं क्रमेण मुनिपुङ्गवाः
2,57,3,tamāruhya śanaistasyakhyātamāśramamaṇḍalam praśāntakrūrasattvāḍhyaṃ śubhaṃ madhye tapovanam,तमारुह्य शनैस्तस्यख्यातमाश्रममण्डलम् प्रशान्तक्रूरसत्त्वाढ्यं शुभं मध्ये तपोवनम्
2,57,4,sarvarttuphalapuṣpāḍhyatarukhaṇḍamanoharam snigdhacchāyamanaupamyaṃ svāmodisukhamārutam,सर्वर्त्तुफलपुष्पाढ्यतरुखण्डमनोहरम् स्निग्धच्छायमनौपम्यं स्वामोदिसुखमारुतम्
2,57,5,taṃ tadāśramamāsādya brahmaghoṣeṇa nāditam viviśurtdṛṣṭamanaso yathāvṛddhapurassaram,तं तदाश्रममासाद्य ब्रह्मघोषेण नादितम् विविशुर्त्दृष्टमनसो यथावृद्धपुरस्सरम्
2,57,6,brahmāsane sukhāsīnaṃ mṛdukṛṣṇājinottare śiṣyaiḥ parivṛtaṃ śāntaṃ dadṛśuste tapodhanāḥ,ब्रह्मासने सुखासीनं मृदुकृष्णाजिनोत्तरे शिष्यैः परिवृतं शान्तं ददृशुस्ते तपोधनाः
2,57,7,kālāgnimiva lokāṃstrīndagdhvā pūrvaṃ nijecchayā taddoṣaśāntyai tapasi pravṛttamiv dehinam,कालाग्निमिव लोकांस्त्रीन्दग्ध्वा पूर्वं निजेच्छया तद्दोषशान्त्यै तपसि प्रवृत्तमिव् देहिनम्
2,57,8,te sametya bhṛguśreṣṭhaṃ vinayācāraśālinaḥ vavandire mahāmaunaṃ bhaktipraṇatakandharāḥ,ते समेत्य भृगुश्रेष्ठं विनयाचारशालिनः ववन्दिरे महामौनं भक्तिप्रणतकन्धराः
2,57,9,tatastānāgatāndṛṣṭvā munīnbhṛgukulodvahaḥ arghapādyādibhiḥ samyakpūjayāmāsa sādaram,ततस्तानागतान्दृष्ट्वा मुनीन्भृगुकुलोद्वहः अर्घपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयामास सादरम्
2,57,10,tānāsīnānkṛtātithyānṛṣīndeśāntarāgatān uvāca bhṛguśārdūlaḥ smitapūrvamidaṃ vacaḥ,तानासीनान्कृतातिथ्यानृषीन्देशान्तरागतान् उवाच भृगुशार्दूलः स्मितपूर्वमिदं वचः
2,57,11,svāgataṃ vo mahābhāgā yūyaṃ sarve samāgatāḥ karaṇīyaṃ kimasmābhirvadadhvamavicāritam,स्वागतं वो महाभागा यूयं सर्वे समागताः करणीयं किमस्माभिर्वदध्वमविचारितम्
2,57,12,tataste munayo rāmaṃ praṇamyedamathābruvan avehyasmānmuniśreṣṭha gokarṇanilayānmunīn,ततस्ते मुनयो रामं प्रणम्येदमथाब्रुवन् अवेह्यस्मान्मुनिश्रेष्ठ गोकर्णनिलयान्मुनीन्
2,57,13,khanadbhiḥ sāgarairbhūmiṃ kasmiṃścitkāraṇāntare satīrthaṃ tanmahākṣetraṃ patitaṃ sāgarāṃbhasi,खनद्भिः सागरैर्भूमिं कस्मिंश्चित्कारणान्तरे सतीर्थं तन्महाक्षेत्रं पतितं सागरांभसि
2,57,14,utsāritārmavajalaṃ kṣetraṃ tatsarvapāvanam upalabdhumabhīpsāmo bhavatastu na saṃśayaḥ,उत्सारितार्मवजलं क्षेत्रं तत्सर्वपावनम् उपलब्धुमभीप्सामो भवतस्तु न संशयः
2,57,15,viṣṇoraṃśena saṃjāto bhavānbhṛgukule kila tasmātkartumaśakyaṃ te trailokye 'pi na kiñcana,विष्णोरंशेन संजातो भवान्भृगुकुले किल तस्मात्कर्तुमशक्यं ते त्रैलोक्ये ऽपि न किञ्चन
2,57,16,vāñchitārthaprado loke tvamevetyanuśuśruma vayaṃ tvāmāgatāḥ sarve rāmaitadabhiyācitum,वाञ्छितार्थप्रदो लोके त्वमेवेत्यनुशुश्रुम वयं त्वामागताः सर्वे रामैतदभियाचितुम्
2,57,17,sa tvamātmaprabhāveṇa kṣetrapravaramadya tat dātumarhasi viprendra samutsāryārmavodakam,स त्वमात्मप्रभावेण क्षेत्रप्रवरमद्य तत् दातुमर्हसि विप्रेन्द्र समुत्सार्यार्मवोदकम्
2,57,18,rāma uvāca etatsarvamaśeṣaṇa viditaṃ me tapodhanāḥ karaṇīyaṃ ca vaḥ kṛtyaṃ mayā nātra vicāraṇā,राम उवाच एतत्सर्वमशेषण विदितं मे तपोधनाः करणीयं च वः कृत्यं मया नात्र विचारणा
2,57,19,kiṃ tu yuṣmadabhipretaṃ karma loke sudāruṇam śastrasaṃgrahaṇācchakyaṃ mayāpi na tadanyathā,किं तु युष्मदभिप्रेतं कर्म लोके सुदारुणम् शस्त्रसंग्रहणाच्छक्यं मयापि न तदन्यथा
2,57,20,dattasarvābhayo 'haṃ vai nyastaśastraḥ śamānvitaḥ tapaḥ samāsthitaścartu prāgeva pitṛ śāsanāt,दत्तसर्वाभयो ऽहं वै न्यस्तशस्त्रः शमान्वितः तपः समास्थितश्चर्तु प्रागेव पितृ शासनात्
2,57,21,na jātu śastragrahaṇaṃ kariṣyāmītyahaṃ purā pratiśrutya satāṃ madhye tapaḥ karttumihānaghāḥ,न जातु शस्त्रग्रहणं करिष्यामीत्यहं पुरा प्रतिश्रुत्य सतां मध्ये तपः कर्त्तुमिहानघाः
2,57,22,śastragrahaṇasādhyatvādyuṣmadīpsitavastunaḥ kiṅkarttavyaṃ mayātreti mama ḍolāyate manaḥ,शस्त्रग्रहणसाध्यत्वाद्युष्मदीप्सितवस्तुनः किङ्कर्त्तव्यं मयात्रेति मम डोलायते मनः
2,57,23,śuṣka upāca satāṃ saṃrakṣaṇārthāya śastrasaṃgrahaṇaṃ tu yat tannacyāvayate satyadyathoktaṃ brahmaṇā purā,शुष्क उपाच सतां संरक्षणार्थाय शस्त्रसंग्रहणं तु यत् तन्नच्यावयते सत्यद्यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा
2,57,24,tasmādasmaddhitārthāya bhavatā grāhyamāyudham dharma eva mahāṃstena caritaste bhaviṣyati,तस्मादस्मद्धितार्थाय भवता ग्राह्यमायुधम् धर्म एव महांस्तेन चरितस्ते भविष्यति
2,57,25,jaiminiruvāca evaṃ saṃprārthyamānastu munibhirbhṛgupuṅgavaḥ tamanudrutya medhāvī dharmamuddiśya kevalam,जैमिनिरुवाच एवं संप्रार्थ्यमानस्तु मुनिभिर्भृगुपुङ्गवः तमनुद्रुत्य मेधावी धर्ममुद्दिश्य केवलम्
2,57,26,sa taiḥ saha muniśreṣṭho diśaṃ dakṣiṇapaścimām samuddiśya cacau rājandraṣṭukāmaḥ saritpatim,स तैः सह मुनिश्रेष्ठो दिशं दक्षिणपश्चिमाम् समुद्दिश्य चचौ राजन्द्रष्टुकामः सरित्पतिम्
2,57,27,sa sahyamacalaśreṣṭhamavatīrya bhṛgūdvahaḥ tatparaṃ saritāṃ patyustīraṃ prāpa mahāmanāḥ,स सह्यमचलश्रेष्ठमवतीर्य भृगूद्वहः तत्परं सरितां पत्युस्तीरं प्राप महामनाः
2,57,28,sa dadarśa mahābhāgaḥ parito mārutākulam ākaraṃ sarvaratnānāṃ pūryamāṇamanāratam,स ददर्श महाभागः परितो मारुताकुलम् आकरं सर्वरत्नानां पूर्यमाणमनारतम्
2,57,29,aparijñeyagāṃbhīryaṃ mahātāmiva mānasam duṣpārapāraṃ sarvasya vividhagrahasaṃhatim,अपरिज्ञेयगांभीर्यं महातामिव मानसम् दुष्पारपारं सर्वस्य विविधग्रहसंहतिम्
2,57,30,apradhṛṣya tamaṃ loke dhātāramiva kevalam ātmānamiva cātmatve nyakkṛtākhilamuddhatam,अप्रधृष्य तमं लोके धातारमिव केवलम् आत्मानमिव चात्मत्वे न्यक्कृताखिलमुद्धतम्
2,57,31,āśrayaṃ sarvasattvānāmāpagānāṃ ca pārthivaḥ atyarthacapalottugataraṅgaśatamālinam,आश्रयं सर्वसत्त्वानामापगानां च पार्थिवः अत्यर्थचपलोत्तुगतरङ्गशतमालिनम्
2,57,32,upāntopalasaṃghātakuharāntarasaṃśrayāt viśīryamāṇalaharīśataphenaughasobhitam,उपान्तोपलसंघातकुहरान्तरसंश्रयात् विशीर्यमाणलहरीशतफेनौघसोभितम्
2,57,33,gaṃbhīraghoṣaṃ jaladhiṃ paśyanmunigaṇaiḥ saha saṃsevyamānastaralairlaharīkaṇaśītalaiḥ,गंभीरघोषं जलधिं पश्यन्मुनिगणैः सह संसेव्यमानस्तरलैर्लहरीकणशीतलैः
2,57,34,muhūrttamiva rājendra tīrenadanadīpateḥ viśaśrame mahābāhurdraṣṭukāmaḥ pracetasam,मुहूर्त्तमिव राजेन्द्र तीरेनदनदीपतेः विशश्रमे महाबाहुर्द्रष्टुकामः प्रचेतसम्
2,57,35,tato rāmaḥ samutthāya dakṣiṇābhimukhaḥ sthitaḥ meghagaṃbhirayā vācā varuṇaṃ vākyamabravīt,ततो रामः समुत्थाय दक्षिणाभिमुखः स्थितः मेघगंभिरया वाचा वरुणं वाक्यमब्रवीत्
2,57,36,ahaṃ munigaṇaiḥ sārddhamāgatastvaddidṛkṣayā tasmātsvarūpadhṛṅmahyaṃ praceto dehi darśanam,अहं मुनिगणैः सार्द्धमागतस्त्वद्दिदृक्षया तस्मात्स्वरूपधृङ्मह्यं प्रचेतो देहि दर्शनम्
2,57,37,iti śrutvāpi tadvākyaṃ varuṇo yādasāṃ patiḥ na cacāla nijasthānānnṛpa dhīratarastvayam,इति श्रुत्वापि तद्वाक्यं वरुणो यादसां पतिः न चचाल निजस्थानान्नृप धीरतरस्त्वयम्
2,57,38,punaḥ punaśca rāmeṇa samāhūto 'pi toyarāṭ na dadau darśanaṃ tasmai prativācyaṃ ca nābhyadhāt,पुनः पुनश्च रामेण समाहूतो ऽपि तोयराट् न ददौ दर्शनं तस्मै प्रतिवाच्यं च नाभ्यधात्
2,57,39,alaṅghanīyaṃ tadvākyaṃ varuṇenāvadhīritam atyantamiti kāryārthī viduṣā samupekṣitam,अलङ्घनीयं तद्वाक्यं वरुणेनावधीरितम् अत्यन्तमिति कार्यार्थी विदुषा समुपेक्षितम्
2,57,40,tataḥ pracetasā vākyaṃ manyamāno 'vadhīritam cukopa tamabhiprekṣya rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ,ततः प्रचेतसा वाक्यं मन्यमानो ऽवधीरितम् चुकोप तमभिप्रेक्ष्य रामः शस्त्रभृतां वरः
2,57,41,saṃkṣubdhasāgarākāraḥ sa tadā svabalāśrayāt nistoyamarṇavaṃ kartumiyeṣa ruṣito bhṛśam,संक्षुब्धसागराकारः स तदा स्वबलाश्रयात् निस्तोयमर्णवं कर्तुमियेष रुषितो भृशम्
2,57,42,tato jalamupaspṛśya samīpe vijayaṃ dhanuḥ tataḥ praṇamya manasā śarvaṃ rāmo mahāddhanuḥ,ततो जलमुपस्पृश्य समीपे विजयं धनुः ततः प्रणम्य मनसा शर्वं रामो महाद्धनुः
2,57,43,gṛhītvāropayāmāsa krodhasaṃraktalocanaḥ abhimṛśya dhanuḥśreṣṭhaṃ saguṇaṃ bhṛgusattamaḥ,गृहीत्वारोपयामास क्रोधसंरक्तलोचनः अभिमृश्य धनुःश्रेष्ठं सगुणं भृगुसत्तमः
2,57,44,paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ jyāghoṣamakarottadā jyāghoṣaḥ śuśruve tasya divispṛgatiniṣṭhuraḥ,पश्यतां सर्वभूतानां ज्याघोषमकरोत्तदा ज्याघोषः शुश्रुवे तस्य दिविस्पृगतिनिष्ठुरः
2,57,45,cacāla nikhilāyena saptadvīpārmavā mahī tataḥ sarabhasaṃ rāmaścāpe kālānalopamam,चचाल निखिलायेन सप्तद्वीपार्मवा मही ततः सरभसं रामश्चापे कालानलोपमम्
2,57,46,suvarmapuṅkhaṃ viśikhaṃ saṃdadhe śarasattamam tasminnastraṃ mahāghoraṃ bhārgavaṃ vahnidaivatam,सुवर्मपुङ्खं विशिखं संदधे शरसत्तमम् तस्मिन्नस्त्रं महाघोरं भार्गवं वह्निदैवतम्
2,57,47,yuyoja bhṛguśārdūlaḥ samantrābhyāsamokṣaṇam tataścacāla vasudhā saśailavanakānanā,युयोज भृगुशार्दूलः समन्त्राभ्यासमोक्षणम् ततश्चचाल वसुधा सशैलवनकानना
2,57,48,prakṣobhaṃ paramaṃ jagmurdevāsuramahoragāḥ saṃdhitāstraṃ bhṛguśreṣṭhaṃ krodhasaṃraktalocanam,प्रक्षोभं परमं जग्मुर्देवासुरमहोरगाः संधितास्त्रं भृगुश्रेष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनम्
2,57,49,dṛṣṭvā saṃbhrāntamanaso babhūvuḥ sacarācarāḥ sadigdāhabhrapaṭalairabhavansaṃvṛtā diśaḥ,दृष्ट्वा संभ्रान्तमनसो बभूवुः सचराचराः सदिग्दाहभ्रपटलैरभवन्संवृता दिशः
2,57,50,vavuśca paruṣā vātā rajovyāptā mahāravāḥ mandaraśmiraśītāṃśurabhūtasaṃraktamaṇḍalaḥ,ववुश्च परुषा वाता रजोव्याप्ता महारवाः मन्दरश्मिरशीतांशुरभूतसंरक्तमण्डलः
2,57,51,solkāpātāśanirvṛṣṭirbabhūva rudhirodakā kimetaditi saṃbhrāntā dhūmodgārātibhīṣaṇam,सोल्कापाताशनिर्वृष्टिर्बभूव रुधिरोदका किमेतदिति संभ्रान्ता धूमोद्गारातिभीषणम्
2,57,52,adhiropitadivyāstraṃ pracakarṣa mahāśaram dhanurvikarṣamāṇaṃ taṃ sphurajjvālāgrasāyakam,अधिरोपितदिव्यास्त्रं प्रचकर्ष महाशरम् धनुर्विकर्षमाणं तं स्फुरज्ज्वालाग्रसायकम्
2,57,53,dadṛśurmunayo rāmaṃ kalpāntānalasannibham ākarṇākṛṣṭakodaṇḍamaṇḍalābhyaṃ tarasthitam,ददृशुर्मुनयो रामं कल्पान्तानलसन्निभम् आकर्णाकृष्टकोदण्डमण्डलाभ्यं तरस्थितम्
2,57,54,tasya pratibhayākāraṃ duṣprāpamabhavadvapuḥ vikṛṣṭadhanuṣastasya rūpamugraṃ raveriva,तस्य प्रतिभयाकारं दुष्प्रापमभवद्वपुः विकृष्टधनुषस्तस्य रूपमुग्रं रवेरिव
2,57,55,kalpānte 'bhyuditasyeva maṇḍalaṃ pariveṣitam kalpāntāgnasamajvālābhīṣaṇaṃ sphurato vapuḥ,कल्पान्ते ऽभ्युदितस्येव मण्डलं परिवेषितम् कल्पान्ताग्नसमज्वालाभीषणं स्फुरतो वपुः
2,57,56,tasyālakṣyata cakramya hareriva ca maṇḍalam sphuratkrodhānalajvālāparītasyātiraudratām,तस्यालक्ष्यत चक्रम्य हरेरिव च मण्डलम् स्फुरत्क्रोधानलज्वालापरीतस्यातिरौद्रताम्
2,57,57,avāpa viṣṇoḥ sa tadā narasiṃhākṛteriva vapurvikṛṣṭacāpasya bhṛkuṭīkuṭilānanam,अवाप विष्णोः स तदा नरसिंहाकृतेरिव वपुर्विकृष्टचापस्य भृकुटीकुटिलाननम्
2,57,58,rāmasyābhūdbhavasyeva didhakṣostripuraṃ purā jājvalyamānavapuṣaṃ taṃ dṛṣṭvā sahasā bhayāt,रामस्याभूद्भवस्येव दिधक्षोस्त्रिपुरं पुरा जाज्वल्यमानवपुषं तं दृष्ट्वा सहसा भयात्
2,57,59,prasīda jaya rāmeti tuṣṭuvurmunayo 'khilāḥ tato 'strāgnisphuraddhūmapaṭalaiḥ śakalīkṛtam,प्रसीद जय रामेति तुष्टुवुर्मुनयो ऽखिलाः ततो ऽस्त्राग्निस्फुरद्धूमपटलैः शकलीकृतम्
2,57,60,babhūva cchannamaṃbhodherantaḥ puramaśaiṣataḥ jvaladastrānalajvālāpa ritāpaparāhataḥ,बभूव च्छन्नमंभोधेरन्तः पुरमशैषतः ज्वलदस्त्रानलज्वालाप रितापपराहतः
2,57,61,atyaricyata saṃbhrāntasalilaugha udanvataḥ timiṅgilatimigrāhanakramatsyāhikacchapāḥ,अत्यरिच्यत संभ्रान्तसलिलौघ उदन्वतः तिमिङ्गिलतिमिग्राहनक्रमत्स्याहिकच्छपाः
2,57,62,prajagmuḥ paramāmārttiṃ prāṇinaḥ salileśayāḥ utpatannipatattāmyannānāsattvoddhatormibhiḥ,प्रजग्मुः परमामार्त्तिं प्राणिनः सलिलेशयाः उत्पतन्निपतत्ताम्यन्नानासत्त्वोद्धतोर्मिभिः
2,57,63,prakṣobhaṃ bhṛśamaṃbhodhiḥ sahasā samupāgamat trāsarāsaṃ ca vipulamaṃbhasā plavatā saha,प्रक्षोभं भृशमंभोधिः सहसा समुपागमत् त्रासरासं च विपुलमंभसा प्लवता सह
2,57,64,udvelatāmitastaptāḥ salilāntaracāriṇaḥ tatastasmāccharājjvālāḥ phūtkṛtāśeṣa bhīṣaṇāḥ,उद्वेलतामितस्तप्ताः सलिलान्तरचारिणः ततस्तस्माच्छराज्ज्वालाः फूत्कृताशेष भीषणाः
2,57,65,nirūpitamiva vyaktaṃ niśceruḥ sarvato diśam tataḥ pracaṇḍapavanaiḥ sarvataḥ parivarttitam,निरूपितमिव व्यक्तं निश्चेरुः सर्वतो दिशम् ततः प्रचण्डपवनैः सर्वतः परिवर्त्तितम्
2,57,66,agnijvālāmayaṃ raktavitānābhamalakṣyata pralayābdherivātyarthamastrāgnivyākulāṃbhasaḥ,अग्निज्वालामयं रक्तवितानाभमलक्ष्यत प्रलयाब्धेरिवात्यर्थमस्त्राग्निव्याकुलांभसः
2,57,67,samudriktatayā tasya taraṅgāstīramabhyayuḥ astrāgnividdhākulitajalaghoṣeṇa bhūyasā,समुद्रिक्ततया तस्य तरङ्गास्तीरमभ्ययुः अस्त्राग्निविद्धाकुलितजलघोषेण भूयसा
2,57,68,kakubho badhirīkuvannalakṣyata payonidhiḥ parito 'strānalajvālāparivītajalāvilaḥ,ककुभो बधिरीकुवन्नलक्ष्यत पयोनिधिः परितो ऽस्त्रानलज्वालापरिवीतजलाविलः
2,57,69,jagāma paramāmārttiṃ sahyaḥ sadyastadāśrayaḥ ākarṇākṛṣṭakodaṇḍaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ payonidhiḥ,जगाम परमामार्त्तिं सह्यः सद्यस्तदाश्रयः आकर्णाकृष्टकोदण्डं दृष्ट्वा रामं पयोनिधिः
2,57,70,viṣādamagamattīvraṃ yamaṃ dṛṣṭveva pātakī bhayakaṃpitasarvāṅgastato nadanadīpatiḥ,विषादमगमत्तीव्रं यमं दृष्ट्वेव पातकी भयकंपितसर्वाङ्गस्ततो नदनदीपतिः
2,57,71,vihāya sahajaṃ dhairyaṃ bhīrutvaṃ samupāgamat tataḥ svarūpamāsthāya sarvābharaṇabhūṣitaḥ,विहाय सहजं धैर्यं भीरुत्वं समुपागमत् ततः स्वरूपमास्थाय सर्वाभरणभूषितः
2,57,72,uttīryamāṇaḥ svajalaṃ varuṇaḥ pratyadṛśyata kṛtāñjaliḥ sārvahastaḥ pracetā bhārgavāntikam,उत्तीर्यमाणः स्वजलं वरुणः प्रत्यदृश्यत कृताञ्जलिः सार्वहस्तः प्रचेता भार्गवान्तिकम्
2,57,73,tvarayābhyāyāyau śīghrasāyakādbhītabhītavat abhyetyākṛṣṭadhanuṣaḥ sa tasya caraṇābjayoḥ,त्वरयाभ्यायायौ शीघ्रसायकाद्भीतभीतवत् अभ्येत्याकृष्टधनुषः स तस्य चरणाब्जयोः
2,57,74,abravīcca bhṛśaṃ bhītaḥ saṃbhramākulitākṣaram rakṣa māṃ bhṛguśārdūla kṛpayā śaraṇāgatam,अब्रवीच्च भृशं भीतः संभ्रमाकुलिताक्षरम् रक्ष मां भृगुशार्दूल कृपया शरणागतम्
2,57,75,aparādhamimaṃ rāma mayā kṛtamajānatā sthito 'smi tava nirdeśeśādhi kiṃ karavāṇi vai,अपराधमिमं राम मया कृतमजानता स्थितो ऽस्मि तव निर्देशेशाधि किं करवाणि वै
2,58,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe madhyamabhāge tṛtīye upoddhātapāde bhārgavaṃ prati varuṇāgamanaṃ nāma saptapañcaśattamo 'dhyāyaḥ 57 jaiminiruvāca evaṃ bruvāṇaṃ varuṇaṃ vilokya patitaṃ bhuvi saṃjahāra punardhīmānastraṃ mṛgukulodvahaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे मध्यमभागे तृतीये उपोद्धातपादे भार्गवं प्रति वरुणागमनं नाम सप्तपञ्चशत्तमो ऽध्यायः ५७ जैमिनिरुवाच एवं ब्रुवाणं वरुणं विलोक्य पतितं भुवि संजहार पुनर्धीमानस्त्रं मृगुकुलोद्वहः
2,58,2,saṃtdṛtāstrastato rāmo varuṇaṃ purataḥ sthiram vilokya bigatakrodhastamuvāca hasanniva,संत्दृतास्त्रस्ततो रामो वरुणं पुरतः स्थिरम् विलोक्य बिगतक्रोधस्तमुवाच हसन्निव
2,58,3,gokarṇanilayāḥ pūrvamimemāṃ munipuṅgavāḥ samāyātā mahendrādrau nivasaṃtaṃ saritpate,गोकर्णनिलयाः पूर्वमिमेमां मुनिपुङ्गवाः समायाता महेन्द्राद्रौ निवसंतं सरित्पते
2,58,4,tvattoye medinīṃ pūrvaṃ khanadbhiḥ sagarātmajaiḥ adho nipātitaṃ kṣetraṃ gokarṇamṛṣisevitam,त्वत्तोये मेदिनीं पूर्वं खनद्भिः सगरात्मजैः अधो निपातितं क्षेत्रं गोकर्णमृषिसेवितम्
2,58,5,upalabdhumime bhūyaḥ kṣetraṃ tadbhavavallabham adhāvanmāmupāgamya munayastīrthavāsinaḥ,उपलब्धुमिमे भूयः क्षेत्रं तद्भववल्लभम् अधावन्मामुपागम्य मुनयस्तीर्थवासिनः
2,58,6,eṣāmarthe tataḥ so 'haṃ mahendrādacalottamāt bhavantamāgato draṣṭuṃ sahaibhirmunipuṅgavaiḥ,एषामर्थे ततः सो ऽहं महेन्द्रादचलोत्तमात् भवन्तमागतो द्रष्टुं सहैभिर्मुनिपुङ्गवैः
2,58,7,tasmānmadarthe salilaṃ samutsāryātmano bhavān dātumarhati tatkṣetrameṣāṃ toye ca pūrvavat,तस्मान्मदर्थे सलिलं समुत्सार्यात्मनो भवान् दातुमर्हति तत्क्षेत्रमेषां तोये च पूर्ववत्
2,58,8,jaiminiruvāca iti tasya vacaḥ śrutvā varuṇo yādasāṃ patiḥ nirūpya manasā rāmamida bhūyo 'bravīdvacaḥ,जैमिनिरुवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा वरुणो यादसां पतिः निरूप्य मनसा राममिद भूयो ऽब्रवीद्वचः
2,58,9,varuṇa uvāca na śakyamutsārayituṃ madaṃbhaḥ kenacidbhavet tathā hi me varo dattaḥ purānena viriñcinā,वरुण उवाच न शक्यमुत्सारयितुं मदंभः केनचिद्भवेत् तथा हि मे वरो दत्तः पुरानेन विरिञ्चिना
2,58,10,so 'haṃ tvattejasedārīṃ vihāya sahajāṃ dhṛtim kātaraṃ samupāyāto vaśatāṃ tava bhārgava,सो ऽहं त्वत्तेजसेदारीं विहाय सहजां धृतिम् कातरं समुपायातो वशतां तव भार्गव
2,58,11,eṣāmarthe viśeṣaṇa bhavatā paricoditaḥ kathaṃ na kuryāṃ karmedamahaṃ kṣattrakulāntaka,एषामर्थे विशेषण भवता परिचोदितः कथं न कुर्यां कर्मेदमहं क्षत्त्रकुलान्तक
2,58,12,tasmādyāvatpramāṇaṃ me bhavānsaṃkalpayiṣyati tāvatsaṃghārayiṣyāmi bhūmau salilamātmanaḥ,तस्माद्यावत्प्रमाणं मे भवान्संकल्पयिष्यति तावत्संघारयिष्यामि भूमौ सलिलमात्मनः
2,58,13,iti tasya vacaḥ śrutvā tathetyuktvā sa sāyakam yathāgataṃ pracikṣepa dhanurnirbhidya bhārgavaḥ,इति तस्य वचः श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स सायकम् यथागतं प्रचिक्षेप धनुर्निर्भिद्य भार्गवः
2,58,14,tato nirūpya sīmānaṃ darśayāno mahīpate sruvaṃ jagrāha matimānkṣaptukāmo jalāśaye,ततो निरूप्य सीमानं दर्शयानो महीपते स्रुवं जग्राह मतिमान्क्षप्तुकामो जलाशये
2,58,15,prasannacetasaṃ rāmaṃ gataroṣamathātmani antarhite sarinnāthe rāmaḥ suvamudaṅmukhaḥ,प्रसन्नचेतसं रामं गतरोषमथात्मनि अन्तर्हिते सरिन्नाथे रामः सुवमुदङ्मुखः
2,58,16,bhrāmayitvātivegena cikṣepa lavaṇārṇave kṣiptatvena samudre tu diśamuttarapaścimām,भ्रामयित्वातिवेगेन चिक्षेप लवणार्णवे क्षिप्तत्वेन समुद्रे तु दिशमुत्तरपश्चिमाम्
2,58,17,gatvā sruvopatadrājanyojanānāṃ śatadvayam tīrthaṃ śurpārakaṃ nāma sarvapāpavimocanam,गत्वा स्रुवोपतद्राजन्योजनानां शतद्वयम् तीर्थं शुर्पारकं नाम सर्वपापविमोचनम्
2,58,18,viśrutaṃ yattrilokeṣu tīre nadanadīpateḥ tīrthaṃ tadantarīkṛtya sruvo rāmakarāccyutaḥ,विश्रुतं यत्त्रिलोकेषु तीरे नदनदीपतेः तीर्थं तदन्तरीकृत्य स्रुवो रामकराच्च्युतः
2,58,19,nipapāta mahārāja sūcayanrāmavikramam yatrābhūdrāmasṛṣṭāyā bhuvo niṣṭhātha pārthiva,निपपात महाराज सूचयन्रामविक्रमम् यत्राभूद्रामसृष्टाया भुवो निष्ठाथ पार्थिव
2,58,20,tīrthaṃ śūrpārakaṃ tattu śrīmallokapariśrutam utsārayitvā salilaṃ samudrastāvadātmanaḥ,तीर्थं शूर्पारकं तत्तु श्रीमल्लोकपरिश्रुतम् उत्सारयित्वा सलिलं समुद्रस्तावदात्मनः
2,58,21,atiṣṭhadapasṛtyorvīṃ dattvā rāmāya pārthiva anatikrāntamaryādo yathākālaṃ bhṛgūdvahaḥ,अतिष्ठदपसृत्योर्वीं दत्त्वा रामाय पार्थिव अनतिक्रान्तमर्यादो यथाकालं भृगूद्वहः
2,58,22,samayaṃ svāpayāmāsa tasyaivānumate bhuvi vijñāya pūrvasīmāntāṃ bhuvamabhyutsasarja ha,समयं स्वापयामास तस्यैवानुमते भुवि विज्ञाय पूर्वसीमान्तां भुवमभ्युत्ससर्ज ह
2,58,23,vyasmayanta surāḥ sarve dṛṣṭvā rāmasya vikramam nagaragramasīmānaḥ kiñcitkiñcitkvacitkvacit,व्यस्मयन्त सुराः सर्वे दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् नगरग्रमसीमानः किञ्चित्किञ्चित्क्वचित्क्वचित्
2,58,24,sahye tu pūrvavattasminnabdherapasṛteṃ'bhasi tatra daivāttathā sthānānnimnatvātsa pralakṣya tu,सह्ये तु पूर्ववत्तस्मिन्नब्धेरपसृतेंऽभसि तत्र दैवात्तथा स्थानान्निम्नत्वात्स प्रलक्ष्य तु
2,58,25,tatasteṣāṃ bhṛguśreṣṭho munīnāṃ bhāvitātmanām yathābhilaṣitaṃ sthānaṃ pradadau prītipūrvakam,ततस्तेषां भृगुश्रेष्ठो मुनीनां भावितात्मनाम् यथाभिलषितं स्थानं प्रददौ प्रीतिपूर्वकम्
2,58,26,tataste munayaḥ sarve harṣeṇa mahātānvitāḥ kṛtakṛtyā bhṛśaṃ rāmamāśiṣā samapūjayan,ततस्ते मुनयः सर्वे हर्षेण महातान्विताः कृतकृत्या भृशं राममाशिषा समपूजयन्
2,58,27,athaitairabhyanujñāto yayau prāptamanorathaḥ gate munivare rāme deśāttasmānnijāśramam,अथैतैरभ्यनुज्ञातो ययौ प्राप्तमनोरथः गते मुनिवरे रामे देशात्तस्मान्निजाश्रमम्
2,58,28,saṃbhūya munayaḥ sarve prajagmustīramaṃbudheḥ paricaṅkramya tāṃ bhūmiṃ yatnena mahātānvitāḥ,संभूय मुनयः सर्वे प्रजग्मुस्तीरमंबुधेः परिचङ्क्रम्य तां भूमिं यत्नेन महातान्विताः
2,58,29,dadṛśuḥ sarvato rājanhyarmavāntaḥ sthitāṃ mahīm nityatvā tsarvadevānāmadhiṣṭhānatayā tathā,ददृशुः सर्वतो राजन्ह्यर्मवान्तः स्थितां महीम् नित्यत्वा त्सर्वदेवानामधिष्ठानतया तथा
2,58,30,kātamabdhau nipatitaṃ naṣṭatoyaṃ ciroṣitam api rudraprabhāvema prāyānnātyantaviplavam,कातमब्धौ निपतितं नष्टतोयं चिरोषितम् अपि रुद्रप्रभावेम प्रायान्नात्यन्तविप्लवम्
2,58,31,tatteyaniḥsṛtaṃ kṣetramabhūtpūrvavadeva hi etaddhi devasāmarthyamacintyaṃ nṛpasattama,तत्तेयनिःसृतं क्षेत्रमभूत्पूर्ववदेव हि एतद्धि देवसामर्थ्यमचिन्त्यं नृपसत्तम
2,58,32,evaṃ rāmeṇa jaladheḥ punaḥ sṛṣṭā vasuṃdharā dakṣiṇottarato rājanayojanānāṃ catuḥśatam,एवं रामेण जलधेः पुनः सृष्टा वसुंधरा दक्षिणोत्तरतो राजनयोजनानां चतुःशतम्
2,58,33,nātikrāmati so 'dyāpi sīmānaṃ payasāṃ nidhiḥ kṛtaṃ rāmeṇa mahatā na tu sajjaṃ mahaddhanuḥ,नातिक्रामति सो ऽद्यापि सीमानं पयसां निधिः कृतं रामेण महता न तु सज्जं महद्धनुः
2,58,34,evaṃ prabhāvo rāmo 'sau sagaraśca mahīpatiḥ yasya putrairayaṃ khaṇḍo bhārato 'bdhau nipatitaḥ,एवं प्रभावो रामो ऽसौ सगरश्च महीपतिः यस्य पुत्रैरयं खण्डो भारतो ऽब्धौ निपतितः
2,58,35,yojanānāṃ sahasrantu varddhitaśca mahodadhiḥ rāmeṇābhūtpunaḥ sṛṣṭaṃ yojanānāṃ tu ṣaṭśatam,योजनानां सहस्रन्तु वर्द्धितश्च महोदधिः रामेणाभूत्पुनः सृष्टं योजनानां तु षट्शतम्
2,58,36,sagarasya sutairyasmādvarddhito makarālayaḥ tataḥ prabhṛti lokeṣu sāgarākhyāmavāptavān,सगरस्य सुतैर्यस्माद्वर्द्धितो मकरालयः ततः प्रभृति लोकेषु सागराख्यामवाप्तवान्
2,58,37,etatte 'bhihitaṃ samyaṅmahataścaritaṃ mayā rāmasya kārttavīryasya sagarasya mahīpateḥ,एतत्ते ऽभिहितं सम्यङ्महतश्चरितं मया रामस्य कार्त्तवीर्यस्य सगरस्य महीपतेः
2,59,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokta madhyamabhāge tṛtīya upāddhātapāde 'ṣṭapañcaśattamo 'dhyāyaḥ 58 bṛhaspatiruvāca ṛṣayastveva muktāstu paraṃ harṣamupāgatāḥ paraṃ śuśrūṣayā bhūyaḥ papracchustadanantaram,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्त मध्यमभागे तृतीय उपाद्धातपादे ऽष्टपञ्चशत्तमो ऽध्यायः ५८ बृहस्पतिरुवाच ऋषयस्त्वेव मुक्तास्तु परं हर्षमुपागताः परं शुश्रूषया भूयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम्
2,59,2,ṛṣaya ūcuḥ vaṃśānāmānupūrvyeṇa rājñāṃ cāmitatejasām sthitiṃ caiṣāṃ prabhāvaṃ ca brūhi naḥ paripṛcchatām,ऋषय ऊचुः वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञां चामिततेजसाम् स्थितिं चैषां प्रभावं च ब्रूहि नः परिपृच्छताम्
2,59,3,evamuktastatastaistu tadāsau lomaharṣaṇaḥ śṛṇvatāmuttarākhyāne ṛṣīṇāṃ vākya kovidaḥ,एवमुक्तस्ततस्तैस्तु तदासौ लोमहर्षणः शृण्वतामुत्तराख्याने ऋषीणां वाक्य कोविदः
2,59,4,akhyānakuśalo bhūyaḥ paraṃ vākyamuvāca ha bruvato me nibodhaṃśca ṛṣirāha yathā mama,अख्यानकुशलो भूयः परं वाक्यमुवाच ह ब्रुवतो मे निबोधंश्च ऋषिराह यथा मम
2,59,5,vaṃśānāmānupūrvyeṇa rājñāṃ cāmitatejasām sthitiṃ caiṣāṃ prabhāvaṃ ca kramato me nibodhata,वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञां चामिततेजसाम् स्थितिं चैषां प्रभावं च क्रमतो मे निबोधत
2,59,6,varuṇasya sapatnīkān stutā devī udāhṛtā tasyāḥ putrau kalirvaidyaḥ stutā ca surasuṃdarī,वरुणस्य सपत्नीकान् स्तुता देवी उदाहृता तस्याः पुत्रौ कलिर्वैद्यः स्तुता च सुरसुंदरी
2,59,7,kaliputrau mahāvīryauṃ jayaśca vijayaśca ha vaidyaputrau ghṛṇiścaiva muniścaiva mahābalau,कलिपुत्रौ महावीर्यौं जयश्च विजयश्च ह वैद्यपुत्रौ घृणिश्चैव मुनिश्चैव महाबलौ
2,59,8,prattānāmanu kāmānāmanyonyasya prabhakṣiṇau bhakṣyitvā tāvanyonyaṃ vināśaṃ samavāpnutaḥ,प्रत्तानामनु कामानामन्योन्यस्य प्रभक्षिणौ भक्ष्यित्वा तावन्योन्यं विनाशं समवाप्नुतः
2,59,9,kaliḥ surāyāḥ saṃjñeyastasya putro madaḥ smṛtaḥ smṛtā hiṃsā kalerbhāryā śreṣṭhā yā nikṛtasmṛtiḥ,कलिः सुरायाः संज्ञेयस्तस्य पुत्रो मदः स्मृतः स्मृता हिंसा कलेर्भार्या श्रेष्ठा या निकृतस्मृतिः
2,59,10,prasūtānye kaleḥ putrāścatvāraḥ puruṣādakāḥ nāke vighnaśca vikhyāto bhadramovidhamastathā,प्रसूतान्ये कलेः पुत्राश्चत्वारः पुरुषादकाः नाके विघ्नश्च विख्यातो भद्रमोविधमस्तथा
2,59,11,aśiraskatayā vighno nākaścaivāśarīravān bhadramaścaikahasto 'bhūdvidhamaścaikapātsmṛtaḥ,अशिरस्कतया विघ्नो नाकश्चैवाशरीरवान् भद्रमश्चैकहस्तो ऽभूद्विधमश्चैकपात्स्मृतः
2,59,12,bhadramasya tathāpatnī tāmasī pūtanā tathā revatī vidhamasyāpi tayoḥ putrāḥ sahasraśaḥ,भद्रमस्य तथापत्नी तामसी पूतना तथा रेवती विधमस्यापि तयोः पुत्राः सहस्रशः
2,59,13,nākasya śakuniḥ patnī vighnasya ca ayo mukhī rākṣasāstu mahāvīryāḥ saṃdhyādvayavicārimaḥ,नाकस्य शकुनिः पत्नी विघ्नस्य च अयो मुखी राक्षसास्तु महावीर्याः संध्याद्वयविचारिमः
2,59,14,revatīpūtanāputrā naiṛtā nāmataḥ smṛtāḥ grahaste rākṣasāḥ sarve bālānāṃ tu viśeṣataḥ,रेवतीपूतनापुत्रा नैऋता नामतः स्मृताः ग्रहस्ते राक्षसाः सर्वे बालानां तु विशेषतः
2,59,15,skandasteṣāmadhipatirbrahmaṇo 'numataḥ prabhuḥ bṛhaspateryā bhaginī varastrī brahmacāriṇī,स्कन्दस्तेषामधिपतिर्ब्रह्मणो ऽनुमतः प्रभुः बृहस्पतेर्या भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी
2,59,16,yogasiddhā jagatkṛtsnamasaktā carate sadā prabhāsasya tu sā bhāryā vasūnāmaṣṭamasya ca,योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता चरते सदा प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य च
2,59,17,viśvakarmā surastasyā jātaḥ śilpiprajāpatiḥ tvaṣṭā virājo rūpāṇi dharmapautra udāradhīḥ,विश्वकर्मा सुरस्तस्या जातः शिल्पिप्रजापतिः त्वष्टा विराजो रूपाणि धर्मपौत्र उदारधीः
2,59,18,karttā śilpisahasrāṇāṃ tridaśānāṃ tu yogataḥ yaḥsarveṣāṃ vimānāni devatānāṃ cakāra ha,कर्त्ता शिल्पिसहस्राणां त्रिदशानां तु योगतः यःसर्वेषां विमानानि देवतानां चकार ह
2,59,19,mānuṣāścopajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ prahrādī viśrutā tasya patnī tvaṣṭurvirocanā,मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः प्रह्रादी विश्रुता तस्य पत्नी त्वष्टुर्विरोचना
2,59,20,virocanasya bhaginī mātā triśirasastathā devācāryasya mahato viśvarūpasya dhīmataḥ,विरोचनस्य भगिनी माता त्रिशिरसस्तथा देवाचार्यस्य महतो विश्वरूपस्य धीमतः
2,59,21,viśvakarmātmajaśvaiva viśvakarmā mayaḥ smṛtaḥ sureṇuriti vikhyātā svasā tasya yavīyasī,विश्वकर्मात्मजश्वैव विश्वकर्मा मयः स्मृतः सुरेणुरिति विख्याता स्वसा तस्य यवीयसी
2,59,22,tvāṣṭrī yā saviturbhāryā punaḥ saṃjñeti viśrutā prāsūta sā mahābhāgaṃ manuṃ jyeṣṭhaṃ vivasvataḥ,त्वाष्ट्री या सवितुर्भार्या पुनः संज्ञेति विश्रुता प्रासूत सा महाभागं मनुं ज्येष्ठं विवस्वतः
2,59,23,yamau prāsūta ca punaryamaṃ ca yamunāṃ ca ha sā tu gatvā kurūndevī vaḍavā rūpadhāriṇī,यमौ प्रासूत च पुनर्यमं च यमुनां च ह सा तु गत्वा कुरून्देवी वडवा रूपधारिणी
2,59,24,savituścāsya rūpasya nāsikābhyāṃ tu tau smṛtau prāsūta sā mahābhāga tvantarikṣe 'śvinau kila,सवितुश्चास्य रूपस्य नासिकाभ्यां तु तौ स्मृतौ प्रासूत सा महाभाग त्वन्तरिक्षे ऽश्विनौ किल
2,59,25,nāsatyaṃ caiva dasraṃ ca mārttaṇḍasyātmajāvubhau ṛṣaya ūcuḥ kasmānmārttaṇḍa ityeṣa vivasvānudito budhaiḥ,नासत्यं चैव दस्रं च मार्त्तण्डस्यात्मजावुभौ ऋषय ऊचुः कस्मान्मार्त्तण्ड इत्येष विवस्वानुदितो बुधैः
2,59,26,kimarthaṃ sāsurūpā vai nāsikābhyāmasūyata etadveditumicchāmo sarvaṃ no brūhi pṛcchatām,किमर्थं सासुरूपा वै नासिकाभ्यामसूयत एतद्वेदितुमिच्छामो सर्वं नो ब्रूहि पृच्छताम्
2,59,27,sūta uvāca cirotpannamatirbhinnamaṇḍaṃ tvaṣṭrā vidāritam garbhavadhaṃ bhrāntaḥ kaśyapo vidruto bhavet,सूत उवाच चिरोत्पन्नमतिर्भिन्नमण्डं त्वष्ट्रा विदारितम् गर्भवधं भ्रान्तः कश्यपो विद्रुतो भवेत्
2,59,28,aṇḍe dvidhākṛte tvaṇḍaṃ dṛṣṭvā tvaṣṭedamabravīt naitannyūnaṃ bhavādaṇḍaṃ mārttaṇḍastvaṃ bhavānagha,अण्डे द्विधाकृते त्वण्डं दृष्ट्वा त्वष्टेदमब्रवीत् नैतन्न्यूनं भवादण्डं मार्त्तण्डस्त्वं भवानघ
2,59,29,na khalvayaṃ mṛtoṃ'ḍastha iti snehātpitābravīt tasya tadvacanaṃ śrutvā nāmānvarthamudāharan,न खल्वयं मृतोंऽडस्थ इति स्नेहात्पिताब्रवीत् तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नामान्वर्थमुदाहरन्
2,59,30,yanmārttaṇḍo bhavetyuktastvaṇḍātsoṃḍe dvidhākṛte tasmādvivasvānmārttaṇḍaḥ purāṇajñairvibhāvyate,यन्मार्त्तण्डो भवेत्युक्तस्त्वण्डात्सोंडे द्विधाकृते तस्माद्विवस्वान्मार्त्तण्डः पुराणज्ञैर्विभाव्यते
2,59,31,tataḥ prajāḥ pravakṣyāmi mārttaṇḍasya vivasvataḥ vijajñe saviturbhāryā saṃjñā putrāṃstu trīnpunaḥ,ततः प्रजाः प्रवक्ष्यामि मार्त्तण्डस्य विवस्वतः विजज्ञे सवितुर्भार्या संज्ञा पुत्रांस्तु त्रीन्पुनः
2,59,32,manuṃ yamīṃ yamaṃ caiva chāyā sā tapatī tathā śanaiścaraṃ tathaivaite mārttaṇḍasyātmajāḥ smṛtāḥ,मनुं यमीं यमं चैव छाया सा तपती तथा शनैश्चरं तथैवैते मार्त्तण्डस्यात्मजाः स्मृताः
2,59,33,vivasvānkaśyapājjajñe dākṣāyiṇyāṃ mahāyaśāḥ tasya saṃjñābhavadbhāryā tvāṣṭrī devī vivasvataḥ,विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायिण्यां महायशाः तस्य संज्ञाभवद्भार्या त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः
2,59,34,sureṇuriti vikhyātā punaḥ saṃjñeti viśrutā sā tu bhāryā bhagavato mārttaṇḍasyātitejasaḥ,सुरेणुरिति विख्याता पुनः संज्ञेति विश्रुता सा तु भार्या भगवतो मार्त्तण्डस्यातितेजसः
2,59,35,na khalvaye mṛto hyaṇḍe iti snehāttamabravīt ajānankaśyapaḥ snehāt mārttaṇḍa iti cocyate,न खल्वये मृतो ह्यण्डे इति स्नेहात्तमब्रवीत् अजानन्कश्यपः स्नेहात् मार्त्तण्ड इति चोच्यते
2,59,36,tejastvabhyadhikaṃ tasya nityameva vivasvataḥ yenāpi tāpayāmāsa trīlloṅkānkaśyapātmajaḥ,तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य नित्यमेव विवस्वतः येनापि तापयामास त्रील्लोङ्कान्कश्यपात्मजः
2,59,37,trīṇyapatyāni saṃjñāyāṃ janayāmāsa vai raviḥ dvau sutau tu mahāvīryauṃ kanyaikā viditaiva ca,त्रीण्यपत्यानि संज्ञायां जनयामास वै रविः द्वौ सुतौ तु महावीर्यौं कन्यैका विदितैव च
2,59,38,manurvaivasvato jyeṣṭhaḥ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ tato yamo yamī caiva yamajau saṃbabhūvatuḥ,मनुर्वैवस्वतो ज्येष्ठः श्राद्धदेवः प्रजापतिः ततो यमो यमी चैव यमजौ संबभूवतुः
2,59,39,asahyatejastadrūpaṃ dṛṣṭvā saṃjñā vivasvataḥ asahantī svakāṃ chāyāṃ savarṇāṃ nirmame punaḥ,असह्यतेजस्तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः असहन्ती स्वकां छायां सवर्णां निर्ममे पुनः
2,59,40,mahābhāgā tu sā nārī tasyāśchāyāsamudgatā prāñjaliḥ prayatā bhūtvā punaḥ saṃjñāmabhāṣata,महाभागा तु सा नारी तस्याश्छायासमुद्गता प्राञ्जलिः प्रयता भूत्वा पुनः संज्ञामभाषत
2,59,41,vadasva kiṃ mayā kāryaṃ sā saṃjñā tāmathābravīt ahaṃ yāsyāpi bhadraṃ te svameva bhavanaṃ pituḥ,वदस्व किं मया कार्यं सा संज्ञा तामथाब्रवीत् अहं यास्यापि भद्रं ते स्वमेव भवनं पितुः
2,59,42,tvayeha bhavane mahyaṃ vastavyaṃ nirviśaṅkayā imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ca varavarṇinī,त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी
2,59,43,bharttavyā naivamākhyeyamidaṃ bhagavate tvayā imau ca bālakau mahyaṃ tathetyuktā tathā ca sā,भर्त्तव्या नैवमाख्येयमिदं भगवते त्वया इमौ च बालकौ मह्यं तथेत्युक्ता तथा च सा
2,59,44,tvaṣṭuḥ samīpamagamadvrīḍiteva tapasvinī pitā tāmāgatāṃ dṛṣṭvā kruddhaḥ saṃjñāmathābravīt,त्वष्टुः समीपमगमद्व्रीडितेव तपस्विनी पिता तामागतां दृष्ट्वा क्रुद्धः संज्ञामथाब्रवीत्
2,59,45,bharttuḥ samīpaṃ gaccheti niyuktā ca punaḥ punaḥ agamadvaḍavā bhūtvācchādya rūpamaninditā,भर्त्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः अगमद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपमनिन्दिता
2,59,46,uttarānsā kurūngatvā tṛṇānyatha cacāra sā dvitīyāyāṃ tu saṃjñāyāṃ saṃjñeyamiti cintya tām,उत्तरान्सा कुरून्गत्वा तृणान्यथ चचार सा द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्त्य ताम्
2,59,47,ādityo janayāmāsa putrāvādityavarcasau pūrvajasya manostulyau sādṛśyena tu tau prabhū,आदित्यो जनयामास पुत्रावादित्यवर्चसौ पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन तु तौ प्रभू
2,59,48,śrutaśravā manustābhyāṃ sāvarṇirvai bhaviṣyati,श्रुतश्रवा मनुस्ताभ्यां सावर्णिर्वै भविष्यति
2,59,49,śrutakarmā tu vijñeyo graho vai yaḥ śanaiścaraḥ manurevābhavatso 'pi sāvarṇiriti cocyate,श्रुतकर्मा तु विज्ञेयो ग्रहो वै यः शनैश्चरः मनुरेवाभवत्सो ऽपि सावर्णिरिति चोच्यते
2,59,50,saṃjñā tu pārthivī sā vai svasya putrasya vai tadā cakārābhyadhikaṃ snehaṃ ta tathā pūrvajeṣu vai,संज्ञा तु पार्थिवी सा वै स्वस्य पुत्रस्य वै तदा चकाराभ्यधिकं स्नेहं त तथा पूर्वजेषु वै
2,59,51,manustacchākṣamatsarvaṃ yamastadvai na cākṣamat bahuśo jalpamānastu sāpatnyādatiduḥkhitaḥ,मनुस्तच्छाक्षमत्सर्वं यमस्तद्वै न चाक्षमत् बहुशो जल्पमानस्तु सापत्न्यादतिदुःखितः
2,59,52,tāṃ vai roṣācca bālācca bhāvinor'thasya vai balāt yadā saṃtarjayāmāsa cchāyāṃ vaivasvato yamaḥ,तां वै रोषाच्च बालाच्च भाविनोर्ऽथस्य वै बलात् यदा संतर्जयामास च्छायां वैवस्वतो यमः
2,59,53,sā śaśāpa tataḥ krodhātsārṇijananī yamam yadā tarjayase 'kasmātpitṛbhāryāṃ yaśasvinīm,सा शशाप ततः क्रोधात्सार्णिजननी यमम् यदा तर्जयसे ऽकस्मात्पितृभार्यां यशस्विनीम्
2,59,54,tasmāttavaiṣa caramaḥ patiṣyati na saṃśayaḥ yamastu tena śāpena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ,तस्मात्तवैष चरमः पतिष्यति न संशयः यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः
2,59,55,manunā saha dharmātmā pituḥ sarvaṃ nyavedayat bhṛśaṃ śāpabhayodvignaḥ saṃjñāvākyairvinirjitaḥ,मनुना सह धर्मात्मा पितुः सर्वं न्यवेदयत् भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विनिर्जितः
2,59,56,tasyāṃ mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ bālyādvā yadi vā mohāttadbhavānkṣantumarhati,तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति
2,59,57,śapto 'hamasmi lokeśa jananyā tapatāṃ vara tava prasādo nastrātumetasmānmahato bhayāt,शप्तो ऽहमस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर तव प्रसादो नस्त्रातुमेतस्मान्महतो भयात्
2,59,58,vivasvānevamuktastu yamaṃ provāca vai prabhuḥ asaṃśayaṃ putra mahadbhaviṣyatyatra kāraṇam,विवस्वानेवमुक्तस्तु यमं प्रोवाच वै प्रभुः असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम्
2,59,59,yena tvāmāviśatkrodho dharmajñaṃ satyavādinam na śakyametanmithya tu karttuṃ māturvacastava,येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम् न शक्यमेतन्मिथ्य तु कर्त्तुं मातुर्वचस्तव
2,59,60,kṛmayo māṃsamādāya yāsyanti ca mahīṃ tava tataḥ pādaṃ mahāprājña punaḥ sāṃprāpsyase sukham,कृमयो मांसमादाय यास्यन्ति च महीं तव ततः पादं महाप्राज्ञ पुनः सांप्राप्स्यसे सुखम्
2,59,61,kṛtamevaṃ vacaḥ satyaṃ mātustava bhaviṣyati śāpasya parihāreṇa tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi,कृतमेवं वचः सत्यं मातुस्तव भविष्यति शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि
2,59,62,ādityastvabravītsaṃjñāṃ kimarthaṃ tanayeṣu tu tulyeṣvabhyadhikasneha ekasminkriyate tvayā,आदित्यस्त्वब्रवीत्संज्ञां किमर्थं तनयेषु तु तुल्येष्वभ्यधिकस्नेह एकस्मिन्क्रियते त्वया
2,59,63,sā tatpariharantī vai nācacakṣe vivasvataḥ ātmanā sa samādhāya yogāttattvamapaśyata,सा तत्परिहरन्ती वै नाचचक्षे विवस्वतः आत्मना स समाधाय योगात्तत्त्वमपश्यत
2,59,64,tāṃ śaptukāmo bhagavānnāśāya kupitaḥ prabhuḥ sā tatsarvaṃ yathā tattvamācacakṣe vivasvataḥ,तां शप्तुकामो भगवान्नाशाय कुपितः प्रभुः सा तत्सर्वं यथा तत्त्वमाचचक्षे विवस्वतः
2,59,65,vivasvāṃstu yathā śrutvā kruddhastvaṣṭāramabhyayāt tvaṣṭā tu taṃ yathānyāyamarcayitvā vibhāvasum,विवस्वांस्तु यथा श्रुत्वा क्रुद्धस्त्वष्टारमभ्ययात् त्वष्टा तु तं यथान्यायमर्चयित्वा विभावसुम्
2,59,66,nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāṃtvayāmāsa vai śanaiḥ tavātitejasā yuktamidaṃ rūpaṃ na śobhate,निर्दग्धुकामं रोषेण सांत्वयामास वै शनैः तवातितेजसा युक्तमिदं रूपं न शोभते
2,59,67,asahantī tu tatsaṃjñā vane carati śādvale drakṣyate tāṃ bhavanadya svāṃ bhāryāṃ śubhacāriṇīm,असहन्ती तु तत्संज्ञा वने चरति शाद्वले द्रक्ष्यते तां भवनद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम्
2,59,68,ślāghyayauvanasaṃpannāṃ yogamāsthāya gopate anukūlaṃ bhavedevaṃ yadi syātsamayo mataḥ,श्लाघ्ययौवनसंपन्नां योगमास्थाय गोपते अनुकूलं भवेदेवं यदि स्यात्समयो मतः
2,59,69,rūpaṃ nivarttayeyaṃ te hyādyaṃ śreṣṭhamarindama rūpaṃ vivasvatastvāsīttiryagūrddhvamadhastathā,रूपं निवर्त्तयेयं ते ह्याद्यं श्रेष्ठमरिन्दम रूपं विवस्वतस्त्वासीत्तिर्यगूर्द्ध्वमधस्तथा
2,59,70,tenāsau pīḍitā devī rūpeṇa tu divaspateḥ tasmātte samacakraṃ tu vartate rūpamadbhutam,तेनासौ पीडिता देवी रूपेण तु दिवस्पतेः तस्मात्ते समचक्रं तु वर्तते रूपमद्भुतम्
2,59,71,anujñātastatastvaṣṭrā rūpanirvarttanāya vai tato 'bhyupāgamattvaṣṭā mārttaṇḍasya vivasvataḥ,अनुज्ञातस्ततस्त्वष्ट्रा रूपनिर्वर्त्तनाय वै ततो ऽभ्युपागमत्त्वष्टा मार्त्तण्डस्य विवस्वतः
2,59,72,bhramimāropya tattejaḥ śātayāmāsa tasya vai taṃ nirmūlita tejaskaṃ tejasāpahṛtena tu,भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास तस्य वै तं निर्मूलित तेजस्कं तेजसापहृतेन तु
2,59,73,kāntāṃ prabhākaro draṣṭumiyeṣa śubhadarśanaḥ dadarśa yogamāsthāya svāṃ bhāryāṃ vaḍavāṃ tathā,कान्तां प्रभाकरो द्रष्टुमियेष शुभदर्शनः ददर्श योगमास्थाय स्वां भार्यां वडवां तथा
2,59,74,adṛśyāṃ sarvabhūtānāṃ tejasā niyamena ca aśvarūpeṇa mārttaṇḍastāṃ mukhe samabhāvayat,अदृश्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च अश्वरूपेण मार्त्तण्डस्तां मुखे समभावयत्
2,59,75,maithunāntaniviṣṭā ca parapuṃso 'bhiśaṅkayā sā taṃ niḥsārayāmāsa nobhyāṃ śukraṃ vivasvataḥ,मैथुनान्तनिविष्टा च परपुंसो ऽभिशङ्कया सा तं निःसारयामास नोभ्यां शुक्रं विवस्वतः
2,59,76,devau tasmādajāyetāmaśvinau bhiṣajāṃ varau nāsatyaścaiva dasraśca smṛtau dvādaśamūrtitaḥ,देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वादशमूर्तितः
2,59,77,mārttaṇḍasya sutāvetāvaṣṭamasya prajāpateḥ tāṃ tu rūpeṇa kāntena darśayāmāsa bhāskaraḥ,मार्त्तण्डस्य सुतावेतावष्टमस्य प्रजापतेः तां तु रूपेण कान्तेन दर्शयामास भास्करः
2,59,78,sa tāṃ dṛṣṭvā tadā bhāryāṃ tuto ṣaitāmuvāca ha yamastu tena śāpena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ,स तां दृष्ट्वा तदा भार्यां तुतो षैतामुवाच ह यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः
2,59,79,dharmeṇa rañjayāmāsa dharmarājastatastu saḥ so 'labhatkarmaṇāṃ tena śubhena paramāṃ dyutim,धर्मेण रञ्जयामास धर्मराजस्ततस्तु सः सो ऽलभत्कर्मणां तेन शुभेन परमां द्युतिम्
2,59,80,pitṝṇāmādhipatyaṃ ca lokapālatvameva ca manuḥ prajāpatistveṣa sāvarṇiḥ sa mahāyaśāḥ,पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च मनुः प्रजापतिस्त्वेष सावर्णिः स महायशाः
2,59,81,bhāvyaḥ so 'nāgate tasminmanuḥ sāvarṇikentare merupṛṣṭhe tapo ghoramadyāpi carate prabhuḥ,भाव्यः सो ऽनागते तस्मिन्मनुः सावर्णिकेन्तरे मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः
2,59,82,bhrātā śanaiścarastatragrahatvaṃ sa tu labdhavān tvaṣṭā tu tena rūpeṇa viṣṇoścakramakalpayat,भ्राता शनैश्चरस्तत्रग्रहत्वं स तु लब्धवान् त्वष्टा तु तेन रूपेण विष्णोश्चक्रमकल्पयत्
2,59,83,mahāmaho 'pratihataṃ dānavānprativāraṇam yavīyasī tayoryā tu yamunāca yaśasvinī,महामहो ऽप्रतिहतं दानवान्प्रतिवारणम् यवीयसी तयोर्या तु यमुनाच यशस्विनी
2,59,84,abhavatsā saricchreṣṭhā yamunā lokapāvanī yastu jyeṣṭho mahātejāḥ sargo yasyeti sāṃpratam,अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपावनी यस्तु ज्येष्ठो महातेजाः सर्गो यस्येति सांप्रतम्
2,59,85,vistaraṃ tasya vakṣyāmi manorvaivasvatasya ha idaṃ tu janma devānāṃ śṛṇuyādvā paṭhecca vā,विस्तरं तस्य वक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह इदं तु जन्म देवानां शृणुयाद्वा पठेच्च वा
2,59,86,vaivasvatasya putrāṇāṃ saptānāṃ tu mahaujasām āpadaṃ prāpya mucyeta prāpnuyācca mahadyaśaḥ,वैवस्वतस्य पुत्राणां सप्तानां तु महौजसाम् आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच्च महद्यशः
2,60,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte tṛtīya upoddhātapāde vaivasvatotpattirnāmaikonaṣaṣṭitamodhyāyaḥ 59 sūta uvāca tato manvantare 'tīte cākṣuṣe daivataiḥ saha vaivasvatāya mahate pṛthivīrājyamādiśat,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते तृतीय उपोद्धातपादे वैवस्वतोत्पत्तिर्नामैकोनषष्टितमोध्यायः ५९ सूत उवाच ततो मन्वन्तरे ऽतीते चाक्षुषे दैवतैः सह वैवस्वताय महते पृथिवीराज्यमादिशत्
2,60,2,tasmādvaivasvatātputrā jajñire daśa tatsamāḥ ikṣvākuśca nṛgaścaiva dhṛṣṭaḥ śaryātirevaca,तस्माद्वैवस्वतात्पुत्रा जज्ञिरे दश तत्समाः इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेवच
2,60,3,nariṣyantastathā prāṃśurnābhāgo diṣṭa eva ca karūṣaśca pṛṣadhraśca navaite mānavāḥ smṛtāḥ,नरिष्यन्तस्तथा प्रांशुर्नाभागो दिष्ट एव च करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः
2,60,4,brahmaṇā tu manuḥ pūrvaṃ coditastu prabodhitam yaṣṭuṃ prajakrame kāmaṃ hayamedhena bhūpatiḥ,ब्रह्मणा तु मनुः पूर्वं चोदितस्तु प्रबोधितम् यष्टुं प्रजक्रमे कामं हयमेधेन भूपतिः
2,60,5,athākarotputrakāmaḥ parāmiṣṭiṃ prajāpatiḥ mitrāvaruṇayoraṃśe analāhutimeva yat,अथाकरोत्पुत्रकामः परामिष्टिं प्रजापतिः मित्रावरुणयोरंशे अनलाहुतिमेव यत्
2,60,6,tatra divyāṃbaradharā divyābharaṇabhūṣitā divyāsaṃhananā caiva ilā jajña iti śrutam,तत्र दिव्यांबरधरा दिव्याभरणभूषिता दिव्यासंहनना चैव इला जज्ञ इति श्रुतम्
2,60,7,tāmiletyatha hovāca manurdaṇḍadharastataḥ anugacchasva bhadraṃ te tamilā pratyuvāca ha,तामिलेत्यथ होवाच मनुर्दण्डधरस्ततः अनुगच्छस्व भद्रं ते तमिला प्रत्युवाच ह
2,60,8,dharmayuktamidaṃ vākyaṃ putrakāmaṃ prajāpatim mitrāvaruṇayoraṃśe jātāsmi vadatāṃ vara,धर्मयुक्तमिदं वाक्यं पुत्रकामं प्रजापतिम् मित्रावरुणयोरंशे जातास्मि वदतां वर
2,60,9,tayoḥ sakāśaṃ yāsyāmi māto dharmo hato vadhīt evamuktvā punardevī tayorantikamāgamat,तयोः सकाशं यास्यामि मातो धर्मो हतो वधीत् एवमुक्त्वा पुनर्देवी तयोरन्तिकमागमत्
2,60,10,gatvāntikaṃ varārohā prāñjalirvākyamabravīt aṃśe 'sminyuvayorjātā devau kiṃ karavāṇi vām,गत्वान्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् अंशे ऽस्मिन्युवयोर्जाता देवौ किं करवाणि वाम्
2,60,11,manunaivāhamuktāsmi anugacchasva māmiti tathā tu bruvatīṃ sādhvīmiḍāmāśritya tāvubhau,मनुनैवाहमुक्तास्मि अनुगच्छस्व मामिति तथा तु ब्रुवतीं साध्वीमिडामाश्रित्य तावुभौ
2,60,12,devau ca mitrāvaruṇāvidaṃ vacanamūcatuḥ anena tava dharmajñe praśrayoṇa damena ca,देवौ च मित्रावरुणाविदं वचनमूचतुः अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयोण दमेन च
2,60,13,satyena caiva suśroṇi prītau svau varavarṇini āvayostvaṃ mahābhāge khyātiṃ kanye prayāsyasi,सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वौ वरवर्णिनि आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं कन्ये प्रयास्यसि
2,60,14,sudyumna iti vikhyātastriṣu lokeṣu pūjitaḥ jagatpriyo dharmaśīlo manorvaṃśavivarddhanaḥ,सुद्युम्न इति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु पूजितः जगत्प्रियो धर्मशीलो मनोर्वंशविवर्द्धनः
2,60,15,mānavaḥ sa tu sudyumnaḥ strībhāvamagamatprabhuḥ sā tu devī varaṃ labdhvā nivṛttā pitaraṃ prati,मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत्प्रभुः सा तु देवी वरं लब्ध्वा निवृत्ता पितरं प्रति
2,60,16,budhenottaramāsādya maithunāyopamantritā somaputrādbudhāccāsyāmailo jajñe purūkhāḥ,बुधेनोत्तरमासाद्य मैथुनायोपमन्त्रिता सोमपुत्राद्बुधाच्चास्यामैलो जज्ञे पुरूखाः
2,60,17,budhātsā janayitvā tu sudyumnatvaṃ punargatāḥ sudyumnasya tu dāyādāstrayaḥ paramadhārmikāḥ,बुधात्सा जनयित्वा तु सुद्युम्नत्वं पुनर्गताः सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः
2,60,18,utkalaśca gayaścaiva vinataśca tathaiva ca utkalasyotkalaṃ rāṣṭraṃ vinatasyāpi paścimam,उत्कलश्च गयश्चैव विनतश्च तथैव च उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनतस्यापि पश्चिमम्
2,60,19,dikpūrvā tasya rājarṣergayasya tu gayā purī praviṣṭetu manau tasminprajāḥ sṛṣṭvā divākaram,दिक्पूर्वा तस्य राजर्षेर्गयस्य तु गया पुरी प्रविष्टेतु मनौ तस्मिन्प्रजाः सृष्ट्वा दिवाकरम्
2,60,20,daśadhā tadadhātkṣattramakarotpṛthivīmimām ikṣvākureva dāyādo bhāgaṃ daśamamāptavān,दशधा तदधात्क्षत्त्रमकरोत्पृथिवीमिमाम् इक्ष्वाकुरेव दायादो भागं दशममाप्तवान्
2,60,21,kanyābhāvattu sudyumno naiva bhāgamavāptavān vasiṣṭhavacanāccāsītpratiṣṭhāne mahādyutiḥ,कन्याभावत्तु सुद्युम्नो नैव भागमवाप्तवान् वसिष्ठवचनाच्चासीत्प्रतिष्ठाने महाद्युतिः
2,60,22,pratiṣṭhāṃ dharmarājasya sudyumnasya mahātmanaḥ etacchrutvā tu ṛṣayaḥ papracchuḥ sūtajaṃ prati mānavaḥ sa tu sudyamnaḥ strībhāvamagamatkatham,प्रतिष्ठां धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयः पप्रच्छुः सूतजं प्रति मानवः स तु सुद्यम्नः स्त्रीभावमगमत्कथम्
2,60,23,sūta uvāca purā maheśvaraṃ draṣṭuṃ kumārāssanakādayaḥ ilāvṛtaṃ samājagmurdadṛśurvṛṣabhadhvajam,सूत उवाच पुरा महेश्वरं द्रष्टुं कुमारास्सनकादयः इलावृतं समाजग्मुर्ददृशुर्वृषभध्वजम्
2,60,24,umayā ramamāṇaṃ taṃ vilokya pihitesthale pratijagmustataḥ sarve vrīḍitābhūcchivāpyatha,उमया रममाणं तं विलोक्य पिहितेस्थले प्रतिजग्मुस्ततः सर्वे व्रीडिताभूच्छिवाप्यथ
2,60,25,provāca vacanaṃ devī priyahetoḥ priyaṃ priyā imaṃ mamāśramaṃ deva yaḥ pumānsaṃ pravekṣyati,प्रोवाच वचनं देवी प्रियहेतोः प्रियं प्रिया इमं ममाश्रमं देव यः पुमान्सं प्रवेक्ष्यति
2,60,26,bhaviṣyati dhruvaṃ nārī sa tulyāpsarasāṃ śubhā tatra sarvāṇi bhūtāni piśācāḥ paśavaśca ye,भविष्यति ध्रुवं नारी स तुल्याप्सरसां शुभा तत्र सर्वाणि भूतानि पिशाचाः पशवश्च ये
2,60,27,strībhūtāḥ saharudreṇa kroḍantyapsaraso yathā umāvanaṃ praviṣṭastu sa rājā mṛgayāṃ gataḥ,स्त्रीभूताः सहरुद्रेण क्रोडन्त्यप्सरसो यथा उमावनं प्रविष्टस्तु स राजा मृगयां गतः
2,60,28,piśācaiḥ saha bhūtaistu rudre strībhāvamāsthite tasmātsarājā sudyumnaḥ strībhāvaṃ labdhavānpunaḥ mahādevaprasādācca mānavatvamavāptavān,पिशाचैः सह भूतैस्तु रुद्रे स्त्रीभावमास्थिते तस्मात्सराजा सुद्युम्नः स्त्रीभावं लब्धवान्पुनः महादेवप्रसादाच्च मानवत्वमवाप्तवान्
2,61,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe madhyamabhāge vāyuprokte vaivasvatamanoḥ sṛṣṭirnāma ṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ 60 sūta uvāca visargaṃ manuputrāṇāṃ vistareṇa nibodhata pṛṣadhro hiṃsayitvā tu gurorgāṃ niśi tatkṣaye,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे मध्यमभागे वायुप्रोक्ते वैवस्वतमनोः सृष्टिर्नाम षष्टितमो ऽध्यायः ६० सूत उवाच विसर्गं मनुपुत्राणां विस्तरेण निबोधत पृषध्रो हिंसयित्वा तु गुरोर्गां निशि तत्क्षये
2,61,2,śāpācchūdratvamāpannaścyavanasya mahātmanaḥ karūṣasya tu kārūṣāḥ kṣattriyā yuddhadurmadāḥ,शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्य महात्मनः करूषस्य तु कारूषाः क्षत्त्रिया युद्धदुर्मदाः
2,61,3,sahasraṃ kṣattriyagaṇo vikrāntaḥ saṃbabhūva ha nābhāgo diṣṭaputrastu vidvānāsīdbhalandanaḥ,सहस्रं क्षत्त्रियगणो विक्रान्तः संबभूव ह नाभागो दिष्टपुत्रस्तु विद्वानासीद्भलन्दनः
2,61,4,bhalandanasya putro 'bhūtprāṃśurnāma mahābalaḥ prāṃśoreko 'bhavatputraḥ prajāpatisamo nṛpaḥ,भलन्दनस्य पुत्रो ऽभूत्प्रांशुर्नाम महाबलः प्रांशोरेको ऽभवत्पुत्रः प्रजापतिसमो नृपः
2,61,5,saṃvartena divaṃ nītaḥ sasuhṛtsahabāndhavaḥ vivādo 'tra mahānāsītsaṃvarttasya bṛhaspateḥ,संवर्तेन दिवं नीतः ससुहृत्सहबान्धवः विवादो ऽत्र महानासीत्संवर्त्तस्य बृहस्पतेः
2,61,6,ṛddhiṃ dṛṣṭvā tu yajñasya kruddhastasya bṛhaspatiḥ saṃvarttena tate yajñe cukopa sa bhṛśaṃ tadā,ऋद्धिं दृष्ट्वा तु यज्ञस्य क्रुद्धस्तस्य बृहस्पतिः संवर्त्तेन तते यज्ञे चुकोप स भृशं तदा
2,61,7,lokānāṃ sahi nāśāya daivatairhi prasāditaḥ maruttaścakravarttī sa nariṣyantamavāsavān,लोकानां सहि नाशाय दैवतैर्हि प्रसादितः मरुत्तश्चक्रवर्त्ती स नरिष्यन्तमवासवान्
2,61,8,nariṣyantasya dāyādo rājā daṇḍadharo damaḥ tasya putrastu vijñāto rājāsīdrāṣṭravarddhanaḥ,नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः तस्य पुत्रस्तु विज्ञातो राजासीद्राष्ट्रवर्द्धनः
2,61,9,sudhṛtistasya putrastu naraḥ sudhṛtitaḥ punaḥ kevalasya putrastu bandhumānkevalātmajaḥ,सुधृतिस्तस्य पुत्रस्तु नरः सुधृतितः पुनः केवलस्य पुत्रस्तु बन्धुमान्केवलात्मजः
2,61,10,atha bandhumataḥ putrodharmātmā vegavānnṛpa budho vegavataḥ putrastṛṇabindurbudhātmajaḥ,अथ बन्धुमतः पुत्रोधर्मात्मा वेगवान्नृप बुधो वेगवतः पुत्रस्तृणबिन्दुर्बुधात्मजः
2,61,11,tretāyugamukhe rājā tṛtīye saṃbabhūva ha kanyā tu tasyeḍaviḍāmātā viśravaso hi sā,त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह कन्या तु तस्येडविडामाता विश्रवसो हि सा
2,61,12,putro yo 'sya viśālo 'bhūdrājā paramadhārmikaḥ dāśvānprakhyātavīryyaujā viśālā yena nirmitā,पुत्रो यो ऽस्य विशालो ऽभूद्राजा परमधार्मिकः दाश्वान्प्रख्यातवीर्य्यौजा विशाला येन निर्मिता
2,61,13,viśālasya suto rājā hemacandro mahābalaḥ sucandra iti vikhyāto hemacandrādanantaraḥ,विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः
2,61,14,sucandratanayo rājā dhūmrāśva iti viśrutaḥ dhūmrāśvatanayo vidvānsṛṃjayaḥ samapadyata,सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्व इति विश्रुतः धूम्राश्वतनयो विद्वान्सृंजयः समपद्यत
2,61,15,sṛñjayasya sutaḥ śrīmānsahadevaḥ pratāpavān kṛśāśvaḥ sahadevasya putraḥ paramadhārmikaḥ,सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् कृशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः
2,61,16,kṛśāśvasya mahātejā somadattaḥ pratāpavān somadattasya rājarṣeḥ suto 'bhūjjanamejayaḥ,कृशाश्वस्य महातेजा सोमदत्तः प्रतापवान् सोमदत्तस्य राजर्षेः सुतो ऽभूज्जनमेजयः
2,61,17,janamejayātmajaścaiva pramatirnāma viśrutaḥ tṛṇabinduprabhāveṇa sarve vaiśālakā nṛpāḥ,जनमेजयात्मजश्चैव प्रमतिर्नाम विश्रुतः तृणबिन्दुप्रभावेण सर्वे वैशालका नृपाः
2,61,18,dīrghāyuṣo mahātmāno vīryavantaḥ sudhārmikāḥ śaryātermithunaṃ tvāsīdānartto nāma viśrutaḥ,दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः शर्यातेर्मिथुनं त्वासीदानर्त्तो नाम विश्रुतः
2,61,19,putraḥ sukanyā kanyā ca bhāryā yā cyavanasya ca ānarttasya tu dāyādo revo nāma suvīryavān,पुत्रः सुकन्या कन्या च भार्या या च्यवनस्य च आनर्त्तस्य तु दायादो रेवो नाम सुवीर्यवान्
2,61,20,ānarttaviṣayo yasya purī cāpi kuśasthalī revasya raivataḥ putraḥ kakudmī nāma dhārmikaḥ,आनर्त्तविषयो यस्य पुरी चापि कुशस्थली रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः
2,61,21,jyeṣṭho bhrātṛśatasyāsīdrājyaṃ prāpya kuśasthalīm kanyayā saha śrutvā ca gāndharvaṃ brahmaṇoṃ'tike,ज्येष्ठो भ्रातृशतस्यासीद्राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् कन्यया सह श्रुत्वा च गान्धर्वं ब्रह्मणोंऽतिके
2,61,22,muharttaṃ devadevasya mārtyaṃ bahuyugaṃ vibho ājagāma yuvā caiva svāṃ purīṃ yādavairvṛtām,मुहर्त्तं देवदेवस्य मार्त्यं बहुयुगं विभो आजगाम युवा चैव स्वां पुरीं यादवैर्वृताम्
2,61,23,kṛtāṃ dvāravatīṃ nāma bahudvārāṃ manoramām bhojavṛṣṇyandhakairguptāṃ vasudevapurogamaiḥ,कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वसुदेवपुरोगमैः
2,61,24,tāṃ kathāṃ revataḥ śrutvā yathātattvamarindamaḥ kanyāṃ tu baladevāya suvratāṃ nāma revatīm dattvā jagāma śikharaṃ merostapasi saṃsthitaḥ,तां कथां रेवतः श्रुत्वा यथातत्त्वमरिन्दमः कन्यां तु बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम् दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः
2,61,25,reme rāmaśca dharmātmā revatyā sahitaḥ kila tāṃ kathāmṛṣayaḥ śrutvā papracchuktadanantaram,रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल तां कथामृषयः श्रुत्वा पप्रच्छुक्तदनन्तरम्
2,61,26,ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ bahuyuge kāle samatīte mahāmate na jarā revatīṃ prāptā raivataṃ vā kakudminam etacchuśrūṣamāṇānno gāndharvaṃ vada caiva hi,ऋषय ऊचुः कथं बहुयुगे काले समतीते महामते न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं वा ककुद्मिनम् एतच्छुश्रूषमाणान्नो गान्धर्वं वद चैव हि
2,61,27,sūta uvāca na jarā kṣutpipāse vā na ca mṛtyubhayaṃ tataḥ na ca rogaḥ prabhavati brahmalokaṃ gatasya ha,सूत उवाच न जरा क्षुत्पिपासे वा न च मृत्युभयं ततः न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकं गतस्य ह
2,61,28,gāndharvaṃ prati yaccāpi pṛṣṭastu munisattamāḥ tato 'haṃ saṃpravakṣyāmi yāthātathyena suvratāḥ,गान्धर्वं प्रति यच्चापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः ततो ऽहं संप्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः
2,61,29,sapta svarāstrayo grāmā mūrchanāstvekaviṃśatiḥ tānāścaikonapañcāśadityetsvaramaṇḍalam,सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनास्त्वेकविंशतिः तानाश्चैकोनपञ्चाशदित्येत्स्वरमण्डलम्
2,61,30,ṣaḍjaṣabhau ca gāndhāro madhyamaḥ pañcamastathā dhaivataścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādakaḥ,षड्जषभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः
2,61,31,sauvīrā madhyamā grāmā hariṇāśca tathaiva ca,सौवीरा मध्यमा ग्रामा हरिणाश्च तथैव च
2,61,32,tasyāḥ kāloyanopetāścaturthāśuddhamadhyamāḥ nagniṃ ca pauṣā vai deva dṛṣṭvā kāñca yathākramaḥ,तस्याः कालोयनोपेताश्चतुर्थाशुद्धमध्यमाः नग्निं च पौषा वै देव दृष्ट्वा काञ्च यथाक्रमः
2,61,33,madhyamagrāmikākhyātā ṣaḍjagrāmā nibodhata uttaraṃ mandrā rajanī tathā vāconnarāyatāḥ,मध्यमग्रामिकाख्याता षड्जग्रामा निबोधत उत्तरं मन्द्रा रजनी तथा वाचोन्नरायताः
2,61,34,madhyaṣaḍjā tathā caiva tathānyā cābhimudgaṇā gāndhāragrāmikā śyāmā kīrtimānā nibodhata,मध्यषड्जा तथा चैव तथान्या चाभिमुद्गणा गान्धारग्रामिका श्यामा कीर्तिमाना निबोधत
2,61,35,agniṣṭomaṃ tu mādyaṃ tu dvitīyaṃ vājapeyikam yavarātasūyastu ṣaṣṭhavattu suvarmakam,अग्निष्टोमं तु माद्यं तु द्वितीयं वाजपेयिकम् यवरातसूयस्तु षष्ठवत्तु सुवर्मकम्
2,61,36,sapta gausavanā nāma mahāvṛṣṭikatāṣṭamām brahmadānaṃ ca navamaṃ prājāpatyamanantaram nāgayakṣāśrayaṃ vidvān tadgottaratathaiva ca,सप्त गौसवना नाम महावृष्टिकताष्टमाम् ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् नागयक्षाश्रयं विद्वान् तद्गोत्तरतथैव च
2,61,37,padakrāntamṛgakrāntaṃ viṣṇukrāntamanoharā sūryakāntadhareṇyaiva saṃtakokilaviśrutaḥ,पदक्रान्तमृगक्रान्तं विष्णुक्रान्तमनोहरा सूर्यकान्तधरेण्यैव संतकोकिलविश्रुतः
2,61,38,tenavānityapavaśapiśācātīvanahyapi sāvitramardhasāvitraṃ sarvatobhadrameva ca,तेनवानित्यपवशपिशाचातीवनह्यपि सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोभद्रमेव च
2,61,39,manoharamadhātryaṃ ca gandharvānupataśca yaḥ alaṃbuṣeseṣṭamatho viṣṇuvaiṇavarāvubhau,मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः अलंबुषेसेष्टमथो विष्णुवैणवरावुभौ
2,61,40,sāgarāvijayaṃ caiva sarvabhūtamanoharaḥ hatotsṛṣṭo vijānīta skandhaṃ tu priyameva ca,सागराविजयं चैव सर्वभूतमनोहरः हतोत्सृष्टो विजानीत स्कन्धं तु प्रियमेव च
2,61,41,manoharamadhātryaṃ ca gandharvānupataśca yaḥ alaṃbuseṣṭasya tathā nāradapriya eva ca,मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः अलंबुसेष्टस्य तथा नारदप्रिय एव च
2,61,42,kathito bhīmasenena nagarātānayapriyaḥ vikalopanītavinatāśrīrākhyo bhārgavapriyaḥ,कथितो भीमसेनेन नगरातानयप्रियः विकलोपनीतविनताश्रीराख्यो भार्गवप्रियः
2,61,43,caturdaśa tathā pañcadaśecchantīha nāradaḥ sasauvīrāṃ susovīrā brahmaṇo hyapagīyate,चतुर्दश तथा पञ्चदशेच्छन्तीह नारदः ससौवीरां सुसोवीरा ब्रह्मणो ह्यपगीयते
2,61,44,uttarādisvaraścaiva brahmā vai devatāstrayaḥ harideśasamutpannā hariṇasyāvyajāyata,उत्तरादिस्वरश्चैव ब्रह्मा वै देवतास्त्रयः हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणस्याव्यजायत
2,61,45,mūrchanā hariṇā te vai candrasyāsyādhidaivatam karopanītā vivṛtāvanudriḥ svaramaṇḍale,मूर्छना हरिणा ते वै चन्द्रस्यास्याधिदैवतम् करोपनीता विवृतावनुद्रिः स्वरमण्डले
2,61,46,sākalopanatātasmānmanutasyānnadaivataḥ manudeśāḥ samutpannā mūrcchanāśuddhamātmanā,साकलोपनतातस्मान्मनुतस्यान्नदैवतः मनुदेशाः समुत्पन्ना मूर्च्छनाशुद्धमात्मना
2,61,47,tasmāttasmānmṛgāmargīmṛgendrosyādhidaivatā sāvaśramasamādyumnā anekāpauruṣānakhān,तस्मात्तस्मान्मृगामर्गीमृगेन्द्रोस्याधिदैवता सावश्रमसमाद्युम्ना अनेकापौरुषानखान्
2,61,48,mūrcchanāyojanāhyeṣāsyādrajasārajanītataḥ tāni uttara madrāṃsapadgadaivatakaṃ viduḥ,मूर्च्छनायोजनाह्येषास्याद्रजसारजनीततः तानि उत्तर मद्रांसपद्गदैवतकं विदुः
2,61,49,tasmāduttaratāyāvatprathamaṃ svāyamaṃ viduḥ tamoduttaramaidroyadevatāsyādruvena ca,तस्मादुत्तरतायावत्प्रथमं स्वायमं विदुः तमोदुत्तरमैद्रोयदेवतास्याद्रुवेन च
2,61,50,apāmaduttaratvāvadhaivatasyottarāyaṇaḥ syādijamūrchanāhyeca pitaraḥ śrāddhadevatāḥ,अपामदुत्तरत्वावधैवतस्योत्तरायणः स्यादिजमूर्छनाह्येच पितरः श्राद्धदेवताः
2,61,51,śuddhaṣaḍjasvara kṛtvā yasmādagnimaharṣayaḥ upaiti tasmānnajānī yācchuddhayacchikarāsabhā,शुद्धषड्जस्वर कृत्वा यस्मादग्निमहर्षयः उपैति तस्मान्नजानी याच्छुद्धयच्छिकरासभा
2,61,52,ityetā mūrchanāḥ kṛtvā yasyāmīdṛśabhāvanaḥ pakṣiṇāṃ mūrchanāḥ śrutvā pakṣokā mūrchanāḥ smṛtāḥ,इत्येता मूर्छनाः कृत्वा यस्यामीदृशभावनः पक्षिणां मूर्छनाः श्रुत्वा पक्षोका मूर्छनाः स्मृताः
2,61,53,nāgādṛṣṭiviṣāgītānopasarpantimūrchanāḥ nānāsādhāramaścaivavaḍavātrividastathā,नागादृष्टिविषागीतानोपसर्पन्तिमूर्छनाः नानासाधारमश्चैववडवात्रिविदस्तथा
2,62,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamābhāge tṛtīya upoddhātapāde gāndharvamūrchanālakṣaṇavarṇanaṃ nāmaikaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ 61 pūrvācāryamataṃ buddhvā pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ vikhyātānvai alaṅkārāṃstanme nigadataḥ śruṇu,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः ६१ पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु
2,62,2,alaṅkārāstu vaktavyāḥ svaiḥ svairvarṇaiḥ prahetavaḥ saṃsthā nayogaiśca tathā sadā nāḍhyādyavekṣayā,अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया
2,62,3,vākyārthapadayogārthairalaṅkāraiśca pūraṇam padāni gītakasyāhuḥ purastātpṛṣṭhato 'tha vā,वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा
2,62,4,sthātonitrīnaro nīḍḍīmanaḥkaṇṭhaśirasthayā eteṣu triṣu sthāneṣu pravṛtto vidhiruttamaḥ,स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः
2,62,5,cattvāraḥ prakṛtau varṇāḥ pravicārasya nurvidhā vikalpamaṣṭadhā caiva devāḥ ṣoḍaśadhā viduḥ,चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः
2,62,6,sṛṣṭo varmaḥ prasaṃcārī tṛtīyamavarohaṇam ārohaṇaṃ caturthaṃ tu varṇaṃ varmavido viduḥ,सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः
2,62,7,tatraikaḥ saṃcarasthāyī saṃcarastu caro 'bhavat avarohaṇavarṇānāmavarohaṃ vinirdiśet,तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्
2,62,8,ārohaṇena vārohānvarṇānvarṇavido viduḥ eteṣāmeva varṇānāmalaṅkārannibodhata,आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत
2,62,9,alaṅkārāstu catvārasthāpanī kramarejanaḥ pramādasyāpramādaśca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam,अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्
2,62,10,visvaro 'ṣṭakalāścaiva sthānaṃ dvyekatarāgataḥ āvarttasyākramo tvākṣī vekāryāṃ parimāṇataḥ,विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः
2,62,11,kumāraṃ saṃparaṃ viddhi dvistaraṃ vāmanaṃ gataḥ eṣa vai eṣa caivasyakutarekaḥ kulādhikaḥ,कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः
2,62,12,sveta sve kātare jātakalāmagnitaraiṣitaḥ tasmiṃścaiva svare vṛddhirniṣṭapte tadvicakṣaṇaḥ,स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः
2,62,13,syenastu aparo hasta uttaraḥ kamalākalaḥ pramāṇaghasabindurnā jāyate vidure punaḥ,स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः
2,62,14,kalā kāryā tu varṇānāṃ tadā nuḥ sthāpito bhavet viparyayasya ropisyā dyasya prādurghaṭī mama,कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम
2,62,15,ekottaraḥ svarastu syātṣaḍjataḥ paramaḥ svaraḥ akṣepaskandanākāryaṃ kākasyoyacapuṣkalam,एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्
2,62,16,saṃtārau taunusarvāyyau kāryaṃ vā kāraṇaṃ tathā ākṣiptamavarohyāsītprokṣamadyastathaiva ca,संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च
2,62,17,dvādaśe ca kalāsthānāmekāntaragatas tathā preśollikhitamalaṅkāramevasvarasamanvitā,द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता
2,62,18,svarasvarabahugrāmakāprayoṣṭanupatkalā prakṣiptameva kalayācopādānārayo bhavet,स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्
2,62,19,dvikathaṃvāvathābhūtayatrabhāṣitamucyate uccarādviśvarārūḍhātathāyāṣṭasvarātathā,द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा
2,62,20,vāpaḥ syādavaroheṇa nārato bhavati dhruvam ekāntaraṃ ca hyetevaitamevasvarasattamaḥ,वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः
2,62,21,sakṣipracchedanāmācacatuṣkalagaṇaḥ smṛtaḥ alaṅkārā bhavantyete triṃśaddevaiḥ prakīrttitāḥ,सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः
2,62,22,varṇāsthānaprayogeṇa kalāmātrāpramāṇataḥ saṃsthānaṃ ca pramāṇaṃ ca vikāro lakṣaṇastathā,वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा
2,62,23,caturvidhamidaṃ jñeya malaṅkāraprayojanam yathātmano hyalaṅkāro vipayasto vigarhitaḥ,चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः
2,62,24,varmamevāpyalaṅkarttuṃ viṣamāhyātmasaṃbhavāḥ nānābharaṇasaṃyogā yathā nāryā vibhūṣaṇam,वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्
2,62,25,varmasya caivālaṅkāro vibhūṣā hyātmasaṃbhavaḥ na pāde kuṇḍalaṃ dṛṣṭaṃ na kaṇṭhe rasanā tathā,वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा
2,62,26,evamevādyalaṅkāre viparyasto vigarhitaḥ kriyamāṇo 'pyalaṅkāro nāgaṃ yaścaiva darśayat,एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्
2,62,27,yathādṛṣṭasya mārgasyakarttavyasyavidhīyate lakṣaṇaṃparyavasyāpivarttikā mapivarttate,यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते
2,62,28,yāthātathyena vakṣyāmi māsodbhavamukhodbhava trayoviṃśatiśītistu vijñātapavadaivatam,याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्
2,62,29,nagonātupurastānumadhyamāṃśastu paryayaḥ tayorvibhāgo devānāṃ lāvaṇye mārgasaṃsthitaḥ,नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः
2,62,30,anuṣaṅgamayo dṛṣṭaṃ svasāraṃ vasvarātara viparyayaḥ saṃvartto ca saptasvarapadakramam,अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्
2,62,31,gāndhārasetugīyante varomadbhagavānica pañcamaṃmadhyamañcaivadhaivataṃ tu niṣādataḥ,गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः
2,62,32,ṣaḍjarṣabhaścajānīmomadrakeṣvevanāntare dvevdyaparatukiṃvidyāddvayamuṣṇantikasyatu,षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु
2,62,33,prākṛte vaikṛte caiva gāndhāraḥ sa prayujyate padasyātyayarūpantusaptarūpantukauśikīm,प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्
2,62,34,gāndhārasyenakārtsyena cāyaṃ yasyavidhiḥ smṛtaḥ eṣacaivakramoddiṣṭomadhyamāṃśasya madhyamaḥ,गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः
2,62,35,yāni proktāni gītānivaturūpaṃ viśeṣataḥ tataḥ saptasvaraṅkāryaṃsaptarūpañcakauśikī,यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी
2,62,36,agadarśanamityāhurmānudvaimamaketathā dvitīyāmāsamātrāṇābhiḥ sarvāḥ pratiṣṭhitāḥ,अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः
2,62,37,uttarevaprakṛtyevaṃmātābrāhmatalāyata tathāhatānopiḍakeyatramāyāṃnivarttate,उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते
2,62,38,pādenaikenamāyātrā pādonāmativārimaḥ saṃkhyāpanopahūtāṃvaitatrapānamiti smṛtam,पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्
2,62,39,dvitīyapādabhaṅgañcagrahenāmapratiṣṭhitam pūrvamaṣṭhatīṭatī nadvitīyaṃ cāparāntikaiḥ,द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः
2,62,40,pādabhāgasapādaṃ tu prakṛtyamapi saṃsthitam caturthamuttaraṃ caivamadravatpāvamadrakau,पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ
2,62,41,madrakodakṣiṇasyāpi yathoktā varttate kalā sarvamevānuyogaṃ tu dvitīyaṃ buddhimiṣyate,मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते
2,62,42,pādauvāharaṇaṃ cāsyātpāraṃ nātra vidhīyate ekatvaṃ munuyogasya dvayoryadyaddvijottama,पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम
2,62,43,anekasamavāyastu pātakā hariṇā smṛtāḥ tisṛṇāṃ caiva vṛttīnāṃ vṛttau vṛtte ca dakṣiṇaḥ,अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः
2,62,44,aṣṭau tu samavāyastu vīrā saṃmūrchanā tathā kasyanāsutarācaiva svaraśākhā prakīrttitā,अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता
2,63,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite gāndharvalakṣaṇaṃ nāma dviṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ 62 sūta uvāca kukudminanastu taṃ lokaṃ raivatasya gatasya ha tdṛtā puṇyajanaiḥ sarvā rākṣasaiḥ sākuśasthalī,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते गान्धर्वलक्षणं नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः ६२ सूत उवाच कुकुद्मिननस्तु तं लोकं रैवतस्य गतस्य ह त्दृता पुण्यजनैः सर्वा राक्षसैः साकुशस्थली
2,63,2,tadvai bhrātṛśataṃ tasya dhārmikasya mahātmanaḥ nibadhyamānaṃ nārācairvidiśaḥ prādravadbhayāt,तद्वै भ्रातृशतं तस्य धार्मिकस्य महात्मनः निबध्यमानं नाराचैर्विदिशः प्राद्रवद्भयात्
2,63,3,teṣāṃ tu tadbhayakrāntakṣatriyāṇāṃ ca vidrutām anvavāyastu sumahāṃstatra tatra dvijottamāḥ,तेषां तु तद्भयक्रान्तक्षत्रियाणां च विद्रुताम् अन्ववायस्तु सुमहांस्तत्र तत्र द्विजोत्तमाः
2,63,4,śāryātā iti vikhyātā dikṣu sarvāsu dharmikāḥ dhṛṣṭasya dharṣṭikaṃ sarvaṃ raṇadhṛṣṭaṃ babhūva ha,शार्याता इति विख्याता दिक्षु सर्वासु धर्मिकाः धृष्टस्य धर्ष्टिकं सर्वं रणधृष्टं बभूव ह
2,63,5,trisāhasraṃ tu sa gaṇaḥ kṣatriyāṇāṃ mahātmanām nabhagasya ca dāyādo nābhādo nāma vīryavān,त्रिसाहस्रं तु स गणः क्षत्रियाणां महात्मनाम् नभगस्य च दायादो नाभादो नाम वीर्यवान्
2,63,6,aṃbarīṣastu nābhāgirvirūpastasya cātmajaḥ pṛṣadaśvo virūpasya tasya putro rathītaraḥ,अंबरीषस्तु नाभागिर्विरूपस्तस्य चात्मजः पृषदश्वो विरूपस्य तस्य पुत्रो रथीतरः
2,63,7,ete kṣatraprasūtā vai punaścāṅgirasaḥ smṛtāḥ rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣetropetā dvijātayaḥ,एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश्चाङ्गिरसः स्मृताः रथीतराणां प्रवराः क्षेत्रोपेता द्विजातयः
2,63,8,kṣuvatastu manoḥ pūrvamikṣvākurabhiniḥsṛtaḥ tasya putraśataṃ tvāsīdikṣvākorbhūridakṣimam,क्षुवतस्तु मनोः पूर्वमिक्ष्वाकुरभिनिःसृतः तस्य पुत्रशतं त्वासीदिक्ष्वाकोर्भूरिदक्षिमम्
2,63,9,teṣāṃ śreṣṭho vikukṣistu nimirdaṇḍaśca te trayaḥ śakunipramukhāstasya putrāḥ pañcāśatastu te,तेषां श्रेष्ठो विकुक्षिस्तु निमिर्दण्डश्च ते त्रयः शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पञ्चाशतस्तु ते
2,63,10,uttarāpathadeśasya rakṣitāro mahīkṣitaḥ catvāriṃśattathāṣṭau ca dakṣiṇasyāṃ tu vai diśi,उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महीक्षितः चत्वारिंशत्तथाष्टौ च दक्षिणस्यां तु वै दिशि
2,63,11,virāṭapramukhāste ca dakṣiṇāpatharakṣiṇaḥ ikṣvākustu vikukṣiṃ vai aṣṭakāyāmathā diśat,विराटप्रमुखास्ते च दक्षिणापथरक्षिणः इक्ष्वाकुस्तु विकुक्षिं वै अष्टकायामथा दिशत्
2,63,12,rājovāca māṃsamānaya śrāddhe tvaṃ mṛgānhatvā mahābala śrāddhaṃ mama tu karttavyamaṣṭakānāṃ na saṃśayaḥ,राजोवाच मांसमानय श्राद्धे त्वं मृगान्हत्वा महाबल श्राद्धं मम तु कर्त्तव्यमष्टकानां न संशयः
2,63,13,sa gato mṛgayāṃ caiva vacanāttasya dhīmataḥ mṛgānsahasrakānhatvā pariśrāntaśca vīryavān,स गतो मृगयां चैव वचनात्तस्य धीमतः मृगान्सहस्रकान्हत्वा परिश्रान्तश्च वीर्यवान्
2,63,14,bhakṣayacchaśakaṃ tatra vikukṣirmṛgayāṃ gataḥ āgate hi vikukṣai tu samāṃse mahasainike,भक्षयच्छशकं तत्र विकुक्षिर्मृगयां गतः आगते हि विकुक्षै तु समांसे महसैनिके
2,63,15,vasiṣṭhaṃ codayāmāsa māṃsa prokṣayatāmiti tatheti codito rājñā vidhivattadupasthitam,वसिष्ठं चोदयामास मांस प्रोक्षयतामिति तथेति चोदितो राज्ञा विधिवत्तदुपस्थितम्
2,63,16,sa dṛṣṭvopahataṃ māṃsaṃ kruddho rājānamabravīt anenopahataṃ māṃsaṃ putreṇa tava pārthiva,स दृष्ट्वोपहतं मांसं क्रुद्धो राजानमब्रवीत् अनेनोपहतं मांसं पुत्रेण तव पार्थिव
2,63,17,śaśabhakṣādaduṣṭaṃ vai naiva māṃsaṃ mahādyute śaśo durātmanā pūrvamamanā bhakṣito 'nagha,शशभक्षाददुष्टं वै नैव मांसं महाद्युते शशो दुरात्मना पूर्वममना भक्षितो ऽनघ
2,63,18,tena māṃsamidaṃ duṣṭaṃ pitṝṇāṃ nṛpasattama ikṣvākustu tataḥ kruddho vikukṣimidamabravīt,तेन मांसमिदं दुष्टं पितॄणां नृपसत्तम इक्ष्वाकुस्तु ततः क्रुद्धो विकुक्षिमिदमब्रवीत्
2,63,19,pitṛkarmaṇi nirdiṣṭo mayā ca mṛgayāṃ gataḥ śaśaṃ bhakṣayase 'raṇye nirghṛṇaḥ pūrvamadya tu,पितृकर्मणि निर्दिष्टो मया च मृगयां गतः शशं भक्षयसे ऽरण्ये निर्घृणः पूर्वमद्य तु
2,63,20,tasmātparityajāmi tvāṃ gaccha tvaṃ svena karmaṇā evamikṣvākuṇā tyakto vasiṣṭhavacanātsutaḥ,तस्मात्परित्यजामि त्वां गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा एवमिक्ष्वाकुणा त्यक्तो वसिष्ठवचनात्सुतः
2,63,21,ikṣvākausaṃsthite tasmiñchaśādaḥ pṛthivīmimām prāptaḥ paragadharmātmā sa cāyodhyādhipo 'bhavat,इक्ष्वाकौसंस्थिते तस्मिञ्छशादः पृथिवीमिमाम् प्राप्तः परगधर्मात्मा स चायोध्याधिपो ऽभवत्
2,63,22,tadākarotsa rājyaṃ vai vasiṣṭhaparinoditaḥ tatastenainasā pūrṇo rājyāvastho mahīpatiḥ,तदाकरोत्स राज्यं वै वसिष्ठपरिनोदितः ततस्तेनैनसा पूर्णो राज्यावस्थो महीपतिः
2,63,23,kālena gatavānso 'tha śakṛnmūtrataraṅgitam jñātvaivametadākhyānaṃ nā vidhirbhakṣayedbudhaḥ,कालेन गतवान्सो ऽथ शकृन्मूत्रतरङ्गितम् ज्ञात्वैवमेतदाख्यानं ना विधिर्भक्षयेद्बुधः
2,63,24,māṃsabhakṣayitāmutra yasya māṃsamihādmyaham etanmāṃsasya māṃsatvaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ,मांसभक्षयितामुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम् एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः
2,63,25,śaśādasya tu dāyādaḥ kakutstho nāma vīryavān indrasya vṛṣabhūtasya kakutstho jayate purā,शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् इन्द्रस्य वृषभूतस्य ककुत्स्थो जयते पुरा
2,63,26,pūrvamāḍībake yuddhe kakutsthastena saṃsmṛtaḥ anenāstu kakutsthasya pṛthuścānena sa smṛtaḥ,पूर्वमाडीबके युद्धे ककुत्स्थस्तेन संस्मृतः अनेनास्तु ककुत्स्थस्य पृथुश्चानेन स स्मृतः
2,63,27,dṛṣadaśvaḥ pṛthoḥ putrastasmādandhrastu vīryavān andhrāttu yuvanāśvastu śāvastastasya cātmajaḥ,दृषदश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादन्ध्रस्तु वीर्यवान् अन्ध्रात्तु युवनाश्वस्तु शावस्तस्तस्य चात्मजः
2,63,28,jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahāyaśāḥ,जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः
2,63,29,bṛhadaśvasutaścāpi kuvalāśva iti śrutaḥ yastu dhundhuvadhādrājā dhundhumāratvamāgataḥ,बृहदश्वसुतश्चापि कुवलाश्व इति श्रुतः यस्तु धुन्धुवधाद्राजा धुन्धुमारत्वमागतः
2,63,30,ṛṣaya ūcuḥ dhundhorvadhaṃ mahāprājña ghotumicchāma vistarāt yadarthaṃ kuvalāśvasya dhundhumāratvamāgatam,ऋषय ऊचुः धुन्धोर्वधं महाप्राज्ञ घोतुमिच्छाम विस्तरात् यदर्थं कुवलाश्वस्य धुन्धुमारत्वमागतम्
2,63,31,sūta uvāca kuvalāśvasya putrāṇāṃ sahasrāṇyekaviṃśatiḥ sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ,सूत उवाच कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशतिः सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः
2,63,32,babhūvurdhārmikāḥ sarve yajvāno bhūridakṣiṇāḥ kuvalāśvaṃ mahāvīryaṃ śūramuttamadhārmikam,बभूवुर्धार्मिकाः सर्वे यज्वानो भूरिदक्षिणाः कुवलाश्वं महावीर्यं शूरमुत्तमधार्मिकम्
2,63,33,bṛhadaśvo hyabhyaṣiñcattasminrājye narādhipaḥ putrasaṃkrāmitaśrīstu vanaṃ rājā viveśa ha,बृहदश्वो ह्यभ्यषिञ्चत्तस्मिन्राज्ये नराधिपः पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश ह
2,63,34,bṛhadaśvaṃ mahārājaṃ śūramuttamadhārmikam prayāsyantamutaṅkastu brahmarṣiḥ pratyavārayat,बृहदश्वं महाराजं शूरमुत्तमधार्मिकम् प्रयास्यन्तमुतङ्कस्तु ब्रह्मर्षिः प्रत्यवारयत्
2,63,35,uttaṅka uvāca bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ tattāvatkarttumarhati nirudvignastapaschartuṃ na hi śakro 'pi pārthiva,उत्तङ्क उवाच भवता रक्षणं कार्यं तत्तावत्कर्त्तुमर्हति निरुद्विग्नस्तपस्छर्तुं न हि शक्रो ऽपि पार्थिव
2,63,36,mamāśramasamīpeṣu merorhi paritastu vai samudro vālukāpūrṇastatra tiṣṭhati bhūpate,ममाश्रमसमीपेषु मेरोर्हि परितस्तु वै समुद्रो वालुकापूर्णस्तत्र तिष्ठति भूपते
2,63,37,devatānāmavadhyastu mahākāyo mahābalaḥ antarbhūmigatastatra vālukāntarhito mahān,देवतानामवध्यस्तु महाकायो महाबलः अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितो महान्
2,63,38,rākṣasasya madhoḥ putro dhundhurnāma mahāsuraḥ śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam,राक्षसस्य मधोः पुत्रो धुन्धुर्नाम महासुरः शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम्
2,63,39,saṃvatsarasya paryante sa niśvāsaṃ vimuñcati yadā tadā mahī tatra calati sma sakānanā,संवत्सरस्य पर्यन्ते स निश्वासं विमुञ्चति यदा तदा मही तत्र चलति स्म सकानना
2,63,40,tasya niśvāsavātena raja uddhūyate mahat ādityapathamāvṛtya saptāhaṃ bhūmikaṃpanam,तस्य निश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् आदित्यपथमावृत्य सप्ताहं भूमिकंपनम्
2,63,41,savisphuliṅgaṃ sajvāraṃ sadhūmamatidāruṇam tena rājanna śaknomi tasminsthātuṃ sva āśrame,सविस्फुलिङ्गं सज्वारं सधूममतिदारुणम् तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन्स्थातुं स्व आश्रमे
2,63,42,taṃ vāraya mahābāho lokānāṃ hitakāmyayā tejaste sumahadviṣmustejasāpyāyayiṣyati,तं वारय महाबाहो लोकानां हितकाम्यया तेजस्ते सुमहद्विष्मुस्तेजसाप्याययिष्यति
2,63,43,lokāḥ svasthā bhavantvadya tasminvinihate sure tvaṃ hi tasya vadhārthāya samarthaḥ pṛthivīpate,लोकाः स्वस्था भवन्त्वद्य तस्मिन्विनिहते सुरे त्वं हि तस्य वधार्थाय समर्थः पृथिवीपते
2,63,44,viṣṇunā ca varo datto mama pūrva yato 'nagha na hi dhundhurmahāvīryastejasālpena śākyate,विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्व यतो ऽनघ न हि धुन्धुर्महावीर्यस्तेजसाल्पेन शाक्यते
2,63,45,nirdagdhuṃ pṛthivīpālairapi varṣaśatairapi vīryaṃ hi sumahattasya devairapi durāsadam,निर्दग्धुं पृथिवीपालैरपि वर्षशतैरपि वीर्यं हि सुमहत्तस्य देवैरपि दुरासदम्
2,63,46,evamuktastu rājarṣiruttaṅkena mahātmanā kuvalāśvaṃ tu taṃ prādāttasmin dhundhunivāraṇe,एवमुक्तस्तु राजर्षिरुत्तङ्केन महात्मना कुवलाश्वं तु तं प्रादात्तस्मिन् धुन्धुनिवारणे
2,63,47,bhagavannyastaśasbho 'hamayaṃ tu tanayo mama bhaviṣyati dvijaśreṣṭha dhundhumāro na saṃśayaḥ,भगवन्न्यस्तशस्भो ऽहमयं तु तनयो मम भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः
2,63,48,sa tamādiśya tanayaṃ dhundhumāgṇamacyutam jagāma sa vanāyaiva tapase śaṃsitavrataḥ,स तमादिश्य तनयं धुन्धुमाग्णमच्युतम् जगाम स वनायैव तपसे शंसितव्रतः
2,63,49,kuvalāśvastu dharmātmā piturvacanamāśritaḥ sahakrairekaviṃśatyā putrāṇāṃ saha pārthivaḥ,कुवलाश्वस्तु धर्मात्मा पितुर्वचनमाश्रितः सहक्रैरेकविंशत्या पुत्राणां सह पार्थिवः
2,63,50,prāyāduttaṅkasahito dhundhostasya nivāraṇe tamāviśattato viṣṇurbhagavānsvena tejasā,प्रायादुत्तङ्कसहितो धुन्धोस्तस्य निवारणे तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवान्स्वेन तेजसा
2,63,51,uttaṅkasya niyogāttu lokānāṃ hitakāmyayā tasminprayāte durdharṣe divi śabdo mahānabhūt,उत्तङ्कस्य नियोगात्तु लोकानां हितकाम्यया तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत्
2,63,52,adya prabhṛtyeṣa nṛpo dhundhumāro bhaviṣyati divyaiḥ puṣpaiśca taṃ devāḥ saṃmatātsamavākiran,अद्य प्रभृत्येष नृपो धुन्धुमारो भविष्यति दिव्यैः पुष्पैश्च तं देवाः संमतात्समवाकिरन्
2,63,53,devadundubhayaścaiva praṇedurhi tadā bhṛśam sa gatvā puruṣavyāghrastanayaiḥ saha vīryavān,देवदुन्दुभयश्चैव प्रणेदुर्हि तदा भृशम् स गत्वा पुरुषव्याघ्रस्तनयैः सह वीर्यवान्
2,63,54,samudraṃ khānayāmāsa vālukāpūrṇamavyayam tasya putraiḥ khanadbhiśca vālukāntarhitastadā,समुद्रं खानयामास वालुकापूर्णमव्ययम् तस्य पुत्रैः खनद्भिश्च वालुकान्तर्हितस्तदा
2,63,55,dhundhurāsāditastatra diśamāśritya paścimām mukhajenāgninā kruddho lokānudvartayanniva,धुन्धुरासादितस्तत्र दिशमाश्रित्य पश्चिमाम् मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्तयन्निव
2,63,56,vāri susrāva cogena mahodadhirivodaye somasya so 'suraśreṣṭho dhārormikalilo mahān,वारि सुस्राव चोगेन महोदधिरिवोदये सोमस्य सो ऽसुरश्रेष्ठो धारोर्मिकलिलो महान्
2,63,57,tasya putrāstu nirdagdhāstraya urvaritā mṛdhe tataḥ sa rājātibalo rākṣasaṃ taṃ mahābalam,तस्य पुत्रास्तु निर्दग्धास्त्रय उर्वरिता मृधे ततः स राजातिबलो राक्षसं तं महाबलम्
2,63,58,āsasāda mahātejā dhundhuṃ bandhunibarhaṇam tasya vārimayaṃ vegamapi vatsa narādhipaḥ,आससाद महातेजा धुन्धुं बन्धुनिबर्हणम् तस्य वारिमयं वेगमपि वत्स नराधिपः
2,63,59,yogī yogena vahniṃ ca śamayāmāsa vāriṇā nirasyantaṃ mahākāyaṃ balenodakarākṣasam,योगी योगेन वह्निं च शमयामास वारिणा निरस्यन्तं महाकायं बलेनोदकराक्षसम्
2,63,60,uttaṅkaṃ darśayāmāsa kṛtakarmā narādhipaḥ uttaṅkaśca varaṃ prādāttasmai rājñe mahātmane,उत्तङ्कं दर्शयामास कृतकर्मा नराधिपः उत्तङ्कश्च वरं प्रादात्तस्मै राज्ञे महात्मने
2,63,61,dadataścākṣayaṃ vittaṃ śatrubhiścāpya dhuṣyatām dharme ratiṃ ca satataṃ svarge vāsaṃ tathākṣayam,ददतश्चाक्षयं वित्तं शत्रुभिश्चाप्य धुष्यताम् धर्मे रतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम्
2,63,62,putrāṇāṃ cākṣayāṃllokānsvarge ye rakṣasā hatāḥ tasya putrāstrayaḥ śiṣṭā dṛḍhāśvo jyeṣṭha ucyate,पुत्राणां चाक्षयांल्लोकान्स्वर्गे ये रक्षसा हताः तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा दृढाश्वो ज्येष्ठ उच्यते
2,63,63,bhadrāśvaḥ kapilāśvaśca kanīyāṃsau tu tau smṛtau dhaindhumārirdṛḍhāśvaśca haryaśvastasya cātmajaḥ,भद्राश्वः कपिलाश्वश्च कनीयांसौ तु तौ स्मृतौ धैन्धुमारिर्दृढाश्वश्च हर्यश्वस्तस्य चात्मजः
2,63,64,haryaśvasya nikuṃbho 'bhūtkṣātradharmarataḥ sadā saṃhatāśvo nikuṃbhasya suto raṇaviśāradaḥ,हर्यश्वस्य निकुंभो ऽभूत्क्षात्रधर्मरतः सदा संहताश्वो निकुंभस्य सुतो रणविशारदः
2,63,65,kṛśāśvaścākṛtāśvaśca saṃhatāśvasutāvubhau tasya patnī haimavatī satī mātā dṛṣadvatī,कृशाश्वश्चाकृताश्वश्च संहताश्वसुतावुभौ तस्य पत्नी हैमवती सती माता दृषद्वती
2,63,66,vikhyātā triṣu lokeṣu putraścāsya prasenajit yuvanāśvasutastasya triṣu lokeṣu viśrutaḥ,विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रश्चास्य प्रसेनजित् युवनाश्वसुतस्तस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
2,63,67,atyantadhārmikā gaurī tasya patnī pativratā abhiśastā tu sā bhartrā nadī sā bāhudā kṛtā,अत्यन्तधार्मिका गौरी तस्य पत्नी पतिव्रता अभिशस्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता
2,63,68,tasyāstu gaurikaḥ putraścakravartī babhūva ha māndhātā yauvanāśvo vai trailokyavijayī nṛpaḥ,तस्यास्तु गौरिकः पुत्रश्चक्रवर्ती बभूव ह मान्धाता यौवनाश्वो वै त्रैलोक्यविजयी नृपः
2,63,69,atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ paurāṇikā dvijāḥ yāvatsūrya udayate yāvacca pratitiṣṭhati,अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका द्विजाः यावत्सूर्य उदयते यावच्च प्रतितिष्ठति
2,63,70,sarvaṃ tadyauvanāśvasya māndhātuḥ kṣetramucyate tasya caitrarathī bhāryā śaśabindoḥ sutābhavat,सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिन्दोः सुताभवत्
2,63,71,sādhvī bindumatī nāma rūpeṇāpratimā bhuvi pativratā ca jyeṣṭhā ca bhātṝṇāmayutasya sā,साध्वी बिन्दुमती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि पतिव्रता च ज्येष्ठा च भातॄणामयुतस्य सा
2,63,72,tasyāmutpādayāmāsa māndhātā trīnsutanprabhuḥ purukutsamaṃbarīṣaṃ mucukundaṃ ca viśrutam,तस्यामुत्पादयामास मान्धाता त्रीन्सुतन्प्रभुः पुरुकुत्समंबरीषं मुचुकुन्दं च विश्रुतम्
2,63,73,aṃbarīṣasya dāyādo yuvanāśvo 'paraḥ smṛtaḥ narmadāyāṃ samutpannaḥ saṃbhūtastasya cātmajaḥ,अंबरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतस्तस्य चात्मजः
2,63,74,saṃbhūtasyātmajaḥ putro ṅyanaraṇyaḥ pratāpavān rāvaṇena hato yena trailokyaṃ vijitaṃ purā,संभूतस्यात्मजः पुत्रो ङ्यनरण्यः प्रतापवान् रावणेन हतो येन त्रैलोक्यं विजितं पुरा
2,63,75,tena dṛśyonaraṇyasya haryaśvastasya cātmajaḥ haryaśvāttu dṛṣadvatyāṃ jajñe ca sumatirnṛpaḥ,तेन दृश्योनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चात्मजः हर्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे च सुमतिर्नृपः
2,63,76,tasya putro 'bhavadrājā tridhanvā nāma dhārmikaḥ āsīttridhanvanaścāpi vidvāṃstrayyāruṇiḥ prabhuḥ,तस्य पुत्रो ऽभवद्राजा त्रिधन्वा नाम धार्मिकः आसीत्त्रिधन्वनश्चापि विद्वांस्त्रय्यारुणिः प्रभुः
2,63,77,tasya satyavrato nāma kumāro 'bhūnmahābalaḥ tena bhāryā vidarbhasya tdṛtā hatvā divaukasaḥ,तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारो ऽभून्महाबलः तेन भार्या विदर्भस्य त्दृता हत्वा दिवौकसः
2,63,78,pāṇigrahaṇamantreṣu niṣṭānaṃ prāpiteṣviha kāmādbalācca mohācca saṃharṣeṇa balena ca,पाणिग्रहणमन्त्रेषु निष्टानं प्रापितेष्विह कामाद्बलाच्च मोहाच्च संहर्षेण बलेन च
2,63,79,bhāvinor'thasya ca balāttatkṛtaṃ tena dhīmatā tamadharmeṇa saṃyuktaṃ pitā bhayyāruṇo 'tyajat,भाविनोर्ऽथस्य च बलात्तत्कृतं तेन धीमता तमधर्मेण संयुक्तं पिता भय्यारुणो ऽत्यजत्
2,63,80,apadhvaṃseti bahuśo vadankrodhasamanvitaḥ pitaraṃ so 'bravīdekaḥ kva gacchāmīti vai muhuḥ,अपध्वंसेति बहुशो वदन्क्रोधसमन्वितः पितरं सो ऽब्रवीदेकः क्व गच्छामीति वै मुहुः
2,63,81,pitā cainamathovāca śvapākaiḥ saha varttaya nāhaṃ putreṇa putrārthī tvayādya kulapāṃsana,पिता चैनमथोवाच श्वपाकैः सह वर्त्तय नाहं पुत्रेण पुत्रार्थी त्वयाद्य कुलपांसन
2,63,82,ityuktaḥ sa nirākrāmannagarādvacanā dvibhoḥ na cainaṃ vārayāmāsa vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ,इत्युक्तः स निराक्रामन्नगराद्वचना द्विभोः न चैनं वारयामास वसिष्ठो भगवानृषिः
2,63,83,sa tu satyavrato dhīmāñśvapākāvasathāntike pitrā tyakto 'vasaddhīraḥ pitā cāsya vanaṃ yayau,स तु सत्यव्रतो धीमाञ्श्वपाकावसथान्तिके पित्रा त्यक्तो ऽवसद्धीरः पिता चास्य वनं ययौ
2,63,84,tasmiṃstu viṣaye tasya nāvarṣatpākaśāsanaḥ samā dvādaśa saṃpūrmāstenādharmeṇa vai tadā,तस्मिंस्तु विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः समा द्वादश संपूर्मास्तेनाधर्मेण वै तदा
2,63,85,dārāṃstu tasya viṣaye viśvāmitro mahātapāḥ saṃnyasya sāgarānūpe cacāra vipulaṃ tapaḥ,दारांस्तु तस्य विषये विश्वामित्रो महातपाः संन्यस्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः
2,63,86,tasya patnī gale baddhvā madhyamaṃputramaurasam śiṣṭānāṃ bharaṇārthāya vyakrīṇādgośatena vai,तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमंपुत्रमौरसम् शिष्टानां भरणार्थाय व्यक्रीणाद्गोशतेन वै
2,63,87,taṃ tu baddhaṃ gale dṛṣṭavā vikrayārthaṃ narottamaḥ maharṣiputraṃ dharmātmā mokṣayāmāsa suvrataḥ,तं तु बद्धं गले दृष्टवा विक्रयार्थं नरोत्तमः महर्षिपुत्रं धर्मात्मा मोक्षयामास सुव्रतः
2,63,88,satyavrato mahābuddhirbharaṇaṃ tasya cākarot viśvāmitrasya tuṣṭyarthamanukaṃpārthameva ca,सत्यव्रतो महाबुद्धिर्भरणं तस्य चाकरोत् विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थमनुकंपार्थमेव च
2,63,89,so 'bhavadgālavo nāma gale baddho mahātapāḥ maharṣiḥ kauśikastāta tena vīreṇa mokṣitaḥ,सो ऽभवद्गालवो नाम गले बद्धो महातपाः महर्षिः कौशिकस्तात तेन वीरेण मोक्षितः
2,63,90,tasya vratena bhaktyā ca kṛpayā ca pratijñayā viśvāmitrakalatraṃ ca babhāra vinaye sthitaḥ,तस्य व्रतेन भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया विश्वामित्रकलत्रं च बभार विनये स्थितः
2,63,91,hatvā mṛgānvarāhāṃśca mahiṣāṃśca jalecarān viśvāmitrāśramābhyāse tanmāṃsamanayattataḥ,हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च जलेचरान् विश्वामित्राश्रमाभ्यासे तन्मांसमनयत्ततः
2,63,92,upāṃśuvratamāsthāya dīkṣāṃ dvādaśavārṣikīm piturniyogādabhajannṛpe tu vanamāsthite,उपांशुव्रतमास्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् पितुर्नियोगादभजन्नृपे तु वनमास्थिते
2,63,93,ayodhyāṃ caiva rāṣṭraṃ ca tathaivāntaḥ puraṃ puniḥ yājyotthānyāyasaṃyogādvasiṣṭhaḥ paryarakṣata,अयोध्यां चैव राष्ट्रं च तथैवान्तः पुरं पुनिः याज्योत्थान्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्यरक्षत
2,63,94,satyavrataḥ subālyāttu bhāvinor'thasya vai balāt vasiṣṭhe 'bhyadhikaṃ manyuṃ dhārayāmāsa manyunā,सत्यव्रतः सुबाल्यात्तु भाविनोर्ऽथस्य वै बलात् वसिष्ठे ऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास मन्युना
2,63,95,pitrā tu taṃ tadā rāṣṭrātparityaktaṃ svamātmajam na vārayāmāsa munirvasiṣṭhaḥ kāraṇena vai,पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन वै
2,63,96,pāṇigrahamamantrāṇāṃ niṣṭhā syātsaptame pade evaṃ satyavratastāṃ vai hṛtavānsaptame pade,पाणिग्रहममन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे एवं सत्यव्रतस्तां वै हृतवान्सप्तमे पदे
2,63,97,jānandharmānvasiṣṭhastu navamantrānihecchati iti satyavrato roṣaṃ vasiṣṭhe manasākarot,जानन्धर्मान्वसिष्ठस्तु नवमन्त्रानिहेच्छति इति सत्यव्रतो रोषं वसिष्ठे मनसाकरोत्
2,63,98,guṇabuddhyā tu bhagavānvasiṣṭhaḥ kṛtavāṃstapaḥ na tu satyavrato 'budhyadupāṃśuvratamasya vai,गुणबुद्ध्या तु भगवान्वसिष्ठः कृतवांस्तपः न तु सत्यव्रतो ऽबुध्यदुपांशुव्रतमस्य वै
2,63,99,tasmiṃstu paramo roṣaḥ piturāsīnmahātmanaḥ tena dvādaśa varṣāṇi nāvarṣatpākaśāsanaḥ,तस्मिंस्तु परमो रोषः पितुरासीन्महात्मनः तेन द्वादश वर्षाणि नावर्षत्पाकशासनः
2,63,100,tena tvidānīṃ vahatā dīkṣāṃ tāṃ durvahāṃ bhuvi kulasya niṣkṛtiḥ svasya sṛteyaṃ ca bhavediti,तेन त्विदानीं वहता दीक्षां तां दुर्वहां भुवि कुलस्य निष्कृतिः स्वस्य सृतेयं च भवेदिति
2,63,101,tato vasiṣṭho bhagavānpitrā tyaktaṃ na vārayat abhiṣekṣyāmyahaṃ naṣṭe paścādenamiti prabhuḥ,ततो वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न वारयत् अभिषेक्ष्याम्यहं नष्टे पश्चादेनमिति प्रभुः
2,63,102,sa tu dvādaśavarṣāṇi dīkṣāṃ tāmudvahanbalī avidyamāne māṃse tu vasiṣṭhasya mahātmanaḥ,स तु द्वादशवर्षाणि दीक्षां तामुद्वहन्बली अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः
2,63,103,sarvakāmadughāṃ dhenuṃ sa dadarśa nṛpātmajaḥ tāṃ vai krodhācca mohācca śramaccaiva kṣudhānvitaḥ,सर्वकामदुघां धेनुं स ददर्श नृपात्मजः तां वै क्रोधाच्च मोहाच्च श्रमच्चैव क्षुधान्वितः
2,63,104,dasyudharmagato dṛṣṭvā jaghāna balināṃ varaḥ satu māṃsaṃ svayaṃ caiva viśvāmitrasya cātmajān,दस्युधर्मगतो दृष्ट्वा जघान बलिनां वरः सतु मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान्
2,63,105,bhojayāmāsa tacchrutvā vasiṣṭhastaṃ tadātyajat provāca caiva bhagavānvasiṣṭhastaṃ nṛpātmajam,भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्तं तदात्यजत् प्रोवाच चैव भगवान्वसिष्ठस्तं नृपात्मजम्
2,63,106,pātayeyamahaṃ krūra tava śaṅkuma pohya vai yadi te trīṇi śaṅkūni na syurhi puruṣādhama,पातयेयमहं क्रूर तव शङ्कुम पोह्य वै यदि ते त्रीणि शङ्कूनि न स्युर्हि पुरुषाधम
2,63,107,pituścāpāritoṣeṇa gurordegadhrīvadhena ca aprokṣitopayogācca trividhaste vyatikramaḥ,पितुश्चापारितोषेण गुरोर्देगध्रीवधेन च अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः
2,63,108,evaṃ sa trīṇi śaṅkūni dṛṣṭvā tasya mahātapāḥ triśaṅkuriti hovāca triśaṅkustena sa smṛtaḥ,एवं स त्रीणि शङ्कूनि दृष्ट्वा तस्य महातपाः त्रिशङ्कुरिति होवाच त्रिशङ्कुस्तेन स स्मृतः
2,63,109,viśvāmitrastu dārāṇāmāgato bharaṇe kṛte tatastasmai varaṃ prādāttadā prītastriśaṅkave,विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते ततस्तस्मै वरं प्रादात्तदा प्रीतस्त्रिशङ्कवे
2,63,110,chandyamāno vareṇātha guruṃ vavrenṛpātmajaḥ saśarīro vraje svargamityevaṃ yācito varaḥ,छन्द्यमानो वरेणाथ गुरुं वव्रेनृपात्मजः सशरीरो व्रजे स्वर्गमित्येवं याचितो वरः
2,63,111,anāvṛṣṭibhaye tasmiñjāte dvādaśavārṣike abhiṣicya rājye pitrye yojayāmāsa taṃ muniḥ,अनावृष्टिभये तस्मिञ्जाते द्वादशवार्षिके अभिषिच्य राज्ये पित्र्ये योजयामास तं मुनिः
2,63,112,miṣatāṃ devatānāṃ ca vasiṣṭhasya ca kauśikaḥ saśarīraṃ tadā taṃ vai divamāropayatprabhuḥ,मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः सशरीरं तदा तं वै दिवमारोपयत्प्रभुः
2,63,113,miṣatastu vasiṣṭhasya tadadbhutamivābhavat atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ paurāṇikā janāḥ,मिषतस्तु वसिष्ठस्य तदद्भुतमिवाभवत् अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका जनाः
2,63,114,viśvāmitraprasādena triśaṅkurdivirājate devaiḥ sārddhaṃ mahātejānugrahāttasya dhīmataḥ,विश्वामित्रप्रसादेन त्रिशङ्कुर्दिविराजते देवैः सार्द्धं महातेजानुग्रहात्तस्य धीमतः
2,63,115,tasya satyaratā nāma bhāryā kaikayavaṃśajā kumāraṃ janayāmāsa hariścandramakalmaṣam,तस्य सत्यरता नाम भार्या कैकयवंशजा कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्
2,63,116,sa tu rājā hariścandrastraiśaṅkava iti śrutaḥ ahartā rājasūyasya samraḍiti pariśrutaḥ,स तु राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति श्रुतः अहर्ता राजसूयस्य सम्रडिति परिश्रुतः
2,63,117,hariścandrasya tu suto rohito nāma vīryavān harito rohitasyātha cañcurharīta ucyate,हरिश्चन्द्रस्य तु सुतो रोहितो नाम वीर्यवान् हरितो रोहितस्याथ चञ्चुर्हरीत उच्यते
2,63,118,vinayaśca sudevaśca cañcuputrau babhūvatuḥ caitā sarvasya kṣatrasya vijayastena sa smṛtaḥ,विनयश्च सुदेवश्च चञ्चुपुत्रौ बभूवतुः चैता सर्वस्य क्षत्रस्य विजयस्तेन स स्मृतः
2,63,119,rurukastanayastasya rājā dharmārthakovidaḥ rurukāttu vṛkaḥ putrastasmādbāhurvijajñivān,रुरुकस्तनयस्तस्य राजा धर्मार्थकोविदः रुरुकात्तु वृकः पुत्रस्तस्माद्बाहुर्विजज्ञिवान्
2,63,120,haihayaistālajaṅghaiśca nirasto vyasanī nṛpaḥ śakairyavanakāṃbojaiḥ pāradaiḥ pahlavaistathā,हैहयैस्तालजङ्घैश्च निरस्तो व्यसनी नृपः शकैर्यवनकांबोजैः पारदैः पह्लवैस्तथा
2,63,121,nātyarthaṃ dhārmiko 'bhūtsa dharmye sati yuge tathā sagarastu suto bāhorjajñe saha gareṇa vai,नात्यर्थं धार्मिको ऽभूत्स धर्म्ये सति युगे तथा सगरस्तु सुतो बाहोर्जज्ञे सह गरेण वै
2,63,122,bhṛgorāśramamāsādya hyaurvaiṇa parirakṣitaḥ agneyamastraṃ labdhvā tu bhārgavātsagaro nṛpaḥ,भृगोराश्रममासाद्य ह्यौर्वैण परिरक्षितः अग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा तु भार्गवात्सगरो नृपः
2,63,123,jaghāna pṛthivīṃ gatvā tālajaṅghānsahaihayān śakānāṃ pahlavānāṃ ca dharmaṃ nirasadacyutaḥ,जघान पृथिवीं गत्वा तालजङ्घान्सहैहयान् शकानां पह्लवानां च धर्मं निरसदच्युतः
2,63,124,kṣatriyāṇāṃ tathā teṣāṃ pāradānāṃ ca dharmavit ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ sa sagaro rājā gareṇa saha jajñivān,क्षत्रियाणां तथा तेषां पारदानां च धर्मवित् ऋषय ऊचुः कथं स सगरो राजा गरेण सह जज्ञिवान्
2,63,125,kimarthaṃ vā śakādīnāṃ kṣatriyāṇāṃ mahaujasām dharmānkulocitānkruddho rājā nirasadacyutaḥ,किमर्थं वा शकादीनां क्षत्रियाणां महौजसाम् धर्मान्कुलोचितान्क्रुद्धो राजा निरसदच्युतः
2,63,126,suta uvāca bāhorvyasaninastasya tdṛtaṃ rājyaṃ purā kila haihayaistālajaṅghaiśca śakaiḥ sārddhaṃ samāgataiḥ,सुत उवाच बाहोर्व्यसनिनस्तस्य त्दृतं राज्यं पुरा किल हैहयैस्तालजङ्घैश्च शकैः सार्द्धं समागतैः
2,63,127,yavanāḥ pāradāścaiva kāṃbojāḥ pahlavāstathā haihayārthaṃ parākrāntā ete pañca gaṇāstadā,यवनाः पारदाश्चैव कांबोजाः पह्लवास्तथा हैहयार्थं पराक्रान्ता एते पञ्च गणास्तदा
2,63,128,tdṛtarājyastadābāhuḥ saṃnyasya sa tadā gṛham vanaṃ praviśya dharmātmā saha patnyā tapo 'carat,त्दृतराज्यस्तदाबाहुः संन्यस्य स तदा गृहम् वनं प्रविश्य धर्मात्मा सह पत्न्या तपो ऽचरत्
2,63,129,kadācidapyakalpaḥ sa toyārthaṃ prasthito nṛpaḥ vṛddhatvāddurbalatvācca hyantarā sa mamāra ca,कदाचिदप्यकल्पः स तोयार्थं प्रस्थितो नृपः वृद्धत्वाद्दुर्बलत्वाच्च ह्यन्तरा स ममार च
2,63,130,patnī tu yādavī tasya sagarbhā pṛṣṭhato 'pyagāt sapatnyā tu garastasyai datto garbhajighāṃsayā,पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो ऽप्यगात् सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया
2,63,131,sā tu bhartuścitāṃ kṛtvā vahniṃ taṃ samārohayat aurvastaṃ bhārgavo dṛṣṭvā kāruṇyāddhi nyavarttayat,सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा वह्निं तं समारोहयत् और्वस्तं भार्गवो दृष्ट्वा कारुण्याद्धि न्यवर्त्तयत्
2,63,132,tasyāśrame tu garbhaṃ sā gareṇa ca tadā saha vyajāyata mahābāhuṃ sagaraṃ nāma dharmikam,तस्याश्रमे तु गर्भं सा गरेण च तदा सह व्यजायत महाबाहुं सगरं नाम धर्मिकम्
2,63,133,aurvastu jātakarmādīnkṛtvā tasya mahātmanaḥ adhyāpya vedāñchāstrāṇi tato 'straṃ pratyapādayat,और्वस्तु जातकर्मादीन्कृत्वा तस्य महात्मनः अध्याप्य वेदाञ्छास्त्राणि ततो ऽस्त्रं प्रत्यपादयत्
2,63,134,tataḥ śakānsa yavanānkāṃbojānpāradāṃstathā pahlavāṃścaiva niḥśeṣānkartuṃ vyavasito nṛpaḥ,ततः शकान्स यवनान्कांबोजान्पारदांस्तथा पह्लवांश्चैव निःशेषान्कर्तुं व्यवसितो नृपः
2,63,135,te hanyamānā vīreṇa sagareṇa mahātmanā vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ sarve saṃprāptāḥ śaraṇaiṣiṇaḥ,ते हन्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना वसिष्ठं शरणं सर्वे संप्राप्ताः शरणैषिणः
2,63,136,vasiṣṭho vīkṣya tānyuktānvinayona mahāmuniḥ sagaraṃ vārayāmāsa teṣāṃ dattvābhayaṃ tathā,वसिष्ठो वीक्ष्य तान्युक्तान्विनयोन महामुनिः सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाभयं तथा
2,63,137,sagaraḥ svāṃ pratijñāṃ ca gurorvākyaṃ niśamya ca jaghāna dharmaṃ vai teṣāṃ veṣānyatvaṃ cakāra ha,सगरः स्वां प्रतिज्ञां च गुरोर्वाक्यं निशम्य च जघान धर्मं वै तेषां वेषान्यत्वं चकार ह
2,63,138,arddhaṃ śākānāṃ śiraso muṇḍayitvā vyasarjayat yavanānāṃ śiraḥ sarvaṃ kāṃbojānāṃ tathaiva ca,अर्द्धं शाकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् यवनानां शिरः सर्वं कांबोजानां तथैव च
2,63,139,pāradā muktakeśāśca pahlavāḥ śmaśrudhāriṇaḥ niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāḥ kṛtāstena mahātmanā,पारदा मुक्तकेशाश्च पह्लवाः श्मश्रुधारिणः निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना
2,63,140,śakā yavana kāṃbojāḥ pahlavāḥ pāradaiḥ saha kalisparśā mahiṣikā dārvascholāḥ khaśāstathā,शका यवन कांबोजाः पह्लवाः पारदैः सह कलिस्पर्शा महिषिका दार्वस्छोलाः खशास्तथा
2,63,141,sarve te kṣatriyagaṇā dharmasteṣāṃ nirākṛtaḥ vasiṣṭhavacanātpūrvaṃ sagareṇa mahātmanā,सर्वे ते क्षत्रियगणा धर्मस्तेषां निराकृतः वसिष्ठवचनात्पूर्वं सगरेण महात्मना
2,63,142,sa dharmavijayī rājā vijityemāṃ vasundharām aśvaṃ vai cārayāmāsa vājimedhāya dīkṣitaḥ,स धर्मविजयी राजा विजित्येमां वसुन्धराम् अश्वं वै चारयामास वाजिमेधाय दीक्षितः
2,63,143,tasya cārayataḥ so 'śvaḥ samudre pūrvadakṣiṇe velāsamīpe 'pahṛto bhūmiṃ caiva praveśitaḥ,तस्य चारयतः सो ऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे वेलासमीपे ऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः
2,63,144,sa taṃ deśaṃ sutaiḥ sarvaiḥ khānayāmāsa pārthivaḥ āseduśca tatastasminkhanantaste mahārmave,स तं देशं सुतैः सर्वैः खानयामास पार्थिवः आसेदुश्च ततस्तस्मिन्खनन्तस्ते महार्मवे
2,63,145,tamādipuruṣaṃ devaṃ hariṃ kṛṣṇaṃ prajāpatim viṣṇuṃ kapilarūpeṇa haṃsaṃ nārāyaṇaṃ prabhum,तमादिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम् विष्णुं कपिलरूपेण हंसं नारायणं प्रभुम्
2,63,146,tasya cakṣuḥ samāsādya tejastatpratipadyate dagdhāḥ putrāstadā sarvecatvārastvavaśeṣitāḥ,तस्य चक्षुः समासाद्य तेजस्तत्प्रतिपद्यते दग्धाः पुत्रास्तदा सर्वेचत्वारस्त्ववशेषिताः
2,63,147,barhiketuḥ suketuśca tathā dharmarathaśca yaḥ śūraḥ pañcajanaścaiva tasya vaṃśakarāḥ prabhoḥ,बर्हिकेतुः सुकेतुश्च तथा धर्मरथश्च यः शूरः पञ्चजनश्चैव तस्य वंशकराः प्रभोः
2,63,148,prādācca tasya bhagavānharirnārāyaṇo varān akṣayatvaṃ svavaṃśasya vājimedhaśataṃ tathā,प्रादाच्च तस्य भगवान्हरिर्नारायणो वरान् अक्षयत्वं स्ववंशस्य वाजिमेधशतं तथा
2,63,149,vibhuḥ putraṃ samudraṃ ca svarge vāsaṃ tathākṣayam taṃ samudro 'śvamādāya vavande saritāṃpatiḥ,विभुः पुत्रं समुद्रं च स्वर्गे वासं तथाक्षयम् तं समुद्रो ऽश्वमादाय ववन्दे सरितांपतिः
2,63,150,sāgaratvaṃ ca lebhe sa karmaṇā tena tasya vai taṃ cāśvamedhikaṃ so 'śvaṃ samudrātprāpya pārthivaḥ,सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य वै तं चाश्वमेधिकं सो ऽश्वं समुद्रात्प्राप्य पार्थिवः
2,63,151,ājahārāśvamedhānāṃ śataṃ caiva punaḥ punaḥ ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi dagdhānyasya ruṣā vibho,आजहाराश्वमेधानां शतं चैव पुनः पुनः षष्टिं पुत्रसहस्राणि दग्धान्यस्य रुषा विभो
2,63,152,teṣāṃ nārāyaṇaṃ tejaḥ praviṣṭāni mahātmanām putrāṇāṃ tu sahasrāṇi ṣaṣṭistu iti naḥ śrutam,तेषां नारायणं तेजः प्रविष्टानि महात्मनाम् पुत्राणां तु सहस्राणि षष्टिस्तु इति नः श्रुतम्
2,63,153,ṛṣaya ūcuḥ sagarasyātmajā nānā kathaṃ jātā mahābalāḥ vikrāntāḥ ṣaṣṭisāhasrā vidhinā kena vā vada,ऋषय ऊचुः सगरस्यात्मजा नाना कथं जाता महाबलाः विक्रान्ताः षष्टिसाहस्रा विधिना केन वा वद
2,63,154,suta uvāca dvepatnyau sagarasyāstāṃ tapasā dagadhakilbiṣe jyeṣṭhā vidarbhaduhitā keśinī nāma nāmataḥ,सुत उवाच द्वेपत्न्यौ सगरस्यास्तां तपसा दगधकिल्बिषे ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नाम नामतः
2,63,155,kanīyasī tu yā tasyapatnī paramadharmiṇī ariṣṭanemiduhitā rūpeṇāpratimā bhuvi,कनीयसी तु या तस्यपत्नी परमधर्मिणी अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि
2,63,156,aurvastābhyāṃ varaṃ prādāttapasārādhitaḥ prabhuḥ ekā janiṣyate putraṃ vaṃśakarttāramīpsitam,और्वस्ताभ्यां वरं प्रादात्तपसाराधितः प्रभुः एका जनिष्यते पुत्रं वंशकर्त्तारमीप्सितम्
2,63,157,ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi dvitīyā janayiṣyati munestu vacanaṃ śrutvā keśinī putramekakam,षष्टिं पुत्रसहस्राणि द्वितीया जनयिष्यति मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी पुत्रमेककम्
2,63,158,vaṃśasya kāraṇaṃ śreṣṭhaṃ jagrāha nṛpa saṃsadi ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi suparṇabhaginī tathā,वंशस्य कारणं श्रेष्ठं जग्राह नृप संसदि षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तथा
2,63,159,mahābhāgā pramuditā jagrāha sumatistathā atha kāle gate jyeṣṭhā jyeṣṭhaṃ putraṃ vyajāyata,महाभागा प्रमुदिता जग्राह सुमतिस्तथा अथ काले गते ज्येष्ठा ज्येष्ठं पुत्रं व्यजायत
2,63,160,asamañja iti khyātaṃ kākutsthaṃ sagarātmajam sumatistvapi jajñe vai garbhatuṃbaṃ yaśasvinī,असमञ्ज इति ख्यातं काकुत्स्थं सगरात्मजम् सुमतिस्त्वपि जज्ञे वै गर्भतुंबं यशस्विनी
2,63,161,ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇāṃ tuṃbamadhyādvinissṛtāḥ ghṛtapūrṇeṣu kuṃbheṣu tāngarbhānyadadhāttataḥ,षष्टिः पुत्रसहस्राणां तुंबमध्याद्विनिस्सृताः घृतपूर्णेषु कुंभेषु तान्गर्भान्यदधात्ततः
2,63,162,dhātrīścaikaikaśaḥ prādāttāvatīḥ poṣaṇe nṛpaḥ tato navasu māseṣu samuttasthuryathāsukham,धात्रीश्चैकैकशः प्रादात्तावतीः पोषणे नृपः ततो नवसु मासेषु समुत्तस्थुर्यथासुखम्
2,63,163,kumārāste mahābhāgāḥ sagaraprītivarddhanāḥ kālena mahātā caiva yaivanaṃ samupāśritāḥ,कुमारास्ते महाभागाः सगरप्रीतिवर्द्धनाः कालेन महाता चैव यैवनं समुपाश्रिताः
2,63,164,keśinyāstanayo yo 'nyaḥ sagarasyātmasaṃbhavaḥ asamañja iti khyāto varhiketurmahābalaḥ,केशिन्यास्तनयो यो ऽन्यः सगरस्यात्मसंभवः असमञ्ज इति ख्यातो वर्हिकेतुर्महाबलः
2,63,165,paurāṇāmahite yuktaḥ pitrā nirvāsitaḥ purāt tasya putroṃ'śumānnāma asamañjasya vīryavān,पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात् तस्य पुत्रोंऽशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान्
2,63,166,tasya putrastu dharmātmā dilīpa iti viśrutaḥ dilīpāttu mahātejā vīro jāto bhagīrathaḥ,तस्य पुत्रस्तु धर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः दिलीपात्तु महातेजा वीरो जातो भगीरथः
2,63,167,yena gaṅgā saricchreṣṭhā vimānairupaśobhitā ihānītā sureśādvai duhitṛtve ca kalpitā,येन गङ्गा सरिच्छ्रेष्ठा विमानैरुपशोभिता इहानीता सुरेशाद्वै दुहितृत्वे च कल्पिता
2,63,168,atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ paurāṇikā janāḥ bhagīrathastu tāṃ gaṅgāmānayāmāsa karmabhiḥ,अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका जनाः भगीरथस्तु तां गङ्गामानयामास कर्मभिः
2,63,169,tasmādbhāgīrathī gaṅgā kathyate vaṃśavittamaiḥ bhagīrathasutaścāpi śruto nāma babhūvaha,तस्माद्भागीरथी गङ्गा कथ्यते वंशवित्तमैः भगीरथसुतश्चापि श्रुतो नाम बभूवह
2,63,170,nābhāgastasya dāyādo nityaṃ dharmaparāyaṇaḥ ambarīṣaḥ sutastasya siṃdhudvīpastato 'bhavat,नाभागस्तस्य दायादो नित्यं धर्मपरायणः अम्बरीषः सुतस्तस्य सिंधुद्वीपस्ततो ऽभवत्
2,63,171,pūrve vaṃśapurāṇajñā gāyantīti pariśrutam nābhāgeraṃbarīṣasya bhujābhyāṃ paripālitā,पूर्वे वंशपुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम् नाभागेरंबरीषस्य भुजाभ्यां परिपालिता
2,63,172,babhūva vasudhātyarthaṃ tāpatrayavivarjitā ayutāyuḥ sutastasya siṃdhudvīpasya vīryavān,बभूव वसुधात्यर्थं तापत्रयविवर्जिता अयुतायुः सुतस्तस्य सिंधुद्वीपस्य वीर्यवान्
2,63,173,ayutāyostu dāyāda ṛtuparṇo mahāyaśāḥ divyākṣahṛdayajño 'sau rājā nalasakho balī,अयुतायोस्तु दायाद ऋतुपर्णो महायशाः दिव्याक्षहृदयज्ञो ऽसौ राजा नलसखो बली
2,63,174,nalau dvāviti vikhyātau purāṇeṣu dṛḍhavratau vīrasenātmajaścaiva yaścekṣvākukulodvahaḥ,नलौ द्वाविति विख्यातौ पुराणेषु दृढव्रतौ वीरसेनात्मजश्चैव यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्वहः
2,63,175,ṛtuparṇasya putro 'bhūtsarvakāmo janeśvaraḥ sudāsastasya tanayo rājā indrasakho 'bhavat,ऋतुपर्णस्य पुत्रो ऽभूत्सर्वकामो जनेश्वरः सुदासस्तस्य तनयो राजा इन्द्रसखो ऽभवत्
2,63,176,sudāsasya sutaḥ proktaḥ saudāso nāma pārthivaḥ khyātaḥ kalmāṣapādo vai nāmnā sitrasahaśca saḥ,सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम पार्थिवः ख्यातः कल्माषपादो वै नाम्ना सित्रसहश्च सः
2,63,177,vasiṣṭhastu mahātejāḥ kṣetre kalmāṣapādake aśmakaṃ janayāmāsa tvikṣvākukulavṛddhaye,वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके अश्मकं जनयामास त्विक्ष्वाकुकुलवृद्धये
2,63,178,aśmakasyauraso yastu mūlakastatsuto 'bhavat atrāpyudāharantīmaṃ mūlakaṃ vai nṛpaṃ prati,अश्मकस्यौरसो यस्तु मूलकस्तत्सुतो ऽभवत् अत्राप्युदाहरन्तीमं मूलकं वै नृपं प्रति
2,63,179,sa hi rāmabhayādrājā strībhiḥ parivṛto 'vasat vivastrastrāṇamicchanvai nārīkavaca īśvaraḥ,स हि रामभयाद्राजा स्त्रीभिः परिवृतो ऽवसत् विवस्त्रस्त्राणमिच्छन्वै नारीकवच ईश्वरः
2,63,180,mūlakasyāpi dharmātmā rājā śatarathaḥ smṛtaḥ tasmācchatarathājjajñe rājā tviḍaviḍo balī,मूलकस्यापि धर्मात्मा राजा शतरथः स्मृतः तस्माच्छतरथाज्जज्ञे राजा त्विडविडो बली
2,63,181,āsīttvaiḍaviḍaḥ śrīmānkṛśaśarmā pratāpavān putro viśvasahasrasya putrīkasyāṃ vyajāyata,आसीत्त्वैडविडः श्रीमान्कृशशर्मा प्रतापवान् पुत्रो विश्वसहस्रस्य पुत्रीकस्यां व्यजायत
2,63,182,dilīpastasya putro 'bhūtkhaṭvāṅga iti viśrutaḥ yena svargādihāgatya muhūrttaṃ prāpya jīvitam,दिलीपस्तस्य पुत्रो ऽभूत्खट्वाङ्ग इति विश्रुतः येन स्वर्गादिहागत्य मुहूर्त्तं प्राप्य जीवितम्
2,63,183,trayo 'bhisaṃhitā lokā buddhyā satyena caiva hi dīrghabāhuḥ sutastasya raghustasmādajāyata,त्रयो ऽभिसंहिता लोका बुद्ध्या सत्येन चैव हि दीर्घबाहुः सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत
2,63,184,ajaḥ putro raghoścāpi tasmājjajñe sa vīryavān rājā daśaratho nāma ikṣvākukulanandanaḥ,अजः पुत्रो रघोश्चापि तस्माज्जज्ञे स वीर्यवान् राजा दशरथो नाम इक्ष्वाकुकुलनन्दनः
2,63,185,rāmo dāśarathirvīro dharmajño lokaviśrutaḥ bharato lakṣmaṇaścaiva śatrughnaśca mahābalaḥ,रामो दाशरथिर्वीरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलः
2,63,186,mādhavaṃ lavaṇaṃ hatvā gatvā madhuvanaṃ ca tat śatrughrena purī tatra mathurā viniveśitā,माधवं लवणं हत्वा गत्वा मधुवनं च तत् शत्रुघ्रेन पुरी तत्र मथुरा विनिवेशिता
2,63,187,subāhuḥ śūrase naśca śatrughnasya sutāvubhau pālayāmāsatustau tu vaidehyau mathurāṃ purīm,सुबाहुः शूरसे नश्च शत्रुघ्नस्य सुतावुभौ पालयामासतुस्तौ तु वैदेह्यौ मथुरां पुरीम्
2,63,188,aṅgadaścandraketuśca lakṣmaṇasyātmajāvubhau himavatparvatasyānte sphītau janapadau tayoḥ,अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च लक्ष्मणस्यात्मजावुभौ हिमवत्पर्वतस्यान्ते स्फीतौ जनपदौ तयोः
2,63,189,aṅgadasyāṅgadākhyātā deśe kārayate purī candraketostu vikhyātā candracakrā purī śubhā,अङ्गदस्याङ्गदाख्याता देशे कारयते पुरी चन्द्रकेतोस्तु विख्याता चन्द्रचक्रा पुरी शुभा
2,63,190,bharatasyātmajau vīrau takṣaḥ puṣkara eva ca gāndhāraviṣaye siddhe tayoḥ puryo mahātmanoḥ,भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कर एव च गान्धारविषये सिद्धे तयोः पुर्यो महात्मनोः
2,63,191,takṣasya dikṣu vikhyātā nāmnā takṣaśilā purī puṣkarasyāpi vīrasya vikhyātā puṣkarāvatī,तक्षस्य दिक्षु विख्याता नाम्ना तक्षशिला पुरी पुष्करस्यापि वीरस्य विख्याता पुष्करावती
2,63,192,gāthāṃ caivātra gāyanti ye purāṇa vido janāḥ rāmeṇa baddhāṃ satyārthāṃ mahātmyāttasya dhīmataḥ,गाथां चैवात्र गायन्ति ये पुराण विदो जनाः रामेण बद्धां सत्यार्थां महात्म्यात्तस्य धीमतः
2,63,193,śyāmo yuvā lohitākṣo dīptāsyo mītabhāṣitaḥ ājānubāhuḥ sumukhaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ,श्यामो युवा लोहिताक्षो दीप्तास्यो मीतभाषितः आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः
2,63,194,daśavarṣasahasrāṇi rāmo rājyamakārayat ṛksāmayajuṣāṃ ghoṣo yo ghoṣaśca mahāsvanaḥ,दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् ऋक्सामयजुषां घोषो यो घोषश्च महास्वनः
2,63,195,avyucchinno 'bhavadrājye dīyatāṃ bhujyatāmiti janasthāne vasankāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ,अव्युच्छिन्नो ऽभवद्राज्ये दीयतां भुज्यतामिति जनस्थाने वसन्कार्यं त्रिदशानां चकार सः
2,63,196,tamāgaskāriṇaṃ pūrvaṃ paulastyaṃ manujarṣabhaḥ sītāyāḥ padamanvicchannijaghāna mahāyaśāḥ,तमागस्कारिणं पूर्वं पौलस्त्यं मनुजर्षभः सीतायाः पदमन्विच्छन्निजघान महायशाः
2,63,197,sattvavānguṇasaṃpanno dīpyamānaḥ svatejasā atisūryaṃ ca vahniṃ ca rāmo dāśarathirbabhau,सत्त्ववान्गुणसंपन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा अतिसूर्यं च वह्निं च रामो दाशरथिर्बभौ
2,63,198,evameṣa mahābāhostasya putrau babhūvatuḥ kuśo lava iti khyāto tayordeśau nibodhata,एवमेष महाबाहोस्तस्य पुत्रौ बभूवतुः कुशो लव इति ख्यातो तयोर्देशौ निबोधत
2,63,199,kuśasya kośalā rājyaṃ purī cāpi kuśasthalī ramyā niveśitā tena vindhyaparvatasānuṣu,कुशस्य कोशला राज्यं पुरी चापि कुशस्थली रम्या निवेशिता तेन विन्ध्यपर्वतसानुषु
2,63,200,uttarākośale rājya lavasya ca mahātmanaḥ śrāvastirlokavikhyātā kuśavaṃśaṃ nibodhata,उत्तराकोशले राज्य लवस्य च महात्मनः श्रावस्तिर्लोकविख्याता कुशवंशं निबोधत
2,63,201,kuśasya putro dharmātmā hyatithiḥ supriyātithiḥ atitherapi vikhyāto niṣadho nāma pārthivaḥ,कुशस्य पुत्रो धर्मात्मा ह्यतिथिः सुप्रियातिथिः अतिथेरपि विख्यातो निषधो नाम पार्थिवः
2,63,202,niṣadhasya nalaḥ putro nalasya tu nābhāḥ sutaḥ nabhasaḥ puṇḍarīkastu kṣema dhanvā tataḥ smṛtaḥ,निषधस्य नलः पुत्रो नलस्य तु नाभाः सुतः नभसः पुण्डरीकस्तु क्षेम धन्वा ततः स्मृतः
2,63,203,kṣemadhanvasuto rājā devānīkaḥ pratāpavān āsīdahīnagurnāma devānīkātmajaḥ prabhuḥ,क्षेमधन्वसुतो राजा देवानीकः प्रतापवान् आसीदहीनगुर्नाम देवानीकात्मजः प्रभुः
2,63,204,ahīna gostu dāyādaḥ pāriyātro mahāyaśāḥ dalastasyātmajaścāpi tasmājjajñe balo nṛpaḥ,अहीन गोस्तु दायादः पारियात्रो महायशाः दलस्तस्यात्मजश्चापि तस्माज्जज्ञे बलो नृपः
2,63,205,ulūko nāma dharmātmā balaputro babhūva ha vajranābhaḥ sutastasya śaṅkhaṇastasya cātmajaḥ,उलूको नाम धर्मात्मा बलपुत्रो बभूव ह वज्रनाभः सुतस्तस्य शङ्खणस्तस्य चात्मजः
2,63,206,śaṅkhaṇasya suto vidvān vyuṣitāśva iti śrutaḥ vyuṣitāśvasutaścāpi rājā viśvasahaḥ kila,शङ्खणस्य सुतो विद्वान् व्युषिताश्व इति श्रुतः व्युषिताश्वसुतश्चापि राजा विश्वसहः किल
2,63,207,hiraṇyanābhaḥ kauśalyo variṣṭhastatsuto 'bhavat pauṣyañjeśca sa vai śiṣyaḥ smṛtaḥ prācyeṣu sāmasu,हिरण्यनाभः कौशल्यो वरिष्ठस्तत्सुतो ऽभवत् पौष्यञ्जेश्च स वै शिष्यः स्मृतः प्राच्येषु सामसु
2,63,208,śatāni saṃhitānāṃ tu pañca yo 'dhītavāṃstataḥ tasmādadhigato yogo yājñavalkyena dhīmatā,शतानि संहितानां तु पञ्च यो ऽधीतवांस्ततः तस्मादधिगतो योगो याज्ञवल्क्येन धीमता
2,63,209,puṣpastasya suto vidvāndhruvasaṃdhiśca tatsutaḥ sudarśanastasya suto hyagnivarmaḥ sudarśanāt,पुष्पस्तस्य सुतो विद्वान्ध्रुवसंधिश्च तत्सुतः सुदर्शनस्तस्य सुतो ह्यग्निवर्मः सुदर्शनात्
2,63,210,agnivarṇasya śīghrastu śīghrakasya maruḥ smṛtaḥ marustu yogamāsthāya kalāpagrāmamāsthitaḥ,अग्निवर्णस्य शीघ्रस्तु शीघ्रकस्य मरुः स्मृतः मरुस्तु योगमास्थाय कलापग्राममास्थितः
2,63,211,ekonaviṃśaprayuge kṣatraprāvarttakaḥ prabhuḥ prabhusuto maroḥ putraḥ susaṃdhistasya cātmajaḥ,एकोनविंशप्रयुगे क्षत्रप्रावर्त्तकः प्रभुः प्रभुसुतो मरोः पुत्रः सुसंधिस्तस्य चात्मजः
2,63,212,susaṃdheśca tathā marṣaḥ sahasvānnāma nāmataḥ āsītsahasvataḥ putro rājā viśrutavāniti,सुसंधेश्च तथा मर्षः सहस्वान्नाम नामतः आसीत्सहस्वतः पुत्रो राजा विश्रुतवानिति
2,63,213,tasyāsīdviśrutavataḥ putro rājā bṛhadbalaḥ ete hīkṣvākudāyādā rājānaḥ śataśaḥ smṛtāḥ,तस्यासीद्विश्रुतवतः पुत्रो राजा बृहद्बलः एते हीक्ष्वाकुदायादा राजानः शतशः स्मृताः
2,63,214,vaṃśe pradhānā ye tasminprādhānyena tu kīrttitāḥ paṭhansamyagimāṃ sṛṣṭimādityasya vivasvataḥ,वंशे प्रधाना ये तस्मिन्प्राधान्येन तु कीर्त्तिताः पठन्सम्यगिमां सृष्टिमादित्यस्य विवस्वतः
2,63,215,prajāvāneti sāyujyaṃ manorvevasvatasya saḥ śrāddhadevasya devasya prajānāṃ puṣṭidasya ca,प्रजावानेति सायुज्यं मनोर्वेवस्वतस्य सः श्राद्धदेवस्य देवस्य प्रजानां पुष्टिदस्य च
2,63,216,vipāpmā virajāścaiva āyuṣmāñjāyate 'cyutaḥ,विपाप्मा विरजाश्चैव आयुष्माञ्जायते ऽच्युतः
2,64,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhāta pāde bhārgavacarite ikṣvākuvaṃśakīrttanaṃ nāma triṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ 63 sūta uvāca anujasya vikukṣestu nimervaṃśaṃ niboghata yo 'sau niveśayāmāsa puraṃ devapuropamam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धात पादे भार्गवचरिते इक्ष्वाकुवंशकीर्त्तनं नाम त्रिषष्टितमो ऽध्यायः ६३ सूत उवाच अनुजस्य विकुक्षेस्तु निमेर्वंशं निबोघत यो ऽसौ निवेशयामास पुरं देवपुरोपमम्
2,64,2,jayantamiti vikhyātaṃ gautamasyāśramāntikam yasyānvavāye jajñe vai janako nṛpasattamaḥ,जयन्तमिति विख्यातं गौतमस्याश्रमान्तिकम् यस्यान्ववाये जज्ञे वै जनको नृपसत्तमः
2,64,3,nimirnāma sudharmātmā sarvasattvanamaskṛtaḥ āsītputro mahārāja caikṣvākorbhūritejasaḥ,निमिर्नाम सुधर्मात्मा सर्वसत्त्वनमस्कृतः आसीत्पुत्रो महाराज चैक्ष्वाकोर्भूरितेजसः
2,64,4,sa śāpena vasiṣṭhasyavidehaḥ samapadyata tasya putro mithirnāma janitaḥ parvabhistribhiḥ,स शापेन वसिष्ठस्यविदेहः समपद्यत तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जनितः पर्वभिस्त्रिभिः
2,64,5,araṇyāṃ mathyamānāyā prādurbhūto mahāyaśāḥ nāmnā mithiriti khyāto jananājjanako 'bhavat,अरण्यां मथ्यमानाया प्रादुर्भूतो महायशाः नाम्ना मिथिरिति ख्यातो जननाज्जनको ऽभवत्
2,64,6,mithirnāma mahāvīryo yenāsau mithilābhavat rājāsau nāma janako janakāccā pyudāvasuḥ,मिथिर्नाम महावीर्यो येनासौ मिथिलाभवत् राजासौ नाम जनको जनकाच्चा प्युदावसुः
2,64,7,udāvasostu dharmātmā jāto 'sau nandivarddhanaḥ nandivardhanataḥ śūraḥ suketurnāma dhārmikaḥ,उदावसोस्तु धर्मात्मा जातो ऽसौ नन्दिवर्द्धनः नन्दिवर्धनतः शूरः सुकेतुर्नाम धार्मिकः
2,64,8,suketorapi dharmātmā devarāto mahābalaḥ devarātasya dharmātmā bṛhaduktha iti śrutaḥ,सुकेतोरपि धर्मात्मा देवरातो महाबलः देवरातस्य धर्मात्मा बृहदुक्थ इति श्रुतः
2,64,9,bṛhadukthasya tanayo mahāvīryaḥ pratāpavān mahāvīryasya dhṛtimān sudhṛti stasya cātmajaḥ,बृहदुक्थस्य तनयो महावीर्यः प्रतापवान् महावीर्यस्य धृतिमान् सुधृति स्तस्य चात्मजः
2,64,10,sudhṛterapi dharmātmā dhṛṣṭaketuḥ parantapaḥ dhṛṣṭaketusutaścāpi haryaśvo nāma viśrutaḥ,सुधृतेरपि धर्मात्मा धृष्टकेतुः परन्तपः धृष्टकेतुसुतश्चापि हर्यश्वो नाम विश्रुतः
2,64,11,haryaśvasya maruḥ putro maroḥ putraḥ pratiṃbakaḥ pratiṃbakasya dharmātmā rājā kīrttirathaḥ smṛtaḥ,हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतिंबकः प्रतिंबकस्य धर्मात्मा राजा कीर्त्तिरथः स्मृतः
2,64,12,putraḥ kīrttirathasyāpi devamīḍha iti śrutaḥ devamīḍhasya vibudho vibudhasya mahādhṛtiḥ,पुत्रः कीर्त्तिरथस्यापि देवमीढ इति श्रुतः देवमीढस्य विबुधो विबुधस्य महाधृतिः
2,64,13,mahādhṛtisuto rājā kīrttirātaḥ pratāpavān kīrtirātātmajo vidvān mahārometi viśrutaḥ,महाधृतिसुतो राजा कीर्त्तिरातः प्रतापवान् कीर्तिरातात्मजो विद्वान् महारोमेति विश्रुतः
2,64,14,mahāromṇastu vikhyātaḥ svarṇaromā vyajāyata svarṇaromātmajaścāpi hrasvaromābhavannṛpaḥ,महारोम्णस्तु विख्यातः स्वर्णरोमा व्यजायत स्वर्णरोमात्मजश्चापि ह्रस्वरोमाभवन्नृपः
2,64,15,hrasvaromānmajo vidvān sariddhvaja iti śrutaḥ udbhinnā karṣatā yena sītā rājñā yaśasvinī,ह्रस्वरोमान्मजो विद्वान् सरिद्ध्वज इति श्रुतः उद्भिन्ना कर्षता येन सीता राज्ञा यशस्विनी
2,64,16,rāmasya mahidhī sādhvī suvratā niyatavratā vaiśaṃpāyana uvāca kathaṃ sītā samutpanna kṛṣyamāṇa yaśasvinī,रामस्य महिधी साध्वी सुव्रता नियतव्रता वैशंपायन उवाच कथं सीता समुत्पन्न कृष्यमाण यशस्विनी
2,64,17,kimarthaṃ vākṛṣadrājā kṣetraṃ yasmin babhūva ha sūta uvāca agnikṣetre kṛṣyamāṇe aśvamedhe mahātmanaḥ,किमर्थं वाकृषद्राजा क्षेत्रं यस्मिन् बभूव ह सूत उवाच अग्निक्षेत्रे कृष्यमाणे अश्वमेधे महात्मनः
2,64,18,vidhinā suprayatnena tasmātsā tu samutthitā sīradhvajānujātastu bhānumānnāma maithilaḥ,विधिना सुप्रयत्नेन तस्मात्सा तु समुत्थिता सीरध्वजानुजातस्तु भानुमान्नाम मैथिलः
2,64,19,bhrātā kuśadhvajastasya sa kāśyadhipatirnṛpaḥ tasya bhānumataḥ putraḥ pradyumnaśca patāpavān,भ्राता कुशध्वजस्तस्य स काश्यधिपतिर्नृपः तस्य भानुमतः पुत्रः प्रद्युम्नश्च पतापवान्
2,64,20,munistasya sutaścāpi tasmādūrjavahaḥ smṛtaḥ ūrjavahātsanadvājaḥ śakunistasya cātmajaḥ,मुनिस्तस्य सुतश्चापि तस्मादूर्जवहः स्मृतः ऊर्जवहात्सनद्वाजः शकुनिस्तस्य चात्मजः
2,64,21,svāgataḥ śakuneḥ putraḥ suvarcāstatsutaḥ smṛtaḥ sutopastasya dāyādaḥ suśrutastasya cātmajaḥ,स्वागतः शकुनेः पुत्रः सुवर्चास्तत्सुतः स्मृतः सुतोपस्तस्य दायादः सुश्रुतस्तस्य चात्मजः
2,64,22,suśrutasya jayaḥ putro jayasya vijayaḥ sutaḥ vijayasya kratuḥ putra- kratośca sunayaḥ smataḥ,सुश्रुतस्य जयः पुत्रो जयस्य विजयः सुतः विजयस्य क्रतुः पुत्र- क्रतोश्च सुनयः स्मतः
2,64,23,sunayādvītahavyastu vītahavyātmajo dhṛtiḥ dhṛtestu bahulāśvo 'bhūdbahulāśvasutaḥ kṛtiḥ,सुनयाद्वीतहव्यस्तु वीतहव्यात्मजो धृतिः धृतेस्तु बहुलाश्वो ऽभूद्बहुलाश्वसुतः कृतिः
2,64,24,tasminsaṃtiṣṭhate vaṃśo canakānāṃ mahātmanām ityete maithilāḥ proktāḥ somasyāpi nibodhata,तस्मिन्संतिष्ठते वंशो चनकानां महात्मनाम् इत्येते मैथिलाः प्रोक्ताः सोमस्यापि निबोधत
2,65,1,eti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīye upoddhātapāde nimivaṃśānukīrtanaṃ nāma catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ 64 sūta uvāca pitā somasya vai viprā jajñe 'trirbhagavānṛṣiḥ tatrātriḥ sarvalokānāṃ tasthau svenaujasā vṛtaḥ,एति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीये उपोद्धातपादे निमिवंशानुकीर्तनं नाम चतुःषष्टितमो ऽध्यायः ६४ सूत उवाच पिता सोमस्य वै विप्रा जज्ञे ऽत्रिर्भगवानृषिः तत्रात्रिः सर्वलोकानां तस्थौ स्वेनौजसा वृतः
2,65,2,karmaṇā manasā vācā śubhānyeva samācaran kāṣṭhakuḍyaśilābhūta ūrddhvabāhurmahādyutiḥ,कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समाचरन् काष्ठकुड्यशिलाभूत ऊर्द्ध्वबाहुर्महाद्युतिः
2,65,3,suduścaraṃ nāma tapo yena taptaṃ mahātpurā trīṇi varṣasahasrāṇi divyānīti hi naḥ śrutam,सुदुश्चरं नाम तपो येन तप्तं महात्पुरा त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम्
2,65,4,tasyorddhvaretasastatra sthitasyānimiṣasya ha somatvaṃ tanurāpede mahābuddhiḥ sa vai dvijaḥ,तस्योर्द्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिषस्य ह सोमत्वं तनुरापेदे महाबुद्धिः स वै द्विजः
2,65,5,ūrddhvamācakrame tasya somatvaṃ bhāvitātmanaḥ netrābhyā masravatsomo daśadhā dyotayan diśaḥ,ऊर्द्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमत्वं भावितात्मनः नेत्राभ्या मस्रवत्सोमो दशधा द्योतयन् दिशः
2,65,6,taṃ garbhaṃ vidhinā hṛṣṭā daśa devyo dadhustadā sametya dhārayāmāsurna ca tāḥ samaśaknuvan,तं गर्भं विधिना हृष्टा दश देव्यो दधुस्तदा समेत्य धारयामासुर्न च ताः समशक्नुवन्
2,65,7,sa tābhyaḥ sahasaivātha digbhyo garbhaḥ prasādhitaḥ papāta bhāsayaṃllokāñchītāṃśuḥ sarvabhāvanaḥ,स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रसाधितः पपात भासयंल्लोकाञ्छीतांशुः सर्वभावनः
2,65,8,yadā na dhāraṇe śaktāstasya garbhasya tāḥ striyaḥ tataḥ sahābhiḥ śītāṃśurnipapāta vasuṃdharām,यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः ततः सहाभिः शीतांशुर्निपपात वसुंधराम्
2,65,9,patantaṃ somamālokya brahmā lokapitāmahaḥ rathamāropayāmāsa lokānāṃ hitakāmyayā,पतन्तं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया
2,65,10,sa hi vedamayo viprā dharmātmā satyasaṃgaraḥ yukte vājisahasreṇa rathe 'dhyāsteti naḥśrutam,स हि वेदमयो विप्रा धर्मात्मा सत्यसंगरः युक्ते वाजिसहस्रेण रथे ऽध्यास्तेति नःश्रुतम्
2,65,11,tasminnipatite devāḥ putre 'treḥ paramātmanaḥ tuṣṭuvurbrahmaṇaḥ putrā mānasāḥ sapta viśrutāḥ,तस्मिन्निपतिते देवाः पुत्रे ऽत्रेः परमात्मनः तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सप्त विश्रुताः
2,65,12,tatraivāṅgirasāstasya bhṛgoścaivātmajāstathā ṛgbhiryajurbhirbahubhiratharvāṅgirasairapi,तत्रैवाङ्गिरसास्तस्य भृगोश्चैवात्मजास्तथा ऋग्भिर्यजुर्भिर्बहुभिरथर्वाङ्गिरसैरपि
2,65,13,tataḥ saṃstūyamānasya tejaḥ somasya bhāsvataḥ āpyāyamānaṃ lokāṃstrīnbhāvayāmāsa sarvaśaḥ,ततः संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः आप्यायमानं लोकांस्त्रीन्भावयामास सर्वशः
2,65,14,sa tena rathamukhyena sāgarāntāṃ vasuṃdharām triḥsaptakṛtvo 'tiyaśāścakārābhipradakṣiṇam,स तेन रथमुख्येन सागरान्तां वसुंधराम् त्रिःसप्तकृत्वो ऽतियशाश्चकाराभिप्रदक्षिणम्
2,65,15,tasya yadvarddhitaṃ tejaḥ pṛthivīmanvapadyata oṣadhyastāḥ samudbhūtāstejasā khaṃ jvalatyuta,तस्य यद्वर्द्धितं तेजः पृथिवीमन्वपद्यत ओषध्यस्ताः समुद्भूतास्तेजसा खं ज्वलत्युत
2,65,16,tābhiḥ puṇyātyayaṃ lokānprajāścāpi caturvidhāḥ poṣṭā hi bhagavānsomo jagato hi dvijottamāḥ,ताभिः पुण्यात्ययं लोकान्प्रजाश्चापि चतुर्विधाः पोष्टा हि भगवान्सोमो जगतो हि द्विजोत्तमाः
2,65,17,sa labdhatejāstapasā saṃstavaistaiḥ svakarmabhiḥ tavastepe mahābhāgaḥ samānāṃ navatīrdaśa,स लब्धतेजास्तपसा संस्तवैस्तैः स्वकर्मभिः तवस्तेपे महाभागः समानां नवतीर्दश
2,65,18,iraṇyavarṇā yā devyo dhārayantyātmanā jagat vibhustāsāṃ mudā somaḥ prakhyātaḥsvena karmaṇā,इरण्यवर्णा या देव्यो धारयन्त्यात्मना जगत् विभुस्तासां मुदा सोमः प्रख्यातःस्वेन कर्मणा
2,65,19,tatastasmai dadau rājyaṃ brahmā brahmavidāṃ varaḥ bījauṣadhīnāṃ viprāṇāmapāṃ ca dvijasattamāḥ,ततस्तस्मै ददौ राज्यं ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः बीजौषधीनां विप्राणामपां च द्विजसत्तमाः
2,65,20,so 'bhiṣikto mahātejā mahārājyena rājarāṭ lokānvai bhāvayāmāsa tejasvī tapatāṃ varaḥ,सो ऽभिषिक्तो महातेजा महाराज्येन राजराट् लोकान्वै भावयामास तेजस्वी तपतां वरः
2,65,21,saptaviṃśatirindostu dākṣāyaṇyo mahāvratāḥ dadau prācetaso dakṣo nakṣatrāṇīti yā viduḥ,सप्तविंशतिरिन्दोस्तु दाक्षायण्यो महाव्रताः ददौ प्राचेतसो दक्षो नक्षत्राणीति या विदुः
2,65,22,sa tatprāpya mahādrājyaṃ somaḥ somavatāṃ prabhuḥ samārebhe rājasūyaṃ sahasraśatadakṣiṇam,स तत्प्राप्य महाद्राज्यं सोमः सोमवतां प्रभुः समारेभे राजसूयं सहस्रशतदक्षिणम्
2,65,23,hiraṇyagarbhaścodgātā brahmā brahmatvamīyivān sadasyastatra bhagavānharirnārāyaṇaḥ prabhuḥ,हिरण्यगर्भश्चोद्गाता ब्रह्मा ब्रह्मत्वमीयिवान् सदस्यस्तत्र भगवान्हरिर्नारायणः प्रभुः
2,65,24,sanatkumārapramukhairādyairbrahmarṣibhirvṛtaḥ,सनत्कुमारप्रमुखैराद्यैर्ब्रह्मर्षिभिर्वृतः
2,65,25,dakṣiṇāmadadātsomastrīṃllokāniti naḥ śrutam tebhyo brahmarṣimukhyebhyaḥ sadasyebhyaśca vai dvijāḥ,दक्षिणामददात्सोमस्त्रींल्लोकानिति नः श्रुतम् तेभ्यो ब्रह्मर्षिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै द्विजाः
2,65,26,taṃ sinī ca kuhūścaiva vapuḥ puṣṭiḥ prabhā vasuḥ kīrttirdhṛtiśca lakṣmīśca nava devyaḥ siṣevire,तं सिनी च कुहूश्चैव वपुः पुष्टिः प्रभा वसुः कीर्त्तिर्धृतिश्च लक्ष्मीश्च नव देव्यः सिषेविरे
2,65,27,prāpyāvabhṛthamavyagraḥ sarvadevarṣipūjitaḥ atireje hi rājendro daśadhā bhāsayandiśaḥ,प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्वदेवर्षिपूजितः अतिरेजे हि राजेन्द्रो दशधा भासयन्दिशः
2,65,28,tasya tatprāpya duṣprāpamaiśvaryamṛṣisaṃstutam vibabhrāma matirviprā vinayādanayāvṛtā,तस्य तत्प्राप्य दुष्प्रापमैश्वर्यमृषिसंस्तुतम् विबभ्राम मतिर्विप्रा विनयादनयावृता
2,65,29,bṛhaspateḥ savai bhāryāṃ tārāṃ nāma yaśasvinīm jahāra sahasā sarvānavamatyāṅgiraḥsutān,बृहस्पतेः सवै भार्यां तारां नाम यशस्विनीम् जहार सहसा सर्वानवमत्याङ्गिरःसुतान्
2,65,30,sa yācyamāno devaiśca tathā devarṣibhiśca ha naiva vyasarjayattārāṃ tasmā aṅgirase tadā,स याच्यमानो देवैश्च तथा देवर्षिभिश्च ह नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मा अङ्गिरसे तदा
2,65,31,uśanāstasya jagrāha pārṣṇimaṅgiraso bhavaḥ sa hi śiṣyo mahātejāḥ pituḥ pūrvaṃ bṛhaspateḥ,उशनास्तस्य जग्राह पार्ष्णिमङ्गिरसो भवः स हि शिष्यो महातेजाः पितुः पूर्वं बृहस्पतेः
2,65,32,tena snehena bhagavānrudrastasya bṛhaspateḥ pārṣmigrāho 'bhavaddevaḥ pragṛhyājagavaṃ dhanuḥ,तेन स्नेहेन भगवान्रुद्रस्तस्य बृहस्पतेः पार्ष्मिग्राहो ऽभवद्देवः प्रगृह्याजगवं धनुः
2,65,33,tena brahmaśiro nāma paramāstraṃ mahātmanā uddiśya devānutsṛṣṭaṃ yenaiṣāṃ nāśitaṃ yaśaḥ,तेन ब्रह्मशिरो नाम परमास्त्रं महात्मना उद्दिश्य देवानुत्सृष्टं येनैषां नाशितं यशः
2,65,34,tatra tadyuddhamabhavatprakhyātaṃ tārakāmayam devānāṃ dānavānāṃ ca lokakṣayakaraṃ mahat,तत्र तद्युद्धमभवत्प्रख्यातं तारकामयम् देवानां दानवानां च लोकक्षयकरं महत्
2,65,35,tatra śiṣṭāstu ye devāstuṣitāścaiva te smṛtāḥ brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmurādidevaṃ pitāmaham,तत्र शिष्टास्तु ये देवास्तुषिताश्चैव ते स्मृताः ब्रह्माणं शरणं जग्मुरादिदेवं पितामहम्
2,65,36,tato nivāryośanasaṃ rudraṃ jyeṣṭhaṃ ca śaṅkaram dadāvāṅgirase tārāṃ svayametya pitāmahaḥ,ततो निवार्योशनसं रुद्रं ज्येष्ठं च शङ्करम् ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेत्य पितामहः
2,65,37,antarvatnīṃ ca tāṃ dṛṣṭvā tārāṃ tārādhipānanām garbhamutsṛja sadyastvaṃ vipraḥ prāha bṛhaspatiḥ,अन्तर्वत्नीं च तां दृष्ट्वा तारां ताराधिपाननाम् गर्भमुत्सृज सद्यस्त्वं विप्रः प्राह बृहस्पतिः
2,65,38,madīyāyāṃ na te yonau garbho dhāryaḥ kathañcana atho tārāsṛjadgarbhaṃ jvalantamiva pāvakam,मदीयायां न ते योनौ गर्भो धार्यः कथञ्चन अथो तारासृजद्गर्भं ज्वलन्तमिव पावकम्
2,65,39,jātamātro 'tha bhagavāndevānāmākṣipadvapuḥ tataḥ saṃśayamāpannastārāmakathayansurāḥ,जातमात्रो ऽथ भगवान्देवानामाक्षिपद्वपुः ततः संशयमापन्नस्तारामकथयन्सुराः
2,65,40,satyaṃ brūhi sutaḥ kasya somasyātha bṛhaspateḥ hrīyamāṇā yadā devānnāha sā sādhvasādhu vā,सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः ह्रीयमाणा यदा देवान्नाह सा साध्वसाधु वा
2,65,41,tadā tāṃ śaptumārabdhaḥ kumāro dasyuhantamaḥ taṃ nivārya tadābrahmā tārāṃ papraccha saṃśayam,तदा तां शप्तुमारब्धः कुमारो दस्युहन्तमः तं निवार्य तदाब्रह्मा तारां पप्रच्छ संशयम्
2,65,42,yadatra tathyaṃ tadbrūhi tāre kasya sutastvayam sā prāñjaliruvācedaṃ brahmāṇaṃ varadaṃ prabhum,यदत्र तथ्यं तद्ब्रूहि तारे कस्य सुतस्त्वयम् सा प्राञ्जलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं प्रभुम्
2,65,43,somasyati mahātmānaṃ kumāraṃ dasyuhantamam tataḥ sutamupāghrāya somo rājā prajāpatiḥ,सोमस्यति महात्मानं कुमारं दस्युहन्तमम् ततः सुतमुपाघ्राय सोमो राजा प्रजापतिः
2,65,44,budha ityakaronnāma tasya putrasya dhīmataḥ pratighasraṃ ca gagane samabhyuttiṣṭhate budhaḥ,बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य धीमतः प्रतिघस्रं च गगने समभ्युत्तिष्ठते बुधः
2,65,45,utpādayāmāsa tadā putraṃ ve rājaputrikā tasya putro mahātejā babhūvailaḥ purūravāḥ,उत्पादयामास तदा पुत्रं वे राजपुत्रिका तस्य पुत्रो महातेजा बभूवैलः पुरूरवाः
2,65,46,urvaśyāṃ jajñire tasya patrāḥ ṣaṭ sumahaujasaḥ prasahya dharṣitastatra vivaśo rājayakṣmaṇā,उर्वश्यां जज्ञिरे तस्य पत्राः षट् सुमहौजसः प्रसह्य धर्षितस्तत्र विवशो राजयक्ष्मणा
2,65,47,tato yakṣmābhibhūtastu somaḥ prakṣiṇamaṇḍalaḥ jagāma śaraṇāyātha pitaraṃ so 'trimeva tu,ततो यक्ष्माभिभूतस्तु सोमः प्रक्षिणमण्डलः जगाम शरणायाथ पितरं सो ऽत्रिमेव तु
2,65,48,tasya tatpāpaśamanaṃ cakārātrirmahāyaśāḥ sa rājayakṣmaṇā muktaḥ śrīyā jajavāla sarvaśaḥ,तस्य तत्पापशमनं चकारात्रिर्महायशाः स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रीया जजवाल सर्वशः
2,65,49,etatsomasya vai janma kīrttitaṃ dvijasattamāḥ vaṃśaṃ tasya dvijaśreṣṭhā kīrtyamānaṃ nibodhata,एतत्सोमस्य वै जन्म कीर्त्तितं द्विजसत्तमाः वंशं तस्य द्विजश्रेष्ठा कीर्त्यमानं निबोधत
2,65,50,dhanyamārogyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ kalmaṣaśodhanam saumyasya canma śrutvaivaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate,धन्यमारोग्यमायुष्यं पुण्यं कल्मषशोधनम् सौम्यस्य चन्म श्रुत्वैवं सर्वपापैः प्रमुच्यते
2,66,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde somasaumyayorjanmakathanaṃ nāma pañcaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ 65 sūta uvāca somasya tu budhaḥ putro budhasya tu purūravāḥ tejasvī dānaśīlaśca yajvā vipuladakṣiṇaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सोमसौम्ययोर्जन्मकथनं नाम पञ्चषष्टितमो ऽध्यायः ६५ सूत उवाच सोमस्य तु बुधः पुत्रो बुधस्य तु पुरूरवाः तेजस्वी दानशीलश्च यज्वा विपुलदक्षिणः
2,66,2,brahmavādī parākrāntaḥ śatrubhiryudhi durjayaḥ āharttā jāgnihotrasya yajñānāṃ ca mahīpatiḥ,ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर्युधि दुर्जयः आहर्त्ता जाग्निहोत्रस्य यज्ञानां च महीपतिः
2,66,3,satyavāgdharmabuddhiśca kāntaḥ saṃvṛttamaithunaḥ atīva triṣu lokeṣu rūpeṇāpratimo 'bhavat,सत्यवाग्धर्मबुद्धिश्च कान्तः संवृत्तमैथुनः अतीव त्रिषु लोकेषु रूपेणाप्रतिमो ऽभवत्
2,66,4,taṃ brahmavādinaṃ dāntaṃ dharmajñaṃ satyavādinam urvaśī varayāmāsa hitvā mānaṃ yaśasvinī,तं ब्रह्मवादिनं दान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् उर्वशी वरयामास हित्वा मानं यशस्विनी
2,66,5,tayā sahāvasadrājā daśa varṣāṇi cāṣṭa ca sapta ṣaṭsapta cāṣṭau ca daśa cāṣṭau ca vīryavān,तया सहावसद्राजा दश वर्षाणि चाष्ट च सप्त षट्सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च वीर्यवान्
2,66,6,vane caitrarathe ramye tathā mandākinītaṭe alakāyāṃ viśālāyāṃ nandane ca vanottame,वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे
2,66,7,gandhamādanapādeṣu meruśṛṅge nagottame uttarāṃśca kurūnprāpya kalāpagrāmameva ca,गन्धमादनपादेषु मेरुशृङ्गे नगोत्तमे उत्तरांश्च कुरून्प्राप्य कलापग्राममेव च
2,66,8,eteṣu vanamukhyeṣu surairācariteṣu ca urvaśyā mahito rājā reme paramayā mudā,एतेषु वनमुख्येषु सुरैराचरितेषु च उर्वश्या महितो राजा रेमे परमया मुदा
2,66,9,ṛṣaya ūcuḥ gandharvī corvaśī devī rājānaṃ mānuṣaṃ katham utsṛjya taṃ ca saṃprāptā tanno brūhi ca duṣkṛtam,ऋषय ऊचुः गन्धर्वी चोर्वशी देवी राजानं मानुषं कथम् उत्सृज्य तं च संप्राप्ता तन्नो ब्रूहि च दुष्कृतम्
2,66,10,sūta uvāca brahmaśāpābhibhūtā sā mānuṣaṃ samupasthitā ātmanaḥ śāpamokṣārthaṃ niyamaṃ sā cakāra tu,सूत उवाच ब्रह्मशापाभिभूता सा मानुषं समुपस्थिता आत्मनः शापमोक्षार्थं नियमं सा चकार तु
2,66,11,anagnadarśanaṃ caiva akāmātsaha maithunam dvau meṣau śayanābhyāśe sā tāvaddhyavatiṣṭhate,अनग्नदर्शनं चैव अकामात्सह मैथुनम् द्वौ मेषौ शयनाभ्याशे सा तावद्ध्यवतिष्ठते
2,66,12,ghṛtamātraṃ tathā'hāraḥ kālamekaṃ tu pārthiva yadyeṣa samayo rājanyāvatkālaśca te dṛḍhaḥ,घृतमात्रं तथाऽहारः कालमेकं तु पार्थिव यद्येष समयो राजन्यावत्कालश्च ते दृढः
2,66,13,tāvatkālaṃ tu vatsyāmi eṣa naḥ samayaḥ kṛtaḥ tasyāstaṃ samayaṃ sarvaṃ sa rājā paryapālayat,तावत्कालं तु वत्स्यामि एष नः समयः कृतः तस्यास्तं समयं सर्वं स राजा पर्यपालयत्
2,66,14,evaṃ sā cāvasattena sahelenā bhigāminī varṣāṇyatha catuḥṣaṣṭiṃ tadbhaktyā śāpamohitā,एवं सा चावसत्तेन सहेलेना भिगामिनी वर्षाण्यथ चतुःषष्टिं तद्भक्त्या शापमोहिता
2,66,15,urvaśī mānuṣaṃ prāptā gandharvāścintayānvitāḥ gandharvā ūcuḥ cintayadhvaṃ mahābhāgā yathā sā tu varāṅganā,उर्वशी मानुषं प्राप्ता गन्धर्वाश्चिन्तयान्विताः गन्धर्वा ऊचुः चिन्तयध्वं महाभागा यथा सा तु वराङ्गना
2,66,16,āgacchettu punardevānurvaśī svargabhūṣaṇam tato viśvāpasurnāma gandharvaḥ sumahāmatiḥ,आगच्छेत्तु पुनर्देवानुर्वशी स्वर्गभूषणम् ततो विश्वापसुर्नाम गन्धर्वः सुमहामतिः
2,66,17,jahāroraṇakau tasyāstatpaścātsā divaṃ gatā tasyāstu viraheṇāsau bhramamāṇastvathorvaśīm,जहारोरणकौ तस्यास्तत्पश्चात्सा दिवं गता तस्यास्तु विरहेणासौ भ्रममाणस्त्वथोर्वशीम्
2,66,18,dadarśa ca kurukṣetre tayā saṃbhāṣito 'pyayam gandharvānupadhāveti sa taccakre 'tha te daduḥ,ददर्श च कुरुक्षेत्रे तया संभाषितो ऽप्ययम् गन्धर्वानुपधावेति स तच्चक्रे ऽथ ते ददुः
2,66,19,agnisthālīṃ tayā rājā gataḥ svargaṃ mahārathaḥ eko 'gniḥ pūrvamāsīdvai ailastaṃ trīnakalpayat,अग्निस्थालीं तया राजा गतः स्वर्गं महारथः एको ऽग्निः पूर्वमासीद्वै ऐलस्तं त्रीनकल्पयत्
2,66,20,evaṃprabhāvo rājāsīdailastu dvijasattamāḥ deśe puṇyatame caiva maharṣibhiralaṅkṛte,एवंप्रभावो राजासीदैलस्तु द्विजसत्तमाः देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिरलङ्कृते
2,66,21,rājyaṃ sa kārayāmāsa prayāge pṛthivīpatiḥ uttare yāmune tīre pratiṣṭhāne mahāyaśāḥ,राज्यं स कारयामास प्रयागे पृथिवीपतिः उत्तरे यामुने तीरे प्रतिष्ठाने महायशाः
2,66,22,tasya putrā babhūvurhi ṣaḍindropamatejasaḥ gandharvaloke viditā āyurddhīmānamāvasuḥ,तस्य पुत्रा बभूवुर्हि षडिन्द्रोपमतेजसः गन्धर्वलोके विदिता आयुर्द्धीमानमावसुः
2,66,23,viśvāvasuḥ śratāyuśca ghṛtāyuścovarśīsutāḥ amāva sostu vai jāte bhīmo rājātha viśvacit,विश्वावसुः श्रतायुश्च घृतायुश्चोवर्शीसुताः अमाव सोस्तु वै जाते भीमो राजाथ विश्वचित्
2,66,24,śrīmānbhīmasya dāyādo rājāsītkāñcanaprabhaḥ vidvāṃstu kāñcanasyāpi suhotro 'bhūnmahābala,श्रीमान्भीमस्य दायादो राजासीत्काञ्चनप्रभः विद्वांस्तु काञ्चनस्यापि सुहोत्रो ऽभून्महाबल
2,66,25,suhotrasyābhavajjahnuḥ keśinīgarbhasaṃbhavaḥ pratigatya tato gaṅgā vitate ya5karmaṇi,सुहोत्रस्याभवज्जह्नुः केशिनीगर्भसंभवः प्रतिगत्य ततो गङ्गा वितते य५कर्मणि
2,66,26,sādayāmāsa taṃ deśaṃ bhāvinor'thasya darśanāt gaṅgayā plāvitaṃ dṛṣṭvā yajñavāṭaṃ samantataḥ,सादयामास तं देशं भाविनोर्ऽथस्य दर्शनात् गङ्गया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः
2,66,27,sauhotrirapi saṃkruddho gaṅgāṃ rājā dvijottamāḥ tadārājarṣiṇā pītāṃ gaṅgāṃ dṛṣṭvā surarṣayaḥ,सौहोत्रिरपि संक्रुद्धो गङ्गां राजा द्विजोत्तमाः तदाराजर्षिणा पीतां गङ्गां दृष्ट्वा सुरर्षयः
2,66,28,upaninyurmahābhāgā duhitṛtvena jāhnavīm yauvanāśvasya pautrīṃ tu kāverīṃ jahnurāvahat,उपनिन्युर्महाभागा दुहितृत्वेन जाह्नवीम् यौवनाश्वस्य पौत्रीं तु कावेरीं जह्नुरावहत्
2,66,29,yuvanāśvasya śāpena gaṅgārddhena vinirmame kāverīṃ saritāṃ śreṣṭha jahnubhāryāmaninditām,युवनाश्वस्य शापेन गङ्गार्द्धेन विनिर्ममे कावेरीं सरितां श्रेष्ठ जह्नुभार्यामनिन्दिताम्
2,66,30,jahnustu dayitaṃ putraṃ sunahaṃ nāma dhārmikam kāveryāṃ janayāmāsa ajakastasya cātmajaḥ,जह्नुस्तु दयितं पुत्रं सुनहं नाम धार्मिकम् कावेर्यां जनयामास अजकस्तस्य चात्मजः
2,66,31,ajakasya tu dāyādo balākāśvo mahāyaśāḥ babhūva mṛga śīlaḥ suśastasyātmajaḥ smṛtaḥ,अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महायशाः बभूव मृग शीलः सुशस्तस्यात्मजः स्मृतः
2,66,32,kuśaputrā babhūvuśca catvāro devavarcasaḥ kuśāṃbaḥ kuśānābhaśca amūrtarayamo vasuḥ,कुशपुत्रा बभूवुश्च चत्वारो देववर्चसः कुशांबः कुशानाभश्च अमूर्तरयमो वसुः
2,66,33,kuśikastu tapastepe putrārthī rājasattamaḥ pūrṇe varṣasahasre vai śatakraturapaśyata,कुशिकस्तु तपस्तेपे पुत्रार्थी राजसत्तमः पूर्णे वर्षसहस्रे वै शतक्रतुरपश्यत
2,66,34,tamugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ purandaraḥ samarthaḥ putrajanane svayamevāsya śāśvataḥ,तमुग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवास्य शाश्वतः
2,66,35,putratvaṃ kalpayāmāsa svayameva purandaraḥ gādhirnāmābhavatputraḥ kauśikaḥ pākaśāsanaḥ,पुत्रत्वं कल्पयामास स्वयमेव पुरन्दरः गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः
2,66,36,paurukutsyabhavadbhāryā gādhestasyāmajāyata pūrvaṃ kanyā mahābhāgā nāmnā satyavatī śubhā,पौरुकुत्स्यभवद्भार्या गाधेस्तस्यामजायत पूर्वं कन्या महाभागा नाम्ना सत्यवती शुभा
2,66,37,tāṃ gādhiḥ putrakāmāya ṛcīkāya dadau prabhuḥ tasyāḥ prītastu vai bharttā bhārgavo bhṛgunandanaḥ,तां गाधिः पुत्रकामाय ऋचीकाय ददौ प्रभुः तस्याः प्रीतस्तु वै भर्त्ता भार्गवो भृगुनन्दनः
2,66,38,putrārthe sādhayāmāsa caruṃ gādhestathaiva ca athāvocatpriyāṃ tatra ṛcīko bhārgavastadā,पुत्रार्थे साधयामास चरुं गाधेस्तथैव च अथावोचत्प्रियां तत्र ऋचीको भार्गवस्तदा
2,66,39,upabhojyaścarurayaṃ tvayā mātrā ca te śubhā tasyā janiṣyate putro dīptimānkṣattriyarṣabhaḥ,उपभोज्यश्चरुरयं त्वया मात्रा च ते शुभा तस्या जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्त्रियर्षभः
2,66,40,ajeyaḥ kṣattriyairyuddhe kṣatriyarṣabhasūdanaḥ tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtimantaṃ tapodhanam,अजेयः क्षत्त्रियैर्युद्धे क्षत्रियर्षभसूदनः तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोधनम्
2,66,41,śamātmakaṃ dvijaśreṣṭhaṃ carureṣa vidhāsyati evamuktvā tu tāṃ bhāryāmṛcīko bhṛgunandanaḥ,शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेष विधास्यति एवमुक्त्वा तु तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः
2,66,42,tapasyabhirato nityamaraṇyaṃ praviśeśa ha gādhiḥ sadārastu tadā ṛcīkāśramamabhyagāt,तपस्यभिरतो नित्यमरण्यं प्रविशेश ह गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकाश्रममभ्यगात्
2,66,43,tīrthayātrāprasaṃgena sutāṃ draṣṭuṃ nareśvaraḥ carudvayaṃ gṛhītvā tu ṛṣeḥ styavatī tadā,तीर्थयात्राप्रसंगेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः चरुद्वयं गृहीत्वा तु ऋषेः स्त्यवती तदा
2,66,44,bharturvacanamavyagrā hṛṣṭā mātre nyavedayat mātā tu tasyai daivaina duhitre svacaruṃ dadau,भर्तुर्वचनमव्यग्रा हृष्टा मात्रे न्यवेदयत् माता तु तस्यै दैवैन दुहित्रे स्वचरुं ददौ
2,66,45,tasyāścarumathājñānādātmanaḥ sā cakāra ha atha satyavatī garbhaṃ kṣatriyāntakaraṃ śubham,तस्याश्चरुमथाज्ञानादात्मनः सा चकार ह अथ सत्यवती गर्भं क्षत्रियान्तकरं शुभम्
2,66,46,dhārayāmāsa dīptena vapuṣā ghoradarśanā tāmṛcīkastato dṛṣṭvā yogenāpyavamṛśya ca,धारयामास दीप्तेन वपुषा घोरदर्शना तामृचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाप्यवमृश्य च
2,66,47,tadābravīddvijaśreṣṭhaḥ svāṃ bhāryāṃ varavarṇinīm mātrāsi vañcitā bhadre caruvyatyāsahetunā,तदाब्रवीद्द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् मात्रासि वञ्चिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना
2,66,48,janiṣyati hi putraste krūrakarmātidārumaḥ mātā janiṣyate cāpi tathā bhūtaṃ tapodhanam,जनिष्यति हि पुत्रस्ते क्रूरकर्मातिदारुमः माता जनिष्यते चापि तथा भूतं तपोधनम्
2,66,49,viśvaṃ hi brahmatapasā mayā tatra samarpitam evamuktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā,विश्वं हि ब्रह्मतपसा मया तत्र समर्पितम् एवमुक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा
2,66,50,prasādayāmāsa patiṃ suto me nedṛśo bhavet brāhmaṇāpasadastvatta ityukto munimabravīt,प्रसादयामास पतिं सुतो मे नेदृशो भवेत् ब्राह्मणापसदस्त्वत्त इत्युक्तो मुनिमब्रवीत्
2,66,51,naiva saṃkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathā tvayā ugrakarmā bhavetputraḥ piturmātuśca kāraṇāt,नैव संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वया उग्रकर्मा भवेत्पुत्रः पितुर्मातुश्च कारणात्
2,66,52,punaḥ satyavatī vākyamevamuktābravīdidam icchaṃllokānapi mune sṛjethāḥ kiṃ punaḥ sutam,पुनः सत्यवती वाक्यमेवमुक्ताब्रवीदिदम् इच्छंल्लोकानपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम्
2,66,53,śamātmakamṛjuṃ bharttaḥ putraṃ me dātumarhasi kāmamevaṃvidhaḥ pautro mama syāttava suvrata,शमात्मकमृजुं भर्त्तः पुत्रं मे दातुमर्हसि काममेवंविधः पौत्रो मम स्यात्तव सुव्रत
2,66,54,yadyanyathā na sakyaṃ vai kartuṃmevaṃ dvijottama tataḥ prasādamakarotsa tasyāstapaso balāt,यद्यन्यथा न सक्यं वै कर्तुंमेवं द्विजोत्तम ततः प्रसादमकरोत्स तस्यास्तपसो बलात्
2,66,55,putre nāsti viśeṣo me pautre vā varavarṇini tvayā yathoktaṃ vacanaṃ tathā bhadrebhaviṣyati,पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रेभविष्यति
2,66,56,tasmātsatyavatī putraṃ janayāmāsa bhārgavam tapasyabhirataṃ dāntaṃ jamadagniṃ śamātmakam,तस्मात्सत्यवती पुत्रं जनयामास भार्गवम् तपस्यभिरतं दान्तं जमदग्निं शमात्मकम्
2,66,57,bhṛgoścaruviparyāse raudravaiṣṇavayoḥ purā jamanādvaiṣṇavasyāgnerjamadagnirajāyata,भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा जमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत
2,66,59,viśvāmitraṃ tu dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ prāpya brahmarṣisamatāṃ jagāma brahmaṇā vṛtaḥ 66.58 sā hi satyavatī puṇyā satyavrataparāyaṇā kauśikī tu samākhyātā pravṛtteyaṃ mahānadī,विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः प्राप्य ब्रह्मर्षिसमतां जगाम ब्रह्मणा वृतः ६६.५८ सा हि सत्यवती पुण्या सत्यव्रतपरायणा कौशिकी तु समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी
2,66,60,parisrutā mahābhāgā kauśikī saritāṃ varā ikṣvākuvaṃśaprabhavo reṇuko nāma pārthivaḥ,परिस्रुता महाभागा कौशिकी सरितां वरा इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रेणुको नाम पार्थिवः
2,66,61,tasya kanyā mahābhāgā kamalī nāma reṇukā reṇukāyāṃ kamalyāṃ tu tapodhṛtisamādhinā,तस्य कन्या महाभागा कमली नाम रेणुका रेणुकायां कमल्यां तु तपोधृतिसमाधिना
2,66,62,ārcīko janayāmāma jamadagniḥ sudāruṇam sarvavidyāntagaṃ śreṣṭhaṃ dhanurvedasya pāragam,आर्चीको जनयामाम जमदग्निः सुदारुणम् सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम्
2,66,63,rāmaṃ kṣattriyahantāraṃ pradīptamiva pāvakam aurvasyaivamṛcīkasya satyavatyāṃ mahāmanāḥ,रामं क्षत्त्रियहन्तारं प्रदीप्तमिव पावकम् और्वस्यैवमृचीकस्य सत्यवत्यां महामनाः
2,66,64,jamadagnistapovīryājjajñe brahmavidāṃ varaḥ madhyamaśca śunaḥśephaḥ śunaḥ pucchaḥ kaniṣṭhakaḥ,जमदग्निस्तपोवीर्याज्जज्ञे ब्रह्मविदां वरः मध्यमश्च शुनःशेफः शुनः पुच्छः कनिष्ठकः
2,66,65,viśvāmitrastu dharmātmā nāmnā viśvarathaḥ smṛtaḥ jajñe bhṛguprasādena kauśikānvayavarddhanaḥ,विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकान्वयवर्द्धनः
2,66,66,viśvāmitrasya putrastu śunaḥśepho 'bhavanmuniḥ hariścandrasya yajñe tu paśutve niyataḥ sa vai,विश्वामित्रस्य पुत्रस्तु शुनःशेफो ऽभवन्मुनिः हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे तु पशुत्वे नियतः स वै
2,66,67,devairdattaḥ śunaḥśepho viśvāmitrāya vai punaḥ devairdattaḥ sa vai yasmāddevarātastato 'bhavat,देवैर्दत्तः शुनःशेफो विश्वामित्राय वै पुनः देवैर्दत्तः स वै यस्माद्देवरातस्ततो ऽभवत्
2,66,68,viśvāmitrasya putrāṇāṃ śunaḥśepho 'grajaḥ smṛtaḥ madhucchandādayaścaiva kṛtadevau dhruvāṣṭakau,विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः मधुच्छन्दादयश्चैव कृतदेवौ ध्रुवाष्टकौ
2,66,69,kacchapaḥ pūraṇaścaiva viśvāmitrasutāstu vai teṣāṅgotrāṇi bahudhā kauśikānāṃ mahātmanām,कच्छपः पूरणश्चैव विश्वामित्रसुतास्तु वै तेषाङ्गोत्राणि बहुधा कौशिकानां महात्मनाम्
2,66,70,pārthivā devarātāśca jājñavalkyāḥ samarpaṇāḥ uduṃbarāśca vātaḍyāstalakāyanacāndravāḥ,पार्थिवा देवराताश्च जाज्ञवल्क्याः समर्पणाः उदुंबराश्च वातड्यास्तलकायनचान्द्रवाः
2,66,71,lohiṇyo reṇavaschaiva tathā kāriṣavaḥ smṛtāḥ babhravaḥ paṇinaschaiva dhyānajapyāstathaiva ca,लोहिण्यो रेणवस्छैव तथा कारिषवः स्मृताः बभ्रवः पणिनस्छैव ध्यानजप्यास्तथैव च
2,66,72,śyāmāyanā hiraṇyākṣāḥ sāṃkṛtā gālavāḥ smṛtāḥ devalā yāmadūtāśca śālaṅkāyanabāṣkalāḥ,श्यामायना हिरण्याक्षाः सांकृता गालवाः स्मृताः देवला यामदूताश्च शालङ्कायनबाष्कलाः
2,66,74,lālāḍhyā bādarāścānye viśvāmitrasya dhīmataḥ ṛṣyantaravivāhyāste bahabaḥ kauśikāḥ smṛtāḥ 65.73 kauśikāḥ sauśrutāścaiva tathānye saindhavāyanāḥ yogeśvarasya puṇyasya bahmarṣeḥ kauśikasya vai viśvāmitrasya putrāṇāṃ śunaḥśepho 'grajaḥ smṛtaḥ,लालाढ्या बादराश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः ऋष्यन्तरविवाह्यास्ते बहबः कौशिकाः स्मृताः ६५.७३ कौशिकाः सौश्रुताश्चैव तथान्ये सैन्धवायनाः योगेश्वरस्य पुण्यस्य बह्मर्षेः कौशिकस्य वै विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनःशेफो ऽग्रजः स्मृतः
2,66,75,dṛṣadvatī sutaścāpi viśvāmitrāttathāṣṭakaḥ aṣṭakasya suto lauhiḥ prokto jahnugaṇo mayā,दृषद्वती सुतश्चापि विश्वामित्रात्तथाष्टकः अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया
2,66,76,ṛṣaya ūcuḥ kiṃlakṣaṇena dharmeṇa tapaseha śrutena vā,ऋषय ऊचुः किंलक्षणेन धर्मेण तपसेह श्रुतेन वा
2,66,77,brāhmaṇyaṃ samanuprāptaṃ viśvāmitrādibhirnṛpaiḥ yenayenābhidhānena brāhmaṇyaṃ kṣatriyā gatāḥ,ब्राह्मण्यं समनुप्राप्तं विश्वामित्रादिभिर्नृपैः येनयेनाभिधानेन ब्राह्मण्यं क्षत्रिया गताः
2,66,78,viśeṣaṃ jñātumicchāmi tapaso dānatastathā evamuktastato vākyamabravīdidamarthavat,विशेषं ज्ञातुमिच्छामि तपसो दानतस्तथा एवमुक्तस्ततो वाक्यमब्रवीदिदमर्थवत्
2,66,79,anyāyopagatairdravyairāhūya dvijasattamān dharmābhikāṅkṣī yajate na dharmaphalamaśnute,अन्यायोपगतैर्द्रव्यैराहूय द्विजसत्तमान् धर्माभिकाङ्क्षी यजते न धर्मफलमश्नुते
2,66,80,japaṃ kṛtvā tathā tīvraṃ dhanalobhānniraṅkuśaḥ rāgamohānvito hyante pāvanārthaṃ dadāti yaḥ,जपं कृत्वा तथा तीव्रं धनलोभान्निरङ्कुशः रागमोहान्वितो ह्यन्ते पावनार्थं ददाति यः
2,66,81,tena dattāni dānāni hyaphalāni bhavantyuta tasya dharmapravṛttasya hiṃsakasya durātmanaḥ,तेन दत्तानि दानानि ह्यफलानि भवन्त्युत तस्य धर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः
2,66,82,evaṃ labdhvā dhane mohāddadato yajataśca ha saṃkliṣṭaṃ karmaṇā dānaṃ na tiṣṭhati durātmanaḥ,एवं लब्ध्वा धने मोहाद्ददतो यजतश्च ह संक्लिष्टं कर्मणा दानं न तिष्ठति दुरात्मनः
2,66,83,nyāyāgatānāṃ dravyāṇāṃ tīrthaṃ saṃpratipādanam kāmānanabhi saṃdhāya yajate ca dadāti ca,न्यायागतानां द्रव्याणां तीर्थं संप्रतिपादनम् कामाननभि संधाय यजते च ददाति च
2,66,84,sa dānaphalamāpnoti tacca dānaṃ sukhodayam dānena bhogānāpnoti svargaṃ satyena gacchati,स दानफलमाप्नोति तच्च दानं सुखोदयम् दानेन भोगानाप्नोति स्वर्गं सत्येन गच्छति
2,66,85,tapasā tu sutaptena lokānviṣṭabhya tiṣṭhati satyaṃ tu tapasaḥ śreyastasmājjñānaṃ guru smṛtam,तपसा तु सुतप्तेन लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति सत्यं तु तपसः श्रेयस्तस्माज्ज्ञानं गुरु स्मृतम्
2,66,86,śrūyate hi tapassiddhāḥ kṣattropetā dvijātayaḥ viśvāmitro narapatirmāndhātā saṃkṛtiḥ kapiḥ,श्रूयते हि तपस्सिद्धाः क्षत्त्रोपेता द्विजातयः विश्वामित्रो नरपतिर्मान्धाता संकृतिः कपिः
2,66,87,kāśyaśca purukutsaśca śalo gṛtsamadaḥ prabhuḥ ārṣṭiṣeṇo 'jamīḍhaśca bhārgavyomastathaiva ca,काश्यश्च पुरुकुत्सश्च शलो गृत्समदः प्रभुः आर्ष्टिषेणो ऽजमीढश्च भार्गव्योमस्तथैव च
2,66,88,kakṣīvāṃścaivauśijaśca nṛpaśca śiśirastathā rathāntaraḥ śaunakaśca viṣṇuvṛddhādayo nṛpāḥ,कक्षीवांश्चैवौशिजश्च नृपश्च शिशिरस्तथा रथान्तरः शौनकश्च विष्णुवृद्धादयो नृपाः
2,66,89,kṣatropetāḥ smṛtā hyete tapasā ṛṣitāṃ gatāḥ ete rājarṣayaḥ sarve siddhiṃ tu mahatīṃ gatāḥ,क्षत्रोपेताः स्मृता ह्येते तपसा ऋषितां गताः एते राजर्षयः सर्वे सिद्धिं तु महतीं गताः
2,66,90,ata jñardhvaṃ pravakṣyāmi āyorvaṃśaṃ mahātmanaḥ,अत ज्ञर्ध्वं प्रवक्ष्यामि आयोर्वंशं महात्मनः
2,67,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya uvoddhāta pāde bhārgavacarite amāvasuvaṃśānukīrttanaṃ nāma ṣaṭṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ 66 āyoḥ putrā mahātmānaḥ pañcaivāsanmahābalāḥ svarbhānuta nayāyāṃ te prabhāyāṃ jajñire nṛpāḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उवोद्धात पादे भार्गवचरिते अमावसुवंशानुकीर्त्तनं नाम षट्षष्टितमो ऽध्यायः ६६ आयोः पुत्रा महात्मानः पञ्चैवासन्महाबलाः स्वर्भानुत नयायां ते प्रभायां जज्ञिरे नृपाः
2,67,2,nahuṣaḥ prathamasteṣāṃ kṣatravṛddhastataḥ smṛtaḥ raṃbho rajiranenāśca triṣu lokeṣu viśrutāḥ,नहुषः प्रथमस्तेषां क्षत्रवृद्धस्ततः स्मृतः रंभो रजिरनेनाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः
2,67,3,kṣatravṛddhātmajaścaiva sunahotro mahāyaśāḥ sunahotrasya dāyādāstrayaḥ paramadhārmikāḥ,क्षत्रवृद्धात्मजश्चैव सुनहोत्रो महायशाः सुनहोत्रस्य दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः
2,67,4,kāśaḥ śalaśca dvāvetau tathā gṛtsamadaḥ prabhuḥ putro gṛtsamadasyāpi śunako yasya śaunakaḥ,काशः शलश्च द्वावेतौ तथा गृत्समदः प्रभुः पुत्रो गृत्समदस्यापि शुनको यस्य शौनकः
2,67,5,brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva vaiśyāḥ śūdrāstathaiva ca etasya vaṃśesaṃbhūtā vicitraiḥ karmabhirdvijāḥ,ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्याः शूद्रास्तथैव च एतस्य वंशेसंभूता विचित्रैः कर्मभिर्द्विजाः
2,67,6,śalātmajo hyārṣṭiṣeṇaḥ śiśirastasya jātmajaḥ śaunakāścārṣṭiṣeṇāśca kṣatropetā dvijātayaḥ,शलात्मजो ह्यार्ष्टिषेणः शिशिरस्तस्य जात्मजः शौनकाश्चार्ष्टिषेणाश्च क्षत्रोपेता द्विजातयः
2,67,7,kāśyasya kāśipo rājā putro dīrghatapāstathā dhanvaśca dīrghatapaso vidvāndhanvantarīstataḥ,काश्यस्य काशिपो राजा पुत्रो दीर्घतपास्तथा धन्वश्च दीर्घतपसो विद्वान्धन्वन्तरीस्ततः
2,67,8,tapasoṃ'te mahātejā jāto vṛddhasya dhīmataḥ athainamṛṣayaḥ procuḥ sūtaṃ vākyamida punaḥ,तपसोंऽते महातेजा जातो वृद्धस्य धीमतः अथैनमृषयः प्रोचुः सूतं वाक्यमिद पुनः
2,67,9,ṛṣaya ūcuḥ kaśca dhanvantarirdevo mānuṣeṣviha jajñivān etadveditumicchāmastannobrūhi parantapa,ऋषय ऊचुः कश्च धन्वन्तरिर्देवो मानुषेष्विह जज्ञिवान् एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नोब्रूहि परन्तप
2,67,10,sūta uvāca dhanvantareḥ saṃbhavo 'yaṃ śrūyatāmiha vai dvijāḥ sa saṃbhūtaḥ samudrānte mathyamāne 'mṛte purā,सूत उवाच धन्वन्तरेः संभवो ऽयं श्रूयतामिह वै द्विजाः स संभूतः समुद्रान्ते मथ्यमाने ऽमृते पुरा
2,67,11,utpannaḥ kalaśātpūrvaṃ sarvataśca śriyā vṛtaḥ sadyaḥsaṃsiddhakāryaṃ taṃ dṛṣṭvā viṣṇukhasthitaḥ,उत्पन्नः कलशात्पूर्वं सर्वतश्च श्रिया वृतः सद्यःसंसिद्धकार्यं तं दृष्ट्वा विष्णुखस्थितः
2,67,12,abjastvamiti hovāca tasmādabjastu sa smṛtaḥ abjaḥ provāca viṣṇuṃ taṃ tanayo 'smi tava prabho,अब्जस्त्वमिति होवाच तस्मादब्जस्तु स स्मृतः अब्जः प्रोवाच विष्णुं तं तनयो ऽस्मि तव प्रभो
2,67,13,vidhatsva bhāgaṃ sthānaṃ ca mama loke surottama evamuktaḥ sa dṛṣṭvā tu tathyaṃ provāca sa prabhuḥ,विधत्स्व भागं स्थानं च मम लोके सुरोत्तम एवमुक्तः स दृष्ट्वा तु तथ्यं प्रोवाच स प्रभुः
2,67,14,kṛto yajñavibhāgastu daiteyairhi suraistathā vedeṣu vidhiyuktaṃ ca vidhihotraṃ maharṣibhiḥ,कृतो यज्ञविभागस्तु दैतेयैर्हि सुरैस्तथा वेदेषु विधियुक्तं च विधिहोत्रं महर्षिभिः
2,67,15,na sakyamiha homaṃ vai tubhyaṃ kartuṃ kadāyana arvāksūto 'si he deva tava mantro na vai prabho,न सक्यमिह होमं वै तुभ्यं कर्तुं कदायन अर्वाक्सूतो ऽसि हे देव तव मन्त्रो न वै प्रभो
2,67,16,dvitīyāyāṃ tu saṃbhūtyāṃ loke khyātiṃ gamiṣyasi aṇimādiyutāṃ siddhiṃ gatastatra bhaviṣyasi,द्वितीयायां तु संभूत्यां लोके ख्यातिं गमिष्यसि अणिमादियुतां सिद्धिं गतस्तत्र भविष्यसि
2,67,17,etenaiva śarīreṇa devatvaṃ prāpsyasi prabho cā (ca) turmantrairghṛtairgavyairyakṣyante tvāṃ dvijātayaḥ,एतेनैव शरीरेण देवत्वं प्राप्स्यसि प्रभो चा (च) तुर्मन्त्रैर्घृतैर्गव्यैर्यक्ष्यन्ते त्वां द्विजातयः
2,67,18,atha vā tvaṃ punaścaiva hyāyurvedaṃ vidhāsyasi avaśyabhāvīhyartho 'yaṃ prāgdṛṣṭastvabjayoninā,अथ वा त्वं पुनश्चैव ह्यायुर्वेदं विधास्यसि अवश्यभावीह्यर्थो ऽयं प्राग्दृष्टस्त्वब्जयोनिना
2,67,19,dvitīyaṃ dvāpara prāpya bhavitā tvaṃ na saṃśayaḥ tasmāttasmai varaṃ dattvā viṣṇurantardadhe tataḥ,द्वितीयं द्वापर प्राप्य भविता त्वं न संशयः तस्मात्तस्मै वरं दत्त्वा विष्णुरन्तर्दधे ततः
2,67,20,dvitīye dvāpare prāpte saunahotraḥ sa kāśirāṭ putrakāmastapastepe nṛpo dīrghatapāstathā,द्वितीये द्वापरे प्राप्ते सौनहोत्रः स काशिराट् पुत्रकामस्तपस्तेपे नृपो दीर्घतपास्तथा
2,67,21,abjaṃ devaṃ tu putrārthe hyārirādhayiṣurnṛpaḥ vareṇa cchandayāmāsa tato dhanvantarirnṛpam,अब्जं देवं तु पुत्रार्थे ह्यारिराधयिषुर्नृपः वरेण च्छन्दयामास ततो धन्वन्तरिर्नृपम्
2,67,22,nṛpa uvāca bhagavanyadi tuṣṭastvaṃ putro me gatimānbhaveḥ tatheti samanujñāya tatraivāntaradhātprabhuḥ,नृप उवाच भगवन्यदि तुष्टस्त्वं पुत्रो मे गतिमान्भवेः तथेति समनुज्ञाय तत्रैवान्तरधात्प्रभुः
2,67,23,tasya gehe samutpanno devo dhanvantaristadā kāśirājo mahārājaḥ sarva rogapraṇāśanaḥ,तस्य गेहे समुत्पन्नो देवो धन्वन्तरिस्तदा काशिराजो महाराजः सर्व रोगप्रणाशनः
2,67,24,āyurvedaṃ bharadvājātprāpyeha sabhiṣakkriyam tamaṣṭadhā punarvyasya śiṣyebhyaḥ pratyapādayat,आयुर्वेदं भरद्वाजात्प्राप्येह सभिषक्क्रियम् तमष्टधा पुनर्व्यस्य शिष्येभ्यः प्रत्यपादयत्
2,67,25,dhanvantarisutaścāpi ketumāniti viśrutaḥ atha ketumataḥ putro jajñe bhīmaratho nṛpaḥ,धन्वन्तरिसुतश्चापि केतुमानिति विश्रुतः अथ केतुमतः पुत्रो जज्ञे भीमरथो नृपः
2,67,26,putro bhīmarathasyāpi jāto dhīmānprajeśvaraḥ divodāsa iti khyāto vārāṇasyadhipo 'bhavat,पुत्रो भीमरथस्यापि जातो धीमान्प्रजेश्वरः दिवोदास इति ख्यातो वाराणस्यधिपो ऽभवत्
2,67,27,etasminneva kāle tu purīṃ vārāmasīṃ purā śūnyāṃ niveśayāmāsa kṣemako nāma rākṣasaḥ,एतस्मिन्नेव काले तु पुरीं वारामसीं पुरा शून्यां निवेशयामास क्षेमको नाम राक्षसः
2,67,28,śaptā hi sā purī pūrvaṃ nikuṃbhena mahātmanā śūnyā varṣasahasraṃ vai bhavitrīti punaḥ punaḥ,शप्ता हि सा पुरी पूर्वं निकुंभेन महात्मना शून्या वर्षसहस्रं वै भवित्रीति पुनः पुनः
2,67,29,tasyāṃ tu śaptamātrāyāṃ divodāsaḥ prajeśvaraḥ viṣayānte purīṃ ramyāṃ gomatyāṃ saṃnyaveśayat,तस्यां तु शप्तमात्रायां दिवोदासः प्रजेश्वरः विषयान्ते पुरीं रम्यां गोमत्यां संन्यवेशयत्
2,67,30,ṛṣaya ūcuḥ vārāṇasīṃ kimarthaṃ tāṃ nikuṃbhaḥ śaptavānpurā nikuṃbhaścāpi dharmātmā siddhakṣetraṃ śaśāpa yaḥ,ऋषय ऊचुः वाराणसीं किमर्थं तां निकुंभः शप्तवान्पुरा निकुंभश्चापि धर्मात्मा सिद्धक्षेत्रं शशाप यः
2,67,31,sūta uvāca divodāsastu rājarṣirnagarīṃ prāpya pārthivaḥ vasate sa mahātejāḥ sphītāyāṃ vai narādhipaḥ,सूत उवाच दिवोदासस्तु राजर्षिर्नगरीं प्राप्य पार्थिवः वसते स महातेजाः स्फीतायां वै नराधिपः
2,67,32,etasminneva kāle tu kṛtadāro maheśvaraḥ devyāḥ sa priyakāmastu vasanvai śvaśurāntike,एतस्मिन्नेव काले तु कृतदारो महेश्वरः देव्याः स प्रियकामस्तु वसन्वै श्वशुरान्तिके
2,67,33,devājñayā pāriṣadā viśvarupāstapodhanāḥ pūrvoktarūpasaṃveṣaistoṣayanti maheśvarīm,देवाज्ञया पारिषदा विश्वरुपास्तपोधनाः पूर्वोक्तरूपसंवेषैस्तोषयन्ति महेश्वरीम्
2,67,34,hṛṣyate tairmahādevo menā naiva tu tuṣyati jugupsate sā nityaṃ vai devaṃ devīṃ tathaiva ca,हृष्यते तैर्महादेवो मेना नैव तु तुष्यति जुगुप्सते सा नित्यं वै देवं देवीं तथैव च
2,67,35,mama pārśve tvanācārastava bharttā maheśvaraḥ daridraḥ sarvathaiveha hā kaṣṭaṃ lajjate na vai,मम पार्श्वे त्वनाचारस्तव भर्त्ता महेश्वरः दरिद्रः सर्वथैवेह हा कष्टं लज्जते न वै
2,67,36,mātrā tathoktā vacasā strīsvabhāvānna cakṣame smitaṃ kṛtvā tu varadā harapārśvamathāgamat,मात्रा तथोक्ता वचसा स्त्रीस्वभावान्न चक्षमे स्मितं कृत्वा तु वरदा हरपार्श्वमथागमत्
2,67,37,viṣaṇṇavadanā devī mahādevamabhāṣata neha vatsyāmyahaṃ deva naya māṃ svaṃ niveśanam,विषण्णवदना देवी महादेवमभाषत नेह वत्स्याम्यहं देव नय मां स्वं निवेशनम्
2,67,38,tathoktastu mahādevaḥ sarvāṃllokānnirīkṣya ha vāsārthaṃ rocayāmāsa pṛthivyāṃ tu dvijottamāḥ,तथोक्तस्तु महादेवः सर्वांल्लोकान्निरीक्ष्य ह वासार्थं रोचयामास पृथिव्यां तु द्विजोत्तमाः
2,67,39,vārāṇasīṃ mahātejāḥ siddhakṣetraṃ maheśvaraḥ divodāsena tāṃ jñātvā niviṣṭāṃ nagarīṃ bhavaḥ,वाराणसीं महातेजाः सिद्धक्षेत्रं महेश्वरः दिवोदासेन तां ज्ञात्वा निविष्टां नगरीं भवः
2,67,40,pārśvasthaṃ sa samāhūya gaṇeśaṃ kṣemamabravīt gaṇeśvara purīṃ gatvā śūnyāṃ vārāṇasīṃ kuru,पार्श्वस्थं स समाहूय गणेशं क्षेममब्रवीत् गणेश्वर पुरीं गत्वा शून्यां वाराणसीं कुरु
2,67,41,mṛdunā cābhyupāyena ativīryaḥ sa pārthivaḥ tato gatvā nikuṃbhastu purīṃ vārāṇasīṃ purā,मृदुना चाभ्युपायेन अतिवीर्यः स पार्थिवः ततो गत्वा निकुंभस्तु पुरीं वाराणसीं पुरा
2,67,42,svapne saṃdarśayāmāsa maṅkanaṃ nāmato dvijam śreyaste 'haṃ kariṣyāmi sthānaṃ me rocayānagha,स्वप्ने संदर्शयामास मङ्कनं नामतो द्विजम् श्रेयस्ते ऽहं करिष्यामि स्थानं मे रोचयानघ
2,67,43,madrūpāṃ pratimāṃ kṛtvā nagaryante niveśaya tathā svapne yathā dṛṣṭaṃ sarvaṃ kāritavāndvijaḥ,मद्रूपां प्रतिमां कृत्वा नगर्यन्ते निवेशय तथा स्वप्ने यथा दृष्टं सर्वं कारितवान्द्विजः
2,67,44,nagarīdvāryanujñāpya rājānaṃ tu yathāvidhi pūjā tumahatī caiva nityameva prayujyate,नगरीद्वार्यनुज्ञाप्य राजानं तु यथाविधि पूजा तुमहती चैव नित्यमेव प्रयुज्यते
2,67,45,gandhairdhūpaiśca vālyaiśca prekṣaṇīyestathaiva ca annapradānayuktaiśca hyatyadbhutamivābhavat,गन्धैर्धूपैश्च वाल्यैश्च प्रेक्षणीयेस्तथैव च अन्नप्रदानयुक्तैश्च ह्यत्यद्भुतमिवाभवत्
2,67,46,evaṃ saṃpūjyate tatra nityameva gaṇeśvaraḥ tato varasahasrāṇi nāgarāṇāṃ prayacchati,एवं संपूज्यते तत्र नित्यमेव गणेश्वरः ततो वरसहस्राणि नागराणां प्रयच्छति
2,67,47,putrānhiraṇyamāyūṃṣi sarvakāmāṃstathaiva ca rājñastu mahiṣī śreṣṭā suyaśā nāma viśrutā,पुत्रान्हिरण्यमायूंषि सर्वकामांस्तथैव च राज्ञस्तु महिषी श्रेष्टा सुयशा नाम विश्रुता
2,67,48,putrārthamāgatā sādhvī rājñā devī pracoditā pūjāṃ tu vipulāṃ kṛtvā devī putrānayācata,पुत्रार्थमागता साध्वी राज्ञा देवी प्रचोदिता पूजां तु विपुलां कृत्वा देवी पुत्रानयाचत
2,67,49,punaḥ punarathāgatya bahuśaḥ putrakāraṇāt na prayacchati putrāṃstu nikuṃbhaḥ kāraṇena tu,पुनः पुनरथागत्य बहुशः पुत्रकारणात् न प्रयच्छति पुत्रांस्तु निकुंभः कारणेन तु
2,67,50,krudhyate yadi rājā tu tata kiñcitpravarttate atha dīrgheṇa kālena krodho rājānamāviśat,क्रुध्यते यदि राजा तु तत किञ्चित्प्रवर्त्तते अथ दीर्घेण कालेन क्रोधो राजानमाविशत्
2,67,51,bhūtaṃ tvidaṃ maṃhaddvāri nāgarāṇāṃ prayacchati prītyā varāṃśca śataśo na kiñcinnaḥ prayacchati,भूतं त्विदं मंहद्द्वारि नागराणां प्रयच्छति प्रीत्या वरांश्च शतशो न किञ्चिन्नः प्रयच्छति
2,67,52,māmakaiḥ pūjyate nityaṃ nagaryāṃ mama caiva tu sa yācitaśca bahuśo devyā me putrakāraṇāt,मामकैः पूज्यते नित्यं नगर्यां मम चैव तु स याचितश्च बहुशो देव्या मे पुत्रकारणात्
2,67,53,na dadāti ca putraṃ me kṛtaghno bahubhojanaḥ ato nārhati pūjā tu matsakāśātkathañcana,न ददाति च पुत्रं मे कृतघ्नो बहुभोजनः अतो नार्हति पूजा तु मत्सकाशात्कथञ्चन
2,67,54,tasmāttu nāśayiṣyāmitasya sthānaṃ durātmanaḥ evaṃ tu sa viniścitya durātmā rājakilbiṣī,तस्मात्तु नाशयिष्यामितस्य स्थानं दुरात्मनः एवं तु स विनिश्चित्य दुरात्मा राजकिल्बिषी
2,67,55,sthānaṃ gaṇapateśtasya nāśayāmāsa durmatiḥ bhagnamāyatanaṃ dṛṣṭvā rājānamaśapatprabhuḥ,स्थानं गणपतेश्तस्य नाशयामास दुर्मतिः भग्नमायतनं दृष्ट्वा राजानमशपत्प्रभुः
2,67,56,yasmādvināparādhaṃ me tvayā sthānaṃ vināśitam akasmāttu purī śūnyā bhavitrīte narādhipa,यस्माद्विनापराधं मे त्वया स्थानं विनाशितम् अकस्मात्तु पुरी शून्या भवित्रीते नराधिप
2,67,57,tatastena tu śāpena śūnyā vārāṇasī tadā śaptvā purīṃ nikuṃbhastu mahādevamathānayat,ततस्तेन तु शापेन शून्या वाराणसी तदा शप्त्वा पुरीं निकुंभस्तु महादेवमथानयत्
2,67,58,śūnyāṃ purīṃ mahā devo nirmame padamātmanaḥ tulyāṃ devavibhūtyā tu devyāścaiva mahāmanāḥ,शून्यां पुरीं महा देवो निर्ममे पदमात्मनः तुल्यां देवविभूत्या तु देव्याश्चैव महामनाः
2,67,59,ramate tatra vai devī hyaiśvaryātsā tu vismitā devyā krīḍārthamīśāno devo vākyamathābravīt,रमते तत्र वै देवी ह्यैश्वर्यात्सा तु विस्मिता देव्या क्रीडार्थमीशानो देवो वाक्यमथाब्रवीत्
2,67,60,nāhaṃ veśma vimokṣyāmi hyavimuktaṃ hi me gṛham prahasyaināmathovāca hyavimuktaṃ hi me gṛham nāhaṃ devi gamiṣyāmi tvanyatredaṃ vihāya vai,नाहं वेश्म विमोक्ष्यामि ह्यविमुक्तं हि मे गृहम् प्रहस्यैनामथोवाच ह्यविमुक्तं हि मे गृहम् नाहं देवि गमिष्यामि त्वन्यत्रेदं विहाय वै
2,67,61,mayā saha ramasveha kṣetre bhāminyanuttame tasmāttadavimuktaṃ hi proktaṃ devena vai svayam,मया सह रमस्वेह क्षेत्रे भामिन्यनुत्तमे तस्मात्तदविमुक्तं हि प्रोक्तं देवेन वै स्वयम्
2,67,62,evaṃ vārāṇasī śaptā hyavimuktaṃ ca kīrttitā yasminvasedbhavo devaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ,एवं वाराणसी शप्ता ह्यविमुक्तं च कीर्त्तिता यस्मिन्वसेद्भवो देवः सर्वदेवनमस्कृतः
2,67,63,yugeṣu triṣu dharmātmā saha devyā maheśvaraḥ antarddhānaṃ kalau yāti tatpuraṃ tu mahātmanaḥ,युगेषु त्रिषु धर्मात्मा सह देव्या महेश्वरः अन्तर्द्धानं कलौ याति तत्पुरं तु महात्मनः
2,67,64,antarhite pure tasminpurī sā vasate punaḥ evaṃ vārāṇasī śaptā niveśaṃ punarāgatā,अन्तर्हिते पुरे तस्मिन्पुरी सा वसते पुनः एवं वाराणसी शप्ता निवेशं पुनरागता
2,67,65,bhadrasenasya putrāṇāṃ śatamuttamadhanvinām hatvā niveśayāmāsa divodāso narādhipaḥ,भद्रसेनस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् हत्वा निवेशयामास दिवोदासो नराधिपः
2,67,66,bhadrasenasya rājyaṃ tu hataṃ tena balīyasā bhadrasenasya putrastu durmado nāma nāmataḥ,भद्रसेनस्य राज्यं तु हतं तेन बलीयसा भद्रसेनस्य पुत्रस्तु दुर्मदो नाम नामतः
2,67,67,divodāsena bāleti ghṛṇayā sa visarjitaḥ divodāsāddṛṣadvatyāṃ vīro jajñe pratarddanaḥ,दिवोदासेन बालेति घृणया स विसर्जितः दिवोदासाद्दृषद्वत्यां वीरो जज्ञे प्रतर्द्दनः
2,67,68,tena putreṇa bālena prahṛtaṃ tasya vai punaḥ vairasyānta mahārāja tadā tena vidhitsatā,तेन पुत्रेण बालेन प्रहृतं तस्य वै पुनः वैरस्यान्त महाराज तदा तेन विधित्सता
2,67,69,pratardanasya putrau dvau vatso gargaśca viśrutau vatsaputro hyalarkastu sannatistasya cātmajaḥ,प्रतर्दनस्य पुत्रौ द्वौ वत्सो गर्गश्च विश्रुतौ वत्सपुत्रो ह्यलर्कस्तु सन्नतिस्तस्य चात्मजः
2,67,70,alarkaṃ prati rājarṣiṃ śrokoṃ gītaḥ purātanaiḥ ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca,अलर्कं प्रति राजर्षिं श्रोकों गीतः पुरातनैः षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च
2,67,71,yuvā rūpeṇa saṃpanno hyalarkaḥ kāśisattamaḥ lopāmudrāprasādena paramāyuravāptavān,युवा रूपेण संपन्नो ह्यलर्कः काशिसत्तमः लोपामुद्राप्रसादेन परमायुरवाप्तवान्
2,67,72,śāpasyānte mahābāhurhatvā kṣemakarākṣasam ramyāmāvāsayāmāsa purīṃ vārāṇasīṃ nṛpaḥ,शापस्यान्ते महाबाहुर्हत्वा क्षेमकराक्षसम् रम्यामावासयामास पुरीं वाराणसीं नृपः
2,67,73,sannaterapi dāyādaḥ sunītho nāma dhārmikaḥ sunīthasya tu dāyādaḥ kṣaimākhyo nāma dhārmikaḥ,सन्नतेरपि दायादः सुनीथो नाम धार्मिकः सुनीथस्य तु दायादः क्षैमाख्यो नाम धार्मिकः
2,67,74,kṣemasya ketumānputraḥ suketustasya cātmajaḥ suketutanayaścāpi dharmaketuriti śrutaḥ,क्षेमस्य केतुमान्पुत्रः सुकेतुस्तस्य चात्मजः सुकेतुतनयश्चापि धर्मकेतुरिति श्रुतः
2,67,75,dharmaketostu dāyādaḥ satyaketurmahārathaḥ satyaketusutaścāpi vibhurnāma prajeśvaraḥ,धर्मकेतोस्तु दायादः सत्यकेतुर्महारथः सत्यकेतुसुतश्चापि विभुर्नाम प्रजेश्वरः
2,67,76,suvibhustu vibhoḥ putraḥ sukumārastataḥ smṛtaḥ sukumārasya putrastu dhṛṣṭaketuḥ sudhārmikaḥ,सुविभुस्तु विभोः पुत्रः सुकुमारस्ततः स्मृतः सुकुमारस्य पुत्रस्तु धृष्टकेतुः सुधार्मिकः
2,67,77,dhṛṣṭaketostu dāyādo veṇuhotraḥ prajeśvaraḥ veṇuhotrasutaścāpi gārgyo vai nāma viśrutaḥ,धृष्टकेतोस्तु दायादो वेणुहोत्रः प्रजेश्वरः वेणुहोत्रसुतश्चापि गार्ग्यो वै नाम विश्रुतः
2,67,78,gārgyasya gargabhūmistu vaṃśo vatsasya dhīmataḥ brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva tayoḥ putrāḥ sudhārmikāḥ,गार्ग्यस्य गर्गभूमिस्तु वंशो वत्सस्य धीमतः ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव तयोः पुत्राः सुधार्मिकाः
2,67,79,vikrāntā balavantaśca sihatulyaparākramāḥ ityete kāśyapāḥ proktā rajerapi nibodhata,विक्रान्ता बलवन्तश्च सिहतुल्यपराक्रमाः इत्येते काश्यपाः प्रोक्ता रजेरपि निबोधत
2,67,80,rajeḥ putraśatānyāsanpañca vīryavato bhuvi rājeyamiti vikhyātaṃ kṣatra siṃdrabhayāvaham,रजेः पुत्रशतान्यासन्पञ्च वीर्यवतो भुवि राजेयमिति विख्यातं क्षत्र सिंद्रभयावहम्
2,67,81,tadā devāsure yuddhe samutpanne sudāruṇe devāścaivāsurāścaiva pitāmahamathābruvan,तदा देवासुरे युद्धे समुत्पन्ने सुदारुणे देवाश्चैवासुराश्चैव पितामहमथाब्रुवन्
2,67,82,āvayorbhagavanyuddhe vijetā ko bhaviṣyati brūhi naḥ sarvalokeśa śrotumicchāmahe vayam,आवयोर्भगवन्युद्धे विजेता को भविष्यति ब्रूहि नः सर्वलोकेश श्रोतुमिच्छामहे वयम्
2,67,83,brahmovāca yeṣāmarthāya saṃgrāme rajirāttāyudhaḥ prabhuḥ yotsyate te vijaṣyante trīṃllokānnātra saṃśayaḥ,ब्रह्मोवाच येषामर्थाय संग्रामे रजिरात्तायुधः प्रभुः योत्स्यते ते विजष्यन्ते त्रींल्लोकान्नात्र संशयः
2,67,84,rajiryatastato lakṣmīryato lakṣmīstato dhṛtiḥ yato dhṛtistato dharmo yato dharmastato jayaḥ,रजिर्यतस्ततो लक्ष्मीर्यतो लक्ष्मीस्ततो धृतिः यतो धृतिस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः
2,67,85,te devā dānavāḥ sarve tataḥ śrutvā rajerjayam abhyayurjayamicchantaḥ stuvanto rājasattamam,ते देवा दानवाः सर्वे ततः श्रुत्वा रजेर्जयम् अभ्ययुर्जयमिच्छन्तः स्तुवन्तो राजसत्तमम्
2,67,86,te hṛṣṭamanasaḥ sarve rājānaṃ devadānavāḥ ūcurasmajjayāya tvaṃ gṛhāma varakārmukam,ते हृष्टमनसः सर्वे राजानं देवदानवाः ऊचुरस्मज्जयाय त्वं गृहाम वरकार्मुकम्
2,67,87,rajiruvāca ahaṃ jeṣyāmi bho daityā devāñccha krapurogamān indro bhavāmi dharmātmā tato yotsye raṇājire,रजिरुवाच अहं जेष्यामि भो दैत्या देवाञ्च्छ क्रपुरोगमान् इन्द्रो भवामि धर्मात्मा ततो योत्स्ये रणाजिरे
2,67,88,dānavā ūcuḥ asmākamindraḥ prahlādastasyārthe vijayāmahe asmintu samaye rājaṃstiṣṭhethā devanodite,दानवा ऊचुः अस्माकमिन्द्रः प्रह्लादस्तस्यार्थे विजयामहे अस्मिन्तु समये राजंस्तिष्ठेथा देवनोदिते
2,67,89,sa tatheti bruvanneva devairapyabhinoditaḥ bhaviṣyasīṃdro jitveti devairapi nimantritaḥ,स तथेति ब्रुवन्नेव देवैरप्यभिनोदितः भविष्यसींद्रो जित्वेति देवैरपि निमन्त्रितः
2,67,90,jaghāna dānavānsarvānye 'vadhyā vajrapāṇayaḥ sa vipranaṣṭāṃ devānāṃ paramaśrīḥ śriyaṃ vaśī,जघान दानवान्सर्वान्ये ऽवध्या वज्रपाणयः स विप्रनष्टां देवानां परमश्रीः श्रियं वशी
2,67,91,nihatya dānavānsarvā nājahāra rajiḥ prabhuḥ taṃ tathāha rajiṃ tatra devaiḥ saha śatakratuḥ,निहत्य दानवान्सर्वा नाजहार रजिः प्रभुः तं तथाह रजिं तत्र देवैः सह शतक्रतुः
2,67,92,rajiputro 'hamityuktvā punarevābrahavīdvacaḥ indro 'si rājandevānāṃ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ,रजिपुत्रो ऽहमित्युक्त्वा पुनरेवाब्रहवीद्वचः इन्द्रो ऽसि राजन्देवानां सर्वेषां नात्र संशयः
2,67,93,yasyāhamindraḥ putraste khyātiṃ yāsyāmi śatruhan sa tu śakravacaḥ śrutvā vañcitastena māyayā,यस्याहमिन्द्रः पुत्रस्ते ख्यातिं यास्यामि शत्रुहन् स तु शक्रवचः श्रुत्वा वञ्चितस्तेन मायया
2,67,94,tathetyevāha vai rājā prīyamāṇaḥ śatakratum tasmiṃstu devasadṛśe divaṃ prāpte mahīpatau,तथेत्येवाह वै राजा प्रीयमाणः शतक्रतुम् तस्मिंस्तु देवसदृशे दिवं प्राप्ते महीपतौ
2,67,95,dāyādyamindrādā jahnurācāryatanayā rajeḥ tāni putraśatānyasya tacca sthānaṃ śacīpateḥ,दायाद्यमिन्द्रादा जह्नुराचार्यतनया रजेः तानि पुत्रशतान्यस्य तच्च स्थानं शचीपतेः
2,67,96,samākrāmanta bahudhā svargalokaṃ triviṣṭapam tataḥ kāle bahutithe samatīte mahābalaḥ,समाक्रामन्त बहुधा स्वर्गलोकं त्रिविष्टपम् ततः काले बहुतिथे समतीते महाबलः
2,67,97,hatarājyo 'bravīcchakro hatabhāgo bṛhaspatim badarī phalamātraṃ vai puroḍāśaṃ vidhatsva me,हतराज्यो ऽब्रवीच्छक्रो हतभागो बृहस्पतिम् बदरी फलमात्रं वै पुरोडाशं विधत्स्व मे
2,67,98,brahmarṣe yena tiṣṭheyaṃ tejasāpyāyitastataḥ brahmankṛśo 'haṃ vimanā tdṛtarājyo hṛtāsanaḥ,ब्रह्मर्षे येन तिष्ठेयं तेजसाप्यायितस्ततः ब्रह्मन्कृशो ऽहं विमना त्दृतराज्यो हृतासनः
2,67,99,hataujā durbalo yuddhe rajiputreḥ prasīda me bṛhaspatiruvāca yadyevaṃ coditaḥśakra tvayāsyāṃ pūrvameva hi,हतौजा दुर्बलो युद्धे रजिपुत्रेः प्रसीद मे बृहस्पतिरुवाच यद्येवं चोदितःशक्र त्वयास्यां पूर्वमेव हि
2,67,100,nābhaviṣyattvatpriyārthamakarttavyaṃ mamānagha prayatiṣyāmi devendra tvaddhitārthaṃ mahādyute,नाभविष्यत्त्वत्प्रियार्थमकर्त्तव्यं ममानघ प्रयतिष्यामि देवेन्द्र त्वद्धितार्थं महाद्युते
2,67,101,yajñabhāgaṃ ca rājyaṃ ca acirātpratipatsyase tathā śakra gamiṣyāmi mā bhūtte viklavaṃ manaḥ,यज्ञभागं च राज्यं च अचिरात्प्रतिपत्स्यसे तथा शक्र गमिष्यामि मा भूत्ते विक्लवं मनः
2,67,102,tataḥ karma cakārāsya tejaḥsaṃvarddhanaṃ mahat teṣāṃ ca buddhisaṃmohamakarodbuddhisattamaḥ,ततः कर्म चकारास्य तेजःसंवर्द्धनं महत् तेषां च बुद्धिसंमोहमकरोद्बुद्धिसत्तमः
2,67,103,te yadā tu susaṃmūḍā rāgānmatto vidharmiṇaḥ brahmadviṣaśca saṃbṛttā hatavīryaparākramāḥ,ते यदा तु सुसंमूडा रागान्मत्तो विधर्मिणः ब्रह्मद्विषश्च संबृत्ता हतवीर्यपराक्रमाः
2,67,104,tato lebhe 'suraiśvaryamaindrasthānaṃ tathottamam hatvā rajisutānsarvānkāmakrodhaparāyaṇān,ततो लेभे ऽसुरैश्वर्यमैन्द्रस्थानं तथोत्तमम् हत्वा रजिसुतान्सर्वान्कामक्रोधपरायणान्
2,67,105,ya idaṃ cyavanaṃ sthānātpratiṣṭhāṃ ca śatakratoḥ śṛṇuyācchrāvayedvāpi na sa daurātmyamāpnuyāt,य इदं च्यवनं स्थानात्प्रतिष्ठां च शतक्रतोः शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि न स दौरात्म्यमाप्नुयात्
2,68,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde dhanvantarisaṃbhavādivarṇanaṃ nāma saptaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ 67 ṛṣaya ūcuḥ marutena kathaṃ kanyā rājñe dattā mahātmanā kiṃvīryāśca mahātmāno jātā marutakanyayā,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे धन्वन्तरिसंभवादिवर्णनं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः ६७ ऋषय ऊचुः मरुतेन कथं कन्या राज्ञे दत्ता महात्मना किंवीर्याश्च महात्मानो जाता मरुतकन्यया
2,68,2,sūta uvāca āharatsa marutsomamannakāmaḥ prajeśvaraḥ māsimāsi mahātejāḥ ṣaṣṭisaṃvatsarānnṛpa,सूत उवाच आहरत्स मरुत्सोममन्नकामः प्रजेश्वरः मासिमासि महातेजाः षष्टिसंवत्सरान्नृप
2,68,3,tena te marutastasya marutsomena toṣitāḥ akṣayyānnaṃ daduḥ prītāḥ sarvakāmaparicchadam,तेन ते मरुतस्तस्य मरुत्सोमेन तोषिताः अक्षय्यान्नं ददुः प्रीताः सर्वकामपरिच्छदम्
2,68,4,annaṃ tasya sakṛdbhuktamahorātraṃ na kṣīyate koṭiśo dīya mānaṃ ca sūryasyodayanādapi,अन्नं तस्य सकृद्भुक्तमहोरात्रं न क्षीयते कोटिशो दीय मानं च सूर्यस्योदयनादपि
2,68,5,mitrajyotestu kanyāyā maritasya ca dhīmataḥ tasmājjātā mahāsattvā dharmajñā mokṣadarśinaḥ,मित्रज्योतेस्तु कन्याया मरितस्य च धीमतः तस्माज्जाता महासत्त्वा धर्मज्ञा मोक्षदर्शिनः
2,68,6,saṃnyasya gṛhadharmāṇi vairāgyaṃ samupasthitāḥ yatidharmamavāpyeha brahmabhūyāya te gatāḥ,संन्यस्य गृहधर्माणि वैराग्यं समुपस्थिताः यतिधर्ममवाप्येह ब्रह्मभूयाय ते गताः
2,68,7,anenasaḥ suto jātaḥ kṣatradharmaḥ pratāpavān kṣatradharmasuto jātaḥ pratipakṣo mahātapāḥ,अनेनसः सुतो जातः क्षत्रधर्मः प्रतापवान् क्षत्रधर्मसुतो जातः प्रतिपक्षो महातपाः
2,68,8,pratipakṣasutaścāpi sṛṃjayo nāma viśrutaḥ sṛṃjayasya jayaḥ putro vijayastasya jajñivān,प्रतिपक्षसुतश्चापि सृंजयो नाम विश्रुतः सृंजयस्य जयः पुत्रो विजयस्तस्य जज्ञिवान्
2,68,9,vijayasya jayaḥ putrastasya haryaśvakaḥ smṛtaḥ iryaśvasya suto rājā sahadevaḥ pratāpavān,विजयस्य जयः पुत्रस्तस्य हर्यश्वकः स्मृतः इर्यश्वस्य सुतो राजा सहदेवः प्रतापवान्
2,68,10,sahadevasya dharmātmā ahīna iti viśrutaḥ ahīnasya cayatsenastasya putro 'tha saṃkṛtiḥ,सहदेवस्य धर्मात्मा अहीन इति विश्रुतः अहीनस्य चयत्सेनस्तस्य पुत्रो ऽथ संकृतिः
2,68,11,saṃkṛterapi dharmātmā kṛtadharmā mahāyaśāḥ ityete kṣatradharmāṇo nahuṣasya nibodhata,संकृतेरपि धर्मात्मा कृतधर्मा महायशाः इत्येते क्षत्रधर्माणो नहुषस्य निबोधत
2,68,12,nahuṣasya tu dāyādāḥ ṣaḍindropamatejasaḥ yatiryayātiḥ saṃyātirāyatirviyatiḥ kṛtiḥ,नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः यतिर्ययातिः संयातिरायतिर्वियतिः कृतिः
2,68,13,yatirjyeṣṭhastu teṣāṃ vai yayātistu tato 'varaḥ kākutsthakanyāṃ gāṃ nāma lebhe patnīṃ yatistadā,यतिर्ज्येष्ठस्तु तेषां वै ययातिस्तु ततो ऽवरः काकुत्स्थकन्यां गां नाम लेभे पत्नीं यतिस्तदा
2,68,14,sa yatirmokṣamāsthāya brahmabhūto 'bhavanmuniḥ teṣāṃ madhye tu pañcānāṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ,स यतिर्मोक्षमास्थाय ब्रह्मभूतो ऽभवन्मुनिः तेषां मध्ये तु पञ्चानां ययातिः पृथिवीपतिः
2,68,15,devayānīmuśanasaḥ sutāṃ bhāryāmavāpa ha śarmiṣṭhāmāsurīṃ caiva tanayāṃ vṛṣaparvaṇaḥ,देवयानीमुशनसः सुतां भार्यामवाप ह शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः
2,68,16,yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayāno vyajāyata druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī,यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानो व्यजायत द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
2,68,17,ajījananmahāvīryānsutāndevasutopamān rathaṃ tasmai dadau śakraḥ prītaḥ paramabhāsvaram,अजीजनन्महावीर्यान्सुतान्देवसुतोपमान् रथं तस्मै ददौ शक्रः प्रीतः परमभास्वरम्
2,68,18,asaṃgaṃ kāñcanaṃ divyamakṣayau ca maheṣudhī yuktaṃ manojavairaśvairyena kanyāṃ samudvahat,असंगं काञ्चनं दिव्यमक्षयौ च महेषुधी युक्तं मनोजवैरश्वैर्येन कन्यां समुद्वहत्
2,68,19,sa tena rathamukhyena jigāya satataṃ mahīm yayātiryudhi durddharṣo devadānavamānavaiḥ,स तेन रथमुख्येन जिगाय सततं महीम् ययातिर्युधि दुर्द्धर्षो देवदानवमानवैः
2,68,20,pauravāṇāṃ nṛpāṇāṃ ca sarveṣāṃ so 'bhavadrathī yāvatsudeśaprabhavaḥ kauravo janamejayaḥ,पौरवाणां नृपाणां च सर्वेषां सो ऽभवद्रथी यावत्सुदेशप्रभवः कौरवो जनमेजयः
2,68,21,kuroḥ pautrasya rājñaratu rājñaḥ pārīkṣitasya ha jagāma saratho nāśaṃ śāpādgārgyasya dhīmataḥ,कुरोः पौत्रस्य राज्ञरतु राज्ञः पारीक्षितस्य ह जगाम सरथो नाशं शापाद्गार्ग्यस्य धीमतः
2,68,22,gārgyasya hi sutaṃ bālaṃ sa rājā janamejayaḥ durbuddhirhiṃsayā māsa lohagandhī narādhipaḥ,गार्ग्यस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः दुर्बुद्धिर्हिंसया मास लोहगन्धी नराधिपः
2,68,23,sa lohagandhī rājarṣiḥ paridhāvannitastataḥ paurajānapadaistyakto na lebhe śarma karhicit,स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्नितस्ततः पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित्
2,68,24,tataḥ sa duḥkhasaṃtapto nālabhatsaṃvidaṃ kvacita sa prāyācchaunakamṛṣiṃ śaraṇaṃ vyathitastadā,ततः स दुःखसंतप्तो नालभत्संविदं क्वचित स प्रायाच्छौनकमृषिं शरणं व्यथितस्तदा
2,68,25,indrotonāma vikhyāto yo 'sau muni rudāradhīḥ yojayāmāsa caindrotaḥ śaunako janamejayam,इन्द्रोतोनाम विख्यातो यो ऽसौ मुनि रुदारधीः योजयामास चैन्द्रोतः शौनको जनमेजयम्
2,68,26,aśvamedhena rājānaṃ pāvanārthaṃ dvijottamāḥ sa lohagandho vyanaśatta syāvabhṛthametya ha,अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः स लोहगन्धो व्यनशत्त स्यावभृथमेत्य ह
2,68,27,sa vai divyo rathastasmādvasoścedipatestathā dattaḥ śakrena tuṣṭena lebhe tasmādbṛhadrathaḥ,स वै दिव्यो रथस्तस्माद्वसोश्चेदिपतेस्तथा दत्तः शक्रेन तुष्टेन लेभे तस्माद्बृहद्रथः
2,68,28,tato hatvā jarāsaṃdhaṃ bhīmastaṃ rathamuttamam pradadau vāsudevāya prītyā kauravanandanaḥ,ततो हत्वा जरासंधं भीमस्तं रथमुत्तमम् प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः
2,68,29,sa jarāṃ prāpya rājarṣiryayātirnahuṣātmajaḥ putraṃ śreṣṭaṃ variṣṭhaṃ ca yadumityabravīdvacaḥ,स जरां प्राप्य राजर्षिर्ययातिर्नहुषात्मजः पुत्रं श्रेष्टं वरिष्ठं च यदुमित्यब्रवीद्वचः
2,68,30,jarāvalī ca māṃ tāta palitāni ca paryayuḥ kāvyasyośanasaḥ śāpānna ca tṛpto 'smi yauvane,जरावली च मां तात पलितानि च पर्ययुः काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तो ऽस्मि यौवने
2,68,31,tvaṃ yado pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha jarāṃ me pratigṛhṇīṣva taṃ yaduḥ pratyuvāca ha,त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह जरां मे प्रतिगृह्णीष्व तं यदुः प्रत्युवाच ह
2,68,32,anirdiṣṭā hi me bhikṣā brāhmaṇasya pratiśrutā sā tu vyāyāmasādhyā vai na grahīṣyāmi te jarām,अनिर्दिष्टा हि मे भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता सा तु व्यायामसाध्या वै न ग्रहीष्यामि ते जराम्
2,68,33,jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ tasmājjarāṃ na te rājangrahītumahamutsahe,जरायां बहवो दोषाः पानभोजनकारिताः तस्माज्जरां न ते राजन्ग्रहीतुमहमुत्सहे
2,68,34,sitaśmaśrudharo dīno jarayā śithilīkṛtaḥ valīsaṃtatagātraśca nirāśo durbalākṛtiḥ,सितश्मश्रुधरो दीनो जरया शिथिलीकृतः वलीसंततगात्रश्च निराशो दुर्बलाकृतिः
2,68,35,aśaktaḥ kāryakaraṇe paribūtastu yauvane sahopavītibhiścaiva tāṃ jarāṃ nābhikāmaye,अशक्तः कार्यकरणे परिबूतस्तु यौवने सहोपवीतिभिश्चैव तां जरां नाभिकामये
2,68,36,saṃti te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa pratigṛhṇantu dharmajña putramanyaṃ vṛṇīṣva vai,संति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप प्रतिगृह्णन्तु धर्मज्ञ पुत्रमन्यं वृणीष्व वै
2,68,37,sa evamukto yadunā dīvrakopasamanvitaḥ uvāca vadatāṃ śreṣṭo jyeṣṭhaṃ taṃ garhayansutam,स एवमुक्तो यदुना दीव्रकोपसमन्वितः उवाच वदतां श्रेष्टो ज्येष्ठं तं गर्हयन्सुतम्
2,68,38,āśramaḥ kastavānyo 'sti ko vā dharmavidhistava māmanādṛtya durbuddhe yadahaṃ tava deśikaḥ,आश्रमः कस्तवान्यो ऽस्ति को वा धर्मविधिस्तव मामनादृत्य दुर्बुद्धे यदहं तव देशिकः
2,68,39,evamuktvā yaduṃ rājā śaśāpainaṃ sa manyumān yastvaṃ me tdṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi,एवमुक्त्वा यदुं राजा शशापैनं स मन्युमान् यस्त्वं मे त्दृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि
2,68,40,tasmānna rājyabhāṅmūḍha prajā te vai bhaviṣyati turvaso pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha,तस्मान्न राज्यभाङ्मूढ प्रजा ते वै भविष्यति तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह
2,68,41,turvasuruvāca na kāmaye jarāṃ tāta kāmabhogapraṇāśinīm jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojana kāritāḥ,तुर्वसुरुवाच न कामये जरां तात कामभोगप्रणाशिनीम् जरायां बहवो दोषाः पानभोजन कारिताः
2,68,42,tasmājjarāṃ na te rājangrahītumahamutsahe yayātiruvāca yastvaṃ me tdṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi,तस्माज्जरां न ते राजन्ग्रहीतुमहमुत्सहे ययातिरुवाच यस्त्वं मे त्दृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि
2,68,43,tasmātprajānu vicchedaṃ turvaso tava yāsyati saṃkīrṇeṣu ca dharmeṇa pratilomanareṣu ca,तस्मात्प्रजानु विच्छेदं तुर्वसो तव यास्यति संकीर्णेषु च धर्मेण प्रतिलोमनरेषु च
2,68,44,piśitāśiṣu cānyeṣu mūḍha rājā bhaviṣyasi gurudāraprasakteṣu tiryagyonigateṣu vā vāsaste pāpa mleccheṣu bhaviṣyati na saṃśayaḥ,पिशिताशिषु चान्येषु मूढ राजा भविष्यसि गुरुदारप्रसक्तेषु तिर्यग्योनिगतेषु वा वासस्ते पाप म्लेच्छेषु भविष्यति न संशयः
2,68,45,sūta uvāca evaṃ tu turvasuṃśaptvā yayātiḥ sutamātmanaḥ,सूत उवाच एवं तु तुर्वसुंशप्त्वा ययातिः सुतमात्मनः
2,68,46,śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ druhyumidaṃ vacanamabravīt druhyo tvaṃ pratipadyasva varṇarūpavināśinīm,शर्मिष्ठायाः सुतं द्रुह्युमिदं वचनमब्रवीत् द्रुह्यो त्वं प्रतिपद्यस्व वर्णरूपविनाशिनीम्
2,68,47,jarā varṣasahasraṃvai yauvanaṃ svaṃ dadasva me pūrṇe varṣasahasre te pratidāsyāmi yauvanam,जरा वर्षसहस्रंवै यौवनं स्वं ददस्व मे पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्
2,68,48,svaṃ cādāsyāmi bhūyo 'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha druhyuruvāca nāroheta rathaṃ nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na ca striyam na sukhaṃ cāsya bhavati na jarāṃ tena kāmaye,स्वं चादास्यामि भूयो ऽहं पाप्मानं जरया सह द्रुह्युरुवाच नारोहेत रथं नाश्वं जीर्णो भुङ्क्ते न च स्त्रियम् न सुखं चास्य भवति न जरां तेन कामये
2,68,49,yayātiruvāca yastvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi,ययातिरुवाच यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि
2,68,50,tasmāddruhyo priyaḥ kāmo na te saṃpatsyate kvacit nauplavottarasaṃcārastava nityaṃ bhaviṣyati,तस्माद्द्रुह्यो प्रियः कामो न ते संपत्स्यते क्वचित् नौप्लवोत्तरसंचारस्तव नित्यं भविष्यति
2,68,51,arājā rājavaṃśastvaṃ tatra nityaṃ vasiṣyasi ano tvaṃ pratipādyasva pāpmānaṃ jarayā saha,अराजा राजवंशस्त्वं तत्र नित्यं वसिष्यसि अनो त्वं प्रतिपाद्यस्व पाप्मानं जरया सह
2,68,52,evaṃ varṣasahasraṃ tu careyaṃ yauvanena te anuruvāca jīrṇaḥ śiśurivāśakto jarayā hyaśuciḥ sadā na juhoti sa kāle 'gniṃ tāṃ jarāṃ nābhikāmaye,एवं वर्षसहस्रं तु चरेयं यौवनेन ते अनुरुवाच जीर्णः शिशुरिवाशक्तो जरया ह्यशुचिः सदा न जुहोति स काले ऽग्निं तां जरां नाभिकामये
2,68,53,yayātirūvāca yastvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi,ययातिरूवाच यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि
2,68,54,jarādoṣa stvayokto 'yaṃ tasmāttvaṃ pratipatsyase prajā ca yauvanaṃ prāptā vinaśiṣyatyano tava,जरादोष स्त्वयोक्तो ऽयं तस्मात्त्वं प्रतिपत्स्यसे प्रजा च यौवनं प्राप्ता विनशिष्यत्यनो तव
2,68,55,agnipraskandanaparāstvaṃ vāpyevaṃ bhaviṣyasi pūro tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha,अग्निप्रस्कन्दनपरास्त्वं वाप्येवं भविष्यसि पूरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह
2,68,56,jarāvalī ca māṃ tāta palitāni ca paryayuḥ kāvyasyośanasaḥ śāpānna ca tṛpto 'smiyauvane,जरावली च मां तात पलितानि च पर्ययुः काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तो ऽस्मियौवने
2,68,57,kañcitkālaṃ careyaṃ vai viṣayānvayasā tava pūrṇe varṣasahasre te pratidāsyāmi yauvanam,कञ्चित्कालं चरेयं वै विषयान्वयसा तव पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्
2,68,58,svaṃ caiva pratipatsye 'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha sūta uvāca evamuktaḥ pratyuvāca putraḥ pitaramañjasā,स्वं चैव प्रतिपत्स्ये ऽहं पाप्मानं जरया सह सूत उवाच एवमुक्तः प्रत्युवाच पुत्रः पितरमञ्जसा
2,68,59,yathā tu manyase tāta kariṣyāmi tathaiva ca pratipatsye ca te rājanpāpmānaṃ jarayā saha,यथा तु मन्यसे तात करिष्यामि तथैव च प्रतिपत्स्ये च ते राजन्पाप्मानं जरया सह
2,68,60,gṛhāṇa yauvanaṃ mattaścara kāmānyathepsitān jarayāhaṃ praticchanno vayorūpadharastava,गृहाण यौवनं मत्तश्चर कामान्यथेप्सितान् जरयाहं प्रतिच्छन्नो वयोरूपधरस्तव
2,68,61,yauvanaṃ bhavate dattvā cariṣyāmi yathārthavat yayātiruvāca pūro prīto 'smi bhadraṃ te prītaścedaṃ dadāmi te,यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथार्थवत् ययातिरुवाच पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते प्रीतश्चेदं ददामि ते
2,68,62,sarvakāmasamṛddhā te prajā rājye bhaviṣyati sūta uvāca pūroranumato rājā yayātiḥ svajarāṃ tataḥ,सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति सूत उवाच पूरोरनुमतो राजा ययातिः स्वजरां ततः
2,68,63,saṃkrāmayāmāsa tadā prāsādadbhārgavasya tu gauraveṇātha vayasā yayātirnahuṣātmajaḥ,संक्रामयामास तदा प्रासादद्भार्गवस्य तु गौरवेणाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः
2,68,64,prītiyukto naraśreṣṭhaścacāra viṣayānsvakān yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālaṃ yathāsukham,प्रीतियुक्तो नरश्रेष्ठश्चचार विषयान्स्वकान् यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम्
2,68,65,dharmāvirodhī rājendro yathāśakti sa eva hi devānatarpayadyajñaiḥ pitṝñśrāddhaistathaiva ca,धर्माविरोधी राजेन्द्रो यथाशक्ति स एव हि देवानतर्पयद्यज्ञैः पितॄञ्श्राद्धैस्तथैव च
2,68,66,dārānanugrahairiṣṭaiḥ kāmaiśca dvijasattamān atithīnannapānaiśca vaiśyaṃśca paripālanaiḥ,दाराननुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान् अतिथीनन्नपानैश्च वैश्यंश्च परिपालनैः
2,68,67,ānṛśaṃsyena śūdrāṃśca dasyūnsaṃnigraheṇa ca dharmeṇa ca prajāḥ sarvā yathāvadanurañjayat,आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून्संनिग्रहेण च धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयत्
2,68,68,yayātiḥ pālayāmāsa sākṣādindra ivāparaḥ sa rājā siṃhavikrānto yuvā viṣayagocaraḥ,ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः
2,68,69,avirodhena dharmasya cacāra sukhamuttamam sa mārgamāṇaḥ kāmānāmataddoṣanidarśanāt,अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् स मार्गमाणः कामानामतद्दोषनिदर्शनात्
2,68,70,viśvācyā sahito reme vaibrāje nandane vane apaśyatsa yadā tānvai varddhamānānnṛpastadā,विश्वाच्या सहितो रेमे वैब्राजे नन्दने वने अपश्यत्स यदा तान्वै वर्द्धमानान्नृपस्तदा
2,68,71,gatvā pūroḥ sakāśaṃ vai svāṃ jarāṃ pratyapadyata saṃprāpya sa tu tānkāmāṃstṛptaḥ khinnaśca pārthivaḥ,गत्वा पूरोः सकाशं वै स्वां जरां प्रत्यपद्यत संप्राप्य स तु तान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः
2,68,72,kālaṃ varṣasahasraṃ vai sasmāra manujādhipaḥ parisaṃkhyāya kāle ca kalāḥ kāṣṭhāstathaiva ca,कालं वर्षसहस्रं वै सस्मार मनुजाधिपः परिसंख्याय काले च कलाः काष्ठास्तथैव च
2,68,73,pūrṇaṃ matvā tataḥ kālaṃ pūruṃ putramuvāca ha yathā sukhaṃ yathotsāhaṃ yathākālamarindama,पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह यथा सुखं यथोत्साहं यथाकालमरिन्दम
2,68,74,sevitā viṣayaḥ putra yauvanena mayā tava pūro prīto 'smi bhadraṃ te gṛhāṇa tvaṃ svayauvanam,सेविता विषयः पुत्र यौवनेन मया तव पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते गृहाण त्वं स्वयौवनम्
2,68,75,rājyaṃ ca tvaṃ gṛhāṇedaṃ tvaṃ hi me priyakṛtsutaḥ pratipede jarāṃ rājā yayātirnahuṣātmajaḥ,राज्यं च त्वं गृहाणेदं त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नहुषात्मजः
2,68,76,yauvanaṃ pratipede ca pūruḥ svaṃ punarātmanaḥ abhiṣektukāmaṃ ca nṛpaṃ pūruṃ putraṃ kanīyasam,यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मनः अभिषेक्तुकामं च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्
2,68,77,brāhmaṇapramukhā varṇā idaṃ vacanamabruvan kathaṃ śukrasya naptāraṃ devayānyāḥ sutaṃ prabho,ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो
2,68,78,jyeṣṭhaṃ yadumatikramya rājyaṃ dāsyasi pūrave yadurjyeṣṭhastava suto jātastamanudaturvasuḥ,ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं दास्यसि पूरवे यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनुदतुर्वसुः
2,68,79,śarmiṣṭhāyāḥ suto druhyustato 'nuḥ pūrureva ca kathaṃ jyeṣṭhānatikramya kanīyānrājyamarhati sutaḥ saṃbodhayāmastvāṃ dharmaṃ samanupālaya,शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततो ऽनुः पूरुरेव च कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति सुतः संबोधयामस्त्वां धर्मं समनुपालय
2,68,80,yayātiruvāca brāhmaṇapramukhā varṇāḥ sarve śṛṇvantu me vacaḥ,ययातिरुवाच ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः
2,68,81,jyeṣṭhaṃ prati yathā rājyaṃ na deyaṃ me kathañcana mātāpitrorvacanakṛdvīraḥ putraḥ praśasyate,ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथञ्चन मातापित्रोर्वचनकृद्वीरः पुत्रः प्रशस्यते
2,68,82,mama jyeṣṭhena yadunā niyogo nānupālitaḥ pratikūlaḥ pituryaśca na sa putraḥ satāṃmataḥ,मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतांमतः
2,68,83,sa putraḥ putravadyaśca varttate pitṛmātṛṣu yadunāhamavajñātastathā turvasunāpi ca,स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्त्तते पितृमातृषु यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च
2,68,84,druhyunā cānunā caiva mayyavajñā kṛtā bhṛśam pūruṇā tu kṛtaṃ vākyaṃ mānitaśca viśeṣataḥ,द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम् पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः
2,68,85,kanīyānmama dāyādo jarā yena dhṛtā mama sarve kāmā mama kṛtāḥ pūruṇā puṇyakāriṇā,कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम सर्वे कामा मम कृताः पूरुणा पुण्यकारिणा
2,68,86,śukreṇa ca varo dattaḥ kāvyenośanasā svayam putro yastvānuvartteta sa rājā tu mahāmate,शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् पुत्रो यस्त्वानुवर्त्तेत स राजा तु महामते
2,68,87,prajā ūcuḥ bhavato 'numato 'pyevaṃ pūrū rājye 'bhiṣicyatām yaḥ putro guṇasaṃpanno mātāpitrorhitaḥ sadā,प्रजा ऊचुः भवतो ऽनुमतो ऽप्येवं पूरू राज्ये ऽभिषिच्यताम् यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा
2,68,88,sarvamarhati kalyāṇaṃ kanīyānapi sa prabhuḥ arhe 'sya pūrū rājyasya yaḥ priyaḥ priyakṛttava,सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभुः अर्हे ऽस्य पूरू राज्यस्य यः प्रियः प्रियकृत्तव
2,68,89,varadānena śukrasya na śakyaṃ vaktumuttaram paurajāna padaistuṣṭairityukte nāhuṣastadā,वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् पौरजान पदैस्तुष्टैरित्युक्ते नाहुषस्तदा
2,68,90,abhiṣicya tataḥ pūruṃ sa rājye sutamātmanaḥ diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ turvasuṃ tu nyaveśayat,अभिषिच्य ततः पूरुं स राज्ये सुतमात्मनः दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं तु न्यवेशयत्
2,68,91,dakṣiṇāparato rājā yaduṃ jyeṣṭhaṃ nyaveśayat pratīcyāmuttarasyāṃ ca druhyuṃ cānuṃ ca tāvubhau,दक्षिणापरतो राजा यदुं ज्येष्ठं न्यवेशयत् प्रतीच्यामुत्तरस्यां च द्रुह्युं चानुं च तावुभौ
2,68,92,saptadvīpāṃ yayātistu jitvā pṛthvīṃ sasāgarām vyabhajatpañcadhā rājā putrebhyo nāhuṣastadā,सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम् व्यभजत्पञ्चधा राजा पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा
2,68,93,tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā yathāpradeśaṃ dharmajñairdharmeṇa pratipānyate,तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना यथाप्रदेशं धर्मज्ञैर्धर्मेण प्रतिपान्यते
2,68,94,evaṃ vibhajya pṛthivīṃ putrebhyo nāhuṣastadā putrasaṃkrāmitaśrīstu prītimā nabhavannṛpaḥ,एवं विभज्य पृथिवीं पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु प्रीतिमा नभवन्नृपः
2,68,95,dhanurnyasya pṛṣatkāṃśca rājyaṃ caiva suteṣu tu prītimānabhavadrājā bhāramāveśya bandhuṣu,धनुर्न्यस्य पृषत्कांश्च राज्यं चैव सुतेषु तु प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य बन्धुषु
2,68,96,atra gāthā mahārājñā purā gītā yayātinā yābhiḥ pratyāharetkāmātkūrmauṃ'gānīva sarvaśaḥ,अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना याभिः प्रत्याहरेत्कामात्कूर्मौंऽगानीव सर्वशः
2,68,97,na jātu kāmaḥ kāmānamupabhogena śāmyati haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivarddhate,न जातु कामः कामानमुपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते
2,68,98,yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati,यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति
2,68,99,yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣvamaṅgalam karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā,यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्वमङ्गलम् कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा
2,68,100,yadā parānna bibheti yadānyasmānna bibhyati yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā,यदा परान्न बिभेति यदान्यस्मान्न बिभ्यति यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा
2,68,101,yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ yaiṣā prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham,या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः यैषा प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्
2,68,102,jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ jīvitāśā dhanāśā ca jīryato 'pi na jīryati,जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः जीविताशा धनाशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यति
2,68,103,yacca kāmasukhaṃ loke yaccha divyaṃ mahatsukham kṛṣṇākṣayasukhasyaitatkalāṃ narhanti ṣoḍaśīm,यच्च कामसुखं लोके यच्छ दिव्यं महत्सुखम् कृष्णाक्षयसुखस्यैतत्कलां नर्हन्ति षोडशीम्
2,68,104,evamuktvā sa rājarṣiḥ sadāraḥ prasthito vanam bhṛgutuṅge tapastaptvā tatraiva ca mahāyaśāḥ,एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्रस्थितो वनम् भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः
2,68,105,pālayitvā vrataṃ cārṣaṃ tatraiva svarga māptavān tasya vaṃśāstu pañcaite puṇyā devarṣisatkṛtāḥ,पालयित्वा व्रतं चार्षं तत्रैव स्वर्ग माप्तवान् तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः
2,68,106,yairvyāptā pṛthivī kṛtsnā sūryasyeva gabhastibhiḥ dhanyaḥ prajāvā nāyuṣmānkīrttimāṃśca bhavennaraḥ,यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव गभस्तिभिः धन्यः प्रजावा नायुष्मान्कीर्त्तिमांश्च भवेन्नरः
2,68,107,yayāteścāritaṃ sarvaṃ paṭhañchṛṇvandvijottamāḥ,ययातेश्चारितं सर्वं पठञ्छृण्वन्द्विजोत्तमाः
2,69,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde aṣṭaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ 68 sūta uvāca yadorvaṃśaṃ pravakṣyāmi jyeṣṭhasyottamatejasaḥ vistareṇānupūrvyā ca gadato me nibodhata,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे अष्टषष्टितमो ऽध्यायः ६८ सूत उवाच यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्योत्तमतेजसः विस्तरेणानुपूर्व्या च गदतो मे निबोधत
2,69,2,yadoḥ putrā babhūvurhi pañca devasutopamāḥ sahasrajidatha śreṣṭhaḥ kroṣṭurnīloñjiko laghuḥ,यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः सहस्रजिदथ श्रेष्ठः क्रोष्टुर्नीलोञ्जिको लघुः
2,69,3,sahasrajitsutaḥ śrīmāñchatajinnāma pārthivaḥ śatajittanayāḥ khyātastrayaḥ paramadhārmikāḥ,सहस्रजित्सुतः श्रीमाञ्छतजिन्नाम पार्थिवः शतजित्तनयाः ख्यातस्त्रयः परमधार्मिकाः
2,69,4,haihayaśca hayaschaiva rājā veṇu hayastathā haihayasya tu dāyādo dharmanetra iti śrutaḥ,हैहयश्च हयस्छैव राजा वेणु हयस्तथा हैहयस्य तु दायादो धर्मनेत्र इति श्रुतः
2,69,5,dharmanetrasya kuntistu saṃkṣeyastasya cātmajaḥ saṃjñeyasya tu dāyādo mahiṣmānnāma pārthivaḥ,धर्मनेत्रस्य कुन्तिस्तु संक्षेयस्तस्य चात्मजः संज्ञेयस्य तु दायादो महिष्मान्नाम पार्थिवः
2,69,6,āsīnmahiṣmataḥ putro bhadramenaḥ pratāpavān vārāṇasyadhipo rājā kathitaḥ pūrva eva hi,आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रमेनः प्रतापवान् वाराणस्यधिपो राजा कथितः पूर्व एव हि
2,69,7,bhadra senasya dāyādo durmado nāma pārthivaḥ durmadasyasuto dhīmānkanako nāma viśrutaḥ,भद्र सेनस्य दायादो दुर्मदो नाम पार्थिवः दुर्मदस्यसुतो धीमान्कनको नाम विश्रुतः
2,69,8,kanakasya tu dāyādāścatvāro lokaviśrutāḥ kṛtavīryaḥ kṛtāgniśca kṛtavarmā tathaiva ca,कनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकविश्रुताः कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च
2,69,9,kṛtaujāśca caturtho 'bhūtkṛtavīryātmajor'junaḥ jajñe bāhusahasreṇa saptadvīpeśvaro nṛpaḥ,कृतौजाश्च चतुर्थो ऽभूत्कृतवीर्यात्मजोर्ऽजुनः जज्ञे बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः
2,69,10,sa hi varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram dattamārādhayāmāsa kārttavīryo 'trisaṃbhavam,स हि वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् दत्तमाराधयामास कार्त्तवीर्यो ऽत्रिसंभवम्
2,69,11,tasmai datto varānprādācca turo bhūritejasaḥ pūrvaṃ bāhusahasraṃ tu sa vavre prathamaṃ varam,तस्मै दत्तो वरान्प्रादाच्च तुरो भूरितेजसः पूर्वं बाहुसहस्रं तु स वव्रे प्रथमं वरम्
2,69,12,adharmaṃ dhyāyamānasya sahasāsmānnivāraṇam dharmeṇa pṛthivīṃ jitvā dharmeṇaivānupālanam,अधर्मं ध्यायमानस्य सहसास्मान्निवारणम् धर्मेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुपालनम्
2,69,13,saṃgrāmāṃstu bahuñjitvā hatvā cārīnsahasraśaḥ saṃgrāme yudhyamānasya vadhaḥ syātpradhane mama,संग्रामांस्तु बहुञ्जित्वा हत्वा चारीन्सहस्रशः संग्रामे युध्यमानस्य वधः स्यात्प्रधने मम
2,69,14,teneyaṃ pṛthivī kṛtsnā saptadvīpā sapattanā saptodadhiparikṣiptā kṣatreṇa vidhinā jitā,तेनेयं पृथिवी कृत्स्ना सप्तद्वीपा सपत्तना सप्तोदधिपरिक्षिप्ता क्षत्रेण विधिना जिता
2,69,15,tasya bāhusahasraṃ tu yudhyataḥ kilayogataḥ yogo yogeśvarasyeva prādurbhavati māyayā,तस्य बाहुसहस्रं तु युध्यतः किलयोगतः योगो योगेश्वरस्येव प्रादुर्भवति मायया
2,69,16,tena saptasu dvīpeṣu saptayajñaśatāni vai kṛtāni vidhinā rājñā śrūyate munisattamāḥ,तेन सप्तसु द्वीपेषु सप्तयज्ञशतानि वै कृतानि विधिना राज्ञा श्रूयते मुनिसत्तमाः
2,69,17,sarve yajñā mahābāhostasyāmanbhūritejasaḥ sarve kāñcanavedīkāḥ sarve yūpaiśca kāñcanaiḥ,सर्वे यज्ञा महाबाहोस्तस्यामन्भूरितेजसः सर्वे काञ्चनवेदीकाः सर्वे यूपैश्च काञ्चनैः
2,69,18,sarvairdevairmahābhāgai rvimānasthairalaṅkṛtāḥ gandharvairapsarobhiśca nityamevopaśobhitāḥ,सर्वैर्देवैर्महाभागै र्विमानस्थैरलङ्कृताः गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः
2,69,19,tasya rājño jagau gāthāṃ gandharvo nāradastadā caritaṃ tasya rājarṣermahimānaṃ nirīkṣya ca,तस्य राज्ञो जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस्तदा चरितं तस्य राजर्षेर्महिमानं निरीक्ष्य च
2,69,20,na nūnaṃ kārttavīryasya gatiṃ yāsyanti mānavāḥ yajñairdānaistapobhiśca vikrameṇa śrutena ca,न नूनं कार्त्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति मानवाः यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च
2,69,21,dvīpeṣu saptasu sa vai dhanvī khaḍgī śārāsanī rathī rājā sānucaro yogāccaivānudṛśyate,द्वीपेषु सप्तसु स वै धन्वी खड्गी शारासनी रथी राजा सानुचरो योगाच्चैवानुदृश्यते
2,69,22,anaṣṭadravyatā cāsīnna kleśo na ca vibhramaḥ prabhāveṇa mahārājñaḥ prajā dharmeṇa rakṣitaḥ,अनष्टद्रव्यता चासीन्न क्लेशो न च विभ्रमः प्रभावेण महाराज्ञः प्रजा धर्मेण रक्षितः
2,69,23,pañcāśītisahasrāṇi varṣāṇāṃ sa narādhipaḥ sa sarvaratnabhāksa mrāṭ cakravartī babhūva ha,पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स नराधिपः स सर्वरत्नभाक्स म्राट् चक्रवर्ती बभूव ह
2,69,24,sa eṣa paśupālo 'bhūtkṣetrapālastathai va ca sa eva vṛṣṭyā parjanyo yogitvādarjuno 'bhavat,स एष पशुपालो ऽभूत्क्षेत्रपालस्तथै व च स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वादर्जुनो ऽभवत्
2,69,25,sa ve bāhusahasreṇa jyāghātakaṭhinena ca bhāti raśmisahasreṇa śāradenaiva bhāskaraḥ,स वे बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनेन च भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनैव भास्करः
2,69,26,sa hi nāgasahakreṇa māhiṣmatyāṃ narādhipaḥ karkoṭakasabhāṃ jitvā purīṃ tatra nyaveśayat,स हि नागसहक्रेण माहिष्मत्यां नराधिपः कर्कोटकसभां जित्वा पुरीं तत्र न्यवेशयत्
2,69,27,sa vai vegaṃ samudrasya prāvṛṭkāleṃbujekṣaṇaḥ krīḍanneva sukhodvignaḥ prāvṛṭkālaṃ cakāra ha,स वै वेगं समुद्रस्य प्रावृट्कालेंबुजेक्षणः क्रीडन्नेव सुखोद्विग्नः प्रावृट्कालं चकार ह
2,69,28,lulitā krīḍatā tena hemasragdāmamālinī ūrmimuktārttasannādā śaṅkitābhyeti narmadā,लुलिता क्रीडता तेन हेमस्रग्दाममालिनी ऊर्मिमुक्तार्त्तसन्नादा शङ्किताभ्येति नर्मदा
2,69,29,purā bhuja sahasreṇa sa jagāhe mahārmavam cakārodvṛttavelaṃ tamakāle mārutoddhatam,पुरा भुज सहस्रेण स जगाहे महार्मवम् चकारोद्वृत्तवेलं तमकाले मारुतोद्धतम्
2,69,30,tasya bāhusahasreṇa kṣobhyamāṇe mahodadhau bhavanti līnā niśceṣṭāḥ pātālasthā mahāsurāḥ,तस्य बाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ भवन्ति लीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः
2,69,31,cūrṇīkṛtamahāvīcilīnamīnamahāviṣam patitāviddhaphenaughamāvarttakṣiptadussaham,चूर्णीकृतमहावीचिलीनमीनमहाविषम् पतिताविद्धफेनौघमावर्त्तक्षिप्तदुस्सहम्
2,69,32,cakāra kṣobhayanrājā doḥsahasreṇa sāgaram devāsuraparikṣiptaṃ kṣīrodamiva sāgaram,चकार क्षोभयन्राजा दोःसहस्रेण सागरम् देवासुरपरिक्षिप्तं क्षीरोदमिव सागरम्
2,69,33,mandarakṣobhaṇabhrāntamamṛtotpatti hetave sahasā vidrutā bhītā bhīmaṃ dṛṣṭvā nṛpottamam,मन्दरक्षोभणभ्रान्तममृतोत्पत्ति हेतवे सहसा विद्रुता भीता भीमं दृष्ट्वा नृपोत्तमम्
2,69,34,niścitaṃ natamūrddhāno babhūvuśca mahoragāḥ sāyāhne kadalīkhañca nivātestamitā iva,निश्चितं नतमूर्द्धानो बभूवुश्च महोरगाः सायाह्ने कदलीखञ्च निवातेस्तमिता इव
2,69,35,jyāmāropya dṛḍhe cāpe sāyakaiḥ pañcabhiḥ śataiḥ laṅkeśaṃ mohayitvā tu sabalaṃ rāvaṇaṃ balāt,ज्यामारोप्य दृढे चापे सायकैः पञ्चभिः शतैः लङ्केशं मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात्
2,69,36,nirjitya vaśamānīya māhiṣmatyāṃ babandha tam tato gatvā pulastyastamarjunaṃ ca prasādhayat,निर्जित्य वशमानीय माहिष्मत्यां बबन्ध तम् ततो गत्वा पुलस्त्यस्तमर्जुनं च प्रसाधयत्
2,69,37,mumoca rājā paulastyaṃ pulastyenā nuyācitaḥ tasya bāhusahasrasya babhūva jyātalasvanaḥ,मुमोच राजा पौलस्त्यं पुलस्त्येना नुयाचितः तस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातलस्वनः
2,69,38,yugānteṃbudavṛndasya sphuṭitasyāśaneriva aho mṛdhe mahāvīryo bhārgavastasya yo 'cchinat,युगान्तेंबुदवृन्दस्य स्फुटितस्याशनेरिव अहो मृधे महावीर्यो भार्गवस्तस्य यो ऽच्छिनत्
2,69,39,mṛdhe sahasraṃ bāhunāṃ hematālavanaṃ yathā tṛṣitena kadācitsa bhikṣitaścitrabhānunā,मृधे सहस्रं बाहुनां हेमतालवनं यथा तृषितेन कदाचित्स भिक्षितश्चित्रभानुना
2,69,40,saptadvīpāṃścitrabhānoḥ prādadbhikṣāṃ viśāṃpatiḥ purāṇi ghoṣāngrāmāṃśca pattanāni ca sarvaśaḥ,सप्तद्वीपांश्चित्रभानोः प्रादद्भिक्षां विशांपतिः पुराणि घोषान्ग्रामांश्च पत्तनानि च सर्वशः
2,69,41,jajvāla tasya bāṇeṣu citrābhānurdidhakṣayā sa tasya puruṣendrasya pratāpena mahāyaśāḥ,जज्वाल तस्य बाणेषु चित्राभानुर्दिधक्षया स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रतापेन महायशाः
2,69,42,dadāha kārttavīryasya śailāṃścāpi vanāni ca sa śūnyamāśramaṃ sarvaṃ varuṇasyātmajasya vai,ददाह कार्त्तवीर्यस्य शैलांश्चापि वनानि च स शून्यमाश्रमं सर्वं वरुणस्यात्मजस्य वै
2,69,43,dadāha savanāṭopaṃ citrabhānuḥ sa haihayaḥ yaṃ lebhe varuṇaḥ putraṃ purā bhāsvantamuttamam,ददाह सवनाटोपं चित्रभानुः स हैहयः यं लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भास्वन्तमुत्तमम्
2,69,44,vasiṣṭhanāmā sa muniḥ khyāta āpava ityuta tatrāpavastadā krodhādarjunaṃ śaptavānvibhuḥ,वसिष्ठनामा स मुनिः ख्यात आपव इत्युत तत्रापवस्तदा क्रोधादर्जुनं शप्तवान्विभुः
2,69,45,yasmānnavarjitamidaṃ vanaṃ te mama haihaya tasmātte duṣkaraṃ karma kṛtamanyo haniṣyati,यस्मान्नवर्जितमिदं वनं ते मम हैहय तस्मात्ते दुष्करं कर्म कृतमन्यो हनिष्यति
2,69,46,arjuno nāma kainteyaḥ sa ca rājā bhaviṣyati arjunaṃ ca mahāvīryo rāmaḥ praharatāṃ varaḥ,अर्जुनो नाम कैन्तेयः स च राजा भविष्यति अर्जुनं च महावीर्यो रामः प्रहरतां वरः
2,69,47,chittvā bāhusahasraṃ vai pramathya tarasā balī tapasvī brāhmaṇaścaiva vadhiṣyati mahābalaḥ,छित्त्वा बाहुसहस्रं वै प्रमथ्य तरसा बली तपस्वी ब्राह्मणश्चैव वधिष्यति महाबलः
2,69,48,tasya rāmastadā hyāsīnmṛtyuḥ śāpena dhīmataḥ rājñā tena varaścaiva svayameva vṛtaḥ purā,तस्य रामस्तदा ह्यासीन्मृत्युः शापेन धीमतः राज्ञा तेन वरश्चैव स्वयमेव वृतः पुरा
2,69,49,tasya putraśataṃ tvāsītpañca tatra mahārathāḥ kṛtāstrā balinaḥ śūrā dharmātmāno yaśasvinaḥ,तस्य पुत्रशतं त्वासीत्पञ्च तत्र महारथाः कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो यशस्विनः
2,69,50,śūraśca śūrasenaśca vṛṣāsyo vṛṣa eva ca jayadhvajo vaṃśakarttā avantiṣu viśāṃpatiḥ,शूरश्च शूरसेनश्च वृषास्यो वृष एव च जयध्वजो वंशकर्त्ता अवन्तिषु विशांपतिः
2,69,51,jayadhvajasya putrastu tālajaṅghaḥ pratāpavān tasya putraśataṃ tvevaṃ tālajaṅghā itiśrutam,जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजङ्घः प्रतापवान् तस्य पुत्रशतं त्वेवं तालजङ्घा इतिश्रुतम्
2,69,52,teṣāṃ pañca gaṇāḥ khyātā haihayānāṃ mahātmanām vītihotrāśca saṃjātā bhojāścāvantayastathā,तेषां पञ्च गणाः ख्याता हैहयानां महात्मनाम् वीतिहोत्राश्च संजाता भोजाश्चावन्तयस्तथा
2,69,53,tuṇḍikerāśca vikrāntāstālajaṅghāstathaiva ca vītihotrasutaścāpi ananto nāma pārthivaḥ,तुण्डिकेराश्च विक्रान्तास्तालजङ्घास्तथैव च वीतिहोत्रसुतश्चापि अनन्तो नाम पार्थिवः
2,69,54,durjayastasya putrastu babhūvāmitrakarśanaḥ anaṣṭa dravyatā caiva tasya rājño babhūva ha,दुर्जयस्तस्य पुत्रस्तु बभूवामित्रकर्शनः अनष्ट द्रव्यता चैव तस्य राज्ञो बभूव ह
2,69,55,prabhāveṇa mahārājaḥ prajāstāḥ paryapālayat na tasya vittanāśaḥ syānnaṣṭaṃ pratilabhecca saḥ,प्रभावेण महाराजः प्रजास्ताः पर्यपालयत् न तस्य वित्तनाशः स्यान्नष्टं प्रतिलभेच्च सः
2,69,56,kārttavīryasya yo janma kathayediha dhīmataḥ varddhante vibhavāśśaśvaddharmaścāsya vivarddhate,कार्त्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः वर्द्धन्ते विभवाश्शश्वद्धर्मश्चास्य विवर्द्धते
2,69,57,yathā yaṣṭā yathā dātā tathā svarge mahīpate,यथा यष्टा यथा दाता तथा स्वर्गे महीपते
2,70,1,iti śrībrahmāṇḍe mahopurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite kārttavīryasaṃbhavo nāma ekonasaptatitamo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ kimarthaṃ tu vanaṃ dagdhamāpavasya mahātmanaḥ kārttavīryeṇa vikramya tannaḥ prabrūhi pṛcchatām,इति श्रीब्रह्माण्डे महोपुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते कार्त्तवीर्यसंभवो नाम एकोनसप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः किमर्थं तु वनं दग्धमापवस्य महात्मनः कार्त्तवीर्येण विक्रम्य तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्
2,70,2,rakṣitā satu rājarṣiḥ prajānāmiti naḥ śrutam kathaṃ sarakṣitā bhūtvā nāśayeta tapovanam,रक्षिता सतु राजर्षिः प्रजानामिति नः श्रुतम् कथं सरक्षिता भूत्वा नाशयेत तपोवनम्
2,71,1,"[verses 2,70.3 - 49 not available at present] sūta uvāca sāttvatājjajñire putrāḥ kauśalyāyāṃ mahābalāḥ bhajamāno bhajirddivyo vṛṣṇirdevāvṛdho 'ndhakaḥ","[वेर्सेस् २,७०.३ - ४९ नोत् अवैलब्ले अत् प्रेसेन्त्] सूत उवाच सात्त्वताज्जज्ञिरे पुत्राः कौशल्यायां महाबलाः भजमानो भजिर्द्दिव्यो वृष्णिर्देवावृधो ऽन्धकः"
2,71,2,mahābhojaśca vikhyāto brahmaṇyassatyasaṃgaraḥ teṣāṃ hi sargāścatvāraḥ śṛṇudhvaṃ vistareṇa vai,महाभोजश्च विख्यातो ब्रह्मण्यस्सत्यसंगरः तेषां हि सर्गाश्चत्वारः शृणुध्वं विस्तरेण वै
2,71,3,bhajamānasya sṛṃjayyo bāhyakā copavāhyakā sṛṃja yasya sute dve tu bāhyake te udāvahat,भजमानस्य सृंजय्यो बाह्यका चोपवाह्यका सृंज यस्य सुते द्वे तु बाह्यके ते उदावहत्
2,71,4,tasya bhārye bhaginyau te prasūte tu sutānbahūn nimlociḥ kiṅkaṇaścaiva dhṛṣṭiḥ para purañjayaḥ,तस्य भार्ये भगिन्यौ ते प्रसूते तु सुतान्बहून् निम्लोचिः किङ्कणश्चैव धृष्टिः पर पुरञ्जयः
2,71,5,te bāhyakāyā sṛṃjayyā bhajamānādvijajñire ayutājitsahasrājicchatājiditi nāmataḥ,ते बाह्यकाया सृंजय्या भजमानाद्विजज्ञिरे अयुताजित्सहस्राजिच्छताजिदिति नामतः
2,71,6,bāhyakāyāṃ bhaginyāṃ te bhajamānādvijajñire teṣāṃ devāvṛdho rājā cacāra paramaṃ tapaḥ putraḥ sarvaguṇopeto mama bhūyāditi sma ha,बाह्यकायां भगिन्यां ते भजमानाद्विजज्ञिरे तेषां देवावृधो राजा चचार परमं तपः पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम भूयादिति स्म ह
2,71,7,saṃyojyā tmānamevaṃ sa parṇāśajalamaspṛśat,संयोज्या त्मानमेवं स पर्णाशजलमस्पृशत्
2,71,8,sā copasparśanāttasya cakāra priyamāpagā kalyāṇatvānnarapatestasya sā nimnagottamā,सा चोपस्पर्शनात्तस्य चकार प्रियमापगा कल्याणत्वान्नरपतेस्तस्य सा निम्नगोत्तमा
2,71,9,cintayābhiparītāṅgī jagāmātha viniścayam nābhigacchāmi tāṃ nārīṃ yasyāmevaṃvidhaḥ sutaḥ,चिन्तयाभिपरीताङ्गी जगामाथ विनिश्चयम् नाभिगच्छामि तां नारीं यस्यामेवंविधः सुतः
2,71,10,bhavetsarvaguṇopeto rājño devāvṛdhasya hi tasmādasya svayaṃ cāhaṃ bhavāmyadya sahavratā,भवेत्सर्वगुणोपेतो राज्ञो देवावृधस्य हि तस्मादस्य स्वयं चाहं भवाम्यद्य सहव्रता
2,71,11,jajñe tasyāḥ svayaṃ hṛtstho bhāvastasya yatheritaḥ atha bhūtvā kumārī tu sā cintāparameva ca,जज्ञे तस्याः स्वयं हृत्स्थो भावस्तस्य यथेरितः अथ भूत्वा कुमारी तु सा चिन्तापरमेव च
2,71,12,varayāmāsa rājānaṃ tāmiyeṣa sa pārthivaḥ tasyāmādhatta garbhe sa tejasvinamudā radhīḥ,वरयामास राजानं तामियेष स पार्थिवः तस्यामाधत्त गर्भे स तेजस्विनमुदा रधीः
2,71,13,atha sā navame māsi suṣuve saritā varā putraṃ sarvaguṇopetaṃ babhruṃ devāvṛdhattadā,अथ सा नवमे मासि सुषुवे सरिता वरा पुत्रं सर्वगुणोपेतं बभ्रुं देवावृधत्तदा
2,71,14,tatra vaṃśe purāṇajñā gāthāṃ gāyanti vai dvijāḥ guṇāndevāvṛdhasyāpi kīrtayanto mahātmanaḥ,तत्र वंशे पुराणज्ञा गाथां गायन्ति वै द्विजाः गुणान्देवावृधस्यापि कीर्तयन्तो महात्मनः
2,71,15,yathaiva śṛṇumo dūrātsapaṃśyāmastathāntikāt babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ devairdevāvṛthaḥ samaḥ,यथैव शृणुमो दूरात्सपंश्यामस्तथान्तिकात् बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृथः समः
2,71,16,puruṣāḥ pañcaṣaṣṭiśca sahasrāṇi ca saptatiḥ yemṛtatvamanuprāptā babrordevāvṛdhādapi,पुरुषाः पञ्चषष्टिश्च सहस्राणि च सप्ततिः येमृतत्वमनुप्राप्ता बब्रोर्देवावृधादपि
2,71,17,yajvā dānapatirdhīro brahmaṇyaḥ satyavāgbudhaḥ kīrttimāṃśca mahābhojaḥ sāttvatānāṃ mahārathaḥ,यज्वा दानपतिर्धीरो ब्रह्मण्यः सत्यवाग्बुधः कीर्त्तिमांश्च महाभोजः सात्त्वतानां महारथः
2,71,18,tasyānvavāyaḥ sumahānbhojā ye bhuvi viśrutāḥ gāndhārī caiva mādrī ca dhṛṣṭairbhārye babhūvatuḥ,तस्यान्ववायः सुमहान्भोजा ये भुवि विश्रुताः गान्धारी चैव माद्री च धृष्टैर्भार्ये बभूवतुः
2,71,19,gāndhārī janayāmāsa sumitraṃ mitranandanam sādrī yudhājitaṃ putraṃ tato mīḍhvāṃsameva ca,गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्रनन्दनम् साद्री युधाजितं पुत्रं ततो मीढ्वांसमेव च
2,71,20,anamitraṃ śinaṃ caiva tābubhau puruṣottamau anamitrasuto nighno nighnasya dvau babhūvatuḥ,अनमित्रं शिनं चैव ताबुभौ पुरुषोत्तमौ अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्य द्वौ बभूवतुः
2,71,21,prasenaśca mahābhāgaḥ satrājicca sutābubhau tasya satrājitaḥ sūryaḥ sakhā prāṇasamo 'bhavat,प्रसेनश्च महाभागः सत्राजिच्च सुताबुभौ तस्य सत्राजितः सूर्यः सखा प्राणसमो ऽभवत्
2,71,22,sa kadācinniśāpāye rathena rathināṃ varaḥ toyaṃ kūlātsamuddhartumupasthātuṃ yayauravim,स कदाचिन्निशापाये रथेन रथिनां वरः तोयं कूलात्समुद्धर्तुमुपस्थातुं ययौरविम्
2,71,23,tasyopatiṣṭhataḥ sūryaṃ vivasvānagrataḥ sthitaḥ suspaṣṭamūrttirbhagavāṃstejomaṇḍalavānvibhuḥ,तस्योपतिष्ठतः सूर्यं विवस्वानग्रतः स्थितः सुस्पष्टमूर्त्तिर्भगवांस्तेजोमण्डलवान्विभुः
2,71,24,atha rājā vivasvantamuvāca sthitamagrataḥ yathaiva vyomni paśyāmi tvāmahaṃ jyotiṣāṃ pate,अथ राजा विवस्वन्तमुवाच स्थितमग्रतः यथैव व्योम्नि पश्यामि त्वामहं ज्योतिषां पते
2,71,25,tejomaṇḍalinaṃ caiva tathaivāpyagrataḥ sthitam ko viśeṣo vivasvaṃste sakhyenopagatasya vai,तेजोमण्डलिनं चैव तथैवाप्यग्रतः स्थितम् को विशेषो विवस्वंस्ते सख्येनोपगतस्य वै
2,71,26,etacchrutvā sa bhagavānmaṇiratnaṃ syamantakam svakaṇṭhādavamucyātha babandha nṛpatestadā,एतच्छ्रुत्वा स भगवान्मणिरत्नं स्यमन्तकम् स्वकण्ठादवमुच्याथ बबन्ध नृपतेस्तदा
2,71,27,tato vigrahavantaṃ taṃ dadarśa nṛpatistadā prītimānatha taṃ dṛṣṭvā muhūrttaṃ kṛtavānkathām,ततो विग्रहवन्तं तं ददर्श नृपतिस्तदा प्रीतिमानथ तं दृष्ट्वा मुहूर्त्तं कृतवान्कथाम्
2,71,28,tamabhiprasthitaṃ bhūyo vivasvantaṃ sa satrajit provācāgnisavarṇaṃ tvāṃ yena lokaḥ prapaśyati,तमभिप्रस्थितं भूयो विवस्वन्तं स सत्रजित् प्रोवाचाग्निसवर्णं त्वां येन लोकः प्रपश्यति
2,71,29,tadetanmaṇiratnaṃ me bhagavandātumarhasi syamaṃ takaṃ nāmamaṇiṃ dattavāṃstasya bhāskaraḥ,तदेतन्मणिरत्नं मे भगवन्दातुमर्हसि स्यमं तकं नाममणिं दत्तवांस्तस्य भास्करः
2,71,30,sa tamāmucya nagarīṃ praviveśa mahīpatiḥ vismāpayitvātha tataḥ purīmantaḥpuraṃ yayau,स तमामुच्य नगरीं प्रविवेश महीपतिः विस्मापयित्वाथ ततः पुरीमन्तःपुरं ययौ
2,71,31,sa prasenāya taddivyaṃ maṇiratnaṃ syamantakam dadau bhrātre narapatiḥ premṇā satrājiduttamam,स प्रसेनाय तद्दिव्यं मणिरत्नं स्यमन्तकम् ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा सत्राजिदुत्तमम्
2,71,32,syamantako nāma maṇiryasminrāṣṭre sthito bhavet kāmavarṣī ca parjanyo na ca vyādhibhayaṃ tathā,स्यमन्तको नाम मणिर्यस्मिन्राष्ट्रे स्थितो भवेत् कामवर्षी च पर्जन्यो न च व्याधिभयं तथा
2,71,33,lipsāṃ cakre prasenāttu maṇiratnaṃ syamantakam govindo na ca taṃ lebhe śakto 'pi na jahāra ca,लिप्सां चक्रे प्रसेनात्तु मणिरत्नं स्यमन्तकम् गोविन्दो न च तं लेभे शक्तो ऽपि न जहार च
2,71,34,kadhācinmṛgayāṃ yātaḥ prasenastena bhūṣitaḥ syamantakakṛte siṃhādvadhaṃ prāpa sudāruṇam,कधाचिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः स्यमन्तककृते सिंहाद्वधं प्राप सुदारुणम्
2,71,35,jāṃbavānṛkṣarājastu taṃ siṃhaṃ nijaghāna vai ādāya ca maṇiṃ divyaṃ svabilaṃ praviveśa ha,जांबवानृक्षराजस्तु तं सिंहं निजघान वै आदाय च मणिं दिव्यं स्वबिलं प्रविवेश ह
2,71,36,tatkarma kṛṣṇasya tato vṛṣṇyandhakamahattarāḥ maṇiṃ gṛdhnostu manvānāstameva viśaśaṅkire,तत्कर्म कृष्णस्य ततो वृष्ण्यन्धकमहत्तराः मणिं गृध्नोस्तु मन्वानास्तमेव विशशङ्किरे
2,71,37,mithyāpavādaṃ tebhyastaṃ balavānarisūdanaḥ amṛṣyamāṇo bhagavānvanaṃ sa vicacāra ha,मिथ्यापवादं तेभ्यस्तं बलवानरिसूदनः अमृष्यमाणो भगवान्वनं स विचचार ह
2,71,38,sa tu proseno mṛgayāmacaradyatra cāpyatha prasenasya padaṃ grāhyaṃ puraṃ paurāptakāribhiḥ,स तु प्रोसेनो मृगयामचरद्यत्र चाप्यथ प्रसेनस्य पदं ग्राह्यं पुरं पौराप्तकारिभिः
2,71,39,ṛkṣavantaṃ girivaraṃ vindhyaṃ ca nagamuttamam anveṣayatpariśrāntaḥ sa dadarśa mahāmanāḥ,ऋक्षवन्तं गिरिवरं विन्ध्यं च नगमुत्तमम् अन्वेषयत्परिश्रान्तः स ददर्श महामनाः
2,71,40,sāśvaṃ hataṃ prasenaṃ taṃ nāvindattatra vai maṇim atha siṃhaḥ prasenasya śarīrasyāvidūrataḥ,साश्वं हतं प्रसेनं तं नाविन्दत्तत्र वै मणिम् अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्याविदूरतः
2,71,41,ṛkṣeṇa nihato dṛṣṭaḥ padairṛkṣasya sūcitaḥ padairanveṣayāmāsa guhāmṛkṣasya yādavaḥ,ऋक्षेण निहतो दृष्टः पदैरृक्षस्य सूचितः पदैरन्वेषयामास गुहामृक्षस्य यादवः
2,71,42,mahatyantarbile vāṇīṃ śaśrāva pramaderitām dhātryā kumāramādāya sutaṃ jāṃbavato dvijāḥ krīḍayantyātha maṇinā mārodīrityudīritam,महत्यन्तर्बिले वाणीं शश्राव प्रमदेरिताम् धात्र्या कुमारमादाय सुतं जांबवतो द्विजाः क्रीडयन्त्याथ मणिना मारोदीरित्युदीरितम्
2,71,43,dhātryuvāca prasenamavadhītsiṃhaḥ siṃho jāṃbavatā hataḥ,धात्र्युवाच प्रसेनमवधीत्सिंहः सिंहो जांबवता हतः
2,71,44,sukumāraka māro dīstava hyeṃ syamantakaḥ vyaktīkṛtaśca śabdaḥ sa tūrṇaṃ cāpi yayau bilam,सुकुमारक मारो दीस्तव ह्यें स्यमन्तकः व्यक्तीकृतश्च शब्दः स तूर्णं चापि ययौ बिलम्
2,71,45,apaśyacca bilābhyāśe prasena mavadāritam praviśya cāpi bhagavānsa ṛkṣabilamañjasā,अपश्यच्च बिलाभ्याशे प्रसेन मवदारितम् प्रविश्य चापि भगवान्स ऋक्षबिलमञ्जसा
2,71,46,dadarśa ṛkṣarājānaṃ jāṃbavantamudāradhīḥ yuyudhe vāsudevastu bile jāṃbavatā saha,ददर्श ऋक्षराजानं जांबवन्तमुदारधीः युयुधे वासुदेवस्तु बिले जांबवता सह
2,71,47,bāhubhyāmeva govindo divasānekaviṃśatim praviṣṭe ca bilaṃ kṛṣṇe vasudevāpurassarāḥ,बाहुभ्यामेव गोविन्दो दिवसानेकविंशतिम् प्रविष्टे च बिलं कृष्णे वसुदेवापुरस्सराः
2,71,48,punardvāravatīṃ caitya hataṃ kṛṣṇaṃ nyavedayan vāsudevastu nirjitya jāṃbavantaṃ mahābalam,पुनर्द्वारवतीं चैत्य हतं कृष्णं न्यवेदयन् वासुदेवस्तु निर्जित्य जांबवन्तं महाबलम्
2,71,49,lebhe jāṃbavantīṃ kanyāmṛkṣarājasya sammanām bhagavattejasā grasto jāṃbavāṃnprasabhaṃ maṇim,लेभे जांबवन्तीं कन्यामृक्षराजस्य सम्मनाम् भगवत्तेजसा ग्रस्तो जांबवांन्प्रसभं मणिम्
2,71,50,sutāṃ jāṃbavatīmāśu viṣvaksenāya dattavān maṇiṃ syamantakaṃ caiva jagrahātmaviśuddhaye,सुतां जांबवतीमाशु विष्वक्सेनाय दत्तवान् मणिं स्यमन्तकं चैव जग्रहात्मविशुद्धये
2,71,51,anunīyarkṣarājaṃ taṃ niryayau ca tadā bilāt evaṃ sa maṇimāhṛtya viśodhyātmānamātmanā,अनुनीयर्क्षराजं तं निर्ययौ च तदा बिलात् एवं स मणिमाहृत्य विशोध्यात्मानमात्मना
2,71,52,dadau satrājite ratnaṃ maṇiṃ sāttvatasannidhau kanyāṃ punarjāṃbavatīmuvāha madhusūdanaḥ,ददौ सत्राजिते रत्नं मणिं सात्त्वतसन्निधौ कन्यां पुनर्जांबवतीमुवाह मधुसूदनः
2,71,53,tasmānmithyābhiśāpāttu vyaśudhyanmadhusūdanaḥ imāṃ mithyābhiśaptiṃ yaḥ kṛṣṇasyeha vyapohitām,तस्मान्मिथ्याभिशापात्तु व्यशुध्यन्मधुसूदनः इमां मिथ्याभिशप्तिं यः कृष्णस्येह व्यपोहिताम्
2,71,54,veda mithyābhiśaptiṃ sa nābhispṛśati karhicit daśa tvāsansatrajito bhāryāstasyāyutaṃ sutāḥ,वेद मिथ्याभिशप्तिं स नाभिस्पृशति कर्हिचित् दश त्वासन्सत्रजितो भार्यास्तस्यायुतं सुताः
2,71,55,khyātimantastrayasteṣāṃ bhaṅgakārastu pūrvajaḥ vīro vātapatiścaiva tapasvī ca bahupriyaḥ,ख्यातिमन्तस्त्रयस्तेषां भङ्गकारस्तु पूर्वजः वीरो वातपतिश्चैव तपस्वी च बहुप्रियः
2,71,56,atha vīramatī nāma bhaṅgakārasya tu prasūḥ suṣuve sā kumārīstu tisro rūpaguṇānvitāḥ,अथ वीरमती नाम भङ्गकारस्य तु प्रसूः सुषुवे सा कुमारीस्तु तिस्रो रूपगुणान्विताः
2,71,57,satyabhāmottamā strīṇāṃ vratinī ca dṛḍhavratā tathā tapasvinī caiva pitā kṛṣṇaya tāṃ dadau,सत्यभामोत्तमा स्त्रीणां व्रतिनी च दृढव्रता तथा तपस्विनी चैव पिता कृष्णय तां ददौ
2,71,58,na ca satrājitaḥ kṛṣṇo maṇiratnaṃ syamantakam ādatta tadupaśrutya bhojena śatadhanvanā,न च सत्राजितः कृष्णो मणिरत्नं स्यमन्तकम् आदत्त तदुपश्रुत्य भोजेन शतधन्वना
2,71,59,tadā hi prārthayāmāsa satyabhāmāmaninditām akrūro dhanamanvicchanmaṇiṃ caiva syamantakam,तदा हि प्रार्थयामास सत्यभामामनिन्दिताम् अक्रूरो धनमन्विच्छन्मणिं चैव स्यमन्तकम्
2,71,60,satrājitaṃ tato itvā śatadhanvā mahābalaḥ rātrau taṃ maṇimādāya tato 'krūrāya dattavān,सत्राजितं ततो इत्वा शतधन्वा महाबलः रात्रौ तं मणिमादाय ततो ऽक्रूराय दत्तवान्
2,71,61,akrūrastu tadā ratnamādāya sa nararṣabhaḥ samayaṃ kārayāñcakre bodhyo nānyasya cetyuta,अक्रूरस्तु तदा रत्नमादाय स नरर्षभः समयं कारयाञ्चक्रे बोध्यो नान्यस्य चेत्युत
2,71,62,vayamabhyupayotsyāmaḥ kṛṣṇena tvāṃ pradharṣitam mama vai dvārakā sarvā veśe tiṣṭhatya saṃśayam,वयमभ्युपयोत्स्यामः कृष्णेन त्वां प्रधर्षितम् मम वै द्वारका सर्वा वेशे तिष्ठत्य संशयम्
2,71,63,hate pitari duḥkhārttā satyabhāmā yaśasvinī prayayau rathamāruhya nagaraṃ vāraṇāvatam,हते पितरि दुःखार्त्ता सत्यभामा यशस्विनी प्रययौ रथमारुह्य नगरं वारणावतम्
2,71,64,satyabhāmā tu tadvṛttaṃ bhojasya śatadhanvanaḥ bharturnivedya duḥkhārttā pārśvasthāśrūṇyavarttayat,सत्यभामा तु तद्वृत्तं भोजस्य शतधन्वनः भर्तुर्निवेद्य दुःखार्त्ता पार्श्वस्थाश्रूण्यवर्त्तयत्
2,71,65,pāṇḍavānāṃ tu dagdhānāṃ hariḥ kṛtvodakakriyām kalyārthe caiva bhrātṝṇāṃ nyayojayata sātyakim,पाण्डवानां तु दग्धानां हरिः कृत्वोदकक्रियाम् कल्यार्थे चैव भ्रातॄणां न्ययोजयत सात्यकिम्
2,71,66,tatastvaritamāgatya dvārakāṃ madhusūdanaḥ pūrvajaṃ halinaṃ śrīmānidaṃ vacanamabravīt,ततस्त्वरितमागत्य द्वारकां मधुसूदनः पूर्वजं हलिनं श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्
2,71,67,hataḥ prasenaḥ siṃhena satrājicchatadhanvanā syamantako mārgaṇīyastasya prabhurahaṃ prabho,हतः प्रसेनः सिंहेन सत्राजिच्छतधन्वना स्यमन्तको मार्गणीयस्तस्य प्रभुरहं प्रभो
2,71,68,tahāroha rathaṃ śīghraṃ bhojaṃ hatvā mahābalam syamantakaṃ mahābāho sāmānyaṃ vo bhaviṣyati,तहारोह रथं शीघ्रं भोजं हत्वा महाबलम् स्यमन्तकं महाबाहो सामान्यं वो भविष्यति
2,71,69,tataḥ pravṛtte yuddhe tu tumule bhojakṛṣṇayoḥ śatadhanvā tamakrūramavaikṣatsarvato diśam,ततः प्रवृत्ते युद्धे तु तुमुले भोजकृष्णयोः शतधन्वा तमक्रूरमवैक्षत्सर्वतो दिशम्
2,71,70,anālabdhāvahārau tu kṛtvā bhojajanārddanau śakto 'pi śāṭhyāddhārdikyo nākrūro 'bhyupapadyata,अनालब्धावहारौ तु कृत्वा भोजजनार्द्दनौ शक्तो ऽपि शाठ्याद्धार्दिक्यो नाक्रूरो ऽभ्युपपद्यत
2,71,71,apayote tato buddhiṃ bhūyaścakre bhayānvitaḥ yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ hṛdayā pratyapadyata,अपयोते ततो बुद्धिं भूयश्चक्रे भयान्वितः योजनानां शतं साग्रं हृदया प्रत्यपद्यत
2,71,72,vikhyātā hṛdayā nāma śatayojanagāminī bhojasya vaḍavā divyā yayā kṛṣṇamayodhayat,विख्याता हृदया नाम शतयोजनगामिनी भोजस्य वडवा दिव्या यया कृष्णमयोधयत्
2,71,73,kṣīṇāṃ javena tdṛdayāmadhvanaḥ śatayojane dṛṣṭvā rathasya tāṃ vṛddhiṃ śatadhanvā samudravat,क्षीणां जवेन त्दृदयामध्वनः शतयोजने दृष्ट्वा रथस्य तां वृद्धिं शतधन्वा समुद्रवत्
2,71,74,tatastasyā hayāyāstu śramātkhedācca vai dvijāḥ khamutpeturatha prāṇāḥ kṛṣṇo rāmamathābravīt,ततस्तस्या हयायास्तु श्रमात्खेदाच्च वै द्विजाः खमुत्पेतुरथ प्राणाः कृष्णो राममथाब्रवीत्
2,71,75,tiṣṭhasveha mahābāho dṛṣṭadoṣā mayā hayī padbhyāṃ gatvā hariṣyāmi maṇiratnaṃ syamantakam,तिष्ठस्वेह महाबाहो दृष्टदोषा मया हयी पद्भ्यां गत्वा हरिष्यामि मणिरत्नं स्यमन्तकम्
2,71,76,padbhyāmeva tato gatvā śatadhanvānamacyutaḥ mithilopavane taṃ vai jaghāna paramāstravit,पद्भ्यामेव ततो गत्वा शतधन्वानमच्युतः मिथिलोपवने तं वै जघान परमास्त्रवित्
2,71,77,syamantakaṃ na cāpaśyaddhatvā bhojaṃ mahābalam nivṛttaṃ cābra vītkṛṣṇaṃ ratnaṃ dehīti lāṅgalī,स्यमन्तकं न चापश्यद्धत्वा भोजं महाबलम् निवृत्तं चाब्र वीत्कृष्णं रत्नं देहीति लाङ्गली
2,71,78,nāstīti kṛṣṇaścovāca tato rāmo ruṣānvitaḥ dhikchabdapūrvamasakṛtpratyuvāca janārddanam,नास्तीति कृष्णश्चोवाच ततो रामो रुषान्वितः धिक्छब्दपूर्वमसकृत्प्रत्युवाच जनार्द्दनम्
2,71,79,bhātṛtvānmarṣayāmveṣa svasti te 'stu vrajāmyaham kṛtyaṃ na me dvārakayā na tvayā na ca vṛṣṇibhiḥ,भातृत्वान्मर्षयाम्वेष स्वस्ति ते ऽस्तु व्रजाम्यहम् कृत्यं न मे द्वारकया न त्वया न च वृष्णिभिः
2,71,80,praviveśa tato rāmo mithilāmarimarddanaḥ sarvakāmairupahṛtairmaithilenaiva pūjitaḥ,प्रविवेश ततो रामो मिथिलामरिमर्द्दनः सर्वकामैरुपहृतैर्मैथिलेनैव पूजितः
2,71,81,etasminneva kāle tu babhrurmatimatāṃ varaḥ nānārūpānkratūnsarvā nājahāra nirargalān,एतस्मिन्नेव काले तु बभ्रुर्मतिमतां वरः नानारूपान्क्रतून्सर्वा नाजहार निरर्गलान्
2,71,82,dīkṣāmayaṃ sakavacaṃ rakṣārthaṃ praviveśa ha syamantakakṛte prājño kāndinījo mahāmanāḥ,दीक्षामयं सकवचं रक्षार्थं प्रविवेश ह स्यमन्तककृते प्राज्ञो कान्दिनीजो महामनाः
2,71,83,akūra yajñā iti te khyātāstasya mahātmanaḥ bahvannadakṣiṇāḥ sarve sarvakāmapradāyinaḥ,अकूर यज्ञा इति ते ख्यातास्तस्य महात्मनः बह्वन्नदक्षिणाः सर्वे सर्वकामप्रदायिनः
2,71,84,atha duryodhano rājā gatvātha mithilāṃ prabhuḥ gadāśikṣāṃ tato divyāṃ balabhadrādavāptavān,अथ दुर्योधनो राजा गत्वाथ मिथिलां प्रभुः गदाशिक्षां ततो दिव्यां बलभद्रादवाप्तवान्
2,71,85,prasādya tu tato rāmo vṛṣṇyandhakamahārathaiḥ ānīto dvārakāmeva kṛṣṇena ca mahātmanā,प्रसाद्य तु ततो रामो वृष्ण्यन्धकमहारथैः आनीतो द्वारकामेव कृष्णेन च महात्मना
2,71,86,akrūraścāndhakaiḥ sārddhamathāyātpuruṣarṣabhaḥ yuddhe hatvā tu śatrughnaṃ saha bandhumatā balī,अक्रूरश्चान्धकैः सार्द्धमथायात्पुरुषर्षभः युद्धे हत्वा तु शत्रुघ्नं सह बन्धुमता बली
2,71,87,suyajñatanayāyāṃ tu narāyāṃ narasattamau bhaṅgakārasya tanayau viśrutau sumahābalau,सुयज्ञतनयायां तु नरायां नरसत्तमौ भङ्गकारस्य तनयौ विश्रुतौ सुमहाबलौ
2,71,88,jajñāteṃ'dhakamukhyasya śakraghno bandhumāṃśca tau vadhe ca bhaṅgakārasya kṛṣṇo na prītimānabhūt,जज्ञातेंऽधकमुख्यस्य शक्रघ्नो बन्धुमांश्च तौ वधे च भङ्गकारस्य कृष्णो न प्रीतिमानभूत्
2,71,89,jñātibhedabhayādbhītastamubekṣitavānatha apayāte tato 'krūre nāvarṣatpākaśāsanaḥ,ज्ञातिभेदभयाद्भीतस्तमुबेक्षितवानथ अपयाते ततो ऽक्रूरे नावर्षत्पाकशासनः
2,71,90,anāvṛṣṭyā hataṃ rāṣṭramabhavadbahudhā yataḥ tataḥ prasādayāmāsurakrūraṃ kukurāndhakāḥ,अनावृष्ट्या हतं राष्ट्रमभवद्बहुधा यतः ततः प्रसादयामासुरक्रूरं कुकुरान्धकाः
2,71,91,punardvāravatīṃ prāpte tadā dānapatau tathā pravavarṣa sahasrākṣaḥ kukṣau jalanidhestataḥ,पुनर्द्वारवतीं प्राप्ते तदा दानपतौ तथा प्रववर्ष सहस्राक्षः कुक्षौ जलनिधेस्ततः
2,71,92,kanyāṃ vai vāsudevāya svasāraṃ śīlasaṃmatām akrūraḥ pradadau śrīmānprītyarthaṃ munipuṅgavāḥ,कन्यां वै वासुदेवाय स्वसारं शीलसंमताम् अक्रूरः प्रददौ श्रीमान्प्रीत्यर्थं मुनिपुङ्गवाः
2,71,93,atha vijñāya yogena kṛṣṇo babhrugataṃ maṇim sabhāmadhye tadā prāha tamakrūraṃ janārddanaḥ,अथ विज्ञाय योगेन कृष्णो बभ्रुगतं मणिम् सभामध्ये तदा प्राह तमक्रूरं जनार्द्दनः
2,71,94,yattadratnaṃ maṇivaraṃ tava hastagataṃ prabho tatprayaccha svamānārha mayi mānāryakaṃ kṛthāḥ,यत्तद्रत्नं मणिवरं तव हस्तगतं प्रभो तत्प्रयच्छ स्वमानार्ह मयि मानार्यकं कृथाः
2,71,95,ṣaṣṭivarṣagate kāle yadroṣo 'bhūttadā mama susaṃrūḍho 'sakṛtprāptastadā kālātyayo mahān,षष्टिवर्षगते काले यद्रोषो ऽभूत्तदा मम सुसंरूढो ऽसकृत्प्राप्तस्तदा कालात्ययो महान्
2,71,96,tataḥ kṛṣṇasya vacanātsarvasāttvatasaṃsadi pradadau taṃ maṇiṃ babhrurakleśena mahāmatiḥ,ततः कृष्णस्य वचनात्सर्वसात्त्वतसंसदि प्रददौ तं मणिं बभ्रुरक्लेशेन महामतिः
2,71,97,tatastamārjavaprāptaṃ babhrorhastādarindamaḥ dadau hṛṣṭamanāstuṣṭastaṃ maṇiṃ babhrave punaḥ,ततस्तमार्जवप्राप्तं बभ्रोर्हस्तादरिन्दमः ददौ हृष्टमनास्तुष्टस्तं मणिं बभ्रवे पुनः
2,71,98,sa kṛṣṇahastātsaṃprāpya maṇiratnaṃ syamantakam ābadhya gāndinīputro virarājāṃśumāniva,स कृष्णहस्तात्संप्राप्य मणिरत्नं स्यमन्तकम् आबध्य गान्दिनीपुत्रो विरराजांशुमानिव
2,71,99,imāṃ mithyābhiśāptiṃ yo viśuddhimapi cottamām veda mithyābhiśaptiṃ sa na labheta kathañcana,इमां मिथ्याभिशाप्तिं यो विशुद्धिमपि चोत्तमाम् वेद मिथ्याभिशप्तिं स न लभेत कथञ्चन
2,71,100,anamitrācchinirjajñe kaniṣṭhādvṛṣṇinandanāt satyavānsatyasaṃpannaḥ satyakastasya cātmajaḥ,अनमित्राच्छिनिर्जज्ञे कनिष्ठाद्वृष्णिनन्दनात् सत्यवान्सत्यसंपन्नः सत्यकस्तस्य चात्मजः
2,71,101,sātyakiryuyudhānaśca tasya bhūtiḥ suto 'bhavat bhūteryugandharaḥ putra iti bhautyaḥ prakīrttitaḥ,सात्यकिर्युयुधानश्च तस्य भूतिः सुतो ऽभवत् भूतेर्युगन्धरः पुत्र इति भौत्यः प्रकीर्त्तितः
2,71,102,māḍyāḥ sutasya jajñe tu suto vṛṣṇiryudhājitaḥ jajñāte tanayau vṛṣṇeḥ śvaphalkaścitrakaśca yaḥ,माड्याः सुतस्य जज्ञे तु सुतो वृष्णिर्युधाजितः जज्ञाते तनयौ वृष्णेः श्वफल्कश्चित्रकश्च यः
2,71,103,śvaphalkastu mahārājo dharmātmā yatra vartate nāsti vyādhibhayaṃ tatra na cāvṛṣṭibhayaṃ tathā,श्वफल्कस्तु महाराजो धर्मात्मा यत्र वर्तते नास्ति व्याधिभयं तत्र न चावृष्टिभयं तथा
2,71,104,kādācitkāśirājasya vibhostu dvijasattamāḥ trīṇi varṣāṇi viṣaye nāvarṣatpākaśāsanaḥ,कादाचित्काशिराजस्य विभोस्तु द्विजसत्तमाः त्रीणि वर्षाणि विषये नावर्षत्पाकशासनः
2,71,105,sa tatravāsayāmāsa śvaphalkaṃ paramārcitam śvaphalkaparivāsena prāvarṣatpākaśāsanaḥ,स तत्रवासयामास श्वफल्कं परमार्चितम् श्वफल्कपरिवासेन प्रावर्षत्पाकशासनः
2,71,106,śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryāmavindata gāndinīṃnāma gāṃ sā hi dadau viprāya nityaśaḥ,श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत गान्दिनींनाम गां सा हि ददौ विप्राय नित्यशः
2,71,107,sā māturudarasthā vai bahūnvarṣaśātānkila nivasaṃtī na vai jajñe garbhasthāṃ tāṃ pitābravīt,सा मातुरुदरस्था वै बहून्वर्षशातान्किल निवसंती न वै जज्ञे गर्भस्थां तां पिताब्रवीत्
2,71,108,jāyasva śīghraṃ bhadraṃ te kimarthaṃ vāpi tiṣṭhasi provāca cainaṃ garbhasthā sā kanyā gāṃ dine dine,जायस्व शीघ्रं भद्रं ते किमर्थं वापि तिष्ठसि प्रोवाच चैनं गर्भस्था सा कन्या गां दिने दिने
2,71,109,yadi dadyāstato garbhādbahiḥ syāṃ hāyanaistribhiḥ tathetyuvāca tāṃ tasyāḥ pitā kāmamapūrayat,यदि दद्यास्ततो गर्भाद्बहिः स्यां हायनैस्त्रिभिः तथेत्युवाच तां तस्याः पिता काममपूरयत्
2,71,110,dātā yajvā ca śuraśca śrutavānatithipriyaḥ tasyāḥ putraḥ smṛto 'krūraḥ śvāphalko bhūridakṣiṇaḥ,दाता यज्वा च शुरश्च श्रुतवानतिथिप्रियः तस्याः पुत्रः स्मृतो ऽक्रूरः श्वाफल्को भूरिदक्षिणः
2,71,111,upamaṅgustathā maṅgurmṛduraścārimejayaḥ girirakṣastato yakṣaḥ śatrughno 'thārimardanaḥ,उपमङ्गुस्तथा मङ्गुर्मृदुरश्चारिमेजयः गिरिरक्षस्ततो यक्षः शत्रुघ्नो ऽथारिमर्दनः
2,71,112,dharmavṛddhaḥ sukarmā ca gandhamādastathāparaḥ āvāhaprativāhau ca vasudevā varāṅganā,धर्मवृद्धः सुकर्मा च गन्धमादस्तथापरः आवाहप्रतिवाहौ च वसुदेवा वराङ्गना
2,71,113,akrūrādaugrasenyāṃ tu sutau dvau kulanandinau devavānupadevaśca jajñāte devasaṃnibhau,अक्रूरादौग्रसेन्यां तु सुतौ द्वौ कुलनन्दिनौ देववानुपदेवश्च जज्ञाते देवसंनिभौ
2,71,114,citrakasyābhavanputrāḥ pṛthurvipṛthureva ca aśvagrīvo 'śvavāhaśca supārśvakagaveṣaṇau,चित्रकस्याभवन्पुत्राः पृथुर्विपृथुरेव च अश्वग्रीवो ऽश्ववाहश्च सुपार्श्वकगवेषणौ
2,71,115,ariṣṭanemiraśvāsyaḥ suvārmā varmabhṛttathā abhūmirbahubhūmiśca śraviṣṭhāśravaṇe striyau,अरिष्टनेमिरश्वास्यः सुवार्मा वर्मभृत्तथा अभूमिर्बहुभूमिश्च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ
2,71,116,satyakātkāśiduhitā lebhe yā caturaḥ sutān kukuraṃ bhajamānaṃ ca śuciṃ kaṃbala barhiṣam,सत्यकात्काशिदुहिता लेभे या चतुरः सुतान् कुकुरं भजमानं च शुचिं कंबल बर्हिषम्
2,71,117,kukurasya suto vṛṣṇirvṛṣṇestu tanayo 'bhavat kapotaromā tasyātha vilomābhavadātmajaḥ,कुकुरस्य सुतो वृष्णिर्वृष्णेस्तु तनयो ऽभवत् कपोतरोमा तस्याथ विलोमाभवदात्मजः
2,71,118,tasyāsīttuṃburusakhā vidvānputroṃ'dhakaḥ kila khyāyate yasya nāmānyaccandanodakadundubhiḥ,तस्यासीत्तुंबुरुसखा विद्वान्पुत्रोंऽधकः किल ख्यायते यस्य नामान्यच्चन्दनोदकदुन्दुभिः
2,71,119,tasyābhijittataḥ putra utpannastu punarvasuḥ aśvamedhaṃ tu putrārthamājahāra narottamaḥ,तस्याभिजित्ततः पुत्र उत्पन्नस्तु पुनर्वसुः अश्वमेधं तु पुत्रार्थमाजहार नरोत्तमः
2,71,120,tasya madhye 'tirātrasya sadomadhyātsasucchritaḥ tatastu vidvāndharmajño dātā yajvā punarvasuḥ,तस्य मध्ये ऽतिरात्रस्य सदोमध्यात्ससुच्छ्रितः ततस्तु विद्वान्धर्मज्ञो दाता यज्वा पुनर्वसुः
2,71,121,tasyātha putramithunaṃ babhūvābhijitaḥ kila āhukaścāhukī caiva khyātau matimatāṃ varau,तस्याथ पुत्रमिथुनं बभूवाभिजितः किल आहुकश्चाहुकी चैव ख्यातौ मतिमतां वरौ
2,71,122,imāṃścodā harantyatra ślokānprati tamāhukam sopāsāṃgānukarṣāṇāṃ sadhvajānāṃ varūthinām,इमांश्चोदा हरन्त्यत्र श्लोकान्प्रति तमाहुकम् सोपासांगानुकर्षाणां सध्वजानां वरूथिनाम्
2,71,123,rathānāṃ meghaghoṣāṇāṃ mahasrāṇi daśaiva tu nāsatyavādī cāsīttu nāyajño nāsahasradaḥ,रथानां मेघघोषाणां महस्राणि दशैव तु नासत्यवादी चासीत्तु नायज्ञो नासहस्रदः
2,71,124,nāśucirnāpyadharmātmā nāvidvānna kṛśo 'bhavat ārdrakasya dhṛtiḥ putra ityevamanuśuśrum,नाशुचिर्नाप्यधर्मात्मा नाविद्वान्न कृशो ऽभवत् आर्द्रकस्य धृतिः पुत्र इत्येवमनुशुश्रुम्
2,71,125,sa tena parivāreṇa kiśorapratimānhayān aśītimaśvaniyutānyāhuko 'pratimo vrajan,स तेन परिवारेण किशोरप्रतिमान्हयान् अशीतिमश्वनियुतान्याहुको ऽप्रतिमो व्रजन्
2,71,126,pūrvasyāṃ diśi nāgānāṃ bhojasya tvatibhāvayan rūpyakāñcanakakṣāṇāṃ srahasrāṇyekaviṃśatiḥ,पूर्वस्यां दिशि नागानां भोजस्य त्वतिभावयन् रूप्यकाञ्चनकक्षाणां स्रहस्राण्येकविंशतिः
2,71,127,tāvantyeva sahasrāṇi uttarasyāṃ tathādiśi bhūmipālasya bhojasya uttiṣṭetkiṅkaṇī kila,तावन्त्येव सहस्राणि उत्तरस्यां तथादिशि भूमिपालस्य भोजस्य उत्तिष्टेत्किङ्कणी किल
2,71,128,āhukaścāpyavantīṣu svasāraṃ tvāhukīṃ dadau āhukātkāśyaduhiturdvai putrau saṃbabhūvatuḥ,आहुकश्चाप्यवन्तीषु स्वसारं त्वाहुकीं ददौ आहुकात्काश्यदुहितुर्द्वै पुत्रौ संबभूवतुः
2,71,129,devakaścograsenaśca devagarbhasamāvubhau devakasya sutā vīrā jajñire tridaśopamāḥ,देवकश्चोग्रसेनश्च देवगर्भसमावुभौ देवकस्य सुता वीरा जज्ञिरे त्रिदशोपमाः
2,71,130,devavānupadevaśca sudevo devarakṣitaḥ teṣāṃ svasāraḥ saptāsanvasudevāya tā dadau,देववानुपदेवश्च सुदेवो देवरक्षितः तेषां स्वसारः सप्तासन्वसुदेवाय ता ददौ
2,71,131,dhṛtadevopadevā ca tathānyā devarakṣitā śrīdevā śāntidevā ca sahadevā tathāparā,धृतदेवोपदेवा च तथान्या देवरक्षिता श्रीदेवा शान्तिदेवा च सहदेवा तथापरा
2,71,132,saptamī devakī tāsāṃ sānujā cārudarśanā navograsenasya sutāḥ kaṃsasteṣāṃ tu pūrvajaḥ,सप्तमी देवकी तासां सानुजा चारुदर्शना नवोग्रसेनस्य सुताः कंसस्तेषां तु पूर्वजः
2,71,133,nyagro daśca sunāmā ca kaṅkaśaṅkusubhūmayaḥ sutanū rāṣṭrapālaśca yuddhatuṣṭaśca tuṣṭimān,न्यग्रो दश्च सुनामा च कङ्कशङ्कुसुभूमयः सुतनू राष्ट्रपालश्च युद्धतुष्टश्च तुष्टिमान्
2,71,134,teṣāṃ svasāraḥ pañcaiva kaṃsā kaṃsavatī tathā sutanū rāṣṭrapālī ca kaṅkā caiva varāṅganā,तेषां स्वसारः पञ्चैव कंसा कंसवती तथा सुतनू राष्ट्रपाली च कङ्का चैव वराङ्गना
2,71,135,ugraseno mahāpatyo vyākhyātaḥ kukurodbhavaḥ kukurāṇāmimaṃ vaṃśaṃ dhārayannamitaujasām,उग्रसेनो महापत्यो व्याख्यातः कुकुरोद्भवः कुकुराणामिमं वंशं धारयन्नमितौजसाम्
2,71,136,ātmanovipulaṃ vaṃśaṃ prajāvāṃśca bhavennaraḥ bhajamānasya putrastu rathimukhyo vidūrathaḥ,आत्मनोविपुलं वंशं प्रजावांश्च भवेन्नरः भजमानस्य पुत्रस्तु रथिमुख्यो विदूरथः
2,71,137,rājādhidevaḥ śūraśca vidūrathasuto 'bhavat tasya śūrasya tu sutā jajñire balavattarāḥ,राजाधिदेवः शूरश्च विदूरथसुतो ऽभवत् तस्य शूरस्य तु सुता जज्ञिरे बलवत्तराः
2,71,138,vātaścaiva nivātaśca śoṇitaḥ śvetavāhanaḥ śamī ca gadavarmā ca nidāntaḥ khalu śatrujit,वातश्चैव निवातश्च शोणितः श्वेतवाहनः शमी च गदवर्मा च निदान्तः खलु शत्रुजित्
2,71,139,śamīputraḥ pratikṣatraḥ pratikṣatrasya cātmajaḥ svayaṃbhojaḥ svayaṃbhojāddhṛdikaḥ saṃbabhūva ha,शमीपुत्रः प्रतिक्षत्रः प्रतिक्षत्रस्य चात्मजः स्वयंभोजः स्वयंभोजाद्धृदिकः संबभूव ह
2,71,140,hṛdikasya sutāstvāsandaśa bhīmaparākramāḥ kṛtavarmāgrajasteṣāṃ śatadhanvā tu madhyamaḥ,हृदिकस्य सुतास्त्वासन्दश भीमपराक्रमाः कृतवर्माग्रजस्तेषां शतधन्वा तु मध्यमः
2,71,141,devabāhussubāhuśca bhiṣakśvetarathaśca yaḥ sudāntaścādhidāntaśca kanakaḥ kanakodbhavaḥ,देवबाहुस्सुबाहुश्च भिषक्श्वेतरथश्च यः सुदान्तश्चाधिदान्तश्च कनकः कनकोद्भवः
2,71,142,devabāhossuto vidvāñjajñe kaṃbalabarhiṣaḥ asamaujāḥ sutastasya susamaujāśca viśrutaḥ,देवबाहोस्सुतो विद्वाञ्जज्ञे कंबलबर्हिषः असमौजाः सुतस्तस्य सुसमौजाश्च विश्रुतः
2,71,143,ajātaputrāya tataḥ pradadāvasamaujase sucandraṃ vasurūpaṃ ca kṛṣṇa ityandhakāḥ smṛtāḥ,अजातपुत्राय ततः प्रददावसमौजसे सुचन्द्रं वसुरूपं च कृष्ण इत्यन्धकाः स्मृताः
2,71,144,andhakānāmimaṃ vaṃśaṃ kīrttayedyastu nityaśaḥ ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ labhate nātra saṃśayaḥ,अन्धकानामिमं वंशं कीर्त्तयेद्यस्तु नित्यशः आत्मनो विपुलं वंशं लभते नात्र संशयः
2,71,145,aśmakyāṃ janayāmāsa śūraṃ vai deva mīḍhuṣam māriṣyāṃ jajñire śūrādbhojāyāṃ puruṣā daśa,अश्मक्यां जनयामास शूरं वै देव मीढुषम् मारिष्यां जज्ञिरे शूराद्भोजायां पुरुषा दश
2,71,146,vasudevo mahābāhuḥ pūrvamānakadundubhiḥ jajñe tasya prasūtasya dundubhiḥ prāṇadaddivi,वसुदेवो महाबाहुः पूर्वमानकदुन्दुभिः जज्ञे तस्य प्रसूतस्य दुन्दुभिः प्राणदद्दिवि
2,71,147,ānakānāṃ ca saṃhnādaḥ sumahānabhavaddivi papāta puṣpavarṣaṃ ca śarasya bhavane mahat,आनकानां च संह्नादः सुमहानभवद्दिवि पपात पुष्पवर्षं च शरस्य भवने महत्
2,71,148,manuṣyaloke kṛtsne 'pi rūpe nāsti samo bhuvi yasyāsītpuruṣāgryasya kāntiścandramaso yathā,मनुष्यलोके कृत्स्ने ऽपि रूपे नास्ति समो भुवि यस्यासीत्पुरुषाग्र्यस्य कान्तिश्चन्द्रमसो यथा
2,71,149,devabhāgastato jajñe tato devaśravāḥ punaḥ anādhṛṣṭivṛkaścaiva nandanaścaiva sṛṃjayaḥ,देवभागस्ततो जज्ञे ततो देवश्रवाः पुनः अनाधृष्टिवृकश्चैव नन्दनश्चैव सृंजयः
2,71,150,śyāmaḥ śamīko gaṇḍūṣaḥ svasārastu varāganāḥ pṛthā ca śrutadevā ca śrutakīrtiḥ śruta śravāḥ,श्यामः शमीको गण्डूषः स्वसारस्तु वरागनाः पृथा च श्रुतदेवा च श्रुतकीर्तिः श्रुत श्रवाः
2,71,151,rājādhidevī ca tathā pañcaitā vīramātaraḥ pṛthāṃ duhitaraṃ śūraḥ kuntibhojāya vai dadau,राजाधिदेवी च तथा पञ्चैता वीरमातरः पृथां दुहितरं शूरः कुन्तिभोजाय वै ददौ
2,71,152,tasmātsā tu smṛtā kuntī kuntibhojātmajā pṛthā kuruvīraḥ pāṇḍumukhyastasmādbhāryāmavindata,तस्मात्सा तु स्मृता कुन्ती कुन्तिभोजात्मजा पृथा कुरुवीरः पाण्डुमुख्यस्तस्माद्भार्यामविन्दत
2,71,153,puthā jajñe tataḥ putrāṃstrīnagnisamatejasaḥ loke pratirathānvīrāñchakratulyaparākramān,पुथा जज्ञे ततः पुत्रांस्त्रीनग्निसमतेजसः लोके प्रतिरथान्वीराञ्छक्रतुल्यपराक्रमान्
2,71,154,dharmādyudhiṣṭiraṃ putraṃ mārutācca vṛkodaram indrāddhanañjayaṃ caiva pṛthā putrānajīcanat,धर्माद्युधिष्टिरं पुत्रं मारुताच्च वृकोदरम् इन्द्राद्धनञ्जयं चैव पृथा पुत्रानजीचनत्
2,71,155,mādravatyā tu janitāvaśvināviti viśrutam nakulaḥ sahadevaśca rupasattvaguṇānvitau,माद्रवत्या तु जनितावश्विनाविति विश्रुतम् नकुलः सहदेवश्च रुपसत्त्वगुणान्वितौ
2,71,156,jajñe tu śrutadevāyāṃ tanayo vṛddhaśarmaṇaḥ karūṣādhipaterṃvīro dantavakro mahābalaḥ,जज्ञे तु श्रुतदेवायां तनयो वृद्धशर्मणः करूषाधिपतेर्ंवीरो दन्तवक्रो महाबलः
2,71,157,kaikayācchrutikīrtyaṃ tu jajñe saṃtardano balī cekitānabṛhatkṣatrau tathaivānyau mahābalau,कैकयाच्छ्रुतिकीर्त्यं तु जज्ञे संतर्दनो बली चेकितानबृहत्क्षत्रौ तथैवान्यौ महाबलौ
2,71,158,vindānuvindāvāvantyau bhrātarau sumahābalau śrutaśravāyāṃ caidyastu śiśupālo babhūva ha,विन्दानुविन्दावावन्त्यौ भ्रातरौ सुमहाबलौ श्रुतश्रवायां चैद्यस्तु शिशुपालो बभूव ह
2,71,159,damaghoṣasya rājarṣeḥ putro vikhyātapauruṣaḥ yaḥ purā sadaśagrīvaḥ saṃbabhūvārimardanaḥ,दमघोषस्य राजर्षेः पुत्रो विख्यातपौरुषः यः पुरा सदशग्रीवः संबभूवारिमर्दनः
2,71,160,vaiśravāṇānujastasya kuṃbhakarṇo 'nujastathā patnyastu vasudevasya trayodaśa varāṅganāḥ,वैश्रवाणानुजस्तस्य कुंभकर्णो ऽनुजस्तथा पत्न्यस्तु वसुदेवस्य त्रयोदश वराङ्गनाः
2,71,161,pauravī rohiṇī caiva madirā cāparā tathā tathaiva bhadravaiśākhī sunāmnī pañcamī tathā,पौरवी रोहिणी चैव मदिरा चापरा तथा तथैव भद्रवैशाखी सुनाम्नी पञ्चमी तथा
2,71,162,sahadevā śāntidevā śrīdevā devarakṣitā dhṛtadevopadevā ca devakī saptamī tathā,सहदेवा शान्तिदेवा श्रीदेवा देवरक्षिता धृतदेवोपदेवा च देवकी सप्तमी तथा
2,71,163,sugandhā vanarājī ca dvecānye paricārike rohiṇī pauravī caiva bāhlīkasyānujābhavat,सुगन्धा वनराजी च द्वेचान्ये परिचारिके रोहिणी पौरवी चैव बाह्लीकस्यानुजाभवत्
2,71,164,jyeṣṭhā patnī mahābhāgadayitā'nakadundubheḥ jyeṣṭhe lebhe sutaṃ rāmaṃ sāraṇaṃ hi śaṭhaṃ tathā,ज्येष्ठा पत्नी महाभागदयिताऽनकदुन्दुभेः ज्येष्ठे लेभे सुतं रामं सारणं हि शठं तथा
2,71,165,durdamaṃ damanaṃ śubhraṃ piṇḍārakakuśītakau citrāṃ nāma kumārīṃ ca rohiṇyaṣṭau vyajāyata,दुर्दमं दमनं शुभ्रं पिण्डारककुशीतकौ चित्रां नाम कुमारीं च रोहिण्यष्टौ व्यजायत
2,71,166,putrau rāmasya jajñāte vijñātau niśaṭholmukau pārśvī ca pārśvamardī ca śiśuḥ satyadhṛtistathā,पुत्रौ रामस्य जज्ञाते विज्ञातौ निशठोल्मुकौ पार्श्वी च पार्श्वमर्दी च शिशुः सत्यधृतिस्तथा
2,71,167,mandabāhyo 'tha rāmaṇāṅgiriko girireva ca śulkagulmo 'tigulmaśca daridrāntaka eva ca,मन्दबाह्यो ऽथ रामणाङ्गिरिको गिरिरेव च शुल्कगुल्मो ऽतिगुल्मश्च दरिद्रान्तक एव च
2,71,168,kumāryaścāpi pañjānyā nāmatastā nibodhata arciṣmatī sunandā ca surasā suvacāstathā,कुमार्यश्चापि पञ्जान्या नामतस्ता निबोधत अर्चिष्मती सुनन्दा च सुरसा सुवचास्तथा
2,71,169,tathā śatabalā caiva sāraṇasya sutāstvimāḥ bhadrāśvo bhadraguptiśca bhadraviṣṭastathaiva ca,तथा शतबला चैव सारणस्य सुतास्त्विमाः भद्राश्वो भद्रगुप्तिश्च भद्रविष्टस्तथैव च
2,71,170,bhadrabāhurbhadraratho bhadrakalpastathaiva ca supārśvakaḥ kīrttimāṃśca rohitāśvaḥ śaṭhātmajāḥ,भद्रबाहुर्भद्ररथो भद्रकल्पस्तथैव च सुपार्श्वकः कीर्त्तिमांश्च रोहिताश्वः शठात्मजाः
2,71,171,durmadasyābhibhūtaśca rohiṇyāḥ kulajāḥ smṛtāḥ nandopanandau mitraśca kukṣimitrastathā balaḥ,दुर्मदस्याभिभूतश्च रोहिण्याः कुलजाः स्मृताः नन्दोपनन्दौ मित्रश्च कुक्षिमित्रस्तथा बलः
2,71,172,citropacitrau kṛtakastuṣṭiḥ puṣṭirathāparaḥ madirāyāḥ sutā ete vasudevāddhijajñire,चित्रोपचित्रौ कृतकस्तुष्टिः पुष्टिरथापरः मदिरायाः सुता एते वसुदेवाद्धिजज्ञिरे
2,71,173,upabiṃbo 'tha biṃbaśca sattvadantamahaujasau catvāra ete vikhyātā bhadrāputrā mahābalāḥ,उपबिंबो ऽथ बिंबश्च सत्त्वदन्तमहौजसौ चत्वार एते विख्याता भद्रापुत्रा महाबलाः
2,71,174,vaiśālyāmadadhācchauriḥ putraṃ kauśikamuttamam devakyāṃ jajñire saureḥ suṣeṇaḥ kīrttimānapi,वैशाल्यामदधाच्छौरिः पुत्रं कौशिकमुत्तमम् देवक्यां जज्ञिरे सौरेः सुषेणः कीर्त्तिमानपि
2,71,175,udarṣirbhadrasenaśca ṛjudāyaśca pañcamaḥ ṣaṣṭho hi bhadradevaśca kaṃsaḥ sarvāñjaghāna tān,उदर्षिर्भद्रसेनश्च ऋजुदायश्च पञ्चमः षष्ठो हि भद्रदेवश्च कंसः सर्वाञ्जघान तान्
2,71,176,atha tasyā mavasthāyā āyuṣmānsaṃbabhūva ha lokanāthaḥ punarviṣṇuḥ pūrvaṃ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ,अथ तस्या मवस्थाया आयुष्मान्संबभूव ह लोकनाथः पुनर्विष्णुः पूर्वं कृष्णः प्रजापतिः
2,71,177,anujātābhavakṛṣṇātsubhadrā bhadrabhāṣiṇī kṛṣṇā subhadreti punarvyākhyātā vṛṣṇinandinī,अनुजाताभवकृष्णात्सुभद्रा भद्रभाषिणी कृष्णा सुभद्रेति पुनर्व्याख्याता वृष्णिनन्दिनी
2,71,178,subhadrāyāṃ rathī pārthādabhimanyurajāyata vasudevasya bhāryāsu mahābhāgāsu saptasu,सुभद्रायां रथी पार्थादभिमन्युरजायत वसुदेवस्य भार्यासु महाभागासु सप्तसु
2,71,179,ye putrā jajñire śurā nāmatastānnibodhata pūrvādyāḥ sahadevāyāṃ śūrādvai jajñire sutāḥ,ये पुत्रा जज्ञिरे शुरा नामतस्तान्निबोधत पूर्वाद्याः सहदेवायां शूराद्वै जज्ञिरे सुताः
2,71,180,śāntidevā janastambaṃ śaurerjajñe kulodvaham āgāvaho mahātmā ca vṛkadevyā majāyata,शान्तिदेवा जनस्तम्बं शौरेर्जज्ञे कुलोद्वहम् आगावहो महात्मा च वृकदेव्या मजायत
2,71,181,śrīdevāyāṃ svayaṃ jajñe mandako nāma nāmataḥ upāsaṃgaṃ vasuṃ cāpi tanayau devarakṣitā,श्रीदेवायां स्वयं जज्ञे मन्दको नाम नामतः उपासंगं वसुं चापि तनयौ देवरक्षिता
2,71,182,evaṃ daśa sutāstasya kaṃsastānapyaghātayat vijayaṃ rocanaṃ caiva varddhamānaṃ ca devalam,एवं दश सुतास्तस्य कंसस्तानप्यघातयत् विजयं रोचनं चैव वर्द्धमानं च देवलम्
2,71,183,etānmahātmanaḥ putrānsuṣāva śiśirāvatī saptamī devakī putraṃ sunāmānamasūyata,एतान्महात्मनः पुत्रान्सुषाव शिशिरावती सप्तमी देवकी पुत्रं सुनामानमसूयत
2,71,184,gaveṣaṇaṃ mahābhāgaṃ saṃgrāme citrayodhinam śrāddhadevyāṃ purodyāne vane tu vicarandvijāḥ,गवेषणं महाभागं संग्रामे चित्रयोधिनम् श्राद्धदेव्यां पुरोद्याने वने तु विचरन्द्विजाः
2,71,185,vaiśyāyāmadadhācchauriḥ putraṃ kauśikamavyayam sugandhī vanarājī ca śaurerāstāṃ parigrahau,वैश्यायामदधाच्छौरिः पुत्रं कौशिकमव्ययम् सुगन्धी वनराजी च शौरेरास्तां परिग्रहौ
2,71,186,puṇḍaśca kapilaścaiva sugandhyāścātmajau tu tau tayo rājābhavatpuṇḍraḥ kapilastu vanaṃ yayau,पुण्डश्च कपिलश्चैव सुगन्ध्याश्चात्मजौ तु तौ तयो राजाभवत्पुण्ड्रः कपिलस्तु वनं ययौ
2,71,187,anyasyāmabhavadvīro vasudevātmajo balī jarā nāma niṣādo 'sau prathamaḥ sa dhanurddharaḥ,अन्यस्यामभवद्वीरो वसुदेवात्मजो बली जरा नाम निषादो ऽसौ प्रथमः स धनुर्द्धरः
2,71,188,vikhyāto devabhāgyasya mahābhāgaḥ suto 'bhavat paṇḍitānāṃ mataṃ prāhurdevaśravasamudbhavam,विख्यातो देवभाग्यस्य महाभागः सुतो ऽभवत् पण्डितानां मतं प्राहुर्देवश्रवसमुद्भवम्
2,71,189,aśmakyāṃ labhate putramanādhṛṣṭiryaśāsvinam nivṛttaśatruṃ śatrughnaṃ śrāddhadevaṃ mahābalam,अश्मक्यां लभते पुत्रमनाधृष्टिर्यशास्विनम् निवृत्तशत्रुं शत्रुघ्नं श्राद्धदेवं महाबलम्
2,71,190,vyajāyata śrāddhadevo naiṣādiryaḥ pāriśrutaḥ ekalavyo mahābhāgo niṣādaiḥ parivarddhitaḥ,व्यजायत श्राद्धदेवो नैषादिर्यः पारिश्रुतः एकलव्यो महाभागो निषादैः परिवर्द्धितः
2,71,191,gaṇḍūṣāyānapatyāya kṛṣṇastuṣṭo 'dadātsutau cārudeṣṇaṃ ca sāṃbaṃ ca kṛtāstrau śastalakṣaṇau,गण्डूषायानपत्याय कृष्णस्तुष्टो ऽददात्सुतौ चारुदेष्णं च सांबं च कृतास्त्रौ शस्तलक्षणौ
2,71,192,rantiśca rantipālaśca dvau putrau nandanasya ca vṛkāya vai tvaputrāya vasudevaḥ pratāpavān,रन्तिश्च रन्तिपालश्च द्वौ पुत्रौ नन्दनस्य च वृकाय वै त्वपुत्राय वसुदेवः प्रतापवान्
2,71,193,saumiṃ dadau suta vīraṃ śauriḥ kauśikameva ca sṛṃjayasya dhanuścaiva virajāśca sutāvimau,सौमिं ददौ सुत वीरं शौरिः कौशिकमेव च सृंजयस्य धनुश्चैव विरजाश्च सुताविमौ
2,71,194,anapatyo 'bhavacchyāmaḥ śamīkastu vanaṃ yayau jugupsamāno bhojatvaṃ rājarṣitvamavāptavān,अनपत्यो ऽभवच्छ्यामः शमीकस्तु वनं ययौ जुगुप्समानो भोजत्वं राजर्षित्वमवाप्तवान्
2,71,195,ya idaṃ janma kṛṣṇasya paṭhate niyatavrataḥ śrāvayedbrāhmaṇaṃvāpi sa mahātsukhamavāpnuyāt,य इदं जन्म कृष्णस्य पठते नियतव्रतः श्रावयेद्ब्राह्मणंवापि स महात्सुखमवाप्नुयात्
2,71,196,devadevo mahātejāḥ pūrvaṃ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ vihārārthaṃ manuṣyeṣu jajñe nārāyaṇaḥ prabhuḥ,देवदेवो महातेजाः पूर्वं कृष्णः प्रजापतिः विहारार्थं मनुष्येषु जज्ञे नारायणः प्रभुः
2,71,197,devakyāṃ vasudevena tapasā puṣkarekṣaṇaḥ caturbāhustu saṃjajñe divyarūpaśriyānvitaḥ,देवक्यां वसुदेवेन तपसा पुष्करेक्षणः चतुर्बाहुस्तु संजज्ञे दिव्यरूपश्रियान्वितः
2,71,198,prakāśyo bhagavānyogī kṛṣṇo mānuṣatāṃ gataḥ avyakto vyaktaliṅgaśca sa eva bhagavānprabhuḥ,प्रकाश्यो भगवान्योगी कृष्णो मानुषतां गतः अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गश्च स एव भगवान्प्रभुः
2,71,199,nārāyaṇo yataścakre vyayaṃ caivāvyayaṃ hi yat devo nārāyaṇo bhūtvā harirāsītsanātanaḥ,नारायणो यतश्चक्रे व्ययं चैवाव्ययं हि यत् देवो नारायणो भूत्वा हरिरासीत्सनातनः
2,71,200,yo 'buñjāccādipuruṣaṃ purā cakre prajāpatim aditerapi putratvametya yādavanandanaḥ,यो ऽबुञ्जाच्चादिपुरुषं पुरा चक्रे प्रजापतिम् अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दनः
2,71,201,devo viṣṇuriti khyātaḥ śakrādavarajo 'bhavat prāsādayanyaṃ ca vibhuṃ hyadityāḥ putrakāraṇe,देवो विष्णुरिति ख्यातः शक्रादवरजो ऽभवत् प्रासादयन्यं च विभुं ह्यदित्याः पुत्रकारणे
2,71,202,vadhārthaṃ suraśatrūṇāṃ daityadānavarakṣasām yayātivaṃśajasyātha vasudevasya dhīmataḥ,वधार्थं सुरशत्रूणां दैत्यदानवरक्षसाम् ययातिवंशजस्याथ वसुदेवस्य धीमतः
2,71,203,kulaṃ puṇyaṃ yato janma bheje nārāyamaḥ prabhuḥ sāgarāḥ samakaṃpata celuśca dharaṇīdharāḥ,कुलं पुण्यं यतो जन्म भेजे नारायमः प्रभुः सागराः समकंपत चेलुश्च धरणीधराः
2,71,204,jajvalustvagnihotrāṇi jāyamāne janārddane śivāśca pravavurvātāḥ praśāntamabhavadrajaḥ,जज्वलुस्त्वग्निहोत्राणि जायमाने जनार्द्दने शिवाश्च प्रववुर्वाताः प्रशान्तमभवद्रजः
2,71,205,jyotīṃṣyabhyadhikaṃ rejurjāyamāne janārddane abhijinnāma nakṣatraṃ jayantī nāma śarvarī,ज्योतींष्यभ्यधिकं रेजुर्जायमाने जनार्द्दने अभिजिन्नाम नक्षत्रं जयन्ती नाम शर्वरी
2,71,206,muhūrtto vijayo nāma yatra jāto janārddanaḥ avyaktaḥ śāśvataḥ kṛṣṇo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ,मुहूर्त्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्द्दनः अव्यक्तः शाश्वतः कृष्णो हरिर्नारायणः प्रभुः
2,71,207,jajñe tathaiva bhagavānmāyayā mohayanprajāḥ ākāśātpuṣpavṛṣṭiṃ ca vavarṣa tridaśeśvaraḥ,जज्ञे तथैव भगवान्मायया मोहयन्प्रजाः आकाशात्पुष्पवृष्टिं च ववर्ष त्रिदशेश्वरः
2,71,208,gīrbhirmaṅgalayuktābhistuvanto madhusūdanam maharṣayaḥ sagandharvā upatasthuḥ sahasraśaḥ,गीर्भिर्मङ्गलयुक्ताभिस्तुवन्तो मधुसूदनम् महर्षयः सगन्धर्वा उपतस्थुः सहस्रशः
2,71,209,vasudevastu taṃ rātrau jātaṃ putramadhokṣajam śrīvatsalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā hṛdi divyaiḥ svalakṣaṇaiḥ,वसुदेवस्तु तं रात्रौ जातं पुत्रमधोक्षजम् श्रीवत्सलक्षणं दृष्ट्वा हृदि दिव्यैः स्वलक्षणैः
2,71,210,uvāca vasudevastaṃ rūpaṃ saṃhara vai prabho bhīto 'haṃ kaṃsatastāta tasmādevaṃ bravīmyaham,उवाच वसुदेवस्तं रूपं संहर वै प्रभो भीतो ऽहं कंसतस्तात तस्मादेवं ब्रवीम्यहम्
2,71,211,mama putrā hatāstena jyeṣṭhāste 'dbhutadarśanāḥ vasudevavacaḥśrutvā rūpaṃ saṃhṛtavānprabhuḥ,मम पुत्रा हतास्तेन ज्येष्ठास्ते ऽद्भुतदर्शनाः वसुदेववचःश्रुत्वा रूपं संहृतवान्प्रभुः
2,71,212,anujñātaḥ pitā tvenaṃ nandagopagṛhaṃ nayat ugrasenagṛhe 'tiṣṭhadyaśodāyai tadā dadau,अनुज्ञातः पिता त्वेनं नन्दगोपगृहं नयत् उग्रसेनगृहे ऽतिष्ठद्यशोदायै तदा ददौ
2,71,213,tulyakālaṃ tu garbhiṇyau yaśodā devakī tathā yaśodā nandagopasya patnī sā nandagopateḥ,तुल्यकालं तु गर्भिण्यौ यशोदा देवकी तथा यशोदा नन्दगोपस्य पत्नी सा नन्दगोपतेः
2,71,214,yāmeva rajanīṃ kṛṣṇo jajñe vṛṣṇikule prabhuḥ tāmeva rajanīṃ kanyā yaśodāyāṃ vyajāyata,यामेव रजनीं कृष्णो जज्ञे वृष्णिकुले प्रभुः तामेव रजनीं कन्या यशोदायां व्यजायत
2,71,215,taṃ jāta rakṣamāṇastu vasudevo mahāyaśāḥ prādātputraṃ yaśodāyai kanyāṃ tu jagṛhe svayam,तं जात रक्षमाणस्तु वसुदेवो महायशाः प्रादात्पुत्रं यशोदायै कन्यां तु जगृहे स्वयम्
2,71,216,dattvemaṃ nandagopasya rakṣemamiti cābravīt sutaste sarvakalyāṇo yādavānāṃ bhaviṣyati,दत्त्वेमं नन्दगोपस्य रक्षेममिति चाब्रवीत् सुतस्ते सर्वकल्याणो यादवानां भविष्यति
2,71,217,ayaṃ sa garbhā devakyā mama kleśānhariṣyati ugrasenātmajāyātha kanyāmānakadundubhiḥ,अयं स गर्भा देवक्या मम क्लेशान्हरिष्यति उग्रसेनात्मजायाथ कन्यामानकदुन्दुभिः
2,71,218,nivedayāmāsa tadā kanyeti śubhalakṣaṇā svasustu tanayaṃ kaṃso jātaṃ naivāvadhārayat,निवेदयामास तदा कन्येति शुभलक्षणा स्वसुस्तु तनयं कंसो जातं नैवावधारयत्
2,71,219,atha tāmapi duṣṭātmā hyutsasarja mudānvitaḥ tavaiṣā hi yathā kanyā tathā mama na saṃśayaḥ na hanmīmāṃ mahābāho vrajatveṣā yathāruci,अथ तामपि दुष्टात्मा ह्युत्ससर्ज मुदान्वितः तवैषा हि यथा कन्या तथा मम न संशयः न हन्मीमां महाबाहो व्रजत्वेषा यथारुचि
2,71,220,kanyā sā vavṛdhe tatra vṛṣmisadmani pūjitā putravatpālayāmāsa devī devīṃ mudā tadā,कन्या सा ववृधे तत्र वृष्मिसद्मनि पूजिता पुत्रवत्पालयामास देवी देवीं मुदा तदा
2,71,221,tamevaṃ vidhinotpannamāhuḥ kṛṣṇaṃ prajāpatim ekādaśā tu jajñe vai rakṣārthaṃ keśavasya ha,तमेवं विधिनोत्पन्नमाहुः कृष्णं प्रजापतिम् एकादशा तु जज्ञे वै रक्षार्थं केशवस्य ह
2,71,222,etāṃ caikāgramanasaḥ pūjayiṣyanti yādavāḥ devadevo divyavapuḥ kṛṣṇaḥ saṃrakṣito 'nayā,एतां चैकाग्रमनसः पूजयिष्यन्ति यादवाः देवदेवो दिव्यवपुः कृष्णः संरक्षितो ऽनया
2,71,223,ṛṣaya ūcuḥ kimarthaṃ vasudevasya bhojaḥ kaṃso narādhipaḥ jaghāna putrānbālānvai tanno vyākhyātumarhasi,ऋषय ऊचुः किमर्थं वसुदेवस्य भोजः कंसो नराधिपः जघान पुत्रान्बालान्वै तन्नो व्याख्यातुमर्हसि
2,71,224,sūta uvāca śṛṇudhvaṃ vai yathā kaṃsaḥ putrānānakadundubheḥ jātāñjātāstu tānsarvānniṣpipeṣa vṛthāmatiḥ,सूत उवाच शृणुध्वं वै यथा कंसः पुत्रानानकदुन्दुभेः जाताञ्जातास्तु तान्सर्वान्निष्पिपेष वृथामतिः
2,71,225,bhayādyathā mahābāho jātaḥ kṛṣṇo vivāsitaḥ yathā ca goṣu govindaḥ saṃvṛddhaḥ puruṣottamaḥ,भयाद्यथा महाबाहो जातः कृष्णो विवासितः यथा च गोषु गोविन्दः संवृद्धः पुरुषोत्तमः
2,71,226,udvāhe kila devakyā vasudevasya dhīmataḥ sārathyaṃ kṛtavānkaṃso yuvarājastadābhavat,उद्वाहे किल देवक्या वसुदेवस्य धीमतः सारथ्यं कृतवान्कंसो युवराजस्तदाभवत्
2,71,227,tatoṃ'tarikṣe vāgāsīddivyābhūdyasya kasyacit kaṃsasya nāmamātreṇa puṣkalā lokasākṣiṇī,ततोंऽतरिक्षे वागासीद्दिव्याभूद्यस्य कस्यचित् कंसस्य नाममात्रेण पुष्कला लोकसाक्षिणी
2,71,228,yāmetaṃ vahase kaṃsa rathena priyakāraṇāt tasyā yaścāṣṭamo garbhaḥ sa te mṛtyurbhabiṣyati,यामेतं वहसे कंस रथेन प्रियकारणात् तस्या यश्चाष्टमो गर्भः स ते मृत्युर्भबिष्यति
2,71,229,tāṃ śrutvā vyathito vāṇīṃ tadā kaṃso vṛthāmatiḥ niṣkṛṣya khaḍgaṃ tāṃ kanyāṃ hantukāmo 'bhavattadā,तां श्रुत्वा व्यथितो वाणीं तदा कंसो वृथामतिः निष्कृष्य खड्गं तां कन्यां हन्तुकामो ऽभवत्तदा
2,71,230,tamuvāca mahābāhurvasudevaḥ pratāpavān ugrasenātmajaṃ kasaṃ sautdṛdātpraṇayena vā,तमुवाच महाबाहुर्वसुदेवः प्रतापवान् उग्रसेनात्मजं कसं सौत्दृदात्प्रणयेन वा
2,71,231,na striyaṃ kṣatriyo jātu hantumarhasi kaścana upāyaḥ paridṛṣṭo 'tra mayā yādavanandana,न स्त्रियं क्षत्रियो जातु हन्तुमर्हसि कश्चन उपायः परिदृष्टो ऽत्र मया यादवनन्दन
2,71,232,yo 'syāḥ saṃjāyate garbho hyaṣṭamaḥ pṛthivīpate tamahaṃ te prayacchāmi tatra kuryā yathākramam,यो ऽस्याः संजायते गर्भो ह्यष्टमः पृथिवीपते तमहं ते प्रयच्छामि तत्र कुर्या यथाक्रमम्
2,71,233,na tvidānīṃ yatheṣṭaṃ tvaṃ varttethā bhūridakṣiṇa sarvānapyatha vā garbhānpṛthaṅneṣyāmi te vaśam,न त्विदानीं यथेष्टं त्वं वर्त्तेथा भूरिदक्षिण सर्वानप्यथ वा गर्भान्पृथङ्नेष्यामि ते वशम्
2,71,234,evaṃ mithyā naraśreṣṭha vāgeṣā na bhaviṣyati evamukto 'nunītaḥ sa jagrāha vacanaṃ tadā,एवं मिथ्या नरश्रेष्ठ वागेषा न भविष्यति एवमुक्तो ऽनुनीतः स जग्राह वचनं तदा
2,71,235,vasudevaśca tāṃ bhāryāmavāpya mudito 'bhavat kaṃsastasyāvadhītputrānpāpakarmā vṛthāmatiḥ,वसुदेवश्च तां भार्यामवाप्य मुदितो ऽभवत् कंसस्तस्यावधीत्पुत्रान्पापकर्मा वृथामतिः
2,71,236,ṛṣaya ūcuḥ ka eṣa vasudevastu devakī ca yaśasvinī nandagopastu kastveṣa yaśodā ya mahāyaśāḥ,ऋषय ऊचुः क एष वसुदेवस्तु देवकी च यशस्विनी नन्दगोपस्तु कस्त्वेष यशोदा य महायशाः
2,71,237,yo viṣṇuṃ janayāmāsa yaṃ ca tātetyabhāṣata yā garbhaṃ janayāmāsa yā vainaṃ yābhyavarddhayat,यो विष्णुं जनयामास यं च तातेत्यभाषत या गर्भं जनयामास या वैनं याभ्यवर्द्धयत्
2,71,238,sūta uvāca puruṣaḥ kaśyapastvāsī daditistatpriyā tathā kaśyapo brahmaṇoṃ'śaśca pṛthivyā āditistathā,सूत उवाच पुरुषः कश्यपस्त्वासी ददितिस्तत्प्रिया तथा कश्यपो ब्रह्मणोंऽशश्च पृथिव्या आदितिस्तथा
2,71,239,nando droṇaḥ samākhyāto yaśodā ca dharābhavat atha kāmānmahābāhurdevakyāḥ saṃpravarddhayan,नन्दो द्रोणः समाख्यातो यशोदा च धराभवत् अथ कामान्महाबाहुर्देवक्याः संप्रवर्द्धयन्
2,71,240,acaratsa mahīṃ devaḥ praviṣṭo mānuṣīṃ tanum mohayansarvabhūtāni yogātmā yogamāyayā,अचरत्स महीं देवः प्रविष्टो मानुषीं तनुम् मोहयन्सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया
2,71,241,naṣṭe dharme tadā jajñe viṣṇurvṛṣṇikule svayam karttuṃ dharmavyavasthānamasurāṇāṃ praṇāśanam,नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले स्वयम् कर्त्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम्
2,71,242,vaidarbhī rukmiṇī kanyā satyā nagnajitastadā satrājitaḥ satyabhāmā jāṃbavatyapi rohiṇī,वैदर्भी रुक्मिणी कन्या सत्या नग्नजितस्तदा सत्राजितः सत्यभामा जांबवत्यपि रोहिणी
2,71,243,śaibyā dhanyāni devīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa caturdaśa tu ye proktā gaṇāstvapsarasāṃ divi,शैब्या धन्यानि देवीनां सहस्राणि च षोडश चतुर्दश तु ये प्रोक्ता गणास्त्वप्सरसां दिवि
2,71,244,vicārya devaiḥ śakreṇa viśiṣṭāstviha preṣitāḥ patnyarthaṃ vāsudevasya utpannā rājaveśmasu,विचार्य देवैः शक्रेण विशिष्टास्त्विह प्रेषिताः पत्न्यर्थं वासुदेवस्य उत्पन्ना राजवेश्मसु
2,71,245,etāḥ patnyo mahābhāgā viṣvaksenasya viśrutāḥ pradyumnaścārudeṣṇaśca sudevaḥ śarabhastathā,एताः पत्न्यो महाभागा विष्वक्सेनस्य विश्रुताः प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च सुदेवः शरभस्तथा
2,71,246,cāruśca cārubhadraśca bhadracārustathāparaḥ cāruvidyaśca rukmiṇyāṃ kanyā cārumatī tathā,चारुश्च चारुभद्रश्च भद्रचारुस्तथापरः चारुविद्यश्च रुक्मिण्यां कन्या चारुमती तथा
2,71,247,sānurbhānustathākṣaśca rohito mantravittathā jaro 'dhakastāmracakrau saubhariśca jaredharaḥ,सानुर्भानुस्तथाक्षश्च रोहितो मन्त्रवित्तथा जरो ऽधकस्ताम्रचक्रौ सौभरिश्च जरेधरः
2,71,248,catasro jajñire teṣāṃ svasāro garuḍadhvajāt bhānuḥ saubharikā caiva tāmraparṇī jarandharaḥ,चतस्रो जज्ञिरे तेषां स्वसारो गरुडध्वजात् भानुः सौभरिका चैव ताम्रपर्णी जरन्धरः
2,71,249,satyabhāmāsutā ete jāṃbavatyāḥ prajāḥ śruṇu bhadraśca bhadraguptaśca bhadracitrastathaiva ca,सत्यभामासुता एते जांबवत्याः प्रजाः श्रुणु भद्रश्च भद्रगुप्तश्च भद्रचित्रस्तथैव च
2,71,250,badhrabāhuśca vikhyātaḥ kanyā bhadravatī tathā saṃbodhanī ca vikhyātā jñeyā jāṃbavatīsutāḥ,बध्रबाहुश्च विख्यातः कन्या भद्रवती तथा संबोधनी च विख्याता ज्ञेया जांबवतीसुताः
2,71,251,saṃgrāmajicca śatajittathaiva ca sahasra jit ete putrāḥ sudevyāṃ ca viṣvaksenasya kīrttitāḥ,संग्रामजिच्च शतजित्तथैव च सहस्र जित् एते पुत्राः सुदेव्यां च विष्वक्सेनस्य कीर्त्तिताः
2,71,252,vṛko vṛkāśvo vṛkajidvṛjinī ca varāṅganā mitrabāhuḥ sunīthaśca nāgnajityā prajāstviha,वृको वृकाश्वो वृकजिद्वृजिनी च वराङ्गना मित्रबाहुः सुनीथश्च नाग्नजित्या प्रजास्त्विह
2,71,253,evamādīni putrāṇāṃ sahasrāṇi nibodhata prayutaṃ tu samākhyātaṃ vāsudevasya ye sutāḥ,एवमादीनि पुत्राणां सहस्राणि निबोधत प्रयुतं तु समाख्यातं वासुदेवस्य ये सुताः
2,71,254,ayu tāni yathāṣṭau ca śūrā raṇaviśāradāḥ janārdanasya vaṃśo vaḥ kīrtito 'yaṃ yathātatham,अयु तानि यथाष्टौ च शूरा रणविशारदाः जनार्दनस्य वंशो वः कीर्तितो ऽयं यथातथम्
2,71,255,bṛhatī purubhāryāsītsumadhyā sugatistathā kanyā sā bṛhadukthasya śaineyasya mahātmanaḥ,बृहती पुरुभार्यासीत्सुमध्या सुगतिस्तथा कन्या सा बृहदुक्थस्य शैनेयस्य महात्मनः
2,71,256,tasyāḥ putrāstu vikhyātāstrayaḥ samitiśobhanāḥ ānandaḥ kanakaḥ śvetaḥ kanyā śvetā tathaiva ca,तस्याः पुत्रास्तु विख्यातास्त्रयः समितिशोभनाः आनन्दः कनकः श्वेतः कन्या श्वेता तथैव च
2,71,257,agāvahasya citraśca śūraścitrarathaśca yaḥ citrasenaḥ smṛtaścāsya kanyā citravatī tathā,अगावहस्य चित्रश्च शूरश्चित्ररथश्च यः चित्रसेनः स्मृतश्चास्य कन्या चित्रवती तथा
2,71,258,tumbaśca tumbaṃvarcāśca jātau tumbasya tāvubhau upāsaṃgasutau dvau tu vajrāraḥ kṣipra eva ca,तुम्बश्च तुम्बंवर्चाश्च जातौ तुम्बस्य तावुभौ उपासंगसुतौ द्वौ तु वज्रारः क्षिप्र एव च
2,71,259,bhūrīndraseno bhūriśca gaveṣaṇasutāpubhau yudhiṣṭirasya kanyāyāṃ sudhanustasya cātmajaḥ,भूरीन्द्रसेनो भूरिश्च गवेषणसुतापुभौ युधिष्टिरस्य कन्यायां सुधनुस्तस्य चात्मजः
2,71,260,kāśyāṃ tu pañca tanayāṃllebhe sāṃbāttarasvinaḥ satyaprakṛtayo devāḥ pañca vīrāḥ prakīrttitāḥ,काश्यां तु पञ्च तनयांल्लेभे सांबात्तरस्विनः सत्यप्रकृतयो देवाः पञ्च वीराः प्रकीर्त्तिताः
2,71,261,tisraḥ koṭyastu pautrāṇāṃ yādavānāṃ mahātmanām sarvameva kulaṃ yacca varttante caiva ye kule,तिस्रः कोट्यस्तु पौत्राणां यादवानां महात्मनाम् सर्वमेव कुलं यच्च वर्त्तन्ते चैव ये कुले
2,71,262,viṣṇusteṣāṃ pramāṇe ca prabhutve ca vyavasthitaḥ nideśasthāyibhistasya badhyante suramānuṣāḥ,विष्णुस्तेषां प्रमाणे च प्रभुत्वे च व्यवस्थितः निदेशस्थायिभिस्तस्य बध्यन्ते सुरमानुषाः
2,71,263,devāsurāhavahatā asurā ye mahābalāḥ ihotpannā manuṣyeṣu bādhante te tu mānavān,देवासुराहवहता असुरा ये महाबलाः इहोत्पन्ना मनुष्येषु बाधन्ते ते तु मानवान्
2,71,264,teṣāmutsādanārthāya utpannā yādave kule samutpannaṃ kulaśataṃ yādavānāṃ mahātmanām,तेषामुत्सादनार्थाय उत्पन्ना यादवे कुले समुत्पन्नं कुलशतं यादवानां महात्मनाम्
2,71,265,iti prasūtirvṛṣṇīnāṃ samāsavyāsayogataḥ kīrttitā kīrttanīyā sa kīrttisiddhimabhīpsatā,इति प्रसूतिर्वृष्णीनां समासव्यासयोगतः कीर्त्तिता कीर्त्तनीया स कीर्त्तिसिद्धिमभीप्सता
2,72,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapade vṛṣṇivaṃśānukīrttanaṃ nāmaikasaptatitamo 'dhyāyaḥ 71 sūta uvāca manuṣyaprakṛtīndevānkīrtyamānānnibodhata saṃkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumnaḥ sāṃba eva ca,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपदे वृष्णिवंशानुकीर्त्तनं नामैकसप्ततितमो ऽध्यायः ७१ सूत उवाच मनुष्यप्रकृतीन्देवान्कीर्त्यमानान्निबोधत संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नः सांब एव च
2,72,2,aniruddhaśca pañcaite vaṃśavīrāḥ prakīrttitāḥ saptarṣyaḥ kuberaśca yajñe maṇivarastathā,अनिरुद्धश्च पञ्चैते वंशवीराः प्रकीर्त्तिताः सप्तर्ष्यः कुबेरश्च यज्ञे मणिवरस्तथा
2,72,3,śālūkirnāradaścaiva vidvāndhanvantariśtathā nandinaśca mahādevaḥ sālakāyana eva ca ādideva stadā viṣṇurebhiśca saha daivataiḥ,शालूकिर्नारदश्चैव विद्वान्धन्वन्तरिश्तथा नन्दिनश्च महादेवः सालकायन एव च आदिदेव स्तदा विष्णुरेभिश्च सह दैवतैः
2,72,4,ṛṣaya ūcuḥ viṣṇuḥ kimarthaṃ saṃbhūtaḥ smṛtāḥ saṃbhūtayaḥ kati bhaviṣyāḥ kati cānye ca prādurbhāvā mahātmanaḥ,ऋषय ऊचुः विष्णुः किमर्थं संभूतः स्मृताः संभूतयः कति भविष्याः कति चान्ये च प्रादुर्भावा महात्मनः
2,72,5,brahmakṣatreṣu śasteṣu kimarthamiha jāyate punaḥ punarmanuṣyeṣu tannaḥ prabrūhi pṛcchatām,ब्रह्मक्षत्रेषु शस्तेषु किमर्थमिह जायते पुनः पुनर्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्
2,72,6,vistareṇaiva sarvāṇi karmāṇi ripughātinaḥ,विस्तरेणैव सर्वाणि कर्माणि रिपुघातिनः
2,72,7,śrotumicchāmahe samyagvada kṛṣṇasya dhīmataḥ karmaṇāmānupūrvīṃ ca prādurbhāvāśca ye prabho,श्रोतुमिच्छामहे सम्यग्वद कृष्णस्य धीमतः कर्मणामानुपूर्वीं च प्रादुर्भावाश्च ये प्रभो
2,72,8,yā vāsya prakṛtistāta tāṃ cāsmānvaktumarhasi kathaṃ sa bhagavānviṣṇuḥ sureṣvariniṣūdanaḥ,या वास्य प्रकृतिस्तात तां चास्मान्वक्तुमर्हसि कथं स भगवान्विष्णुः सुरेष्वरिनिषूदनः
2,72,9,vasudevakule dhīmānvāsudevatvamāgataḥ amarairāvṛtaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhiralaṅkṛtam,वसुदेवकुले धीमान्वासुदेवत्वमागतः अमरैरावृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिरलङ्कृतम्
2,72,10,devalokaṃ kimutsṛjya martyalokamihāgataḥ devamānuṣayornetā dhāturyaḥ prasavo hariḥ,देवलोकं किमुत्सृज्य मर्त्यलोकमिहागतः देवमानुषयोर्नेता धातुर्यः प्रसवो हरिः
2,72,11,kimarthaṃ divyamātmānaṃ mānuṣye samaveśayat yaścakraṃ varttayatyeko manuṣyāṇāṃ manomayam,किमर्थं दिव्यमात्मानं मानुष्ये समवेशयत् यश्चक्रं वर्त्तयत्येको मनुष्याणां मनोमयम्
2,72,12,mānuṣye sa kathaṃ buddhiṃ cakre cakrabhṛtāṃ varaḥ gopāyana yaḥ kurute jagataḥ sarvakālikam,मानुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः गोपायन यः कुरुते जगतः सर्वकालिकम्
2,72,13,sa kathaṃ gāṃ gato viṣṇurgopatvamakarotprabhuḥ mahābhūtāni bhūtātmā yo dadhāra cakāra ha,स कथं गां गतो विष्णुर्गोपत्वमकरोत्प्रभुः महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार ह
2,72,14,śrīgarbhaḥ sa kathaṃ garbhe striyā bhūcarayā vṛtaḥ yena lokānkramairjitvā saśrīkāstridaśāḥ kṛtāḥ,श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया वृतः येन लोकान्क्रमैर्जित्वा सश्रीकास्त्रिदशाः कृताः
2,72,15,sthāpitā jagato mārgāstrikramaṃ vapurāhṛtam dadau jitāṃ vasumatīṃ surāṇāṃ surasattamaḥ,स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिक्रमं वपुराहृतम् ददौ जितां वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः
2,72,16,yena saiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā dvidhākṛtvā ca tatpunaḥ pūrvadaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipurhataḥ,येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधाकृत्वा च तत्पुनः पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर्हतः
2,72,17,yaḥ purā hyanalo bhūtvā tvaurvaḥ saṃvarttako vibhuḥ pātālasthor'ṇavagataḥ papau toyamayaṃ haviḥ,यः पुरा ह्यनलो भूत्वा त्वौर्वः संवर्त्तको विभुः पातालस्थोर्ऽणवगतः पपौ तोयमयं हविः
2,72,18,sahasracaraṇaṃ devaṃ sahasrāṃśuṃ sahasraśaḥ sahasraśirasaṃ devaṃ yamāhurvai yuge yuge,सहस्रचरणं देवं सहस्रांशुं सहस्रशः सहस्रशिरसं देवं यमाहुर्वै युगे युगे
2,72,19,nābhyaraṇyāṃ samudbhūtaṃ yasya paitāmahaṃ gṛham ekārṇavagate loke tatpaṅkajamapaṅkajam,नाभ्यरण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम् एकार्णवगते लोके तत्पङ्कजमपङ्कजम्
2,72,20,yena te nihatā daityāḥ saṃgrāme tārakāmaye sarvadevamayaṃ kṛtvā sarvāyudhadharaṃ vapuḥ,येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः
2,72,21,mahābalena votsiktaḥ kālanemirnipātitaḥ uttarāṃśe samudrasya kṣīrodasyāmṛtodadheḥ yaḥ śeteśaśvataṃ yogamācchādya timiraṃ mahat,महाबलेन वोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः यः शेतेशश्वतं योगमाच्छाद्य तिमिरं महत्
2,72,22,surāraṇīgarbhamadhatta divyaṃ tapaḥprakarṣādaditiḥ purāyam śakraṃ ca yo daityagaṇaṃ ca rūddhaṃ garbhāvamānena bhṛśaṃ cakāra ha,सुरारणीगर्भमधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाददितिः पुरायम् शक्रं च यो दैत्यगणं च रूद्धं गर्भावमानेन भृशं चकार ह
2,72,23,padāni yo lokapadāni kṛtvā cakāra daityānsalileśayāṃstān kṛtvā ca devāṃstridivasya devāṃścakre sureśaṃ puruhūtameva,पदानि यो लोकपदानि कृत्वा चकार दैत्यान्सलिलेशयांस्तान् कृत्वा च देवांस्त्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव
2,72,24,gārhapatyena vidhinā anvāhāryeṇa karmaṇā,गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा
2,72,25,agnimāhavanīyaṃ ca vedīṃ caiva kuśaṃ sruvam prokṣaṇīyaṃ śrutaṃ caiva āvabhṛthyaṃ tathaiva ca,अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव कुशं स्रुवम् प्रोक्षणीयं श्रुतं चैव आवभृथ्यं तथैव च
2,72,26,atharṣīṃścaiva yaścakre havyabhāgapradānmakhe havyādāṃśca surāṃścakre kavyādāṃśca pitṝnapi bhogārthaṃ yajñavidhinā yo yajño yajñakarmaṇi,अथर्षींश्चैव यश्चक्रे हव्यभागप्रदान्मखे हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि भोगार्थं यज्ञविधिना यो यज्ञो यज्ञकर्मणि
2,72,27,yūpānsamitsruvaṃ somaṃ pavitraṃ paridhīnapi yajñiyāni ca dravyāṇi yajñiyāṃśca tathānalān,यूपान्समित्स्रुवं सोमं पवित्रं परिधीनपि यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञियांश्च तथानलान्
2,72,28,sadasyānyajamānāṃśca hyaśvamedhānkratuttamān vicitrānrājasūyadīnpārameṣṭhyena karmaṇā,सदस्यान्यजमानांश्च ह्यश्वमेधान्क्रतुत्तमान् विचित्रान्राजसूयदीन्पारमेष्ठ्येन कर्मणा
2,72,29,udgātrādīṃśca yaḥ kṛtvā yajñāṃllokānanukramam kṣaṇā nimeṣāḥ kāṣṭhāśca kalāstraikālyameva ca,उद्गात्रादींश्च यः कृत्वा यज्ञांल्लोकाननुक्रमम् क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च
2,72,30,muhūrttāstithayo māsā dinaṃ saṃvatsaraṃ tathā ṛtavaḥ kālayogāśca pramāṇaṃ trividhaṃ triṣu,मुहूर्त्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरं तथा ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं त्रिषु
2,72,31,āyuḥ kṣetrāṇyatha balaṃ kṣaṇaṃ yadrūpasauṣṭhavam medhāvitvaṃ ca śauryaṃ ca śāstrasyeva ca pāraṇam,आयुः क्षेत्राण्यथ बलं क्षणं यद्रूपसौष्ठवम् मेधावित्वं च शौर्यं च शास्त्रस्येव च पारणम्
2,72,32,trayo varṇāstrayo lokāstraividyaṃ pāvakāstrayaḥ traikālyaṃ trīṇi karmāṇi tisro mātrā guṇāstrayaḥ,त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि तिस्रो मात्रा गुणास्त्रयः
2,72,33,sṛṣṭā lokeśvarāścaiva yena yena ca karmaṇā sarvabhūtagaṇāḥ sṛṣṭāḥ sarvabhūtagaṇātmanā,सृष्टा लोकेश्वराश्चैव येन येन च कर्मणा सर्वभूतगणाः सृष्टाः सर्वभूतगणात्मना
2,72,34,kṣaṇaṃ saṃdhāya pūrveṇa yogena ramate ca yaḥ gatāgatānāṃ yo netā sarvatra vividheśvaraḥ,क्षणं संधाय पूर्वेण योगेन रमते च यः गतागतानां यो नेता सर्वत्र विविधेश्वरः
2,72,35,yo gatirddharmayuktānāmagatiḥ pāpakarmaṇām cāturvarṇyasya prabhavaścāturvarṇyasya rakṣitā,यो गतिर्द्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मणाम् चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
2,72,36,cāturvidyasya yo vettā cāturāśamyasaṃśrayaḥ digantaraṃ nabho bhūmirāpo vāyurvibhāvasuḥ,चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराशम्यसंश्रयः दिगन्तरं नभो भूमिरापो वायुर्विभावसुः
2,72,37,candrasūryadvayaṃ jyotiryugeśāḥ kṣaṇadācarāḥ yaḥ paraṃ śruyate devo yaḥ paraṃ śrūyate tapaḥ,चन्द्रसूर्यद्वयं ज्योतिर्युगेशाः क्षणदाचराः यः परं श्रुयते देवो यः परं श्रूयते तपः
2,72,38,yaḥ paraṃ tamasaḥ prāhuryaḥ paraṃ paramātmavān ādityādistu yo devo yaśca daityāntako vibhuḥ,यः परं तमसः प्राहुर्यः परं परमात्मवान् आदित्यादिस्तु यो देवो यश्च दैत्यान्तको विभुः
2,72,39,yugānteṣvantako yaśca yaśca lokāntakāntakaḥ seturyo lokasetūnāṃ medho yo madhyakarmaṇām,युगान्तेष्वन्तको यश्च यश्च लोकान्तकान्तकः सेतुर्यो लोकसेतूनां मेधो यो मध्यकर्मणाम्
2,72,40,vedyo yo vedaviduṣāṃ prabhuryaḥ prabhavātmanām somabhūtastu bhūtānāmagnibhūto 'gnivarcasām,वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्
2,72,41,manuṣyāṇāṃ manurbhūtastapobhūtastapasvinām vinayo nayatṛptānāṃ tejastejasvināmapi,मनुष्याणां मनुर्भूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् विनयो नयतृप्तानां तेजस्तेजस्विनामपि
2,72,42,vigraho vigrahāṇāṃ yo gatirgatimatāmapi ākāśaprabhavo vāyurvāyuprāṇo hutāśanaḥ,विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि आकाशप्रभवो वायुर्वायुप्राणो हुताशनः
2,72,43,devā hutāśanaprāṇāḥ prāṇo 'gnermadhusūdanaḥ rasācchoṇitasaṃbhūtiḥ śoṇitānmāsamucyate,देवा हुताशनप्राणाः प्राणो ऽग्नेर्मधुसूदनः रसाच्छोणितसंभूतिः शोणितान्मासमुच्यते
2,72,44,māṃsātta medaso janma medaso 'sthi nirucyate asyno majjā samabhavanmajjātaḥ śukrasaṃbhavaḥ,मांसात्त मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते अस्य्नो मज्जा समभवन्मज्जातः शुक्रसंभवः
2,72,45,śukrādgarbhaḥ samābhava drasamūlena karmaṇā tatrāpāṃ prathamāvāpaḥ sa saumyo rāśirucyate,शुक्राद्गर्भः समाभव द्रसमूलेन कर्मणा तत्रापां प्रथमावापः स सौम्यो राशिरुच्यते
2,72,46,garbho 'śmasaṃbhavo jñeyo dvitīyo rāśirucyate śukraṃ somātmakaṃ vidyādārttavaṃ pāvakātmakam,गर्भो ऽश्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते शुक्रं सोमात्मकं विद्यादार्त्तवं पावकात्मकम्
2,72,47,bhāvau rasānugāvetau vīrye ca śaśipāvakau kaphavarge bhavecchukraṃ pittavarge ca śoṇitam,भावौ रसानुगावेतौ वीर्ये च शशिपावकौ कफवर्गे भवेच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम्
2,72,48,kaphasya tdṛdayaṃ sthānaṃ nābhyāṃ pittaṃ pratiṣṭhitam dehasya madhye tdṛdayaṃ sthānaṃ tu manasaḥ smṛtam,कफस्य त्दृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् देहस्य मध्ये त्दृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम्
2,72,49,nābhiścodara saṃsthā tu tatra devo hutāśanaḥ manaḥ prajāpatirjñeyaḥ kaphaḥ somo vibhāvyate,नाभिश्चोदर संस्था तु तत्र देवो हुताशनः मनः प्रजापतिर्ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते
2,72,50,pittamagniḥ smṛto hyetadagnīṣomātmakaṃ jagat evaṃ pravarttite garbhe vṛtte karkandhusaṃnibhe,पित्तमग्निः स्मृतो ह्येतदग्नीषोमात्मकं जगत् एवं प्रवर्त्तिते गर्भे वृत्ते कर्कन्धुसंनिभे
2,72,51,vāyuḥ praveśanaṃ cakre saṃgataḥ paramātmanā sa pañcadhā śarīrastho vidyate varddhayetpunaḥ,वायुः प्रवेशनं चक्रे संगतः परमात्मना स पञ्चधा शरीरस्थो विद्यते वर्द्धयेत्पुनः
2,72,52,prāṇāpānau samānaśca hyudāno vyāna eva ca prāṇo 'sya paramātmānaṃ varddhayanparivarttate,प्राणापानौ समानश्च ह्युदानो व्यान एव च प्राणो ऽस्य परमात्मानं वर्द्धयन्परिवर्त्तते
2,72,53,apānaḥ paścimaṃ kāyamu dāno 'rddhaṃ śarīriṇaḥ vyāno vyānīyate yena samānaḥ sarvasaṃdhiṣu,अपानः पश्चिमं कायमु दानो ऽर्द्धं शरीरिणः व्यानो व्यानीयते येन समानः सर्वसंधिषु
2,72,54,bhūtāvāptistatastasya jāyatendriyagocarā pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam,भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतेन्द्रियगोचरा पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
2,72,55,sarvedriyaniviṣṭāste svasvayogaṃ pracakrire pārthivaṃ dehamāhustu prāṇātmānaṃ ca mārutam,सर्वेद्रियनिविष्टास्ते स्वस्वयोगं प्रचक्रिरे पार्थिवं देहमाहुस्तु प्राणात्मानं च मारुतम्
2,72,56,chidrāṇyākāśayonīni jalātsrāvaḥ pravarttate jyotiścakṣuṣi koṣṭho 'smātteṣāṃ yannāmataḥ smṛtam,छिद्राण्याकाशयोनीनि जलात्स्रावः प्रवर्त्तते ज्योतिश्चक्षुषि कोष्ठो ऽस्मात्तेषां यन्नामतः स्मृतम्
2,72,57,saṃgrāhya viṣayāṃścaiva yasya vīryātpravartitāḥ ityetānpuruṣaḥ sarvānsṛjatyekaḥ sanātanaḥ,संग्राह्य विषयांश्चैव यस्य वीर्यात्प्रवर्तिताः इत्येतान्पुरुषः सर्वान्सृजत्येकः सनातनः
2,72,58,naidhane 'sminkathaṃ loke naratvaṃ viṣṇurāgataḥ eṣa naḥ saṃśayo dhīmanneṣa vai vismayo mahān,नैधने ऽस्मिन्कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः एष नः संशयो धीमन्नेष वै विस्मयो महान्
2,72,59,kathaṃ gatirgatimatāmāpanno mānuṣīṃ tanum śrotumicchāmahe viṣṇoḥ karmāṇi ca yathākramam,कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषीं तनुम् श्रोतुमिच्छामहे विष्णोः कर्माणि च यथाक्रमम्
2,72,60,āścaryaṃ paramaṃ viṣṇurvedairdevaścai kathyate viṣṇorutpattimāścaya kathayasva mahāmate,आश्चर्यं परमं विष्णुर्वेदैर्देवश्चै कथ्यते विष्णोरुत्पत्तिमाश्चय कथयस्व महामते
2,72,61,etadāścaryamākhyātaṃ kathyatāṃ vai sukhāvaham prakhyātabalavīryasya prādurbhāvanmahātmanaḥ karmaṇāścaryabhūtasya viṣṇoḥ sattvamihocyate,एतदाश्चर्यमाख्यातं कथ्यतां वै सुखावहम् प्रख्यातबलवीर्यस्य प्रादुर्भावन्महात्मनः कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोः सत्त्वमिहोच्यते
2,72,62,sūta uvāca ahaṃ vaḥ kīrttayiṣyāmi prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ,सूत उवाच अहं वः कीर्त्तयिष्यामि प्रादुर्भावं महात्मनः
2,72,63,yathā babhūva bhagavānmānuṣeṣu mahātapāḥ bhṛgustrīvadhadoṣeṇa bhṛguśāpena mānuṣe,यथा बभूव भगवान्मानुषेषु महातपाः भृगुस्त्रीवधदोषेण भृगुशापेन मानुषे
2,72,64,jāyate ca yugānteṣu devakāryārthasiddhaye tasya divyāṃ tanuṃ viṣṇorgadato me nibodhata,जायते च युगान्तेषु देवकार्यार्थसिद्धये तस्य दिव्यां तनुं विष्णोर्गदतो मे निबोधत
2,72,65,yugadharme parāvṛtte kāle ca śithile prabhuḥ karttuṃ dharmavyavasthānaṃ jāyate mānuṣeṣviha bhṛgoḥ śāpanimittena devāsurakṛtena ca,युगधर्मे परावृत्ते काले च शिथिले प्रभुः कर्त्तुं धर्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह भृगोः शापनिमित्तेन देवासुरकृतेन च
2,72,66,ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ devāsurakṛte tadvyāhāramavāptavān etadveditumicchāmo vṛttaṃ devāsuraṃ katham,ऋषय ऊचुः कथं देवासुरकृते तद्व्याहारमवाप्तवान् एतद्वेदितुमिच्छामो वृत्तं देवासुरं कथम्
2,72,67,sūta uvāca devāsuraṃ yathāvṛttaṃ bruvatastannibodhata,सूत उवाच देवासुरं यथावृत्तं ब्रुवतस्तन्निबोधत
2,72,68,hiraṇyakaśipurdaityastrailokyaṃ prākpraśāsati balinādhiṣṭhitaṃ rājyaṃ punarlokatraye kramāt,हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यं प्राक्प्रशासति बलिनाधिष्ठितं राज्यं पुनर्लोकत्रये क्रमात्
2,72,69,sakhyamāsītparaṃ teṣāṃ devānāmasuraiḥ saha yugākhyā daśa saṃpūrṇā hyāsīdavyāhataṃ jagat,सख्यमासीत्परं तेषां देवानामसुरैः सह युगाख्या दश संपूर्णा ह्यासीदव्याहतं जगत्
2,72,70,nideśasthāyinaścaiva tayordevāsurābhavan baddhe balau vivādo 'tha saṃpravṛttaḥ sudāruṇaḥ,निदेशस्थायिनश्चैव तयोर्देवासुराभवन् बद्धे बलौ विवादो ऽथ संप्रवृत्तः सुदारुणः
2,72,71,devāsurāṇāṃ ca tadā ghoraḥ kṣayakaro mahān teṣāṃ dvīpanimittaṃ vai saṃgrāmā bahavo 'bhaven,देवासुराणां च तदा घोरः क्षयकरो महान् तेषां द्वीपनिमित्तं वै संग्रामा बहवो ऽभवेन्
2,72,72,varāhe 'smindaśa dvau ca ṣaṇḍāmarkāntagāḥ smṛtāḥ nāmatastu samāsena śṛṇudhvaṃ tānvivakṣataḥ,वराहे ऽस्मिन्दश द्वौ च षण्डामर्कान्तगाः स्मृताः नामतस्तु समासेन शृणुध्वं तान्विवक्षतः
2,72,73,prathamo nārasiṃhastu dvitīyaścāpi vāmanaḥ tṛtīyaḥ sa tu vārāhaścaturtho 'mṛtamanthanaḥ,प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः तृतीयः स तु वाराहश्चतुर्थो ऽमृतमन्थनः
2,72,74,saṃgrāmaḥ pañcamaścaiva sughorastārakāmayaḥ ṣaṣṭho hyāḍībakasteṣāṃ saptamastraipuraḥ smṛtaḥ,संग्रामः पञ्चमश्चैव सुघोरस्तारकामयः षष्ठो ह्याडीबकस्तेषां सप्तमस्त्रैपुरः स्मृतः
2,72,75,andhakāro 'ṣṭamasteṣāṃ dhvajaśca navamaḥ smṛtaḥ vārtraśca daśamo ghorastato hālāhalaḥ smṛtaḥ,अन्धकारो ऽष्टमस्तेषां ध्वजश्च नवमः स्मृतः वार्त्रश्च दशमो घोरस्ततो हालाहलः स्मृतः
2,72,76,smṛto dvādaśakasteṣāṃ ghoraḥ kolāhalo 'paraḥ hiraṇyakaśipurdaityo narasiṃhena sūditaḥ,स्मृतो द्वादशकस्तेषां घोरः कोलाहलो ऽपरः हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नरसिंहेन सूदितः
2,72,77,vāmanena balirbaddhastrailokyākramaṇe kṛte hiraṇyākṣo hato dvandve prativāde ca daivate,वामनेन बलिर्बद्धस्त्रैलोक्याक्रमणे कृते हिरण्याक्षो हतो द्वन्द्वे प्रतिवादे च दैवते
2,72,78,mahābalo mahāsattvaḥ saṃgrāmeṣvaparājitaḥ daṃṣṭrayā tu varāheṇa sa daityastu dvidhākṛtaḥ,महाबलो महासत्त्वः संग्रामेष्वपराजितः दंष्ट्रया तु वराहेण स दैत्यस्तु द्विधाकृतः
2,72,79,prahlādo nirjito yuddhe indreṇāmṛtamanthane virocanastu prāhlādirnityamindravadhodyataḥ,प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने विरोचनस्तु प्राह्लादिर्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः
2,72,80,indreṇaiva sa vikramya nihatastārakāmaye bhavādavadhyatāṃ prāpya viśeṣāstrādibhistu yaḥ,इन्द्रेणैव स विक्रम्य निहतस्तारकामये भवादवध्यतां प्राप्य विशेषास्त्रादिभिस्तु यः
2,72,81,sa jaṃbho nihataḥ ṣaṣṭhe śakrāviṣṭena viṣṇunā aśaknuvatsu deveṣu paraṃ soḍhumadaivatam,स जंभो निहतः षष्ठे शक्राविष्टेन विष्णुना अशक्नुवत्सु देवेषु परं सोढुमदैवतम्
2,72,82,nihatā dānavāḥ sarve tripure tryaṃbakeṇa tu atha daityāḥ surāścaiva rākṣasāstvandhakārike,निहता दानवाः सर्वे त्रिपुरे त्र्यंबकेण तु अथ दैत्याः सुराश्चैव राक्षसास्त्वन्धकारिके
2,72,83,jitā devamanuṣyeste pitṛbhiścaiva saṃgatāḥ savṛtrāndānavāṃścaiva saṃgatānkṛtsnaśaśca tān,जिता देवमनुष्येस्ते पितृभिश्चैव संगताः सवृत्रान्दानवांश्चैव संगतान्कृत्स्नशश्च तान्
2,72,84,jaghne viṣṇusahāyena mahendrastena varddhitaḥ hato dhvaje mahendreṇa mayāchatraśca yogavit,जघ्ने विष्णुसहायेन महेन्द्रस्तेन वर्द्धितः हतो ध्वजे महेन्द्रेण मयाछत्रश्च योगवित्
2,72,85,dhvajalakṣaṃ samāviśya vipracittiḥ mahānujaḥ daityāṃśca dānavāṃścaiva saṃhatānkṛtsnaśaśca tān,ध्वजलक्षं समाविश्य विप्रचित्तिः महानुजः दैत्यांश्च दानवांश्चैव संहतान्कृत्स्नशश्च तान्
2,72,86,jayaddhālāhale sarvairdevaiḥ parivṛto vṛṣā rajiḥ kolāhale sarvāndaityānparivṛto 'jayat,जयद्धालाहले सर्वैर्देवैः परिवृतो वृषा रजिः कोलाहले सर्वान्दैत्यान्परिवृतो ऽजयत्
2,72,87,yajñasyāvabhṛthe jitvā ṣaṇḍāmakārai tu daivataiḥ ete devāsurā vṛttāḥ saṃgrāmā dvādaśaiva tu,यज्ञस्यावभृथे जित्वा षण्डामकारै तु दैवतैः एते देवासुरा वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु
2,72,88,surāsurakṣayakarāḥ prajānā maśivaśca ha hiraṇyakaśipū rājā varṣāṇāmarbudaṃ babhau,सुरासुरक्षयकराः प्रजाना मशिवश्च ह हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ
2,72,89,tathā śatasahasrāṇi hyadhikāni dvisaphatiḥ aśītiśca sahasrāṇi trailokyasyeśvaro 'bhavat,तथा शतसहस्राणि ह्यधिकानि द्विसफतिः अशीतिश्च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरो ऽभवत्
2,72,90,pāraṃparyeṇa rājā tu balirvarṣārbudhaṃ punaḥ ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi triṃśacca niyutāni ca,पारंपर्येण राजा तु बलिर्वर्षार्बुधं पुनः षष्टिश्चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च
2,72,91,bale rājyādhikārastu yāvatkālaṃ babhūva ha prahlādo nirjito 'bhūcca tāvatkālaṃ sahāsuraiḥ,बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह प्रह्लादो निर्जितो ऽभूच्च तावत्कालं सहासुरैः
2,72,92,indrāstrayaste vikhyātā hyasurāṇāṃ mahau jasaḥ daityasaṃsthamidaṃ sarvamāsīddaśayugaṃ kila,इन्द्रास्त्रयस्ते विख्याता ह्यसुराणां महौ जसः दैत्यसंस्थमिदं सर्वमासीद्दशयुगं किल
2,72,93,aśapattu tataḥ śukro rāṣṭraṃ daśayugaṃ punaḥ trailokyamidamavyagraṃ mahendro hyabhyayādbaleḥ,अशपत्तु ततः शुक्रो राष्ट्रं दशयुगं पुनः त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेन्द्रो ह्यभ्ययाद्बलेः
2,72,94,prahlādasya hṛte tasmiṃstrailokye kālaparyayāt paryāyeṇaiva saṃprāptaṃ trailokyaṃ pākaśāsanam,प्रह्लादस्य हृते तस्मिंस्त्रैलोक्ये कालपर्ययात् पर्यायेणैव संप्राप्तं त्रैलोक्यं पाकशासनम्
2,72,95,tato 'surānparityajya yajño devānupāgamat yajñe devānatha gate kāvyaṃ te hyasurāṃ bruvan,ततो ऽसुरान्परित्यज्य यज्ञो देवानुपागमत् यज्ञे देवानथ गते काव्यं ते ह्यसुरां ब्रुवन्
2,72,96,kiṃ tanno miṣatāṃ rāṣṭraṃ tyaktvā yajñaḥ surāngataḥ sthātuṃ na śakrumo hyadya praviśāma rasātalam,किं तन्नो मिषतां राष्ट्रं त्यक्त्वा यज्ञः सुरान्गतः स्थातुं न शक्रुमो ह्यद्य प्रविशाम रसातलम्
2,72,97,evamukto 'bravīdetānviṣaṇṇaḥ sāṃtvayangirā mābhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena vaḥ surāḥ,एवमुक्तो ऽब्रवीदेतान्विषण्णः सांत्वयन्गिरा माभैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन वः सुराः
2,72,98,vṛṣṭiroṣadhayaścaiva rasā vastu ca yatparam kṛtsnāni hyapi tiṣṭhantu pāpasteṣāṃ sureṣu vai,वृष्टिरोषधयश्चैव रसा वस्तु च यत्परम् कृत्स्नानि ह्यपि तिष्ठन्तु पापस्तेषां सुरेषु वै
2,72,99,yuṣmadarthaṃ pradāsyāmi tatsarva dhāryate mayā tato devāsurāndṛṣṭvā dhṛtānkāvyena dhīmatā,युष्मदर्थं प्रदास्यामि तत्सर्व धार्यते मया ततो देवासुरान्दृष्ट्वा धृतान्काव्येन धीमता
2,72,100,amantrayaṃstadā te vai saṃvighnā vijigīṣayā eṣa kāvya idaṃ sarvaṃ vyāvarttayati no balāt,अमन्त्रयंस्तदा ते वै संविघ्ना विजिगीषया एष काव्य इदं सर्वं व्यावर्त्तयति नो बलात्
2,72,101,sādhu gacchāmahe tūrṇaṃ yāvannāpyāyayettu tān prasahya hatvā śiṣṭāṃstu pātālaṃ prāpayāmahe,साधु गच्छामहे तूर्णं यावन्नाप्याययेत्तु तान् प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे
2,72,102,tato devāstu saṃrabdhā dānavānabhisṛtya vai jaghnustairvadhyamānāste kāvyamevābhidudruvuḥ,ततो देवास्तु संरब्धा दानवानभिसृत्य वै जघ्नुस्तैर्वध्यमानास्ते काव्यमेवाभिदुद्रुवुः
2,72,103,tataḥ kāvyastu tāndṛṣṭvā tūrṇaṃ devairabhidrutān samārakṣata saṃtrastāndevebhyastānditeḥ sutān,ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैरभिद्रुतान् समारक्षत संत्रस्तान्देवेभ्यस्तान्दितेः सुतान्
2,72,104,kāvyo dṛṣṭvā sthitāndevāṃstatra daivamacintayat tānuvāca tato dhyātvā pūrvavṛttamanusmaran,काव्यो दृष्ट्वा स्थितान्देवांस्तत्र दैवमचिन्तयत् तानुवाच ततो ध्यात्वा पूर्ववृत्तमनुस्मरन्
2,72,105,trailokyaṃ vijitaṃ sarvaṃ vāmanena tribhiḥkramaiḥ balirbaddho hato jaṃbho nihataśca virocanaḥ,त्रैलोक्यं विजितं सर्वं वामनेन त्रिभिःक्रमैः बलिर्बद्धो हतो जंभो निहतश्च विरोचनः
2,72,106,mahāsurā dvādaśasu saṃgrāmeṣu surairhatāḥ taistairupāyairbhūyiṣṭhā nihatā ye pradhānataḥ,महासुरा द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर्हताः तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठा निहता ये प्रधानतः
2,72,107,kiñcicchiṣṭāstu vai yūyaṃ yuddhe svalpe tu vai svayam nītiṃ vo hi vidhāsyāmi kālaḥ kaścitpratīkṣyatām,किञ्चिच्छिष्टास्तु वै यूयं युद्धे स्वल्पे तु वै स्वयम् नीतिं वो हि विधास्यामि कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम्
2,72,108,yāsyāmyahaṃ mahādevaṃ mantrārthe vijayāya ca agnimāpyāyayeddhotā metraireṣa dahiṣyati,यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थे विजयाय च अग्निमाप्याययेद्धोता मेत्रैरेष दहिष्यति
2,72,109,tato yāsyāmyahaṃ devaṃ mantrārthe nīlalohitam yuṣmānanugrahīṣyāmi punaḥ paścādihāgataḥ,ततो यास्याम्यहं देवं मन्त्रार्थे नीललोहितम् युष्माननुग्रहीष्यामि पुनः पश्चादिहागतः
2,72,110,yūyaṃ tapaścaradhvaṃ vai saṃvṛtā valkalairvane na vai devā vādhiṣyanti yāvadāgamanaṃ mama,यूयं तपश्चरध्वं वै संवृता वल्कलैर्वने न वै देवा वाधिष्यन्ति यावदागमनं मम
2,72,111,apratīpāṃstato mantrāndevātprāpya maheśvarāt yotsyāmahe punardevāṃstataḥ prāpsyatha vai jayam,अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान्देवात्प्राप्य महेश्वरात् योत्स्यामहे पुनर्देवांस्ततः प्राप्स्यथ वै जयम्
2,72,112,tataste kṛtasaṃvādā devānūcustato 'surāḥ nyastaśastrā vayaṃ sarve lokānyūyaṃ kramantu vai,ततस्ते कृतसंवादा देवानूचुस्ततो ऽसुराः न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे लोकान्यूयं क्रमन्तु वै
2,72,113,vayaṃ tapaścariṣyāmaḥ saṃvṛttā valkalairvane prahlādasya vacaḥ śrutvā satyānuvyātdṛtaṃ tu tat,वयं तपश्चरिष्यामः संवृत्ता वल्कलैर्वने प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्यानुव्यात्दृतं तु तत्
2,72,114,tato devā nyavarttanta vijvarā muditāśca ha nyastaśastreṣu daityeṣu svānvai jagmuryathāgatān,ततो देवा न्यवर्त्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ह न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु स्वान्वै जग्मुर्यथागतान्
2,72,115,tatastānabravītkāvyaḥ kañcitkālaṃ pratīkṣyatām nirutsukāstapoyuktāḥ kālaḥ kāryārthasādhakaḥ,ततस्तानब्रवीत्काव्यः कञ्चित्कालं प्रतीक्ष्यताम् निरुत्सुकास्तपोयुक्ताः कालः कार्यार्थसाधकः
2,72,116,piturmamāśramasthā vai saṃpratīkṣata dānavāḥ sa saṃdiśyasurānkāvyo mahodevaṃ prapadya ca,पितुर्ममाश्रमस्था वै संप्रतीक्षत दानवाः स संदिश्यसुरान्काव्यो महोदेवं प्रपद्य च
2,72,117,praṇamyaivamuvācāyaṃ jagatprabhavamīśvaram mantrānicchāmi he deva ye na saṃti bṛhaspatau,प्रणम्यैवमुवाचायं जगत्प्रभवमीश्वरम् मन्त्रानिच्छामि हे देव ये न संति बृहस्पतौ
2,72,118,parābhavāya devānāmasureṣvabhayāvahān evamukto 'bravīddevo mantrānicchasi vai dvija,पराभवाय देवानामसुरेष्वभयावहान् एवमुक्तो ऽब्रवीद्देवो मन्त्रानिच्छसि वै द्विज
2,72,119,vrataṃ cara mayoddiṣṭaṃ brahmacārī samāhitaḥ pūrmaṃ varṣasahasraṃ vai kuṇḍadhūmamavākśirāḥ,व्रतं चर मयोद्दिष्टं ब्रह्मचारी समाहितः पूर्मं वर्षसहस्रं वै कुण्डधूममवाक्शिराः
2,72,120,yadi pāsyati bhadraṃ te matto mantramavāpsyasi tathokto devadevena sa śukrastu mahātapāḥ,यदि पास्यति भद्रं ते मत्तो मन्त्रमवाप्स्यसि तथोक्तो देवदेवेन स शुक्रस्तु महातपाः
2,72,121,pādau saṃspṛśya devasya bāḍhamityabhāṣata vrataṃ carāmyahaṃ deva yathoddiṣṭo 'smi vaiprabho,पादौ संस्पृश्य देवस्य बाढमित्यभाषत व्रतं चराम्यहं देव यथोद्दिष्टो ऽस्मि वैप्रभो
2,72,122,tato niyukto devena kuṇḍadhāro 'sya dhūmakṛt asurāṇāṃ hitārthāya tasmiñchukre gate tadā,ततो नियुक्तो देवेन कुण्डधारो ऽस्य धूमकृत् असुराणां हितार्थाय तस्मिञ्छुक्रे गते तदा
2,72,123,mantrārthaṃ tatra vasati brahma caryaṃ maheśvare tadbuddhvā nītipūrvaṃ tu rāṣṭraṃ nyastaṃ tadāsuraiḥ,मन्त्रार्थं तत्र वसति ब्रह्म चर्यं महेश्वरे तद्बुद्ध्वा नीतिपूर्वं तु राष्ट्रं न्यस्तं तदासुरैः
2,72,124,tasmiñchidre tadāmarṣāddevāstānsamabhidravan pragṛhītāyudhāḥ sarve bṛhaspatipurogamāḥ,तस्मिञ्छिद्रे तदामर्षाद्देवास्तान्समभिद्रवन् प्रगृहीतायुधाः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः
2,72,125,dṛṣṭvāsuragaṇā devānpragṛhītāyudhānpunaḥ utpetuḥ sahasā sarve saṃtrastāste tato 'bhavan,दृष्ट्वासुरगणा देवान्प्रगृहीतायुधान्पुनः उत्पेतुः सहसा सर्वे संत्रस्तास्ते ततो ऽभवन्
2,72,126,nyaste śastre 'bhaye datte hyācārye vratamāsthite saṃtyajya samayaṃ devāste sapatnajighāṃsavaḥ,न्यस्ते शस्त्रे ऽभये दत्ते ह्याचार्ये व्रतमास्थिते संत्यज्य समयं देवास्ते सपत्नजिघांसवः
2,72,127,anācāryāstu bhadraṃ vo viśvastāstapase sthitāḥ cīravalkājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ,अनाचार्यास्तु भद्रं वो विश्वस्तास्तपसे स्थिताः चीरवल्काजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः
2,72,128,raṇe vijetuṃ devānvai na śakṣyāmaḥ kathañcana ayuddhena prapadyāmaḥ śaraṇaṃ kāvyamātaram,रणे विजेतुं देवान्वै न शक्ष्यामः कथञ्चन अयुद्धेन प्रपद्यामः शरणं काव्यमातरम्
2,72,129,prāpadyanta tato bhītāstayā caiva tadābhayam dattaṃ teṣāṃ tu bhītānāṃ daityānāmabhayārthinām,प्रापद्यन्त ततो भीतास्तया चैव तदाभयम् दत्तं तेषां तु भीतानां दैत्यानामभयार्थिनाम्
2,72,130,tayā cābhyupapannāṃstāndṛṣṭvā devāstadāsurān abhijaghnuḥ prasahyaitānvicārya ca balābalam,तया चाभ्युपपन्नांस्तान्दृष्ट्वा देवास्तदासुरान् अभिजघ्नुः प्रसह्यैतान्विचार्य च बलाबलम्
2,72,131,tata stānvadhyamānāṃstu devairdṛṣṭvāsurāṃstadā devī kruddhābravīdenānanindratvaṃ karomyaham,तत स्तान्वध्यमानांस्तु देवैर्दृष्ट्वासुरांस्तदा देवी क्रुद्धाब्रवीदेनाननिन्द्रत्वं करोम्यहम्
2,72,132,saṃstabhya śīghraṃ saṃraṃbhādindraṃ sābhyacarattataḥ tataḥ saṃstaṃbhitaṃ dṛṣṭvā śakraṃ devāstu mūḍhavat,संस्तभ्य शीघ्रं संरंभादिन्द्रं साभ्यचरत्ततः ततः संस्तंभितं दृष्ट्वा शक्रं देवास्तु मूढवत्
2,72,133,vyadravanta tato bhītā dṛṣṭvā śakraṃ vaśīkṛtam gateṣu surasaṃgheṣu viṣmurindramabhāṣata,व्यद्रवन्त ततो भीता दृष्ट्वा शक्रं वशीकृतम् गतेषु सुरसंघेषु विष्मुरिन्द्रमभाषत
2,72,134,māṃ tvaṃ praviśa bhadraṃ te neṣyāmi tvāṃ sureśvara evamuktastato viṣṇuḥ praviveśa purandaraḥ,मां त्वं प्रविश भद्रं ते नेष्यामि त्वां सुरेश्वर एवमुक्तस्ततो विष्णुः प्रविवेश पुरन्दरः
2,72,135,viṣmunā rakṣitaṃ dṛṣṭvā devī kruddhā vaco 'vadat eṣā tvāṃ viṣṇunā sārddha dahāmi maghavanbalāt,विष्मुना रक्षितं दृष्ट्वा देवी क्रुद्धा वचो ऽवदत् एषा त्वां विष्णुना सार्द्ध दहामि मघवन्बलात्
2,72,136,miṣatā sarvabhūtānāṃ dṛśyatāṃ me tapobalam tayābhibhūtau tau devāvindrāviṣṇū jajalpatuḥ,मिषता सर्वभूतानां दृश्यतां मे तपोबलम् तयाभिभूतौ तौ देवाविन्द्राविष्णू जजल्पतुः
2,72,137,kathaṃ mucyeva sahitau viṣṇurindramabhāṣata indro 'bravījjahi hyenāṃ yāvanno na dahe dvibho,कथं मुच्येव सहितौ विष्णुरिन्द्रमभाषत इन्द्रो ऽब्रवीज्जहि ह्येनां यावन्नो न दहे द्विभो
2,72,138,viśeṣeṇābhibhūto 'hamimāṃ tajjahi māciram tataḥ samīkṣya tāṃ viṣṇuḥ strīvadhaṃ karttumāsthitaḥ,विशेषेणाभिभूतो ऽहमिमां तज्जहि माचिरम् ततः समीक्ष्य तां विष्णुः स्त्रीवधं कर्त्तुमास्थितः
2,72,139,abhidhyāya tataśśakramāpannaṃ satvaraṃ prabhuḥ tasyāḥ saṃtvaramāṇāyāḥ śīghraṅkārī murārihā,अभिध्याय ततश्शक्रमापन्नं सत्वरं प्रभुः तस्याः संत्वरमाणायाः शीघ्रङ्कारी मुरारिहा
2,72,140,tridhā viṣṇustato devaḥ krūraṃ buddhvā cikīrṣitam kruddhastadastramāvidhya śiraściccheda mādhavaḥ,त्रिधा विष्णुस्ततो देवः क्रूरं बुद्ध्वा चिकीर्षितम् क्रुद्धस्तदस्त्रमाविध्य शिरश्चिच्छेद माधवः
2,72,141,taṃ dṛṣṭvā strīvadhaṃ ghoraṃ cukopa bhṛgurīśvaraḥ tato 'bhiśapto bhṛguṇā viṣṇurbhāryāvadhe tadā,तं दृष्ट्वा स्त्रीवधं घोरं चुकोप भृगुरीश्वरः ततो ऽभिशप्तो भृगुणा विष्णुर्भार्यावधे तदा
2,72,142,yasmātte jānatā dharmamavadhyā strī niṣūditā tasmāttvaṃ saptakṛtvo vai manuṣyeṣu prapadyase,यस्मात्ते जानता धर्ममवध्या स्त्री निषूदिता तस्मात्त्वं सप्तकृत्वो वै मनुष्येषु प्रपद्यसे
2,72,143,tatastenābhiśāpena naṣṭe dharme punaḥ punaḥ sarvaloka hitārthāya jāyate mānuṣeṣviha,ततस्तेनाभिशापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः सर्वलोक हितार्थाय जायते मानुषेष्विह
2,72,144,anuvyāhṛtya viṣmuṃ sa tadādāya śiraḥ svayam samānīya tataḥ kāye samāyojyedamabravīt,अनुव्याहृत्य विष्मुं स तदादाय शिरः स्वयम् समानीय ततः काये समायोज्येदमब्रवीत्
2,72,145,etāṃ tvāṃ viṣṇunā satyaṃ hatāṃ saṃjīvayāmyaham yadi kṛtsno mayā dharmaścarito jñāyate 'pi vā,एतां त्वां विष्णुना सत्यं हतां संजीवयाम्यहम् यदि कृत्स्नो मया धर्मश्चरितो ज्ञायते ऽपि वा
2,72,146,tena satyena jīvasva yadi satyaṃ bravīmyaham satyābhivyahṛtāttasya devī saṃjīvitā tadā,तेन सत्येन जीवस्व यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् सत्याभिव्यहृतात्तस्य देवी संजीविता तदा
2,72,147,tadā tāṃ prokṣya śītābhiradbhirjīveti so 'bravīt tatastāṃ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭvā suptotthitāmiva,तदा तां प्रोक्ष्य शीताभिरद्भिर्जीवेति सो ऽब्रवीत् ततस्तां सर्वभूतानां दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव
2,72,148,sādhusādhvityadṛśyānāṃ vācastāḥ sasvanurdiśaḥ dṛṣṭvā saṃjīvitāmevaṃ devīṃ tāṃ bhṛguṇā tadā,साधुसाध्वित्यदृश्यानां वाचस्ताः सस्वनुर्दिशः दृष्ट्वा संजीवितामेवं देवीं तां भृगुणा तदा
2,72,149,miṣatāṃ sarvabhūtānāṃ tadadbhutamivābhavat asaṃbhrāntena bhṛguṇā patnī saṃjīvitāṃ tataḥ,मिषतां सर्वभूतानां तदद्भुतमिवाभवत् असंभ्रान्तेन भृगुणा पत्नी संजीवितां ततः
2,72,150,dṛṣṭvā śakro na lebhe 'tha śarma kāvyabhayāttataḥ prajāgare tataścendro jayantīmātmanaḥ sutām,दृष्ट्वा शक्रो न लेभे ऽथ शर्म काव्यभयात्ततः प्रजागरे ततश्चेन्द्रो जयन्तीमात्मनः सुताम्
2,72,151,provāca matimānvākyaṃ svāṃ kanyāṃ pākaśāsanaḥ eṣa kāvyo hyanindrāya carate dāruṇaṃ tapaḥ,प्रोवाच मतिमान्वाक्यं स्वां कन्यां पाकशासनः एष काव्यो ह्यनिन्द्राय चरते दारुणं तपः
2,72,152,tenāhaṃ vyākulaḥ putri kṛto dhṛtimanā dṛḍham gaccha saṃbhāvayasvainaṃ śramāpanayanaiḥ śubhe,तेनाहं व्याकुलः पुत्रि कृतो धृतिमना दृढम् गच्छ संभावयस्वैनं श्रमापनयनैः शुभे
2,72,153,taistairmano 'nukūlaiśca hyupacārairatadritā devī sārīndraduhitā jayantī śubhacāriṇī,तैस्तैर्मनो ऽनुकूलैश्च ह्युपचारैरतद्रिता देवी सारीन्द्रदुहिता जयन्ती शुभचारिणी
2,72,154,susvarūpadharāgāttaṃ durvahaṃ vratamāsthitam pitrā yathoktaṃ vākyaṃ sā kāvye kṛtavatī tadā,सुस्वरूपधरागात्तं दुर्वहं व्रतमास्थितम् पित्रा यथोक्तं वाक्यं सा काव्ये कृतवती तदा
2,72,155,gīrbhiścaivānukūlābhiḥ stuvantī valgubhāṣiṇī gātrasaṃvāhanaiḥ kāle sevamānā tvacāsukhaiḥ,गीर्भिश्चैवानुकूलाभिः स्तुवन्ती वल्गुभाषिणी गात्रसंवाहनैः काले सेवमाना त्वचासुखैः
2,72,156,śuśrūṣantyanukūlā ca uvāsa bahulāḥ samāḥ pūrṇaṃ dhūmavrate cāpi ghore varṣasahasrake,शुश्रूषन्त्यनुकूला च उवास बहुलाः समाः पूर्णं धूमव्रते चापि घोरे वर्षसहस्रके
2,72,157,vareṇa cchandayāmāsa kāvyaṃ prīto 'bhavastadā evaṃ vrataṃ tvayaikena cīrṇaṃ nānyena kena cit,वरेण च्छन्दयामास काव्यं प्रीतो ऽभवस्तदा एवं व्रतं त्वयैकेन चीर्णं नान्येन केन चित्
2,72,158,tasmāttvaṃ tapasā buddhyā śrutena ca balena ca tejasā vāpi vibudhānsarvānabhibhaviṣyasi,तस्मात्त्वं तपसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च तेजसा वापि विबुधान्सर्वानभिभविष्यसि
2,72,159,yacca kiñcinmamabrahma vidyate bhṛgunandana sāṃga ca sarahasyaṃ ca yajñopaniṣadastathā,यच्च किञ्चिन्ममब्रह्म विद्यते भृगुनन्दन सांग च सरहस्यं च यज्ञोपनिषदस्तथा
2,72,160,pratibhāti te sarvaṃ tadvācyaṃ tu na kasyacit sarvābhibhāvī tena tvaṃ dvijaśreṣṭho bhaviṣyasi,प्रतिभाति ते सर्वं तद्वाच्यं तु न कस्यचित् सर्वाभिभावी तेन त्वं द्विजश्रेष्ठो भविष्यसि
2,72,161,evaṃ dattvā varaṃ tasyai bhārgavāya bhavaḥ punaḥ prajeśatvaṃ dhaneśatvamavadhyatvaṃ ca vai dadau,एवं दत्त्वा वरं तस्यै भार्गवाय भवः पुनः प्रजेशत्वं धनेशत्वमवध्यत्वं च वै ददौ
2,72,162,etāṃllabdhvā varānkāvyaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ harṣātprādurbabhau tasya divyaṃ stotraṃ maheśituḥ,एतांल्लब्ध्वा वरान्काव्यः संप्रहृष्टतनूरुहः हर्षात्प्रादुर्बभौ तस्य दिव्यं स्तोत्रं महेशितुः
2,72,163,tadā tiryaksthitastvevaṃ tuṣṭuve nīlalohitam namo 'stu śitikaṇṭhāya surādyāya suvarcase,तदा तिर्यक्स्थितस्त्वेवं तुष्टुवे नीललोहितम् नमो ऽस्तु शितिकण्ठाय सुराद्याय सुवर्चसे
2,72,164,lelihānāya lehyāya vatsarāya jagatpate kapardine hyūrddhvaromṇe haryakṣavaradāya ca,लेलिहानाय लेह्याय वत्सराय जगत्पते कपर्दिने ह्यूर्द्ध्वरोम्णे हर्यक्षवरदाय च
2,72,165,saṃstutāya sutīrthāya devadevāya raṃhase uṣṇīṣiṇe suvaktrāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe,संस्तुताय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे
2,72,166,vasuretāya rudrāya tapase cīravāsase nisvāya muktakeśāya senānye rohitāya ca,वसुरेताय रुद्राय तपसे चीरवाससे निस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्ये रोहिताय च
2,72,167,kavaye rājavṛddhāya takṣakakrīḍanāya ca giriśāyārkanetrāya yataye cājyapāya ca,कवये राजवृद्धाय तक्षकक्रीडनाय च गिरिशायार्कनेत्राय यतये चाज्यपाय च
2,72,168,suvṛttāya suhastāya dhanvine bhārgavāya ca sahasrabāhave caiva sahasrāmalacakṣuṣe,सुवृत्ताय सुहस्ताय धन्विने भार्गवाय च सहस्रबाहवे चैव सहस्रामलचक्षुषे
2,72,169,sahasrakukṣaye caiva sahasracaraṇāya ca sahasraśirase caiva bahurūpāya vedhase,सहस्रकुक्षये चैव सहस्रचरणाय च सहस्रशिरसे चैव बहुरूपाय वेधसे
2,72,170,bhavāya viśvarūpāya śvetāya puruṣāya ca niṣaṅgiṇe kavacine sūkṣmāya kṣapaṇāya ca,भवाय विश्वरूपाय श्वेताय पुरुषाय च निषङ्गिणे कवचिने सूक्ष्माय क्षपणाय च
2,72,171,tāmrāya caiva bhīmāya ugrāya ca śivāya ca mahādevāya sarvāya viśvarūpaśivāya ca,ताम्राय चैव भीमाय उग्राय च शिवाय च महादेवाय सर्वाय विश्वरूपशिवाय च
2,72,172,hiraṇyāya vasiṣṭhāya varṣāya madhyamāya ca dhāmne caiva piśaṅgāya piṅgalāyāruṇāya ca,हिरण्याय वसिष्ठाय वर्षाय मध्यमाय च धाम्ने चैव पिशङ्गाय पिङ्गलायारुणाय च
2,72,173,pinākine ceṣumate citrāya rohitāya ca dundubhyāyaikapādāya arhāya buddhaye tathā mṛgavyādhāya sarvāya sthāṇave bhīṣaṇāya ca,पिनाकिने चेषुमते चित्राय रोहिताय च दुन्दुभ्यायैकपादाय अर्हाय बुद्धये तथा मृगव्याधाय सर्वाय स्थाणवे भीषणाय च
2,72,174,bahurūpāya cogrāya trinetrāyeśvarāya ca kapiloyaikavīrāya mṛtyave tryaṃbakāya ca,बहुरूपाय चोग्राय त्रिनेत्रायेश्वराय च कपिलोयैकवीराय मृत्यवे त्र्यंबकाय च
2,72,175,vāstoṣpate pinākāya śaṅkarāya śivāya ca āraṇyāya gṛhasthāya yatine bahmacāriṇe,वास्तोष्पते पिनाकाय शङ्कराय शिवाय च आरण्याय गृहस्थाय यतिने बह्मचारिणे
2,72,176,sāṃkhyāya caiva yogāya dhyānine dīkṣitāya ca antarhitāya sarvāya tapyāya vyāpine tathā,सांख्याय चैव योगाय ध्यानिने दीक्षिताय च अन्तर्हिताय सर्वाय तप्याय व्यापिने तथा
2,72,177,buddhāya caiva śuddhāya muktāya kevalāya ca rodhase caikitānāya brahmiṣṭhāya mahārṣaye,बुद्धाय चैव शुद्धाय मुक्ताय केवलाय च रोधसे चैकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महार्षये
2,72,178,catuṣpādāya medhyāya varmiṇe śīghragāya ca śikhaṇḍine kapālāya daṇḍine viśvamedhase,चतुष्पादाय मेध्याय वर्मिणे शीघ्रगाय च शिखण्डिने कपालाय दण्डिने विश्वमेधसे
2,72,179,apratītāya dīptāya bhāskarāya sumedhase krūrāya vikṛtāyaiva bībhatsāya śivāya ca,अप्रतीताय दीप्ताय भास्कराय सुमेधसे क्रूराय विकृतायैव बीभत्साय शिवाय च
2,72,180,śucaye paridhānāya sadyojātāya mṛtyave piśitāśāya śarvāya meghāya vaidyutāya ca,शुचये परिधानाय सद्योजाताय मृत्यवे पिशिताशाय शर्वाय मेघाय वैद्युताय च
2,72,181,dakṣāya ca jaghanyāya lokānāmīśvarāya ca anāmayāya cedhmāya hiraṇyāyaikacakṣuṣe,दक्षाय च जघन्याय लोकानामीश्वराय च अनामयाय चेध्माय हिरण्यायैकचक्षुषे
2,72,182,śreṣṭhāya vāmadevāya īśānāya ca dhīmate mahākalpāya dīptāya rodanāya hasāya ca,श्रेष्ठाय वामदेवाय ईशानाय च धीमते महाकल्पाय दीप्ताय रोदनाय हसाय च
2,72,183,dṛḍhadhanvine kavacine rathine ca varūthine bhṛgunāthāya śukrāya gahvariṣṭhāya dhīmate,दृढधन्विने कवचिने रथिने च वरूथिने भृगुनाथाय शुक्राय गह्वरिष्ठाय धीमते
2,72,184,amoghāya praśāntāya sadā viprapriyāya ca digvāsaḥ kṛttivāsāya bhagaghnāya namo 'stu te,अमोघाय प्रशान्ताय सदा विप्रप्रियाय च दिग्वासः कृत्तिवासाय भगघ्नाय नमो ऽस्तु ते
2,72,185,paśūnāṃ pataye caiva bhūtānāṃ pataye namaḥ prabhave ṛgyajuḥsāmne svāhāyai ca sudhāya ca,पशूनां पतये चैव भूतानां पतये नमः प्रभवे ऋग्यजुःसाम्ने स्वाहायै च सुधाय च
2,72,186,vaṣaṭkāratamāyaiva tubhyaṃ mantrātmane namaḥ sraṣṭre dhātre tathā kartre hartre ca kṣapaṇāya ca,वषट्कारतमायैव तुभ्यं मन्त्रात्मने नमः स्रष्ट्रे धात्रे तथा कर्त्रे हर्त्रे च क्षपणाय च
2,72,187,bhūtabhavyabhaveśāya tubhyaṃ karmātmane namaḥ vasave caiva sādhyāya rudrādityāśvināya ca,भूतभव्यभवेशाय तुभ्यं कर्मात्मने नमः वसवे चैव साध्याय रुद्रादित्याश्विनाय च
2,72,188,viśvāya marute caiva tubhyaṃ devātmane namaḥ agnīṣomavidhijñāya paśumantrau ṣadhāya ca,विश्वाय मरुते चैव तुभ्यं देवात्मने नमः अग्नीषोमविधिज्ञाय पशुमन्त्रौ षधाय च
2,72,189,dakṣiṇāvabhṛthāyaiva tubhyaṃ yajñātmane namaḥ tapase caiva satyāya tyāgāya ca śamāya ca,दक्षिणावभृथायैव तुभ्यं यज्ञात्मने नमः तपसे चैव सत्याय त्यागाय च शमाय च
2,72,190,ahiṃsāyātha lobhāya suveṣāyāniśāya ca sarvabhūtātprabhūtāya tubhyaṃ yogātmane namaḥ,अहिंसायाथ लोभाय सुवेषायानिशाय च सर्वभूतात्प्रभूताय तुभ्यं योगात्मने नमः
2,72,191,pṛthivyai cāntarikṣāya mahāse tridivāya ca janastapāya satyāya tubhyaṃ lokātmane namaḥ,पृथिव्यै चान्तरिक्षाय महासे त्रिदिवाय च जनस्तपाय सत्याय तुभ्यं लोकात्मने नमः
2,72,192,avyaktāyātha mahate bhūtāyaivendriyāya ca tanmātrāyātha mahate tubhyaṃ tattvātmane namaḥ,अव्यक्तायाथ महते भूतायैवेन्द्रियाय च तन्मात्रायाथ महते तुभ्यं तत्त्वात्मने नमः
2,72,193,nityāya cāpyaliṅgāya sūkṣmāya cetarāya ca śuddhāya vibhave caiva tubhyaṃ nityātmane namaḥ,नित्याय चाप्यलिङ्गाय सूक्ष्माय चेतराय च शुद्धाय विभवे चैव तुभ्यं नित्यात्मने नमः
2,72,194,namaste triṣu lokeṣu svaranteṣu bhuvādiṣu satyāntamaharādyeṣu caturṣu ca namo 'stu te,नमस्ते त्रिषु लोकेषु स्वरन्तेषु भुवादिषु सत्यान्तमहराद्येषु चतुर्षु च नमो ऽस्तु ते
2,72,195,nāmastotre mayā hyasminyadasadvyāhṛtaṃ prabho madbhakta itibrahmaṇya sarvaṃ tatkṣantumarhasi,नामस्तोत्रे मया ह्यस्मिन्यदसद्व्याहृतं प्रभो मद्भक्त इतिब्रह्मण्य सर्वं तत्क्षन्तुमर्हसि
2,73,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde stavasamāptirnāma dvisaptatitamo 'dhyāyaḥ 72 sūta uvāca evamārādhya deveśamīśānaṃ nīlalohitam prahvo 'tipraṇatastasmai prāñjalirvākyamabravīt,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्तवसमाप्तिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः ७२ सूत उवाच एवमाराध्य देवेशमीशानं नीललोहितम् प्रह्वो ऽतिप्रणतस्तस्मै प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्
2,73,2,kāvyasya gātraṃ saṃspṛśya hastena prītimānbhavaḥ nikāmaṃ darśanaṃ dattvā tatraivāntaradhāddharaḥ,काव्यस्य गात्रं संस्पृश्य हस्तेन प्रीतिमान्भवः निकामं दर्शनं दत्त्वा तत्रैवान्तरधाद्धरः
2,73,3,tataḥ so 'tarhite tāsmindeve sānucare tadā tiṣṭhantīṃ prājalirbhūtvā jayantīmidamabravīt,ततः सो ऽतर्हिते तास्मिन्देवे सानुचरे तदा तिष्ठन्तीं प्राजलिर्भूत्वा जयन्तीमिदमब्रवीत्
2,73,4,kasya tvaṃ subhage kā vā duḥkhite mayi duḥkhitā sahatā tapasā yuktaṃ kimarthaṃ māṃ jigīṣsi,कस्य त्वं सुभगे का वा दुःखिते मयि दुःखिता सहता तपसा युक्तं किमर्थं मां जिगीष्सि
2,73,5,anayā satataṃ bhaktyā praśrayeṇa damena ca snehena caiva suśroṇi prīto 'smi varavarṇini,अनया सततं भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च स्नेहेन चैव सुश्रोणि प्रीतो ऽस्मि वरवर्णिनि
2,73,6,kimicchasi varārohe kaste kāmaḥ samṛddhyatām taṃ te saṃpūrayāmyadya yadyapi syātsudurlabhaḥ,किमिच्छसि वरारोहे कस्ते कामः समृद्ध्यताम् तं ते संपूरयाम्यद्य यद्यपि स्यात्सुदुर्लभः
2,73,7,evamuktābravīdenaṃ tapasā jñātumarhasi cikīrṣitaṃ me brahmiṣṭha tvaṃ hi vettha yathātatham,एवमुक्ताब्रवीदेनं तपसा ज्ञातुमर्हसि चिकीर्षितं मे ब्रह्मिष्ठ त्वं हि वेत्थ यथातथम्
2,73,8,evamukto 'bravīdenāṃ dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā māhendrī tvaṃ varārohe maddhitārthamihāgatā,एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा माहेन्द्री त्वं वरारोहे मद्धितार्थमिहागता
2,73,9,mayā saha tvaṃ suśroṇi daśavarṣāṇi bhāmini adṛśyaṃ sarvabhūtaistu saṃprayogamihecchasi,मया सह त्वं सुश्रोणि दशवर्षाणि भामिनि अदृश्यं सर्वभूतैस्तु संप्रयोगमिहेच्छसि
2,73,10,devīndranīlavarṇābhevarārohe sulocane imaṃ vṛṇīṣva kāmaṃ tvaṃ matto vai valgubhāṣiṇi,देवीन्द्रनीलवर्णाभेवरारोहे सुलोचने इमं वृणीष्व कामं त्वं मत्तो वै वल्गुभाषिणि
2,73,11,evaṃ bhavatu gacchāvo gṛhānmattebhagāmini tataḥ svagṛhamāgamya jayatyā sahitaḥ prabhuḥ,एवं भवतु गच्छावो गृहान्मत्तेभगामिनि ततः स्वगृहमागम्य जयत्या सहितः प्रभुः
2,73,12,sa tayā cāvasaddevyā daśa varṣāṇi bhārgavaḥ adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ māyayā saṃvṛtastadā,स तया चावसद्देव्या दश वर्षाणि भार्गवः अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतस्तदा
2,73,13,kṛtārthamāmataṃ jñātavā kāvyaṃ sarve diteḥ sutāḥ abhijagsurgṛhaṃ tasya muditāstaṃ didṛkṣavaḥ,कृतार्थमामतं ज्ञातवा काव्यं सर्वे दितेः सुताः अभिजग्सुर्गृहं तस्य मुदितास्तं दिदृक्षवः
2,73,14,gatā yadā na paśyanti jayatyā saṃvṛtaṃ gurum lakṣamaṃ tasya tad buddhvā pratijagmuryathāgatam,गता यदा न पश्यन्ति जयत्या संवृतं गुरुम् लक्षमं तस्य तद् बुद्ध्वा प्रतिजग्मुर्यथागतम्
2,73,15,bṛhaspatistu saṃruddhaṃ jñātvā kāvyaṃ vareṇa ha prītyarthe daśa varṣāṇi jayantyā hitakāmyayā,बृहस्पतिस्तु संरुद्धं ज्ञात्वा काव्यं वरेण ह प्रीत्यर्थे दश वर्षाणि जयन्त्या हितकाम्यया
2,73,16,buddhvā tadantaraṃ so 'tha devānāṃ mantracoditaḥ kāvyasya rūpamāsthāya so 'surānsamabhāṣata,बुद्ध्वा तदन्तरं सो ऽथ देवानां मन्त्रचोदितः काव्यस्य रूपमास्थाय सो ऽसुरान्समभाषत
2,73,17,tataḥ so 'bhyāgatāndṛṣṭvā bṛhaspatiruvāca tān svāgataṃ mama yājyānāṃ saṃprāpto 'smi hitāya ca,ततः सो ऽभ्यागतान्दृष्ट्वा बृहस्पतिरुवाच तान् स्वागतं मम याज्यानां संप्राप्तो ऽस्मि हिताय च
2,73,18,ahaṃ vo 'dhyāpayiṣyāmi prāptā vidyā mayā hi yāḥ tataste hṛṣṭamanaso vidyārthamupapedire,अहं वो ऽध्यापयिष्यामि प्राप्ता विद्या मया हि याः ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थमुपपेदिरे
2,73,19,pūrṇe kāvyastadā tasminsamaye daśavārṣike samayānte devayājī sadyo jātamatistadā,पूर्णे काव्यस्तदा तस्मिन्समये दशवार्षिके समयान्ते देवयाजी सद्यो जातमतिस्तदा
2,73,20,buddhiṃ cakre tataścāpi yājyānāṃ pratyavekṣaṇe śukra uvāca devi gacchāmyahaṃ draṣṭuṃ tava yājyāñchucismite,बुद्धिं चक्रे ततश्चापि याज्यानां प्रत्यवेक्षणे शुक्र उवाच देवि गच्छाम्यहं द्रष्टुं तव याज्याञ्छुचिस्मिते
2,73,21,vibhrāntaprekṣite sādhvi trivarṇāyatalocane evamuktābravīddevī bhaja bhaktāṃ mahāvrata eṣa brahmansatāṃ dharmo na dharmaṃ lopayāmi te,विभ्रान्तप्रेक्षिते साध्वि त्रिवर्णायतलोचने एवमुक्ताब्रवीद्देवी भज भक्तां महाव्रत एष ब्रह्मन्सतां धर्मो न धर्मं लोपयामि ते
2,73,22,sūta uvāca tato gatvā surāndṛṣṭvā devācāryeṇa dhīmatā,सूत उवाच ततो गत्वा सुरान्दृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता
2,73,23,vañcitānkāvyarūpeṇa vacasā punarabravīt kāvyaṃ māmanujānīdhvameṣa hyāṅgiraso muniḥ,वञ्चितान्काव्यरूपेण वचसा पुनरब्रवीत् काव्यं मामनुजानीध्वमेष ह्याङ्गिरसो मुनिः
2,73,24,vañcitā bata yūyaṃ vai mayi sakte tu dānavāḥ śrutvā tathā bruvāṇaṃ taṃ saṃbhrāntā ditijāstataḥ,वञ्चिता बत यूयं वै मयि सक्ते तु दानवाः श्रुत्वा तथा ब्रुवाणं तं संभ्रान्ता दितिजास्ततः
2,73,25,saṃpraikṣantāvubhau tatra sthirāsīnau śucismitau saṃpramūḍhāḥ sthitāḥ sarve prāpadyanta na kiñcana,संप्रैक्षन्तावुभौ तत्र स्थिरासीनौ शुचिस्मितौ संप्रमूढाः स्थिताः सर्वे प्रापद्यन्त न किञ्चन
2,73,26,tatasteṣu pramūḍheṣu kāvyastānpunarabravīt ācāryo yo hyayaṃ kāvyo devāyāryo 'yamaṅgirāḥ,ततस्तेषु प्रमूढेषु काव्यस्तान्पुनरब्रवीत् आचार्यो यो ह्ययं काव्यो देवायार्यो ऽयमङ्गिराः
2,73,27,anugacchata māṃ sarve tyajatainaṃ bṛhaspatim evamukte tu te sarve tāvubhau samavekṣya ca,अनुगच्छत मां सर्वे त्यजतैनं बृहस्पतिम् एवमुक्ते तु ते सर्वे तावुभौ समवेक्ष्य च
2,73,28,tadāsurā viśeṣa tu na vyajānaṃstayordvayoḥ bṛhaspatiruvācaināmaṃ bhrāto 'yamaṅgirāḥ,तदासुरा विशेष तु न व्यजानंस्तयोर्द्वयोः बृहस्पतिरुवाचैनामं भ्रातो ऽयमङ्गिराः
2,73,29,kāvyo 'haṃ vo gururdaityā madrūpo 'yaṃ bṛhaspatiḥ saṃmohayati rūpeṇa māmakenaiṣa vo 'surāḥ,काव्यो ऽहं वो गुरुर्दैत्या मद्रूपो ऽयं बृहस्पतिः संमोहयति रूपेण मामकेनैष वो ऽसुराः
2,73,30,śrutvā tasya vacaste vai saṃmantryātha vaco 'bruvan ayaṃ no daśavarṣāṇi satataṃ śāsti vai prabhuḥ,श्रुत्वा तस्य वचस्ते वै संमन्त्र्याथ वचो ऽब्रुवन् अयं नो दशवर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः
2,73,31,eṣa vai gururasmākamantarepsurayaṃ dvijāḥ tatastedānavāḥ sarve praṇipatyābhivādya ca,एष वै गुरुरस्माकमन्तरेप्सुरयं द्विजाः ततस्तेदानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिवाद्य च
2,73,32,vacanaṃ jagṛhustasya vidyābhyāsena mohitāḥ ūcustamasurāḥ sarve kruddhāḥ saṃraktalocanāḥ,वचनं जगृहुस्तस्य विद्याभ्यासेन मोहिताः ऊचुस्तमसुराः सर्वे क्रुद्धाः संरक्तलोचनाः
2,73,33,ayaṃ gururhito 'smākaṃ gaccha tvaṃ nāsi no guruḥ bhārgavo 'giraso vāyaṃ bhavatveṣaiva no guruḥ,अयं गुरुर्हितो ऽस्माकं गच्छ त्वं नासि नो गुरुः भार्गवो ऽगिरसो वायं भवत्वेषैव नो गुरुः
2,73,34,sthitā vayaṃ nideśe 'sya gaccha tvaṃ sādhu mā ciram evamuktvā surāḥ sarve prāpadyanta bṛhaspatim,स्थिता वयं निदेशे ऽस्य गच्छ त्वं साधु मा चिरम् एवमुक्त्वा सुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम्
2,73,35,yadā na pratipadyante tenoktaṃ tanmahaddhitam cukopa bhārgavaste ṣāmavalepena vai tadā,यदा न प्रतिपद्यन्ते तेनोक्तं तन्महद्धितम् चुकोप भार्गवस्ते षामवलेपेन वै तदा
2,73,36,bodhitāpi mayā yasmānna māṃ bhajata dānavāḥ tasmātpraṇaṣṭasaṃjñā vai parābhavamavāpsyatha,बोधितापि मया यस्मान्न मां भजत दानवाः तस्मात्प्रणष्टसंज्ञा वै पराभवमवाप्स्यथ
2,73,37,iti vyāhṛtya tānkāvyo jagāmātha yathāgatam śaptāṃstānasurāñjñātvā kāvyena tu bṛhaspatiḥ,इति व्याहृत्य तान्काव्यो जगामाथ यथागतम् शप्तांस्तानसुराञ्ज्ञात्वा काव्येन तु बृहस्पतिः
2,73,38,kṛtārthaḥ sa tadā hṛṣṭaḥ svarūpaṃ pratyapadyata buddhvāsurāṃstadā braṣṭānkṛtārthoṃ'tarddhimāgamat,कृतार्थः स तदा हृष्टः स्वरूपं प्रत्यपद्यत बुद्ध्वासुरांस्तदा ब्रष्टान्कृतार्थोंऽतर्द्धिमागमत्
2,73,39,tataḥ pranaṣṭe tasmiṃste vibhrāntā dānavāstadā aho dhigvañcitāḥ snehātparasparamathābruvan,ततः प्रनष्टे तस्मिंस्ते विभ्रान्ता दानवास्तदा अहो धिग्वञ्चिताः स्नेहात्परस्परमथाब्रुवन्
2,73,40,dharmato 'vimukhāścaiva kāritā vedhasā vayam dagdhāścaivopadhāyogātsvesve kārye tu māyayā,धर्मतो ऽविमुखाश्चैव कारिता वेधसा वयम् दग्धाश्चैवोपधायोगात्स्वेस्वे कार्ये तु मायया
2,73,41,tato 'surāḥ paritrastā devebhyastvaritā yayuḥ prahlādamagrataḥ kṛtvā kāvyasyānugamaṃ punaḥ,ततो ऽसुराः परित्रस्ता देवेभ्यस्त्वरिता ययुः प्रह्लादमग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुगमं पुनः
2,73,42,tataḥ kāvyaṃ samāsādya hyabhitasthu ravāṅmukhāḥ tānāgatānpunardṛṣṭvā kāvyo yājyānuvāca ha,ततः काव्यं समासाद्य ह्यभितस्थु रवाङ्मुखाः तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा काव्यो याज्यानुवाच ह
2,73,43,mayā saṃbodhitāḥ kāle yato māṃ nābhyanandatha tatastenāvalepena gatā yūyaṃ parābhavam,मया संबोधिताः काले यतो मां नाभ्यनन्दथ ततस्तेनावलेपेन गता यूयं पराभवम्
2,73,44,prahlādastamathovāca mānastvaṃ tyaja bhārgava svānyājyānbhajamānāṃśca bhaktāṃścaiva viśeṣataḥ,प्रह्लादस्तमथोवाच मानस्त्वं त्यज भार्गव स्वान्याज्यान्भजमानांश्च भक्तांश्चैव विशेषतः
2,73,45,tvayyadṛṣṭe vayaṃ tena devācāryeṇa mohitāḥ bhaktānarhasi nastrātuṃ jñātvā dīrgheṇa cakṣuṣā,त्वय्यदृष्टे वयं तेन देवाचार्येण मोहिताः भक्तानर्हसि नस्त्रातुं ज्ञात्वा दीर्घेण चक्षुषा
2,73,46,yadi nastvaṃ na kuruṣe prasādaṃ bhṛgunandana apadhyātāstvayā hyadya pravekṣyāmorasātalam,यदि नस्त्वं न कुरुषे प्रसादं भृगुनन्दन अपध्यातास्त्वया ह्यद्य प्रवेक्ष्यामोरसातलम्
2,73,47,sūta uvāca jñātvā kāvyo yathātattvaṃ kāruṇyena mahīyasā evaṃ śukro 'nunītaḥ saṃstataḥ kopaṃ nyavarttayat,सूत उवाच ज्ञात्वा काव्यो यथातत्त्वं कारुण्येन महीयसा एवं शुक्रो ऽनुनीतः संस्ततः कोपं न्यवर्त्तयत्
2,73,48,uvācedaṃ na bhetavyaṃ gantavyaṃ na rasātalam avaśyaṃbhāvīhyartho 'yaṃ prāpto vo mayi jāgrati,उवाचेदं न भेतव्यं गन्तव्यं न रसातलम् अवश्यंभावीह्यर्थो ऽयं प्राप्तो वो मयि जाग्रति
2,73,49,na śakyamanyathākarttuṃ diṣṭaṃ hi balavattaram saṃjñā pranaṣṭā yā ceyaṃ kāmaṃ tāṃ pratilapsyatha,न शक्यमन्यथाकर्त्तुं दिष्टं हि बलवत्तरम् संज्ञा प्रनष्टा या चेयं कामं तां प्रतिलप्स्यथ
2,73,50,prāptaḥ paryāyakālo vā iti brahmābhyabhāṣata matprasādācca yuṣmābhirbhuktaṃ trailokyamūrjjitam,प्राप्तः पर्यायकालो वा इति ब्रह्माभ्यभाषत मत्प्रसादाच्च युष्माभिर्भुक्तं त्रैलोक्यमूर्ज्जितम्
2,73,51,yugākhyā daśa saṃpūrṇā devānākramya mūrddhani tāvantameva kālaṃ vai brahmā rājyamabhāṣata,युगाख्या दश संपूर्णा देवानाक्रम्य मूर्द्धनि तावन्तमेव कालं वै ब्रह्मा राज्यमभाषत
2,73,52,sāvarṇike punastubhyaṃ rājyaṃ kila bhaviṣyati lokānāmīśvaro bhāvī pautrastava punarbaliḥ,सावर्णिके पुनस्तुभ्यं राज्यं किल भविष्यति लोकानामीश्वरो भावी पौत्रस्तव पुनर्बलिः
2,73,53,evaṃ kālamayaṃ proktaḥ pautraste brahmaṇā svayam tathāhṛteṣu lokeṣu na śoko na kilābhavat,एवं कालमयं प्रोक्तः पौत्रस्ते ब्रह्मणा स्वयम् तथाहृतेषु लोकेषु न शोको न किलाभवत्
2,73,54,yasmātpravṛttayaścāsya na kāmairabhisaṃdhitāḥ tasmādajena prītena dattaṃ sāvarṇike 'ntare,यस्मात्प्रवृत्तयश्चास्य न कामैरभिसंधिताः तस्मादजेन प्रीतेन दत्तं सावर्णिके ऽन्तरे
2,73,55,devarājyaṃ balerbhāvyamiti māmīśvaro 'bravīt tasmādadṛśyo bhūtānāṃ kālākāṅkṣī sa tiṣṭhati,देवराज्यं बलेर्भाव्यमिति मामीश्वरो ऽब्रवीत् तस्माददृश्यो भूतानां कालाकाङ्क्षी स तिष्ठति
2,73,56,prītena cāmaratvaṃ vai dattaṃ tubhyaṃ svayaṃbhuvā tasmānnirutsukastvaṃ vai paryāyaṃ sahasākulaḥ,प्रीतेन चामरत्वं वै दत्तं तुभ्यं स्वयंभुवा तस्मान्निरुत्सुकस्त्वं वै पर्यायं सहसाकुलः
2,73,57,na ca śakyaṃ mayā tubhyaṃ pura stādvai visarpitum brahmaṇā pratiṣiddho 'smi bhaviṣyaṃ jānatā prabho,न च शक्यं मया तुभ्यं पुर स्ताद्वै विसर्पितुम् ब्रह्मणा प्रतिषिद्धो ऽस्मि भविष्यं जानता प्रभो
2,73,58,imau ca śiṣyau dvau mahyaṃ tulyāvetau bṛhaspateḥ daivataiḥ saha saṃrabdhānsarvānvo dhārayiṣyataḥ,इमौ च शिष्यौ द्वौ मह्यं तुल्यावेतौ बृहस्पतेः दैवतैः सह संरब्धान्सर्वान्वो धारयिष्यतः
2,73,59,sūta uvāca evamuktāstu daiteyā kāvyenākliṣṭakarmaṇā tatastābhyāṃ yayuḥ sārddhaṃ prahlādapramukhāstadā,सूत उवाच एवमुक्तास्तु दैतेया काव्येनाक्लिष्टकर्मणा ततस्ताभ्यां ययुः सार्द्धं प्रह्लादप्रमुखास्तदा
2,73,60,avaśyabhāvyamarthaṃ taṃ śrutvā daiteyadānavāḥ sahasā śaṃsamānāste jayaṃ kāvyena bhāṣitam,अवश्यभाव्यमर्थं तं श्रुत्वा दैतेयदानवाः सहसा शंसमानास्ते जयं काव्येन भाषितम्
2,73,61,daṃśitāḥ sāyudhāḥ sarve tato devānsamāhvayan atha devāsurāndṛṣṭvā saṃgrāme samupasthitān,दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान्समाह्वयन् अथ देवासुरान्दृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान्
2,73,62,tataḥ saṃvṛtasannāhā devāstānsamayodhayan devāsure tatastasminvarttamāne śataṃ samāḥ ajayantāsurā devānnagrā devā amantrayan,ततः संवृतसन्नाहा देवास्तान्समयोधयन् देवासुरे ततस्तस्मिन्वर्त्तमाने शतं समाः अजयन्तासुरा देवान्नग्रा देवा अमन्त्रयन्
2,73,63,devā ūcuḥ śaṇḍāmarkaprabhāveṇa jitāḥ smastvasurairvayam tasmādyajñaṃ samuddiśya kāryaṃ cātmahitaṃ ca yat,देवा ऊचुः शण्डामर्कप्रभावेण जिताः स्मस्त्वसुरैर्वयम् तस्माद्यज्ञं समुद्दिश्य कार्यं चात्महितं च यत्
2,73,64,yajñenopāhvayiṣyāmastato jeṣyāmahe 'surān athopāmannrayandevāḥ śaṇḍāmakārai tu tāvubhau,यज्ञेनोपाह्वयिष्यामस्ततो जेष्यामहे ऽसुरान् अथोपामन्न्रयन्देवाः शण्डामकारै तु तावुभौ
2,73,65,yajñe cāhūya tau proktau tyajantāmasurā dvijau,यज्ञे चाहूय तौ प्रोक्तौ त्यजन्तामसुरा द्विजौ
2,73,66,grahaṃ tu vāṃ grahīṣyāmo hyanujitya tu dānavān evaṃ tatyajatustau tu ṣaṇḍāmakārai tadā surān,ग्रहं तु वां ग्रहीष्यामो ह्यनुजित्य तु दानवान् एवं तत्यजतुस्तौ तु षण्डामकारै तदा सुरान्
2,73,67,tato devā jayaṃ prāptā dānavāśca parābhavam devāsurānparābhāvya śaṇḍāmarkāvupāgaman,ततो देवा जयं प्राप्ता दानवाश्च पराभवम् देवासुरान्पराभाव्य शण्डामर्कावुपागमन्
2,73,68,kāvyaśāpabhibhūtāśca anādhārāśca te punaḥ bādhyamānāstadā devairviviśuste rasātalam,काव्यशापभिभूताश्च अनाधाराश्च ते पुनः बाध्यमानास्तदा देवैर्विविशुस्ते रसातलम्
2,73,69,evaṃ nirudyamāste vai kṛtā śakreṇa dānavāḥ tataḥ prabhṛti śāpena bhṛgunaimittikena ca,एवं निरुद्यमास्ते वै कृता शक्रेण दानवाः ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन च
2,73,70,yajñe punaḥ punarviṣṇuryajñe 'tha śithile prabhuḥ kartuṃ dharmavyavasthāna madharmasya praṇāśanam,यज्ञे पुनः पुनर्विष्णुर्यज्ञे ऽथ शिथिले प्रभुः कर्तुं धर्मव्यवस्थान मधर्मस्य प्रणाशनम्
2,73,71,prahnādasya nideśe tu ye 'surā na vyavasthitāḥ manuṣyavadhyāṃstānsarvānbrahmā vyāharata prabhuḥ,प्रह्नादस्य निदेशे तु ये ऽसुरा न व्यवस्थिताः मनुष्यवध्यांस्तान्सर्वान्ब्रह्मा व्याहरत प्रभुः
2,73,72,dharmānnārāyaṇastasmātsaṃbhūtaścākṣuṣe 'ntare yajñaṃ pravarttayāmāsa vainyo vaivasvate 'ntare,धर्मान्नारायणस्तस्मात्संभूतश्चाक्षुषे ऽन्तरे यज्ञं प्रवर्त्तयामास वैन्यो वैवस्वते ऽन्तरे
2,73,73,prādurbhāve tu vainyasya brahmaivāsītpurohitaḥ caturthyāṃ tu yugākhyāyāmāpanneṣu sureṣvatha,प्रादुर्भावे तु वैन्यस्य ब्रह्मैवासीत्पुरोहितः चतुर्थ्यां तु युगाख्यायामापन्नेषु सुरेष्वथ
2,73,74,saṃbhutaḥ sa samudrāntarhiraṇyakaśiporvadhe dvitīyo narasiṃho 'bhūdraudraḥ sutapurassaraḥ,संभुतः स समुद्रान्तर्हिरण्यकशिपोर्वधे द्वितीयो नरसिंहो ऽभूद्रौद्रः सुतपुरस्सरः
2,73,75,yajamānaṃ tu daityendramadityāḥ kulanandanaḥ dvijo bhūtvā śubhe kāle baliṃ vairocanaṃ jagau,यजमानं तु दैत्येन्द्रमदित्याः कुलनन्दनः द्विजो भूत्वा शुभे काले बलिं वैरोचनं जगौ
2,73,76,trailokyasya bhavānrājā tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam dātumarhasi me rājanvikramāṃstrīniti prabhuḥ,त्रैलोक्यस्य भवान्राजा त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् दातुमर्हसि मे राजन्विक्रमांस्त्रीनिति प्रभुः
2,73,77,dadāmītyeva taṃ rājā balirvairocano 'bravīt vāmanaṃ taṃ ca vijñāya tato 'dānmuditaḥ svayam,ददामीत्येव तं राजा बलिर्वैरोचनो ऽब्रवीत् वामनं तं च विज्ञाय ततो ऽदान्मुदितः स्वयम्
2,73,78,sa vāmano divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca dvijottamāḥ tribhiḥ kramairviśvamidaṃ jagadākrāmata prabhuḥ,स वामनो दिवं खं च पृथिवीं च द्विजोत्तमाः त्रिभिः क्रमैर्विश्वमिदं जगदाक्रामत प्रभुः
2,73,79,atyaricyata bhūtātmā bhāskaraṃ svena tejasā prakāśayandiśaḥ sarvāḥ pradiśaśca mahāyaśāḥ,अत्यरिच्यत भूतात्मा भास्करं स्वेन तेजसा प्रकाशयन्दिशः सर्वाः प्रदिशश्च महायशाः
2,73,80,śuśubhe sa mahābāhuḥ sarvalokānprakāśayan āsurīṃ śriyamāhṛtya trīṃllokāṃśca janārddanaḥ,शुशुभे स महाबाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन् आसुरीं श्रियमाहृत्य त्रींल्लोकांश्च जनार्द्दनः
2,73,81,sa putrapautrānasurānpātālatalamānayan namuciḥ śaṃbaraścaiva prahrādaścaiva viṣṇunā,स पुत्रपौत्रानसुरान्पातालतलमानयन् नमुचिः शंबरश्चैव प्रह्रादश्चैव विष्णुना
2,73,82,krūrā hatā vinirdūtā diśaḥ saṃpratipedire mahābhūtāni bhūtātmā saviśeṣāṇi mādhavaḥ,क्रूरा हता विनिर्दूता दिशः संप्रतिपेदिरे महाभूतानि भूतात्मा सविशेषाणि माधवः
2,73,83,baliṃ caṃ sabalaṃ viprāstatrādbhutamadarśayat tasya gātre jagatsarvamātmānamanupaśyati,बलिं चं सबलं विप्रास्तत्राद्भुतमदर्शयत् तस्य गात्रे जगत्सर्वमात्मानमनुपश्यति
2,73,84,na kiñcidasti lokeṣu yadavyāptaṃ mahātmanā tadvai rūpamupendrasya devādānavamānavāḥ,न किञ्चिदस्ति लोकेषु यदव्याप्तं महात्मना तद्वै रूपमुपेन्द्रस्य देवादानवमानवाः
2,73,85,dṛṣṭvā saṃmumuhuḥ sarve viṣṇutejovimohitāḥ baliḥ sito mahāpāśaiḥ sabandhuḥ sasutdṛdgaṇaḥ,दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोविमोहिताः बलिः सितो महापाशैः सबन्धुः ससुत्दृद्गणः
2,73,86,virocanakulaṃ sarvaṃ pātāle sanniveśitam tataḥ sarvāmaraiśvaryaṃ dattvendrāya mahātmane,विरोचनकुलं सर्वं पाताले सन्निवेशितम् ततः सर्वामरैश्वर्यं दत्त्वेन्द्राय महात्मने
2,73,87,mānuṣeṣu mahābāhuḥ prādurāsa janārddanaḥ etāstisraḥ samṛtāstasya divyāḥ saṃbhūtayaḥ śubhāḥ,मानुषेषु महाबाहुः प्रादुरास जनार्द्दनः एतास्तिस्रः समृतास्तस्य दिव्याः संभूतयः शुभाः
2,73,88,mānuṣyaḥ sapta yāstasya sāgragāstā nibodhata tretāyuge tu daśame dattātreyo babhūva ha,मानुष्यः सप्त यास्तस्य साग्रगास्ता निबोधत त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह
2,73,89,naṣṭe dharme caturthaśca mārkaṇḍeyapuḥ saraḥ pañcamaḥ pañcadaśyāṃ tu tretāyāṃ saṃbabhūva ha,नष्टे धर्मे चतुर्थश्च मार्कण्डेयपुः सरः पञ्चमः पञ्चदश्यां तु त्रेतायां संबभूव ह
2,73,90,māndhātā cakravarttitve tasyotathyaḥ purassaraḥ ekonaviṃśayāṃ tretāyāṃ sarvakṣatrāntakṛdvibhuḥ,मान्धाता चक्रवर्त्तित्वे तस्योतथ्यः पुरस्सरः एकोनविंशयां त्रेतायां सर्वक्षत्रान्तकृद्विभुः
2,73,91,jāmadagnyastadā ṣaṣṭhe viśpāmitrapurassaraḥ caturviṃśe yuge rāmo vasiṣṭhena purodhasā,जामदग्न्यस्तदा षष्ठे विश्पामित्रपुरस्सरः चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा
2,73,92,saptamo rāvaṇasyārthe jajñe daśarathātmajaḥ aṣṭamo dvāpare viṣṇuraṣṭāviṃśe parāśarāt,सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः अष्टमो द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात्
2,73,93,vedavyāsastato jajñe jātūkarṇyapurassaraḥ tathaiva navame viṣṇuradityāḥ kaśyapātmajaḥ,वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्ण्यपुरस्सरः तथैव नवमे विष्णुरदित्याः कश्यपात्मजः
2,73,94,devakyāṃ vasudevāttu jāto gārgyapurassaraḥ aprameyo niyogaśca yatakāmavaro vaśī,देवक्यां वसुदेवात्तु जातो गार्ग्यपुरस्सरः अप्रमेयो नियोगश्च यतकामवरो वशी
2,73,95,krīḍate bhagavāṃlloke bālaḥ krīḍanakeriva na pramātuṃ mahābāhuṃ śakyo 'sau madhusūdanaḥ,क्रीडते भगवांल्लोके बालः क्रीडनकेरिव न प्रमातुं महाबाहुं शक्यो ऽसौ मधुसूदनः
2,73,96,paraṃ hyavarametasmādviśvarūpānna vidyate aṣṭāviṃśatike tadvaddvāparasyātha saṃkṣaye,परं ह्यवरमेतस्माद्विश्वरूपान्न विद्यते अष्टाविंशतिके तद्वद्द्वापरस्याथ संक्षये
2,73,97,naṣṭe dharme tadā jajñe viṣṇurvṛṣṇikule prabhuḥ kartuṃ dharmavyavasthānamasurāṇāṃ praṇāśanam māhayansarvabhūtāni yogātmā yogamāyayā,नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले प्रभुः कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम् माहयन्सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया
2,73,98,praviṣṭo mānuṣīṃ yoniṃ pracchannaścarate mahīm,प्रविष्टो मानुषीं योनिं प्रच्छन्नश्चरते महीम्
2,73,99,vihārārthaṃ manuṣyeṣu sāṃdīpanipurassaraḥ yatra kaṃsaṃ ca śālvaṃ ca dvividaṃ ca mahāsuram,विहारार्थं मनुष्येषु सांदीपनिपुरस्सरः यत्र कंसं च शाल्वं च द्विविदं च महासुरम्
2,73,100,ariṣṭhaṃ vṛṣabhaṃ caiva pūtanāṃ keśinaṃ hayam nāgaṃ kuvalayāpīḍaṃ mallaṃ rājagṛhādhipam,अरिष्ठं वृषभं चैव पूतनां केशिनं हयम् नागं कुवलयापीडं मल्लं राजगृहाधिपम्
2,73,101,daityānmānuṣadehasthānsūdayāmāsa vīryavān chinnaṃ bāhusahasraṃ ca bāṇasyādbhutakarmaṇā,दैत्यान्मानुषदेहस्थान्सूदयामास वीर्यवान् छिन्नं बाहुसहस्रं च बाणस्याद्भुतकर्मणा
2,73,102,narakaśca hataḥ saṃkhye yavanaśca mahābalaḥ hṛtāni ca mahīpānāṃ sarvaratnāni tejasā,नरकश्च हतः संख्ये यवनश्च महाबलः हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा
2,73,103,kuruvīrāśca nihatāḥ pārthivā ye rasātale ete lokahitārthāya prādurbhāvā mahātmanaḥ,कुरुवीराश्च निहताः पार्थिवा ये रसातले एते लोकहितार्थाय प्रादुर्भावा महात्मनः
2,73,104,asminneva yuge kṣīṇe saṃdhyāśiṣṭe bhaviṣyati kalkirviṣṇuyaśā nāma pārāśaryaḥ pratāpavān,अस्मिन्नेव युगे क्षीणे संध्याशिष्टे भविष्यति कल्किर्विष्णुयशा नाम पाराशर्यः प्रतापवान्
2,73,105,daśamo bhāvyasaṃbhūto yājñavalkyapurassaraḥ anukarṣansa vai senāṃ hastyaśvarathasaṃkulām,दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरस्सरः अनुकर्षन्स वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्
2,73,106,pragṛhītāyudhairviprairvṛtaḥ śatasahasraśaḥ nātyarthaṃ dhārmikā ye ca ye ca dharmadviṣaḥ kvacit,प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्वृतः शतसहस्रशः नात्यर्थं धार्मिका ये च ये च धर्मद्विषः क्वचित्
2,73,107,udīcyānmadhyadeśāṃśca tathā vindhyā parāntikān tathaiva dākṣiṇātyāṃśca draviḍānsiṃhalaiḥ saha,उदीच्यान्मध्यदेशांश्च तथा विन्ध्या परान्तिकान् तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह
2,73,108,gāndhārānpāradāṃścaiva pahlavānpavanāñchakān tubarāñchabarāṃścaiva pulindānbaradān vasān,गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्पवनाञ्छकान् तुबराञ्छबरांश्चैव पुलिन्दान्बरदान् वसान्
2,73,109,laṃpākānāṅghrakānpuṇḍrānkirātāṃścaiva sa prabhuḥ pravṛttacakro balavānmlecchānāmantakṛdbalī,लंपाकानाङ्घ्रकान्पुण्ड्रान्किरातांश्चैव स प्रभुः प्रवृत्तचक्रो बलवान्म्लेच्छानामन्तकृद्बली
2,73,110,adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ pṛthivīṃ vicariṣyati mānavaḥ sa tu saṃjajñe devasenasya dhīmataḥ,अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति मानवः स तु संजज्ञे देवसेनस्य धीमतः
2,73,111,pūrvajanmani viṣṇuryaḥ pramitirnāma vīryavān gotreṇa vai candramasaḥ pūrṇe kaliyuge 'bhavat,पूर्वजन्मनि विष्णुर्यः प्रमितिर्नाम वीर्यवान् गोत्रेण वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे ऽभवत्
2,73,112,ityetāstasya devasya dakṣasaṃbhūtayaḥ sma-tāḥ tantaṃ kālaṃ ca kāyaṃ ca tattaduddiśya kāraṇam,इत्येतास्तस्य देवस्य दक्षसंभूतयः स्म-ताः तन्तं कालं च कायं च तत्तदुद्दिश्य कारणम्
2,73,113,aṃśena triṣu lokeṣu tāstā yonīḥ prapatsyate pañcaviṃśe sthitaḥ kalpe pañcaviṃśatsa vai samāḥ,अंशेन त्रिषु लोकेषु तास्ता योनीः प्रपत्स्यते पञ्चविंशे स्थितः कल्पे पञ्चविंशत्स वै समाः
2,73,114,vinighnansarvabhūtāni mānuṣāneva sarvaśaḥ kṛtvā bījāvaśeṣāṃ tu mahīṃ krūreṇa karmaṇā,विनिघ्नन्सर्वभूतानि मानुषानेव सर्वशः कृत्वा बीजावशेषां तु महीं क्रूरेण कर्मणा
2,73,115,śāntayitvā tu vṛṣalānprāyaśastāna dhārmikān tataḥ sa vai tadā kalkiścaritārthaḥ sasainikaḥ,शान्तयित्वा तु वृषलान्प्रायशस्तान धार्मिकान् ततः स वै तदा कल्किश्चरितार्थः ससैनिकः
2,73,116,karmaṇā nihatā ye tu siddhāste tu punaḥ svayam akasmātkupitānyonyaṃ bhaviṣyanti ca mohitāḥ,कर्मणा निहता ये तु सिद्धास्ते तु पुनः स्वयम् अकस्मात्कुपितान्योन्यं भविष्यन्ति च मोहिताः
2,73,117,kṣapayitvā tu tānsarvānbhāvinārthena coditaḥ gaṅgāyamunayormadhye niṣṭhāṃ prāpsyati sānugaḥ,क्षपयित्वा तु तान्सर्वान्भाविनार्थेन चोदितः गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः
2,73,118,tato vyatīte kalpe tu samāpte sahasainike nṛpeṣvatha viniṣṭeṣu tadā tvapragrahāḥ prajāḥ,ततो व्यतीते कल्पे तु समाप्ते सहसैनिके नृपेष्वथ विनिष्टेषु तदा त्वप्रग्रहाः प्रजाः
2,73,119,rakṣaṇe vinipṛtte tu hatvā cānyonyamāhave parasparatdṛtasvāśca nirānandāḥ suduḥkhitāḥ,रक्षणे विनिपृत्ते तु हत्वा चान्योन्यमाहवे परस्परत्दृतस्वाश्च निरानन्दाः सुदुःखिताः
2,73,120,purāṇi hitvā grāmāṃśca tulyāstā niṣparigrahāḥ pranaṣṭaśrutidharmāścanaṣṭadharmāśramāstathā,पुराणि हित्वा ग्रामांश्च तुल्यास्ता निष्परिग्रहाः प्रनष्टश्रुतिधर्माश्चनष्टधर्माश्रमास्तथा
2,73,121,hrasvā alpāyuṣaścaiva bhaviṣyanti vanaukasaḥ saritparvatasevinyaḥ patramūlaphalāśanāḥ,ह्रस्वा अल्पायुषश्चैव भविष्यन्ति वनौकसः सरित्पर्वतसेविन्यः पत्रमूलफलाशनाः
2,73,122,cīrapatrājinagharāḥ saṃkaraṃ ghoramāsthitāḥ alpāyuṣo naṣṭavārtā bahvābādhāḥ suduḥkhitāḥ,चीरपत्राजिनघराः संकरं घोरमास्थिताः अल्पायुषो नष्टवार्ता बह्वाबाधाः सुदुःखिताः
2,73,123,evaṃ kāṣṭhāmanuprāptāḥ kalisaṃdhyāṃśake tadā prajāḥ kṣayaṃ prayāsyanti sārddhaṃ kaliyugena tu,एवं काष्ठामनुप्राप्ताः कलिसंध्यांशके तदा प्रजाः क्षयं प्रयास्यन्ति सार्द्धं कलियुगेन तु
2,73,124,kṣīṇe kaliyuge tasminpravṛtte ca kṛte punaḥ prapatsyante yathānyāyaṃ svabhāvādeva nānyathā,क्षीणे कलियुगे तस्मिन्प्रवृत्ते च कृते पुनः प्रपत्स्यन्ते यथान्यायं स्वभावादेव नान्यथा
2,73,125,ityetatkīrttitaṃ sarvaṃ devāsuraviceṣṭitam yaduvaṃśaprasaṃgena mahadvo vaiṣmavaṃ yaśaḥ,इत्येतत्कीर्त्तितं सर्वं देवासुरविचेष्टितम् यदुवंशप्रसंगेन महद्वो वैष्मवं यशः
2,73,126,turvasostu pravakṣyāmi pūrordruhyoranostathā,तुर्वसोस्तु प्रवक्ष्यामि पूरोर्द्रुह्योरनोस्तथा
2,74,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde viṣṇumāhātmyavarṇanaṃ nāma trisaptatitamo 'dhyāyaḥ 73 sūta uvāca turvasostu suto vahnirvahnergobhānurātmajaḥ gobhānostu suto vīra strisānurapājitaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे विष्णुमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः ७३ सूत उवाच तुर्वसोस्तु सुतो वह्निर्वह्नेर्गोभानुरात्मजः गोभानोस्तु सुतो वीर स्त्रिसानुरपाजितः
2,74,2,karandhamastu traisāno maruttastasya cātmajaḥ anyastvāvijñito rājā maruttaḥ kathitaḥ purā,करन्धमस्तु त्रैसानो मरुत्तस्तस्य चात्मजः अन्यस्त्वाविज्ञितो राजा मरुत्तः कथितः पुरा
2,74,3,anapatyo maruttastu sa rājāsīditi śrutam duṣkantaṃ pauravaṃ cāpi sa vai putramakalpayat,अनपत्यो मरुत्तस्तु स राजासीदिति श्रुतम् दुष्कन्तं पौरवं चापि स वै पुत्रमकल्पयत्
2,74,4,evaṃ yayātiśāpena jarāsaṃkramaṇe purā turvasoḥ pauravaṃ vaṃśaṃ praviveśa purā kila,एवं ययातिशापेन जरासंक्रमणे पुरा तुर्वसोः पौरवं वंशं प्रविवेश पुरा किल
2,74,5,duṣkantasya tu dāyādaḥ sarūpyo nāma pārthivaḥ sarūpyāttu tathāṇḍīraścatvārastasya cātmajāḥ,दुष्कन्तस्य तु दायादः सरूप्यो नाम पार्थिवः सरूप्यात्तु तथाण्डीरश्चत्वारस्तस्य चात्मजाः
2,74,6,pāṇḍyaśca keralaścaiva colaḥ kulyastathaiva ca teṣāṃ janapadāḥ kulyāḥ pāṇḍyāścolāḥ sakeralāḥ,पाण्ड्यश्च केरलश्चैव चोलः कुल्यस्तथैव च तेषां जनपदाः कुल्याः पाण्ड्याश्चोलाः सकेरलाः
2,74,7,druhyośca tanayau vīrau babhruḥ setuśca viśrutau aruddhaḥ setuputrastu bābravo ripurucyate,द्रुह्योश्च तनयौ वीरौ बभ्रुः सेतुश्च विश्रुतौ अरुद्धः सेतुपुत्रस्तु बाब्रवो रिपुरुच्यते
2,74,8,yauvanāśvena samitau kṛccheṇa nihato balī yuddhaṃ sumahadāsīttu māsānparicaturdaśa,यौवनाश्वेन समितौ कृच्छेण निहतो बली युद्धं सुमहदासीत्तु मासान्परिचतुर्दश
2,74,9,aruddhasya tu dāyādo gāndhāro nāma pārthivaḥ khyāyate yasya nāmnā tu gāndhāraviṣayo mahān,अरुद्धस्य तु दायादो गान्धारो नाम पार्थिवः ख्यायते यस्य नाम्ना तु गान्धारविषयो महान्
2,74,10,gāndhārādeśajāścāpi turagā vājināṃ varāḥ gāndhāraputro dharmastu dhṛtastasya suto 'bhavat,गान्धारादेशजाश्चापि तुरगा वाजिनां वराः गान्धारपुत्रो धर्मस्तु धृतस्तस्य सुतो ऽभवत्
2,74,11,dhṛtasya durdamo jajñe pracetāstasya cātmajaḥ pracetasaḥ putraśataṃ rājānaḥ sarva eva te,धृतस्य दुर्दमो जज्ञे प्रचेतास्तस्य चात्मजः प्रचेतसः पुत्रशतं राजानः सर्व एव ते
2,74,12,mleccharāṣṭrādhipāḥ sarve hyudīcīṃ diśamāsthitāḥ anoścaiva sutā vīrāstrayaḥ paramadhārmikāḥ,म्लेच्छराष्ट्राधिपाः सर्वे ह्युदीचीं दिशमास्थिताः अनोश्चैव सुता वीरास्त्रयः परमधार्मिकाः
2,74,13,sabhānaraḥ kālacakṣuḥ parākṣasceti viśrutāḥ sabhānarasya putrastu vidvānkālānalo nṛpaḥ,सभानरः कालचक्षुः पराक्षस्चेति विश्रुताः सभानरस्य पुत्रस्तु विद्वान्कालानलो नृपः
2,74,14,kālānalasya dharmātmā sṛṃjayo nāma viśrutaḥ sṛṃjayasyābhavatputro vīro nāmnā purañjayaḥ,कालानलस्य धर्मात्मा सृंजयो नाम विश्रुतः सृंजयस्याभवत्पुत्रो वीरो नाम्ना पुरञ्जयः
2,74,15,āsīdindrasamo rājā pratiṣṭitayaśādivi mahāmanāḥ sutastasya mahāśālasya dhārmikaḥ,आसीदिन्द्रसमो राजा प्रतिष्टितयशादिवि महामनाः सुतस्तस्य महाशालस्य धार्मिकः
2,74,16,saptadvīpeśvaro rājā cakravarttī mahāyaśāḥ mahāmanāstu dvau putrau janayāmāsa viśrutau,सप्तद्वीपेश्वरो राजा चक्रवर्त्ती महायशाः महामनास्तु द्वौ पुत्रौ जनयामास विश्रुतौ
2,74,17,uśīnaraṃ ca dharmajñaṃ titikṣuṃ caiva dhārmikam uśīnarasya patnyastu pañca rājarṣivaṃśajāḥ,उशीनरं च धर्मज्ञं तितिक्षुं चैव धार्मिकम् उशीनरस्य पत्न्यस्तु पञ्च राजर्षिवंशजाः
2,74,18,nṛgā kṛmī navā darvā pañcamī ca dṛṣadvatī uśīnarasya putryastu pañca tāsu kulodvahāḥ,नृगा कृमी नवा दर्वा पञ्चमी च दृषद्वती उशीनरस्य पुत्र्यस्तु पञ्च तासु कुलोद्वहाः
2,74,19,tapasyataḥ sumahato jātā vṛddhasya dhārmikāḥ nṛgāyāstu nṛgaḥ putro navāyā nava eva tu,तपस्यतः सुमहतो जाता वृद्धस्य धार्मिकाः नृगायास्तु नृगः पुत्रो नवाया नव एव तु
2,74,20,kṛmyāḥ kṛmistu darvāyāḥ suvrato nāma dhārmikaḥ dṛṣadvatī sutaścāpi śibirauśīnaro dvijāḥ,कृम्याः कृमिस्तु दर्वायाः सुव्रतो नाम धार्मिकः दृषद्वती सुतश्चापि शिबिरौशीनरो द्विजाः
2,74,21,śibe śivapuraṃ khyātaṃ yaudheyaṃ tu nṛgasya ca navasya navarāṣṭraṃ tu kṛmestu kṛmilā purī,शिबे शिवपुरं ख्यातं यौधेयं तु नृगस्य च नवस्य नवराष्ट्रं तु कृमेस्तु कृमिला पुरी
2,74,22,suvratasya tathāṃbaṣṭā śibiputrānnibodhata śibestu śibayaḥ putrāścatvāro lokasaṃmatāḥ,सुव्रतस्य तथांबष्टा शिबिपुत्रान्निबोधत शिबेस्तु शिबयः पुत्राश्चत्वारो लोकसंमताः
2,74,23,vṛṣadarbhaḥ suvīrastu kekayo madrakastathā teṣāṃ janapadāḥ sphītāḥ kekayā madrakāstathā,वृषदर्भः सुवीरस्तु केकयो मद्रकस्तथा तेषां जनपदाः स्फीताः केकया मद्रकास्तथा
2,74,24,vṛṣadarbhāḥ suvīrāśca titikṣoḥ śṛṇuta prajāḥ titikṣurabhavadrājā pūrvasyāṃ diśi viśrutaḥ,वृषदर्भाः सुवीराश्च तितिक्षोः शृणुत प्रजाः तितिक्षुरभवद्राजा पूर्वस्यां दिशि विश्रुतः
2,74,25,uśadratho mahābāhustasya hemaḥ suto 'bhavat hemasya sutapā jajñe sutaḥ sutapaso baliḥ,उशद्रथो महाबाहुस्तस्य हेमः सुतो ऽभवत् हेमस्य सुतपा जज्ञे सुतः सुतपसो बलिः
2,74,26,jāto manuṣyayonyāṃ vai kṣīṇe vaṃśe prajepsayā mahāyogī sa tu balirbaddho yaḥ sa mahāmanāḥ,जातो मनुष्ययोन्यां वै क्षीणे वंशे प्रजेप्सया महायोगी स तु बलिर्बद्धो यः स महामनाः
2,74,27,putrānutpādayāmāsa jāturvarṇyakarānbhuvi aṅgaṃ sa janayāmāsa vaṅgaṃ suhmaṃ tathaiva ca,पुत्रानुत्पादयामास जातुर्वर्ण्यकरान्भुवि अङ्गं स जनयामास वङ्गं सुह्मं तथैव च
2,74,28,yuddhaṃ kaliṅgaṃ ca tathā vāleyaṃ kṣatramucyate vāleyā brāhmaṇāścaiva tasya vaṃśakarāḥ prabhoḥ,युद्धं कलिङ्गं च तथा वालेयं क्षत्रमुच्यते वालेया ब्राह्मणाश्चैव तस्य वंशकराः प्रभोः
2,74,29,balestu brahmaṇā dattā varāḥ prītena dhīmataḥ mahāyogitvamāyuśca kalpasya parimāṇakam,बलेस्तु ब्रह्मणा दत्ता वराः प्रीतेन धीमतः महायोगित्वमायुश्च कल्पस्य परिमाणकम्
2,74,30,saṃgrāme vāpyajeyatvaṃ dharme caiva prabhāvataḥ trailokyadarśanaṃ caiva prādhānyaṃ prasave tathā,संग्रामे वाप्यजेयत्वं धर्मे चैव प्रभावतः त्रैलोक्यदर्शनं चैव प्राधान्यं प्रसवे तथा
2,74,31,baleścā pratimatvaṃ ve dharmatattvārthadarśanam caturo niyatānvarṇāṃstvaṃ vai sthāpayiteti vai,बलेश्चा प्रतिमत्वं वे धर्मतत्त्वार्थदर्शनम् चतुरो नियतान्वर्णांस्त्वं वै स्थापयितेति वै
2,74,32,ityukto vibhunā rājā baliḥ śānti parāyayau kālena mahatā vidvānsvaṃ ca sthānamupāgataḥ,इत्युक्तो विभुना राजा बलिः शान्ति पराययौ कालेन महता विद्वान्स्वं च स्थानमुपागतः
2,74,33,teṣāṃ janapadāḥ sphītā aṅgavaṅgāśca suhmakāḥ puṇḍrāḥ kaliṅgaśca tathā teṣāṃ vaṃśaṃ nibodhata,तेषां जनपदाः स्फीता अङ्गवङ्गाश्च सुह्मकाः पुण्ड्राः कलिङ्गश्च तथा तेषां वंशं निबोधत
2,74,34,tasya te tanayāḥ sarve kṣetrajā munisaṃbhavāḥ saṃbhūtā dīrghatamasaḥ sudeṣṇāyāṃ mahaujasaḥ,तस्य ते तनयाः सर्वे क्षेत्रजा मुनिसंभवाः संभूता दीर्घतमसः सुदेष्णायां महौजसः
2,74,35,ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ baleḥ sutāḥ pañca janitāḥ kṣetrajāḥ prabho ṛṣiṇā dīrghatamasā hyetatprabrūhi pṛcchatām,ऋषय ऊचुः कथं बलेः सुताः पञ्च जनिताः क्षेत्रजाः प्रभो ऋषिणा दीर्घतमसा ह्येतत्प्रब्रूहि पृच्छताम्
2,74,36,sūta uvāca uśijo nāma vikhyāta āsīddhīmānṛṣiḥ purā bhāryā vai mamatā nāma babhūvāsya mahātmanaḥ,सूत उवाच उशिजो नाम विख्यात आसीद्धीमानृषिः पुरा भार्या वै ममता नाम बभूवास्य महात्मनः
2,74,37,uśijasya kanīyāṃstu purodhā yo divaukasām bṛhaspatirbṛhattejā mamatāṃ so 'bhyapadyata,उशिजस्य कनीयांस्तु पुरोधा यो दिवौकसाम् बृहस्पतिर्बृहत्तेजा ममतां सो ऽभ्यपद्यत
2,74,38,uvāca mamatā taṃ tu bṛhaspatimanicchatī antarvatnyasmi te bhrāturjyeṣṭhasyāsya ca bhāminī,उवाच ममता तं तु बृहस्पतिमनिच्छती अन्तर्वत्न्यस्मि ते भ्रातुर्ज्येष्ठस्यास्य च भामिनी
2,74,39,ayaṃ hi me mahāngarbho roravīti bṛhaspate ajasraṃ brahma cābhyasya ṣaḍaṅgaṃ vedamudgiran,अयं हि मे महान्गर्भो रोरवीति बृहस्पते अजस्रं ब्रह्म चाभ्यस्य षडङ्गं वेदमुद्गिरन्
2,74,40,amoghare tāstvaṃ cāpi na māṃ bhajitumarhasi asminneva yathākāle yathā vā manyase vibho,अमोघरे तास्त्वं चापि न मां भजितुमर्हसि अस्मिन्नेव यथाकाले यथा वा मन्यसे विभो
2,74,41,evamuktastayā samyagbṛhatejā bṛhaspatiḥ kāmātmānaṃ mahātmāpi nātmānaṃ so 'bhyadhārayat,एवमुक्तस्तया सम्यग्बृहतेजा बृहस्पतिः कामात्मानं महात्मापि नात्मानं सो ऽभ्यधारयत्
2,74,42,saṃbabhūvaiva dharmātmā tayā sārddhaṃ bṛhaspati utsṛjantaṃ tadā reto garbhasthaḥ so 'sya bhāṣata,संबभूवैव धर्मात्मा तया सार्द्धं बृहस्पति उत्सृजन्तं तदा रेतो गर्भस्थः सो ऽस्य भाषत
2,74,43,śukraṃ tyākṣīśca mā jīva dvayornehāsti saṃbhavaḥ amogharetāstvaṃ vāpi pūrvaṃ cāhamihāgataḥ,शुक्रं त्याक्षीश्च मा जीव द्वयोर्नेहास्ति संभवः अमोघरेतास्त्वं वापि पूर्वं चाहमिहागतः
2,74,44,śaśāpa taṃ tadā kruddha evamukto bṛhaspatiḥ uśijasya sutaṃ bhrāturgarbhasthaṃ bhagavānṛṣiḥ,शशाप तं तदा क्रुद्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः उशिजस्य सुतं भ्रातुर्गर्भस्थं भगवानृषिः
2,74,45,yasmāttvamīdṛśe kāle sarvabhūtepsite sati māmevamuktavānmohāttamo dīrghaṃ gravekṣyasi,यस्मात्त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति मामेवमुक्तवान्मोहात्तमो दीर्घं ग्रवेक्ष्यसि
2,74,46,tato dīrghatamā nāma śāpādṛṣirajāyata athauśijo bṛhatkīrtirbṛhaspatiribaujasā,ततो दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत अथौशिजो बृहत्कीर्तिर्बृहस्पतिरिबौजसा
2,74,47,ūrddhvaretāstataścāpi nyavasadbhrāturāśrame godharmaṃ saurabheyāttu vṛṣabhācchatavānprabhoḥ,ऊर्द्ध्वरेतास्ततश्चापि न्यवसद्भ्रातुराश्रमे गोधर्मं सौरभेयात्तु वृषभाच्छतवान्प्रभोः
2,74,48,tasya bhrātā pitṛvyastu cakāra bhavanaṃ tadā tasminhi tatra vasati yadṛcchābhyāgato vṛṣaḥ,तस्य भ्राता पितृव्यस्तु चकार भवनं तदा तस्मिन्हि तत्र वसति यदृच्छाभ्यागतो वृषः
2,74,49,darśārthamāstṛtāndarbhāñcacāra surabhīsutaḥ jagrāha taṃ dīrgha tamā visphurantaṃ tu śṛṅgayoḥ,दर्शार्थमास्तृतान्दर्भाञ्चचार सुरभीसुतः जग्राह तं दीर्घ तमा विस्फुरन्तं तु शृङ्गयोः
2,74,50,sa tena nigṛhītastu na cacāla padātpadam tato 'bravīd vṛṣastaṃ vai suṃca māṃ balināṃ vara,स तेन निगृहीतस्तु न चचाल पदात्पदम् ततो ऽब्रवीद् वृषस्तं वै सुंच मां बलिनां वर
2,74,51,na mayā sāditastāta balavāṃstadvidhaḥ kvacit tryaṃbakaṃ vahatā devaṃ yato jāto 'smi bhūtale,न मया सादितस्तात बलवांस्तद्विधः क्वचित् त्र्यंबकं वहता देवं यतो जातो ऽस्मि भूतले
2,74,52,suṃca māṃ balināṃ śreṣṭha pratisnehaṃ varaṃ vṛṇu evamukto 'bravīdenaṃ jīvaṃstvaṃ me kva yāsyasi,सुंच मां बलिनां श्रेष्ठ प्रतिस्नेहं वरं वृणु एवमुक्तो ऽब्रवीदेनं जीवंस्त्वं मे क्व यास्यसि
2,74,53,tena tvāhaṃ na mokṣyāmi parasvādaṃ catuṣpadam tatastaṃ dīrghatamasaṃ sa vṛṣaḥ pratyuvāca ha,तेन त्वाहं न मोक्ष्यामि परस्वादं चतुष्पदम् ततस्तं दीर्घतमसं स वृषः प्रत्युवाच ह
2,74,54,nāsmākaṃ vidyate tāta pātakaṃ steyameva ca bhakṣyābhakṣyaṃ na jānīmaḥ peyāpeyaṃ ca sarvaśaḥ,नास्माकं विद्यते तात पातकं स्तेयमेव च भक्ष्याभक्ष्यं न जानीमः पेयापेयं च सर्वशः
2,74,55,kāryā kāryaṃ ca vai vipra gamyagamyaṃ tathaiva ca na pāpmāno vayaṃ vipra dharmo hyeṣa gavāṃ śrutaḥ,कार्या कार्यं च वै विप्र गम्यगम्यं तथैव च न पाप्मानो वयं विप्र धर्मो ह्येष गवां श्रुतः
2,74,56,gavāṃ nāma sa ve śrutvā saṃbhrāntasta mamuñcata bhaktyā cānuśravikayā gosutaṃ vai prasādayan,गवां नाम स वे श्रुत्वा संभ्रान्तस्त ममुञ्चत भक्त्या चानुश्रविकया गोसुतं वै प्रसादयन्
2,74,57,prasādato vṛṣendrasya godharmaṃ jagṛhe 'tha saḥ manasaiva tadā dadhre tadvidhastatparāyaṇaḥ,प्रसादतो वृषेन्द्रस्य गोधर्मं जगृहे ऽथ सः मनसैव तदा दध्रे तद्विधस्तत्परायणः
2,74,58,tato yavīyasaḥ patnīmautathyasyābhyamanyata viceṣṭamānāṃ rudatīṃ daivātsaṃmūḍhacetanaḥ,ततो यवीयसः पत्नीमौतथ्यस्याभ्यमन्यत विचेष्टमानां रुदतीं दैवात्संमूढचेतनः
2,74,59,avalepaṃ tu taṃmatvā suradvāṃstasya nākṣamat godharma vai balaṃ kṛtvā snuṣāṃ sa hyabhyamanyata,अवलेपं तु तंमत्वा सुरद्वांस्तस्य नाक्षमत् गोधर्म वै बलं कृत्वा स्नुषां स ह्यभ्यमन्यत
2,74,60,viparyayaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śaradvānpravicintya ca bhaviṣyamarthaṃ jñātvā ca mahātmā tvavamatya tam,विपर्ययं तु तं दृष्ट्वा शरद्वान्प्रविचिन्त्य च भविष्यमर्थं ज्ञात्वा च महात्मा त्ववमत्य तम्
2,74,61,provāca dīrghatamasaṃ krodhātsaṃraktalocanaḥ gamyāgamyaṃ na jānīṣe godharmātprārthayansruṣām,प्रोवाच दीर्घतमसं क्रोधात्संरक्तलोचनः गम्यागम्यं न जानीषे गोधर्मात्प्रार्थयन्स्रुषाम्
2,74,62,durvṛttaṃ tvāṃ tyajāmyeṣa gaccha tvaṃ svena karmaṇā yasmāttvamandho vṛddhaśca bharttavyo duranuṣṭhitaḥ,दुर्वृत्तं त्वां त्यजाम्येष गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा यस्मात्त्वमन्धो वृद्धश्च भर्त्तव्यो दुरनुष्ठितः
2,74,63,tenāsi tvaṃ parityakto durācāro 'si me mataḥ sūta uvāca karmaṇyasmiṃstataḥ krūre tasya buddhirajāyata,तेनासि त्वं परित्यक्तो दुराचारो ऽसि मे मतः सूत उवाच कर्मण्यस्मिंस्ततः क्रूरे तस्य बुद्धिरजायत
2,74,64,nirbhartsya caiva bahuśo bāhubhyāṃ parigṛhya ca koṣṭe samudre prakṣipya gaṅgāṃbhasi samutsṛjat,निर्भर्त्स्य चैव बहुशो बाहुभ्यां परिगृह्य च कोष्टे समुद्रे प्रक्षिप्य गङ्गांभसि समुत्सृजत्
2,74,65,uhyamānaḥ samudrastu saptāhaṃ śrotasā tadā taṃ sastrīko balirnāma rājā dharmārthatattvavit,उह्यमानः समुद्रस्तु सप्ताहं श्रोतसा तदा तं सस्त्रीको बलिर्नाम राजा धर्मार्थतत्त्ववित्
2,74,66,apaśyanmajjamānaṃ tu srotasobhyāsamāgatam taṃ gṛhītvā sa dharmātmā balirvairocanastadā,अपश्यन्मज्जमानं तु स्रोतसोभ्यासमागतम् तं गृहीत्वा स धर्मात्मा बलिर्वैरोचनस्तदा
2,74,67,antaḥpure jugopainaṃ bhakṣyairbhojyaiśca tarpayan prītaḥ sa vai vareṇātha cchandayāmāsa vai balim,अन्तःपुरे जुगोपैनं भक्ष्यैर्भोज्यैश्च तर्पयन् प्रीतः स वै वरेणाथ च्छन्दयामास वै बलिम्
2,74,68,sa ca tasmādvaraṃ vavre putrārthī dānavarṣabhaḥ baliruvāca saṃtānārthaṃ mahābhāga bhāryāyāṃ mama mānada,स च तस्माद्वरं वव्रे पुत्रार्थी दानवर्षभः बलिरुवाच संतानार्थं महाभाग भार्यायां मम मानद
2,74,69,putrāndharmārthasaṃyuktānutpādayitumarhasi evamuktastutenarṣistathāstvityuktavānhitam,पुत्रान्धर्मार्थसंयुक्तानुत्पादयितुमर्हसि एवमुक्तस्तुतेनर्षिस्तथास्त्वित्युक्तवान्हितम्
2,74,70,sudeṣṇāṃ nāma bhāryāṃ svāṃ rājāsmai prāhiṇottadā andhaṃ vṛddhaṃ ca taṃ dṛṣṭvā na sā devī jagāma ha,सुदेष्णां नाम भार्यां स्वां राजास्मै प्राहिणोत्तदा अन्धं वृद्धं च तं दृष्ट्वा न सा देवी जगाम ह
2,74,71,svāṃ ca dhātreyikāṃ tasmai bhūṣayitvā vyasarjayat kakṣīvaccakṣuṣau tasyāṃ śūdrayonyāmṛṣirvaśī,स्वां च धात्रेयिकां तस्मै भूषयित्वा व्यसर्जयत् कक्षीवच्चक्षुषौ तस्यां शूद्रयोन्यामृषिर्वशी
2,74,72,janayā māsa dharmātmā putrāvetau mahaujasau kakṣīvaccakṣuṣau tau tu dṛṣṭvā rājā balistadā,जनया मास धर्मात्मा पुत्रावेतौ महौजसौ कक्षीवच्चक्षुषौ तौ तु दृष्ट्वा राजा बलिस्तदा
2,74,73,adhītau vidhivatsamya gīśvarau brahmavādinau siddhau pratyakṣadharmāṇau buddhau śreṣṭhatamāvapi,अधीतौ विधिवत्सम्य गीश्वरौ ब्रह्मवादिनौ सिद्धौ प्रत्यक्षधर्माणौ बुद्धौ श्रेष्ठतमावपि
2,74,74,mamaitāviti hovāca balirvairocanastvṛṣim netyuvāca tatastaṃ tu mamaitāviti cābravīt,ममैताविति होवाच बलिर्वैरोचनस्त्वृषिम् नेत्युवाच ततस्तं तु ममैताविति चाब्रवीत्
2,74,75,utpannau śūdrayonau tu bhavataḥ kṣmāsurottamau andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ matvā sudeṣṇā mahiṣī tava,उत्पन्नौ शूद्रयोनौ तु भवतः क्ष्मासुरोत्तमौ अन्धं वृद्धं च मां मत्वा सुदेष्णा महिषी तव
2,74,76,prāhiṇodavamānīya śūdrīṃ dhātreyikāṃ mama tataḥ prasādayāmāsa punastamṛṣisattamam,प्राहिणोदवमानीय शूद्रीं धात्रेयिकां मम ततः प्रसादयामास पुनस्तमृषिसत्तमम्
2,74,77,balirbhāryāṃ sudeṣṇā ca bhartsayāmāsa vai prabhuḥ punaścaināmalaṅkṛtya ṛṣaye pratyapādayat,बलिर्भार्यां सुदेष्णा च भर्त्सयामास वै प्रभुः पुनश्चैनामलङ्कृत्य ऋषये प्रत्यपादयत्
2,74,78,tāṃ sa dīrghatamā devīmabravīdyadi māṃ śubhe dadhnā lavaṇamiśreṇa svabhyaktaṃ nagnakaṃ tathā,तां स दीर्घतमा देवीमब्रवीद्यदि मां शुभे दध्ना लवणमिश्रेण स्वभ्यक्तं नग्नकं तथा
2,74,79,lehiṣyasyajugupsantī hyāpādatalamastakam tatastvaṃ prāpsyase devi putrāṃśca manasepsitān,लेहिष्यस्यजुगुप्सन्ती ह्यापादतलमस्तकम् ततस्त्वं प्राप्स्यसे देवि पुत्रांश्च मनसेप्सितान्
2,74,80,tasya sā tadvaco devī sarvaṃ kṛtavatī tathā apānaṃ ca samāsādya jugupsaṃtī hyavarjayat,तस्य सा तद्वचो देवी सर्वं कृतवती तथा अपानं च समासाद्य जुगुप्संती ह्यवर्जयत्
2,74,81,tamuvāca tataḥ sarṣiryaste parihṛtaṃ śubhe vināpānaṃ kumāraṃ tvaṃ janayiṣyasi pūrvajam,तमुवाच ततः सर्षिर्यस्ते परिहृतं शुभे विनापानं कुमारं त्वं जनयिष्यसि पूर्वजम्
2,74,82,tatastaṃ dīrghatamasaṃ sā devī pratyuvāca ha nārhasi tvaṃ mahābhāga putraṃ dātuṃ mamedṛśam,ततस्तं दीर्घतमसं सा देवी प्रत्युवाच ह नार्हसि त्वं महाभाग पुत्रं दातुं ममेदृशम्
2,74,83,ṛṣiruvāca tavāparadho devyeṣa nānyathā bhavitā tu vai devīdṛśaṃ ca te pautramahaṃ dāsyāmi suprate,ऋषिरुवाच तवापरधो देव्येष नान्यथा भविता तु वै देवीदृशं च ते पौत्रमहं दास्यामि सुप्रते
2,74,84,tasyāpānaṃ vinā caiva yogyabhāvo bhaviṣyati tāṃ sa dīrghatamāścaiva kukṣau spṛṣṭvadamabravīt,तस्यापानं विना चैव योग्यभावो भविष्यति तां स दीर्घतमाश्चैव कुक्षौ स्पृष्ट्वदमब्रवीत्
2,74,85,prāśitaṃ dadhiyatte 'dya mamāṅgādvai śucismite tena te pūrito garbhaḥ paurṇamāsyāmivodadhiḥ,प्राशितं दधियत्ते ऽद्य ममाङ्गाद्वै शुचिस्मिते तेन ते पूरितो गर्भः पौर्णमास्यामिवोदधिः
2,74,86,bhaviṣyanti kumārāste pañca devasutopamāḥ tejasvinaḥ parākrāntā yajvāno dhārmikāstathā,भविष्यन्ति कुमारास्ते पञ्च देवसुतोपमाः तेजस्विनः पराक्रान्ता यज्वानो धार्मिकास्तथा
2,74,87,tatoṃ'gastu sudeṣṇāyā jyeṣṭhaputro vyajāyata vaṅgastasmātkaliṅgastu puṇḍraḥ suhmastathaiva ca,ततोंऽगस्तु सुदेष्णाया ज्येष्ठपुत्रो व्यजायत वङ्गस्तस्मात्कलिङ्गस्तु पुण्ड्रः सुह्मस्तथैव च
2,74,88,vaṃśabhājastu pañcaite baleḥ kṣetre 'bhavaṃstadā ityete dīrghatamasā balerdattāḥ sutāḥ purā,वंशभाजस्तु पञ्चैते बलेः क्षेत्रे ऽभवंस्तदा इत्येते दीर्घतमसा बलेर्दत्ताः सुताः पुरा
2,74,89,prajā hyupahatāstasya brahmaṇā kāraṇaṃ prati apatyamasya dāreṣu sveṣu mābhūnmahātmanaḥ,प्रजा ह्युपहतास्तस्य ब्रह्मणा कारणं प्रति अपत्यमस्य दारेषु स्वेषु माभून्महात्मनः
2,74,90,tato manuṣyayonyāṃ vai janayāmāsa sa prajāḥ surabhirdīrghata masamatha prīto vaco 'bravīt,ततो मनुष्ययोन्यां वै जनयामास स प्रजाः सुरभिर्दीर्घत मसमथ प्रीतो वचो ऽब्रवीत्
2,74,91,vicārya yasmādgodharmaṃ tvamevaṃ kṛtavānasi bhaktyā cānanyayāsmāsu mune prītāsmi tena te,विचार्य यस्माद्गोधर्मं त्वमेवं कृतवानसि भक्त्या चानन्ययास्मासु मुने प्रीतास्मि तेन ते
2,74,92,tasmāttava tamo dīrghaṃ nistadāmyadya paśya vai bārhaspatyaṃ ca yatte 'nyatpāpaṃ saṃtiṣṭhate tanau,तस्मात्तव तमो दीर्घं निस्तदाम्यद्य पश्य वै बार्हस्पत्यं च यत्ते ऽन्यत्पापं संतिष्ठते तनौ
2,74,93,jarāmṛtyubhayaṃ caiva hyāghrāya praṇudāmi te āghrātamātro 'sā paśyatsadyastamasi nāśite,जरामृत्युभयं चैव ह्याघ्राय प्रणुदामि ते आघ्रातमात्रो ऽसा पश्यत्सद्यस्तमसि नाशिते
2,74,94,āyuṣmāṃśca yuvā caiva cakṣuṣmāṃśca tato 'bhavat gavā hṛtatamāḥ so 'tha gautamaḥ samapadyata,आयुष्मांश्च युवा चैव चक्षुष्मांश्च ततो ऽभवत् गवा हृततमाः सो ऽथ गौतमः समपद्यत
2,74,95,kakṣīvāṃstu tato gatvā saha pitrā girivrajam yathoddiṣṭaṃ hi pitrātha cacāra vipulaṃ tapaḥ,कक्षीवांस्तु ततो गत्वा सह पित्रा गिरिव्रजम् यथोद्दिष्टं हि पित्राथ चचार विपुलं तपः
2,74,96,tataḥ kālena mahatā tapasā bhāvitaḥ sa vai vidhūya sānujo doṣānbrāhmaṇyaṃ prāptavānprabhuḥ,ततः कालेन महता तपसा भावितः स वै विधूय सानुजो दोषान्ब्राह्मण्यं प्राप्तवान्प्रभुः
2,74,97,tato 'bravītpitā tvenaṃ putravānasmyahaṃ prabho suputreṇa tvayā tāta kṛtārthaśca yaśasvinā,ततो ऽब्रवीत्पिता त्वेनं पुत्रवानस्म्यहं प्रभो सुपुत्रेण त्वया तात कृतार्थश्च यशस्विना
2,74,98,yuktātmānaṃ tataḥ so 'tha prāptavānbrahmaṇaḥ kṣayam brāhmaṇyaṃ prāpya kakṣīvānsahasramasṛjatsutān,युक्तात्मानं ततः सो ऽथ प्राप्तवान्ब्रह्मणः क्षयम् ब्राह्मण्यं प्राप्य कक्षीवान्सहस्रमसृजत्सुतान्
2,74,99,kūṣmāṇḍā gautamāste vai smṛtāḥ kakṣīvataḥ sutāḥ ityeṣa dīrghatamaso balervairocanasya vai,कूष्माण्डा गौतमास्ते वै स्मृताः कक्षीवतः सुताः इत्येष दीर्घतमसो बलेर्वैरोचनस्य वै
2,74,100,samāgamaḥ samākhyātaḥ saṃtānaścobhayostathā balistānabhiṣicyeha pañca putrānakalmaṣān,समागमः समाख्यातः संतानश्चोभयोस्तथा बलिस्तानभिषिच्येह पञ्च पुत्रानकल्मषान्
2,74,101,kṛtārthaḥ so 'pi yogātmā yogamāśritya ca prabhuḥ adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kālākākṣī caratyuta,कृतार्थः सो ऽपि योगात्मा योगमाश्रित्य च प्रभुः अदृश्यः सर्वभूतानां कालाकाक्षी चरत्युत
2,74,102,tatrāṅgasya tu rājarṣe rājāsīddadhivāhanaḥ so 'parādhātsudeṣṇāyā anapāno 'bhavannṛpaḥ,तत्राङ्गस्य तु राजर्षे राजासीद्दधिवाहनः सो ऽपराधात्सुदेष्णाया अनपानो ऽभवन्नृपः
2,74,103,anapānasya putrastu rājā divirathaḥ smṛtaḥ putro divirathasyāsīdvidvāndharmaratho nṛpaḥ,अनपानस्य पुत्रस्तु राजा दिविरथः स्मृतः पुत्रो दिविरथस्यासीद्विद्वान्धर्मरथो नृपः
2,74,104,ete ekṣvākavaḥ proktā bhavitāraḥ kalau yuge bṛhadbalānvaye jātā mahāvīryaparākramāḥ,एते एक्ष्वाकवः प्रोक्ता भवितारः कलौ युगे बृहद्बलान्वये जाता महावीर्यपराक्रमाः
2,74,105,śūrāśca kṛtavidyāśca satyasaṃdhā jitendriyāḥ atrānuvaṃśaśloko 'yaṃ bhaviṣyajjñairudāhṛtaḥ,शूराश्च कृतविद्याश्च सत्यसंधा जितेन्द्रियाः अत्रानुवंशश्लोको ऽयं भविष्यज्ज्ञैरुदाहृतः
2,74,106,ikṣvākūṇāmayaṃ vaṃśaḥ sumitrānto bhaviṣyati sumitraṃ prāpya rājānaṃ saṃsthāṃ prāpsyati vai kalau,इक्ष्वाकूणामयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति सुमित्रं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ
2,74,107,ityetanmānavaṃ kṣatramailaṃ ca samudātdṛtam ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi magadho yo bṛhadrathaḥ,इत्येतन्मानवं क्षत्रमैलं च समुदात्दृतम् अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मगधो यो बृहद्रथः
2,74,108,jarāsaṃdhasya ye vaṃśe sahadevānvaye nṛpāḥ atītā varttamānāśca bhaviṣyāśca tathā punaḥ,जरासंधस्य ये वंशे सहदेवान्वये नृपाः अतीता वर्त्तमानाश्च भविष्याश्च तथा पुनः
2,74,109,prādhānyataḥ pravakṣyāmi gadato me nibodhata saṃgrāme bhārate tasminsahadevo nipātitaḥ,प्राधान्यतः प्रवक्ष्यामि गदतो मे निबोधत संग्रामे भारते तस्मिन्सहदेवो निपातितः
2,74,110,somāpistasya tanayo rājarṣiḥ sa girivraje pañcāśataṃ tathāṣṭau ca samā rājyamakārayat,सोमापिस्तस्य तनयो राजर्षिः स गिरिव्रजे पञ्चाशतं तथाष्टौ च समा राज्यमकारयत्
2,74,111,śrutaśravāḥ saptaṣaṣṭiḥ samāstasya suto 'bhavat ayutāyustu ṣaḍviṃśadrājyaṃ varṣāṇyakārayat,श्रुतश्रवाः सप्तषष्टिः समास्तस्य सुतो ऽभवत् अयुतायुस्तु षड्विंशद्राज्यं वर्षाण्यकारयत्
2,74,112,samāḥ śataṃ nirāmitro mahīṃ bhuktvā divaṃ gataḥ pañcāśataṃ samāḥ ṣaṭ ca sukṣatraḥ prāptavānmahīm,समाः शतं निरामित्रो महीं भुक्त्वा दिवं गतः पञ्चाशतं समाः षट् च सुक्षत्रः प्राप्तवान्महीम्
2,74,113,trayoviṃśadbṛhatkarmā rājyaṃ varṣāṇyakārayat senājitsāṃprataṃ cāpi etā vai bhokṣyate samāḥ,त्रयोविंशद्बृहत्कर्मा राज्यं वर्षाण्यकारयत् सेनाजित्सांप्रतं चापि एता वै भोक्ष्यते समाः
2,74,114,śrutañjayastu varṣāṇi catvāriṃśadbhaviṣyati ripuñjayo mahābāhurmahābuddhiparākramaḥ,श्रुतञ्जयस्तु वर्षाणि चत्वारिंशद्भविष्यति रिपुञ्जयो महाबाहुर्महाबुद्धिपराक्रमः
2,74,115,pañjatriṃśattu varṣāṇi mahīṃ pālayitā nṛpaḥ aṣṭapañjāśataṃ jābdānrājye sthāsyati vai śuciḥ,पञ्जत्रिंशत्तु वर्षाणि महीं पालयिता नृपः अष्टपञ्जाशतं जाब्दान्राज्ये स्थास्यति वै शुचिः
2,74,116,aṣṭāviṃśatsamāḥ pūrṇāḥ kṣemo rājā bhaviṣyati suvratastu catuḥṣaṣṭiṃ rājyaṃ prāpsyati vīryavān,अष्टाविंशत्समाः पूर्णाः क्षेमो राजा भविष्यति सुव्रतस्तु चतुःषष्टिं राज्यं प्राप्स्यति वीर्यवान्
2,74,117,pañca varṣāṇi pūrṇāni dharmanetro bhaviṣyati bhokṣyate nṛpatiścemā aṣṭapañcāśataṃ samāḥ,पञ्च वर्षाणि पूर्णानि धर्मनेत्रो भविष्यति भोक्ष्यते नृपतिश्चेमा अष्टपञ्चाशतं समाः
2,74,118,aṣṭatriṃśatsamārāṣṭraṃ suśramasya bhaviṣyati catvāriṃśaddaśāṣṭau ca dṛḍhaseno bhaviṣyati,अष्टत्रिंशत्समाराष्ट्रं सुश्रमस्य भविष्यति चत्वारिंशद्दशाष्टौ च दृढसेनो भविष्यति
2,74,119,trayastriṃśattu varṣāṇi sumatiḥ prāpsyate tataḥ catvāriṃśatsamā rājā sunetro bhokṣyate tataḥ,त्रयस्त्रिंशत्तु वर्षाणि सुमतिः प्राप्स्यते ततः चत्वारिंशत्समा राजा सुनेत्रो भोक्ष्यते ततः
2,74,120,satyajitpṛthivī rāṣṭraṃ tryaśītiṃ bhokṣyate samāḥ prāpyemaṃ viśvājiccāpi pañcaviṃśadbhaviṣyati,सत्यजित्पृथिवी राष्ट्रं त्र्यशीतिं भोक्ष्यते समाः प्राप्येमं विश्वाजिच्चापि पञ्चविंशद्भविष्यति
2,74,121,ariñjayastu varṣāṇāṃ pañcāśatprāpyate mahīm dvāviṃśacca nṛpā hyete bhavitāro bṛhadrathāḥ,अरिञ्जयस्तु वर्षाणां पञ्चाशत्प्राप्यते महीम् द्वाविंशच्च नृपा ह्येते भवितारो बृहद्रथाः
2,74,122,pūrmaṃ varṣasahasraṃ vai teṣāṃ rājyaṃ bhaviṣyati bṛhadratheṣvatīteṣu vīrahantṛṣvavarttiṣu,पूर्मं वर्षसहस्रं वै तेषां राज्यं भविष्यति बृहद्रथेष्वतीतेषु वीरहन्तृष्ववर्त्तिषु
2,74,123,śunakaḥ svāminaṃ hatvā putraṃ samabhiṣekṣyati miṣatāṃ kṣatriyāṇāṃ hi pradyotiṃ nṛpatiṃ balāt,शुनकः स्वामिनं हत्वा पुत्रं समभिषेक्ष्यति मिषतां क्षत्रियाणां हि प्रद्योतिं नृपतिं बलात्
2,74,124,sa vai praṇatasāmanto bhaviṣyeṇa pravarttitaḥ trayoviṃśatsamā rājā bhavitā sa narottamaḥ,स वै प्रणतसामन्तो भविष्येण प्रवर्त्तितः त्रयोविंशत्समा राजा भविता स नरोत्तमः
2,74,125,caturviṃśatsamā rājā pālako bhavitā tataḥ viśākhayūpo bhavitā nṛpaḥ pañcāśataṃ samāḥ,चतुर्विंशत्समा राजा पालको भविता ततः विशाखयूपो भविता नृपः पञ्चाशतं समाः
2,74,126,ekaviṃśatsamā rājya majakasya bhaviṣyati bhaviṣyati samā viṃśattatsuto nandivarddhanaḥ,एकविंशत्समा राज्य मजकस्य भविष्यति भविष्यति समा विंशत्तत्सुतो नन्दिवर्द्धनः
2,74,127,aṣṭatriṃśacchataṃ bhāvyāḥ prādyotāḥ pañca te nṛpāḥ hatvā teṣāṃ yaśaḥ kṛtsnaṃ śiśunāgo bhaviṣyati,अष्टत्रिंशच्छतं भाव्याः प्राद्योताः पञ्च ते नृपाः हत्वा तेषां यशः कृत्स्नं शिशुनागो भविष्यति
2,74,128,vārāṇasyāṃ sutastasya saṃyāsyati girivrajam śiśunāgaśca varṣāṇi catvāriṃśadbhaviṣyati,वाराणस्यां सुतस्तस्य संयास्यति गिरिव्रजम् शिशुनागश्च वर्षाणि चत्वारिंशद्भविष्यति
2,74,129,kākavarṇaḥ sutastasya paṭtriṃśacca bhaviṣyati tatastu viṃśatiṃ rājā kṣemadharmā bhavaṣyati,काकवर्णः सुतस्तस्य पट्त्रिंशच्च भविष्यति ततस्तु विंशतिं राजा क्षेमधर्मा भवष्यति
2,74,130,catvāriṃśatsamā rāṣṭraṃ kṣatraujāḥ prāpsyate tataḥ aṣṭatriṃśatsamā rājāvidhisāro bhaviṣyati,चत्वारिंशत्समा राष्ट्रं क्षत्रौजाः प्राप्स्यते ततः अष्टत्रिंशत्समा राजाविधिसारो भविष्यति
2,74,131,ajātaśatrurbhavitā pañcaviṃśatsamā nṛpaḥ pañcatriṃśatsamā rājā darbhakastu bhaviṣyati,अजातशत्रुर्भविता पञ्चविंशत्समा नृपः पञ्चत्रिंशत्समा राजा दर्भकस्तु भविष्यति
2,74,132,udayī bhavitā tasmāttrayastriṃśatsamā nṛpaḥ sa vai puravaraṃ rājā vṛthivyāṃ kusumāhvayam,उदयी भविता तस्मात्त्रयस्त्रिंशत्समा नृपः स वै पुरवरं राजा वृथिव्यां कुसुमाह्वयम्
2,74,133,gagāyā dakṣiṇe kūle caturthe 'hni kāriṣyati catvāriśatsamā bhāvyo rājā vai nandivarddhanaḥ,गगाया दक्षिणे कूले चतुर्थे ऽह्नि कारिष्यति चत्वारिशत्समा भाव्यो राजा वै नन्दिवर्द्धनः
2,74,134,catvāriśattrayaścaiva sahānandirbhaviṣyati bhaviṣyanti ca varṣāṇi ṣaṣṭyuttaraśatatrayam,चत्वारिशत्त्रयश्चैव सहानन्दिर्भविष्यति भविष्यन्ति च वर्षाणि षष्ट्युत्तरशतत्रयम्
2,74,135,śiśunāgā daśaivaite rājānaḥ kṣatrabandhavaḥ etaiḥ sārddhaṃ bhaviṣyanti tāvatkālaṃ nṛpāḥ pare,शिशुनागा दशैवैते राजानः क्षत्रबन्धवः एतैः सार्द्धं भविष्यन्ति तावत्कालं नृपाः परे
2,74,136,ekṣvākavaścaturviṃśatpañcālāḥ pañcaviṃśatiḥ kālakāstu caturviṃśaccaturviṃśattu haihayāḥ,एक्ष्वाकवश्चतुर्विंशत्पञ्चालाः पञ्चविंशतिः कालकास्तु चतुर्विंशच्चतुर्विंशत्तु हैहयाः
2,74,137,dvātriṃśadekaliṅgāstu pañcaviṃśattathā śakāḥ kuravaścāpi ṣaṭtriṃśadaṣṭāviṃśati maithilāḥ,द्वात्रिंशदेकलिङ्गास्तु पञ्चविंशत्तथा शकाः कुरवश्चापि षट्त्रिंशदष्टाविंशति मैथिलाः
2,74,138,śūrasenāstrayoviṃśadvītihotrāśca viṃśatiḥ tulyakālaṃ bhaviṣyanti sarvaṃ eva mahīkṣitaḥ,शूरसेनास्त्रयोविंशद्वीतिहोत्राश्च विंशतिः तुल्यकालं भविष्यन्ति सर्वं एव महीक्षितः
2,74,139,mahānandisutaścāpi śūdrāyāḥ kālasaṃvṛtaḥ utpatsyate mahā padmaḥ sarvakṣatrāntakṛnnṛpaḥ,महानन्दिसुतश्चापि शूद्रायाः कालसंवृतः उत्पत्स्यते महा पद्मः सर्वक्षत्रान्तकृन्नृपः
2,74,140,tataḥ prabhṛti rājāno bhaviṣyaḥ śūdrayonayaḥ ekarāṭ sa mahāpadma ekaccatro bhaviṣyati,ततः प्रभृति राजानो भविष्यः शूद्रयोनयः एकराट् स महापद्म एकच्चत्रो भविष्यति
2,74,141,aṣṭāśīti tu varṣāṇi pṛthivīṃ pālayiṣyati sarvakṣatraṃ samuddhṛtya bhāvinor'thasya vai balāt,अष्टाशीति तु वर्षाणि पृथिवीं पालयिष्यति सर्वक्षत्रं समुद्धृत्य भाविनोर्ऽथस्य वै बलात्
2,74,142,tatpaścāttatsutā hyaṣṭau samādvādaśa te nṛpāḥ mahāpadmasya paryāye bhaviṣyanti nṛpāḥ kramāt,तत्पश्चात्तत्सुता ह्यष्टौ समाद्वादश ते नृपाः महापद्मस्य पर्याये भविष्यन्ति नृपाः क्रमात्
2,74,143,uddhariṣyati tānsarvānkauṭilyo vai dvijarṣabhaḥ bhuktvā mahīṃ varṣaśataṃ naredraḥ sa bhaviṣyati,उद्धरिष्यति तान्सर्वान्कौटिल्यो वै द्विजर्षभः भुक्त्वा महीं वर्षशतं नरेद्रः स भविष्यति
2,74,144,candraguptaṃ nṛpaṃ rājye kauṭilyaḥ sthāpayiṣyati caturviṃśatsamā rājā candragupto bhaviṣyati,चन्द्रगुप्तं नृपं राज्ये कौटिल्यः स्थापयिष्यति चतुर्विंशत्समा राजा चन्द्रगुप्तो भविष्यति
2,74,145,bhavitā bhadrasārastu pañcaviṃśatsamā nṛpaḥ ṣaṭtriṃśattu samā rājā aśokānāṃ ca tṛptidaḥ,भविता भद्रसारस्तु पञ्चविंशत्समा नृपः षट्त्रिंशत्तु समा राजा अशोकानां च तृप्तिदः
2,74,146,tasya putraḥ kulālastu varṣāṇyaṣṭau bhaviṣyati kuśālasūnuraṣṭau ca bhoktā vai bandhupālitaḥ,तस्य पुत्रः कुलालस्तु वर्षाण्यष्टौ भविष्यति कुशालसूनुरष्टौ च भोक्ता वै बन्धुपालितः
2,74,147,bandhupālitadāyādo bhavitā cendrapālitaḥ bhavitā sapta varṣāṇi devavarmā narādhipaḥ,बन्धुपालितदायादो भविता चेन्द्रपालितः भविता सप्त वर्षाणि देववर्मा नराधिपः
2,74,148,rājā śatadhanuścāpi tasya putro bhaviṣyati bṛhadrathaśca varṣāṇi sapta vai bhavitā nṛpaḥ,राजा शतधनुश्चापि तस्य पुत्रो भविष्यति बृहद्रथश्च वर्षाणि सप्त वै भविता नृपः
2,74,149,ityete nava mauryā vai bhokṣyanti ca vasuṃdharām saptatriṃśacchataṃ pūrṇaṃ tebhyaḥ śuṅgo gamiṣyati,इत्येते नव मौर्या वै भोक्ष्यन्ति च वसुंधराम् सप्तत्रिंशच्छतं पूर्णं तेभ्यः शुङ्गो गमिष्यति
2,74,150,puṣpamitrastu senānīruddhṛtyatu bṛhadratham kārayiṣyati vai rājyaṃ samāḥ ṣaṣṭiṃ sa caiva tu,पुष्पमित्रस्तु सेनानीरुद्धृत्यतु बृहद्रथम् कारयिष्यति वै राज्यं समाः षष्टिं स चैव तु
2,74,151,agnimitro nṛpaścāṣṭau bhaviṣyati samā nṛpaḥ bhavitā cāpi sujyeṣṭaḥ sapta varṣāṇi vai tataḥ,अग्निमित्रो नृपश्चाष्टौ भविष्यति समा नृपः भविता चापि सुज्येष्टः सप्त वर्षाणि वै ततः
2,74,152,vasumitrastato bhāvyo daśavarṣāṇi pārthivaḥ tato bhadraḥ same dve tu bhaviṣyati nṛpaśca vai,वसुमित्रस्ततो भाव्यो दशवर्षाणि पार्थिवः ततो भद्रः समे द्वे तु भविष्यति नृपश्च वै
2,74,153,bhaviṣyati samāstasmāttisra eva pulindakaḥ rājā ghoṣastataścāpi varṣāṇi bhavitā trayaḥ,भविष्यति समास्तस्मात्तिस्र एव पुलिन्दकः राजा घोषस्ततश्चापि वर्षाणि भविता त्रयः
2,74,154,sapta vai vajra mitraṃstu samā rājā tataḥ punaḥ dvātriṃśadbhavitā vāpi samā bhāgavato nṛpaḥ,सप्त वै वज्र मित्रंस्तु समा राजा ततः पुनः द्वात्रिंशद्भविता वापि समा भागवतो नृपः
2,74,155,bhaviṣyati sutastasya devabhūmiḥ samā daśa daśaite śuṅgarājāno bhokṣyantīmāṃ vasuṃdharām,भविष्यति सुतस्तस्य देवभूमिः समा दश दशैते शुङ्गराजानो भोक्ष्यन्तीमां वसुंधराम्
2,74,156,śataṃ pūrmaṃ daśa dve ca tebhyaḥ kaṇvaṃ gamiṣyati amātyo vasudevastu bālyādvyasaninaṃ nṛpam,शतं पूर्मं दश द्वे च तेभ्यः कण्वं गमिष्यति अमात्यो वसुदेवस्तु बाल्याद्व्यसनिनं नृपम्
2,74,157,devabhūmiṃ tato hatvā śuṅgeṣu bhavitā nṛpaḥ bhaviṣyati samā rājā pañca kaṇvāyanastu saḥ,देवभूमिं ततो हत्वा शुङ्गेषु भविता नृपः भविष्यति समा राजा पञ्च कण्वायनस्तु सः
2,74,158,bhūmimitraḥ sutastasya caturviṃśadbhaviṣyati bhavitā dvādaśa samāstasmānnārāyaṇo nṛpaḥ,भूमिमित्रः सुतस्तस्य चतुर्विंशद्भविष्यति भविता द्वादश समास्तस्मान्नारायणो नृपः
2,74,159,suśarmā tatsutaścāpi bhaviṣyati catuḥsamāḥ kaṇvāyanāstu catvāraścatvāriṃśacca pañca ca,सुशर्मा तत्सुतश्चापि भविष्यति चतुःसमाः कण्वायनास्तु चत्वारश्चत्वारिंशच्च पञ्च च
2,74,160,samā bhokṣyanti vṛthivīṃ punarandhrāngamiṣyati kaṇvāyanamathoddhṛtya suśarmāṇaṃ prasahya tam,समा भोक्ष्यन्ति वृथिवीं पुनरन्ध्रान्गमिष्यति कण्वायनमथोद्धृत्य सुशर्माणं प्रसह्य तम्
2,74,161,siṃdhuko hyandhrajātīyaḥ prāpsyatīmāṃ vasuṃdharām trayoviṃśatsamā rājā siṃdhuko bhavitā tvatha,सिंधुको ह्यन्ध्रजातीयः प्राप्स्यतीमां वसुंधराम् त्रयोविंशत्समा राजा सिंधुको भविता त्वथ
2,74,162,kṛṣṇo bhrātāsya varṣāṇi so 'smāddaśa bhaviṣyati śrīśāntakarṇirbhavitā tasya putrastu vai mahān,कृष्णो भ्रातास्य वर्षाणि सो ऽस्माद्दश भविष्यति श्रीशान्तकर्णिर्भविता तस्य पुत्रस्तु वै महान्
2,74,163,pañcāśattu samāḥ ṣaṭ ca śāntakarṇir bhaviṣyati āpolavodvādaśa vai tasya putro bhaviṣyati,पञ्चाशत्तु समाः षट् च शान्तकर्णिर् भविष्यति आपोलवोद्वादश वै तस्य पुत्रो भविष्यति
2,74,164,caturviṃśattu varṣāṇi paṭumāṃśca bhaviṣyati bhavitāniṣṭakarmā tu varṣāṇāṃ pañcaviṃśatim,चतुर्विंशत्तु वर्षाणि पटुमांश्च भविष्यति भवितानिष्टकर्मा तु वर्षाणां पञ्चविंशतिम्
2,74,165,tataḥ saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ hālo rājā bhaviṣyati pañcapattallako nāma bhaviṣyati mahābalaḥ,ततः संवत्सरं पूर्णं हालो राजा भविष्यति पञ्चपत्तल्लको नाम भविष्यति महाबलः
2,74,166,bhāvyaḥpurīṣabhīrustu samāḥ so 'pyekaviṃśatim śātakarṇirvarṣamekaṃ bhaviṣyati narādhipaḥ,भाव्यःपुरीषभीरुस्तु समाः सो ऽप्येकविंशतिम् शातकर्णिर्वर्षमेकं भविष्यति नराधिपः
2,74,167,aṣṭaviṃśativarṣāṇi śivasvātirbhaviṣyati rājā ca gautamī putra ekaviṃśatsamā nṛpaḥ,अष्टविंशतिवर्षाणि शिवस्वातिर्भविष्यति राजा च गौतमी पुत्र एकविंशत्समा नृपः
2,74,168,ekonaviṃśati rājā yajñaḥ śrīśātakarṇyatha ṣaḍeva bhavitā tsamādvijayastu samānṛpaḥ,एकोनविंशति राजा यज्ञः श्रीशातकर्ण्यथ षडेव भविता त्समाद्विजयस्तु समानृपः
2,74,169,deḍaśrīśātakarṇī ca tasya putraḥ samāstrayaḥ pulomāriḥ samāḥ sapta tataścaiṣāṃ bhaviṣyati,देडश्रीशातकर्णी च तस्य पुत्रः समास्त्रयः पुलोमारिः समाः सप्त ततश्चैषां भविष्यति
2,74,170,ityete vai nṛpāstriṃśadandhrā bhokṣyanti vai mahīm samāḥ śatāni catvāri pañcāśatṣaṭ tathaiva ca,इत्येते वै नृपास्त्रिंशदन्ध्रा भोक्ष्यन्ति वै महीम् समाः शतानि चत्वारि पञ्चाशत्षट् तथैव च
2,74,171,andhrāṇāṃ saṃsthitāḥ pañca teṣāṃ vaṃśyāśca ye punaḥ saptaiva tu bhaviṣyanti daśābhīrāstato nṛpāḥ,अन्ध्राणां संस्थिताः पञ्च तेषां वंश्याश्च ये पुनः सप्तैव तु भविष्यन्ति दशाभीरास्ततो नृपाः
2,74,172,sapta gardabhinaścāpi tato 'tha daśa vai śakāḥ yavanāṣṭau bhaviṣyanti tuṣārāstu caturdaśa,सप्त गर्दभिनश्चापि ततो ऽथ दश वै शकाः यवनाष्टौ भविष्यन्ति तुषारास्तु चतुर्दश
2,74,173,trayodaśa guruṇḍāśca maunā hyekādaśaiva tu andhrā bhokṣyanti vasudhāṃ śate dve ca śatañca vai,त्रयोदश गुरुण्डाश्च मौना ह्येकादशैव तु अन्ध्रा भोक्ष्यन्ति वसुधां शते द्वे च शतञ्च वै
2,74,174,saptaṣaṣṭiṃ ca varṣāṇi daśābhīrāstato nṛpāḥ sapta gardabhinaścaiva bhokṣyantīmāṃ dvisaptatim,सप्तषष्टिं च वर्षाणि दशाभीरास्ततो नृपाः सप्त गर्दभिनश्चैव भोक्ष्यन्तीमां द्विसप्ततिम्
2,74,175,śatāni trīṇyaśītiṃ ca bhokṣyanti vasudhāṃ śakāḥ āśītī dve ca varṣāṇi bhoktāro yavanā mahīm,शतानि त्रीण्यशीतिं च भोक्ष्यन्ति वसुधां शकाः आशीती द्वे च वर्षाणि भोक्तारो यवना महीम्
2,74,176,pañcavarṣaśatānīha tuṣārāṇāṃ mahī smṛtā śatānyarddhacaturthāni bhavitārastrayodaśa,पञ्चवर्षशतानीह तुषाराणां मही स्मृता शतान्यर्द्धचतुर्थानि भवितारस्त्रयोदश
2,74,177,guruṇḍā vṛṣalaiḥ sārddhaṃ bhokṣyante mlecchajātayaḥ śatāni trīṇi bhokṣyante maunā ekādaśaiva tu,गुरुण्डा वृषलैः सार्द्धं भोक्ष्यन्ते म्लेच्छजातयः शतानि त्रीणि भोक्ष्यन्ते मौना एकादशैव तु
2,74,178,teṣu cchinneṣu kālena tataḥ kilakilo nṛpaḥ tataḥ kilakilebhyaśca vindhyaśaktirbhaviṣyati,तेषु च्छिन्नेषु कालेन ततः किलकिलो नृपः ततः किलकिलेभ्यश्च विन्ध्यशक्तिर्भविष्यति
2,74,179,samāḥ ṣaṇṇavatiṃ caiva pṛthivīṃ tu sameṣyati nṛpānvaidiśakāṃścātha bhaviṣyāṃstu nibodhata,समाः षण्णवतिं चैव पृथिवीं तु समेष्यति नृपान्वैदिशकांश्चाथ भविष्यांस्तु निबोधत
2,74,180,śeṣasya nāgarājasya putraḥ sura purañjayaḥ bhogī bhaviṣyate rājā nṛpo nāgakulodvahaḥ,शेषस्य नागराजस्य पुत्रः सुर पुरञ्जयः भोगी भविष्यते राजा नृपो नागकुलोद्वहः
2,74,181,sadācandrastu candrāśurdvitīyo nakhavāṃstathā dhanadharmā tataścāpi caturtho vaṃśajaḥ smṛtaḥ,सदाचन्द्रस्तु चन्द्राशुर्द्वितीयो नखवांस्तथा धनधर्मा ततश्चापि चतुर्थो वंशजः स्मृतः
2,74,182,bhūtinandastataścāpi vaidiśe tu bhaviṣyati tasya bhrātā yavīyāṃstu nāmnā nandiyaśāḥ kila,भूतिनन्दस्ततश्चापि वैदिशे तु भविष्यति तस्य भ्राता यवीयांस्तु नाम्ना नन्दियशाः किल
2,74,183,tasyānvayo bhaviṣyanti rājānaste trayastu vai daihitraḥ śiśiko nāma pūrikāyāṃ nṛpo 'bhavat,तस्यान्वयो भविष्यन्ति राजानस्ते त्रयस्तु वै दैहित्रः शिशिको नाम पूरिकायां नृपो ऽभवत्
2,74,184,vindhyaśaktisutaścāpi pravīro nāma vīryavān bhokṣyate ca samāḥ ṣaṣṭiṃ purīṃ kāñcanakāṃ ca vai,विन्ध्यशक्तिसुतश्चापि प्रवीरो नाम वीर्यवान् भोक्ष्यते च समाः षष्टिं पुरीं काञ्चनकां च वै
2,74,185,yakṣyate vājapeyaiśca samāptavaradakṣiṇaiḥ tasya putrāstu catvāro bhaviṣyanti narādhipāḥ,यक्ष्यते वाजपेयैश्च समाप्तवरदक्षिणैः तस्य पुत्रास्तु चत्वारो भविष्यन्ति नराधिपाः
2,74,186,vindhyakānāṃ kulānāṃ te nṛpā vaivāhikāstrayaḥ supratīko gabhīraśca samā bhokṣyati viṃśatim,विन्ध्यकानां कुलानां ते नृपा वैवाहिकास्त्रयः सुप्रतीको गभीरश्च समा भोक्ष्यति विंशतिम्
2,74,187,śaṅkamāno 'bhavadrājā mahiṣīṇāṃ mahīpatiḥ puṣpamitrā bhaviṣyanti ṣaṭ strimitrāstrayodaśa,शङ्कमानो ऽभवद्राजा महिषीणां महीपतिः पुष्पमित्रा भविष्यन्ति षट् स्त्रिमित्रास्त्रयोदश
2,74,188,mekalāyāṃ nṛpāḥ sapta bhaviṣyanti ca saptatiḥ komalāyāṃ tu rājāno bhaviṣyanti mahābalāḥ,मेकलायां नृपाः सप्त भविष्यन्ति च सप्ततिः कोमलायां तु राजानो भविष्यन्ति महाबलाः
2,74,189,meghā iti samākhyātā buddhimanto navaiva tu naiṣadhāḥ pārthivāḥ sarve bhaviṣyantyāmanukṣayāt,मेघा इति समाख्याता बुद्धिमन्तो नवैव तु नैषधाः पार्थिवाः सर्वे भविष्यन्त्यामनुक्षयात्
2,74,190,nalavaṃśaprasūtāste vīryavanto mahābalāḥ magadhānāṃ mahāvīryo viśvasphāṇirbhaviṣyati,नलवंशप्रसूतास्ते वीर्यवन्तो महाबलाः मगधानां महावीर्यो विश्वस्फाणिर्भविष्यति
2,74,191,utsādya pārthivānsarvānso 'nyānvarṇānkariṣyati kaivarttānmadrakāṃśceva pulindānbrāhmaṇāṃstathā,उत्साद्य पार्थिवान्सर्वान्सो ऽन्यान्वर्णान्करिष्यति कैवर्त्तान्मद्रकांश्चेव पुलिन्दान्ब्राह्मणांस्तथा
2,74,192,sthāpayiṣyanti gajāno nānādeśeṣu te janān viśvasphāṇirmahāsattvo yuddhe viṣṇusamaprabhaḥ,स्थापयिष्यन्ति गजानो नानादेशेषु ते जनान् विश्वस्फाणिर्महासत्त्वो युद्धे विष्णुसमप्रभः
2,74,193,viśvasphāṇirnarapatiḥ klībākṛtirivocyate utsādayitvā kṣatraṃ tu kṣatramanyatkariṣyati,विश्वस्फाणिर्नरपतिः क्लीबाकृतिरिवोच्यते उत्सादयित्वा क्षत्रं तु क्षत्रमन्यत्करिष्यति
2,74,194,nava nāgāstu bhokṣyati purīṃ caṃpāvatīṃ nṛpāḥ mathurāṃ ca purā ramyāṃ nāgā bhokṣyanti sapta vai,नव नागास्तु भोक्ष्यति पुरीं चंपावतीं नृपाः मथुरां च पुरा रम्यां नागा भोक्ष्यन्ति सप्त वै
2,74,195,anugaṅgāprayāgaṃ ca sāketaṃ magadhāṃstathā etāñjanapadānsarvānbhokṣyante saptavaṃśajāḥ,अनुगङ्गाप्रयागं च साकेतं मगधांस्तथा एताञ्जनपदान्सर्वान्भोक्ष्यन्ते सप्तवंशजाः
2,74,196,naiṣa dhānya dukāṃścaiva śaiśītān kālatoyakān etāñjanapadānsarvānbhokṣyante maṇidhānyajān,नैष धान्य दुकांश्चैव शैशीतान् कालतोयकान् एताञ्जनपदान्सर्वान्भोक्ष्यन्ते मणिधान्यजान्
2,74,197,kośalāṃścāndhrapaiṇḍrāṃśca tāmraliptānsasāgarān caṃpāṃ caiva purīṃ ramyāṃ bhokṣyante devarakṣitāḥ,कोशलांश्चान्ध्रपैण्ड्रांश्च ताम्रलिप्तान्ससागरान् चंपां चैव पुरीं रम्यां भोक्ष्यन्ते देवरक्षिताः
2,74,198,kaliṅgā mahiṣāścaiva mahendranilayāśca ye etāñjanapadānsarvān pālayiṣyati vai guhaḥ,कलिङ्गा महिषाश्चैव महेन्द्रनिलयाश्च ये एताञ्जनपदान्सर्वान् पालयिष्यति वै गुहः
2,74,199,strīrāṣṭrabhojakāṃścaiva bhokṣyate kanakāhvayaḥ tulyakālaṃ bhaviṣyanti sarve hyate mahīkṣitaḥ,स्त्रीराष्ट्रभोजकांश्चैव भोक्ष्यते कनकाह्वयः तुल्यकालं भविष्यन्ति सर्वे ह्यते महीक्षितः
2,74,200,alpaprasādā hyanṛtā mahākrodhā hyadhārmikāḥ bhaviṣyantīha yavanā dharmataḥ kāmator'thataḥ,अल्पप्रसादा ह्यनृता महाक्रोधा ह्यधार्मिकाः भविष्यन्तीह यवना धर्मतः कामतोर्ऽथतः
2,74,201,naiva mūrddhābhiṣiktāste bhaviṣyanti narādhipāḥ yugadoṣadurācārā bhaviṣyanti nṛpāstu te,नैव मूर्द्धाभिषिक्तास्ते भविष्यन्ति नराधिपाः युगदोषदुराचारा भविष्यन्ति नृपास्तु ते
2,74,202,bhaviṣyantīha payāye kālena vṛthivīkṣitaḥ vihīnāstu bhaviṣyanti dharmataḥ kāma tor'thataḥ,भविष्यन्तीह पयाये कालेन वृथिवीक्षितः विहीनास्तु भविष्यन्ति धर्मतः काम तोर्ऽथतः
2,74,203,tairvimiśrā janapadā mlecchācārāśca sarvaśaḥ viparyayeṇa vartante nāśāyiṣyanti vai prajāḥ,तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाचाराश्च सर्वशः विपर्ययेण वर्तन्ते नाशायिष्यन्ति वै प्रजाः
2,74,204,lubdhā anṛtavācaśca bhavitārastadā nṛpāḥ teṣāṃ varttati paryāye bahustrīke yuge tadā,लुब्धा अनृतवाचश्च भवितारस्तदा नृपाः तेषां वर्त्तति पर्याये बहुस्त्रीके युगे तदा
2,74,205,lavāllavaṃ bhraśyamānā āyurūpabalaśrutaiḥ tathā gatāsu vai kāṣṭhaṃ prajāsu jagatīśvarāḥ,लवाल्लवं भ्रश्यमाना आयुरूपबलश्रुतैः तथा गतासु वै काष्ठं प्रजासु जगतीश्वराः
2,74,206,rājānaḥ saṃpraṇaśyati kālenopahatāstadā kalkinā vyāhatāḥ sarve mlecchā yāsyanti saṃkṣayam,राजानः संप्रणश्यति कालेनोपहतास्तदा कल्किना व्याहताः सर्वे म्लेच्छा यास्यन्ति संक्षयम्
2,74,207,adhārmikāśca ye 'tyarthaṃ pākhaṇḍāścaiva sarvaśaḥ pranaṣṭe nṛpaśabde ca saṃdhyāśiṣṭe kalau yuge,अधार्मिकाश्च ये ऽत्यर्थं पाखण्डाश्चैव सर्वशः प्रनष्टे नृपशब्दे च संध्याशिष्टे कलौ युगे
2,74,208,kiñcicchiṣṭāḥ prajāstā vai dharme naṣṭe parigrahāḥ asādhanā hatasvāśca vyādhiśokanipīḍitāḥ,किञ्चिच्छिष्टाः प्रजास्ता वै धर्मे नष्टे परिग्रहाः असाधना हतस्वाश्च व्याधिशोकनिपीडिताः
2,74,209,anāvṛṣṭihatāścaiva parasparavadhena ca,अनावृष्टिहताश्चैव परस्परवधेन च
2,74,210,anādhārāḥ paritrastā vārtāmutsṛjya duḥkhitāḥ tyaktvā purāṇi grāmāṃśca bhaviṣyanti vanaukasaḥ,अनाधाराः परित्रस्ता वार्तामुत्सृज्य दुःखिताः त्यक्त्वा पुराणि ग्रामांश्च भविष्यन्ति वनौकसः
2,74,211,evaṃrūpeṣu naṣṭeṣu prajāstyaktvā gṛhāṇi tu naṣṭe snehe durāpannā bhraṣṭasnehāḥ suhṛjjanaḥ,एवंरूपेषु नष्टेषु प्रजास्त्यक्त्वा गृहाणि तु नष्टे स्नेहे दुरापन्ना भ्रष्टस्नेहाः सुहृज्जनः
2,74,212,varṇāśramaparibhraṣṭāḥ saṃkaraṃ ghoramāsthitāḥ saritparvatasevinyo bhaviṣyanti prajāstadā,वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकरं घोरमास्थिताः सरित्पर्वतसेविन्यो भविष्यन्ति प्रजास्तदा
2,74,213,saritaḥ sāgarānūpānsevante parvatānatha aṅgānkaliṅgānvaṅgāṃśca kāśmīrānkāśikośalān,सरितः सागरानूपान्सेवन्ते पर्वतानथ अङ्गान्कलिङ्गान्वङ्गांश्च काश्मीरान्काशिकोशलान्
2,74,214,ṛṣikāntāgiridroṇīḥ saṃśrayiṣyanti mānavāḥ kṛtsnaṃ himavataḥ pṛṣṭhaṃ kūlaṃ ca lavaṇāṃbhasaḥ,ऋषिकान्तागिरिद्रोणीः संश्रयिष्यन्ति मानवाः कृत्स्नं हिमवतः पृष्ठं कूलं च लवणांभसः
2,74,215,araṇyamabhipatsyante āryā mlecchajanaiḥ saha mṛgairmīnairvihaṅgaiśca śvāpadaiścekṣubhistathā,अरण्यमभिपत्स्यन्ते आर्या म्लेच्छजनैः सह मृगैर्मीनैर्विहङ्गैश्च श्वापदैश्चेक्षुभिस्तथा
2,74,216,madhuśākaphalairmūlairvartayiṣyanti mānavāḥ cīraṃ parṇaṃ ca vividhaṃ valkalānyajināni ca,मधुशाकफलैर्मूलैर्वर्तयिष्यन्ति मानवाः चीरं पर्णं च विविधं वल्कलान्यजिनानि च
2,74,217,svayaṃ kṛtvā pidhāsyanti yathā munijanastathā bījānnāni tathā nimneṣvī hantaḥ kāṣṭhaśaṅkubhiḥ,स्वयं कृत्वा पिधास्यन्ति यथा मुनिजनस्तथा बीजान्नानि तथा निम्नेष्वी हन्तः काष्ठशङ्कुभिः
2,74,218,ajaiḍakaṃ kharoṣṭraṃ ca pālayiṣyanti yatnataḥ nadīrvatsyanti toyārthe nūnamāśritya mānavāḥ,अजैडकं खरोष्ट्रं च पालयिष्यन्ति यत्नतः नदीर्वत्स्यन्ति तोयार्थे नूनमाश्रित्य मानवाः
2,74,219,pārthivā vyavahāreṇa vibādhante parasparam bahumanyāḥ prajāhīnāḥ śaucācāravivarjitāḥ,पार्थिवा व्यवहारेण विबाधन्ते परस्परम् बहुमन्याः प्रजाहीनाः शौचाचारविवर्जिताः
2,74,220,evaṃ bhaviṣyanti narāstadādharma vyavasthitāḥ hīnāndīnāṃstathādharmānprajā samanuvartsyati,एवं भविष्यन्ति नरास्तदाधर्म व्यवस्थिताः हीनान्दीनांस्तथाधर्मान्प्रजा समनुवर्त्स्यति
2,74,221,āyustadā trayoviṃśanna kaścidativartate durbalā viṣayaglānā jarāyā saṃpariplutāḥ,आयुस्तदा त्रयोविंशन्न कश्चिदतिवर्तते दुर्बला विषयग्लाना जराया संपरिप्लुताः
2,74,222,patramūlaphalāhārāścīrakṛṣṇājināṃbarāḥ vṛttyarthamabhilipsyantaścariṣyanti vasuṃdharām,पत्रमूलफलाहाराश्चीरकृष्णाजिनांबराः वृत्त्यर्थमभिलिप्स्यन्तश्चरिष्यन्ति वसुंधराम्
2,74,223,etatkālamanuprāptāḥ prajāḥ kaliyugāntake kṣīṇe kaliyuge tasmindivye varṣasahasrake,एतत्कालमनुप्राप्ताः प्रजाः कलियुगान्तके क्षीणे कलियुगे तस्मिन्दिव्ये वर्षसहस्रके
2,74,224,niḥśeṣāstu bhaviṣyanti sārddhaṃ kaliyugena tu sa saṃdhyāṃśe tu niḥśeṣe kṛtaṃ vai pratipatsyate,निःशेषास्तु भविष्यन्ति सार्द्धं कलियुगेन तु स संध्यांशे तु निःशेषे कृतं वै प्रतिपत्स्यते
2,74,225,yadā yandraśca sūryaśca tathā tiṣyabṛhaspatī ekarāśau bhaviṣyanti tadā kṛtayugaṃ bhavet,यदा यन्द्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती एकराशौ भविष्यन्ति तदा कृतयुगं भवेत्
2,74,226,eṣa vaṃśakramaḥ kṛtsnaḥ kīrtito vo yathākramam atītā vartamānāśca tathaivānāgatāśca ye,एष वंशक्रमः कृत्स्नः कीर्तितो वो यथाक्रमम् अतीता वर्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये
2,74,227,mahānandābhiṣekānta janma yāvatparīkṣitaḥ etadvarṣasahasraṃ tu jñeyaṃ pañcāśaduttaram,महानन्दाभिषेकान्त जन्म यावत्परीक्षितः एतद्वर्षसहस्रं तु ज्ञेयं पञ्चाशदुत्तरम्
2,74,228,pramāṇaṃ vai tathā vaktuṃ mahāpadmottaraṃ ca yat antaraṃ ca śatānyaṣṭau ṣaṭtriṃśacca samāḥ smṛtāḥ,प्रमाणं वै तथा वक्तुं महापद्मोत्तरं च यत् अन्तरं च शतान्यष्टौ षट्त्रिंशच्च समाः स्मृताः
2,74,229,etatkālāntara bhāvyamandhrāntādyāḥ prakīrttitāḥ bhaviṣyaistatra saṃkhyātāḥ purāṇajñaiḥ śrutārṣibhiḥ,एतत्कालान्तर भाव्यमन्ध्रान्ताद्याः प्रकीर्त्तिताः भविष्यैस्तत्र संख्याताः पुराणज्ञैः श्रुतार्षिभिः
2,74,230,saptarṣayastadā prāptāḥ pitrye pārīkṣite śatam saptaviṃśaiḥ śatairbhāvyā andhrāṇāṃ te 'nvayāḥ punaḥ,सप्तर्षयस्तदा प्राप्ताः पित्र्ये पारीक्षिते शतम् सप्तविंशैः शतैर्भाव्या अन्ध्राणां ते ऽन्वयाः पुनः
2,74,231,saptaviṃśatiparyante kṛtsne nakṣatramaṇḍale saptarṣayastu tiṣṭhanti paryāyeṇa śataṃśatam,सप्तविंशतिपर्यन्ते कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले सप्तर्षयस्तु तिष्ठन्ति पर्यायेण शतंशतम्
2,74,232,saptarṣīṇāṃ yugaṃ tvetaddivyayā saṃkhyayā smṛtam māsā divyāḥ smṛtāḥ ṣaṭca divyābdāścaiva sapta hi,सप्तर्षीणां युगं त्वेतद्दिव्यया संख्यया स्मृतम् मासा दिव्याः स्मृताः षट्च दिव्याब्दाश्चैव सप्त हि
2,74,233,tebhyaḥ pravartate kālo divyaḥ saptarṣibhistu taiḥ saptarṣīṇāṃ tu yau pūrvau dṛśyete uttarādiśi,तेभ्यः प्रवर्तते कालो दिव्यः सप्तर्षिभिस्तु तैः सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते उत्तरादिशि
2,74,234,tayormadhye ca nakṣatraṃ dṛśyate yatsamaṃ divi tena saptarṣayo yuktā jñeyā vyomni śataṃ samāḥ,तयोर्मध्ये च नक्षत्रं दृश्यते यत्समं दिवि तेन सप्तर्षयो युक्ता ज्ञेया व्योम्नि शतं समाः
2,74,235,nakṣatrāṇāmṛṣīṇāṃ ca bhogasyaitannidarśanam saptarṣayo hyathāyuktāḥ kāle parīkṣite śatam,नक्षत्राणामृषीणां च भोगस्यैतन्निदर्शनम् सप्तर्षयो ह्यथायुक्ताः काले परीक्षिते शतम्
2,74,236,andhrāṃśe sacaturviṃśe bhaviṣyanti śataṃ samāḥ imāstadā tu prakṛtīrvyāpatsyante prajā bhṛśam,अन्ध्रांशे सचतुर्विंशे भविष्यन्ति शतं समाः इमास्तदा तु प्रकृतीर्व्यापत्स्यन्ते प्रजा भृशम्
2,74,237,anṛtopahatāḥ sarvā dharmataḥ kāmator'thataḥ śrautasmārtte praśithile dharme varṇāśrame tadā,अनृतोपहताः सर्वा धर्मतः कामतोर्ऽथतः श्रौतस्मार्त्ते प्रशिथिले धर्मे वर्णाश्रमे तदा
2,74,238,saṃkaraṃ durbalātmānaḥ pratiyāsyanti mohitāḥ saṃsaktāśca bhaviṣyanti śūdrāḥ sārddhaṃ dvijātibhiḥ,संकरं दुर्बलात्मानः प्रतियास्यन्ति मोहिताः संसक्ताश्च भविष्यन्ति शूद्राः सार्द्धं द्विजातिभिः
2,74,239,brāhmaṇāḥ śūdrayaṣṭāraḥ śūdrā vai mantrayonayaḥ upasthāsyanti tānviprāṃstadā daurvṛttyalipsavaḥ,ब्राह्मणाः शूद्रयष्टारः शूद्रा वै मन्त्रयोनयः उपस्थास्यन्ति तान्विप्रांस्तदा दौर्वृत्त्यलिप्सवः
2,74,240,lavāllavaṃ bhraśyamānāḥ prajāḥ sarvāḥ krameṇa tu kṣayameva gamiṣyanti kṣīṇaśeṣā yugakṣaye,लवाल्लवं भ्रश्यमानाः प्रजाः सर्वाः क्रमेण तु क्षयमेव गमिष्यन्ति क्षीणशेषा युगक्षये
2,74,241,yasminkṛṣṇo divyaṃ yātasta sminneva tadā dine pratipannaḥ kaliyugastasya saṃkhyāṃ nibodhata,यस्मिन्कृष्णो दिव्यं यातस्त स्मिन्नेव तदा दिने प्रतिपन्नः कलियुगस्तस्य संख्यां निबोधत
2,74,242,sahasrāṇāṃ śatānīha trīṇi mānuṣasaṃkhyayā ṣaṣṭiṃ caiva sahasrāṇi varṣāṇāṃ tūcyate kaliḥ,सहस्राणां शतानीह त्रीणि मानुषसंख्यया षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणां तूच्यते कलिः
2,74,243,divyaṃ varṣasahasraṃ tu tatsaṃdhyāṃśe hi kīrtite niḥśeṣe ca tadā tasminkṛtaṃ vai pratipatsyate,दिव्यं वर्षसहस्रं तु तत्संध्यांशे हि कीर्तिते निःशेषे च तदा तस्मिन्कृतं वै प्रतिपत्स्यते
2,74,244,elaścekṣvākuvaṃśaśca saha bhedaiḥ prakīrtitau ikṣvākostu samṛtaṃ kṣattraṃ sumitrāntaṃ vivasvataḥ,एलश्चेक्ष्वाकुवंशश्च सह भेदैः प्रकीर्तितौ इक्ष्वाकोस्तु समृतं क्षत्त्रं सुमित्रान्तं विवस्वतः
2,74,245,ailaṃ kṣattraṃ kṣemakāntaṃ soma vaṃśavido viduḥ ete vivasvataḥ putrāḥ kīrtitāḥ kīrttivarddhanāḥ,ऐलं क्षत्त्रं क्षेमकान्तं सोम वंशविदो विदुः एते विवस्वतः पुत्राः कीर्तिताः कीर्त्तिवर्द्धनाः
2,74,246,atītā vartamānāśca tathaivānāgatāśca ye brāhmaṇāḥ kṣattriyā vaiśyaḥ śūdrāścaivātra ye smṛtāḥ,अतीता वर्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्यः शूद्राश्चैवात्र ये स्मृताः
2,74,247,yugeyuge mahātmānaḥ samatītāḥ sahasraśaḥ bahutvānnāmadheyānāṃ parisaṃkhyā kulekule,युगेयुगे महात्मानः समतीताः सहस्रशः बहुत्वान्नामधेयानां परिसंख्या कुलेकुले
2,74,248,punaruktibahutvācca na mayā parikīrttitā vaivasvataṃ'tare hyasminna nimivaṃśaḥ samāpyate,पुनरुक्तिबहुत्वाच्च न मया परिकीर्त्तिता वैवस्वतंऽतरे ह्यस्मिन्न निमिवंशः समाप्यते
2,74,249,etasyāṃ tu yugākhyāyāṃ yataḥ kṣattraṃ prapatsyate tathā hi kathayiṣyāmi gadato me nibodhata,एतस्यां तु युगाख्यायां यतः क्षत्त्रं प्रपत्स्यते तथा हि कथयिष्यामि गदतो मे निबोधत
2,74,250,devāpiḥ pauravo rājā aikṣvākuścaiva yo maruḥ māhāyogabalopetau kalāpagrāmamāsthitau,देवापिः पौरवो राजा ऐक्ष्वाकुश्चैव यो मरुः माहायोगबलोपेतौ कलापग्राममास्थितौ
2,74,251,etau kṣattrapraṇetārau caturviṃśe caturyuge suvarcā nāma putrastu ikṣvākostu bhaviṣyati,एतौ क्षत्त्रप्रणेतारौ चतुर्विंशे चतुर्युगे सुवर्चा नाम पुत्रस्तु इक्ष्वाकोस्तु भविष्यति
2,74,252,navaviṃśe yuge so 'tha vaṃśasyādirbhaviṣyati devāpeśca sapaulastu elādirbhavitā nṛpaḥ,नवविंशे युगे सो ऽथ वंशस्यादिर्भविष्यति देवापेश्च सपौलस्तु एलादिर्भविता नृपः
2,74,253,kṣatrapravarttakau hyetau bhaviṣyete caturyuge evaṃ sarvatra vijñeyaṃ saṃtānārthe tu latraṇam,क्षत्रप्रवर्त्तकौ ह्येतौ भविष्येते चतुर्युगे एवं सर्वत्र विज्ञेयं संतानार्थे तु लत्रणम्
2,74,254,kṣīṇe kaliyuge tasminbhaviṣye ta kṛte yuge saptarṣibhistu taiḥ sārddhamādye tretāyuge punaḥ,क्षीणे कलियुगे तस्मिन्भविष्ये त कृते युगे सप्तर्षिभिस्तु तैः सार्द्धमाद्ये त्रेतायुगे पुनः
2,74,255,gotrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhaviṣyete pravarttakau dvāparāṃśena tiṣṭhanti kṣatriyā ṛṣibhiḥ saha,गोत्राणां क्षत्रियाणां च भविष्येते प्रवर्त्तकौ द्वापरांशेन तिष्ठन्ति क्षत्रिया ऋषिभिः सह
2,74,256,bhaviṣye tu tataḥ sarge kāle kṛtayuge punaḥ bījārthaṃ te bhaviṣyanti brahmakṣatrasya vai punaḥ,भविष्ये तु ततः सर्गे काले कृतयुगे पुनः बीजार्थं ते भविष्यन्ति ब्रह्मक्षत्रस्य वै पुनः
2,74,257,evameva tu sarveṣu tiṣṭhantīhāsureṣu vai saptarṣayo nṛpaiḥ sārddhaṃ saṃtānārthaṃ yugeyuge,एवमेव तु सर्वेषु तिष्ठन्तीहासुरेषु वै सप्तर्षयो नृपैः सार्द्धं संतानार्थं युगेयुगे
2,74,258,kṣatrasyaiva samucchedasaṃbandho vai dvijaiḥ smṛtaḥ manvantarāṇāṃ saptānāṃ saṃtānaśca śrutaśca te,क्षत्रस्यैव समुच्छेदसंबन्धो वै द्विजैः स्मृतः मन्वन्तराणां सप्तानां संतानश्च श्रुतश्च ते
2,74,259,parasparādyugānāṃ ca brahmakṣatrasya codbhavaḥ yathā pravṛttisteṣāṃ vai pravṛttānāṃ tathā kṣayaḥ,परस्पराद्युगानां च ब्रह्मक्षत्रस्य चोद्भवः यथा प्रवृत्तिस्तेषां वै प्रवृत्तानां तथा क्षयः
2,74,260,saptarṣayo vidusteṣāṃ dīrghāyuṣṭvādbhavābhavau etena kramayogena ailekṣvākvanvayā dvijāḥ,सप्तर्षयो विदुस्तेषां दीर्घायुष्ट्वाद्भवाभवौ एतेन क्रमयोगेन ऐलेक्ष्वाक्वन्वया द्विजाः
2,74,261,utpadyamānāstretāyāṃ kṣīyamāṇāḥ kalau punaḥ anuyānti yugākhyāṃ tu yāvanmanvantarakṣayaḥ,उत्पद्यमानास्त्रेतायां क्षीयमाणाः कलौ पुनः अनुयान्ति युगाख्यां तु यावन्मन्वन्तरक्षयः
2,74,262,jāmadagnyena rāmeṇa kṣatre niravaśeṣite kṛteyaṃ saṃkulā sarvā kṣatriyairvasudhādhipaiḥ,जामदग्न्येन रामेण क्षत्रे निरवशेषिते कृतेयं संकुला सर्वा क्षत्रियैर्वसुधाधिपैः
2,74,263,dvipaṃśakāraṇañcaiva kīrtayiṣye nibodhata ailasyekṣvākunandasya prakṛtiḥ parivarttate,द्विपंशकारणञ्चैव कीर्तयिष्ये निबोधत ऐलस्येक्ष्वाकुनन्दस्य प्रकृतिः परिवर्त्तते
2,74,264,rājānaḥ śreṇibaddhāstu tathānye kṣatriyā nṛpāḥ elavaṃśasya ye khyātāstathaivekṣvākavo nṛpāḥ,राजानः श्रेणिबद्धास्तु तथान्ये क्षत्रिया नृपाः एलवंशस्य ये ख्यातास्तथैवेक्ष्वाकवो नृपाः
2,74,265,teṣāmekaśataṃ pūrṇaṃ kulānāmabhiṣekitam tāvadeva tu bhojānāṃ vistaro dviguṇaḥ smṛtaḥ,तेषामेकशतं पूर्णं कुलानामभिषेकितम् तावदेव तु भोजानां विस्तरो द्विगुणः स्मृतः
2,74,266,bhajate tryaṃśakaṃ kṣattraṃ caturthātta dyathā diśam teṣvatītāḥ samānā ye bruvatastānnibodhata,भजते त्र्यंशकं क्षत्त्रं चतुर्थात्त द्यथा दिशम् तेष्वतीताः समाना ये ब्रुवतस्तान्निबोधत
2,74,267,śataṃ vai prativindhyānāṃ śataṃ nāgāḥ sahaihayāḥ dhṛta rāṣṭraścaikaśatamaśītirjanamejayāḥ,शतं वै प्रतिविन्ध्यानां शतं नागाः सहैहयाः धृत राष्ट्रश्चैकशतमशीतिर्जनमेजयाः
2,74,268,śataṃ ca brahmadattānāṃ śāriṇāṃ viriṇāṃ śatam tataḥ śataṃ tu paulānāṃ śvetakāśya kuśādayaḥ,शतं च ब्रह्मदत्तानां शारिणां विरिणां शतम् ततः शतं तु पौलानां श्वेतकाश्य कुशादयः
2,74,269,tato 'pare sahasraṃ vai ye 'tītāḥ śaśavindavaḥ ījire cāśvamedhaiste sarve niyutadakṣiṇaiḥ,ततो ऽपरे सहस्रं वै ये ऽतीताः शशविन्दवः ईजिरे चाश्वमेधैस्ते सर्वे नियुतदक्षिणैः
2,74,270,evaṃ rājarṣayo 'tītā śataśo 'tha sahasraśaḥ manorvaivasvatasyāsminvarttamāneṃ'tare tu ye,एवं राजर्षयो ऽतीता शतशो ऽथ सहस्रशः मनोर्वैवस्वतस्यास्मिन्वर्त्तमानेंऽतरे तु ये
2,74,271,teṣāṃ nibodhatotpannā loke saṃtatayaḥ smṛtāḥ na śakyevistarastāsāṃ saṃtatīnāṃ parasparam,तेषां निबोधतोत्पन्ना लोके संततयः स्मृताः न शक्येविस्तरस्तासां संततीनां परस्परम्
2,74,272,tatpūrvāparayogena vaktuṃ varṣaśatairapi aṣṭāviṃśadyugākhyāstu gatā vaivasvatentare,तत्पूर्वापरयोगेन वक्तुं वर्षशतैरपि अष्टाविंशद्युगाख्यास्तु गता वैवस्वतेन्तरे
2,74,273,etai rājarṣibhiḥ sārddhaṃ śaṣṭāyāstā nibodhata catvāriṃśattrayaścaiva bhaviṣyāḥ saha rājabhiḥ,एतै राजर्षिभिः सार्द्धं शष्टायास्ता निबोधत चत्वारिंशत्त्रयश्चैव भविष्याः सह राजभिः
2,74,274,yugākhyānāva śiṣṭāstu tato vaivasvatakṣayaḥ etadvaḥ kathitaṃ sarve samāsavyāsayogataḥ,युगाख्यानाव शिष्टास्तु ततो वैवस्वतक्षयः एतद्वः कथितं सर्वे समासव्यासयोगतः
2,74,275,punaruktibahutvācca na śakya tu yugaiḥ saha ete yayātiputrāṇāṃ pañca vaṃśā viśāṃ hitāḥ,पुनरुक्तिबहुत्वाच्च न शक्य तु युगैः सह एते ययातिपुत्राणां पञ्च वंशा विशां हिताः
2,74,276,kīrttitāśca vyatītā ye ye lokāndhārayantyuta labhate ca varānpañca durlabhā niha laukikān,कीर्त्तिताश्च व्यतीता ये ये लोकान्धारयन्त्युत लभते च वरान्पञ्च दुर्लभा निह लौकिकान्
2,74,277,āyuḥ kīrttiṃ dhanaṃ putrānsvargaṃ cānantyamaśnute dhāraṇācchravaṇāccaiva pañcavaṃśasya dhīmataḥ,आयुः कीर्त्तिं धनं पुत्रान्स्वर्गं चानन्त्यमश्नुते धारणाच्छ्रवणाच्चैव पञ्चवंशस्य धीमतः
2,74,278,ityeṣa vo mayā pādastṛtīyaḥ kathito dvijāḥ vistareṇānupūrvyā ca kiṃ bhūyo varṇayāmyaham,इत्येष वो मया पादस्तृतीयः कथितो द्विजाः विस्तरेणानुपूर्व्या च किं भूयो वर्णयाम्यहम्
3,1,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde vaṃśānuvarṇanaṃ nāma catuḥsaptatitamo 'dhyāyaḥ 74 samāptaścāyaṃ tṛtīyaḥ pādaḥ athottarabhāgaprāramabhaḥ śrutvā pādaṃ tṛtīyaṃ tu krāntaṃ sūtena dhīmatā tataścaturthaṃ papracchuḥ pādaṃ vai ṛṣisattamāḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे वंशानुवर्णनं नाम चतुःसप्ततितमो ऽध्यायः ७४ समाप्तश्चायं तृतीयः पादः अथोत्तरभागप्रारमभः श्रुत्वा पादं तृतीयं तु क्रान्तं सूतेन धीमता ततश्चतुर्थं पप्रच्छुः पादं वै ऋषिसत्तमाः
3,1,2,pādaḥ krāntastṛtīyo 'yamanuṣaṅgeṇa nastvayā caturthaṃ vistarātpādaṃ saṃhāraṃ pārikīrttaya,पादः क्रान्तस्तृतीयो ऽयमनुषङ्गेण नस्त्वया चतुर्थं विस्तरात्पादं संहारं पारिकीर्त्तय
3,1,3,manvantarāṇi sarvāṇi pūrvāṇyevāparaiḥ saha saptarṣīṇāmathaiteṣāṃ sāṃpratasyāntare manoḥ,मन्वन्तराणि सर्वाणि पूर्वाण्येवापरैः सह सप्तर्षीणामथैतेषां सांप्रतस्यान्तरे मनोः
3,1,4,vistarāvayavaṃ caiva nisargasya mahātmanaḥ vistareṇānupūrvyā ca sarvameva bravīhi naḥ,विस्तरावयवं चैव निसर्गस्य महात्मनः विस्तरेणानुपूर्व्या च सर्वमेव ब्रवीहि नः
3,1,5,sūta uvāca bhavatāṃ kathayiṣyāmi sarvametadyathātatham pādaṃ tvimaṃ sasaṃhāraṃ caturthaṃ munisattamāḥ,सूत उवाच भवतां कथयिष्यामि सर्वमेतद्यथातथम् पादं त्विमं ससंहारं चतुर्थं मुनिसत्तमाः
3,1,6,manorvaivasvatasyemaṃ sāṃpratasya mahātmaṃnaḥ vistareṇānupūrvyā ca nisargaṃ śṛṇuta dvijāḥ,मनोर्वैवस्वतस्येमं सांप्रतस्य महात्मंनः विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं शृणुत द्विजाः
3,1,7,manvantarāṇāṃ saṃkṣepaṃ bhaviṣyaiḥ saha saptabhiḥ pralayaṃ caiva lokānāṃ bruvato me nibodhata,मन्वन्तराणां संक्षेपं भविष्यैः सह सप्तभिः प्रलयं चैव लोकानां ब्रुवतो मे निबोधत
3,1,8,etānyuktāni vai samyaksaptasaptasu vai prajāḥ manvantarāṇi saṃkṣepācchṛṇutā nāgatāni me,एतान्युक्तानि वै सम्यक्सप्तसप्तसु वै प्रजाः मन्वन्तराणि संक्षेपाच्छृणुता नागतानि मे
3,1,9,sāvarṇasya pravakṣyāmi manorvaivasvatasya ha bhaviṣyasya bhaviṣyaṃ tu samāsāttannibodhata,सावर्णस्य प्रवक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह भविष्यस्य भविष्यं तु समासात्तन्निबोधत
3,1,10,anāgatāśca saptaiva smṛtāstviha maharṣayaḥ kauśiko gālavaścaiva jāmadagnyaśca bhārgavaḥ,अनागताश्च सप्तैव स्मृतास्त्विह महर्षयः कौशिको गालवश्चैव जामदग्न्यश्च भार्गवः
3,1,11,dvaipāyano vaśiṣṭaśca kṛpaḥ śāradvatastathā ātreyo dīptimāṃścaiva ṛṣayaśṛṅgastu kāśyapaḥ,द्वैपायनो वशिष्टश्च कृपः शारद्वतस्तथा आत्रेयो दीप्तिमांश्चैव ऋषयशृङ्गस्तु काश्यपः
3,1,12,bharadvājastathā drauṇiraśvatthāmā mahāyaśāḥ ete sapta mahātmāno bhaviṣyāḥ paramarṣayaḥ sutapāścāmitābhāśca sukhāścaiva gaṇāstrayaḥ,भरद्वाजस्तथा द्रौणिरश्वत्थामा महायशाः एते सप्त महात्मानो भविष्याः परमर्षयः सुतपाश्चामिताभाश्च सुखाश्चैव गणास्त्रयः
3,1,13,teṣāṃ gaṇastu devānāmekaiko viṃśakaḥ smṛtaḥ nāmatastu pravakṣyāmi nibodhadhvaṃ samāhitāḥ,तेषां गणस्तु देवानामेकैको विंशकः स्मृतः नामतस्तु प्रवक्ष्यामि निबोधध्वं समाहिताः
3,1,14,ṛtustapaśca śukraśca kṛtirnemiḥ prabhākaraḥ prabhāso māsakṛddharmastejoraśmiḥ kraturvirāṭ,ऋतुस्तपश्च शुक्रश्च कृतिर्नेमिः प्रभाकरः प्रभासो मासकृद्धर्मस्तेजोरश्मिः क्रतुर्विराट्
3,1,15,arciṣmān dyotano bhānuryaśaḥ kīrttirbudho dhṛtiḥ,अर्चिष्मान् द्योतनो भानुर्यशः कीर्त्तिर्बुधो धृतिः
3,1,16,viṃśatiḥ sutapā hyete nāmabhiḥ parikīrttitāḥ prabhurvibhurvibhāsaśca jetā hantā rihā ṛtuḥ,विंशतिः सुतपा ह्येते नामभिः परिकीर्त्तिताः प्रभुर्विभुर्विभासश्च जेता हन्ता रिहा ऋतुः
3,1,17,sumatiḥ pramatirdīptiḥ samākhyāto maho mahān dehī munirinaḥ poṣṭā samaḥ satyaśca viśrutaḥ,सुमतिः प्रमतिर्दीप्तिः समाख्यातो महो महान् देही मुनिरिनः पोष्टा समः सत्यश्च विश्रुतः
3,1,18,ityetehyamitābhāstu viṃśatiḥ parikīrttitāḥ dāmo dānī ṛtaḥ somo vittaṃ vaidyo yamo nidhiḥ,इत्येतेह्यमिताभास्तु विंशतिः परिकीर्त्तिताः दामो दानी ऋतः सोमो वित्तं वैद्यो यमो निधिः
3,1,19,homo havyaṃ hutaṃ dānaṃ deyaṃ dātā tapaḥ śamaḥ dhruvaṃ sthānaṃ vidhānaṃ ca niyamaśceti viṃśatiḥ,होमो हव्यं हुतं दानं देयं दाता तपः शमः ध्रुवं स्थानं विधानं च नियमश्चेति विंशतिः
3,1,20,sukhā hyete samākhyātāḥ sāvarṇye pratharmetare mārīcasyaiva te putrāḥ kaśyapasya mahātmanaḥ,सुखा ह्येते समाख्याताः सावर्ण्ये प्रथर्मेतरे मारीचस्यैव ते पुत्राः कश्यपस्य महात्मनः
3,1,21,sāṃpratasya bhaviṣyanti ṣaṣṭirdevāstadantare sāvarṇasya manoḥ putrā bhaviṣyanti navaiva tu,सांप्रतस्य भविष्यन्ति षष्टिर्देवास्तदन्तरे सावर्णस्य मनोः पुत्रा भविष्यन्ति नवैव तु
3,1,22,virajāścārvarīvāṃśca nirmokādyāstathā pare nava cānyeṣu vakṣyāmi sāvarṇeṣvantareṣu vai,विरजाश्चार्वरीवांश्च निर्मोकाद्यास्तथा परे नव चान्येषु वक्ष्यामि सावर्णेष्वन्तरेषु वै
3,1,23,sāvarṇamanavaścānye bhaviṣyā brahmaṇaḥ sutāḥ merusāvarṇitaste vai catvāro divyadṛṣṭayaḥ,सावर्णमनवश्चान्ये भविष्या ब्रह्मणः सुताः मेरुसावर्णितस्ते वै चत्वारो दिव्यदृष्टयः
3,1,24,dakṣasya te hi vauhitrāḥ kriyāyā duhituḥ sutāḥ mahatā tapasā yuktā merupṛṣṭhe mahau jasaḥ,दक्षस्य ते हि वौहित्राः क्रियाया दुहितुः सुताः महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे महौ जसः
3,1,25,brahmādibhistejanitā dakṣeṇaiva ca dhīmatā maharlokaṃ gatā vṛttā bhaviṣyā merumāśritāḥ,ब्रह्मादिभिस्तेजनिता दक्षेणैव च धीमता महर्लोकं गता वृत्ता भविष्या मेरुमाश्रिताः
3,1,26,mahānubhāvāste pūrvaṃ jajñire cākṣuṣentare jajñire manavaste hi bhaviṣyānāgatāntare,महानुभावास्ते पूर्वं जज्ञिरे चाक्षुषेन्तरे जज्ञिरे मनवस्ते हि भविष्यानागतान्तरे
3,1,27,prācetasasya dakṣasya dauhitrā manavastu ye sāvarṇā nāmataḥ pañca catvāraḥ paramarṣijāḥ,प्राचेतसस्य दक्षस्य दौहित्रा मनवस्तु ये सावर्णा नामतः पञ्च चत्वारः परमर्षिजाः
3,1,28,saṃjñāputrastu sāvarṇireko vaivasvatastathā jyeṣṭhaḥ saṃjñāsuto nāma murvaivasvataḥ prabhuḥ,संज्ञापुत्रस्तु सावर्णिरेको वैवस्वतस्तथा ज्येष्ठः संज्ञासुतो नाम मुर्वैवस्वतः प्रभुः
3,1,29,vaivasvateṃ'tare prāpte samutpattistayoḥ śubhā caturdaśaite manavaḥ kīrtitā kīrtivarddhanāḥ,वैवस्वतेंऽतरे प्राप्ते समुत्पत्तिस्तयोः शुभा चतुर्दशैते मनवः कीर्तिता कीर्तिवर्द्धनाः
3,1,30,vede smṛtau purāṇe ca sarve te prabhaviṣṇavaḥ prajānāṃ patayaḥ sarve bhūtānāṃ patayaḥ sthitāḥ,वेदे स्मृतौ पुराणे च सर्वे ते प्रभविष्णवः प्रजानां पतयः सर्वे भूतानां पतयः स्थिताः
3,1,31,tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā pūrṇaṃ yugasahasraṃ vai paripālyā nareśvaraiḥ,तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना पूर्णं युगसहस्रं वै परिपाल्या नरेश्वरैः
3,1,32,prajābhistapasā caiva vistarasteṣu vakṣyate caturddaśaite vijñeyāḥ sargāḥ svāyaṃbhuvādayaḥ,प्रजाभिस्तपसा चैव विस्तरस्तेषु वक्ष्यते चतुर्द्दशैते विज्ञेयाः सर्गाः स्वायंभुवादयः
3,1,33,manvantarādhikāreṣu varttante 'tra sakṛtsakṛt vinivṛttādhikārāste mahārlokaṃ samāśritāḥ,मन्वन्तराधिकारेषु वर्त्तन्ते ऽत्र सकृत्सकृत् विनिवृत्ताधिकारास्ते महार्लोकं समाश्रिताः
3,1,34,samatītāstu ye teṣāmaṣṭau ṣaṭ ca tathāpare pūrveṣu sāṃprataścāyaṃ śāsti vaivasvataḥ prabhuḥ,समतीतास्तु ये तेषामष्टौ षट् च तथापरे पूर्वेषु सांप्रतश्चायं शास्ति वैवस्वतः प्रभुः
3,1,35,ye śiṣṭāstānpravakṣyāmi saha devarṣidānavaiḥ saha prajā nisargeṇa sarvāṃste 'nāgatāndvijaḥ,ये शिष्टास्तान्प्रवक्ष्यामि सह देवर्षिदानवैः सह प्रजा निसर्गेण सर्वांस्ते ऽनागतान्द्विजः
3,1,36,vaivasvata nisargeṇa teṣāṃ jñeyastu vistaraḥ anūnā nātiriktāste yasmātmarve vivasvataḥ,वैवस्वत निसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः अनूना नातिरिक्तास्ते यस्मात्मर्वे विवस्वतः
3,1,37,punaruktabahutvāttu na vakṣye teṣu vistaram manvantareṣu bhāvyeṣu bhūteṣvapi tathaiva ca,पुनरुक्तबहुत्वात्तु न वक्ष्ये तेषु विस्तरम् मन्वन्तरेषु भाव्येषु भूतेष्वपि तथैव च
3,1,38,kulekule nisargāstu tasmājjñeyā vibhāgaśaḥ teṣāmeva hi siddhyarthaṃ vistareṇa krameṇa ca,कुलेकुले निसर्गास्तु तस्माज्ज्ञेया विभागशः तेषामेव हि सिद्ध्यर्थं विस्तरेण क्रमेण च
3,1,39,dakṣasya kanyā dharmiṣṭhā suvratā nāma viśrutā sarvakanyāvariṣṭhā tu jyeṣṭhā yā vīriṇīsutā,दक्षस्य कन्या धर्मिष्ठा सुव्रता नाम विश्रुता सर्वकन्यावरिष्ठा तु ज्येष्ठा या वीरिणीसुता
3,1,40,gṛhītvā tāṃ pitā kanyāṃ jagāma brahmaṇo 'tike vairājasthamupāsīnaṃ dharmeṇa ca bhavena ca,गृहीत्वा तां पिता कन्यां जगाम ब्रह्मणो ऽतिके वैराजस्थमुपासीनं धर्मेण च भवेन च
3,1,41,bhavadharmasamīpasthaṃ dakṣaṃ brahmābhyabhāṣata dakṣa kanyā taveyaṃ vai janayiṣyati suvratā,भवधर्मसमीपस्थं दक्षं ब्रह्माभ्यभाषत दक्ष कन्या तवेयं वै जनयिष्यति सुव्रता
3,1,42,caturo vai manūnputrāṃścāturvarṇyakarāñchubhān brahmaṇo vacanaṃ śrutvā dakṣo dharmo bhavastadā,चतुरो वै मनून्पुत्रांश्चातुर्वर्ण्यकराञ्छुभान् ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा दक्षो धर्मो भवस्तदा
3,1,43,tāṃ kanyāṃ manasā jagmustrayaste brahmaṇā saha satyābhidhyāyināṃ teṣāṃ sadyaḥ kanyā vyajāyata,तां कन्यां मनसा जग्मुस्त्रयस्ते ब्रह्मणा सह सत्याभिध्यायिनां तेषां सद्यः कन्या व्यजायत
3,1,44,sadṛśānūpatasteṣāṃ caturo vai kumārakān saṃsiddhāḥ kāryakaraṇe saṃbhūtāste śriyānvitāḥ,सदृशानूपतस्तेषां चतुरो वै कुमारकान् संसिद्धाः कार्यकरणे संभूतास्ते श्रियान्विताः
3,1,45,upabhogāsamarthaiśca sadyojātaiḥ śarīrakaiḥ te dṛṣṭvā tānsvayaṃbhūtānbrahmavyāhāriṇastadā,उपभोगासमर्थैश्च सद्योजातैः शरीरकैः ते दृष्ट्वा तान्स्वयंभूतान्ब्रह्मव्याहारिणस्तदा
3,1,46,saraṃbdhā vai vyakarṣanta mama putro mametyuta abhidhyāyātmanotpannānūcurvai te parasparam,सरंब्धा वै व्यकर्षन्त मम पुत्रो ममेत्युत अभिध्यायात्मनोत्पन्नानूचुर्वै ते परस्परम्
3,1,47,yo yasya vapuṣā tulyo bhajatāṃ satataṃ sutam yasya yaḥ sadṛśaścāpi rūpe vīrye ca mānataḥ,यो यस्य वपुषा तुल्यो भजतां सततं सुतम् यस्य यः सदृशश्चापि रूपे वीर्ये च मानतः
3,1,48,taṃ gṛhṇātu sa bhadraṃ vo varṇato yasya yaḥ samaḥ dhruvaṃ rūpaṃ pituḥ putraḥ so 'nurudhyati sarvadā,तं गृह्णातु स भद्रं वो वर्णतो यस्य यः समः ध्रुवं रूपं पितुः पुत्रः सो ऽनुरुध्यति सर्वदा
3,1,49,tasmādātmasamaḥ putraḥ piturmātuśca vīryataḥ evaṃ te samayaṃ kṛtvā sarveṣāṃ jagṛhaḥ sutān,तस्मादात्मसमः पुत्रः पितुर्मातुश्च वीर्यतः एवं ते समयं कृत्वा सर्वेषां जगृहः सुतान्
3,1,50,cākṣuṣasyāntare 'tīte prāpte vaivasvatasya ha ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāmābhavatsutaḥ,चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वतस्य ह रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नामाभवत्सुतः
3,1,51,bhūtyāmutpādito yastu bhautyo nāma kaveḥ sutaḥ vaivasvateṃ'tare jātau dvau manū tu vivasvataḥ,भूत्यामुत्पादितो यस्तु भौत्यो नाम कवेः सुतः वैवस्वतेंऽतरे जातौ द्वौ मनू तु विवस्वतः
3,1,52,vaivasvato manuryaśca sāvarṇo yaśca vai śrutaḥ jñeyaḥ saṃjñāsuto vidvānmanurvaivasvataḥ prabhuḥ,वैवस्वतो मनुर्यश्च सावर्णो यश्च वै श्रुतः ज्ञेयः संज्ञासुतो विद्वान्मनुर्वैवस्वतः प्रभुः
3,1,53,savarṇāyāḥ sutaścānyaḥ smṛto vaivasvato manuḥ sāvarṇama navo ye ca catvārastu maharṣijāḥ,सवर्णायाः सुतश्चान्यः स्मृतो वैवस्वतो मनुः सावर्णम नवो ये च चत्वारस्तु महर्षिजाः
3,1,54,tapasā saṃbhṛtātmānaḥ sveṣu manvantareṣu vai bhaviṣyeṣu bhaviṣyanti sarvakāryārthasādhakāḥ,तपसा संभृतात्मानः स्वेषु मन्वन्तरेषु वै भविष्येषु भविष्यन्ति सर्वकार्यार्थसाधकाः
3,1,55,prathame merusāvarṇedakṣaputrasya vai manoḥ parāmarīcigarbhāśca sudharmāṇaśca te trayaḥ saṃbhūtāśca mahātmānaḥ sarve vaivasvatentare,प्रथमे मेरुसावर्णेदक्षपुत्रस्य वै मनोः परामरीचिगर्भाश्च सुधर्माणश्च ते त्रयः संभूताश्च महात्मानः सर्वे वैवस्वतेन्तरे
3,1,56,dakṣaputrasya putrāste rohitasya prajāpateḥ bhaviṣyanti bhaviṣyāstu ekaiko dvādaśo gaṇaḥ,दक्षपुत्रस्य पुत्रास्ते रोहितस्य प्रजापतेः भविष्यन्ति भविष्यास्तु एकैको द्वादशो गणः
3,1,57,aiśvaraśca graho rāhurvākurvaṃśastathaiva ca pārā dvādaśa vijñeyā uttarāṃstu nibodhata,ऐश्वरश्च ग्रहो राहुर्वाकुर्वंशस्तथैव च पारा द्वादश विज्ञेया उत्तरांस्तु निबोधत
3,1,58,vājipo vājijiccaiva prabhūtiśca kakudyatha dadhikrāvā vipakvaśca praṇīto vijayo madhuḥ,वाजिपो वाजिजिच्चैव प्रभूतिश्च ककुद्यथ दधिक्रावा विपक्वश्च प्रणीतो विजयो मधुः
3,1,59,utathyottamakau dvau tu dvādaśaite marīcayaḥ sudharmāṇastu vakṣyāmi nāmatastānnibodhata,उतथ्योत्तमकौ द्वौ तु द्वादशैते मरीचयः सुधर्माणस्तु वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत
3,1,60,varṇastathāthagarviśca bhuraṇyo vrajano 'mitaḥ amito dravaketuśca jaṃbho 'thājastu śakrakaḥ,वर्णस्तथाथगर्विश्च भुरण्यो व्रजनो ऽमितः अमितो द्रवकेतुश्च जंभो ऽथाजस्तु शक्रकः
3,1,61,sunemirdyutayaścaiva sudharmāṇaḥ prakīrtitāḥ teṣāmindrastadā bhāvyo hyadbhuto nāma nāmataḥ,सुनेमिर्द्युतयश्चैव सुधर्माणः प्रकीर्तिताः तेषामिन्द्रस्तदा भाव्यो ह्यद्भुतो नाम नामतः
3,1,62,skando 'sau pārvatīyo vai kārtikeyastu pāvakiḥ medhātithiśca paulastyo vasuḥ kāśyapa evaṃ ca,स्कन्दो ऽसौ पार्वतीयो वै कार्तिकेयस्तु पावकिः मेधातिथिश्च पौलस्त्यो वसुः काश्यप एवं च
3,1,63,jyotiṣmānbhārgavāścaiva dyutimānaṅgirāstathā vasinaścaiva vāsiṣṭha ātreyo havyavāhanaḥ,ज्योतिष्मान्भार्गवाश्चैव द्युतिमानङ्गिरास्तथा वसिनश्चैव वासिष्ठ आत्रेयो हव्यवाहनः
3,1,64,sutapāḥ paulahaścaiva saptaite rohitetare dhṛtiketurdīptiketuḥ śāpahastanirāmayāḥ,सुतपाः पौलहश्चैव सप्तैते रोहितेतरे धृतिकेतुर्दीप्तिकेतुः शापहस्तनिरामयाः
3,1,65,pṛthuśravāstathānīko bhūridyumno bṛhadyaśaḥ prathamasya tu sāvarṇernava putrāḥ prakīrtitāḥ,पृथुश्रवास्तथानीको भूरिद्युम्नो बृहद्यशः प्रथमस्य तु सावर्णेर्नव पुत्राः प्रकीर्तिताः
3,1,66,daśame tvatha paryāye dharmaputrasya vai manoḥ dvītīyasya tu sāvarṇerbhāvyasyaivāntare manoḥ,दशमे त्वथ पर्याये धर्मपुत्रस्य वै मनोः द्वीतीयस्य तु सावर्णेर्भाव्यस्यैवान्तरे मनोः
3,1,67,sudhāmāno viruddhāśca dvāveva tu gaṇau smṛtau dīptimantaśca te sarve śatasaṃkhyāśca te samāḥ,सुधामानो विरुद्धाश्च द्वावेव तु गणौ स्मृतौ दीप्तिमन्तश्च ते सर्वे शतसंख्याश्च ते समाः
3,1,68,prāṇānāṃ yacchataṃ proktaṃ ṛṣibhiḥ puraṣeti vai devāste vai bhaviṣyanti dharmaputrasya vai manoḥ,प्राणानां यच्छतं प्रोक्तं ऋषिभिः पुरषेति वै देवास्ते वै भविष्यन्ति धर्मपुत्रस्य वै मनोः
3,1,69,teṣāmindrastathā vidvānbhaviṣyaḥ śāntirucyate haviṣmānpaulahaḥ śrīmānsukīrtiścātha bhārgavaḥ,तेषामिन्द्रस्तथा विद्वान्भविष्यः शान्तिरुच्यते हविष्मान्पौलहः श्रीमान्सुकीर्तिश्चाथ भार्गवः
3,1,70,āpomūrtistathātreyo vasiṣṭhaścāpavaḥ smṛtaḥ paulastyo 'pratimaścāpi nābhāgaścaiva kāśyapaḥ,आपोमूर्तिस्तथात्रेयो वसिष्ठश्चापवः स्मृतः पौलस्त्यो ऽप्रतिमश्चापि नाभागश्चैव काश्यपः
3,1,71,abhimanyuścāṅgirasaḥ saptaite paramarṣayaḥ sukṣetraścottamaujāśca bhūrisenaśca vīryavān,अभिमन्युश्चाङ्गिरसः सप्तैते परमर्षयः सुक्षेत्रश्चोत्तमौजाश्च भूरिसेनश्च वीर्यवान्
3,1,72,śatānīko nirāmitro vṛṣaseno jayadrathaḥ bhūridyumnaḥ suvarcāśca daśaitemānavāḥ smṛtāḥ,शतानीको निरामित्रो वृषसेनो जयद्रथः भूरिद्युम्नः सुवर्चाश्च दशैतेमानवाः स्मृताः
3,1,73,ekādaśe tu paryāye sāvarṇe vai tṛtīyake nirvāṇaratayo devāḥ kāmagā vai manojavāḥ,एकादशे तु पर्याये सावर्णे वै तृतीयके निर्वाणरतयो देवाः कामगा वै मनोजवाः
3,1,74,gaṇāstvete trayaḥ khyātā devātānāṃ mahātmanām ekaikastriṃśatasteṣāṃ gaṇastu tridivaukasām,गणास्त्वेते त्रयः ख्याता देवातानां महात्मनाम् एकैकस्त्रिंशतस्तेषां गणस्तु त्रिदिवौकसाम्
3,1,75,māsasyāhāni triṃśattu yāni vai kavayo viduḥ nirvāṇaratayo devā rātrayastu vihaṅgamāḥ,मासस्याहानि त्रिंशत्तु यानि वै कवयो विदुः निर्वाणरतयो देवा रात्रयस्तु विहङ्गमाः
3,1,76,gaṇastṛtīyo yaḥ prokte devatānāṃ bhaviṣyati manojavā mūrūrttāstu iti devāḥ prakīrtitāḥ,गणस्तृतीयो यः प्रोक्ते देवतानां भविष्यति मनोजवा मूरूर्त्तास्तु इति देवाः प्रकीर्तिताः
3,1,77,ete hi brahmaṇaḥ putrā bhaviṣyā mānavāḥ smṛtāḥ teṣāmidro vṛṣā nāma bhaviṣyaḥ surarāṭ tataḥ,एते हि ब्रह्मणः पुत्रा भविष्या मानवाः स्मृताः तेषामिद्रो वृषा नाम भविष्यः सुरराट् ततः
3,1,78,teṣāṃ saptaṛṣīṃścāpi kīrtyamānānnivaudhata haviṣmānkāśyapaścāpi vapuṣmāṃścaiva bhārgavaḥ,तेषां सप्तऋषींश्चापि कीर्त्यमानान्निवौधत हविष्मान्काश्यपश्चापि वपुष्मांश्चैव भार्गवः
3,1,79,āruṇiśca tathātreyo vasiṣṭho naga eva ca puṣṭirāṅgiraso jñeyaḥ paulastyo niścarastathā,आरुणिश्च तथात्रेयो वसिष्ठो नग एव च पुष्टिराङ्गिरसो ज्ञेयः पौलस्त्यो निश्चरस्तथा
3,1,80,paulaho hyatitejaśca devā hyekādaśentare sarvavegaḥ sudharmā ca devānīkaḥ purovahaḥ,पौलहो ह्यतितेजश्च देवा ह्येकादशेन्तरे सर्ववेगः सुधर्मा च देवानीकः पुरोवहः
3,1,81,kṣemadharmā graheṣuśca ādarśaḥ paiṇḍrako maruḥ sāvarṇasya tu te putrāḥ prājāpatyasya vai nava,क्षेमधर्मा ग्रहेषुश्च आदर्शः पैण्ड्रको मरुः सावर्णस्य तु ते पुत्राः प्राजापत्यस्य वै नव
3,1,82,dvādaśe tvatha paryāye rudraputrasya vai manoḥ caturtho rudrasāvarṇo devāṃstasyāntare śṛṇu,द्वादशे त्वथ पर्याये रुद्रपुत्रस्य वै मनोः चतुर्थो रुद्रसावर्णो देवांस्तस्यान्तरे शृणु
3,1,83,pañcaiva tugaṇāḥ proktā devatānāmanāgatāḥ haritā rohitāścaiva devāḥ sumanasastathā,पञ्चैव तुगणाः प्रोक्ता देवतानामनागताः हरिता रोहिताश्चैव देवाः सुमनसस्तथा
3,1,84,sukarmāṇaḥ sutaraśca vidvāṃścaiva sahasradaḥ parvato 'nu caraścaiva apāśuśca manojavaḥ,सुकर्माणः सुतरश्च विद्वांश्चैव सहस्रदः पर्वतो ऽनु चरश्चैव अपाशुश्च मनोजवः
3,1,85,ūrjā svāhā svadhā tārā daśete haritāḥ smṛtāḥ tapo jñānī mṛtiścaiva varcā bandhuśca yaḥ smṛtaḥ,ऊर्जा स्वाहा स्वधा तारा दशेते हरिताः स्मृताः तपो ज्ञानी मृतिश्चैव वर्चा बन्धुश्च यः स्मृतः
3,1,86,rajaścaiva tu rājaśca svarṇapādastathaiva ca puṣṭirvidhiśca vai devā daśaite rohitāḥ smṛtāḥ,रजश्चैव तु राजश्च स्वर्णपादस्तथैव च पुष्टिर्विधिश्च वै देवा दशैते रोहिताः स्मृताः
3,1,87,tuṣtādyāstu ye devāstraya striṃśatprakīrtitāḥ te vai sumanaso vedyānnibodhata sukarmaṇaḥ,तुष्ताद्यास्तु ये देवास्त्रय स्त्रिंशत्प्रकीर्तिताः ते वै सुमनसो वेद्यान्निबोधत सुकर्मणः
3,1,88,suparvā vṛṣabhaḥ pṛṣṭā kapidyumnavipaścitaḥ vikramaśca kramaścaiva vibhṛtaḥ kānta eva ca,सुपर्वा वृषभः पृष्टा कपिद्युम्नविपश्चितः विक्रमश्च क्रमश्चैव विभृतः कान्त एव च
3,1,89,ete devāḥ sukarmāṇaḥ sutarāṃśca nibodhata varṣo divyastathāñjiṣṭho varcasvī dyutimānkaviḥ,एते देवाः सुकर्माणः सुतरांश्च निबोधत वर्षो दिव्यस्तथाञ्जिष्ठो वर्चस्वी द्युतिमान्कविः
3,1,90,śubho haviḥ kṛtaprāptirvyāpṛto daśamastathā sutārā nāmatastvete devā vai saṃprakīrtitāḥ,शुभो हविः कृतप्राप्तिर्व्यापृतो दशमस्तथा सुतारा नामतस्त्वेते देवा वै संप्रकीर्तिताः
3,1,91,teṣāmindrastu vijñeyo ṛtadhāmā mahāyaśāḥ dyutirvasiṣṭhaputrastu ātreyaḥ sutapāstathā,तेषामिन्द्रस्तु विज्ञेयो ऋतधामा महायशाः द्युतिर्वसिष्ठपुत्रस्तु आत्रेयः सुतपास्तथा
3,1,92,tapomūrtistvāṅgirasastapasvī kāśyapastathā tapodhanaśca paulastyaḥ paulahaśca taporatiḥ,तपोमूर्तिस्त्वाङ्गिरसस्तपस्वी काश्यपस्तथा तपोधनश्च पौलस्त्यः पौलहश्च तपोरतिः
3,1,93,bhārgavaḥ saptamasteṣāṃ vijñeyastu tapodhṛtiḥ ete saptarṣayaḥ siddhā antye sāvarṇikeṃ'tare,भार्गवः सप्तमस्तेषां विज्ञेयस्तु तपोधृतिः एते सप्तर्षयः सिद्धा अन्त्ये सावर्णिकेंऽतरे
3,1,94,devavānupadevaśca devaśreṣṭho vidūrathaḥ mitravān mitraseno 'tha citraseno hyamitrahā,देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठो विदूरथः मित्रवान् मित्रसेनो ऽथ चित्रसेनो ह्यमित्रहा
3,1,95,mitrabāhuḥ suvarcāśca dvādaśasya manoḥ sutāḥ trayodaśetu paryāye bhāvye raucyentare punaḥ,मित्रबाहुः सुवर्चाश्च द्वादशस्य मनोः सुताः त्रयोदशेतु पर्याये भाव्ये रौच्येन्तरे पुनः
3,1,96,traya eva gaṇāḥ proktā devānāṃ tu svayaṃbhuvā brahmaṇo mānasāḥ putrāste hi sarve mahātmanaḥ,त्रय एव गणाः प्रोक्ता देवानां तु स्वयंभुवा ब्रह्मणो मानसाः पुत्रास्ते हि सर्वे महात्मनः
3,1,97,sutrāmāṇaḥ sudharmāṇaḥ sukarmāṇaśca te trayaḥ tridaśānāṃ gaṇāḥ proktā bhaviṣyāḥ somapāyinām,सुत्रामाणः सुधर्माणः सुकर्माणश्च ते त्रयः त्रिदशानां गणाः प्रोक्ता भविष्याः सोमपायिनाम्
3,1,98,trayastriśaddevatā yāḥ pṛthagijyāstu yājñikaiḥ ājyena pṛṣadājyena grahaśreṣṭena caiva ha,त्रयस्त्रिशद्देवता याः पृथगिज्यास्तु याज्ञिकैः आज्येन पृषदाज्येन ग्रहश्रेष्टेन चैव ह
3,1,99,ye vai devāstrayastriṃśatpṛthaktvena nibodhata sutrāmāṇaḥ prayājyāstu ājyāśā ye tu sāṃpratam,ये वै देवास्त्रयस्त्रिंशत्पृथक्त्वेन निबोधत सुत्रामाणः प्रयाज्यास्तु आज्याशा ये तु सांप्रतम्
3,1,100,sukarmāṇo 'nuyājyākhyāḥ pṛṣadājyāśinastu ye upayājyāḥ sudharmāṇa iti devāḥ prakīrttitāḥ,सुकर्माणो ऽनुयाज्याख्याः पृषदाज्याशिनस्तु ये उपयाज्याः सुधर्माण इति देवाः प्रकीर्त्तिताः
3,1,101,divaspatirmahāsatvasteṣāmindro bhaviṣyati pulahātmajaputrāste vijñeyāstu ruceḥ sutāḥ,दिवस्पतिर्महासत्वस्तेषामिन्द्रो भविष्यति पुलहात्मजपुत्रास्ते विज्ञेयास्तु रुचेः सुताः
3,1,102,aṅgirāścaiva dhṛtimān paulastyo 'pyavyayastu saḥ paulahastattvadarśī cha bhārgavaśca nirupsukaḥ,अङ्गिराश्चैव धृतिमान् पौलस्त्यो ऽप्यव्ययस्तु सः पौलहस्तत्त्वदर्शी छ भार्गवश्च निरुप्सुकः
3,1,103,niṣprakaṃpyastathātreyo nirmohaḥ kāśyapastathā sutapāścaiva vāsiṣṭhaḥ saptaite tu trayodaśa,निष्प्रकंप्यस्तथात्रेयो निर्मोहः काश्यपस्तथा सुतपाश्चैव वासिष्ठः सप्तैते तु त्रयोदश
3,1,104,citraseno vicitraśca nayo dharmo dhṛto bhavaḥ anekaḥ kṣatraviddhaśca suraso nirbhayo daśa,चित्रसेनो विचित्रश्च नयो धर्मो धृतो भवः अनेकः क्षत्रविद्धश्च सुरसो निर्भयो दश
3,1,105,raucyasyaite manoḥ putrā hyantare tu trayodaśe caturdaśe tu paryāye bhautyasyāpyantare manoḥ,रौच्यस्यैते मनोः पुत्रा ह्यन्तरे तु त्रयोदशे चतुर्दशे तु पर्याये भौत्यस्याप्यन्तरे मनोः
3,1,106,devatānāṃ gaṇāḥ pañca proktā ye tu bhaviṣyati cākṣuṣāśca pavitrāśca kaniṣṭhā bhrājitāstathā,देवतानां गणाः पञ्च प्रोक्ता ये तु भविष्यति चाक्षुषाश्च पवित्राश्च कनिष्ठा भ्राजितास्तथा
3,1,107,vācāvṛddhāśca ityete pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ niṣādādyāḥ svarāḥ sapta sapta tānviddhi cākṣuṣān,वाचावृद्धाश्च इत्येते पञ्च देवगणाः स्मृताः निषादाद्याः स्वराः सप्त सप्त तान्विद्धि चाक्षुषान्
3,1,108,bṛhadādyāni sāmāni kaniṣṭhānsapta tānviduḥ sapta lokāḥ pavitrāste bhrājitāḥ saptasiṃdhavaḥ,बृहदाद्यानि सामानि कनिष्ठान्सप्त तान्विदुः सप्त लोकाः पवित्रास्ते भ्राजिताः सप्तसिंधवः
3,1,109,vācāvṛddhānṛṣīnviddhi manoḥ svāyabhuvasya ye sarve manvantaredrāśca vijñeyāstulyalakṣaṇāḥ,वाचावृद्धानृषीन्विद्धि मनोः स्वायभुवस्य ये सर्वे मन्वन्तरेद्राश्च विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः
3,1,110,tejasā tapasā vuddhyā balaśrutaparākramaiḥ trailokye yāni sattvāni gatimanti dhruvāṇi ca,तेजसा तपसा वुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च
3,1,111,sarvaśaḥ sarvairguṇaistāni indrāste 'bhibhavanti vai bhūtāpavādino hṛṣṭā madhyasthā bhūtavādinaḥ,सर्वशः सर्वैर्गुणैस्तानि इन्द्रास्ते ऽभिभवन्ति वै भूतापवादिनो हृष्टा मध्यस्था भूतवादिनः
3,1,112,bhūtābhavādinaḥ śaktāstrayo vedāḥ pravādinām agnīdhraḥ kāśyapaścaiva paulastyo māgadhaśca yaḥ,भूताभवादिनः शक्तास्त्रयो वेदाः प्रवादिनाम् अग्नीध्रः काश्यपश्चैव पौलस्त्यो मागधश्च यः
3,1,113,bhārgavo hyagnivāhuśca śucirāṅgirasastathā śukraścaiva tu vāsiṣṭhaḥ paulaho mukta eva ca,भार्गवो ह्यग्निवाहुश्च शुचिराङ्गिरसस्तथा शुक्रश्चैव तु वासिष्ठः पौलहो मुक्त एव च
3,1,114,ātreyaḥ śvājitaḥ prokto manuputrānataḥ śṛṇu ururguruśca gaṃbhīro buddhaḥ śuddhaḥ śuciḥ kṛtī,आत्रेयः श्वाजितः प्रोक्तो मनुपुत्रानतः शृणु उरुर्गुरुश्च गंभीरो बुद्धः शुद्धः शुचिः कृती
3,1,115,ūrjasvī subalaścaiva bhautyasyaite manoḥ sutāḥ sāvarṇā manavo hyete catvāro brahmaṇaḥ sutāḥ,ऊर्जस्वी सुबलश्चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः सावर्णा मनवो ह्येते चत्वारो ब्रह्मणः सुताः
3,1,116,eko vaivasvataścaiva sāvarṇo manurucyate raucyo bhautyaśca yau tau tu matau paulahabhārgavau bhautyasyaivādhipatye tu tūrṇaṃ kalpastu pūryate,एको वैवस्वतश्चैव सावर्णो मनुरुच्यते रौच्यो भौत्यश्च यौ तौ तु मतौ पौलहभार्गवौ भौत्यस्यैवाधिपत्ये तु तूर्णं कल्पस्तु पूर्यते
3,1,117,sūta uvāca niḥśeṣeṣu tu sarveṣu tadā manvantareṣviha,सूत उवाच निःशेषेषु तु सर्वेषु तदा मन्वन्तरेष्विह
3,1,118,ante 'nekayuge tasminkṣīṇe saṃhāra ucyate saptaite bhārgavā devā ante manvantare tadā,अन्ते ऽनेकयुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते सप्तैते भार्गवा देवा अन्ते मन्वन्तरे तदा
3,1,119,bhuktvā trailokyama dhyasthā yugākhyā hyekasaptatīḥ pitṛbhirmanubhiḥ sārddhaṃ kṣīṇe manvantare tadā,भुक्त्वा त्रैलोक्यम ध्यस्था युगाख्या ह्येकसप्ततीः पितृभिर्मनुभिः सार्द्धं क्षीणे मन्वन्तरे तदा
3,1,120,anādhāramidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ vai bhaviṣyati tataḥ sthānā ni śubhrāṇi sthānināṃ tāni vai tadā,अनाधारमिदं सर्वं त्रैलोक्यं वै भविष्यति ततः स्थाना नि शुभ्राणि स्थानिनां तानि वै तदा
3,1,121,prabhraśayante vimuktāni tārā ṛkṣagrahaistathā tatasteṣu vyatīteṣu trailokyasyeśvareṣviha,प्रभ्रशयन्ते विमुक्तानि तारा ऋक्षग्रहैस्तथा ततस्तेषु व्यतीतेषु त्रैलोक्यस्येश्वरेष्विह
3,1,122,saṃprapteṣu maharlokaṃ yasmiṃste kalpavāsinaḥ ajitādyā gaṇā yatra āyuṣmantaścaturdaśa,संप्रप्तेषु महर्लोकं यस्मिंस्ते कल्पवासिनः अजिताद्या गणा यत्र आयुष्मन्तश्चतुर्दश
3,1,123,manvantareṣu sarveṣu devāste vai caturddaśa saśarīrāśca śrūyante janaloke sahānugāḥ,मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवास्ते वै चतुर्द्दश सशरीराश्च श्रूयन्ते जनलोके सहानुगाः
3,1,124,evaṃ deveṣvatīteṣu maharlokājjanaṃ prati bhūtādiṣvavaśiṣṭeṣu sthāvarāṃ teṣu teṣu vai,एवं देवेष्वतीतेषु महर्लोकाज्जनं प्रति भूतादिष्ववशिष्टेषु स्थावरां तेषु तेषु वै
3,1,125,śūnyeṣu lokasthāneṣu mahānteṣu bhuvādiṣu deveṣu ca gateṣvūrddhvaṃ sāyujyaṃ kalpavāsinām,शून्येषु लोकस्थानेषु महान्तेषु भुवादिषु देवेषु च गतेष्वूर्द्ध्वं सायुज्यं कल्पवासिनाम्
3,1,126,saṃhṛtya tāstato brahmā devarṣipitṛdānavān saṃsthāpayati vai sargamahardṛṣṭvā yugakṣaye,संहृत्य तास्ततो ब्रह्मा देवर्षिपितृदानवान् संस्थापयति वै सर्गमहर्दृष्ट्वा युगक्षये
3,1,127,caturyugasahasrāntamaharyadbrahmaṇo viduḥ rātriṃ yugasahasrāntāṃ te 'horātravido janāḥ,चतुर्युगसहस्रान्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः रात्रिं युगसहस्रान्तां ते ऽहोरात्रविदो जनाः
3,1,128,naimittikaḥ prākṛtiko yaścaivātyantikor'thataḥ trividhiḥ sarvabhūtānāmityeṣa pratisaṃcaraḥ,नैमित्तिकः प्राकृतिको यश्चैवात्यन्तिकोर्ऽथतः त्रिविधिः सर्वभूतानामित्येष प्रतिसंचरः
3,1,129,brāhmo naimittikastasya kalpadāhaḥ prasaṃyamaḥ pratisarge tu bhūtānāṃ prākṛtaḥ karaṇakṣayaḥ,ब्राह्मो नैमित्तिकस्तस्य कल्पदाहः प्रसंयमः प्रतिसर्गे तु भूतानां प्राकृतः करणक्षयः
3,1,130,jñānāccātyantikaḥ proktaḥ kāraṇānāmasaṃbhavaḥ tataḥ saṃhṛtya tānbrahmā devāṃstrailokyavāsinaḥ,ज्ञानाच्चात्यन्तिकः प्रोक्तः कारणानामसंभवः ततः संहृत्य तान्ब्रह्मा देवांस्त्रैलोक्यवासिनः
3,1,131,praharati prakurute sargasya pralayaṃ punaḥ suṣupsurbhagavānbrahmā prajāḥ saṃharate tadā,प्रहरति प्रकुरुते सर्गस्य प्रलयं पुनः सुषुप्सुर्भगवान्ब्रह्मा प्रजाः संहरते तदा
3,1,132,tato yugasahasrānte saṃprāpte ca yugakṣaye tatrātmasthāḥ prajāḥ kartuṃ prapede sa prajāpatiḥ,ततो युगसहस्रान्ते संप्राप्ते च युगक्षये तत्रात्मस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रपेदे स प्रजापतिः
3,1,133,tadā bhavatyanāvṛṣṭiḥ saṃtatā śatavārṣikī tayā yānyalpasārāṇi sattvāni vṛthivītale,तदा भवत्यनावृष्टिः संतता शतवार्षिकी तया यान्यल्पसाराणि सत्त्वानि वृथिवीतले
3,1,134,tānyevātra pralīyante bhūmitvamupayānti ca saptaraśmiratho bhūtvā udattiṣṭhadvibhāvasuḥ,तान्येवात्र प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च सप्तरश्मिरथो भूत्वा उदत्तिष्ठद्विभावसुः
3,1,135,asahyaraśmirbhagavānpibatyaṃbho ganastibhiḥ harītāraśmayastasyadīpyamānāstu saptatiḥ,असह्यरश्मिर्भगवान्पिबत्यंभो गनस्तिभिः हरीतारश्मयस्तस्यदीप्यमानास्तु सप्ततिः
3,1,136,bhūya eva vivarttante vyāpnuvantoṃbaraṃ śanaiḥ bhaumaṃ kāṣṭhendhanaṃ tejo bhṛśamadbhistu dīpyate,भूय एव विवर्त्तन्ते व्याप्नुवन्तोंबरं शनैः भौमं काष्ठेन्धनं तेजो भृशमद्भिस्तु दीप्यते
3,1,137,tasmādudakabhṛtsūryastapatīti hi kathyate nāvṛṣṭyā tapate sūryyo nāvṛṣṭyā pariṣicyate,तस्मादुदकभृत्सूर्यस्तपतीति हि कथ्यते नावृष्ट्या तपते सूर्य्यो नावृष्ट्या परिषिच्यते
3,1,138,nāvṛṣṭyā pariviśyeta vāriṇā dīpyate raviḥ tasmādapaḥ pibanyo vai dīpyate raviraṃbare,नावृष्ट्या परिविश्येत वारिणा दीप्यते रविः तस्मादपः पिबन्यो वै दीप्यते रविरंबरे
3,1,139,tasya te raśmayaḥ sapta pibantyaṃbho mahārṇavāt tenāhāreṇa saṃdīptāḥ sūryāḥ sapta bhavantyuta,तस्य ते रश्मयः सप्त पिबन्त्यंभो महार्णवात् तेनाहारेण संदीप्ताः सूर्याः सप्त भवन्त्युत
3,1,140,tataste raśmayaḥ sapta sūryabhūtāścaturddiśam caturlokamimaṃ sarvaṃ dahanti śikhinastadā,ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्यभूताश्चतुर्द्दिशम् चतुर्लोकमिमं सर्वं दहन्ति शिखिनस्तदा
3,1,141,prāpnuvanti ca tābhistu hyūrddhvaṃ cādhaśca raśmibhiḥ dīpyante bhāskarāḥ sapta yugāntāgnipratāpinaḥ,प्राप्नुवन्ति च ताभिस्तु ह्यूर्द्ध्वं चाधश्च रश्मिभिः दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्ताग्निप्रतापिनः
3,1,142,te vāriṇā pradīptāśca bahusāhasraraśmayaḥ svaṃ samāvṛtya tiṣṭhanti nirdahanto vasuṃdharām,ते वारिणा प्रदीप्ताश्च बहुसाहस्ररश्मयः स्वं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दहन्तो वसुंधराम्
3,1,143,tatasteṣāṃ pratāpena dahyamānā vasuṃdharā sādrinadyarṇavā pṛthvī nisnehā samapadyata,ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा साद्रिनद्यर्णवा पृथ्वी निस्नेहा समपद्यत
3,1,144,dīptābhiḥ saṃtatābhiśca citrābhiśca samantataḥ adhaścordhvaṃ ca tiryak ca saṃrūddhā sūryaraśmibhiḥ,दीप्ताभिः संतताभिश्च चित्राभिश्च समन्ततः अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक् च संरूद्धा सूर्यरश्मिभिः
3,1,145,sūryāgnīnāṃ pravṛddhānāṃ saṃsṛṣṭānāṃ parasparam ekatvamupayātānāmekajvālā bhavatyuta,सूर्याग्नीनां प्रवृद्धानां संसृष्टानां परस्परम् एकत्वमुपयातानामेकज्वाला भवत्युत
3,1,146,sarvalokapraṇāśaśca so 'gnirbhūtvānumaṇḍalī caturlokamidaṃ sarvaṃ nirdahatyāśu tejasā,सर्वलोकप्रणाशश्च सो ऽग्निर्भूत्वानुमण्डली चतुर्लोकमिदं सर्वं निर्दहत्याशु तेजसा
3,1,147,tataḥ pralīne sarvasmiñjaṅgame sthāvare tathā nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmiḥ kūrmapṛṣṭhasamā bhavet,ततः प्रलीने सर्वस्मिञ्जङ्गमे स्थावरे तथा निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठसमा भवेत्
3,1,148,aṃbarīṣamivābhāti sarvamapyakhilaṃ jagat sarvameva tadarcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate ghanaḥ,अंबरीषमिवाभाति सर्वमप्यखिलं जगत् सर्वमेव तदर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते घनः
3,1,149,bhūtale yāni sattvāni mahodadhigatāni ca tatastāni pralīyante bhūmitvamupayānti ca,भूतले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च ततस्तानि प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च
3,1,150,dvīpāśca parvatāścaiva varṣāṇyatha mahodadhiḥ sarvaṃ tadbhasmasāccakre sarvātmā pāvakastu saḥ,द्वीपाश्च पर्वताश्चैव वर्षाण्यथ महोदधिः सर्वं तद्भस्मसाच्चक्रे सर्वात्मा पावकस्तु सः
3,1,151,samudrebhyo nadībhyaśca pātālebhyaśca sarvaśaḥ pibatyapaḥ samiddho 'gniḥ pṛthivīmāśrito jvalan,समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वशः पिबत्यपः समिद्धो ऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन्
3,1,152,tataḥ saṃvarddhitaḥ śailānati kramya grahāṃstathā lokānsaṃharate dīpto ghoraḥ saṃvarttako 'nalaḥ,ततः संवर्द्धितः शैलानति क्रम्य ग्रहांस्तथा लोकान्संहरते दीप्तो घोरः संवर्त्तको ऽनलः
3,1,153,tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā rasātalamaśoṣyat nirdahyānte tu pātālaṃ vāyulokamathādahat,ततः स पृथिवीं भित्त्वा रसातलमशोष्यत् निर्दह्यान्ते तु पातालं वायुलोकमथादहत्
3,1,154,adhastātpṛthivīṃ dagdhvā tūrddhvaṃ sa dahato divam yojanānāṃ sahasrāṇi prayutānyarbudāni ca,अधस्तात्पृथिवीं दग्ध्वा तूर्द्ध्वं स दहतो दिवम् योजनानां सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च
3,1,155,udatiṣṭhañśikhāstasya bahvyaḥ saṃvarttakasya tu gandharvāṃśca piśācāṃśca samahoragarākṣasān,उदतिष्ठञ्शिखास्तस्य बह्व्यः संवर्त्तकस्य तु गन्धर्वांश्च पिशाचांश्च समहोरगराक्षसान्
3,1,156,tadā dahati saṃdīpto golakaṃ caiva sarvaśaḥ bhūrlokaṃ ca bhuvarllokaṃ svarlokaṃ ca mahastathā,तदा दहति संदीप्तो गोलकं चैव सर्वशः भूर्लोकं च भुवर्ल्लोकं स्वर्लोकं च महस्तथा
3,1,157,ghoro dahati kālāgnirevaṃ lokacatuṣṭayam vyāpteṣu teṣu lokeṣu tiryagūrddhvamathāgninā,घोरो दहति कालाग्निरेवं लोकचतुष्टयम् व्याप्तेषु तेषु लोकेषु तिर्यगूर्द्ध्वमथाग्निना
3,1,158,tattejaḥ samanuprāpya kṛtsnaṃ jagadidaṃ śanaiḥ ayoguḍanibhaṃ sarvaṃ tadā hyevaṃ prakāśate,तत्तेजः समनुप्राप्य कृत्स्नं जगदिदं शनैः अयोगुडनिभं सर्वं तदा ह्येवं प्रकाशते
3,1,159,tato gajakulākārāstaḍidbhiḥ samalaṅkṛtāḥ uttiṣṭhanti tadā ghorā vyomni saṃvartakā ghanāḥ,ततो गजकुलाकारास्तडिद्भिः समलङ्कृताः उत्तिष्ठन्ति तदा घोरा व्योम्नि संवर्तका घनाः
3,1,160,kecinnīlotpalaśyāmāḥ kecitkumudasannibhāḥ kecidvaiḍūryasaṃkāśā indranīlanibhāḥ pare,केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसन्निभाः केचिद्वैडूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभाः परे
3,1,161,śaṅkhakundanibhāścānye jātyañjananibhāstathā dhūmravarṇā ghanāḥ kecitkecitpītāḥpayodharāḥ,शङ्खकुन्दनिभाश्चान्ये जात्यञ्जननिभास्तथा धूम्रवर्णा घनाः केचित्केचित्पीताःपयोधराः
3,1,162,kecidrāsabhavarṇābhā lākṣārasanibhāstathā manaśilābhāstvapare kapotābhāstathāṃbudāḥ,केचिद्रासभवर्णाभा लाक्षारसनिभास्तथा मनशिलाभास्त्वपरे कपोताभास्तथांबुदाः
3,1,163,indragopanibhāḥ keciddharitālanibhāstathā cāṣapatranibhāḥ keciduttiṣṭhanti ghanā divi,इन्द्रगोपनिभाः केचिद्धरितालनिभास्तथा चाषपत्रनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि
3,1,164,kecitpuravarākārāḥ kecidgajakulopamāḥ kecitparvatasaṃkāśāḥ kecitsthalanibhā ghanāḥ,केचित्पुरवराकाराः केचिद्गजकुलोपमाः केचित्पर्वतसंकाशाः केचित्स्थलनिभा घनाः
3,1,165,krīḍāgāranibhāḥ kecitkecinmīnakulopamāḥ bahurūpā ghorarūpā ghorasvaraninādinaḥ,क्रीडागारनिभाः केचित्केचिन्मीनकुलोपमाः बहुरूपा घोररूपा घोरस्वरनिनादिनः
3,1,166,tadā jaladharāḥ sarve pūrayanti nabhastalam tataste jaladā ghorarāviṇo bhāskarātmakāḥ,तदा जलधराः सर्वे पूरयन्ति नभस्तलम् ततस्ते जलदा घोरराविणो भास्करात्मकाः
3,1,167,saptadhā saṃvṛtātmānastamagniṃ śamayantyuta tataste jaladā varṣaṃ muñcanti ca mahaughavat,सप्तधा संवृतात्मानस्तमग्निं शमयन्त्युत ततस्ते जलदा वर्षं मुञ्चन्ति च महौघवत्
3,1,168,sughoramaśivaṃ sarvaṃ nāśayanti ca pāvakam pravṛṣṭaiśca tathātyarthaṃ vāriṇā pūryate jagat,सुघोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम् प्रवृष्टैश्च तथात्यर्थं वारिणा पूर्यते जगत्
3,1,169,adbhistejobhibhūtaṃ ca tadāgniḥ praviśatyapaḥ naṣṭe cāgnau varṣagate payodāḥ pāvakodbhavāḥ,अद्भिस्तेजोभिभूतं च तदाग्निः प्रविशत्यपः नष्टे चाग्नौ वर्षगते पयोदाः पावकोद्भवाः
3,1,170,plāvayanto jagatsarvaṃ bṛhajjalaparisravaiḥ dhārābhiḥ pūrayantīmaṃ codyamānāḥ svayaṃbhuvā,प्लावयन्तो जगत्सर्वं बृहज्जलपरिस्रवैः धाराभिः पूरयन्तीमं चोद्यमानाः स्वयंभुवा
3,1,171,anye tu salilaughaistu velāmabhibhavantyapi sādridvīpāntaraṃ pītaṃ jalamanneṣu tiṣṭhati,अन्ये तु सलिलौघैस्तु वेलामभिभवन्त्यपि साद्रिद्वीपान्तरं पीतं जलमन्नेषु तिष्ठति
3,1,172,punaḥ patati bhūmau tatpayodhastānnabhastale saṃveṣṭayati ghorātmā divi vāyuḥ samatataḥ,पुनः पतति भूमौ तत्पयोधस्तान्नभस्तले संवेष्टयति घोरात्मा दिवि वायुः समततः
3,1,173,tasminnekārmave ghore naṣṭe sthāvārajaṅgame pūrme yugasahasre vai niḥśeṣaḥ kalpa ucyate,तस्मिन्नेकार्मवे घोरे नष्टे स्थावारजङ्गमे पूर्मे युगसहस्रे वै निःशेषः कल्प उच्यते
3,1,174,athāṃbhasa''vṛte loke prāhurekārmavaṃ budhāḥ atha bhūmirjalaṃ khaṃ ca vāyuścaikārmave tadā,अथांभसऽऽवृते लोके प्राहुरेकार्मवं बुधाः अथ भूमिर्जलं खं च वायुश्चैकार्मवे तदा
3,1,175,naṣṭe 'nale 'ndhabhūte tu prājñāyata na kiñcana pārthivāstvatha sāmudrā āpo daivyāśca sarvaśaḥ,नष्टे ऽनले ऽन्धभूते तु प्राज्ञायत न किञ्चन पार्थिवास्त्वथ सामुद्रा आपो दैव्याश्च सर्वशः
3,1,176,asarantyo vrajantyaikyaṃ salilākhyāṃ bhajantyuta āgatāgatike caiva tadā tatsalilaṃ smṛtam,असरन्त्यो व्रजन्त्यैक्यं सलिलाख्यां भजन्त्युत आगतागतिके चैव तदा तत्सलिलं स्मृतम्
3,1,177,pracchādyati mahīmetāmarṇavākhyaṃ tu tajjalam ābhāti yasmāttadbhābhirbhāśabdo vyāptidīptiṣu,प्रच्छाद्यति महीमेतामर्णवाख्यं तु तज्जलम् आभाति यस्मात्तद्भाभिर्भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु
3,1,178,bhasma sarvamanuprāpya tasmādaṃbho nirucyate nānātve caiva śīghre ca dhāturvai ara ucyate,भस्म सर्वमनुप्राप्य तस्मादंभो निरुच्यते नानात्वे चैव शीघ्रे च धातुर्वै अर उच्यते
3,1,179,ekārmave tadā hyo vai na śīghrastena tā narāḥ tasminyugasahasrānte divase brahmaṇo gate,एकार्मवे तदा ह्यो वै न शीघ्रस्तेन ता नराः तस्मिन्युगसहस्रान्ते दिवसे ब्रह्मणो गते
3,1,180,tāvantaṃ kālamevaṃ tu bhavatyekārmavaṃ jagat tadā tu sarve vyāpārā nivarttante prajāpateḥ,तावन्तं कालमेवं तु भवत्येकार्मवं जगत् तदा तु सर्वे व्यापारा निवर्त्तन्ते प्रजापतेः
3,1,181,ekamekārṇave tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame tadā sa bhavati brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt,एकमेकार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे तदा स भवति ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्
3,1,182,sahasraśīrṣā sumanāḥ sahasrapātsahasracakṣurvadanaḥ sahasravāk sahasrabāhuḥ prathamaḥ prajāpatistrayī mayo yaḥ puruṣo nirucyate,सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात्सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रवाक् सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रयी मयो यः पुरुषो निरुच्यते
3,1,183,ādityavarmā bhuvanasya goptā apūrva ekaḥ prathamasturāṣāṭ hiraṇyagarbhaḥ puruṣo mahānvai saṃpaṭhyate vai rajasaḥ parastāt,आदित्यवर्मा भुवनस्य गोप्ता अपूर्व एकः प्रथमस्तुराषाट् हिरण्यगर्भः पुरुषो महान्वै संपठ्यते वै रजसः परस्तात्
3,1,184,caturyugasahasrānte sarvataḥ salilāplute suṣupsuraprakāśepsuḥ sa rātriṃ kurute prabhuḥ,चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः सलिलाप्लुते सुषुप्सुरप्रकाशेप्सुः स रात्रिं कुरुते प्रभुः
3,1,185,caturvidhā yadā śete prajāḥ sarvā layaṃ gatāḥ paśyanti taṃ mahātmānaṃ kālaṃ sapta maharṣayaḥ,चतुर्विधा यदा शेते प्रजाः सर्वा लयं गताः पश्यन्ति तं महात्मानं कालं सप्त महर्षयः
3,1,185,janalokaṃ vivarttāste tapasā labdhacakṣuṣaḥ,जनलोकं विवर्त्तास्ते तपसा लब्धचक्षुषः
3,1,186,bhṛgvādayo mahātmānaḥ pūrve vyākhyātalakṣaṇāḥ,भृग्वादयो महात्मानः पूर्वे व्याख्यातलक्षणाः
3,1,187,satyādīnsaptalokānvai te hi paśyanti cakṣuṣā brahmāṇaṃ te tu paśyanti sadā brāhmīṣu rātriṣu,सत्यादीन्सप्तलोकान्वै ते हि पश्यन्ति चक्षुषा ब्रह्माणं ते तु पश्यन्ति सदा ब्राह्मीषु रात्रिषु
3,1,188,saptarṣayaḥ prapaśyanti svapnaṃ kālaṃ svarātriṣu kalpānāṃ parameṣṭi tvāttasmādādyaḥ sa paṭhyate,सप्तर्षयः प्रपश्यन्ति स्वप्नं कालं स्वरात्रिषु कल्पानां परमेष्टि त्वात्तस्मादाद्यः स पठ्यते
3,1,189,sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ evameśāyitvā tu hyātmanyeva prajāpatiḥ,स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः एवमेशायित्वा तु ह्यात्मन्येव प्रजापतिः
3,1,190,athātmani mahātejāḥ sarvamādāya sarvakṛt tataḥ sa vasate rātriṃ tamasyekārṇave jale,अथात्मनि महातेजाः सर्वमादाय सर्वकृत् ततः स वसते रात्रिं तमस्येकार्णवे जले
3,1,191,tato rātrikṣaye prāpte prati buddhaḥ prajāpatiḥ manaḥ sisṛkṣayā yuktaḥ sargāya nidadhe punaḥ,ततो रात्रिक्षये प्राप्ते प्रति बुद्धः प्रजापतिः मनः सिसृक्षया युक्तः सर्गाय निदधे पुनः
3,1,192,evaṃ sa loke nirvṛtta upaśānte prajāpatau brāhme naimittike tasminkalpite vai prasaṃyame,एवं स लोके निर्वृत्त उपशान्ते प्रजापतौ ब्राह्मे नैमित्तिके तस्मिन्कल्पिते वै प्रसंयमे
3,1,193,dehairviyogaḥ sattvānāṃ tasminvai kṛtsnaśaḥ smṛtaḥ tato dhagdheṣu bhūteṣu sarveṣvādityaraśimabhiḥ,देहैर्वियोगः सत्त्वानां तस्मिन्वै कृत्स्नशः स्मृतः ततो धग्धेषु भूतेषु सर्वेष्वादित्यरशिमभिः
3,1,194,devarṣimanuvaryeṣu tasminnaṃbuplave tadā gandharvādīni sattvāni piśāyāntāni sarvaśaḥ,देवर्षिमनुवर्येषु तस्मिन्नंबुप्लवे तदा गन्धर्वादीनि सत्त्वानि पिशायान्तानि सर्वशः
3,1,195,kalpādāvaprataptāni janamevāśrayanti vai tiryagyonīni narake yāni yāni gatānyapi,कल्पादावप्रतप्तानि जनमेवाश्रयन्ति वै तिर्यग्योनीनि नरके यानि यानि गतान्यपि
3,1,196,tadā tānyāpi dagdhāni dhūtapāpāni sarvaśaḥ jale tānyupapadyante yāvatsaṃplavate jagat,तदा तान्यापि दग्धानि धूतपापानि सर्वशः जले तान्युपपद्यन्ते यावत्संप्लवते जगत्
3,1,197,vyuṣṭāyāṃ ca racanyāṃ tu brahmaṇo 'vyaktayonitaḥ jāyante hi punastāni sarvabhūtāni kṛtasnaśaḥ,व्युष्टायां च रचन्यां तु ब्रह्मणो ऽव्यक्तयोनितः जायन्ते हि पुनस्तानि सर्वभूतानि कृतस्नशः
3,1,198,ṛṣayo manavo devāḥ prajāḥ sarvāścaturvidhāḥ teṣāmapi ca siddhānāṃ nidhanotpattirucyate,ऋषयो मनवो देवाः प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः तेषामपि च सिद्धानां निधनोत्पत्तिरुच्यते
3,1,199,yathāsūryasya loke 'sminnudayāstamane smṛte tathā janmanirodhaśca bhūtānāmiha dṛśyate,यथासूर्यस्य लोके ऽस्मिन्नुदयास्तमने स्मृते तथा जन्मनिरोधश्च भूतानामिह दृश्यते
3,1,200,ābhūtasaṃplavāttasmādbhavaḥ saṃsāra ucyate yathā sarvāṇi bhūtānāṃ jāyante varṣaṇeṣviha,आभूतसंप्लवात्तस्माद्भवः संसार उच्यते यथा सर्वाणि भूतानां जायन्ते वर्षणेष्विह
3,1,201,sthāvarādīni niyamātkalpe kalpe tathā prajāḥ yathārttāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye,स्थावरादीनि नियमात्कल्पे कल्पे तथा प्रजाः यथार्त्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये
3,1,202,dṛśyante tāni tānyeva tathā brahmadyurātriṣu pratyāhāre visarge ca gatimanti dhruvāṇi ca,दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्मद्युरात्रिषु प्रत्याहारे विसर्गे च गतिमन्ति ध्रुवाणि च
3,1,203,niṣkramante viśante ca prajāḥ kāle prajāpatim brahmāṇaṃ sarvabhūtāni mahāyogaṃ maheśvaram,निष्क्रमन्ते विशन्ते च प्रजाः काले प्रजापतिम् ब्रह्माणं सर्वभूतानि महायोगं महेश्वरम्
3,1,204,sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ vyakto 'vyakto mahādevastasya sarvamidaṃ jagat,स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः व्यक्तो ऽव्यक्तो महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत्
3,1,205,yenaiva sṛṣṭāḥ prathamaṃ prayātā āpo hi mārgeṇa mahītale 'smin pūrvaṃ prayātena yathātvathāpastenaiva tenaiva tu svarvrajanti,येनैव सृष्टाः प्रथमं प्रयाता आपो हि मार्गेण महीतले ऽस्मिन् पूर्वं प्रयातेन यथात्वथापस्तेनैव तेनैव तु स्वर्व्रजन्ति
3,1,206,yathā śūbhena tvaśubhena caiva tatraiva tatraiva vivarttamānāḥ martyāstu dehāntarabhāvitatvādravervaśādūrdhvamadhaścaranti,यथा शूभेन त्वशुभेन चैव तत्रैव तत्रैव विवर्त्तमानाः मर्त्यास्तु देहान्तरभावितत्वाद्रवेर्वशादूर्ध्वमधश्चरन्ति
3,1,207,ye cāpi devā manavaḥ prajeśā anye 'pi ye svargagatāśca siddhāḥ tadbhāvitāḥ khyātivaśāśca dharmyāḥ punarvisargeṇa bhavanti sattvāḥ,ये चापि देवा मनवः प्रजेशा अन्ये ऽपि ये स्वर्गगताश्च सिद्धाः तद्भाविताः ख्यातिवशाश्च धर्म्याः पुनर्विसर्गेण भवन्ति सत्त्वाः
3,1,208,ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kālamābhūtasaṃplavam manvantarāṇi yāni syurvyākhyātāni mayā dvijāḥ,अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि कालमाभूतसंप्लवम् मन्वन्तराणि यानि स्युर्व्याख्यातानि मया द्विजाः
3,1,209,saha prajānisargeṇa saha devaiścaturddaśa sā yugākhyā sahasraṃ tu sarvāṇyevāntarāṇi vai,सह प्रजानिसर्गेण सह देवैश्चतुर्द्दश सा युगाख्या सहस्रं तु सर्वाण्येवान्तराणि वै
3,1,210,asyāḥ sahasre dva pūrṇa viśeṣaḥ kalpa ucyate etadbrāhmamaharjñeyaṃ tasya sakhyāṃ nibodhata,अस्याः सहस्रे द्व पूर्ण विशेषः कल्प उच्यते एतद्ब्राह्ममहर्ज्ञेयं तस्य सख्यां निबोधत
3,1,211,nimeṣatulyamātrā hi kṛtā labdakṣaṇena tu mānuṣākṣinimeṣāstu kāṣṭhā pañcadaśa smṛtāḥ,निमेषतुल्यमात्रा हि कृता लब्दक्षणेन तु मानुषाक्षिनिमेषास्तु काष्ठा पञ्चदश स्मृताः
3,1,212,nava kṣaṇastu pañjaiva viṃśatkāṣṭhā tu te trayaḥ prasthā sapto dakāścaiva sādhikāktu lavaḥ smṛtaḥ,नव क्षणस्तु पञ्जैव विंशत्काष्ठा तु ते त्रयः प्रस्था सप्तो दकाश्चैव साधिकाक्तु लवः स्मृतः
3,1,213,lavāstriṃśatkalā jñeyā muhūrttastriṃśataḥ kalāḥ muhūrttāstu punastriṃśadahorātramiti sthitiḥ,लवास्त्रिंशत्कला ज्ञेया मुहूर्त्तस्त्रिंशतः कलाः मुहूर्त्तास्तु पुनस्त्रिंशदहोरात्रमिति स्थितिः
3,1,214,ahorātraṃ kalānāṃ tu adhikāni śatāni ṣaṭ tāścaiva saṃkhyāyā jñeyāścandrādityagatiryathā,अहोरात्रं कलानां तु अधिकानि शतानि षट् ताश्चैव संख्याया ज्ञेयाश्चन्द्रादित्यगतिर्यथा
3,1,215,nimeṣā daśapañcaivaṃ kāṣṭhā stāstriṃśataḥ kalā triṃśatkalā muhūrttaṃ tu daśabhāgaṃ kalā smṛtam,निमेषा दशपञ्चैवं काष्ठा स्तास्त्रिंशतः कला त्रिंशत्कला मुहूर्त्तं तु दशभागं कला स्मृतम्
3,1,216,catvāriṃśatkalāḥ pañca muhūrtta iti saṃjñitaḥ muhūrttāśca lavāścāpi pramāṇajñaiḥ prakalpitāḥ,चत्वारिंशत्कलाः पञ्च मुहूर्त्त इति संज्ञितः मुहूर्त्ताश्च लवाश्चापि प्रमाणज्ञैः प्रकल्पिताः
3,1,217,tathānenāṃbhasaścāpiṃ palānyatha trayodaśa māgadhenaiva mānena jalaprastho vidhīyate,तथानेनांभसश्चापिं पलान्यथ त्रयोदश मागधेनैव मानेन जलप्रस्थो विधीयते
3,1,218,ete vārāplutaprasthāścatvāro nālikoccayaḥ hemamāṣaiḥ kṛtacchidraścaturbhiścaturaṅgulaiḥ,एते वाराप्लुतप्रस्थाश्चत्वारो नालिकोच्चयः हेममाषैः कृतच्छिद्रश्चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः
3,1,219,samāhani ca rātrau ca muhūrttā vai dvinālikāḥ ravergativiśeṣeṇa sarveṣveteṣu nityaśaḥ,समाहनि च रात्रौ च मुहूर्त्ता वै द्विनालिकाः रवेर्गतिविशेषेण सर्वेष्वेतेषु नित्यशः
3,1,220,adhikaṃ ṣaṭśataṃ yacca kalānāṃ pravidhīyate tadaharmānuṣaṃ jñeyaṃ nākṣatraṃ tu daśādhikam,अधिकं षट्शतं यच्च कलानां प्रविधीयते तदहर्मानुषं ज्ञेयं नाक्षत्रं तु दशाधिकम्
3,1,221,sāvanena tu mānena abdo 'yaṃ mānuṣaḥ smṛtaḥ etaddivyamahorātramiti śāstraviniścayaḥ,सावनेन तु मानेन अब्दो ऽयं मानुषः स्मृतः एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रविनिश्चयः
3,1,222,ahlānena tu yā saṃkhyā māsartvayanavārṣikī tadā baddhamidaṃ jñānaṃ saṃjñayā hyupalakṣitam,अह्लानेन तु या संख्या मासर्त्वयनवार्षिकी तदा बद्धमिदं ज्ञानं संज्ञया ह्युपलक्षितम्
3,1,223,kalānāṃ tu parimāṇaṃ kalā ityabhidhīyate yadaho brahmaṇaḥ proktaṃ divyā koṭī tu sā smṛtā,कलानां तु परिमाणं कला इत्यभिधीयते यदहो ब्रह्मणः प्रोक्तं दिव्या कोटी तु सा स्मृता
3,1,224,śatānāṃ ca sahasrāṇi daśadviguṇitāni ca navatiṃ ca sahasrāṇi tathaivānyāni yāni tu,शतानां च सहस्राणि दशद्विगुणितानि च नवतिं च सहस्राणि तथैवान्यानि यानि तु
3,1,225,etacchrutvā tu ṛṣayo vismayaṃ paramādbhutam saṃkhyāsaṃbhajanaṃ jñānamapṛcchansutarāṃ tadā,एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयो विस्मयं परमाद्भुतम् संख्यासंभजनं ज्ञानमपृच्छन्सुतरां तदा
3,1,226,ṛṣaya ūcuḥ saṃprakālana mānaṃ tu mānuṣeṇaiva sammatam mānena śrotumicchāmaḥ saṃkṣepārthapādākṣaram,ऋषय ऊचुः संप्रकालन मानं तु मानुषेणैव सम्मतम् मानेन श्रोतुमिच्छामः संक्षेपार्थपादाक्षरम्
3,1,227,teṣāṃ śrutvā sa devastu vāyurlokahite rataḥ saṃkṣepāddivyacakṣuṣṭvā tprovāca vacanaṃ prabhuḥ,तेषां श्रुत्वा स देवस्तु वायुर्लोकहिते रतः संक्षेपाद्दिव्यचक्षुष्ट्वा त्प्रोवाच वचनं प्रभुः
3,1,228,ete rātryahanī pūrvaṃ kīrtite tviha laukike tāsāṃ saṃkhyātha varṣāgraṃ brāhme vakṣyāmyahaḥkṣaye,एते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्तिते त्विह लौकिके तासां संख्याथ वर्षाग्रं ब्राह्मे वक्ष्याम्यहःक्षये
3,1,229,koḍīśatāni catvāri varṣāṇi mānuṣāṇi tu dvātriṃśacca tathā koṭyaḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvijaiḥ,कोडीशतानि चत्वारि वर्षाणि मानुषाणि तु द्वात्रिंशच्च तथा कोट्यः संख्याताः संख्यया द्विजैः
3,1,230,tathā śatasahasrāṇi ekonanavatiḥ punaḥ aśītiśca sahasrāṇi eṣa kālaḥ plavasya tu,तथा शतसहस्राणि एकोननवतिः पुनः अशीतिश्च सहस्राणि एष कालः प्लवस्य तु
3,1,231,mānuṣākhyena saṃkhyātaḥ kālo hyābhūtasaṃ plavaḥ saptasūryapradagdheṣu tadā lokeṣu teṣu vai mahābhūtaṣu līyanta prajāḥ sarvāścaturvidhāḥ,मानुषाख्येन संख्यातः कालो ह्याभूतसं प्लवः सप्तसूर्यप्रदग्धेषु तदा लोकेषु तेषु वै महाभूतषु लीयन्त प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः
3,1,232,salilenāplute loke naṣṭe sthāvarajaṅgame,सलिलेनाप्लुते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे
3,1,233,vinivṛtte ca saṃhāre upaśānte prajāpatau nirāloke pradagdhe tu naiśena tamasā vṛte,विनिवृत्ते च संहारे उपशान्ते प्रजापतौ निरालोके प्रदग्धे तु नैशेन तमसा वृते
3,1,234,īśvarādhiṣṭhite tvasmiṃ stadā hyekārmave kila tāvadekārmave jñeyaṃ yāvadāsīdahaḥ prabhoḥ,ईश्वराधिष्ठिते त्वस्मिं स्तदा ह्येकार्मवे किल तावदेकार्मवे ज्ञेयं यावदासीदहः प्रभोः
3,1,235,rātristu salilāvasthā nivṛttau vāpyahaḥ smṛtam ahorātrastathaivāsya krameṇa parivartate,रात्रिस्तु सलिलावस्था निवृत्तौ वाप्यहः स्मृतम् अहोरात्रस्तथैवास्य क्रमेण परिवर्तते
3,1,236,ābhūtasaṃplavo hyeṣa ahorātraḥ smṛtaḥ prabhoḥ trailokye yāni sattvāni gatimantidhruvāṇi ca,आभूतसंप्लवो ह्येष अहोरात्रः स्मृतः प्रभोः त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्तिध्रुवाणि च
3,1,237,ābhūtebhyaḥ pralīyante tasmādābhūtasaṃplavaḥ atītā vartamānāśca tathaivānāgatāḥ prajāḥ,आभूतेभ्यः प्रलीयन्ते तस्मादाभूतसंप्लवः अतीता वर्तमानाश्च तथैवानागताः प्रजाः
3,1,238,divyasaṃkhyā prasaṃkhyātā aparārdhaguṇīkṛtāḥ parārddhaṃ dviguṇaṃ cāpi paramāyuḥ prakīrttatam,दिव्यसंख्या प्रसंख्याता अपरार्धगुणीकृताः परार्द्धं द्विगुणं चापि परमायुः प्रकीर्त्ततम्
3,1,239,etāvānsthitikālastu hyajasyeha prajāpateḥ sthityantaṃ pratisargaśca brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ,एतावान्स्थितिकालस्तु ह्यजस्येह प्रजापतेः स्थित्यन्तं प्रतिसर्गश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
3,1,240,yathā vāyupravegena dīpārcirupaśamyati tathaiva pratisargeṇa brahmā samupaśāmyati,यथा वायुप्रवेगेन दीपार्चिरुपशम्यति तथैव प्रतिसर्गेण ब्रह्मा समुपशाम्यति
3,1,241,tathā svapratisaṃsṛṣṭe mahadādau maheśvare mahatpralīyate vyakte guṇasāmyaṃ tato bhavet,तथा स्वप्रतिसंसृष्टे महदादौ महेश्वरे महत्प्रलीयते व्यक्ते गुणसाम्यं ततो भवेत्
3,1,242,ityeṣa vaḥ samākhyāto mayā hyābhūtasaṃplavaḥ brahmanaimittiko hyeṣa saṃprakṣālanasaṃyamaḥ samāsena samākhyāto bhūyaḥ kiṃ varmayāmi vaḥ,इत्येष वः समाख्यातो मया ह्याभूतसंप्लवः ब्रह्मनैमित्तिको ह्येष संप्रक्षालनसंयमः समासेन समाख्यातो भूयः किं वर्मयामि वः
3,1,243,ya idaṃ dhārayennityaṃ śṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ kīrttayedvarṇayedvāpi mahatīṃ siddhimāpnuyāt,य इदं धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः कीर्त्तयेद्वर्णयेद्वापि महतीं सिद्धिमाप्नुयात्
3,2,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte uttarabhāge caturtha upasaṃhārapāde ābhūtasaṃplavākhyavarṇanaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ vāyuruvāca asādhāraṇavṛttaistu hutaśeṣādibhirjanaiḥ dharmā vaiśeṣikāścaiva ācīrṇāḥ sūkṣmadarśibhiḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे आभूतसंप्लवाख्यवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः वायुरुवाच असाधारणवृत्तैस्तु हुतशेषादिभिर्जनैः धर्मा वैशेषिकाश्चैव आचीर्णाः सूक्ष्मदर्शिभिः
3,2,2,te devaiḥ saha tiṣṭhanti maharlokanivāsinaḥ caturdaśaite manavaḥ kīrtitāḥ kīrtivarddhanāḥ,ते देवैः सह तिष्ठन्ति महर्लोकनिवासिनः चतुर्दशैते मनवः कीर्तिताः कीर्तिवर्द्धनाः
3,2,3,atītā varttamānāśca tathaivānāgatāśca ye devāśca ṛṣayaścaiva manavaḥ pitarastathā,अतीता वर्त्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये देवाश्च ऋषयश्चैव मनवः पितरस्तथा
3,2,4,sarve hyuktā mayātīta maharlokaṃ samāśritāḥ brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyairdhārmikaiḥ sahitaiḥ saraiḥ,सर्वे ह्युक्ता मयातीत महर्लोकं समाश्रिताः ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैर्धार्मिकैः सहितैः सरैः
3,2,5,taistathākāribhiryuktaiḥ śraddhāvadbhiradarpitaiḥ varṇāśramāṇāndharmeṣu śrautasmārtteṣu saṃsthitaiḥ vinivṛttādhikārāste yāvanmanvantarakṣayaḥ,तैस्तथाकारिभिर्युक्तैः श्रद्धावद्भिरदर्पितैः वर्णाश्रमाणान्धर्मेषु श्रौतस्मार्त्तेषु संस्थितैः विनिवृत्ताधिकारास्ते यावन्मन्वन्तरक्षयः
3,2,6,ṛṣaya ūcuḥ maharlloketi yatproktaṃ mātariśvaṃstvayā vibhoḥ,ऋषय ऊचुः महर्ल्लोकेति यत्प्रोक्तं मातरिश्वंस्त्वया विभोः
3,2,7,pratiloke tu karttavyaṃ tatrakiṃ samadhiṣṭhitam provāca madhuraṃ vākyaṃ yathā tattvena tattvavit,प्रतिलोके तु कर्त्तव्यं तत्रकिं समधिष्ठितम् प्रोवाच मधुरं वाक्यं यथा तत्त्वेन तत्त्ववित्
3,2,8,vāyuruvāca catardaśaiva sthānāni nirmitāni maharṣibhiḥ lokākhyāni tu yāni syuryeṣāṃ tiṣṭhanti mānavāḥ,वायुरुवाच चतर्दशैव स्थानानि निर्मितानि महर्षिभिः लोकाख्यानि तु यानि स्युर्येषां तिष्ठन्ति मानवाः
3,2,9,sapta teṣu kṛtānyāhurakṛtāni tu sapta vai bhūrādayastu satyāntāḥ sapta lokāḥ kṛtāstviha,सप्त तेषु कृतान्याहुरकृतानि तु सप्त वै भूरादयस्तु सत्यान्ताः सप्त लोकाः कृतास्त्विह
3,2,10,akṛtāni tu saptaiva prākṛtāni tu yāni vai sthānāni sthānibhiḥ sārddhaṃ kṛtāni tu nibandhanam,अकृतानि तु सप्तैव प्राकृतानि तु यानि वै स्थानानि स्थानिभिः सार्द्धं कृतानि तु निबन्धनम्
3,2,11,pṛthivī cāntarīkṣaṃ ca divyaṃ yacca mahaḥ smṛtam sthānānyetāni catvāri smṛtānyāvarṇakāni ca,पृथिवी चान्तरीक्षं च दिव्यं यच्च महः स्मृतम् स्थानान्येतानि चत्वारि स्मृतान्यावर्णकानि च
3,2,12,kṣayātiśayayuktāni tathāyuktāni cakṣate yāni naimittikāni syustiṣṭhantyābhūtasaṃplavāt,क्षयातिशययुक्तानि तथायुक्तानि चक्षते यानि नैमित्तिकानि स्युस्तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवात्
3,2,13,janastapaśca satyaṃ ca sthānānyetāni trīṇi tu ekāntikāni tāni syustiṣṭhantīhāprasaṃyamāt,जनस्तपश्च सत्यं च स्थानान्येतानि त्रीणि तु एकान्तिकानि तानि स्युस्तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात्
3,2,14,vyaktāni tu pravakṣyāmi sthānānyetāni sapta vai bhūrlokaḥ prathamasteṣāṃ dvitīyastu bhuvaḥ smṛtaḥ,व्यक्तानि तु प्रवक्ष्यामि स्थानान्येतानि सप्त वै भूर्लोकः प्रथमस्तेषां द्वितीयस्तु भुवः स्मृतः
3,2,15,svastṛtīyastu vijñeyaścaturtho vai mahaḥ smṛtaḥ janastu pañcamo lokastapaḥ ṣaṣṭho vibhāvyate,स्वस्तृतीयस्तु विज्ञेयश्चतुर्थो वै महः स्मृतः जनस्तु पञ्चमो लोकस्तपः षष्ठो विभाव्यते
3,2,16,satyastu saptamo loko nirālokastataḥ param bhūriti vyāhṛteḥ pūrva bhūrlokaśca tato 'bhavat,सत्यस्तु सप्तमो लोको निरालोकस्ततः परम् भूरिति व्याहृतेः पूर्व भूर्लोकश्च ततो ऽभवत्
3,2,17,dvītīyo bhuva ityukta antarikṣaṃ tato 'bhavat tṛtīyaṃ svaritītyukto divaṃ prādurbabhūva ha,द्वीतीयो भुव इत्युक्त अन्तरिक्षं ततो ऽभवत् तृतीयं स्वरितीत्युक्तो दिवं प्रादुर्बभूव ह
3,2,18,vyāhāraistribhiretaistu brahmā lokamakalpayat tato bhūḥ pārthivo loko hyantarikṣaṃ bhūvaḥ smṛtam,व्याहारैस्त्रिभिरेतैस्तु ब्रह्मा लोकमकल्पयत् ततो भूः पार्थिवो लोको ह्यन्तरिक्षं भूवः स्मृतम्
3,2,19,svarlokaṃ vai divaṃ hyeṣa purāṇe niścayo gataḥ bhūtasyādhipatiścāgnistato bhūtapatiḥ smṛtaḥ,स्वर्लोकं वै दिवं ह्येष पुराणे निश्चयो गतः भूतस्याधिपतिश्चाग्निस्ततो भूतपतिः स्मृतः
3,2,20,vāyurbhuvaścādhipatistena vāyurbhuvaspatiḥ divasya sūryo 'dhipatistena sūryo divaspatiḥ,वायुर्भुवश्चाधिपतिस्तेन वायुर्भुवस्पतिः दिवस्य सूर्यो ऽधिपतिस्तेन सूर्यो दिवस्पतिः
3,2,21,maheti vyātdṛtenaiva maharlokastato 'bhavat vinivṛttādhikāraṇāṃ devānāṃ tatra vai kṣayaḥ,महेति व्यात्दृतेनैव महर्लोकस्ततो ऽभवत् विनिवृत्ताधिकारणां देवानां तत्र वै क्षयः
3,2,22,janastu pañcamo lokastasmājjāyanti vai janāḥ tāsāṃ svāyaṃbhuvādyānāṃ prajānāṃ jananājjanaḥ,जनस्तु पञ्चमो लोकस्तस्माज्जायन्ति वै जनाः तासां स्वायंभुवाद्यानां प्रजानां जननाज्जनः
3,2,23,ye te svāyaṃbhuvādyā hi purastātparikīrttitāḥ kalpa ete yadā loke pratiṣṭhanti tadā tapaḥ,ये ते स्वायंभुवाद्या हि पुरस्तात्परिकीर्त्तिताः कल्प एते यदा लोके प्रतिष्ठन्ति तदा तपः
3,2,24,ṛbhuḥ sanatkumārādyā yatrāsannūrddhvaretasaḥ tapasā bhāvitātmānastatra saṃtīti vā tapaḥ,ऋभुः सनत्कुमाराद्या यत्रासन्नूर्द्ध्वरेतसः तपसा भावितात्मानस्तत्र संतीति वा तपः
3,2,25,satyeti brahmaṇaḥ śabdaḥ sattāmātrastu sa smṛtaḥ brahmalokastataḥ satyaḥ saptamaḥ sa tu bhāsvaraḥ,सत्येति ब्रह्मणः शब्दः सत्तामात्रस्तु स स्मृतः ब्रह्मलोकस्ततः सत्यः सप्तमः स तु भास्वरः
3,2,26,gandharvāpsaraso yakṣā guhyakāstu sarākṣasāḥ sarvabhūtapiśācāśca nāgāśca saha mānuṣaiḥ,गन्धर्वाप्सरसो यक्षा गुह्यकास्तु सराक्षसाः सर्वभूतपिशाचाश्च नागाश्च सह मानुषैः
3,2,27,svarlokavāsinaḥ sarve devā bhuvi nivāsinaḥ maruto mātariśvāno rudrā devāstathāśvinau,स्वर्लोकवासिनः सर्वे देवा भुवि निवासिनः मरुतो मातरिश्वानो रुद्रा देवास्तथाश्विनौ
3,2,28,aniketāntarikṣāste bhuvarlokā divaukasaḥ ādityā ṛbhavo viśve sādhyāśca pitarastathā,अनिकेतान्तरिक्षास्ते भुवर्लोका दिवौकसः आदित्या ऋभवो विश्वे साध्याश्च पितरस्तथा
3,2,29,ṛṣayoṅgira saścaiva bhuvarlokaṃ samāśritāḥ ete vaimānikā devāstārāgrahanivāsinaḥ,ऋषयोङ्गिर सश्चैव भुवर्लोकं समाश्रिताः एते वैमानिका देवास्ताराग्रहनिवासिनः
3,2,30,āraṃbhante tu tanmātraiḥ śuddhāsteṣāṃ parasparam śukrādyāścakṣuṣāntāśca ye vyatītā bhuvaṃ śritāḥ,आरंभन्ते तु तन्मात्रैः शुद्धास्तेषां परस्परम् शुक्राद्याश्चक्षुषान्ताश्च ये व्यतीता भुवं श्रिताः
3,2,31,maharlokaścaturthastu tasmiṃste kalpavāsinaḥ ityete kramaśaḥ proktā brahmavyāhārasaṃbhavāḥ,महर्लोकश्चतुर्थस्तु तस्मिंस्ते कल्पवासिनः इत्येते क्रमशः प्रोक्ता ब्रह्मव्याहारसंभवाः
3,2,32,bhūrlokaprathamā lokā maharantāśca te smṛtāḥ tānsarvānsaptasūryāste arcibhirnirdahanti vai,भूर्लोकप्रथमा लोका महरन्ताश्च ते स्मृताः तान्सर्वान्सप्तसूर्यास्ते अर्चिभिर्निर्दहन्ति वै
3,2,33,mārīciḥ kaśyapo dakṣastathā svāyaṃbhuvoṅgirāḥ bhṛguḥ pulastyaḥ pulahaḥ kraturityevamādayaḥ,मारीचिः कश्यपो दक्षस्तथा स्वायंभुवोङ्गिराः भृगुः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुरित्येवमादयः
3,2,34,prajānāṃ patayaḥ sarve varttaṃnne tatra taiḥ saha niḥsattvā nirmamāścaiva tatra te hyūrdvaretasaḥ,प्रजानां पतयः सर्वे वर्त्तंन्ने तत्र तैः सह निःसत्त्वा निर्ममाश्चैव तत्र ते ह्यूर्द्वरेतसः
3,2,35,ṛbhuḥ sanatkumārādyā vairājāste tapodhanāḥ manvantarāṇāṃ sarveṣāṃ sāvarṇānāṃ tataḥ smṛtāḥ,ऋभुः सनत्कुमाराद्या वैराजास्ते तपोधनाः मन्वन्तराणां सर्वेषां सावर्णानां ततः स्मृताः
3,2,36,caturdaśānāṃ sarveṣāṃ punarāvṛttihetavaḥ yogaṃ tapaśca sattvaṃ ca samādhāya tadātmani,चतुर्दशानां सर्वेषां पुनरावृत्तिहेतवः योगं तपश्च सत्त्वं च समाधाय तदात्मनि
3,2,37,ṣaṣṭhe kāle nivarttate tadā prāhurviparyayāt satyastu saptamo loko hyapunarmārgagāminām,षष्ठे काले निवर्त्तते तदा प्राहुर्विपर्ययात् सत्यस्तु सप्तमो लोको ह्यपुनर्मार्गगामिनाम्
3,2,38,brahmalokaḥ samākhyāto hyapratīghātalakṣaṇaḥ paryāsaparimāṇena bhūrlokaḥ samabhismṛtaḥ,ब्रह्मलोकः समाख्यातो ह्यप्रतीघातलक्षणः पर्यासपरिमाणेन भूर्लोकः समभिस्मृतः
3,2,39,bhūmyantaraṃ yadādityādantarikṣaṃ bhuvaḥ smṛtam sūryadhruvāntaraṃ yacca svargaloko divaḥ smṛtaḥ,भूम्यन्तरं यदादित्यादन्तरिक्षं भुवः स्मृतम् सूर्यध्रुवान्तरं यच्च स्वर्गलोको दिवः स्मृतः
3,2,40,dhruvājjanāntaraṃ yacca maharlokaḥ sa ucyate vyākhyātāḥ saptalokāstu teṣāṃ vakṣyāmi siddhayaḥ,ध्रुवाज्जनान्तरं यच्च महर्लोकः स उच्यते व्याख्याताः सप्तलोकास्तु तेषां वक्ष्यामि सिद्धयः
3,2,41,bhūrlokavāsinaḥ sarve unnādāstu rasātmakāḥ bhuvi svarge ca ye sarve somapā ājyapāśca te,भूर्लोकवासिनः सर्वे उन्नादास्तु रसात्मकाः भुवि स्वर्गे च ये सर्वे सोमपा आज्यपाश्च ते
3,2,42,caturthe ye 'pi varttante maharlokaṃ samāśritāḥ vijñeyā mānasī teṣāṃ siddhirvai pañcalakṣaṇā,चतुर्थे ये ऽपि वर्त्तन्ते महर्लोकं समाश्रिताः विज्ञेया मानसी तेषां सिद्धिर्वै पञ्चलक्षणा
3,2,43,sadyaścotpadyate teṣāṃ manasā sarvamīpsitam ete devā yajante vai yajñaiḥ sarvaiḥ parasparam,सद्यश्चोत्पद्यते तेषां मनसा सर्वमीप्सितम् एते देवा यजन्ते वै यज्ञैः सर्वैः परस्परम्
3,2,44,atītā varttamānāśca tathā ye cāpyanāgatāḥ prathamānantaroddiṣṭā antarāḥ sāṃprataiḥ punaḥ,अतीता वर्त्तमानाश्च तथा ये चाप्यनागताः प्रथमानन्तरोद्दिष्टा अन्तराः सांप्रतैः पुनः
3,2,45,nivarttate hi saṃbandho 'tīte devagaṇe tapaḥ vinivṛttādhikārāṇāṃ siddhasteṣāṃ tu mānasī,निवर्त्तते हि संबन्धो ऽतीते देवगणे तपः विनिवृत्ताधिकाराणां सिद्धस्तेषां तु मानसी
3,2,46,taṣāṃ tu mānasī jñeyā śuddhā siddhiḥ parasparāt uktā lokāstu catvāro janasyānuvidhistathā samāsena mayā viprā bhūyastaṃ varttayāmi vaḥ,तषां तु मानसी ज्ञेया शुद्धा सिद्धिः परस्परात् उक्ता लोकास्तु चत्वारो जनस्यानुविधिस्तथा समासेन मया विप्रा भूयस्तं वर्त्तयामि वः
3,2,47,vāyuruvāca marīciḥ kaśyapo dakṣo vasiṣṭhaścāṅgirā bhṛguḥ,वायुरुवाच मरीचिः कश्यपो दक्षो वसिष्ठश्चाङ्गिरा भृगुः
3,2,48,pulastyaḥ pulahaschaiva kraturityevāmādayaḥ pūrvaṃ te saṃprasūyante brahmaṇo mānasā iha,पुलस्त्यः पुलहस्छैव क्रतुरित्येवामादयः पूर्वं ते संप्रसूयन्ते ब्रह्मणो मानसा इह
3,2,49,tataḥ prajāḥ pratiṣṭhāpya janamevāśrayanti te kalpadāheṣu tu sadā tathā kāleṣu teṣu vai,ततः प्रजाः प्रतिष्ठाप्य जनमेवाश्रयन्ति ते कल्पदाहेषु तु सदा तथा कालेषु तेषु वै
3,2,50,bhūrādiṣu mahānteṣu bhṛśaṃ vyāpte yathāgninā śikhāḥ saṃvarttakāgneryāḥ prāpnuvanti savāsanāḥ,भूरादिषु महान्तेषु भृशं व्याप्ते यथाग्निना शिखाः संवर्त्तकाग्नेर्याः प्राप्नुवन्ति सवासनाः
3,2,51,yāmādayo gaṇāḥ sarve maharlokanivāsinaḥ maharlokeṣu dīpteṣu janamevāśrayanti te,यामादयो गणाः सर्वे महर्लोकनिवासिनः महर्लोकेषु दीप्तेषु जनमेवाश्रयन्ति ते
3,2,52,sarve sūkṣmaśarīrāste tatrasthāśca bhavanti te teṣāṃ te tulyasāmarthyā stulyamūrttidharāstathā,सर्वे सूक्ष्मशरीरास्ते तत्रस्थाश्च भवन्ति ते तेषां ते तुल्यसामर्थ्या स्तुल्यमूर्त्तिधरास्तथा
3,2,53,janaloke vivarttante saṃvarttaḥ plavate jagat vyuṣṭāyāṃ tu rajanyāṃ vai brahmaṇo 'vyaktayonitaḥ,जनलोके विवर्त्तन्ते संवर्त्तः प्लवते जगत् व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तयोनितः
3,2,54,aharādau prasūyante pūrvavatkramaśastviha svāyaṃbhuvādayaḥ sarve marīcyantāstu sādhakāḥ,अहरादौ प्रसूयन्ते पूर्ववत्क्रमशस्त्विह स्वायंभुवादयः सर्वे मरीच्यन्तास्तु साधकाः
3,2,55,devāste vai punasteṣāṃ jāyante nidhaneṣviha yāmādayaḥ krameṇaiva kaniṣṭhādyāḥ prajāpateḥ,देवास्ते वै पुनस्तेषां जायन्ते निधनेष्विह यामादयः क्रमेणैव कनिष्ठाद्याः प्रजापतेः
3,2,56,pūrvaṃ pūrve prasūyante paścime paścimāstathā devānvaye devatā hi sapta saṃbhūta yaḥ smṛtāḥ,पूर्वं पूर्वे प्रसूयन्ते पश्चिमे पश्चिमास्तथा देवान्वये देवता हि सप्त संभूत यः स्मृताः
3,2,57,vyatītāḥ kalpajāsteṣāṃ tisraḥ śiṣṭāstathāpare āvarttamānā devāste krameṇaitena sarvaśaḥ,व्यतीताः कल्पजास्तेषां तिस्रः शिष्टास्तथापरे आवर्त्तमाना देवास्ते क्रमेणैतेन सर्वशः
3,2,58,gatvā java javībhāvaṃ daśakṛtvāḥ punaḥ punaḥ tataste vai gaṇāḥ sarve dṛṣṭvā bhāveṣvanityatām,गत्वा जव जवीभावं दशकृत्वाः पुनः पुनः ततस्ते वै गणाः सर्वे दृष्ट्वा भावेष्वनित्यताम्
3,2,59,bhāvinor'thasya ca balātpuṇyakhyātibalena ca nivṛttavṛttyaḥ sarve 'trasthāḥ sumanasastathā,भाविनोर्ऽथस्य च बलात्पुण्यख्यातिबलेन च निवृत्तवृत्त्यः सर्वे ऽत्रस्थाः सुमनसस्तथा
3,2,60,vairājamupapadyante lokānutsṛjya taṃ gatāḥ tato 'nenaiva kālena nityayuktāstapasvinaḥ,वैराजमुपपद्यन्ते लोकानुत्सृज्य तं गताः ततो ऽनेनैव कालेन नित्ययुक्तास्तपस्विनः
3,2,61,kathanāccaiva dharmasya teṣāṃ te jajñire 'nvaye ihotpannāstataste vai sthānānyāpūrayantyuta,कथनाच्चैव धर्मस्य तेषां ते जज्ञिरे ऽन्वये इहोत्पन्नास्ततस्ते वै स्थानान्यापूरयन्त्युत
3,2,62,devatve ca ṛṣitve ca manuṣyatve ca sarvaśaḥ evaṃ devagaṇāḥ sarve daśakṛtvo nivartyavai,देवत्वे च ऋषित्वे च मनुष्यत्वे च सर्वशः एवं देवगणाः सर्वे दशकृत्वो निवर्त्यवै
3,2,63,vairājeṣūpapannāste daśa tiṣṭhantyupaplavān pūrṇopūrṇo tataḥ kalpesthitvā vairājake punaḥ,वैराजेषूपपन्नास्ते दश तिष्ठन्त्युपप्लवान् पूर्णोपूर्णो ततः कल्पेस्थित्वा वैराजके पुनः
3,2,64,brahmaloke vivarttante pūrvapūrvakrameṇa tu etasminbrahmaloke tu kalpe vairājake gate,ब्रह्मलोके विवर्त्तन्ते पूर्वपूर्वक्रमेण तु एतस्मिन्ब्रह्मलोके तु कल्पे वैराजके गते
3,2,65,vairājaḥ punaravyakte kalpasthānamakalpayat evaṃ pūrvānupūrvyeṇa brahmalokagatena vai,वैराजः पुनरव्यक्ते कल्पस्थानमकल्पयत् एवं पूर्वानुपूर्व्येण ब्रह्मलोकगतेन वै
3,2,66,vairājeṣūpapadyante daśakṛtvo vivartyata evaṃ devayugānīha vyatītāni sahasraśaḥ,वैराजेषूपपद्यन्ते दशकृत्वो विवर्त्यत एवं देवयुगानीह व्यतीतानि सहस्रशः
3,2,67,nidhanaṃ brahmaloke tu gatānāmṛṣibhiḥ saha na śakyamānupūrvyeṇa teṣāṃ vaktuṃ pravistaram,निधनं ब्रह्मलोके तु गतानामृषिभिः सह न शक्यमानुपूर्व्येण तेषां वक्तुं प्रविस्तरम्
3,2,68,anāditvācca kālasya hyasaṃkhyānācca sarvaśaḥ evameva na saṃdeho yathāvatkathitaṃ mayā,अनादित्वाच्च कालस्य ह्यसंख्यानाच्च सर्वशः एवमेव न संदेहो यथावत्कथितं मया
3,2,69,tadupaśrutya vākyārthamṛṣayaḥ saṃśayānvitāḥ sūtamāhuḥ purāṇajñaṃ vyāsaśiṣyaṃ mahāmatim,तदुपश्रुत्य वाक्यार्थमृषयः संशयान्विताः सूतमाहुः पुराणज्ञं व्यासशिष्यं महामतिम्
3,2,70,ṛṣaya ūcuḥ vairājāste yadāhārā yatsattvāśca yadāśrayāḥ tiṣṭhanti caiva yatkālaṃ tanno brūhi yathātatham,ऋषय ऊचुः वैराजास्ते यदाहारा यत्सत्त्वाश्च यदाश्रयाः तिष्ठन्ति चैव यत्कालं तन्नो ब्रूहि यथातथम्
3,2,71,taduktamṛṣibhirvākyaṃ śrutvā lokārthatattvavit sūtaḥ paurāṇiko vākyaṃ vinayenedama bravīt,तदुक्तमृषिभिर्वाक्यं श्रुत्वा लोकार्थतत्त्ववित् सूतः पौराणिको वाक्यं विनयेनेदम ब्रवीत्
3,2,72,tataḥ prāpya tu sarveśaṃ śuddhabuddhiṃ tamāśrayat ābhūtasaṃplavāstatra daśa tiṣṭhanti te 'jvarāḥ,ततः प्राप्य तु सर्वेशं शुद्धबुद्धिं तमाश्रयत् आभूतसंप्लवास्तत्र दश तिष्ठन्ति ते ऽज्वराः
3,2,73,sarve sūkṣmaśarīrāste vidvāṃso ghanamūrtayaḥ sthitalokasthitatvācca teṣāṃ bhūtaṃ na vidyate,सर्वे सूक्ष्मशरीरास्ते विद्वांसो घनमूर्तयः स्थितलोकस्थितत्वाच्च तेषां भूतं न विद्यते
3,2,74,ūcuḥ sanatkumārādyāḥ siddhāste yogadharmiṇaḥ evameva mahābhāgāḥ praṇavaṃ saṃpraviśya ha,ऊचुः सनत्कुमाराद्याः सिद्धास्ते योगधर्मिणः एवमेव महाभागाः प्रणवं संप्रविश्य ह
3,2,75,brahmaloke pravarttāmastannaḥ śreyo bhaviṣyate evamuktvā tadā sarve brahmāṇḍādhyavasāyi naḥ,ब्रह्मलोके प्रवर्त्तामस्तन्नः श्रेयो भविष्यते एवमुक्त्वा तदा सर्वे ब्रह्माण्डाध्यवसायि नः
3,2,76,yājayitvā tadātmāno varttante yogadharmiṇaḥ tatraiva saṃpralīyante śāntā dīparciṣo yathā,याजयित्वा तदात्मानो वर्त्तन्ते योगधर्मिणः तत्रैव संप्रलीयन्ते शान्ता दीपर्चिषो यथा
3,2,77,brahmakāyamavarttanta puna rāvṛttidurlabham lokaṃ taṃ samanuprāpya sarve te bhāvanāmayam,ब्रह्मकायमवर्त्तन्त पुन रावृत्तिदुर्लभम् लोकं तं समनुप्राप्य सर्वे ते भावनामयम्
3,2,78,ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya amṛtatvāya te gatāḥ vairājebhyastathaivorddhva mantare ṣaḍguṇe tataḥ,आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य अमृतत्वाय ते गताः वैराजेभ्यस्तथैवोर्द्ध्व मन्तरे षड्गुणे ततः
3,2,79,brahmalokaḥ samākhyāto yatra brahmā purohitaḥ te sarve praṇavātmāno buddhiśuddhatayā sthitāḥ,ब्रह्मलोकः समाख्यातो यत्र ब्रह्मा पुरोहितः ते सर्वे प्रणवात्मानो बुद्धिशुद्धतया स्थिताः
3,2,80,ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya hyamṛtatvaṃ bhajantyuta dvandvaiste nābhibhūyante bhāvatrayavivarjitāḥ,आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य ह्यमृतत्वं भजन्त्युत द्वन्द्वैस्ते नाभिभूयन्ते भावत्रयविवर्जिताः
3,2,81,ādhipatyaṃ vinā tulyā brahmaṇaste mahaujasaḥ prabhāvavijayaiśvaryasthitivairāgyadarśanaḥ,आधिपत्यं विना तुल्या ब्रह्मणस्ते महौजसः प्रभावविजयैश्वर्यस्थितिवैराग्यदर्शनः
3,2,82,te brahmalaukikāḥ sarve gatiṃ prāpyānivarttinīm brahmaṇā sahadevaiśca saṃprāpte pratisaṃcare,ते ब्रह्मलौकिकाः सर्वे गतिं प्राप्यानिवर्त्तिनीम् ब्रह्मणा सहदेवैश्च संप्राप्ते प्रतिसंचरे
3,2,83,tapasoṃ'te kriyātmāno buddhāvasthā manīṣiṇaḥ avyakte saṃpralīyante sarve te kṣaṇadarśinaḥ,तपसोंऽते क्रियात्मानो बुद्धावस्था मनीषिणः अव्यक्ते संप्रलीयन्ते सर्वे ते क्षणदर्शिनः
3,2,84,ityetadamṛtaṃ śukraṃ nityamakṣayavyayam devarṣayo brahmasatraṃ sanātanamupāsate,इत्येतदमृतं शुक्रं नित्यमक्षयव्ययम् देवर्षयो ब्रह्मसत्रं सनातनमुपासते
3,2,85,apunarmārakādīnāṃ teṣāṃ caivoddhvaretasām karmābhyāsakṛtāṃ śraddhāṃ vedānteṣūpalakṣyate,अपुनर्मारकादीनां तेषां चैवोद्ध्वरेतसाम् कर्माभ्यासकृतां श्रद्धां वेदान्तेषूपलक्ष्यते
3,2,86,tatra te 'bhyāsino yuktāḥ parāṃ kāṣṭhāmupāsate hitvā śarīraṃ pāpmānamamṛtatvāya te gātāḥ,तत्र ते ऽभ्यासिनो युक्ताः परां काष्ठामुपासते हित्वा शरीरं पाप्मानममृतत्वाय ते गाताः
3,2,87,vītarāgā jitakrodhā nirmohāḥ satyavādinaḥ śāntāḥ praṇihitātmāno dayāvanto jitendriyāḥ,वीतरागा जितक्रोधा निर्मोहाः सत्यवादिनः शान्ताः प्रणिहितात्मानो दयावन्तो जितेन्द्रियाः
3,2,88,niḥsaṃgāḥ śucayaścaiva brahmasāyujyagāḥ smṛtāḥ akāmayuktairye vīrāstapobhirdagdhakilbiṣāḥ,निःसंगाः शुचयश्चैव ब्रह्मसायुज्यगाः स्मृताः अकामयुक्तैर्ये वीरास्तपोभिर्दग्धकिल्बिषाः
3,2,89,teṣāṃmabhraṃśino lokā aprameyasukhāḥ smṛtāḥ etadbrahmapadaṃ divyaṃ parame vyomni bhāsvaram yatra gatvā na śocanti hyamarā brahmaṇā saha,तेषांमभ्रंशिनो लोका अप्रमेयसुखाः स्मृताः एतद्ब्रह्मपदं दिव्यं परमे व्योम्नि भास्वरम् यत्र गत्वा न शोचन्ति ह्यमरा ब्रह्मणा सह
3,2,90,ṛṣaya ūcuḥ kasmādeṣu parārddhaṃśca kaścaiva para ucyate etadveditumicchāmastanno nigada sattama,ऋषय ऊचुः कस्मादेषु परार्द्धंश्च कश्चैव पर उच्यते एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम
3,2,91,sūta uvāca śṛṇudhvaṃ me parārddhasya parisaṃkhyāṃ parasyaca,सूत उवाच शृणुध्वं मे परार्द्धस्य परिसंख्यां परस्यच
3,2,92,ekaṃ daśaśataṃ caiva sahasraṃ caiva saṃkhyāyā vijñeyamāsahasraṃ tu sahasrāṇi daśāyutam,एकं दशशतं चैव सहस्रं चैव संख्याया विज्ञेयमासहस्रं तु सहस्राणि दशायुतम्
3,2,93,ekaṃ śatasahasraṃ tu niyutaṃ procyate budhaiḥ tathā śatasahasrāṇāṃ daśaprayutamucyate,एकं शतसहस्रं तु नियुतं प्रोच्यते बुधैः तथा शतसहस्राणां दशप्रयुतमुच्यते
3,2,94,tathā daśasahasrāṇāmayutaṃ koṭirucyate arbudaṃ daśakoṭyastu hyabjaṃ koṭiśataṃ viduḥ,तथा दशसहस्राणामयुतं कोटिरुच्यते अर्बुदं दशकोट्यस्तु ह्यब्जं कोटिशतं विदुः
3,2,95,sahasramāpi koṭīnāṃ kharvamāhurmanīṣiṇaḥ daśakoṭisahasrāṇi nikharvamiti taṃ viduḥ,सहस्रमापि कोटीनां खर्वमाहुर्मनीषिणः दशकोटिसहस्राणि निखर्वमिति तं विदुः
3,2,96,śataṃ koṭi sahasrāṇāṃ śaṅkurityabhidhīyate sahasraṃ tu sahasrāṇāṃ koṭīnāṃ padmamucyate,शतं कोटि सहस्राणां शङ्कुरित्यभिधीयते सहस्रं तु सहस्राणां कोटीनां पद्ममुच्यते
3,2,97,sahasrāṇi sahasrāṇāṃ koṭīnāṃ daśadhā punaḥ guṇitāni samudraṃ vai prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ,सहस्राणि सहस्राणां कोटीनां दशधा पुनः गुणितानि समुद्रं वै प्राहुः संख्याविदो जनाः
3,2,98,koṭīsahasraniyutamantyamityabhidhīyate koṭīsahasraprayutaṃ madhyamityabhisaṃjñitam,कोटीसहस्रनियुतमन्त्यमित्यभिधीयते कोटीसहस्रप्रयुतं मध्यमित्यभिसंज्ञितम्
3,2,99,koṭikoṭisahasraṃ tu parārddha iti kīrtyate parārddhaṃ dviguṇaṃ cāpi paramāhurmanīṣiṇaḥ,कोटिकोटिसहस्रं तु परार्द्ध इति कीर्त्यते परार्द्धं द्विगुणं चापि परमाहुर्मनीषिणः
3,2,100,śatamāhuḥ parivṛḍhaṃ sahasraṃ paripadmakam vijñeyamayutaṃ tasmānniyutaṃ prayutaṃ tataḥ,शतमाहुः परिवृढं सहस्रं परिपद्मकम् विज्ञेयमयुतं तस्मान्नियुतं प्रयुतं ततः
3,2,101,arbudaṃ nyarbudaṃ caiva kharbudaṃ ca tataḥ smṛtam kharvaṃ caiva nikharvaṃ ca śaṅkuḥ padmantathaiva ca,अर्बुदं न्यर्बुदं चैव खर्बुदं च ततः स्मृतम् खर्वं चैव निखर्वं च शङ्कुः पद्मन्तथैव च
3,2,102,samudramantyaṃ madhyaṃ ca parārddhaṃ ca paraṃ tataḥ evamaṣṭādaśaitāni sthānāni gaṇanāvidhau,समुद्रमन्त्यं मध्यं च परार्द्धं च परं ततः एवमष्टादशैतानि स्थानानि गणनाविधौ
3,2,103,śatādīni vijānīyātsaṃjñitāni maharṣibhiḥ kalpasaṃkhyāpravṛttasya parārddho brahmamaḥ smṛtaḥ,शतादीनि विजानीयात्संज्ञितानि महर्षिभिः कल्पसंख्याप्रवृत्तस्य परार्द्धो ब्रह्ममः स्मृतः
3,2,104,tāvaccheṣo 'pi kālo 'sya tasyānte pratitiṣṭhate para eva parārddhaśca saṃkhyātaḥ saṃkhyāyā mayā,तावच्छेषो ऽपि कालो ऽस्य तस्यान्ते प्रतितिष्ठते पर एव परार्द्धश्च संख्यातः संख्याया मया
3,2,105,yasmādasya paraṃ viryaṃ paramāyuḥ paraṃ tapaḥ parā śaktiḥ paro dharmaḥ parāvidyā parā dhṛtiḥ,यस्मादस्य परं विर्यं परमायुः परं तपः परा शक्तिः परो धर्मः पराविद्या परा धृतिः
3,2,106,paraṃ brahma paraṃ jñānaṃ paramaiśvaryameva ca tasmātparataraṃ bhūtaṃ brahmaṇo yanna vidyate,परं ब्रह्म परं ज्ञानं परमैश्वर्यमेव च तस्मात्परतरं भूतं ब्रह्मणो यन्न विद्यते
3,2,107,pare sthito hyeṣa paraḥ sarvārthevu tataḥ param saṃkhyātastu paro brahmā tasyārddhasya parārddhatā,परे स्थितो ह्येष परः सर्वार्थेवु ततः परम् संख्यातस्तु परो ब्रह्मा तस्यार्द्धस्य परार्द्धता
3,2,108,saṃkhyeyaṃ cāpyasaṃkhyeyaṃ satataṃ cāpi tāntrikam saṃkhyeyaṃ saṃkhyayā dṛṣṭamaparārddhādvibhāṣyate,संख्येयं चाप्यसंख्येयं सततं चापि तान्त्रिकम् संख्येयं संख्यया दृष्टमपरार्द्धाद्विभाष्यते
3,2,109,rāśau dṛṣṭe na saṃkhyāsti tadasaṃkhyāstu lakṣṇam ānantyaṃ sikatā dyeṣu hṛṣṭaṃ cānyaṃ tvalakṣaṇam,राशौ दृष्टे न संख्यास्ति तदसंख्यास्तु लक्ष्णम् आनन्त्यं सिकता द्येषु हृष्टं चान्यं त्वलक्षणम्
3,2,110,īśvaraistatprasaṃkhyānaṃ śuddhatvāddivyadṛṣṭibhiḥ evaṃ jñānapratiṣṭhatvātsarvaṃ brahmānupaśyati,ईश्वरैस्तत्प्रसंख्यानं शुद्धत्वाद्दिव्यदृष्टिभिः एवं ज्ञानप्रतिष्ठत्वात्सर्वं ब्रह्मानुपश्यति
3,2,111,etacchrutvā tu te sarve naimiṣeyāstapasvinaḥ bāṣpaparyākulākṣāstu praharṣādgadgadasvarāḥ,एतच्छ्रुत्वा तु ते सर्वे नैमिषेयास्तपस्विनः बाष्पपर्याकुलाक्षास्तु प्रहर्षाद्गद्गदस्वराः
3,2,112,papracchurmātāriśvānaṃ sarve te brahmavādinaḥ brahmalokastu bhagavanyāvanmātrāntare prabho,पप्रच्छुर्मातारिश्वानं सर्वे ते ब्रह्मवादिनः ब्रह्मलोकस्तु भगवन्यावन्मात्रान्तरे प्रभो
3,2,113,yojanāgreṇa saṃkhyātaḥ sādhanaṃ yojanasya tu krośasya ca parīmāṇaṃ śrotumīcchāma tattvataḥ,योजनाग्रेण संख्यातः साधनं योजनस्य तु क्रोशस्य च परीमाणं श्रोतुमीच्छाम तत्त्वतः
3,2,114,teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā mātariśvā vinītavat uvāca madhuraṃ vākyaṃ yathādṛṣṭaṃ yathākramam,तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मातरिश्वा विनीतवत् उवाच मधुरं वाक्यं यथादृष्टं यथाक्रमम्
3,2,115,vāyuruvāca etadvo 'haṃ pravakṣyāmi śruṇudhvaṃ me vivakṣitam avyaktādvyaktabhāgo vai mahānsthūlo vibhāṣyate,वायुरुवाच एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि श्रुणुध्वं मे विवक्षितम् अव्यक्ताद्व्यक्तभागो वै महान्स्थूलो विभाष्यते
3,2,116,daśaiva mahato bhāgā bhūtādiḥ sthūla ucyate daśabhāgādhikaṃ cāpi bhūtādiparimāṇakam,दशैव महतो भागा भूतादिः स्थूल उच्यते दशभागाधिकं चापि भूतादिपरिमाणकम्
3,2,117,paramāṇuḥ susūkṣmastu bhāvagrāhyo na cakṣuṣā yadabhedyatamaṃ loke vijñeyaṃ paramāṇuvat,परमाणुः सुसूक्ष्मस्तु भावग्राह्यो न चक्षुषा यदभेद्यतमं लोके विज्ञेयं परमाणुवत्
3,2,118,jālāntaragate bhānaiṃ yatsūkṣmaṃ dṛśyate rajaḥ prathamaṃ tatpramāṇānāṃ paramāṇuṃ pracakṣate,जालान्तरगते भानैं यत्सूक्ष्मं दृश्यते रजः प्रथमं तत्प्रमाणानां परमाणुं प्रचक्षते
3,2,119,aṣṭānāṃ paramāṇūnāṃ samāvāyo yadā bhavet trasareṇuḥ samākhyātastatpadmaraja ucyate,अष्टानां परमाणूनां समावायो यदा भवेत् त्रसरेणुः समाख्यातस्तत्पद्मरज उच्यते
3,2,120,trasareṇavo 'tha ye 'pyaṣṭau rathareṇustu sasmṛtaḥ te 'pyaṣṭau samavāyasthā bālāgraṃ tatsmṛtaṃ budhaiḥ,त्रसरेणवो ऽथ ये ऽप्यष्टौ रथरेणुस्तु सस्मृतः ते ऽप्यष्टौ समवायस्था बालाग्रं तत्स्मृतं बुधैः
3,2,121,bālāgrāṇyaṣṭalikṣā syādyūkālikṣāṣṭakaṃ bhavet yūkāṣṭakaṃ yavaprāhuraṅgulaṃ tu yavāṣṭakam,बालाग्राण्यष्टलिक्षा स्याद्यूकालिक्षाष्टकं भवेत् यूकाष्टकं यवप्राहुरङ्गुलं तु यवाष्टकम्
3,2,122,dvādaśāṅgulaparvāṇi vitastisthānamucyate ratniścāguliparvāṇi vijñeyo hyekaviṃśatiḥ,द्वादशाङ्गुलपर्वाणि वितस्तिस्थानमुच्यते रत्निश्चागुलिपर्वाणि विज्ञेयो ह्येकविंशतिः
3,2,123,catvāro viṃśatiścaiva hastaḥ syādaṅgulāni tu kiṣkurdviratnirvijñeyo dvicatvāriṃśadaṅgulaḥ,चत्वारो विंशतिश्चैव हस्तः स्यादङ्गुलानि तु किष्कुर्द्विरत्निर्विज्ञेयो द्विचत्वारिंशदङ्गुलः
3,2,124,ṣaṇṇavatyaṅgulaṃ caiva dhanurāhurmanīṣiṇaḥ etadgavyūtisaṃkhyāyāmādānaṃ dhanuṣaḥ smṛtam,षण्णवत्यङ्गुलं चैव धनुराहुर्मनीषिणः एतद्गव्यूतिसंख्यायामादानं धनुषः स्मृतम्
3,2,125,dhanurdaṇḍayugaṃ nālī tulyānyastaistathāṅgulaiḥ dhanuṣāṃ triśataṃ nalvamāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ,धनुर्दण्डयुगं नाली तुल्यान्यस्तैस्तथाङ्गुलैः धनुषां त्रिशतं नल्वमाहुः संख्याविदो जनाः
3,2,126,dhanuḥ sahasre dve cāpi gavyūtirupadiśyate aṣṭau dhanuḥ sahasrāṇi yojanaṃ tu vidhīyate,धनुः सहस्रे द्वे चापि गव्यूतिरुपदिश्यते अष्टौ धनुः सहस्राणि योजनं तु विधीयते
3,2,127,etena dhanuṣā caiva yojanaṃ tu samāpyate etatsahasraṃ vijñeyaṃ śakrakośāntaraṃ tathā,एतेन धनुषा चैव योजनं तु समाप्यते एतत्सहस्रं विज्ञेयं शक्रकोशान्तरं तथा
3,2,128,yojanānāṃ ca saṃkhyātaṃ saṃkhyājñānaviśāradaiḥ etena yojanāgreṇa śṛṇudhvaṃ brahmaṇoṃ'tare,योजनानां च संख्यातं संख्याज्ञानविशारदैः एतेन योजनाग्रेण शृणुध्वं ब्रह्मणोंऽतरे
3,2,129,mahītalātsahasrāṇāṃ rātādūrdhvaṃ divākaraḥ divākarātsahasre tu śate caurddhvaṃ niśākaraḥ,महीतलात्सहस्राणां रातादूर्ध्वं दिवाकरः दिवाकरात्सहस्रे तु शते चौर्द्ध्वं निशाकरः
3,2,130,pūrṇaṃ śatasahasraṃ tu yojanānāṃ niśākarāt nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnamupariṣṭātprakāśata,पूर्णं शतसहस्रं तु योजनानां निशाकरात् नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशत
3,2,131,śataṃ sahasraṃ saṃkhyātametaddviguṇitaṃ punaḥ grahāntaramathaikaikamūrddhvaṃ nakṣatramaṇḍarāt,शतं सहस्रं संख्यातमेतद्द्विगुणितं पुनः ग्रहान्तरमथैकैकमूर्द्ध्वं नक्षत्रमण्डरात्
3,2,132,tārāgrahāṇāṃ sarveṣāmadhyastāccarate budhaḥ tasyorddhvaṃ carate śukrastasmādūrddhvaṃ ca lohitaḥ,ताराग्रहाणां सर्वेषामध्यस्ताच्चरते बुधः तस्योर्द्ध्वं चरते शुक्रस्तस्मादूर्द्ध्वं च लोहितः
3,2,133,tato bṛhaspatiścorddhvaṃ tasmādūrddhvaṃ śanaiścaraḥ urddhvaṃ śatasahasraṃ tu yojanānāṃ śanaiścarāt,ततो बृहस्पतिश्चोर्द्ध्वं तस्मादूर्द्ध्वं शनैश्चरः उर्द्ध्वं शतसहस्रं तु योजनानां शनैश्चरात्
3,2,134,saptarṣimaṇḍalaṃ kṛtsnamupariṣṭātprakāśate ṛṣibhyastu sahasrāṇāṃ śatādūrddhvaṃ vibhāṣyate,सप्तर्षिमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते ऋषिभ्यस्तु सहस्राणां शतादूर्द्ध्वं विभाष्यते
3,2,135,yo 'sau tārāmaye divye vimāne hrasvarūpake uttānapādaputro 'sau meḍhībhūto dhruvo divi,यो ऽसौ तारामये दिव्ये विमाने ह्रस्वरूपके उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि
3,2,136,trailokyasyaiṣa utsedho vyākhyāto yojanairmayā manvantareṣu devānāmijyā yatraiva laukikī,त्रैलोक्यस्यैष उत्सेधो व्याख्यातो योजनैर्मया मन्वन्तरेषु देवानामिज्या यत्रैव लौकिकी
3,2,137,varṇāśramebhya iṣṭā tu loke 'sminsaṃpravarttate sarvāsāṃ devayonīnāṃ sthitihetuḥ sa vai smṛtaḥ,वर्णाश्रमेभ्य इष्टा तु लोके ऽस्मिन्संप्रवर्त्तते सर्वासां देवयोनीनां स्थितिहेतुः स वै स्मृतः
3,2,138,trailokyametadvyākhyātamata ūrddhvaṃ nibodhata dhruvādūrddhvaṃ maharloko yasmiṃste kalpavāsinaḥ,त्रैलोक्यमेतद्व्याख्यातमत ऊर्द्ध्वं निबोधत ध्रुवादूर्द्ध्वं महर्लोको यस्मिंस्ते कल्पवासिनः
3,2,139,ekāyojanakoṭīśā ityevaṃ niścayogataḥ dvīkoṭyāṃ tu maharlokājjanaloko vyavasthitaḥ,एकायोजनकोटीशा इत्येवं निश्चयोगतः द्वीकोट्यां तु महर्लोकाज्जनलोको व्यवस्थितः
3,2,140,yatra te brahmaṇaḥ putrā dakṣādyāḥ sādhakāḥ smṛtāḥ,यत्र ते ब्रह्मणः पुत्रा दक्षाद्याः साधकाः स्मृताः
3,2,141,vai rājā yatra te devā bhūtadāhavivarjitāḥ ṣaḍguṇaṃ tu tapolokātsatyalokāntaraṃ smṛtam,वै राजा यत्र ते देवा भूतदाहविवर्जिताः षड्गुणं तु तपोलोकात्सत्यलोकान्तरं स्मृतम्
3,2,142,apunarmārako nāma brahmalokaḥ sa ucyate yasminna cyavate bhūyo brahmaṇaṃ ya upāsate,अपुनर्मारको नाम ब्रह्मलोकः स उच्यते यस्मिन्न च्यवते भूयो ब्रह्मणं य उपासते
3,2,143,ekakoṭiryojanānāṃ pañcāśanniyutāni tu ūrddhvabhāgastatoṃ'ḍasya brahmalokātparaḥ smṛtaḥ,एककोटिर्योजनानां पञ्चाशन्नियुतानि तु ऊर्द्ध्वभागस्ततोंऽडस्य ब्रह्मलोकात्परः स्मृतः
3,2,144,caturdaśaiva koṭyastu niyutāni ca pañca ṣaṭ sa caurddhva saṃpracāro 'sya gatyantaścaparaḥ smṛtaḥ,चतुर्दशैव कोट्यस्तु नियुतानि च पञ्च षट् स चौर्द्ध्व संप्रचारो ऽस्य गत्यन्तश्चपरः स्मृतः
3,2,145,dhruvāgrametadvyākhyātaṃ yojanagrādyathāśrutam adhogatīnāṃ vakṣyāmi bhūtānāṃ sthānakalpanām,ध्रुवाग्रमेतद्व्याख्यातं योजनग्राद्यथाश्रुतम् अधोगतीनां वक्ष्यामि भूतानां स्थानकल्पनाम्
3,2,146,gacchanti ghorakarmāṇaḥ prāṇino yatra karmabhiḥ narako rauravo ghoraḥ śūkarastāla evaṃ ca,गच्छन्ति घोरकर्माणः प्राणिनो यत्र कर्मभिः नरको रौरवो घोरः शूकरस्ताल एवं च
3,2,147,taptakumbho mahājvālaḥ śabalo 'tha vimohanaḥ kṛmī ca kṛmibhakṣaśca lālābhakṣo viśaṃsanaḥ,तप्तकुम्भो महाज्वालः शबलो ऽथ विमोहनः कृमी च कृमिभक्षश्च लालाभक्षो विशंसनः
3,2,148,adhaḥśirāḥ pūyavaho rudhirāndhustathaivaca viṣṭākīrṇaśca narako mūtrakīrṇa stathaiva ca,अधःशिराः पूयवहो रुधिरान्धुस्तथैवच विष्टाकीर्णश्च नरको मूत्रकीर्ण स्तथैव च
3,2,149,tathā vaitaraṇī kṛṣṇamasipatravanaṃ tathā agnijvālo mahāghoraḥ saṃdaṃśo 'thāśvabhojanaḥ,तथा वैतरणी कृष्णमसिपत्रवनं तथा अग्निज्वालो महाघोरः संदंशो ऽथाश्वभोजनः
3,2,150,tamaścakṛṣṇasūtraśca lohaścāpyabhijastathā apratiṣṭho 'tha vīciśca narakā hyevamādayaḥ,तमश्चकृष्णसूत्रश्च लोहश्चाप्यभिजस्तथा अप्रतिष्ठो ऽथ वीचिश्च नरका ह्येवमादयः
3,2,151,tāmasā narakāḥ sarve yamasya viṣaye sthitāḥ yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ patantīha vṛthakpṛthak,तामसा नरकाः सर्वे यमस्य विषये स्थिताः येषु दुष्कृतकर्माणः पतन्तीह वृथक्पृथक्
3,2,152,bhūmeradhastātte sarve rauravādyaḥ prakīrttitāḥ raurave kūṭasākṣe tumithyā yaścābhiśasati,भूमेरधस्तात्ते सर्वे रौरवाद्यः प्रकीर्त्तिताः रौरवे कूटसाक्षे तुमिथ्या यश्चाभिशसति
3,2,153,krūragraha pakṣavādī hyasaktaḥ patate naraḥ rādho godhro bhrūṇahā ca hyagnidātā purasya ca,क्रूरग्रह पक्षवादी ह्यसक्तः पतते नरः राधो गोध्रो भ्रूणहा च ह्यग्निदाता पुरस्य च
3,2,154,śūkare brahmahā majjetsurāpaḥ svarṇataskaraḥ tāle patetkṣatriyahā hatvā vaiśyaṃ ca majjati,शूकरे ब्रह्महा मज्जेत्सुरापः स्वर्णतस्करः ताले पतेत्क्षत्रियहा हत्वा वैश्यं च मज्जति
3,2,155,brahmahatyā ca yaḥ kuryādyaśca syādgurutalpagaḥ saptakumbheṣvasau gāmī tathā rājabhaṭaśca yaḥ,ब्रह्महत्या च यः कुर्याद्यश्च स्याद्गुरुतल्पगः सप्तकुम्भेष्वसौ गामी तथा राजभटश्च यः
3,2,156,saṃtāpyate vāśvaṇiktathāca dhanarakṣitā sādhvīvikrayakarttā ca yastu bhaktaṃ parityajet,संताप्यते वाश्वणिक्तथाच धनरक्षिता साध्वीविक्रयकर्त्ता च यस्तु भक्तं परित्यजेत्
3,2,157,mahājvāle duhitaraṃ snuṣāṃ gacchati yastu vai vedaṃ vikrīṇateye ca vedaṃ vai dūṣayanti ye,महाज्वाले दुहितरं स्नुषां गच्छति यस्तु वै वेदं विक्रीणतेये च वेदं वै दूषयन्ति ये
3,2,158,guruṃścaivāvamanyante vākśaraistāḍayanti ca agamyagāmī ca naro narakaṃ śabalaṃ vrajet,गुरुंश्चैवावमन्यन्ते वाक्शरैस्ताडयन्ति च अगम्यगामी च नरो नरकं शबलं व्रजेत्
3,2,159,vimohe patate ghore maryādāṃ yobhinatti vai duriṣṭaṃ kurute yastu kīḍalohaṃ prapadyate,विमोहे पतते घोरे मर्यादां योभिनत्ति वै दुरिष्टं कुरुते यस्तु कीडलोहं प्रपद्यते
3,2,160,devabrāhmaṇavidveṣṭā gurūṇāṃ vāpyapūjakaḥ ratnaṃ dūṣayate yastu kṛmibhakṣe prapadyate,देवब्राह्मणविद्वेष्टा गुरूणां वाप्यपूजकः रत्नं दूषयते यस्तु कृमिभक्षे प्रपद्यते
3,2,161,paryaśnāti ya eko 'nnaṃ brāhmaṇānsuhṛdo vinā lālābhakṣe sa tiṣṭhettu durgandhe narake gataḥ,पर्यश्नाति य एको ऽन्नं ब्राह्मणान्सुहृदो विना लालाभक्षे स तिष्ठेत्तु दुर्गन्धे नरके गतः
3,2,162,kāṇḍakarttā kulālaśca niṣkahartā cikitsakaḥ ārāme 'pyagnidātā yaḥ patate sa viśaṃsani,काण्डकर्त्ता कुलालश्च निष्कहर्ता चिकित्सकः आरामे ऽप्यग्निदाता यः पतते स विशंसनि
3,2,163,asatpratigrahī yaśca tathaivāyājyayājakaḥ nakṣatrairjīvate yaśca naro gacchatyadhomukham,असत्प्रतिग्रही यश्च तथैवायाज्ययाजकः नक्षत्रैर्जीवते यश्च नरो गच्छत्यधोमुखम्
3,2,164,kṣīraṃ surāṃ ca lavaṇaṃ lākṣāṃ gandhaṃ rasaṃ tilān evamādīni vikrīṇanghore pūyavahe patet,क्षीरं सुरां च लवणं लाक्षां गन्धं रसं तिलान् एवमादीनि विक्रीणन्घोरे पूयवहे पतेत्
3,2,165,yaḥ kukkuṭānnibadnāti mārjārānsūkarāṃstathā pakṣiṇaśca mṛgāñchāgānso 'pyenaṃ narakaṃ vrajet,यः कुक्कुटान्निबद्नाति मार्जारान्सूकरांस्तथा पक्षिणश्च मृगाञ्छागान्सो ऽप्येनं नरकं व्रजेत्
3,2,166,ajāviko māhiṣikastathā cakradhvajī ca yaḥ raṅgopajīvako vipraḥ śākanirgrāmayājakaḥ,अजाविको माहिषिकस्तथा चक्रध्वजी च यः रङ्गोपजीवको विप्रः शाकनिर्ग्रामयाजकः
3,2,167,agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī surāpo māsabhakṣaśca tathā ca paśughātakaḥ,अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी सुरापो मासभक्षश्च तथा च पशुघातकः
3,2,168,viśastā mahiṣādīnāṃ mṛgahantā tathaiva ca parvakāraśca mūcī ca yaśca syānmitraghātakaḥ,विशस्ता महिषादीनां मृगहन्ता तथैव च पर्वकारश्च मूची च यश्च स्यान्मित्रघातकः
3,2,169,rudhirāndhau patantyete hyevamāhurmanīṣiṇaḥ upaviṣṭaṃ bhoktumatha paṅktyāṃ vai vañcayanti ye,रुधिरान्धौ पतन्त्येते ह्येवमाहुर्मनीषिणः उपविष्टं भोक्तुमथ पङ्क्त्यां वै वञ्चयन्ति ये
3,2,170,patanti narake ghore viḍbhuje nātra saṃśayaḥ mṛṣāvādī naro yaśca tathā prākrośako 'śubhaḥ,पतन्ति नरके घोरे विड्भुजे नात्र संशयः मृषावादी नरो यश्च तथा प्राक्रोशको ऽशुभः
3,2,171,patate narake ghore mūtrākīrṇe sa pāpakṛta madhugrāhābhihantāro yānti vaitagṇīṃ narāḥ,पतते नरके घोरे मूत्राकीर्णे स पापकृत मधुग्राहाभिहन्तारो यान्ति वैतग्णीं नराः
3,2,172,unmattāścittabhagnāścaśaucācāravivarjitāḥ krodhanā duḥkhadā ye ca kuhakāḥ kṛṣṇagāminaḥ,उन्मत्ताश्चित्तभग्नाश्चशौचाचारविवर्जिताः क्रोधना दुःखदा ये च कुहकाः कृष्णगामिनः
3,2,173,asipatra vanacchadakṛto hyorabhrikāśca ye karttanaṣu vikṛtyanta mṛgavyādhaḥ sudāruṇaiḥ,असिपत्र वनच्छदकृतो ह्योरभ्रिकाश्च ये कर्त्तनषु विकृत्यन्त मृगव्याधः सुदारुणैः
3,2,174,āśrama pratyavasitā hyagnijvāle patanti vai bhakṣyante śyāmaśabalairayastuḍaśva vāyasaiḥ,आश्रम प्रत्यवसिता ह्यग्निज्वाले पतन्ति वै भक्ष्यन्ते श्यामशबलैरयस्तुडश्व वायसैः
3,2,175,iṣṭāpūrtavratālopātsaṃdaṃśe narake patet skandante ye divāsvapne vratino brahmacāriṇaḥ,इष्टापूर्तव्रतालोपात्संदंशे नरके पतेत् स्कन्दन्ते ये दिवास्वप्ने व्रतिनो ब्रह्मचारिणः
3,2,176,putrairadhyāpitā ye ca putrairākṣāpitāśca ye te sarva narakaṃ yānti niyataṃ tu śvabhojanam,पुत्रैरध्यापिता ये च पुत्रैराक्षापिताश्च ये ते सर्व नरकं यान्ति नियतं तु श्वभोजनम्
3,2,177,varṇāśramaviruddhā ye krodhaharṣasamanvitāḥ karmāṇi ye tu kurvanti sarve nirayavāsinaḥ,वर्णाश्रमविरुद्धा ये क्रोधहर्षसमन्विताः कर्माणि ये तु कुर्वन्ति सर्वे निरयवासिनः
3,2,178,upariṣṭātsthito ghora uṣṇātmā rauravo mahān sudāruṇastu śītātmā tasyādhastāttapaḥ smṛtaḥ,उपरिष्टात्स्थितो घोर उष्णात्मा रौरवो महान् सुदारुणस्तु शीतात्मा तस्याधस्तात्तपः स्मृतः
3,2,179,evamādikrameṇaiva varṇyamānānnibodhata bhūmeradhastātsaptaiva narakāḥ parikīrttitāḥ,एवमादिक्रमेणैव वर्ण्यमानान्निबोधत भूमेरधस्तात्सप्तैव नरकाः परिकीर्त्तिताः
3,2,180,adharmasūtayaste syurandhatāmisrakādayaḥ rauravaḥ prathamasteṣāṃ mahāraurava eva ca,अधर्मसूतयस्ते स्युरन्धतामिस्रकादयः रौरवः प्रथमस्तेषां महारौरव एव च
3,2,181,asyādhaḥ punarapyanyaḥ śītastapa iti smṛtaḥ tṛtīyaḥ kālasūtraḥ syānmahāhirvividhaḥ smṛtaḥ,अस्याधः पुनरप्यन्यः शीतस्तप इति स्मृतः तृतीयः कालसूत्रः स्यान्महाहिर्विविधः स्मृतः
3,2,182,apratiṣṭhaścaturthaḥ syāda vīciḥ pañcamaḥ smṛtaḥ lohaḥ ṣaṣṭhaḥ smṛtasteṣāmavidheyastu saptamaḥ,अप्रतिष्ठश्चतुर्थः स्याद वीचिः पञ्चमः स्मृतः लोहः षष्ठः स्मृतस्तेषामविधेयस्तु सप्तमः
3,2,183,ghorātvādrauravaḥ proktaḥ soṣṇako dahanaḥ smṛtaḥ sudāruṇastu śītātmā tsyādhastāttapo 'dhamaḥ,घोरात्वाद्रौरवः प्रोक्तः सोष्णको दहनः स्मृतः सुदारुणस्तु शीतात्मा त्स्याधस्तात्तपो ऽधमः
3,2,184,savāṃ nikṛntanaḥ prokto kālasūtro 'tidāruṇaḥ apratiṣṭhe sthitirnāsti bhramastasminsadā smṛtaḥ,सवां निकृन्तनः प्रोक्तो कालसूत्रो ऽतिदारुणः अप्रतिष्ठे स्थितिर्नास्ति भ्रमस्तस्मिन्सदा स्मृतः
3,2,185,avīcirdāruṇaḥ prokto yantrasaṃpīḍanācca saḥ tasmātsudāruṇo lohaḥ karmaṇāṃ śrayaṇācca saḥ,अवीचिर्दारुणः प्रोक्तो यन्त्रसंपीडनाच्च सः तस्मात्सुदारुणो लोहः कर्मणां श्रयणाच्च सः
3,2,186,tathābhūtaśarītvādavidheyastu sa smṛtaḥ pīḍābandhavadhāsaṃgādapratīkāralakṣaṇaḥ,तथाभूतशरीत्वादविधेयस्तु स स्मृतः पीडाबन्धवधासंगादप्रतीकारलक्षणः
3,2,187,ūrddhvādhaḥ saṃgatāste tu nirālokāśca te smṛtāḥ duḥkhotkarṣastu sarveṣu hyadharmasya nimittataḥ,ऊर्द्ध्वाधः संगतास्ते तु निरालोकाश्च ते स्मृताः दुःखोत्कर्षस्तु सर्वेषु ह्यधर्मस्य निमित्ततः
3,2,187,ūrddhvalokaiḥ samāvetau nirālokau ca tāvubhau kūṭāgārapra māṇaiśca śarīraistatra nārakāḥ,ऊर्द्ध्वलोकैः समावेतौ निरालोकौ च तावुभौ कूटागारप्र माणैश्च शरीरैस्तत्र नारकाः
3,2,188,upabhogasamarthaistu sadyo jāyanti karmabhiḥ duḥkhaprakarṣaścograstu teṣu sarveṣu vai smṛtaḥ,उपभोगसमर्थैस्तु सद्यो जायन्ति कर्मभिः दुःखप्रकर्षश्चोग्रस्तु तेषु सर्वेषु वै स्मृतः
3,2,189,upabhogasamarthaistu sadyo jāyanti karmabhiḥ duḥkhaprakarṣaścograstu teṣu sarveṣu vai smṛtaḥ,उपभोगसमर्थैस्तु सद्यो जायन्ति कर्मभिः दुःखप्रकर्षश्चोग्रस्तु तेषु सर्वेषु वै स्मृतः
3,2,190,yātanāścāpyasaṃkhyeyā nārakāṇāṃ tathā smṛtāḥ tatrānubhūyate duḥkhaṃ kṣīṇe karmaṇi vai punaḥ,यातनाश्चाप्यसंख्येया नारकाणां तथा स्मृताः तत्रानुभूयते दुःखं क्षीणे कर्मणि वै पुनः
3,2,191,tiryagyonau prasūyante karmaśeṣeṇa teṃ'tataḥ devāṃśca tārakāścaiva hyūrddhvaṃ cādhaśca saṃsthitāḥ,तिर्यग्योनौ प्रसूयन्ते कर्मशेषेण तेंऽततः देवांश्च तारकाश्चैव ह्यूर्द्ध्वं चाधश्च संस्थिताः
3,2,192,dharmādharmanimittena sadyo jāyanti mūrttayaḥ upabhogārthamutpattiraupapattikakarmataḥ,धर्माधर्मनिमित्तेन सद्यो जायन्ति मूर्त्तयः उपभोगार्थमुत्पत्तिरौपपत्तिककर्मतः
3,2,193,paśyanti nārakāndevā hyadhovaktrā hyaghogatān nārakāṃśca tathā devānsarvānpaśyaṃ tyadhemukhān,पश्यन्ति नारकान्देवा ह्यधोवक्त्रा ह्यघोगतान् नारकांश्च तथा देवान्सर्वान्पश्यं त्यधेमुखान्
3,2,194,anayostulyatā yasmāddhāramāśca svabhāvataḥ tasmādūrddhvamadhobhāvo lokāloke na vidyate,अनयोस्तुल्यता यस्माद्धारमाश्च स्वभावतः तस्मादूर्द्ध्वमधोभावो लोकालोके न विद्यते
3,2,195,eṣā svābhāvikī saṃjñā lokāloke pravarttate athābruvanpunarvāyuṃbrāhmaṇāḥ satriṇastadā,एषा स्वाभाविकी संज्ञा लोकालोके प्रवर्त्तते अथाब्रुवन्पुनर्वायुंब्राह्मणाः सत्रिणस्तदा
3,2,196,ṛṣaya ūcuḥ sarveṣāmeva bhūtānāṃ lokālokanivāsinām saṃsāre saṃsarantīha yāvantaḥ prāṇinaśca te,ऋषय ऊचुः सर्वेषामेव भूतानां लोकालोकनिवासिनाम् संसारे संसरन्तीह यावन्तः प्राणिनश्च ते
3,2,197,saṃkhyāyā parisaṃkhyāya tānnaḥ prabrūhi kṛtsnaśaḥ ṛṣīṇāṃ tadvacaḥ śrutvā maruto vākyamabravīt,संख्याया परिसंख्याय तान्नः प्रब्रूहि कृत्स्नशः ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा मरुतो वाक्यमब्रवीत्
3,2,198,vāyuruvāca na śakyaṃ divyayā dṛṣṭyā jñātuṃ jñānena vā punaḥ cakṣuṣā vai prasaṃkhyātumato hyante na ca dvijāḥ,वायुरुवाच न शक्यं दिव्यया दृष्ट्या ज्ञातुं ज्ञानेन वा पुनः चक्षुषा वै प्रसंख्यातुमतो ह्यन्ते न च द्विजाः
3,2,199,anādhyānādameyatvānnaiva praśno vidhīyate brahmaṇā saṃjñitaṃ yattu saṃkhyayā tannibodhata,अनाध्यानादमेयत्वान्नैव प्रश्नो विधीयते ब्रह्मणा संज्ञितं यत्तु संख्यया तन्निबोधत
3,2,200,yaḥ sahasratamo bhāgaḥ sthāvarāṇāṃ bhavediha pārthivāḥ kṛmayastāvatsaṃsekādyeṣu saṃbhavaḥ,यः सहस्रतमो भागः स्थावराणां भवेदिह पार्थिवाः कृमयस्तावत्संसेकाद्येषु संभवः
3,2,201,saṃsekajānāṃ bhāgena sahasreṇaiva saṃmitāḥ audakā jantavaḥ sarve niścayāttannidhāryatām,संसेकजानां भागेन सहस्रेणैव संमिताः औदका जन्तवः सर्वे निश्चयात्तन्निधार्यताम्
3,2,202,sahasreṇaiva bhāgena sattvānāṃ salilaukasām vihaṅgamāstu vijñeyā laukikāste ca sarvaśaḥ,सहस्रेणैव भागेन सत्त्वानां सलिलौकसाम् विहङ्गमास्तु विज्ञेया लौकिकास्ते च सर्वशः
3,2,203,yaḥ sahasratamo bhāgasteṣāṃ vai pakṣimāṃ bhavet paśavastatsamā jñeyā laukikāstu catuṣpadāḥ,यः सहस्रतमो भागस्तेषां वै पक्षिमां भवेत् पशवस्तत्समा ज्ञेया लौकिकास्तु चतुष्पदाः
3,2,204,catuṣpadānāṃ sarveṣāṃ sahasreṇaiva saṃmitāḥ dvipadāstatsahasreṇa saṃmitā dhārmikāḥ punaḥ,चतुष्पदानां सर्वेषां सहस्रेणैव संमिताः द्विपदास्तत्सहस्रेण संमिता धार्मिकाः पुनः
3,2,205,sahasreṇaiva bhāgena dhārmikebhyo divaṃ gatāḥ yaḥ sahasratamo bhāgo dhārmikāṇāṃ bhaveddivi,सहस्रेणैव भागेन धार्मिकेभ्यो दिवं गताः यः सहस्रतमो भागो धार्मिकाणां भवेद्दिवि
3,2,206,saṃmitāstena bhāgena mokṣiṇastāvadeva hi svargopapādakaistulyā yātanāsthānavāsinaḥ,संमितास्तेन भागेन मोक्षिणस्तावदेव हि स्वर्गोपपादकैस्तुल्या यातनास्थानवासिनः
3,2,207,patitādharmavidveṣāddurātmāno mriyanti ye raurave tamasi hyete śītoṣṇaṃ prāpnuvanti te,पतिताधर्मविद्वेषाद्दुरात्मानो म्रियन्ति ये रौरवे तमसि ह्येते शीतोष्णं प्राप्नुवन्ति ते
3,2,208,vedanāḥ kaṭukāḥ stabdhā yātanāsthānamāgatāḥ uṣṇastu rauravo jñeyastejoghorarasātmakaḥ,वेदनाः कटुकाः स्तब्धा यातनास्थानमागताः उष्णस्तु रौरवो ज्ञेयस्तेजोघोररसात्मकः
3,2,209,tatoṃ'dhanāmakaścāpi śītānmā satataṃ tapaḥ evaṃ sudurlabhāḥ saṃtaḥ svarge vā dhārmikā narāḥ,ततोंऽधनामकश्चापि शीतान्मा सततं तपः एवं सुदुर्लभाः संतः स्वर्गे वा धार्मिका नराः
3,2,210,eṣā saṃjñīkṛtā saṃkhyā ceśvareṇa svayaṃbhuvā gaṇānā dinivṛttaiṣā saṃkhyā brāhmī tvamānuṣī,एषा संज्ञीकृता संख्या चेश्वरेण स्वयंभुवा गणाना दिनिवृत्तैषा संख्या ब्राह्मी त्वमानुषी
3,2,211,ṛṣaya ūcuḥ mahāñjanastapaḥ satyo bhūto bhavyo bhavastathā uktā hyete tvayā lākā lākānāmantaraṇa ca,ऋषय ऊचुः महाञ्जनस्तपः सत्यो भूतो भव्यो भवस्तथा उक्ता ह्येते त्वया लाका लाकानामन्तरण च
3,2,212,lokāntaraṃ ca yādṛk ca tanno brūhi yathā tathā teṣāṃ tadvacana śrutvā ṛṣīṇāmūrddhvaretasām sa vāyurdṛṣṭatattvārtha idaṃ tattvamuvāca ha,लोकान्तरं च यादृक् च तन्नो ब्रूहि यथा तथा तेषां तद्वचन श्रुत्वा ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम् स वायुर्दृष्टतत्त्वार्थ इदं तत्त्वमुवाच ह
3,2,213,vāyuruvāca vyaktaṃ tarkeṇa paśyanti yogātpratyakṣadarśinaḥ,वायुरुवाच व्यक्तं तर्केण पश्यन्ति योगात्प्रत्यक्षदर्शिनः
3,2,214,pratyāhāreṇa dhyānena tapasā kṣayamātmanaḥ ṛbhuḥ sanatkumārādyāḥ saṃbuddhāḥ śuddhabuddhayaḥ,प्रत्याहारेण ध्यानेन तपसा क्षयमात्मनः ऋभुः सनत्कुमाराद्याः संबुद्धाः शुद्धबुद्धयः
3,2,215,vyapetakośā virajāḥ saṃto brahmaiva sattamāḥ akṣayāḥ prītisaṃyuktā brāhme tiṣṭhanti yoginaḥ,व्यपेतकोशा विरजाः संतो ब्रह्मैव सत्तमाः अक्षयाः प्रीतिसंयुक्ता ब्राह्मे तिष्ठन्ति योगिनः
3,2,216,ṛṣīṇāṃ bālaśilyānāṃ tairyathākṛtamīśvaraiḥ yathātraiva sayā dṛṣṭaṃ sāṃnidhyaṃ tatra kurvatā,ऋषीणां बालशिल्यानां तैर्यथाकृतमीश्वरैः यथात्रैव सया दृष्टं सांनिध्यं तत्र कुर्वता
3,2,217,agrāhyamakṛtārthānāmālayaṃ ceśvarasya yat īśvaraḥ paramāṇutvādbhāvagrāhyo manīṣiṇām,अग्राह्यमकृतार्थानामालयं चेश्वरस्य यत् ईश्वरः परमाणुत्वाद्भावग्राह्यो मनीषिणाम्
3,2,218,jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ tapaḥ satyaṃ kṣamā dhṛtiḥ draṣṭṛtvamātmasaṃbandhamadhiṣṭātṛtvameva ca,ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः द्रष्टृत्वमात्मसंबन्धमधिष्टातृत्वमेव च
3,2,219,avyayāni daśaitāni tasmistiṃṣṭhanti śaṅkare vibhutvātkhalu yogāḍhyo brahmaṇo 'nugrahe rataḥ,अव्ययानि दशैतानि तस्मिस्तिंष्ठन्ति शङ्करे विभुत्वात्खलु योगाढ्यो ब्रह्मणो ऽनुग्रहे रतः
3,2,220,sa lokavigraho bhūtvā sāhāyyamupatiṣṭhate akṣaraṃ dhruvamavyagramaṣṭamaṃ tvaupasargikam,स लोकविग्रहो भूत्वा साहाय्यमुपतिष्ठते अक्षरं ध्रुवमव्यग्रमष्टमं त्वौपसर्गिकम्
3,2,221,tasyeśvarasya cinmātraṃ sthānaṃ māyāmayaṃ param māyayā kṛtamācaṣṭe māyī devo maheśvaraḥ,तस्येश्वरस्य चिन्मात्रं स्थानं मायामयं परम् मायया कृतमाचष्टे मायी देवो महेश्वरः
3,2,222,devānāmupasaṃhārastatpramāṇaṃ hi kīrtyate vistareṇānupūrvyā ca bruvato me nibodhata,देवानामुपसंहारस्तत्प्रमाणं हि कीर्त्यते विस्तरेणानुपूर्व्या च ब्रुवतो मे निबोधत
3,2,223,trayodaśaiva koṭyastu niyutāni daśeṣavaḥ bhūlokādbrahmaloko vai yojanaiḥ saṃprakīrtyate,त्रयोदशैव कोट्यस्तु नियुतानि दशेषवः भूलोकाद्ब्रह्मलोको वै योजनैः संप्रकीर्त्यते
3,2,224,ekā yojanakoṭī tu pañcāśanniyutāni ca ūrddhva bhāgavato 'ḍaṃ tu brahmalokātparaṃ smṛtam,एका योजनकोटी तु पञ्चाशन्नियुतानि च ऊर्द्ध्व भागवतो ऽडं तु ब्रह्मलोकात्परं स्मृतम्
3,2,225,eṣorddhvagaḥ pracārastu gatyantaśca tataḥ smṛtaḥ nityā hyaparisaṃkṣātāḥ parasparaguṇāśrayāt,एषोर्द्ध्वगः प्रचारस्तु गत्यन्तश्च ततः स्मृतः नित्या ह्यपरिसंक्षाताः परस्परगुणाश्रयात्
3,2,226,sūkṣmāḥ prasavadharmiṇyastataḥ prakṛtayaḥ smṛtāḥ yebhyo 'dhikarttā saṃjajñe kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ,सूक्ष्माः प्रसवधर्मिण्यस्ततः प्रकृतयः स्मृताः येभ्यो ऽधिकर्त्ता संजज्ञे क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
3,2,227,tāsu prakṛtimatsūkṣmamadhiṣṭhātṛtvamavyayam anutpādyaṃ paraṃ dhāma paramāṇu pareśayam,तासु प्रकृतिमत्सूक्ष्ममधिष्ठातृत्वमव्ययम् अनुत्पाद्यं परं धाम परमाणु परेशयम्
3,2,228,akṣayaścāpyanūhyaśca tvamūrttirmūrttimānasau prādurbhāvastirobhāvaḥ sthitiścaivāpyanugrahaḥ,अक्षयश्चाप्यनूह्यश्च त्वमूर्त्तिर्मूर्त्तिमानसौ प्रादुर्भावस्तिरोभावः स्थितिश्चैवाप्यनुग्रहः
3,2,229,vidhiranyairanaupamyaḥ paramāṇumaheśvaraḥ satejā eṣa tamaso yaḥ purastātprakāśakaḥ,विधिरन्यैरनौपम्यः परमाणुमहेश्वरः सतेजा एष तमसो यः पुरस्तात्प्रकाशकः
3,2,230,yadaṇḍamāsītsauvarmaṃ prathamaṃ tvaupasargikam bṛhattu sarvato vṛttamīśvarāttadvyajāyate,यदण्डमासीत्सौवर्मं प्रथमं त्वौपसर्गिकम् बृहत्तु सर्वतो वृत्तमीश्वरात्तद्व्यजायते
3,2,231,īśvarādbījanirbhedaḥ kṣetrajño bījamiṣyate yoniṃ prakṛti mācaṣṭe sā ca nārāyaṇātmikā,ईश्वराद्बीजनिर्भेदः क्षेत्रज्ञो बीजमिष्यते योनिं प्रकृति माचष्टे सा च नारायणात्मिका
3,2,232,vibhurlokasya sṛṣṭyarthaṃ lokasaṃsthānameva ca sannisargaḥ satattvācca lokadhāturmahātmanaḥ,विभुर्लोकस्य सृष्ट्यर्थं लोकसंस्थानमेव च सन्निसर्गः सतत्त्वाच्च लोकधातुर्महात्मनः
3,2,233,purastādbrahmalokasya hyaṇḍādarvāk ca brahmaṇaḥ tyormadhye puraṃ divyaṃ mana mayamanāmayam,पुरस्ताद्ब्रह्मलोकस्य ह्यण्डादर्वाक् च ब्रह्मणः त्योर्मध्ये पुरं दिव्यं मन मयमनामयम्
3,2,234,tadvigrahavataḥ sthānamīśvarasyāmitaujasaḥ śivaṃ nāma puraṃ tatra śaraṇaṃ janmabhīruṇām,तद्विग्रहवतः स्थानमीश्वरस्यामितौजसः शिवं नाम पुरं तत्र शरणं जन्मभीरुणाम्
3,2,235,sahasrāṇāṃ śataṃ pūrvaṃ yojanānāṃ dvijottamāḥ abhyantaraṃ tu vistīrṇaṃ mahīmaṇḍalasaṃsthitam,सहस्राणां शतं पूर्वं योजनानां द्विजोत्तमाः अभ्यन्तरं तु विस्तीर्णं महीमण्डलसंस्थितम्
3,2,236,madhyāhnārkaprakāśena paratejo 'bhimardinā śāta kaiṃbhena mahatā prākāreṇārkavarcasā,मध्याह्नार्कप्रकाशेन परतेजो ऽभिमर्दिना शात कैंभेन महता प्राकारेणार्कवर्चसा
3,2,237,dvāraiścaturbhiḥ sauvarṇairmuktādāmavibhūṣitaiḥ tapanīyanibhaiḥ śubhrairgāḍhaṃ sukṛtaveṣṭanam,द्वारैश्चतुर्भिः सौवर्णैर्मुक्तादामविभूषितैः तपनीयनिभैः शुभ्रैर्गाढं सुकृतवेष्टनम्
3,2,238,taccākāśe puraṃ ramyaṃ divyaṃ ghaṇṭādināditam ramye puravaraśreṣṭhe tasminvaihāyabhūmiṣu,तच्चाकाशे पुरं रम्यं दिव्यं घण्टादिनादितम् रम्ये पुरवरश्रेष्ठे तस्मिन्वैहायभूमिषु
3,2,239,nānāratnavicitreṣu patākābahuleṣu ca sarvakāmasamṛddheṣu vanopavanaśobhiṣu,नानारत्नविचित्रेषु पताकाबहुलेषु च सर्वकामसमृद्धेषु वनोपवनशोभिषु
3,2,240,rājateṣu gṛhānteṣu śātakaiṃbhamayeṣu ca saṃdhyābhrasannikāśeṣu kailāsapratimeṣu ca,राजतेषु गृहान्तेषु शातकैंभमयेषु च संध्याभ्रसन्निकाशेषु कैलासप्रतिमेषु च
3,2,241,hṛṣṭaiḥ śabdādibhirbhogairye bhaviṣyānusāriṇaḥ prāsādavarapṛṣṭheṣu teṣu modanti suvratāḥ,हृष्टैः शब्दादिभिर्भोगैर्ये भविष्यानुसारिणः प्रासादवरपृष्ठेषु तेषु मोदन्ति सुव्रताः
3,2,242,brahmaghoṣairaviratāḥ kathāśca vividhāḥ śubhāḥ gītavāditraghoṣāśca saṃsravāśca samantataḥ,ब्रह्मघोषैरविरताः कथाश्च विविधाः शुभाः गीतवादित्रघोषाश्च संस्रवाश्च समन्ततः
3,2,243,saṃhatāścaivamatulā janāśrayakṛtastathā evamādīni vartante teṣāṃ prāsādamūrddhani,संहताश्चैवमतुला जनाश्रयकृतस्तथा एवमादीनि वर्तन्ते तेषां प्रासादमूर्द्धनि
3,2,244,sahasrapādaḥ prāsādastapanīyamayaḥ śubhaḥ anaupamyairvarai ratnaiḥ sarvataḥ saṃvibhūṣitaḥ,सहस्रपादः प्रासादस्तपनीयमयः शुभः अनौपम्यैर्वरै रत्नैः सर्वतः संविभूषितः
3,2,245,sphāṭikaiścandrasaṃkāśairvaiḍūryamaṇisaprabhaiḥ bālasuryamayaiścāpi sauvarṇaiścāgnisaprabhaiḥ,स्फाटिकैश्चन्द्रसंकाशैर्वैडूर्यमणिसप्रभैः बालसुर्यमयैश्चापि सौवर्णैश्चाग्निसप्रभैः
3,2,246,cukruśurmunayaḥ śrutvā naimiṣeyāstapasvinaḥ āpannasaṃśayāścemaṃ vākyamūcuḥ samīraṇam,चुक्रुशुर्मुनयः श्रुत्वा नैमिषेयास्तपस्विनः आपन्नसंशयाश्चेमं वाक्यमूचुः समीरणम्
3,2,247,ṛṣaya ūcuḥ ke tu tatra mahātmāno ye bhavasyānusāriṇaḥ anugrāhyatamāḥ samyakpramodante purottame,ऋषय ऊचुः के तु तत्र महात्मानो ये भवस्यानुसारिणः अनुग्राह्यतमाः सम्यक्प्रमोदन्ते पुरोत्तमे
3,2,248,ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā vāyurvākyamudairayat vāyuruvāca śrūyatāṃ devadevasya bhaktiryairanukalpitā,ऋषीणां वचनं श्रुत्वा वायुर्वाक्यमुदैरयत् वायुरुवाच श्रूयतां देवदेवस्य भक्तिर्यैरनुकल्पिता
3,2,249,hrīmantasphūrjitā dāntāḥ śauryayuktā hyalolupāḥ karmaṇā manasā vācā viśuddhenāntarātmanā,ह्रीमन्तस्फूर्जिता दान्ताः शौर्ययुक्ता ह्यलोलुपाः कर्मणा मनसा वाचा विशुद्धेनान्तरात्मना
3,2,250,ananyamanaso bhūtvā prapannā ye maheśvaram tairlabdhaṃ rudrasālokyaṃ śāśvataṃ padamavyayam,अनन्यमनसो भूत्वा प्रपन्ना ये महेश्वरम् तैर्लब्धं रुद्रसालोक्यं शाश्वतं पदमव्ययम्
3,2,251,bhavasya rūpasādṛśyaṃ gatāścaiva hyanuttamam vaiśvānāramukhāḥ sarve viśvarūpāḥ kapardinaḥ,भवस्य रूपसादृश्यं गताश्चैव ह्यनुत्तमम् वैश्वानारमुखाः सर्वे विश्वरूपाः कपर्दिनः
3,2,252,nīlakaṇṭhāḥ śitagrīvāstīkṣṇadaṃṣṭāstrilocanāḥ arddhacandrakṛtoṣṇīṣā jaṭāmukuṭa dhāriṇaḥ,नीलकण्ठाः शितग्रीवास्तीक्ष्णदंष्टास्त्रिलोचनाः अर्द्धचन्द्रकृतोष्णीषा जटामुकुट धारिणः
3,2,253,sarve daśabhujā vīrāḥ padmāntarasugandhinaḥ taruṇādityasaṃkāśāḥ sarve te pītavāsasaḥ,सर्वे दशभुजा वीराः पद्मान्तरसुगन्धिनः तरुणादित्यसंकाशाः सर्वे ते पीतवाससः
3,2,254,pinākapāṇayaḥ sarveśveta govṛṣavāhanāḥ śriyānvitāḥ kuṇḍalino muktāhāravibhūṣitāḥ,पिनाकपाणयः सर्वेश्वेत गोवृषवाहनाः श्रियान्विताः कुण्डलिनो मुक्ताहारविभूषिताः
3,2,255,tejasābhyadhikairdahaiḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ vibhajya bahudhātmānaṃ jarāmṛtyuvivarjitāḥ,तेजसाभ्यधिकैर्दहैः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः विभज्य बहुधात्मानं जरामृत्युविवर्जिताः
3,2,256,krīḍante vividhairbhāvairbhogānprāpya sudurlabhān svacchandagatayaḥ siddhāḥ siddhaiścanyairvibodhitāḥ,क्रीडन्ते विविधैर्भावैर्भोगान्प्राप्य सुदुर्लभान् स्वच्छन्दगतयः सिद्धाः सिद्धैश्चन्यैर्विबोधिताः
3,2,257,ekādaśānāṃ rudrāṇāṃ koṭyo naikā mahātmanām ebhiḥ saha mahātmā vai devadevo maheśvaraḥ,एकादशानां रुद्राणां कोट्यो नैका महात्मनाम् एभिः सह महात्मा वै देवदेवो महेश्वरः
3,2,258,bhaktānukaṃpī bhagavānmodate pārvatīpriyaḥ nāhaṃ teṣāṃ tu rudrāṇāṃ bhavasya ca mahātmanaḥ,भक्तानुकंपी भगवान्मोदते पार्वतीप्रियः नाहं तेषां तु रुद्राणां भवस्य च महात्मनः
3,2,259,nānātvamanupaśyāmi satyametadbravīmi vaḥ mātāriśvābravītpuṇyamityetāmīśvarācchrutām,नानात्वमनुपश्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि वः मातारिश्वाब्रवीत्पुण्यमित्येतामीश्वराच्छ्रुताम्
3,2,260,atha te ṛṣayaḥ sarve divākarasamaprabhāḥ śrutvemāṃ paramāṃ puṇyāṃ kathāṃ traiyaṃbakīntataḥ,अथ ते ऋषयः सर्वे दिवाकरसमप्रभाः श्रुत्वेमां परमां पुण्यां कथां त्रैयंबकीन्ततः
3,2,261,bhṛśaṃ cānugrahaṃ prāpya harṣaṃ caivāpyanuttamam saṃbhājayitvā cāpyenaṃ vāyumūcurmahābalam,भृशं चानुग्रहं प्राप्य हर्षं चैवाप्यनुत्तमम् संभाजयित्वा चाप्येनं वायुमूचुर्महाबलम्
3,2,262,ṛṣaya ūcuḥ samīraṇa mahābhāga tvasmākaṃ ca tvayā vibho īśvarasyottamaṃ puṇyamaṣṭamaṃ tvaupasārgikam,ऋषय ऊचुः समीरण महाभाग त्वस्माकं च त्वया विभो ईश्वरस्योत्तमं पुण्यमष्टमं त्वौपसार्गिकम्
3,2,263,tasya sthānaṃ pramāṇaṃ ca cathāvatparikīrtitam yogadharmasamṛddhaṃ vai paramaṃ paramātmanaḥ,तस्य स्थानं प्रमाणं च चथावत्परिकीर्तितम् योगधर्मसमृद्धं वै परमं परमात्मनः
3,2,264,mahādevasya māhātmyaṃ durvijñeyaṃ surairapi svena māhātmyayogena sahasrasyāmitaujasaḥ,महादेवस्य माहात्म्यं दुर्विज्ञेयं सुरैरपि स्वेन माहात्म्ययोगेन सहस्रस्यामितौजसः
3,2,265,yasya bhaktaṃṣu saṃmoho hyanukaṃpārthameva ca brāhmī lakṣmyā svayaṃ juṣṭā yā sāpratimaśālinī,यस्य भक्तंषु संमोहो ह्यनुकंपार्थमेव च ब्राह्मी लक्ष्म्या स्वयं जुष्टा या साप्रतिमशालिनी
3,2,266,vyāpyajyotsneva candrasya vinyastā viśvarūpiṇaḥ vibhūtirbhrājate 'tyarthaṃ devadevasya veśmani,व्याप्यज्योत्स्नेव चन्द्रस्य विन्यस्ता विश्वरूपिणः विभूतिर्भ्राजते ऽत्यर्थं देवदेवस्य वेश्मनि
3,2,267,mahādevasya tulyānāṃ rudrāṇāṃ tu mahātmanām tatsarvaṃ nikhilenedaṃ vaktrādamṛtanisravaḥ,महादेवस्य तुल्यानां रुद्राणां तु महात्मनाम् तत्सर्वं निखिलेनेदं वक्त्रादमृतनिस्रवः
3,2,268,āpītaṃ khalu śarvasya bhaktyāsmābhistu suvrata nāsti kiñcidavijñeya manyaccaivānugāminaḥ praśnaṃ devavaraprāṇa yathāvadvaktumarhasi,आपीतं खलु शर्वस्य भक्त्यास्माभिस्तु सुव्रत नास्ति किञ्चिदविज्ञेय मन्यच्चैवानुगामिनः प्रश्नं देववरप्राण यथावद्वक्तुमर्हसि
3,2,269,sūta uvāca sa khalūvāca bhagavānkiṃ bhūyo varttayāmyaham yanmayā caiva vaktavyaṃ tadvadiṣyāmi suvratāḥ,सूत उवाच स खलूवाच भगवान्किं भूयो वर्त्तयाम्यहम् यन्मया चैव वक्तव्यं तद्वदिष्यामि सुव्रताः
3,2,270,ṛṣaya ūcuḥ ādityāḥ paripārśve ye siṃhā vai krodhavikramāḥ vaiśvānarā bhūtagaṇa vyāghrāscaivānugāminaḥ,ऋषय ऊचुः आदित्याः परिपार्श्वे ये सिंहा वै क्रोधविक्रमाः वैश्वानरा भूतगण व्याघ्रास्चैवानुगामिनः
3,2,271,ābhutasaṃplave ghore sarvaprāṇibhṛtāṃ kṣaye kimāvasthā bhavantyete tanno brūhi yathārthavat,आभुतसंप्लवे घोरे सर्वप्राणिभृतां क्षये किमावस्था भवन्त्येते तन्नो ब्रूहि यथार्थवत्
3,2,272,vijñāyeśvarasadbhāvamavyaktaṃ prabhavaṃ tathā vāyuruvāca yatra pūrvaṃ gatāste tu kumārā brahmaṇaḥ sutāḥ,विज्ञायेश्वरसद्भावमव्यक्तं प्रभवं तथा वायुरुवाच यत्र पूर्वं गतास्ते तु कुमारा ब्रह्मणः सुताः
3,2,273,sanandanaśca sanakastṛtīyaśca sanātanaḥ voḍhuśca kapilasteṣāmāsuriśca mahāyaśāḥ,सनन्दनश्च सनकस्तृतीयश्च सनातनः वोढुश्च कपिलस्तेषामासुरिश्च महायशाः
3,2,274,muniḥ pañjaśikhaścaiva ye cānye 'pyevamādayaḥ tataḥ kāle vyatikrānte kalpānāṃ paryaye gate,मुनिः पञ्जशिखश्चैव ये चान्ये ऽप्येवमादयः ततः काले व्यतिक्रान्ते कल्पानां पर्यये गते
3,2,275,mahābhūtavināśānte pralaye pratyupasthite anekarudrakoṭyastu yā prasannā maheśvarīm,महाभूतविनाशान्ते प्रलये प्रत्युपस्थिते अनेकरुद्रकोट्यस्तु या प्रसन्ना महेश्वरीम्
3,2,276,śabdādīnviṣayānbhogānsaṃtyajyāṣṭavidhāśrayāt praviśya sarvabhūtāni jñānayuktena tejasā,शब्दादीन्विषयान्भोगान्संत्यज्याष्टविधाश्रयात् प्रविश्य सर्वभूतानि ज्ञानयुक्तेन तेजसा
3,2,277,vihāya padamavyagraṃ bhūtānāma nukaṃpayā tatra yānti mahātmānaḥ paramāṇuṃ maheśvaram,विहाय पदमव्यग्रं भूतानाम नुकंपया तत्र यान्ति महात्मानः परमाणुं महेश्वरम्
3,2,278,taranti sumahāvarttāṃ janmamṛtyūdakāṃ nadīm tataḥ paśyantyaparvāṇaṃ paraṃ brahmāṇāmeva ca,तरन्ति सुमहावर्त्तां जन्ममृत्यूदकां नदीम् ततः पश्यन्त्यपर्वाणं परं ब्रह्माणामेव च
3,2,279,devyā vai sahitāḥ sapta yā devyaḥ parikīrttitāḥ yattatsahasraṃ siṃhānāmādityānāṃ tathaiva ca,देव्या वै सहिताः सप्त या देव्यः परिकीर्त्तिताः यत्तत्सहस्रं सिंहानामादित्यानां तथैव च
3,2,280,vaiśvānarā bhūtagaṇā vyāghrāścaivānugāminaḥ āveśyātmani tānsarvān saṃkhyāyogyabhavāṃstathā,वैश्वानरा भूतगणा व्याघ्राश्चैवानुगामिनः आवेश्यात्मनि तान्सर्वान् संख्यायोग्यभवांस्तथा
3,2,281,lokānsapta imānbhūyo mahābhūtāni pañca ca viṣṇunā saha saṃyuktaḥ karoti vikaroti ca,लोकान्सप्त इमान्भूयो महाभूतानि पञ्च च विष्णुना सह संयुक्तः करोति विकरोति च
3,2,282,sa rudro yaḥ sāmamayastathaiva ca yajurmayaḥ sa eṣa otaḥ protaśca bahirantaśca niścayāt,स रुद्रो यः साममयस्तथैव च यजुर्मयः स एष ओतः प्रोतश्च बहिरन्तश्च निश्चयात्
3,2,283,eko hi bhagavānnāthaḥ prabhavaścāntakṛddvijāḥ tataste ṛṣayaḥ sarve divākarasamaprabhāḥ,एको हि भगवान्नाथः प्रभवश्चान्तकृद्द्विजाः ततस्ते ऋषयः सर्वे दिवाकरसमप्रभाः
3,2,284,susatyaṃ śravasaḥ samyagāropyāgniṃ tathātmani karmaṇā manasā vācā viśuddhenāntarātmanā,सुसत्यं श्रवसः सम्यगारोप्याग्निं तथात्मनि कर्मणा मनसा वाचा विशुद्धेनान्तरात्मना
3,2,285,ananyamanaso bhūtvā prapadyante maheśvaram vratopavāsaniratāḥ sarvabhūtadayāparāḥ,अनन्यमनसो भूत्वा प्रपद्यन्ते महेश्वरम् व्रतोपवासनिरताः सर्वभूतदयापराः
3,2,286,yogaṃ tvanuyamaṃ divyaṃ prāptantaiśchinnasaṃśayaiḥ prapadya parayā bhaktyājñānayuktena tejasā,योगं त्वनुयमं दिव्यं प्राप्तन्तैश्छिन्नसंशयैः प्रपद्य परया भक्त्याज्ञानयुक्तेन तेजसा
3,2,287,tairlabdhaṃ rudrasālokyaṃ śāśvataṃ padamavyayam yaḥ paṭhettapasā yukto vāyuproktāmimāṃ śrutim,तैर्लब्धं रुद्रसालोक्यं शाश्वतं पदमव्ययम् यः पठेत्तपसा युक्तो वायुप्रोक्तामिमां श्रुतिम्
3,2,288,brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpivaiśyo vā svakriyāparaḥ labhate rudralokaṃ vai kāraṇaṃ lokakāraṇam,ब्राह्मणः क्षत्रियो वापिवैश्यो वा स्वक्रियापरः लभते रुद्रलोकं वै कारणं लोककारणम्
3,2,289,vinivṛtte tadā sarge prakṛtyā vasthitena vai tadātyantaparokṣatvādadṛṣṭatvācca kasyacit,विनिवृत्ते तदा सर्गे प्रकृत्या वस्थितेन वै तदात्यन्तपरोक्षत्वाददृष्टत्वाच्च कस्यचित्
3,2,290,anākhyānādabodhyatvādajñānājjñānināmapi āgatāgatikatvācca grahaṇaṃ tanna vidyate,अनाख्यानादबोध्यत्वादज्ञानाज्ज्ञानिनामपि आगतागतिकत्वाच्च ग्रहणं तन्न विद्यते
3,2,291,bhāvagrāhyānumānācca cintayitvedamucyate sthite tu kāraṇe tasminnitye sadasadātmake,भावग्राह्यानुमानाच्च चिन्तयित्वेदमुच्यते स्थिते तु कारणे तस्मिन्नित्ये सदसदात्मके
3,2,292,anirdeśye pravṛttirvai svātmikākāraṇena tu evaṃ saptadvirabhyastāḥ kramātprakṛtayastu vai,अनिर्देश्ये प्रवृत्तिर्वै स्वात्मिकाकारणेन तु एवं सप्तद्विरभ्यस्ताः क्रमात्प्रकृतयस्तु वै
3,2,293,pratyāhāre tadā sarge praviśanti parasparam yenedamāvṛtaṃ sarvamaṇḍamapsu pralīyate,प्रत्याहारे तदा सर्गे प्रविशन्ति परस्परम् येनेदमावृतं सर्वमण्डमप्सु प्रलीयते
3,2,294,saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam udakāvaraṇaṃ yacca jyotiṣyālīyate tu yat,सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम् उदकावरणं यच्च ज्योतिष्यालीयते तु यत्
3,2,295,yattejasaṃ cāvaraṇaṃ māruto grasate nu yat yadvāyavyaṃ cāvaraṇamākāśagrasate tu tat,यत्तेजसं चावरणं मारुतो ग्रसते नु यत् यद्वायव्यं चावरणमाकाशग्रसते तु तत्
3,2,296,ākāśāvaraṇaṃ yacca bhūtādirgrasate tu tat bhūtādiṃ grasate cāpi mahānvai buddhilakṣamaḥ,आकाशावरणं यच्च भूतादिर्ग्रसते तु तत् भूतादिं ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षमः
3,2,297,mahāntaṃ grasate 'vyaktaṃ guṇasāmyaṃ tataḥ param etau saṃhāravistārau brahmā vyaktau tataḥ punaḥ,महान्तं ग्रसते ऽव्यक्तं गुणसाम्यं ततः परम् एतौ संहारविस्तारौ ब्रह्मा व्यक्तौ ततः पुनः
3,2,298,sṛjate grasate caiva vikārātsargasaṃyame saṃsiddhakāryakaraṇāḥ saṃsiddhā jñāninastu ye,सृजते ग्रसते चैव विकारात्सर्गसंयमे संसिद्धकार्यकरणाः संसिद्धा ज्ञानिनस्तु ये
3,2,299,gatvā javaṃ javībhāve sthāne sveṣu prasaṃyamāt pratyāhāre 'dhiyujyante kṣetrajñāḥ karaṇaiḥ punaḥ,गत्वा जवं जवीभावे स्थाने स्वेषु प्रसंयमात् प्रत्याहारे ऽधियुज्यन्ते क्षेत्रज्ञाः करणैः पुनः
3,2,300,avyaktaṃ kṣetramityāhurbrahmā kṣetrajña ucyate sādharmyavaidharmyakṛtaḥ saṃyogo nādimāstayoḥ,अव्यक्तं क्षेत्रमित्याहुर्ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो नादिमास्तयोः
3,2,301,evaṃ sargeṣu vijñeyaḥ kṣetrajñeṣviha brāhmaṇāḥ brahmaviccaiva vijñeyaḥ kṣetrajñānātpṛthak,एवं सर्गेषु विज्ञेयः क्षेत्रज्ञेष्विह ब्राह्मणाः ब्रह्मविच्चैव विज्ञेयः क्षेत्रज्ञानात्पृथक्
3,2,302,viṣayāviṣayatvaṃ ca kṣetrakṣetrajñayoḥ smṛtam brahmā tvaviṣayo jñeyo viṣayaḥ kṣetramucyate,विषयाविषयत्वं च क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः स्मृतम् ब्रह्मा त्वविषयो ज्ञेयो विषयः क्षेत्रमुच्यते
3,2,303,kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ kṣetraṃ kṣetrajñārthaṃ pracakṣate bahutvācca śarīrāṇāṃ śarīrī bahudhā smṛtaḥ,क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं क्षेत्रं क्षेत्रज्ञार्थं प्रचक्षते बहुत्वाच्च शरीराणां शरीरी बहुधा स्मृतः
3,2,304,avyūhāśaṅkarāccaiva jyotiryacca vyavasthitam yasmātpratiśarīraṃ hi sukhaduḥkho palabdhitā,अव्यूहाशङ्कराच्चैव ज्योतिर्यच्च व्यवस्थितम् यस्मात्प्रतिशरीरं हि सुखदुःखो पलब्धिता
3,2,305,tasmātpuruṣanānātvaṃ vijñeyaṃ tu vijānatā yadā pravarttate caiṣāṃ bhedānāṃ caiva saṃyamaḥ,तस्मात्पुरुषनानात्वं विज्ञेयं तु विजानता यदा प्रवर्त्तते चैषां भेदानां चैव संयमः
3,2,306,svabhāvakāritāḥ sarve kālena mahatā tadā nivarttante tadā tasminsthitarāgāḥ svayaṃbhuvaḥ,स्वभावकारिताः सर्वे कालेन महता तदा निवर्त्तन्ते तदा तस्मिन्स्थितरागाः स्वयंभुवः
3,2,307,saha sāyujyakaiḥ sarvairbrahmalokanivāsibhiḥ vinivṛttestadā teṣāṃ sthiterātmanivāsinām,सह सायुज्यकैः सर्वैर्ब्रह्मलोकनिवासिभिः विनिवृत्तेस्तदा तेषां स्थितेरात्मनिवासिनाम्
3,2,308,tatkālavāsināṃ teṣāṃ tatra vai doṣadarśinām utpadyate 'tha vairāgyamātmavāda praṇāśanam,तत्कालवासिनां तेषां तत्र वै दोषदर्शिनाम् उत्पद्यते ऽथ वैराग्यमात्मवाद प्रणाशनम्
3,2,309,bhojyabhoktṛtvanānātvaisteṣāṃ tadbhāvadarśinām pṛthagjñānena kṣetrajñāstataste brahmalaukikāḥ,भोज्यभोक्तृत्वनानात्वैस्तेषां तद्भावदर्शिनाम् पृथग्ज्ञानेन क्षेत्रज्ञास्ततस्ते ब्रह्मलौकिकाः
3,2,310,prakṛtau kāraṇātītāḥ sarve nānāpradarśinaḥ svātmanyevāvatiṣṭhante praśāntādarśanātmakāḥ,प्रकृतौ कारणातीताः सर्वे नानाप्रदर्शिनः स्वात्मन्येवावतिष्ठन्ते प्रशान्तादर्शनात्मकाः
3,2,311,śuddhā nirañjanāḥ sarve cetanācetanāstathā tatraiva parinirvāṇāḥ smṛtānāgāminastu te,शुद्धा निरञ्जनाः सर्वे चेतनाचेतनास्तथा तत्रैव परिनिर्वाणाः स्मृतानागामिनस्तु ते
3,2,312,nirguṇatvāgnirātmānaḥ prakṛtyante vyatikramāt ityevaṃ prākṛtaḥ proktaḥ pratisargaḥ svayaṃbhuvā,निर्गुणत्वाग्निरात्मानः प्रकृत्यन्ते व्यतिक्रमात् इत्येवं प्राकृतः प्रोक्तः प्रतिसर्गः स्वयंभुवा
3,2,313,varṇāśramācārayutaḥ pratisargaṃ śṛṇoti yaḥ sa vrajecchivasālokyaṃ bhaktimānvigatajvaraḥ,वर्णाश्रमाचारयुतः प्रतिसर्गं शृणोति यः स व्रजेच्छिवसालोक्यं भक्तिमान्विगतज्वरः
3,2,314,amadyapaśca ya śūdro bhavabhakto jitedriyaḥ ābhūtasaṃplavasthāyī apratīghātalakṣaṇaḥ,अमद्यपश्च य शूद्रो भवभक्तो जितेद्रियः आभूतसंप्लवस्थायी अप्रतीघातलक्षणः
3,2,315,gāṇapatyaṃ sa labhate sthānaṃ vā sārvakālikam madyapo madyapaiḥ sārddhaṃ bhūtasaṃghaiśca modate,गाणपत्यं स लभते स्थानं वा सार्वकालिकम् मद्यपो मद्यपैः सार्द्धं भूतसंघैश्च मोदते
3,2,316,sevyamāno mahīpṛṣṭhe martyānāṃ varado bhavaḥ iti hovāca bhagavānvāyurvākyamidavaram,सेव्यमानो महीपृष्ठे मर्त्यानां वरदो भवः इति होवाच भगवान्वायुर्वाक्यमिदवरम्
3,3,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte uttarabhāge caturtha upasaṃhārapāde śivapuravarṇanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca pratyāhāraṃ pravakṣyāmi parasyānte svayaṃbhuvaḥ brahmaṇaḥ sthitikāle tu kṣīṇe tasmiṃstadā prabhoḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे शिवपुरवर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयंभुवः ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिंस्तदा प्रभोः
3,3,2,yathedaṃ kurute vyaktaṃ susūkṣmaṃ viśvamīśvaraḥ avyaktaṃ grasate vyaktaṃ pratyāhāre ca kṛtsnaśaḥ,यथेदं कुरुते व्यक्तं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः अव्यक्तं ग्रसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्स्नशः
3,3,3,purāntadvyaṇukādyānāṃ saṃpūrṇe kalpasaṃkṣaye upasthite mahāghore hyapratyakṣe tu kasyacit,पुरान्तद्व्यणुकाद्यानां संपूर्णे कल्पसंक्षये उपस्थिते महाघोरे ह्यप्रत्यक्षे तु कस्यचित्
3,3,4,ante drumasya saṃprāpte paścimāsya manostadā ante kaliyuge tasminkṣīṇe saṃhāra ucyate,अन्ते द्रुमस्य संप्राप्ते पश्चिमास्य मनोस्तदा अन्ते कलियुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उच्यते
3,3,5,saṃprakṣāle tadā vṛ-tte pratyāhāre hyupasthite pratyāhāre tadā tasminbhūtatanmātrasaṃkṣaye,संप्रक्षाले तदा वृ-त्ते प्रत्याहारे ह्युपस्थिते प्रत्याहारे तदा तस्मिन्भूततन्मात्रसंक्षये
3,3,6,mahadādivikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye svabhāvakārite tasminpravṛtte pratisaṃcare,महदादिविकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये स्वभावकारिते तस्मिन्प्रवृत्ते प्रतिसंचरे
3,3,7,āpo grasaṃti vai pūrvaṃ bhūmergandhātmakaṃ gumam āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate,आपो ग्रसंति वै पूर्वं भूमेर्गन्धात्मकं गुमम् आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते
3,3,8,praṇaṣṭe gandhatanmātre toyāvasthā dharā bhavet āpastadā praviṣṭāstu vegavatyo mahāsvanāḥ,प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् आपस्तदा प्रविष्टास्तु वेगवत्यो महास्वनाः
3,3,9,sarvamāpūrayitvedaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca apāmapi gaṇo yastu jyotiḥṣvālīyate rasaḥ,सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च अपामपि गणो यस्तु ज्योतिःष्वालीयते रसः
3,3,10,naśyantyāpastadā tatra rasatanmātrasaṃkṣayāt tīvratejohṛtarasājyotiṣṭvaṃ prāpnuvantyuta,नश्यन्त्यापस्तदा तत्र रसतन्मात्रसंक्षयात् तीव्रतेजोहृतरसाज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्त्युत
3,3,11,graste ca salile tejaḥ sarvatomukhamīkṣate athāgniḥ sarvato vyāpta ādatte tajjalaṃ tadā,ग्रस्ते च सलिले तेजः सर्वतोमुखमीक्षते अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्ते तज्जलं तदा
3,3,12,sarvamāpūryate 'rcirbhistadā jagadidaṃ śanaiḥ arcirbhiḥ saṃtate tasmiṃstaryagūrdhvamadhastataḥ,सर्वमापूर्यते ऽर्चिर्भिस्तदा जगदिदं शनैः अर्चिर्भिः संतते तस्मिंस्तर्यगूर्ध्वमधस्ततः
3,3,13,jyotiṣo 'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyuratti prakāśakam pralīyate tadā tasmindīpārciriva mārute,ज्योतिषो ऽपि गुणं रूपं वायुरत्ति प्रकाशकम् प्रलीयते तदा तस्मिन्दीपार्चिरिव मारुते
3,3,14,pranaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ upaśāmyati tejo hivāyurādhūyate mahān,प्रनष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः उपशाम्यति तेजो हिवायुराधूयते महान्
3,3,15,nirāloke tadā loke vāyubhūte ca tejasi tatastu mūlamāsādya vāyuḥ saṃbandhamātmanaḥ,निरालोके तदा लोके वायुभूते च तेजसि ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संबन्धमात्मनः
3,3,16,ūrdhvañcādhaśca tiryakca dodhavīti diśo daśa vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate ca tat,ऊर्ध्वञ्चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तत्
3,3,17,praśāmyati tadā vāyuḥ khantu tiṣṭhatyanāvṛtam arūpamarasasparśamagandhaṃ na ca mūrtimat,प्रशाम्यति तदा वायुः खन्तु तिष्ठत्यनावृतम् अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्
3,3,18,sarvamāpūrayacchabdaiḥ sumahattatprakāśate tasmiṃllīne tadā śiṣṭamākāśaṃ śabdalakṣaṇam,सर्वमापूरयच्छब्दैः सुमहत्तत्प्रकाशते तस्मिंल्लीने तदा शिष्टमाकाशं शब्दलक्षणम्
3,3,19,śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvamāvṛtya tiṣṭhati tatra śabdaṃ gumaṃ tasya bhūtadirgrasate punaḥ,शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति तत्र शब्दं गुमं तस्य भूतदिर्ग्रसते पुनः
3,3,20,bhūtendriyeṣu yugapadbhūtādau saṃsthiteṣu vai abhimānātmako hyeṣa bhūtādistāmasaḥ smṛtaḥ,भूतेन्द्रियेषु युगपद्भूतादौ संस्थितेषु वै अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः
3,3,21,bhūtādirgrasate cāpi mahānvai buddhilakṣaṇaḥ mahānātmā tu vijñeyaḥ saṃkalpo vyavasāyakaḥ,भूतादिर्ग्रसते चापि महान्वै बुद्धिलक्षणः महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः
3,3,22,buddhirmanaśca liṅgaṃ ca mahānakṣara eva ca paryāyavācakaiḥ śabdaistamāhustattva cintakāḥ,बुद्धिर्मनश्च लिङ्गं च महानक्षर एव च पर्यायवाचकैः शब्दैस्तमाहुस्तत्त्व चिन्तकाः
3,3,23,saṃpralīneṣu bhūteṣu guṇasāmye tato mahān līyante guṇasāmyaṃ tu svātmanyevāvatiṣṭhate,संप्रलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये ततो महान् लीयन्ते गुणसाम्यं तु स्वात्मन्येवावतिष्ठते
3,3,24,līyante sarvabhūtānāṃ kāraṇāni prasaṃgame ityeṣa saṃyamaścaiva tattvānāṃ kāraṇaiḥ saha,लीयन्ते सर्वभूतानां कारणानि प्रसंगमे इत्येष संयमश्चैव तत्त्वानां कारणैः सह
3,3,25,tattvaprasaṃyamo hyeṣa smṛto hyāvartako dvijāḥ dharmādharmauṃ tapo jñānaṃ śubhaṃ satyānṛte tathā,तत्त्वप्रसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्तको द्विजाः धर्माधर्मौं तपो ज्ञानं शुभं सत्यानृते तथा
3,3,26,ūrdhvabhāvo hyadhobhāvaḥ sukhaduḥkhe priyāpriye sarvametatprapañcasthaṃ guṇamātrātmakaṃ smṛtam,ऊर्ध्वभावो ह्यधोभावः सुखदुःखे प्रियाप्रिये सर्वमेतत्प्रपञ्चस्थं गुणमात्रात्मकं स्मृतम्
3,3,27,nirindriyāṇāṃ ca tadā jñānināṃ yacchubhāśubham prakṛtyāṃ caiva tatsarvaṃ puṇyaṃ pāpaṃ pratiṣṭhati,निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति
3,3,28,yātyavasthā tu sācaiva dehināṃ tu nirucyate jantūnāṃ pāpapuṇyaṃ tu prakṛtau yatpratiṣṭhitam,यात्यवस्था तु साचैव देहिनां तु निरुच्यते जन्तूनां पापपुण्यं तु प्रकृतौ यत्प्रतिष्ठितम्
3,3,29,avasthāsthāni tānyeva puṇyapāpāni jantavaḥ yojayante punardehānparatvena tathaiva ca,अवस्थास्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तवः योजयन्ते पुनर्देहान्परत्वेन तथैव च
3,3,30,dharmādharmauṃ tu jantūnāṃ guṇamātrātmakāvubhau kāraṇaiḥ svaiḥ pracīyete kāyatveneha jantubhiḥ,धर्माधर्मौं तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ कारणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः
3,3,31,sacetanāḥ pralīyante kṣetrajñādhiṣṭhitā guṇāḥ sarge ca pratisarge ca saṃsāre caiva jantavaḥ,सचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तवः
3,3,32,saṃyujyante viyujyante kāraṇaiḥ saṃcaranti ca rājasī tāmasī caiva sāttvikī caiva vṛttayaḥ,संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते कारणैः संचरन्ति च राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः
3,3,33,guṇamātrāḥ pravartante puruṣādhiṣṭhatā stridhā urddhvadeśātmakaṃ sattvamadhobhāgātmakaṃ tamaḥ,गुणमात्राः प्रवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठता स्त्रिधा उर्द्ध्वदेशात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः
3,3,34,tayoḥ pravarttakaṃ madhye ihaivāvarttakaṃ rajaḥ ityevaṃ parivartantetrayaścetoguṇātmakāḥ,तयोः प्रवर्त्तकं मध्ये इहैवावर्त्तकं रजः इत्येवं परिवर्तन्तेत्रयश्चेतोगुणात्मकाः
3,3,35,lokeṣu sarvabhūtānāṃ tanna kāryaṃ vijānatā avidyāpratyayāraṃbhā ārabhyante hi mānavaiḥ,लोकेषु सर्वभूतानां तन्न कार्यं विजानता अविद्याप्रत्ययारंभा आरभ्यन्ते हि मानवैः
3,3,36,etāstu gatayastisraḥ śubhātpāpātmikāḥ smṛtāḥ tamaso 'bhibhavājjanturyāthātathyaṃ na vindati,एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभात्पापात्मिकाः स्मृताः तमसो ऽभिभवाज्जन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति
3,3,37,atattvadarśanātso 'tha vividhaṃ vadhyate tataḥ prākṛtena ca bandhena tathyāvaikārikeṇa ca,अतत्त्वदर्शनात्सो ऽथ विविधं वध्यते ततः प्राकृतेन च बन्धेन तथ्यावैकारिकेण च
3,3,38,dakṣiṇābhistatīyena baddho 'tyantaṃ vivarttate ityete vai trayaḥ proktā bandhā hyajñānahetukāḥ,दक्षिणाभिस्ततीयेन बद्धो ऽत्यन्तं विवर्त्तते इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः
3,3,39,anitye nityasaṃjñā ca duḥkhe ca sukhadarśanam asve svamiti ca jñānamaśucau śuciniścayaḥ,अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च सुखदर्शनम् अस्वे स्वमिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः
3,3,40,yeṣāmete manodoṣā jñānadoṣā viparyayāt rāgadveṣanivṛttiśca tajjñānaṃ samudāhṛtam,येषामेते मनोदोषा ज्ञानदोषा विपर्ययात् रागद्वेषनिवृत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम्
3,3,41,ajñānaṃ tamaso mūraṃ karmadvayaphalaṃ rajaḥ karma jastu punardeho mahāduḥkhaṃ pravarttate,अज्ञानं तमसो मूरं कर्मद्वयफलं रजः कर्म जस्तु पुनर्देहो महादुःखं प्रवर्त्तते
3,3,42,śrotrajā netrajā caiva tvagjihvāghrāṇajā tathā punarbhavakarī duḥkhātkarmaṇā jāyate tṛṣā,श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिह्वाघ्राणजा तथा पुनर्भवकरी दुःखात्कर्मणा जायते तृषा
3,3,43,satṛṣṇo 'bhihito bālaḥ svakṛtaiḥ karmaṇaḥ phalaiḥ tailavīḍakavajjīvastatraiva parivarttate,सतृष्णो ऽभिहितो बालः स्वकृतैः कर्मणः फलैः तैलवीडकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्त्तते
3,3,44,tasmānmūlamanarthānāmajñāna mupadiśyate taṃ śatrumavadhāryaikaṃ jñāne yatnaṃ samācaret,तस्मान्मूलमनर्थानामज्ञान मुपदिश्यते तं शत्रुमवधार्यैकं ज्ञाने यत्नं समाचरेत्
3,3,45,jñānāddhi tyajate sarvaṃ tyāgādbuddhirvirajyate vairāgyācchudhyate cāpi śuddhaḥ sattvena mucyate,ज्ञानाद्धि त्यजते सर्वं त्यागाद्बुद्धिर्विरज्यते वैराग्याच्छुध्यते चापि शुद्धः सत्त्वेन मुच्यते
3,3,46,ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi rāgaṃ bhūtāpahāriṇam abhiṣvaṅgāya yogaḥ syādviṣayeṣvavaśātmanaḥ,अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम् अभिष्वङ्गाय योगः स्याद्विषयेष्ववशात्मनः
3,3,47,aniṣṭamiṣṭamaprītiprītitāpaviṣādanam duḥkhalābhe na tāpaśca sukhānusmaraṇaṃ tathā,अनिष्टमिष्टमप्रीतिप्रीतितापविषादनम् दुःखलाभे न तापश्च सुखानुस्मरणं तथा
3,3,48,ityeṣa vaiṣayo rāgaḥ saṃbhūtyāḥ kāraṇaṃ smṛtaḥ brahmādau sthāvarānte vai saṃsārehyādibhautike,इत्येष वैषयो रागः संभूत्याः कारणं स्मृतः ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारेह्यादिभौतिके
3,3,49,ajñānapūrvakaṃ tasmādajñānaṃ tu vivarjayet yasya cārṣe na pramāṇaṃ śiṣṭācāraṃ tathaiva ca,अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानं तु विवर्जयेत् यस्य चार्षे न प्रमाणं शिष्टाचारं तथैव च
3,3,50,varṇāśramaviruddho yaḥ śiṣṭaśāstravirodhakaḥ eṣa mārgo hi niraye tiryyagyonau ca kāraṇam,वर्णाश्रमविरुद्धो यः शिष्टशास्त्रविरोधकः एष मार्गो हि निरये तिर्य्यग्योनौ च कारणम्
3,3,51,tiryyagyo nigataṃ caiva kāraṇaṃ tattrarucyate trividho yātanāsthāne tiryyagyonau ca ṣaḍvidhe,तिर्य्यग्यो निगतं चैव कारणं तत्त्ररुच्यते त्रिविधो यातनास्थाने तिर्य्यग्योनौ च षड्विधे
3,3,52,kāraṇe viṣaye caiva pratighātastu sarvaśaḥ anaiśvaryaṃ tu tatsarvaṃ pratighātātmakaṃ smṛtam,कारणे विषये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः अनैश्वर्यं तु तत्सर्वं प्रतिघातात्मकं स्मृतम्
3,3,53,ityeṣā tāmasī vṛttirbhūtādīnāṃ caturvidhā sattvasthamātrakaṃ cittaṃ yathāsattvaṃ pradarśanāt,इत्येषा तामसी वृत्तिर्भूतादीनां चतुर्विधा सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथासत्त्वं प्रदर्शनात्
3,3,54,tattvānāṃ ca yathātattvaṃ dṛṣṭvā vai tattvadarśanāt sattvakṣetrajñanānātvametannānārthadarśanam,तत्त्वानां च यथातत्त्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतन्नानार्थदर्शनम्
3,3,55,nānātvadarśanaṃ jñānaṃ jñānādvai yoga ucyate tena baddhasya vai bandho mokṣo muktasya tena ca,नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वै योग उच्यते तेन बद्धस्य वै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च
3,3,56,saṃsāre vinivṛtte tu mukto liṅgena mucyate niḥsaṃbandho hyacaitanyaḥ svātmanyevāvatiṣṭhate,संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते निःसंबन्धो ह्यचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते
3,3,57,svātmanyavasthitaścāpi virūpākhyena likhyate ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ samāsājjñāna mokṣayoḥ,स्वात्मन्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञान मोक्षयोः
3,3,58,sa cāpi trividhaḥ prokto mokṣo vai tattvadarśibhiḥ pūrvaṃ viyogo jñānena dvitīye rāgasaṃkṣayāt,स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्त्वदर्शिभिः पूर्वं वियोगो ज्ञानेन द्वितीये रागसंक्षयात्
3,3,59,tṛṣṇākṣa yāttṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣakāraṇam liṅgābhāvāttu kaivalyaṃ kaivalyāttu nirañjanam,तृष्णाक्ष यात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवल्यात्तु निरञ्जनम्
3,3,60,nirañjanatvācchuddhastu nitānyo naiva vidyate ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi vairāgyaṃ doṣadarśanāt,निरञ्जनत्वाच्छुद्धस्तु नितान्यो नैव विद्यते अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोषदर्शनात्
3,3,61,divye ca mānuṣe caiva viṣaye pañcalakṣaṇe apradveṣo 'nabhiṣvaṅgaḥ karttavyo doṣadarśanāt,दिव्ये च मानुषे चैव विषये पञ्चलक्षणे अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः कर्त्तव्यो दोषदर्शनात्
3,3,62,tapaprītiviṣādānāṃ kāryaṃ tu parivarjanam evaṃ vairāgyamāsthāya śarīrī nirmamo bhavet,तपप्रीतिविषादानां कार्यं तु परिवर्जनम् एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत्
3,3,63,anityamaśivaṃ duḥkhamiti vuddhyānucintya ca viśuddhaṃ kāryakaraṇaṃ sattvasyātiniṣaivayā,अनित्यमशिवं दुःखमिति वुद्ध्यानुचिन्त्य च विशुद्धं कार्यकरणं सत्त्वस्यातिनिषैवया
3,3,64,paripakvakaṣāyo hi kṛtsnāndoṣānprapaśyati tataḥ prayāṇakāle hi doṣairnaimittikaistathā,परिपक्वकषायो हि कृत्स्नान्दोषान्प्रपश्यति ततः प्रयाणकाले हि दोषैर्नैमित्तिकैस्तथा
3,3,65,ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ sa śarīramupāśritya kṛtsnāndoṣānruṇaddhi vai,ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः स शरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोषान्रुणद्धि वै
3,3,66,prāṇakthānāni bhindanhi chindanmarmāṇyatītya ca śaityātprakupito vāyurūrddhvaṃ tūtkramate tataḥ,प्राणक्थानानि भिन्दन्हि छिन्दन्मर्माण्यतीत्य च शैत्यात्प्रकुपितो वायुरूर्द्ध्वं तूत्क्रमते ततः
3,3,67,sa cāyaṃ sarvabhūtānāṃ prāṇasthāneṣvavasthitaḥ samāsātsaṃvṛte jñāne saṃcṛtteṣu ca karmasu,स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः समासात्संवृते ज्ञाने संचृत्तेषु च कर्मसु
3,3,68,sa jīvo nābhyadhiṣṭhānaḥ karmabhiḥ svaiḥ purākṛtaiḥ aṣṭāṅgapraṇavṛttiṃ vai sa vicyāvayate punaḥ,स जीवो नाभ्यधिष्ठानः कर्मभिः स्वैः पुराकृतैः अष्टाङ्गप्रणवृत्तिं वै स विच्यावयते पुनः
3,3,69,śarīraṃ prajahansoṃ'te nirucchvāsastato bhavet evaṃ prāṇaiḥ parityakto mṛta ityabhidhīyate,शरीरं प्रजहन्सोंऽते निरुच्छ्वासस्ततो भवेत् एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते
3,3,70,yatheha loke svapne taṃ nīyamānamitastataḥ rañjanaṃ tadvidheyasya te tānyo na ca vidyate,यथेह लोके स्वप्ने तं नीयमानमितस्ततः रञ्जनं तद्विधेयस्य ते तान्यो न च विद्यते
3,3,71,nṛṣṇākṣayastṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣalakṣaṇam śabdādye viṣaye doṣadṛṣṭirvai pañcalakṣaṇe,नृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् शब्दाद्ये विषये दोषदृष्टिर्वै पञ्चलक्षणे
3,3,72,apradveṣo 'nabhiṣvaṅgaḥ prītitāpavivarjanam vairāgyakāraṇaṃ hyete prakṛtīnāṃ layasya ca,अप्रद्वेषो ऽनभिष्वङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् वैराग्यकारणं ह्येते प्रकृतीनां लयस्य च
3,3,73,aṣṭau prakṛtayo jñeyāḥ pūrvoktā vai yathākramam avyaktādyāstu vijñeyā bhūtāntāḥ prakṛterbhavāḥ,अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम् अव्यक्ताद्यास्तु विज्ञेया भूतान्ताः प्रकृतेर्भवाः
3,3,74,varṇāśramācārayuktaḥ śiṣṭaḥ śāstrāvirodhanaḥ varṇāśramāṇāṃ dharmo 'yaṃ devasthāneṣu kāraṇam,वर्णाश्रमाचारयुक्तः शिष्टः शास्त्राविरोधनः वर्णाश्रमाणां धर्मो ऽयं देवस्थानेषु कारणम्
3,3,75,brahmādīni piśācāntānyaṣṭau sthānāni devatā aiśvaryamāṇimādyaṃ hi kāraṇaṃ hyaṣṭalakṣaṇam,ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवता ऐश्वर्यमाणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम्
3,3,76,nimittamapratīghāte dṛṣṭe śabdādilakṣaṇe aṣṭāvetāni rūpāṇi prākṛtāni yathākramam,निमित्तमप्रतीघाते दृष्टे शब्दादिलक्षणे अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम्
3,3,77,kṣetrajñeṣvanusajjante guṇamātratmakāni tu prāvṛṭkāle pṛthagmeghaṃ paśyantīva sacakṣuṣaḥ,क्षेत्रज्ञेष्वनुसज्जन्ते गुणमात्रत्मकानि तु प्रावृट्काले पृथग्मेघं पश्यन्तीव सचक्षुषः
3,3,78,paśyantyevaṃ vidhāḥ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā khādataścānnapānāni yonīḥ praviśatastathā,पश्यन्त्येवं विधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा खादतश्चान्नपानानि योनीः प्रविशतस्तथा
3,3,79,tiryagūrdhvamadhastācca dhāvato 'pi yathākramam jīvaḥ prāṇastathā liṅgaṃ karaṇaṃ ca catuṣṭayam,तिर्यगूर्ध्वमधस्ताच्च धावतो ऽपि यथाक्रमम् जीवः प्राणस्तथा लिङ्गं करणं च चतुष्टयम्
3,3,80,paryāyavācakaiḥ śabdairekārthaiḥ so 'bhilaṣyate vyaktāvyaktapramāṇo 'yaṃ sa vai bhuṅkte tu kṛtsnaśaḥ,पर्यायवाचकैः शब्दैरेकार्थैः सो ऽभिलष्यते व्यक्ताव्यक्तप्रमाणो ऽयं स वै भुङ्क्ते तु कृत्स्नशः
3,3,81,avyaktānugrahāntaṃ ca kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ ca yat evaṃ jñātvā śucirbhūtvā jñānādvai vipramucyate,अव्यक्तानुग्रहान्तं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं च यत् एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानाद्वै विप्रमुच्यते
3,3,82,naṣṭaṃ caiva yathā tattvaṃ tattvānāṃ tattvadarśane yatheṣṭaṃ pariniryāti bhinne dehe sunirvṛte,नष्टं चैव यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्त्वदर्शने यथेष्टं परिनिर्याति भिन्ने देहे सुनिर्वृते
3,3,83,bhidyate karaṇaṃ cāpi hyavyaktajñāninastataḥ mukto guṇaśarīreṇa praṇādyena tu sarvaśaḥ,भिद्यते करणं चापि ह्यव्यक्तज्ञानिनस्ततः मुक्तो गुणशरीरेण प्रणाद्येन तु सर्वशः
3,3,84,nānyaccharīramādatte dagdhe vīje yathāṅkuraḥ jñānī ca sarvasaṃsārāvijñaśārīramānasaḥ,नान्यच्छरीरमादत्ते दग्धे वीजे यथाङ्कुरः ज्ञानी च सर्वसंसाराविज्ञशारीरमानसः
3,3,85,jñānāccaturddaśābuddhaḥ prakṛtistho nivartate prakṛtiṃ satyamityāhurvikāro 'nṛtamucyate,ज्ञानाच्चतुर्द्दशाबुद्धः प्रकृतिस्थो निवर्तते प्रकृतिं सत्यमित्याहुर्विकारो ऽनृतमुच्यते
3,3,86,asadbhāvo 'nṛtaṃ jñeyaṃ sadbhāvaḥ satya mucyate anāmarūpaṃ kṣetrajñanāmarūpaṃ pracakṣate,असद्भावो ऽनृतं ज्ञेयं सद्भावः सत्य मुच्यते अनामरूपं क्षेत्रज्ञनामरूपं प्रचक्षते
3,3,87,yasmātkṣetraṃ vijānāti tatmātkṣetrajña ucyate kṣetraṃ pratyayate yasmātkṣetrajñaḥ śubha ucyate,यस्मात्क्षेत्रं विजानाति तत्मात्क्षेत्रज्ञ उच्यते क्षेत्रं प्रत्ययते यस्मात्क्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते
3,3,88,kṣetrajñaḥ smaryate tasmātkṣetraṃ tajjñairvibhāṣyate kṣetraṃ tvatpratyayaṃ dṛṣṭaṃ kṣetrajñaḥ pratyayaḥ sadā,क्षेत्रज्ञः स्मर्यते तस्मात्क्षेत्रं तज्ज्ञैर्विभाष्यते क्षेत्रं त्वत्प्रत्ययं दृष्टं क्षेत्रज्ञः प्रत्ययः सदा
3,3,89,kṣapaṇātkāraṇāccaiva kṣatatrāṇāttathaiva ca bhojyatvaviṣayatvācca kṣetraṃ kṣetravido viduḥ,क्षपणात्कारणाच्चैव क्षतत्राणात्तथैव च भोज्यत्वविषयत्वाच्च क्षेत्रं क्षेत्रविदो विदुः
3,3,90,mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ sarvairūpyaṃ vilakṣaṇam vikāralakṣaṇaṃ tadvai so 'kṣaraḥ kṣarameti ca,महदाद्यं विशेषान्तं सर्वैरूप्यं विलक्षणम् विकारलक्षणं तद्वै सो ऽक्षरः क्षरमेति च
3,3,91,tamevānuvikāraṃ tu yasmādvai kṣarate punaḥ tasmācca kāraṇāccaiva jñaramityabhidhīyate,तमेवानुविकारं तु यस्माद्वै क्षरते पुनः तस्माच्च कारणाच्चैव ज्ञरमित्यभिधीयते
3,3,92,saṃsāre narakebhyaśca trāyate puruṣaṃ ca yat duḥkhatrāṇātpunaścāpi kṣetramityabhidhīyate,संसारे नरकेभ्यश्च त्रायते पुरुषं च यत् दुःखत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते
3,3,93,sukhaduḥkhamahaṃbhāvādbhojyamityabhidhīyate acetanatvādviṣayastadvidharmā vibhuḥ smṛtaḥ,सुखदुःखमहंभावाद्भोज्यमित्यभिधीयते अचेतनत्वाद्विषयस्तद्विधर्मा विभुः स्मृतः
3,3,94,na kṣīyate na kṣarati vikāraprasṛtaṃ tu tat akṣaraṃ tena vāpyuktama kṣīṇatvāttathaiva ca,न क्षीयते न क्षरति विकारप्रसृतं तु तत् अक्षरं तेन वाप्युक्तम क्षीणत्वात्तथैव च
3,3,95,yasmātpūryanuśete ca tasmātpuruṣa ucyate purapratyayiko yasmātpuruṣetyabhidhīyate,यस्मात्पूर्यनुशेते च तस्मात्पुरुष उच्यते पुरप्रत्ययिको यस्मात्पुरुषेत्यभिधीयते
3,3,96,puruṣaṃ kathayasvātha kathito 'jñairvibhāṣyate śuddho nirañjanābhāso jñātā jñānavivarjitaḥ,पुरुषं कथयस्वाथ कथितो ऽज्ञैर्विभाष्यते शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञाता ज्ञानविवर्जितः
3,3,97,astināstīti so 'nyo vā baddho mukto gataḥsthitaḥ nairhetukāttvanirdeśyādahastasminna vidyate,अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतःस्थितः नैर्हेतुकात्त्वनिर्देश्यादहस्तस्मिन्न विद्यते
3,3,98,śuddhatvānna tu dṛśyo vai draṣṭṛtvātsamadarśanaḥ ātmapratyayakāritvādanyūnaṃ vāpyahetukam,शुद्धत्वान्न तु दृश्यो वै द्रष्टृत्वात्समदर्शनः आत्मप्रत्ययकारित्वादन्यूनं वाप्यहेतुकम्
3,3,99,bhāvagrāhyamanumānāccintayanna pramuhyate yadā paśyati jñātāraṃ śāntārthaṃ darśanātmakam,भावग्राह्यमनुमानाच्चिन्तयन्न प्रमुह्यते यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्थं दर्शनात्मकम्
3,3,100,dṛśyādṛśyeṣu nirdeśyaṃ tadā taddurddharaṃ varam vijñātā na ca dṛśyeta vṛthaktveneha sarvaśaḥ,दृश्यादृश्येषु निर्देश्यं तदा तद्दुर्द्धरं वरम् विज्ञाता न च दृश्येत वृथक्त्वेनेह सर्वशः
3,3,101,svenātmanā tathātmānaṃ kāraṇātmā niyacchati prakṛtau kāraṇe tatra svātmanyevopatiṣṭhati,स्वेनात्मना तथात्मानं कारणात्मा नियच्छति प्रकृतौ कारणे तत्र स्वात्मन्येवोपतिष्ठति
3,3,102,astināstīti so 'nyo vā ihāmutreti vā punaḥ ekatvaṃ vā pṛthakvaṃ vā kṣetrajñaḥ puruṣo 'pi vā,अस्तिनास्तीति सो ऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः एकत्वं वा पृथक्वं वा क्षेत्रज्ञः पुरुषो ऽपि वा
3,3,103,ātmā vā sa nirātmā vā cetano 'cetano 'pi vā karttā vā so 'pyakarttā vā bhoktā vā bhojyameva ca,आत्मा वा स निरात्मा वा चेतनो ऽचेतनो ऽपि वा कर्त्ता वा सो ऽप्यकर्त्ता वा भोक्ता वा भोज्यमेव च
3,3,104,yadgatvā na nivarttante kṣetrajñaṃ tu nirañjanam avācyaṃ tadanākhyānādagrāhyaṃ vādahetubhiḥ,यद्गत्वा न निवर्त्तन्ते क्षेत्रज्ञं तु निरञ्जनम् अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यं वादहेतुभिः
3,3,105,apratarkyamacintyatvādavā yetvācca sarvaśaḥ nālapya vacasā tattvamaprāpya manasā saha,अप्रतर्क्यमचिन्त्यत्वादवा येत्वाच्च सर्वशः नालप्य वचसा तत्त्वमप्राप्य मनसा सह
3,3,106,kṣetrajñe nirguṇe śuddhe śānte kṣīṇe nirañjane vyapetasukhaduḥkhe ca niruddhe śāntimāgate,क्षेत्रज्ञे निर्गुणे शुद्धे शान्ते क्षीणे निरञ्जने व्यपेतसुखदुःखे च निरुद्धे शान्तिमागते
3,3,107,nirātmake punastasminvācyāvācyaṃ na vidyate etau saṃhāravistārau vyaktāvyaktau tataḥ punaḥ,निरात्मके पुनस्तस्मिन्वाच्यावाच्यं न विद्यते एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः
3,3,108,sṛjyate grasate caiva vyaktau paryavatiṣṭhate kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sarvaṃ punaḥ sarge pravarttate,सृज्यते ग्रसते चैव व्यक्तौ पर्यवतिष्ठते क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्वं पुनः सर्गे प्रवर्त्तते
3,3,109,adhiṣṭhānaṃ prapadyeta tasyānte buddhipūrvakam sādharmyavaidharmyakṛtaḥ saṃyogo viditastayoḥ anādimāṃśca saṃyogo mahāpuruṣajaḥ smṛtaḥ,अधिष्ठानं प्रपद्येत तस्यान्ते बुद्धिपूर्वकम् साधर्म्यवैधर्म्यकृतः संयोगो विदितस्तयोः अनादिमांश्च संयोगो महापुरुषजः स्मृतः
3,3,110,yāvacca sargaprati sargakālastāvajjagattiṣṭhati saṃnirudhya pūrvaṃ hi tasyaiva ca buddhipūrvaṃ pravarttate tatpuruṣārthaṃmeva,यावच्च सर्गप्रति सर्गकालस्तावज्जगत्तिष्ठति संनिरुध्य पूर्वं हि तस्यैव च बुद्धिपूर्वं प्रवर्त्तते तत्पुरुषार्थंमेव
3,3,111,eṣā nisargapratisargapūrvā prādhānikī ceśvarakāritā vā anādyanantā hyabhimānapūrvakaṃ vitrāsayantī jagadabhyupaiti,एषा निसर्गप्रतिसर्गपूर्वा प्राधानिकी चेश्वरकारिता वा अनाद्यनन्ता ह्यभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति
3,3,112,ityeṣa prākṛtaḥ sargastṛtīyo hetulakṣaṇaḥ ukto hyasmiṃstadātyantaṃ kālaṃ jñātvā pramucyate,इत्येष प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः उक्तो ह्यस्मिंस्तदात्यन्तं कालं ज्ञात्वा प्रमुच्यते
3,3,113,ityeṣa pratisargo vastrividaḥ kīrttito mayā vistareṇānupūrvyāca bhūyaḥ kiṃ varttayāmyaham,इत्येष प्रतिसर्गो वस्त्रिविदः कीर्त्तितो मया विस्तरेणानुपूर्व्याच भूयः किं वर्त्तयाम्यहम्
3,4,1,iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte uttarabhāge caturtha upasaṃhārapāde pratisargo nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ śrutaṃ sumahadākhyānaṃ bhavatā parikīrttitam prajānāṃ manubhiḥ sārddhaṃ devānāmṛṣibhiḥ saha,इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे प्रतिसर्गो नाम तृतीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः श्रुतं सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्त्तितम् प्रजानां मनुभिः सार्द्धं देवानामृषिभिः सह
3,4,2,pitṛgandharvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāmeva pakṣiṇām,पितृगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम् दैत्यानां दानवानां च यक्षाणामेव पक्षिणाम्
3,4,3,atyadbhutāni karmāṇi vividhā dharmaniścayāḥ vicitrāśca kathāyogā janma cāgryamanuttamam,अत्यद्भुतानि कर्माणि विविधा धर्मनिश्चयाः विचित्राश्च कथायोगा जन्म चाग्र्यमनुत्तमम्
3,4,4,tatkathyamānamasmākaṃ bhavatā ślakṣṇayā girā manaḥ karṇasukhaṃ saute prīṇātyamṛtasannibham,तत्कथ्यमानमस्माकं भवता श्लक्ष्णया गिरा मनः कर्णसुखं सौते प्रीणात्यमृतसन्निभम्
3,4,5,evamārādhya te sūtaṃ satkṛtya ca maharṣayaḥ papracchuḥ sattriṇaḥ sarve punaḥ sargapravarttanam,एवमाराध्य ते सूतं सत्कृत्य च महर्षयः पप्रच्छुः सत्त्रिणः सर्वे पुनः सर्गप्रवर्त्तनम्
3,4,6,kathaṃ suta mahāprājña punaḥ sargaḥ prapatsyate bandheṣu saṃpralīneṣu guṇasāmye tamomaye,कथं सुत महाप्राज्ञ पुनः सर्गः प्रपत्स्यते बन्धेषु संप्रलीनेषु गुणसाम्ये तमोमये
3,4,7,vikāreṣvavisṛṣṭeṣu hyavyakte cātmani sthite apravṛtte brahmaṇā tu sahasā yojyagaistadā,विकारेष्वविसृष्टेषु ह्यव्यक्ते चात्मनि स्थिते अप्रवृत्ते ब्रह्मणा तु सहसा योज्यगैस्तदा
3,4,8,kathaṃ prapatsyate sargastannaḥ prabrūhi pṛcchatām evamuktastataḥ sūtastadāsau lomaharṣaṇaḥ,कथं प्रपत्स्यते सर्गस्तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम् एवमुक्तस्ततः सूतस्तदासौ लोमहर्षणः
3,4,9,vyākhyātumupacakrāma punaḥ sargapravarttanam atra vo varttayiṣyāmi yathā sargaḥ prapatsyate,व्याख्यातुमुपचक्राम पुनः सर्गप्रवर्त्तनम् अत्र वो वर्त्तयिष्यामि यथा सर्गः प्रपत्स्यते
3,4,10,pūrvavatsa tu vijñeyaḥ samāsāttannibodhata dṛṣṭenaivānumeyaṃ ca tarkaṃ vakṣyāmi yuktitaḥ,पूर्ववत्स तु विज्ञेयः समासात्तन्निबोधत दृष्टेनैवानुमेयं च तर्कं वक्ष्यामि युक्तितः
3,4,11,yasmādvāco nivarttante tvaprāpya manasā saha avyakta vatparokṣatvādgahanaṃ taddurāsadam,यस्माद्वाचो निवर्त्तन्ते त्वप्राप्य मनसा सह अव्यक्त वत्परोक्षत्वाद्गहनं तद्दुरासदम्
3,4,12,vikāraiḥ pratisaṃsṛṣṭo guṇaḥ sāmyena varttate pradhānaṃ puruṣāṇāṃ ca sādharmyeṇaiva tiṣṭhati,विकारैः प्रतिसंसृष्टो गुणः साम्येन वर्त्तते प्रधानं पुरुषाणां च साधर्म्येणैव तिष्ठति
3,4,13,dharmādharmauṃ pralīyete hyavyakte prāṇināṃ sadā sattvamātrātmako dharmo guṇe sattve pratiṣṭhitaḥ,धर्माधर्मौं प्रलीयेते ह्यव्यक्ते प्राणिनां सदा सत्त्वमात्रात्मको धर्मो गुणे सत्त्वे प्रतिष्ठितः
3,4,14,tamomātrātmako dharmo guṇe tamasi tiṣṭhati avibhāgena tāvetau guṇasāmye sthitāvubhau,तमोमात्रात्मको धर्मो गुणे तमसि तिष्ठति अविभागेन तावेतौ गुणसाम्ये स्थितावुभौ
3,4,15,sarvaṃ kāryaṃ buddhipūrvaṃ pradhānasya prapatsyate buddhipūrvaṃ kṣetrajña adhiṣṭhāsyati tānguṇān,सर्वं कार्यं बुद्धिपूर्वं प्रधानस्य प्रपत्स्यते बुद्धिपूर्वं क्षेत्रज्ञ अधिष्ठास्यति तान्गुणान्
3,4,16,evaṃ tānabhimānena prapatsyati punastadā yadā pravarttitavyaṃ tu kṣetrakṣetrajñayor dvayoḥ,एवं तानभिमानेन प्रपत्स्यति पुनस्तदा यदा प्रवर्त्तितव्यं तु क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् द्वयोः
3,4,17,bhojyabhoktṛtvasaṃbandhāḥ prapatsyante ca tāvubhau tasmādakṣaramavyaktaṃ sāmye sthitvā guṇātmakam,भोज्यभोक्तृत्वसंबन्धाः प्रपत्स्यन्ते च तावुभौ तस्मादक्षरमव्यक्तं साम्ये स्थित्वा गुणात्मकम्
3,4,18,kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ tatra vaipamyaṃ bhajate tu tat tataḥ prapatsyate vyaktaṃ kṣetrakṣetrajñayordvayoḥ,क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं तत्र वैपम्यं भजते तु तत् ततः प्रपत्स्यते व्यक्तं क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्द्वयोः
3,4,19,kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sattvaṃ vikāraṃ janayiṣyati mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ caturviṃśaguṇātmakam,क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सत्त्वं विकारं जनयिष्यति महदाद्यं विशेषान्तं चतुर्विंशगुणात्मकम्
3,4,20,kṣetrajñasya pradhānasya puruṣasya pravartsyataḥ ādidevaḥ pradhānasyānugrahāya prajakṣate,क्षेत्रज्ञस्य प्रधानस्य पुरुषस्य प्रवर्त्स्यतः आदिदेवः प्रधानस्यानुग्रहाय प्रजक्षते
3,4,21,anādyau varamutpādau ubhau sūkṣmau tu tau smṛtau anādisaṃyogayutau sarvaṃ kṣetrajñameva ca,अनाद्यौ वरमुत्पादौ उभौ सूक्ष्मौ तु तौ स्मृतौ अनादिसंयोगयुतौ सर्वं क्षेत्रज्ञमेव च
3,4,22,abuddhipūrvakaṃ yuktamāśaktau tu varau tadā apratyayamamoghaṃ ca sthitāvudakamatsyavat,अबुद्धिपूर्वकं युक्तमाशक्तौ तु वरौ तदा अप्रत्ययममोघं च स्थितावुदकमत्स्यवत्
3,4,23,pravṛttapūrvauṃ tau pūrvaṃ punaḥ sarvaṃ prapatsyate ajñā guṇaiḥ pravarttante rajaḥsattvatamo 'bhidhaiḥ,प्रवृत्तपूर्वौं तौ पूर्वं पुनः सर्वं प्रपत्स्यते अज्ञा गुणैः प्रवर्त्तन्ते रजःसत्त्वतमो ऽभिधैः
3,4,24,pravṛttikāle rajasābhipanno mahattvabhūtādiviśeṣatāṃ ca viśeṣatāṃ cendriyatāṃ ca yāti guṇāvasānauṣadhibhirmanuṣyaḥ,प्रवृत्तिकाले रजसाभिपन्नो महत्त्वभूतादिविशेषतां च विशेषतां चेन्द्रियतां च याति गुणावसानौषधिभिर्मनुष्यः
3,4,25,satyābhidhyāyinastasya dhyāyinaḥ sannimittakam rajaḥ sattvatamovyaktā vidharmāṇaḥ parasparam,सत्याभिध्यायिनस्तस्य ध्यायिनः सन्निमित्तकम् रजः सत्त्वतमोव्यक्ता विधर्माणः परस्परम्
3,4,26,ādyantaṃ vai pravatsyante kṣetramajñāmvu sarvaśaḥ saṃsiddhakāryakaraṇā utpadyante 'bhimāninaḥ,आद्यन्तं वै प्रवत्स्यन्ते क्षेत्रमज्ञाम्वु सर्वशः संसिद्धकार्यकरणा उत्पद्यन्ते ऽभिमानिनः
3,4,27,sarve sattvāḥ prapadyante hyavyaktātpūrvameva ca prāksṛtau ye tvasuvahāḥ sādhakāścāpyasādhakāḥ,सर्वे सत्त्वाः प्रपद्यन्ते ह्यव्यक्तात्पूर्वमेव च प्राक्सृतौ ये त्वसुवहाः साधकाश्चाप्यसाधकाः
3,4,28,asaṃśāntāstu te sarve sthānaprakaraṇaiḥ saha kāryāṇi pratipatsyante utpatsyante punaḥ punaḥ,असंशान्तास्तु ते सर्वे स्थानप्रकरणैः सह कार्याणि प्रतिपत्स्यन्ते उत्पत्स्यन्ते पुनः पुनः
3,4,29,guṇamātrātmakāveva dharmādharmauṃ parasparam ārapsaṃte hi cānyonyaṃ vareṇānugraheṇa vā,गुणमात्रात्मकावेव धर्माधर्मौं परस्परम् आरप्संते हि चान्योन्यं वरेणानुग्रहेण वा
3,4,30,śarvastulyaprasṛṣṭyartha sargādau yāti vikriyām guṇāstaṃ pratidhīyante tasmāttattasya rocate,शर्वस्तुल्यप्रसृष्ट्यर्थ सर्गादौ याति विक्रियाम् गुणास्तं प्रतिधीयन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
3,4,31,guṇāste yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ,गुणास्ते यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः
3,4,32,hiṃsrāhiṃsre mṛdukūre dharmādharmāvṛtānṛte tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate,हिंस्राहिंस्रे मृदुकूरे धर्माधर्मावृतानृते तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते
3,4,33,mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrttiṣu viprayogaśca bhūtānāṃ guṇebhyaḥ saṃpravarttate,महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्त्तिषु विप्रयोगश्च भूतानां गुणेभ्यः संप्रवर्त्तते
3,4,34,ityeṣa vo mayā khyātaḥ punaḥ sargaḥ samāsataḥ samāsādeva vakṣyāmi brahmaṇo 'tha samudbhavam,इत्येष वो मया ख्यातः पुनः सर्गः समासतः समासादेव वक्ष्यामि ब्रह्मणो ऽथ समुद्भवम्
3,4,35,avyaktātkāraṇāttasmānnityātsadasadātmakāt pradhānapuruṣābhyāṃ tu jāyate ca maheśvaraḥ,अव्यक्तात्कारणात्तस्मान्नित्यात्सदसदात्मकात् प्रधानपुरुषाभ्यां तु जायते च महेश्वरः
3,4,36,sa punaḥ saṃbhāvayitā jāyate brahmasaṃjñitaḥ sṛjate sa punarlokānabhimāna guṇātmakān,स पुनः संभावयिता जायते ब्रह्मसंज्ञितः सृजते स पुनर्लोकानभिमान गुणात्मकान्
3,4,37,ahaṅkārastu mahatastasmādbhūtāni cātmanaḥ yugapatsaṃpravarttante bhūtānyevendriyāṇi ca,अहङ्कारस्तु महतस्तस्माद्भूतानि चात्मनः युगपत्संप्रवर्त्तन्ते भूतान्येवेन्द्रियाणि च
3,4,38,bhūtabhedāśca bhūtebhya iti sargaḥ pravarttate vistarāvayavasteṣāṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam kīrttyato vo yathāpūrvaṃ tathaivāpyupadhāryatām,भूतभेदाश्च भूतेभ्य इति सर्गः प्रवर्त्तते विस्तरावयवस्तेषां यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् कीर्त्त्यतो वो यथापूर्वं तथैवाप्युपधार्यताम्
3,4,39,etacchrutvā naimiṣeyā stadānīṃ lokotpattiṃ susthitiṃ cāpyayaṃ ca tasminsatre 'vabhṛthaṃ prāpya śuddhāḥ puṇyaṃ lokamṛṣayaḥ prāpnuvanti,एतच्छ्रुत्वा नैमिषेया स्तदानीं लोकोत्पत्तिं सुस्थितिं चाप्ययं च तस्मिन्सत्रे ऽवभृथं प्राप्य शुद्धाः पुण्यं लोकमृषयः प्राप्नुवन्ति
3,4,40,yathā yūyaṃ vidhinā devātādīniṣṭvā caivāvabhṛthaṃ prāpya śuddhāḥ tyaktvā dehānāyuṣoṃ'te kṛtārthāḥ puṇyaṃ lokaṃ prāpya modadhvamevam,यथा यूयं विधिना देवातादीनिष्ट्वा चैवावभृथं प्राप्य शुद्धाः त्यक्त्वा देहानायुषोंऽते कृतार्थाः पुण्यं लोकं प्राप्य मोदध्वमेवम्
3,4,41,ete te naimiṣeyā vai dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca vai tadā jagmuścāvabhṛthasnātāḥ svargaṃ sarve tu satriṇaḥ,एते ते नैमिषेया वै दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च वै तदा जग्मुश्चावभृथस्नाताः स्वर्गं सर्वे तु सत्रिणः
3,4,42,viprāstathā yūyamapi iṣṭā bahuvidhairmakhaiḥ āyuṣoṃ'te tataḥ svargaṃ gantāraḥ stha dvijottamāḥ,विप्रास्तथा यूयमपि इष्टा बहुविधैर्मखैः आयुषोंऽते ततः स्वर्गं गन्तारः स्थ द्विजोत्तमाः
3,4,43,prakriyā prathamaḥ pādaḥ kathāyāstu parigrahaḥ anuṣaṅga upoddhāta upasaṃhāra eva ca,प्रक्रिया प्रथमः पादः कथायास्तु परिग्रहः अनुषङ्ग उपोद्धात उपसंहार एव च
3,4,44,evameva catuḥpādaṃ purāṇaṃ lokasammatam uvāca bhāgavānsakṣādvāyulokahite rataḥ,एवमेव चतुःपादं पुराणं लोकसम्मतम् उवाच भागवान्सक्षाद्वायुलोकहिते रतः
3,4,45,naimiṣe satramā sādya munibhyo munisattama tatprasādaṃ ca saṃsiddhaṃ bhūtotpattilayānvitam,नैमिषे सत्रमा साद्य मुनिभ्यो मुनिसत्तम तत्प्रसादं च संसिद्धं भूतोत्पत्तिलयान्वितम्
3,4,46,prādhānikīmimāṃ sṛṣṭiṃ tathaiveśvarakāritām samyagviditvā medhāvī na mohamadhigacchati,प्राधानिकीमिमां सृष्टिं तथैवेश्वरकारिताम् सम्यग्विदित्वा मेधावी न मोहमधिगच्छति
3,4,47,idaṃ yo brāhmaṇo vidvānitihāsaṃ purātanam śṛṇuyācchrāvayedvāpi tathādhyāpayate 'pi ca,इदं यो ब्राह्मणो विद्वानितिहासं पुरातनम् शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि तथाध्यापयते ऽपि च
3,4,48,sthāneṣu sa mahendrasya modate śāśvatīḥ samāḥ brahmasāyujyago bhūtvā brahmaṇā saha modate,स्थानेषु स महेन्द्रस्य मोदते शाश्वतीः समाः ब्रह्मसायुज्यगो भूत्वा ब्रह्मणा सह मोदते
3,4,49,teṣāṃ kīrtimatāṃ kīrtiṃ prajeśānāṃ mahātmanām prathayanpṛthivīśānāṃ brahmabhūyāya gacchati,तेषां कीर्तिमतां कीर्तिं प्रजेशानां महात्मनाम् प्रथयन्पृथिवीशानां ब्रह्मभूयाय गच्छति
3,4,50,dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ vedaiśca saṃmitam kṛṣṇadvaipāyanenoktaṃ purāṇa brahmavādinā,धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च संमितम् कृष्णद्वैपायनेनोक्तं पुराण ब्रह्मवादिना
3,4,51,manvantareśvarāṇāṃ ca yaḥ kīrtiṃ prathayedimām devatānāmṛṣīṇāṃ ca bhūridravimatejasām,मन्वन्तरेश्वराणां च यः कीर्तिं प्रथयेदिमाम् देवतानामृषीणां च भूरिद्रविमतेजसाम्
3,4,52,sa sarvairmucyate pāpaiḥ puṇyaṃ ca mahadāpnuyāt yaścedaṃ śrāvayedvidvānsadā parvaṇi parvaṇi,स सर्वैर्मुच्यते पापैः पुण्यं च महदाप्नुयात् यश्चेदं श्रावयेद्विद्वान्सदा पर्वणि पर्वणि
3,4,53,dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyāya kalpate yaścedaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇān pādamantataḥ,धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयाय कल्पते यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान् पादमन्ततः
3,4,54,akṣeyaṃ sarvakāmīyaṃ pitṝṃstacchopatiṣṭhate yasmātpurā hyaṇantīdaṃ purāṇaṃ tena cocyate,अक्षेयं सर्वकामीयं पितॄंस्तच्छोपतिष्ठते यस्मात्पुरा ह्यणन्तीदं पुराणं तेन चोच्यते
3,4,55,niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate tathaiva triṣu varṇeṣu ye manuṣyā adhīyate,निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते तथैव त्रिषु वर्णेषु ये मनुष्या अधीयते
3,4,56,itihāsamimaṃ śrutvā dharmāya vidadhe matim yāvantyasya śarīreṣu romakūpāni sarvaśaḥ,इतिहासमिमं श्रुत्वा धर्माय विदधे मतिम् यावन्त्यस्य शरीरेषु रोमकूपानि सर्वशः
3,4,57,tāvatkoṭisahasrāṇi varṣāṇi divi modate brahmasāyujyago bhūtvā daivataiḥ saha modate,तावत्कोटिसहस्राणि वर्षाणि दिवि मोदते ब्रह्मसायुज्यगो भूत्वा दैवतैः सह मोदते
3,4,58,sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca yaśasvi ca brahmā dadau śāstramidaṃ purāṇaṃ mātariśvane,सर्वपापहरं पुण्यं पवित्रं च यशस्वि च ब्रह्मा ददौ शास्त्रमिदं पुराणं मातरिश्वने
3,4,59,tasmāccośanasā prāptaṃ tasmāccāpi bṛhaspatiḥ bṛhaspatistu provāca savitre tadanantaram,तस्माच्चोशनसा प्राप्तं तस्माच्चापि बृहस्पतिः बृहस्पतिस्तु प्रोवाच सवित्रे तदनन्तरम्
3,4,60,savitā mṛtyave prāha mṛtyuścendrāya vai punaḥ indraścāpi vasiṣṭhāya so 'pi sārasvatāya ca,सविता मृत्यवे प्राह मृत्युश्चेन्द्राय वै पुनः इन्द्रश्चापि वसिष्ठाय सो ऽपि सारस्वताय च
3,4,61,sārasvatastridhāmne 'tha tridhāmā ca śaradvate śaradvāṃstu triviṣṭāya soṃ'tarikṣāya dattavān,सारस्वतस्त्रिधाम्ने ऽथ त्रिधामा च शरद्वते शरद्वांस्तु त्रिविष्टाय सोंऽतरिक्षाय दत्तवान्
3,4,62,carṣiṇe cāntarikṣo vai so 'pi trayyāruṇāya ca trayyāruṇāddhanañjayaḥ sa vai prādātkṛtañjaye,चर्षिणे चान्तरिक्षो वै सो ऽपि त्रय्यारुणाय च त्रय्यारुणाद्धनञ्जयः स वै प्रादात्कृतञ्जये
3,4,63,kṛtañjayāttṛṇañjayo bharadvājāya so 'pyatha gautamāya bharadvājaḥ so 'pi niryyantare punaḥ,कृतञ्जयात्तृणञ्जयो भरद्वाजाय सो ऽप्यथ गौतमाय भरद्वाजः सो ऽपि निर्य्यन्तरे पुनः
3,4,64,niryyantarastu provāca tathā vājaśravāya vai sa dadau somaśuṣmāya sa cādāttṛṇabindave,निर्य्यन्तरस्तु प्रोवाच तथा वाजश्रवाय वै स ददौ सोमशुष्माय स चादात्तृणबिन्दवे
3,4,65,tṛṇabindustu dakṣāya dakṣaḥ provāca śaktaye śakteḥ parāśaraścāpi garbhasthaḥ śrutavānidam,तृणबिन्दुस्तु दक्षाय दक्षः प्रोवाच शक्तये शक्तेः पराशरश्चापि गर्भस्थः श्रुतवानिदम्
3,4,66,parāśarājjātukarṇyastasmāddvaipāyanaḥ prabhuḥ dvaipāyanā tpunaścāpi mayā prāptaṃ dvijottama,पराशराज्जातुकर्ण्यस्तस्माद्द्वैपायनः प्रभुः द्वैपायना त्पुनश्चापि मया प्राप्तं द्विजोत्तम
3,4,67,mayā caitatpunaḥ proktaṃ putrāyāmitabuddhaye ityeva vākyaṃ brahmādiguruṇāṃ samudātdṛtam,मया चैतत्पुनः प्रोक्तं पुत्रायामितबुद्धये इत्येव वाक्यं ब्रह्मादिगुरुणां समुदात्दृतम्
3,4,68,namaskāryāśca guravaḥ prayatnena manīṣibhiḥ dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ sarvārthasādhakam,नमस्कार्याश्च गुरवः प्रयत्नेन मनीषिभिः धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं सर्वार्थसाधकम्
3,4,69,pāpaghnaṃ niyamenedaṃ śrotavyaṃ brāhmaṇaiḥ sadā nāśucau nāpi pāpāya nāpyasaṃvatsaroṣite,पापघ्नं नियमेनेदं श्रोतव्यं ब्राह्मणैः सदा नाशुचौ नापि पापाय नाप्यसंवत्सरोषिते
3,4,70,nāśraddadhāne 'viduṣe nāputrāya kathañcana nāhitāya pradātavyaṃ pavitramidamuttamam,नाश्रद्दधाने ऽविदुषे नापुत्राय कथञ्चन नाहिताय प्रदातव्यं पवित्रमिदमुत्तमम्
3,4,71,avyaktaṃ vai yasya yoniṃ vadanti vyaktaṃ dehaṃ kālametaṃ gatiṃ ca vahnirvaktraṃ candrasūryauṃ ca netrediśaḥ śrotre ghrāṇamāhuśca vāyum,अव्यक्तं वै यस्य योनिं वदन्ति व्यक्तं देहं कालमेतं गतिं च वह्निर्वक्त्रं चन्द्रसूर्यौं च नेत्रेदिशः श्रोत्रे घ्राणमाहुश्च वायुम्
3,4,72,vāco vedā antarikṣaṃ śarīraṃ kṣitiḥ pādāstārakā romakūpāḥ sarvāṇi dyaurmastakāni tvatho vai vidyāścaivopaniṣadyasya puccham,वाचो वेदा अन्तरिक्षं शरीरं क्षितिः पादास्तारका रोमकूपाः सर्वाणि द्यौर्मस्तकानि त्वथो वै विद्याश्चैवोपनिषद्यस्य पुच्छम्
3,4,73,taṃ devadevaṃ jananaṃ janānāṃ yajñātmakaṃ satyalokapratiṣṭham varaṃ varāṇāṃ varadaṃ maheśvaraṃ brahmāṇamādiṃ prayato namasye,तं देवदेवं जननं जनानां यज्ञात्मकं सत्यलोकप्रतिष्ठम् वरं वराणां वरदं महेश्वरं ब्रह्माणमादिं प्रयतो नमस्ये
3,5,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte dvādaśasāharsyāṃ saṃhitāyāṃ uttarabhāge caturthaṃ upasaṃhārapāde brahmāṇḍāvarttaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ śrīgaṇeśāya namaḥ atha śrīlalitopākhyānaṃ prārabhyate caturbhuje candrakalāvataṃse kuconnate kuṅkumarāgaśoṇe puṇḍrekṣupāśāṅkuśapuṣpabāṇahaste namaste jagadekamātaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते द्वादशसाहर्स्यां संहितायां उत्तरभागे चतुर्थं उपसंहारपादे ब्रह्माण्डावर्त्तं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीगणेशाय नमः अथ श्रीललितोपाख्यानं प्रारभ्यते चतुर्भुजे चन्द्रकलावतंसे कुचोन्नते कुङ्कुमरागशोणे पुण्ड्रेक्षुपाशाङ्कुशपुष्पबाणहस्ते नमस्ते जगदेकमातः
3,5,2,astu naḥ śreyase nityaṃ vastu vāmāṅgasundaram yatastṛtīyo viduṣāṃ tṛtīyastu paraṃ mahaḥ,अस्तु नः श्रेयसे नित्यं वस्तु वामाङ्गसुन्दरम् यतस्तृतीयो विदुषां तृतीयस्तु परं महः
3,5,3,agastyo nāma devarṣirvedavedāṅgapāragaḥ sarvasiddhāntasārajño brahmānandarasātmakaḥ,अगस्त्यो नाम देवर्षिर्वेदवेदाङ्गपारगः सर्वसिद्धान्तसारज्ञो ब्रह्मानन्दरसात्मकः
3,5,4,cacārādbhutahetūni tīrthānyāyatanāni ca śailāraṇyāpagāmukhyānsarvāñjanapadānapi,चचाराद्भुतहेतूनि तीर्थान्यायतनानि च शैलारण्यापगामुख्यान्सर्वाञ्जनपदानपि
3,5,5,teṣu teṣvakhilāñjantūnajñānatimirāvṛtān śiśnodaraparāndṛṣṭvā cintayāmāsa tānprati,तेषु तेष्वखिलाञ्जन्तूनज्ञानतिमिरावृतान् शिश्नोदरपरान्दृष्ट्वा चिन्तयामास तान्प्रति
3,5,6,tasya cintayamānasya carato vasudhāmimām prāptamāsīnmahāpuṇyaṃ kāñcīnagaramuttamam,तस्य चिन्तयमानस्य चरतो वसुधामिमाम् प्राप्तमासीन्महापुण्यं काञ्चीनगरमुत्तमम्
3,5,7,tatra vāraṇaśailenadramekāmranilayaṃ śivam kāmākṣīṃ karidoṣadhnīmapūjayadathātmavān,तत्र वारणशैलेनद्रमेकाम्रनिलयं शिवम् कामाक्षीं करिदोषध्नीमपूजयदथात्मवान्
3,5,8,lokahetordayārdrasya dhīmataścintano muhuḥ cirakālena tapasā toṣito 'bhūjjanārdanaḥ,लोकहेतोर्दयार्द्रस्य धीमतश्चिन्तनो मुहुः चिरकालेन तपसा तोषितो ऽभूज्जनार्दनः
3,5,9,hayagrīvāṃ tanuṃ kṛtvā sākṣāccinmātravigrahām śaṅkhacakrākṣavalayapustakojjvalabāhukām,हयग्रीवां तनुं कृत्वा साक्षाच्चिन्मात्रविग्रहाम् शङ्खचक्राक्षवलयपुस्तकोज्ज्वलबाहुकाम्
3,5,10,pūrayitrīṃ jagatkṛtsnaṃ prabhayā dehajātayā prādurbabhūva purato muneramitatejasā,पूरयित्रीं जगत्कृत्स्नं प्रभया देहजातया प्रादुर्बभूव पुरतो मुनेरमिततेजसा
3,5,11,taṃ dṛṣṭvānandabharitaḥ praṇamya ca muhurmuhuḥ vinayāvanato bhūtvā santuṣṭāva jagatpatim,तं दृष्ट्वानन्दभरितः प्रणम्य च मुहुर्मुहुः विनयावनतो भूत्वा सन्तुष्टाव जगत्पतिम्
3,5,12,athovāca jagannāthastuṣṭo 'smi tapasā tava varaṃ varaya bhadraṃ te bhavitā bhūsurottamaḥ,अथोवाच जगन्नाथस्तुष्टो ऽस्मि तपसा तव वरं वरय भद्रं ते भविता भूसुरोत्तमः
3,5,13,iti pṛṣṭo bhagavatā provāca munisattamaḥ yadi tuṣṭo 'si bhagavannime pāmarajantavaḥ,इति पृष्टो भगवता प्रोवाच मुनिसत्तमः यदि तुष्टो ऽसि भगवन्निमे पामरजन्तवः
3,5,14,kenopāyena muktāḥ syuretanme vaktumarhasi iti pṛṣṭo dvijenātha devadevo janārdanaḥ,केनोपायेन मुक्ताः स्युरेतन्मे वक्तुमर्हसि इति पृष्टो द्विजेनाथ देवदेवो जनार्दनः
3,5,15,eṣa eva purā praśnaḥ śivena carito mama ayameva kṛtaḥ praśno brahmaṇā tu tataḥ param,एष एव पुरा प्रश्नः शिवेन चरितो मम अयमेव कृतः प्रश्नो ब्रह्मणा तु ततः परम्
3,5,16,kṛto durvāsasā paścādbhavatā tu tataḥ param,कृतो दुर्वाससा पश्चाद्भवता तु ततः परम्
3,5,17,bhavadbhiḥ sarvabhūtānāṃ gurubhūtairmahātmabhiḥ mamopadeśo lokeṣu prathito 'stu varo mama,भवद्भिः सर्वभूतानां गुरुभूतैर्महात्मभिः ममोपदेशो लोकेषु प्रथितो ऽस्तु वरो मम
3,5,18,ahamādirhi bhūtānāmādikartā svayaṃ prabhuḥ sṛṣṭisthitilayānāṃ tu sarveṣāmapi kārakaḥ,अहमादिर्हि भूतानामादिकर्ता स्वयं प्रभुः सृष्टिस्थितिलयानां तु सर्वेषामपि कारकः
3,5,19,trimūrtistriguṇātīto guṇahīno guṇāśrayaḥ,त्रिमूर्तिस्त्रिगुणातीतो गुणहीनो गुणाश्रयः
3,5,20,icchāvihāro bhūtātmā pradhānapuruṣātmakaḥ evaṃ bhūtasya me brahmaṃstrijagadrūpadhāriṇaḥ,इच्छाविहारो भूतात्मा प्रधानपुरुषात्मकः एवं भूतस्य मे ब्रह्मंस्त्रिजगद्रूपधारिणः
3,5,21,dvidhākṛtamabhūdrūpaṃ pradhāna puruṣātmakam mama pradhānaṃ yadrūpaṃ sarvalokaguṇātmakam,द्विधाकृतमभूद्रूपं प्रधान पुरुषात्मकम् मम प्रधानं यद्रूपं सर्वलोकगुणात्मकम्
3,5,22,aparaṃ yadguṇātītaṃ parātparataraṃ mahat evameva tayorjñātvā mucyate te ubhe kimu,अपरं यद्गुणातीतं परात्परतरं महत् एवमेव तयोर्ज्ञात्वा मुच्यते ते उभे किमु
3,5,23,tapobhiścirakālotthairyamaiśca niyamairapi tyāgairduṣkarmanāśānte muktirāśveva labhyate,तपोभिश्चिरकालोत्थैर्यमैश्च नियमैरपि त्यागैर्दुष्कर्मनाशान्ते मुक्तिराश्वेव लभ्यते
3,5,24,yadrūpaṃ yadguṇayutaṃ tadguṇyaikyena labhyate anyatsarvajagadrūpaṃ karmabhogaparākramam,यद्रूपं यद्गुणयुतं तद्गुण्यैक्येन लभ्यते अन्यत्सर्वजगद्रूपं कर्मभोगपराक्रमम्
3,5,25,karmabhirlabhyate tacca tattyāgenāpi labhyate dustarastu tayostyāgaḥ sakalairapi tāpasa,कर्मभिर्लभ्यते तच्च तत्त्यागेनापि लभ्यते दुस्तरस्तु तयोस्त्यागः सकलैरपि तापस
3,5,26,anapāyaṃ ca sugamaṃ sadasatkarmagocaram,अनपायं च सुगमं सदसत्कर्मगोचरम्
3,5,27,ātmasthena guṇenaiva satā cāpyasatāpivā ātmaikyenaiva yajjñānaṃ sarvasiddhigradāyakam,आत्मस्थेन गुणेनैव सता चाप्यसतापिवा आत्मैक्येनैव यज्ज्ञानं सर्वसिद्धिग्रदायकम्
3,5,28,varṇatrayavihīnānāṃ pāpiṣṭhānāṃ nṛṇāmapi yadrūpadhyānamātreṇa duṣkṛtaṃ sukṛtāyate,वर्णत्रयविहीनानां पापिष्ठानां नृणामपि यद्रूपध्यानमात्रेण दुष्कृतं सुकृतायते
3,5,29,yer'cayanti parāṃ śaktiṃ vidhināvidhināpi vā na te saṃsāriṇo nūnaṃ muktā eva na saṃśayaḥ,येर्ऽचयन्ति परां शक्तिं विधिनाविधिनापि वा न ते संसारिणो नूनं मुक्ता एव न संशयः
3,5,30,śivo vā yāṃ samārādhya dhyānayogabalena ca īśvaraḥ sarvasiddhānāmarddhanārīśvaro 'bhavat,शिवो वा यां समाराध्य ध्यानयोगबलेन च ईश्वरः सर्वसिद्धानामर्द्धनारीश्वरो ऽभवत्
3,5,31,anye 'bjapramukhā devāḥ siddhāstaddhyānavaibhavāt tasmādaśeṣalokānāṃ tripurārādhanaṃ vinā,अन्ये ऽब्जप्रमुखा देवाः सिद्धास्तद्ध्यानवैभवात् तस्मादशेषलोकानां त्रिपुराराधनं विना
3,5,32,na sto bhogāpavargauṃ tu yaugapadyena kutracit tanmanāstadgataprāṇastadyājī tadgatehakaḥ,न स्तो भोगापवर्गौं तु यौगपद्येन कुत्रचित् तन्मनास्तद्गतप्राणस्तद्याजी तद्गतेहकः
3,5,33,tādātmyenaiva karmāṇi kurvanmuktimavāpsyasi etadrahasyamākhyātaṃ sarveṣāṃ hitakāmyayā,तादात्म्येनैव कर्माणि कुर्वन्मुक्तिमवाप्स्यसि एतद्रहस्यमाख्यातं सर्वेषां हितकाम्यया
3,5,34,santuṣṭenaiva tapasā bhavato munisattama devāśca munayaḥ siddhā mānuṣāśca tathāpare tvanmukhāṃbhojato 'vāpyasiddhiṃ yāntu parātparām,सन्तुष्टेनैव तपसा भवतो मुनिसत्तम देवाश्च मुनयः सिद्धा मानुषाश्च तथापरे त्वन्मुखांभोजतो ऽवाप्यसिद्धिं यान्तु परात्पराम्
3,5,35,iti tasya vacaḥ śrutvā hayagrīvasya śārṅgiṇaḥ praṇipatya punarvākyamuvāca madhusūdanam,इति तस्य वचः श्रुत्वा हयग्रीवस्य शार्ङ्गिणः प्रणिपत्य पुनर्वाक्यमुवाच मधुसूदनम्
3,5,36,bhagavankīdṛśaṃ rūpaṃ bhavatā yatpuroditam kiṃvihāraṃ kiṃprabhāvametanme vaktumarhasi,भगवन्कीदृशं रूपं भवता यत्पुरोदितम् किंविहारं किंप्रभावमेतन्मे वक्तुमर्हसि
3,5,37,hayagrīva uvāca eṣoṃ'śabhūto devarṣe hayagrīvo mamāparaḥ śrotumicchasiyadyattvaṃ tatsarvaṃ vaktumarhati,हयग्रीव उवाच एषोंऽशभूतो देवर्षे हयग्रीवो ममापरः श्रोतुमिच्छसियद्यत्त्वं तत्सर्वं वक्तुमर्हति
3,5,38,ityādiśya jagannātho hayagrīvaṃ tapodhanam purataḥ kumbhajātasya munerantaradhāddhariḥ,इत्यादिश्य जगन्नाथो हयग्रीवं तपोधनम् पुरतः कुम्भजातस्य मुनेरन्तरधाद्धरिः
3,5,39,tatastu vismayāviṣṭo hṛṣṭaromā tapodhanaḥ hayagrīveṇa muninā svāśramaṃ pratyapadyata,ततस्तु विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा तपोधनः हयग्रीवेण मुनिना स्वाश्रमं प्रत्यपद्यत
3,6,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne agastyayātrājanārdanāvirbhāvo nāma pañcamo 'dhyāyaḥ athopaveśya caivainamāsane paramādbhute hayānanamupāgatyāgastyo vākyaṃ samabravīt,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने अगस्त्ययात्राजनार्दनाविर्भावो नाम पञ्चमो ऽध्यायः अथोपवेश्य चैवैनमासने परमाद्भुते हयाननमुपागत्यागस्त्यो वाक्यं समब्रवीत्
3,6,2,bhagavansarvadharmajña sarvasiddhāntavittam lokābhyudayaheturhi darśanaṃ hi bhavādṛśām,भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वसिद्धान्तवित्तम् लोकाभ्युदयहेतुर्हि दर्शनं हि भवादृशाम्
3,6,3,āvirbhāvaṃ mahādevyāstasyā rūpāntarāṇi ca vihāraścaiva mukhyā ye tānno vistarato vada,आविर्भावं महादेव्यास्तस्या रूपान्तराणि च विहारश्चैव मुख्या ये तान्नो विस्तरतो वद
3,6,4,hayagrīva uvāca anādirakhilādhārā sadasatkarmarūpiṇī dhyānaikadṛśyā dhyānāṅgī vidyāṅgī hṛdayāspadā,हयग्रीव उवाच अनादिरखिलाधारा सदसत्कर्मरूपिणी ध्यानैकदृश्या ध्यानाङ्गी विद्याङ्गी हृदयास्पदा
3,6,5,ātmaikyādvyaktimāyāti cirānuṣṭhānagauravāt,आत्मैक्याद्व्यक्तिमायाति चिरानुष्ठानगौरवात्
3,6,6,ādau prādurabhūcchaktirbrahmaṇo dhyānayogataḥ prakṛtirnāma sā khyātā devānāmiṣṭasiddhidā,आदौ प्रादुरभूच्छक्तिर्ब्रह्मणो ध्यानयोगतः प्रकृतिर्नाम सा ख्याता देवानामिष्टसिद्धिदा
3,6,7,dvitīyamudabhūdrūpaṃ pravṛtte 'mṛtamanthane śarvasaṃmohajanakamavāṅmanasagojaram,द्वितीयमुदभूद्रूपं प्रवृत्ते ऽमृतमन्थने शर्वसंमोहजनकमवाङ्मनसगोजरम्
3,6,8,yaddarśanādabhūdīśaḥ sarvajño 'pi vimohitaḥ visṛjya pārvatīṃ śīghrantayā ruddho 'tanodratam,यद्दर्शनादभूदीशः सर्वज्ञो ऽपि विमोहितः विसृज्य पार्वतीं शीघ्रन्तया रुद्धो ऽतनोद्रतम्
3,6,9,tasyāṃ vai janayāmāsa śāstāramasurārdanam,तस्यां वै जनयामास शास्तारमसुरार्दनम्
3,6,10,agastya uvāca kathaṃ vai sarvabhūteśo vaśī manmatha śāsanaḥ aho vimohito devyā janayāmāsa cātmajam,अगस्त्य उवाच कथं वै सर्वभूतेशो वशी मन्मथ शासनः अहो विमोहितो देव्या जनयामास चात्मजम्
3,6,11,hayagrīva uvāca purāmarapurādhīśo vijayaśrīsamṛddhimān trailokyaṃ pālayāmāsa sadevāsuramānuṣam,हयग्रीव उवाच पुरामरपुराधीशो विजयश्रीसमृद्धिमान् त्रैलोक्यं पालयामास सदेवासुरमानुषम्
3,6,12,kailāsaśikharākāraṃ gajendramadhiruhya saḥ cacārākhilalokeṣu pūjyamāno 'khilairapi taṃ pramattaṃ viditvātha bhavānīpatikhyayaḥ,कैलासशिखराकारं गजेन्द्रमधिरुह्य सः चचाराखिललोकेषु पूज्यमानो ऽखिलैरपि तं प्रमत्तं विदित्वाथ भवानीपतिख्ययः
3,6,13,durvāsasamathāhūya prajighāya tadantikam khaṇḍājinadharo daṇḍīdhūridhūsaravigrahaḥ unmattarūpadhārī ca yayau vidyādharādhvanā,दुर्वाससमथाहूय प्रजिघाय तदन्तिकम् खण्डाजिनधरो दण्डीधूरिधूसरविग्रहः उन्मत्तरूपधारी च ययौ विद्याधराध्वना
3,6,14,etasminnantare kāle kācidvidyādharāṅganā yadṛcchayāgatā tasya puraścārutarākṛtiḥ,एतस्मिन्नन्तरे काले काचिद्विद्याधराङ्गना यदृच्छयागता तस्य पुरश्चारुतराकृतिः
3,6,15,cirakālena tapasā toṣayitvā parāṃbikām tatsamarpitamālyaṃ ca labdhvā saṃtuṣṭamānasā,चिरकालेन तपसा तोषयित्वा परांबिकाम् तत्समर्पितमाल्यं च लब्ध्वा संतुष्टमानसा
3,6,16,tāṃ dṛṣṭvā mṛguśāvākṣīmuvāca munipuṅgavaḥ kutra vā gamyate bhīru kuto labdhamidaṃ tvayā,तां दृष्ट्वा मृगुशावाक्षीमुवाच मुनिपुङ्गवः कुत्र वा गम्यते भीरु कुतो लब्धमिदं त्वया
3,6,17,praṇamya sā mahātmānamuvāca vinayānvitā cireṇa tapasā brahmandevyā dattaṃ prasannayā,प्रणम्य सा महात्मानमुवाच विनयान्विता चिरेण तपसा ब्रह्मन्देव्या दत्तं प्रसन्नया
3,6,18,tachrutvā vacanaṃ tasyāḥ so 'pṛcchanmālyamuttamam pṛṣṭamātreṇa sā tuṣṭā dadau tasmai mahātmane,तछ्रुत्वा वचनं तस्याः सो ऽपृच्छन्माल्यमुत्तमम् पृष्टमात्रेण सा तुष्टा ददौ तस्मै महात्मने
3,6,19,karābhyāṃ tatsamādāya kṛtārtho 'smīti satvaram dadhau svaśirasā bhaktyā tāmuvācātirṣitaḥ,कराभ्यां तत्समादाय कृतार्थो ऽस्मीति सत्वरम् दधौ स्वशिरसा भक्त्या तामुवाचातिर्षितः
3,6,20,brahmādīnāmalabhyaṃ yattallabdhaṃ bhāgyato mayā bhaktirastu padāṃbhoje devyāstava samujjvalā,ब्रह्मादीनामलभ्यं यत्तल्लब्धं भाग्यतो मया भक्तिरस्तु पदांभोजे देव्यास्तव समुज्ज्वला
3,6,21,bhaviṣyacchobhanākāre gaccha saumye yathāsukham sā taṃ praṇamya śirasā yayau tuṣṭā yathāgatam,भविष्यच्छोभनाकारे गच्छ सौम्ये यथासुखम् सा तं प्रणम्य शिरसा ययौ तुष्टा यथागतम्
3,6,22,preṣayitvā sa tāṃ bhūyo yayau vidyādharādhvanā vidyādharavadhūhastātpratijagrāha vallakīm,प्रेषयित्वा स तां भूयो ययौ विद्याधराध्वना विद्याधरवधूहस्तात्प्रतिजग्राह वल्लकीम्
3,6,23,divyasraganulepāṃśca divyānyābharaṇāni ca kvacidgṛhṇankvacidgā yankvaciddhasan,दिव्यस्रगनुलेपांश्च दिव्यान्याभरणानि च क्वचिद्गृह्णन्क्वचिद्गा यन्क्वचिद्धसन्
3,6,24,svecchāvihārī sa muniryayau yatra purandaraḥ svakarasthāṃ tato mālāṃ śakrāya pradadau muniḥ,स्वेच्छाविहारी स मुनिर्ययौ यत्र पुरन्दरः स्वकरस्थां ततो मालां शक्राय प्रददौ मुनिः
3,6,25,tāṃ gṛhītvā gajaskandhe sthāpayāmāsa devarāṭ gajastu tāṃ gṛhītvātha preṣayāmāsa bhūtale,तां गृहीत्वा गजस्कन्धे स्थापयामास देवराट् गजस्तु तां गृहीत्वाथ प्रेषयामास भूतले
3,6,26,tāṃ dṛṣṭvā preṣitāṃ mālāṃ tadā krodhena tāpasaḥ uvāca na dhṛtā mālā śirasā tu mayārpitā,तां दृष्ट्वा प्रेषितां मालां तदा क्रोधेन तापसः उवाच न धृता माला शिरसा तु मयार्पिता
3,6,27,trailokyaiśvaryamattena bhavatā hyavamānitā mahādevyā dhṛtā yā tu brahmādyaiḥ pūjyatehi sā,त्रैलोक्यैश्वर्यमत्तेन भवता ह्यवमानिता महादेव्या धृता या तु ब्रह्माद्यैः पूज्यतेहि सा
3,6,28,tvayā yacchāsito lokaḥ sadevāsuramānuṣaḥ aśobhano hyatejasko mama śāpādbhaviṣyati,त्वया यच्छासितो लोकः सदेवासुरमानुषः अशोभनो ह्यतेजस्को मम शापाद्भविष्यति
3,6,29,iti śaptvā vinītena tena saṃpūjito 'pi saḥ tūṣṇīmeva yayau brahmanbhāvikāryamanusmaran,इति शप्त्वा विनीतेन तेन संपूजितो ऽपि सः तूष्णीमेव ययौ ब्रह्मन्भाविकार्यमनुस्मरन्
3,6,30,vijayaśrīstatastasya daityaṃ tu balimanvagāt nityaśrīrnityapuruṣaṃ vāsudevamathānvagāt,विजयश्रीस्ततस्तस्य दैत्यं तु बलिमन्वगात् नित्यश्रीर्नित्यपुरुषं वासुदेवमथान्वगात्
3,6,31,indro 'pi svapuraṃ gatvā sarvadevasamanvitaḥ viṣaṇṇacetā niḥśrīkaścintayāmāsa devarāṭ,इन्द्रो ऽपि स्वपुरं गत्वा सर्वदेवसमन्वितः विषण्णचेता निःश्रीकश्चिन्तयामास देवराट्
3,6,32,athāmarapure dṛṣṭvā nimittānyaśubhāni ca bṛhaspatiṃ samāhūya vākyametaduvāca ha,अथामरपुरे दृष्ट्वा निमित्तान्यशुभानि च बृहस्पतिं समाहूय वाक्यमेतदुवाच ह
3,6,33,bhagavansarvadharmajña trikālajñānakovida dṛśyate 'dṛṣṭapūrvāṇi nimittānyaśubhāni ca,भगवन्सर्वधर्मज्ञ त्रिकालज्ञानकोविद दृश्यते ऽदृष्टपूर्वाणि निमित्तान्यशुभानि च
3,6,34,kiṃphalāni ca tāni syurupāyo vātha kīdṛśaḥ iti tadvacanaṃ śrutvā devendrasya bṛhaspatiḥ pratyuvāca tato vākyaṃ dharmārthasahitaṃ śubham,किंफलानि च तानि स्युरुपायो वाथ कीदृशः इति तद्वचनं श्रुत्वा देवेन्द्रस्य बृहस्पतिः प्रत्युवाच ततो वाक्यं धर्मार्थसहितं शुभम्
3,6,35,kṛtasya karmaṇo rājankalpakoṭiśatairapi prāyaścittopabhogābhyāṃ vinā nāśo na jāyate,कृतस्य कर्मणो राजन्कल्पकोटिशतैरपि प्रायश्चित्तोपभोगाभ्यां विना नाशो न जायते
3,6,36,indra uvāca karma vā kīdṛśaṃ brahmanprāyaścittaṃ ca kīdṛśam tatsarvaṃ śrotumicchāmi tanme vistarato vada,इन्द्र उवाच कर्म वा कीदृशं ब्रह्मन्प्रायश्चित्तं च कीदृशम् तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तन्मे विस्तरतो वद
3,6,37,bṛhaspatiruvāca hananasteyahiṃsāśca pānamanyāṅganāratiḥ karma pañcavidhaṃ prāhurduṣkṛtaṃ dharaṇīpateḥ,बृहस्पतिरुवाच हननस्तेयहिंसाश्च पानमन्याङ्गनारतिः कर्म पञ्चविधं प्राहुर्दुष्कृतं धरणीपतेः
3,6,38,brahmakṣatriyaviṭśūdragoturaṅgakharoṣṭrakāḥ catuṣpado 'ṇḍajābjāśca tiryaco 'nasthikāstathā,ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रगोतुरङ्गखरोष्ट्रकाः चतुष्पदो ऽण्डजाब्जाश्च तिर्यचो ऽनस्थिकास्तथा
3,6,39,ayutaṃ ca sahasraṃ ca śataṃ daśa tathā daśa daśapañcatrirekārdhamānupūrvyādidaṃ bhavet,अयुतं च सहस्रं च शतं दश तथा दश दशपञ्चत्रिरेकार्धमानुपूर्व्यादिदं भवेत्
3,6,40,brahmakṣatraviśāṃ strīṇāmuktārthe pāpamādiśet pitṛmātṛgurusvāmi putrāṇāṃ caiva niṣkṛtiḥ,ब्रह्मक्षत्रविशां स्त्रीणामुक्तार्थे पापमादिशेत् पितृमातृगुरुस्वामि पुत्राणां चैव निष्कृतिः
3,6,41,gurvājñayā kṛtaṃ pāpaṃ tadājñālaṅghaner'thakam daśabrāhmaṇabhṛtyarthamekaṃ hanyāddvijaṃ nṛpaḥ,गुर्वाज्ञया कृतं पापं तदाज्ञालङ्घनेर्ऽथकम् दशब्राह्मणभृत्यर्थमेकं हन्याद्द्विजं नृपः
3,6,42,śatabrāhmaṇabhṛtyarthaṃ brāhmaṇo brāhmaṇaṃ tu vā pañcabrahmavidāmarthe traiśyamekaṃ tu daṇḍayet,शतब्राह्मणभृत्यर्थं ब्राह्मणो ब्राह्मणं तु वा पञ्चब्रह्मविदामर्थे त्रैश्यमेकं तु दण्डयेत्
3,6,43,vaiśyaṃ daśaviśāmarthe viśāṃ vā daṇḍayettathā tathā śataviśāmarthe dvijamekaṃ tu daṇḍayet,वैश्यं दशविशामर्थे विशां वा दण्डयेत्तथा तथा शतविशामर्थे द्विजमेकं तु दण्डयेत्
3,6,44,śūdrāṇāṃ tu sahasrāṇāṃ daṇḍayedbrāhmaṇaṃ tu vā tacchatārthaṃ tu vā vaiśyaṃ taddaśārddhaṃ tu śūdrakam,शूद्राणां तु सहस्राणां दण्डयेद्ब्राह्मणं तु वा तच्छतार्थं तु वा वैश्यं तद्दशार्द्धं तु शूद्रकम्
3,6,45,bandhūnāṃ caiva mitrāṇāmiṣṭārthe tu tripādakam arthaṃ kalatraputrārthe svātmārthe na tu kiñcana,बन्धूनां चैव मित्राणामिष्टार्थे तु त्रिपादकम् अर्थं कलत्रपुत्रार्थे स्वात्मार्थे न तु किञ्चन
3,6,46,ātmānaṃ hantumārabdhaṃ brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ viśam gāṃ vā turagamanyaṃ vā hatvā doṣairna lipyate,आत्मानं हन्तुमारब्धं ब्राह्मणं क्षत्रियं विशम् गां वा तुरगमन्यं वा हत्वा दोषैर्न लिप्यते
3,6,47,ātmadārātmajabhrātṛbandhūnāṃ ca dvijottama kramāddaśaguṇo doṣo rakṣaṇe ca tathā phalam,आत्मदारात्मजभ्रातृबन्धूनां च द्विजोत्तम क्रमाद्दशगुणो दोषो रक्षणे च तथा फलम्
3,6,48,bhūpadvijaśrotriyavedavidvratīvedāntavidvedavidāṃ vināśe ekadvipañcāśadathāyutaṃ ca syānniṣkṛtiśceti vadanti saṃtaḥ,भूपद्विजश्रोत्रियवेदविद्व्रतीवेदान्तविद्वेदविदां विनाशे एकद्विपञ्चाशदथायुतं च स्यान्निष्कृतिश्चेति वदन्ति संतः
3,6,49,teṣāṃ ca rakṣaṇavidhau hi kṛte ca dāne pūrvoditottaraguṇaṃ pravadanti puṇyam teṣāṃ ca darśanavidhau namane cakārye śūśrūṣaṇe 'pi caratāṃ sadṛśāṃśca teṣām,तेषां च रक्षणविधौ हि कृते च दाने पूर्वोदितोत्तरगुणं प्रवदन्ति पुण्यम् तेषां च दर्शनविधौ नमने चकार्ये शूश्रूषणे ऽपि चरतां सदृशांश्च तेषाम्
3,6,50,siṃhavyāghramṛgādīni lokahiṃsākarāṇi tu nṛpo hanyācca satataṃ devārthe brāhmaṇārthake,सिंहव्याघ्रमृगादीनि लोकहिंसाकराणि तु नृपो हन्याच्च सततं देवार्थे ब्राह्मणार्थके
3,6,51,āpatsvātmārthake cāpi hatvā medhyāni bhakṣayet,आपत्स्वात्मार्थके चापि हत्वा मेध्यानि भक्षयेत्
3,6,52,nātmārthe pācayedanna nātmārthe pācayetpaśūn devārthe brāhmaṇārthe vā pacamāno na lipyate,नात्मार्थे पाचयेदन्न नात्मार्थे पाचयेत्पशून् देवार्थे ब्राह्मणार्थे वा पचमानो न लिप्यते
3,6,53,purā bhagavatī māyā jagadujjīvanonmukhī sasarja sarvadevāṃśca tathaivāsuramānuṣān,पुरा भगवती माया जगदुज्जीवनोन्मुखी ससर्ज सर्वदेवांश्च तथैवासुरमानुषान्
3,6,54,teṣāṃ saṃrakṣaṇārthāya paśūnapi caturdaśa yajñāśca tadvidhānāni kṛtvā cainānuvāca ha,तेषां संरक्षणार्थाय पशूनपि चतुर्दश यज्ञाश्च तद्विधानानि कृत्वा चैनानुवाच ह
3,6,55,yajadhvaṃ paśubhirdevānvidhinānena mānavāḥ iṣṭāni ye pradāsyanti puṣṭāste yajñabhāvitāḥ,यजध्वं पशुभिर्देवान्विधिनानेन मानवाः इष्टानि ये प्रदास्यन्ति पुष्टास्ते यज्ञभाविताः
3,6,56,evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ daridro nārakaścaiva bhavejjanmani janmani,एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः दरिद्रो नारकश्चैव भवेज्जन्मनि जन्मनि
3,6,57,devatārthe ca pitrarthe tathaivābhyāgate gurau mahadāgamane caiva hanyānmedhyānpaśūndvijaḥ,देवतार्थे च पित्रर्थे तथैवाभ्यागते गुरौ महदागमने चैव हन्यान्मेध्यान्पशून्द्विजः
3,6,58,āpatsu brāhmaṇo māṃsaṃ medhyamaśnanna doṣabhāk vihitāni tu kāryāṇi pratiṣiddhāni varjayet,आपत्सु ब्राह्मणो मांसं मेध्यमश्नन्न दोषभाक् विहितानि तु कार्याणि प्रतिषिद्धानि वर्जयेत्
3,6,59,purābhūdyuvanāśvasya devatānāṃ mahākratuḥ mamāyamiti devānāṃ kalahaḥ samajāyata,पुराभूद्युवनाश्वस्य देवतानां महाक्रतुः ममायमिति देवानां कलहः समजायत
3,6,60,tadā vibhajya devānāṃ mānuṣāṃśca paśūnapi vibhajyaikaikaśaḥ pradādbrahmā lokapitāmahaḥ,तदा विभज्य देवानां मानुषांश्च पशूनपि विभज्यैकैकशः प्रदाद्ब्रह्मा लोकपितामहः
3,6,61,tatastu paramā śaktirbhūtasaṃdhasahāyinī kupitābhūttato brahmā tāmuvāca nayānvitaḥ,ततस्तु परमा शक्तिर्भूतसंधसहायिनी कुपिताभूत्ततो ब्रह्मा तामुवाच नयान्वितः
3,6,62,prādurbhūtā samudvīkṣya bhūtānandabhayānvitaḥ prāñjaliḥ praṇatastutvā prasīdeti punaḥ punaḥ,प्रादुर्भूता समुद्वीक्ष्य भूतानन्दभयान्वितः प्राञ्जलिः प्रणतस्तुत्वा प्रसीदेति पुनः पुनः
3,6,63,prādurbhūtā yato 'si tvaṃ kṛtartho 'smi puro mama tvayaitadakhilaṃ karma nirmitaṃ suśubhāśubham,प्रादुर्भूता यतो ऽसि त्वं कृतर्थो ऽस्मि पुरो मम त्वयैतदखिलं कर्म निर्मितं सुशुभाशुभम्
3,6,64,śrutayaḥ smṛtayaścaiva tvayaiva pratipāditāḥ tvayaiva kalpitā yāgā manmukhāttu mahākratau,श्रुतयः स्मृतयश्चैव त्वयैव प्रतिपादिताः त्वयैव कल्पिता यागा मन्मुखात्तु महाक्रतौ
3,6,65,ye vibhaktāstu paśavo devānāṃ parameśvari te sarve tāvakāḥ saṃtubhūtānāmapi tṛptaye,ये विभक्तास्तु पशवो देवानां परमेश्वरि ते सर्वे तावकाः संतुभूतानामपि तृप्तये
3,6,66,ityuktvāntardadhe teṣāṃ pura eva pitāmahaḥ taduktenaiva vidhinā cakāra ca mahākratūn,इत्युक्त्वान्तर्दधे तेषां पुर एव पितामहः तदुक्तेनैव विधिना चकार च महाक्रतून्
3,6,67,iyāja ca parāṃ śaktiṃ hatvā medhyānpaśūnapi tattadvibhāgo vedeṣu proktatvādiha noditaḥ,इयाज च परां शक्तिं हत्वा मेध्यान्पशूनपि तत्तद्विभागो वेदेषु प्रोक्तत्वादिह नोदितः
3,6,68,striyaḥ śudrāstathā māṃsamādadyurbrāhmaṇaṃ vinā āpatsu brāhmaṇo vāpi bhakṣayedgurvanujñayā,स्त्रियः शुद्रास्तथा मांसमादद्युर्ब्राह्मणं विना आपत्सु ब्राह्मणो वापि भक्षयेद्गुर्वनुज्ञया
3,6,69,śivodbhavamida piṇḍamatyatha śivatāṃ gatam udbudhyasva paśo tvaṃ hi nāśivaḥ sañchivo hyasi,शिवोद्भवमिद पिण्डमत्यथ शिवतां गतम् उद्बुध्यस्व पशो त्वं हि नाशिवः सञ्छिवो ह्यसि
3,6,70,īśaḥ sarvajagatkartā prabhavaḥ pralayastathā yato viśvādhiko rudrastena rudro 'si vai paśo,ईशः सर्वजगत्कर्ता प्रभवः प्रलयस्तथा यतो विश्वाधिको रुद्रस्तेन रुद्रो ऽसि वै पशो
3,6,71,anena turagaṃ gā vā gajoṣṭramahiṣādikam ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā hatvā doṣairna lipyate,अनेन तुरगं गा वा गजोष्ट्रमहिषादिकम् आत्मार्थं वा परार्थं वा हत्वा दोषैर्न लिप्यते
3,6,72,gṛhāniṣṭakarānvāpi nāgākhubalivṛścikān etadgṛhāśramasthānāṃ kriyāphalamabhīpsatām manaḥsaṃkalpasiddhānāṃ mahatāṃ śivavarcasām,गृहानिष्टकरान्वापि नागाखुबलिवृश्चिकान् एतद्गृहाश्रमस्थानां क्रियाफलमभीप्सताम् मनःसंकल्पसिद्धानां महतां शिववर्चसाम्
3,6,73,paśuyajñena cānyeṣāmiṣṭā pūrtikaraṃ bhavet japahomārcanādyaistu teṣāmiṣṭaṃ ca sidhyati,पशुयज्ञेन चान्येषामिष्टा पूर्तिकरं भवेत् जपहोमार्चनाद्यैस्तु तेषामिष्टं च सिध्यति
3,7,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne hiṃsādyasvarūpakathanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ indra uvāca bhagavansarvamākhyātaṃ hiṃsādyasya tu lakṣaṇam steyasya lakṣaṇaṃ kiṃ vā tanme vistarato vada,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने हिंसाद्यस्वरूपकथनं नाम षष्ठो ऽध्यायः इन्द्र उवाच भगवन्सर्वमाख्यातं हिंसाद्यस्य तु लक्षणम् स्तेयस्य लक्षणं किं वा तन्मे विस्तरतो वद
3,7,2,bṛhaspatiruvāca pāpānāmadhikaṃ pāpaṃ hananaṃ jīvajātinām etasmādadhikaṃ pāpaṃ viśvaste śaraṇaṃ gate,बृहस्पतिरुवाच पापानामधिकं पापं हननं जीवजातिनाम् एतस्मादधिकं पापं विश्वस्ते शरणं गते
3,7,3,viśvasya hatvā pāpiṣṭhaṃ śūdraṃ vāpyantyajātijam brahmahatyādhikaṃ pāpaṃ tasmānnāstyasya niṣkṛtiḥ,विश्वस्य हत्वा पापिष्ठं शूद्रं वाप्यन्त्यजातिजम् ब्रह्महत्याधिकं पापं तस्मान्नास्त्यस्य निष्कृतिः
3,7,4,brahmajñasya daridrasya kṛcchrārjitadhanasya ca bahuputrakalatrasya tena jīvitumicchataḥ taddravyasteyadoṣasya prāyaścittaṃ na vidyate,ब्रह्मज्ञस्य दरिद्रस्य कृच्छ्रार्जितधनस्य च बहुपुत्रकलत्रस्य तेन जीवितुमिच्छतः तद्द्रव्यस्तेयदोषस्य प्रायश्चित्तं न विद्यते
3,7,5,viśvastadravyaharaṇaṃ tasyāpyadhikamucyate viśvaste vāpyaviśvaste na daridradhanaṃ haret,विश्वस्तद्रव्यहरणं तस्याप्यधिकमुच्यते विश्वस्ते वाप्यविश्वस्ते न दरिद्रधनं हरेत्
3,7,6,tato devadvijātīnāṃ hemaratnāpahārakam yo hanyādavicāreṇa so 'śvamedhaphalaṃ labhet,ततो देवद्विजातीनां हेमरत्नापहारकम् यो हन्यादविचारेण सो ऽश्वमेधफलं लभेत्
3,7,7,gurudevadvijasuhṛtputrasvātmasukheṣu ca steyādadhaḥkrameṇaiva daśottaraguṇaṃ tvagham,गुरुदेवद्विजसुहृत्पुत्रस्वात्मसुखेषु च स्तेयादधःक्रमेणैव दशोत्तरगुणं त्वघम्
3,7,8,antyajātpādajādvaiśyātkṣatriyādbrāhmaṇādapi daśottaraguṇaiḥ pāpairlipyate dhanahārakaḥ,अन्त्यजात्पादजाद्वैश्यात्क्षत्रियाद्ब्राह्मणादपि दशोत्तरगुणैः पापैर्लिप्यते धनहारकः
3,7,9,atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam rahasyātirahasyaṃ ca sarvapāpapraṇāśanam,अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् रहस्यातिरहस्यं च सर्वपापप्रणाशनम्
3,7,10,purā kāñcīpure jāto vajrākhyo nāma corakaḥ tasminpuravare ramye sarvaiśvaryasamanvitāḥ sarve nīrogiṇo dāntāḥ sukhino dayayāñcitāḥ,पुरा काञ्चीपुरे जातो वज्राख्यो नाम चोरकः तस्मिन्पुरवरे रम्ये सर्वैश्वर्यसमन्विताः सर्वे नीरोगिणो दान्ताः सुखिनो दययाञ्चिताः
3,7,11,sarvaiśvaryasamṛddhe 'sminnagare sa tu taskaraḥ stokāstokakrameṇaiva bahudravyamapāharat,सर्वैश्वर्यसमृद्धे ऽस्मिन्नगरे स तु तस्करः स्तोकास्तोकक्रमेणैव बहुद्रव्यमपाहरत्
3,7,12,tadaraṇye 'vaṭaṃ kṛtvā sthāpayāmāsa lobhataḥ tadgopanaṃ niśārdhāyāṃ tasmindūraṃ gate sati,तदरण्ये ऽवटं कृत्वा स्थापयामास लोभतः तद्गोपनं निशार्धायां तस्मिन्दूरं गते सति
3,7,13,kirātaḥ kaścidāgatya taṃ dṛṣṭvā tu daśāṃśataḥ jahārāviditastena kāṣṭhabhāraṃ vahanyayau,किरातः कश्चिदागत्य तं दृष्ट्वा तु दशांशतः जहाराविदितस्तेन काष्ठभारं वहन्ययौ
3,7,14,so 'pi tacchilayācchādya mṛdbhirāpūryayatnataḥ punaśca tatpuraṃ prāyādvajro 'pi dhanatṛṣmayā,सो ऽपि तच्छिलयाच्छाद्य मृद्भिरापूर्ययत्नतः पुनश्च तत्पुरं प्रायाद्वज्रो ऽपि धनतृष्मया
3,7,15,evaṃ bahudhanaṃ tdṛtvā niścikṣepa mahītale kirāto 'pi gṛhaṃ prāpya babhāṣe muditaḥ priyām,एवं बहुधनं त्दृत्वा निश्चिक्षेप महीतले किरातो ऽपि गृहं प्राप्य बभाषे मुदितः प्रियाम्
3,7,16,mayā kāṣṭhaṃ samāhartuṃ gacchatā pathi nirjane labdhaṃ dhanamidaṃ bhīru samādhatsva dhanārthini,मया काष्ठं समाहर्तुं गच्छता पथि निर्जने लब्धं धनमिदं भीरु समाधत्स्व धनार्थिनि
3,7,17,tacchrutvā tatsamādāya nidhāyābhyantare tataḥ cintayantī tato vākyamidaṃ svapatimabravīt,तच्छ्रुत्वा तत्समादाय निधायाभ्यन्तरे ततः चिन्तयन्ती ततो वाक्यमिदं स्वपतिमब्रवीत्
3,7,18,nityaṃ saṃcarate vipro māmakānāṃ gṛheṣu yaḥ māṃ vilokyaivamacirādbahubhāgyavatī bhavet,नित्यं संचरते विप्रो मामकानां गृहेषु यः मां विलोक्यैवमचिराद्बहुभाग्यवती भवेत्
3,7,19,cāturvarṇyāsu narīṣu stheyaṃ cedrājavallabhā kiṃ tu bhille kirāte ca śailūṣe cāntyajātije lakṣmīrna tiṣṭhati ciraṃ śāpādvalmīkajanmanaḥ,चातुर्वर्ण्यासु नरीषु स्थेयं चेद्राजवल्लभा किं तु भिल्ले किराते च शैलूषे चान्त्यजातिजे लक्ष्मीर्न तिष्ठति चिरं शापाद्वल्मीकजन्मनः
3,7,20,tathāpi bahubhāgyānāṃ puṇyānāmapi pātriṇe dṛṣṭapūrvaṃ tu tadvākyaṃ na kadācidvṛthā bhavet,तथापि बहुभाग्यानां पुण्यानामपि पात्रिणे दृष्टपूर्वं तु तद्वाक्यं न कदाचिद्वृथा भवेत्
3,7,21,atha vātmaprayāsena kṛcchrādyallabhyate dhanam tadeva tiṣṭhati cirādanyadgacchati kālataḥ,अथ वात्मप्रयासेन कृच्छ्राद्यल्लभ्यते धनम् तदेव तिष्ठति चिरादन्यद्गच्छति कालतः
3,7,22,svayamāgatavittaṃ tu dharmārthairviniyojayet kuruṣvaitena tasmāttvaṃ vāpīkūpādikāñchubhān,स्वयमागतवित्तं तु धर्मार्थैर्विनियोजयेत् कुरुष्वैतेन तस्मात्त्वं वापीकूपादिकाञ्छुभान्
3,7,23,iti tadvacanaṃ śrutvā bhāvibhāgyaprabodhitam bahūdakasamaṃ deśaṃ tatra tatra vyalokayat,इति तद्वचनं श्रुत्वा भाविभाग्यप्रबोधितम् बहूदकसमं देशं तत्र तत्र व्यलोकयत्
3,7,24,nirmame 'tha mahendrasya digbhāge vimalodakam subahudravyasaṃ sādhyaṃ taṭākaṃ cākṣayodakam,निर्ममे ऽथ महेन्द्रस्य दिग्भागे विमलोदकम् सुबहुद्रव्यसं साध्यं तटाकं चाक्षयोदकम्
3,7,25,datteṣu karmakāribhyo nikhileṣu dhaneṣu ca asaṃbūrṇaṃ tu tatkarma dṛṣṭvā cintākulo 'bhavat,दत्तेषु कर्मकारिभ्यो निखिलेषु धनेषु च असंबूर्णं तु तत्कर्म दृष्ट्वा चिन्ताकुलो ऽभवत्
3,7,26,taṃ cora vajranāmānamajñāto 'nucarāmyaham tenaiva bahudhā kṣiptaṃ dhanaṃ bhūri mahītale,तं चोर वज्रनामानमज्ञातो ऽनुचराम्यहम् तेनैव बहुधा क्षिप्तं धनं भूरि महीतले
3,7,27,stokaṃstokaṃ hariṣyāmi tatratatra dhanaṃ bahu iti niścitya manasā tenājñātastamanvagāt,स्तोकंस्तोकं हरिष्यामि तत्रतत्र धनं बहु इति निश्चित्य मनसा तेनाज्ञातस्तमन्वगात्
3,7,28,tathaivātdṛtya taddravyaṃ tena setumapūrayat madhye jalāvṛtastena prāsādaścāpi śārṅgiṇaḥ,तथैवात्दृत्य तद्द्रव्यं तेन सेतुमपूरयत् मध्ये जलावृतस्तेन प्रासादश्चापि शार्ङ्गिणः
3,7,29,tattaṭākamabhūddivyamaśoṣitajalaṃ mahat setumadhye cakārāsau śaṅkarāyatanaṃ mahat,तत्तटाकमभूद्दिव्यमशोषितजलं महत् सेतुमध्ये चकारासौ शङ्करायतनं महत्
3,7,30,kānanaṃ ca kṣayaṃ nītaṃ bahusattvasamākulam tenāgryāṇi mahārhāṇi kṣetrāṇyapi cakāra saḥ,काननं च क्षयं नीतं बहुसत्त्वसमाकुलम् तेनाग्र्याणि महार्हाणि क्षेत्राण्यपि चकार सः
3,7,31,devatābhyo dvijebhyaśca padattāni vibhajya vai brāhmaṇāṃśca samāmantrya devavrātamukhānbahūn,देवताभ्यो द्विजेभ्यश्च पदत्तानि विभज्य वै ब्राह्मणांश्च समामन्त्र्य देवव्रातमुखान्बहून्
3,7,32,saṃtoṣya hemavastrādyairidaṃ vacanamabravīt kva cāhaṃ vīradattākhyaḥ kirātaḥ kāṣṭhavikrayī,संतोष्य हेमवस्त्राद्यैरिदं वचनमब्रवीत् क्व चाहं वीरदत्ताख्यः किरातः काष्ठविक्रयी
3,7,33,kva vā mahāsetubandhaḥ kva devālayakalpanā kva vā kṣetrāṇi kḷptāni brāhmaṇāyatanāni ca,क्व वा महासेतुबन्धः क्व देवालयकल्पना क्व वा क्षेत्राणि कॢप्तानि ब्राह्मणायतनानि च
3,7,34,kṛpayaiva kṛtaṃ sarvaṃ bhavatāṃ bhūsurottamāḥ pratigṛhya tathaivaitaddevavrātamukhā dvijāḥ,कृपयैव कृतं सर्वं भवतां भूसुरोत्तमाः प्रतिगृह्य तथैवैतद्देवव्रातमुखा द्विजाः
3,7,35,dvijavarmeti nāmāsmai tasyai śīlavatīti ca cakruḥ saṃtuṣṭamanaso mahātmāno mahaujasaḥ,द्विजवर्मेति नामास्मै तस्यै शीलवतीति च चक्रुः संतुष्टमनसो महात्मानो महौजसः
3,7,36,teṣāṃ saṃrakṣaṇārthāya bandhumiḥ sahito vaśī tatraiva vasatiṃ cakre mudito bhāryayā saha,तेषां संरक्षणार्थाय बन्धुमिः सहितो वशी तत्रैव वसतिं चक्रे मुदितो भार्यया सह
3,7,37,purohitābhidhānena devarātapurantviti nāma cakre purasyāsya toṣa yannakhilāndvijān,पुरोहिताभिधानेन देवरातपुरन्त्विति नाम चक्रे पुरस्यास्य तोष यन्नखिलान्द्विजान्
3,7,38,tataḥ kālavaśaṃ prāpto dvijavarmā mṛtastadā yamasya brahmaṇo viṣṇordūtā rudrasya cāgatāḥ,ततः कालवशं प्राप्तो द्विजवर्मा मृतस्तदा यमस्य ब्रह्मणो विष्णोर्दूता रुद्रस्य चागताः
3,7,39,anyo 'nyamabhavatteṣāṃ yuddhaṃ devāsuropamam atrāntare samāgatya nārado munirabravīt,अन्यो ऽन्यमभवत्तेषां युद्धं देवासुरोपमम् अत्रान्तरे समागत्य नारदो मुनिरब्रवीत्
3,7,40,mā kurvantu mitho yuddhaṃ śṛṇvantu vacanaṃ mama ayaṃ kirātaścairyeṇa setubandhaṃ purākarot,मा कुर्वन्तु मिथो युद्धं शृण्वन्तु वचनं मम अयं किरातश्चैर्येण सेतुबन्धं पुराकरोत्
3,7,41,vāyubhūtascaredeko yāvaddravyavato mṛtiḥ sa bahubhyo hareddravyaṃ teṣāṃ yāvattathā mṛtiḥ,वायुभूतस्चरेदेको यावद्द्रव्यवतो मृतिः स बहुभ्यो हरेद्द्रव्यं तेषां यावत्तथा मृतिः
3,7,42,gateṣvakhiladūteṣu śrutvā nāradabhāṣitam cacāra dvādaśābdaṃ tu vāyubhūtoṃ'tarikṣagaḥ,गतेष्वखिलदूतेषु श्रुत्वा नारदभाषितम् चचार द्वादशाब्दं तु वायुभूतोंऽतरिक्षगः
3,7,43,bhāryāṃ tasyāha sa munistava doṣo na kiñcana tvayā kṛtena puṇyena brahmalokamito vraja,भार्यां तस्याह स मुनिस्तव दोषो न किञ्चन त्वया कृतेन पुण्येन ब्रह्मलोकमितो व्रज
3,7,44,vāyubhūtaṃ patiṃ dṛṣṭvā necchati brahmamandiram nirvedaṃ paramāpannā munimevamabhāṣata,वायुभूतं पतिं दृष्ट्वा नेच्छति ब्रह्ममन्दिरम् निर्वेदं परमापन्ना मुनिमेवमभाषत
3,7,45,vinā patimahaṃ tena na gaccheyaṃ pitāmaham hahaivāste patiryāvatsvadehaṃ labhate tathā,विना पतिमहं तेन न गच्छेयं पितामहम् हहैवास्ते पतिर्यावत्स्वदेहं लभते तथा
3,7,46,tatastu yā gatistasya tāmevānucarāmyaham parihāro 'thavā kiṃ tu mayā kāryastu tena vā,ततस्तु या गतिस्तस्य तामेवानुचराम्यहम् परिहारो ऽथवा किं तु मया कार्यस्तु तेन वा
3,7,47,iti tasyā vacaḥ śrutvā prītaḥ prāha tapodhanaḥ bhogātmakaṃ śarīraṃ tu karma kāryakaraṃ tava,इति तस्या वचः श्रुत्वा प्रीतः प्राह तपोधनः भोगात्मकं शरीरं तु कर्म कार्यकरं तव
3,7,48,mama prabhāvādbhavitā parihāraṃ vadāmi te nirāhāro mahātīrthesnātvā nityaṃ hi sāṃbikam,मम प्रभावाद्भविता परिहारं वदामि ते निराहारो महातीर्थेस्नात्वा नित्यं हि सांबिकम्
3,7,49,pūjayitvā śivaṃ bhaktyā kandamūlaphalāśanaḥ dhyātvā hṛdi maheśānaṃ śatarudramanuṃ japet,पूजयित्वा शिवं भक्त्या कन्दमूलफलाशनः ध्यात्वा हृदि महेशानं शतरुद्रमनुं जपेत्
3,7,50,brahmahā mucyate pāpairaṣṭottarasahasrataḥ pāpairanyaiśca sakalairmucyate nātra saṃśayaḥ,ब्रह्महा मुच्यते पापैरष्टोत्तरसहस्रतः पापैरन्यैश्च सकलैर्मुच्यते नात्र संशयः
3,7,51,ityādiśya dadau tasyai rudrādhyāyaṃ tapodhanaḥ anugṛhyeti tāṃ nārīṃ tatraivāntarddhimāgamat,इत्यादिश्य ददौ तस्यै रुद्राध्यायं तपोधनः अनुगृह्येति तां नारीं तत्रैवान्तर्द्धिमागमत्
3,7,52,bhartuḥ priyārthe saṃkalpya jajāpa paramaṃ japam vimuktasteyadoṣeṇa svaśarīramavāpa saḥ,भर्तुः प्रियार्थे संकल्प्य जजाप परमं जपम् विमुक्तस्तेयदोषेण स्वशरीरमवाप सः
3,7,53,tato vajrābhidhaścauraḥ kāladharmamupāgataḥ anye taddravyavanto 'pi kāladharmamupāgatāḥ,ततो वज्राभिधश्चौरः कालधर्ममुपागतः अन्ये तद्द्रव्यवन्तो ऽपि कालधर्ममुपागताः
3,7,54,yamastu tānsamāhūya vākyaṃ caitaduvāca ha,यमस्तु तान्समाहूय वाक्यं चैतदुवाच ह
3,7,55,bhavadbhistu kṛtaṃ pāpaṃ daivātsukṛtamapyuta kimicchatha phalaṃ bhoktuṃ duṣkṛtasya śubhasya vā,भवद्भिस्तु कृतं पापं दैवात्सुकृतमप्युत किमिच्छथ फलं भोक्तुं दुष्कृतस्य शुभस्य वा
3,7,56,iti tasya vacaḥ śrutvā procurvajrādikāstataḥ sukṛtasya phalaṃ tvādau paścātpāpasya bhujyate,इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रोचुर्वज्रादिकास्ततः सुकृतस्य फलं त्वादौ पश्चात्पापस्य भुज्यते
3,7,57,punarāha yamo yūyaṃ putramitra kalatrakaiḥ etasyaiva balātsarve tridivaṃ gacchata drutam,पुनराह यमो यूयं पुत्रमित्र कलत्रकैः एतस्यैव बलात्सर्वे त्रिदिवं गच्छत द्रुतम्
3,7,58,te 'dhiruhya vimānāgryaṃ dvijavarmāṇamāśritāḥ yathocitaphalopetāstridivaṃ jagmurañjasā,ते ऽधिरुह्य विमानाग्र्यं द्विजवर्माणमाश्रिताः यथोचितफलोपेतास्त्रिदिवं जग्मुरञ्जसा
3,7,59,dvijavarmākhilāṃllokānatītya pramadāsakhaḥ gāṇapatyamanuprāpya kailāse 'dyāpi modate,द्विजवर्माखिलांल्लोकानतीत्य प्रमदासखः गाणपत्यमनुप्राप्य कैलासे ऽद्यापि मोदते
3,7,60,indra uvāca tāratamyavibhāgaṃ ca kathaya tvaṃ mahāmate setubandhādikānāṃ ca puṇyānāṃ puṇyavardhanam,इन्द्र उवाच तारतम्यविभागं च कथय त्वं महामते सेतुबन्धादिकानां च पुण्यानां पुण्यवर्धनम्
3,7,61,bṛhaspatiruvāca puṇyasyārddhaphalaṃ prāpya dvijavarmā mahāyaśāḥ vajraḥ prāpya tadardhaṃ tu tadardhena yutāḥ pare,बृहस्पतिरुवाच पुण्यस्यार्द्धफलं प्राप्य द्विजवर्मा महायशाः वज्रः प्राप्य तदर्धं तु तदर्धेन युताः परे
3,7,62,manovākkāyaceṣṭābhiścaturdhākriyate kṛtiḥ vinaśyettena tenaiva kṛtaistatparihārakaiḥ,मनोवाक्कायचेष्टाभिश्चतुर्धाक्रियते कृतिः विनश्येत्तेन तेनैव कृतैस्तत्परिहारकैः
3,7,63,indra uvāca āsavasya tu kiṃ rūpaṃ ko doṣaḥ kaścavā guṇaḥ annaṃ doṣakaraṃ kiṃ tu tanme vistarato vada,इन्द्र उवाच आसवस्य तु किं रूपं को दोषः कश्चवा गुणः अन्नं दोषकरं किं तु तन्मे विस्तरतो वद
3,7,64,bṛhaspatiruvāca paiṣṭikaṃ tālajaṃ kairaṃ mādhūkaṃ guḍasaṃbhavam kramānnyūnataraṃ pāpaṃ tadarddhārddhārddhatastathā,बृहस्पतिरुवाच पैष्टिकं तालजं कैरं माधूकं गुडसंभवम् क्रमान्न्यूनतरं पापं तदर्द्धार्द्धार्द्धतस्तथा
3,7,65,kṣatriyāditrivarṇānāmāsavaṃ peyamucyate strīṇāmapi tṛtīyādi peyaṃ syādbrāhmaṇīṃ vinā,क्षत्रियादित्रिवर्णानामासवं पेयमुच्यते स्त्रीणामपि तृतीयादि पेयं स्याद्ब्राह्मणीं विना
3,7,66,patihīnā ca kanyā ca tyajedṛtumatī tathā abhartṛsannidhau nārī madyaṃ pibati lolupā,पतिहीना च कन्या च त्यजेदृतुमती तथा अभर्तृसन्निधौ नारी मद्यं पिबति लोलुपा
3,7,67,unmādinīti sākhyātā tāṃ tyajedantyajāmiva,उन्मादिनीति साख्याता तां त्यजेदन्त्यजामिव
3,7,68,daśāṣṭaṣaṭcatasrastu dvijātīnāmayaṃ bhavet strīṇāṃ madyaṃ tadarddhaṃ syātpādaṃ syādbhartṛsaṅgame,दशाष्टषट्चतस्रस्तु द्विजातीनामयं भवेत् स्त्रीणां मद्यं तदर्द्धं स्यात्पादं स्याद्भर्तृसङ्गमे
3,7,69,madyaṃ pītvā dvijo mohātkṛcchracāndrāyamaṃ caret japeccāyutagāyatrīṃ jātavedasameva vā,मद्यं पीत्वा द्विजो मोहात्कृच्छ्रचान्द्रायमं चरेत् जपेच्चायुतगायत्रीं जातवेदसमेव वा
3,7,70,ambikā hṛdayaṃ vāpi japecchuddho bhavennaraḥ kṣatriyo 'pi trivarṇānāṃ dvijādardhor'dhataḥ kramāt,अम्बिका हृदयं वापि जपेच्छुद्धो भवेन्नरः क्षत्रियो ऽपि त्रिवर्णानां द्विजादर्धोर्ऽधतः क्रमात्
3,7,71,strīṇāmardhārdhakḷptiḥ syātkārayedvā dvijairapi antarjale sahasraṃ vā japecchuddhimavāpnuyāt,स्त्रीणामर्धार्धकॢप्तिः स्यात्कारयेद्वा द्विजैरपि अन्तर्जले सहस्रं वा जपेच्छुद्धिमवाप्नुयात्
3,7,72,lakṣmīḥ sarasvatī gaurī caṇḍikā tripurāṃbikā bhairavo bhairavī kālī mahāśāstrī ca mātaraḥ,लक्ष्मीः सरस्वती गौरी चण्डिका त्रिपुरांबिका भैरवो भैरवी काली महाशास्त्री च मातरः
3,7,73,anyāśca śaktayastāsāṃ pūjane madhu śasyate brāhmaṇastu vinā tena yajedvedāṅgapāragaḥ,अन्याश्च शक्तयस्तासां पूजने मधु शस्यते ब्राह्मणस्तु विना तेन यजेद्वेदाङ्गपारगः
3,7,74,tanniveditamaśnantastadananyāstadātmakāḥ tāsāṃ pravāhā gacchanti nirlepāste parāṃ gatim,तन्निवेदितमश्नन्तस्तदनन्यास्तदात्मकाः तासां प्रवाहा गच्छन्ति निर्लेपास्ते परां गतिम्
3,7,75,kṛtasyākhilapāpasya jñānato 'jñānato 'pi vā prāyaścittamidaṃ proktaṃ parāśakteḥ padasmṛtiḥ,कृतस्याखिलपापस्य ज्ञानतो ऽज्ञानतो ऽपि वा प्रायश्चित्तमिदं प्रोक्तं पराशक्तेः पदस्मृतिः
3,7,76,anabhyarcya parāṃ śaktiṃ pibenmadyaṃ tu yo 'dhamaḥ raurave narake 'bdaṃ tu nivasedbrindusaṃkhyayā,अनभ्यर्च्य परां शक्तिं पिबेन्मद्यं तु यो ऽधमः रौरवे नरके ऽब्दं तु निवसेद्ब्रिन्दुसंख्यया
3,7,77,bhogecchayā tu yo madyaṃ pibetsa mānuṣādhamaḥ prāyaścitaṃ na caivāsya śilāgnipatanādṛte,भोगेच्छया तु यो मद्यं पिबेत्स मानुषाधमः प्रायश्चितं न चैवास्य शिलाग्निपतनादृते
3,7,78,dvijo mohānna tu pibetsnehādvā kāmato 'pi vā anugrahācca mahatāmanutāpācca karmaṇaḥ,द्विजो मोहान्न तु पिबेत्स्नेहाद्वा कामतो ऽपि वा अनुग्रहाच्च महतामनुतापाच्च कर्मणः
3,7,79,arcanācca parāśakteryamaiśca niyamairapi cāndrāyaṇena kṛcchreṇa dinasaṃkhyākṛtena ca śuddhyecca brāhmaṇo doṣāddviguṇādbuddhipūrvataḥ,अर्चनाच्च पराशक्तेर्यमैश्च नियमैरपि चान्द्रायणेन कृच्छ्रेण दिनसंख्याकृतेन च शुद्ध्येच्च ब्राह्मणो दोषाद्द्विगुणाद्बुद्धिपूर्वतः
3,8,1,iti brahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne steyapānakathanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ indra uvāca agamyāgamanaṃ kiṃ vā ko doṣaḥ kā ca niṣkṛtiḥ etanme muniśārdūla vistarādvaktumarhasi,इति ब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने स्तेयपानकथनं नाम सप्तमो ऽध्यायः इन्द्र उवाच अगम्यागमनं किं वा को दोषः का च निष्कृतिः एतन्मे मुनिशार्दूल विस्तराद्वक्तुमर्हसि
3,8,2,bṛhaspatiruvāca agamyāgamanaṃ nāma mātṛsvasṛgurustriyaḥ mātulasya priyā ceti gatvemā nāsti niṣkṛtiḥ,बृहस्पतिरुवाच अगम्यागमनं नाम मातृस्वसृगुरुस्त्रियः मातुलस्य प्रिया चेति गत्वेमा नास्ति निष्कृतिः
3,8,3,mātṛsaṅge tu yadaghaṃ tadeva svasṛsaṅgame gurustrīsaṃgame tadvadguravo bahavaḥ smṛtāḥ,मातृसङ्गे तु यदघं तदेव स्वसृसङ्गमे गुरुस्त्रीसंगमे तद्वद्गुरवो बहवः स्मृताः
3,8,4,brahmopadeśamārabhya yāvadvedāntadarśanam ekena vakṣyate yena sa mahāgururucyate,ब्रह्मोपदेशमारभ्य यावद्वेदान्तदर्शनम् एकेन वक्ष्यते येन स महागुरुरुच्यते
3,8,5,brahmopadeśamekatra vedaśāstrāṇyathaikataḥ ācāryaḥ sa tu vijñeyastadekaikāstu deśikāḥ,ब्रह्मोपदेशमेकत्र वेदशास्त्राण्यथैकतः आचार्यः स तु विज्ञेयस्तदेकैकास्तु देशिकाः
3,8,6,gurorātmāntameva syādāyāryasya priyāgame dvādaśābdaṃ caretkṛccha3mekaikaṃ tu ṣaḍabdataḥ,गुरोरात्मान्तमेव स्यादायार्यस्य प्रियागमे द्वादशाब्दं चरेत्कृच्छ३मेकैकं तु षडब्दतः
3,8,7,mātulasya priyāṃ gatvā ṣaḍabdaṃ kṛcchramācaret brāhmaṇastu sajātīyāṃ pramadāṃ yadi gacchati,मातुलस्य प्रियां गत्वा षडब्दं कृच्छ्रमाचरेत् ब्राह्मणस्तु सजातीयां प्रमदां यदि गच्छति
3,8,8,upoṣitastrirātraṃ tu prāṇāyāmaśataṃ caret kulaṭāṃ tu sajātīyāṃ trirātreṇa viśudhyati,उपोषितस्त्रिरात्रं तु प्राणायामशतं चरेत् कुलटां तु सजातीयां त्रिरात्रेण विशुध्यति
3,8,9,pañcāhātkṣatriyāṅgatvā saptāhā dvaiśyajāmapi cakrīkirātakaivartakarmakārādiyoṣitaḥ,पञ्चाहात्क्षत्रियाङ्गत्वा सप्ताहा द्वैश्यजामपि चक्रीकिरातकैवर्तकर्मकारादियोषितः
3,8,10,śuddhiḥ syāddvādaśāhena dharāśaktyarcanena ca anantyajāṃ brāhmaṇo gatvā pramādādabdataḥ śuciḥ,शुद्धिः स्याद्द्वादशाहेन धराशक्त्यर्चनेन च अनन्त्यजां ब्राह्मणो गत्वा प्रमादादब्दतः शुचिः
3,8,11,devadāsī brahmadāsī svatantrāśūdradāsikā dāsī caturvidhā proktā dve cādye kṣatriyāsame,देवदासी ब्रह्मदासी स्वतन्त्राशूद्रदासिका दासी चतुर्विधा प्रोक्ता द्वे चाद्ये क्षत्रियासमे
3,8,12,anyāveśyāṅganātulyā tadanyā hīnajātivat ātmadāsīṃ dvijo mohāduktārthe doṣamāpnuyāt,अन्यावेश्याङ्गनातुल्या तदन्या हीनजातिवत् आत्मदासीं द्विजो मोहादुक्तार्थे दोषमाप्नुयात्
3,8,13,svastrīmṛtumatīṃ gatvā prājāpatyaṃ caredvratam dviguṇena parāṃ nārīṃ caturbhiḥ kṣatriyāṅganām,स्वस्त्रीमृतुमतीं गत्वा प्राजापत्यं चरेद्व्रतम् द्विगुणेन परां नारीं चतुर्भिः क्षत्रियाङ्गनाम्
3,8,14,aṣṭabhirvaiśyanārīṃ ca śūdrāṃ ṣauḍaśabhistathā dvātriṃśatā saṃkarajāṃ veśyāṃ śūdrāmivācaret,अष्टभिर्वैश्यनारीं च शूद्रां षौडशभिस्तथा द्वात्रिंशता संकरजां वेश्यां शूद्रामिवाचरेत्
3,8,15,rajasvalāṃ tu yo bhāryāṃ mohato gantumicchati snātvānyavastrasaṃyuktamuktārthenaiva śudhyati,रजस्वलां तु यो भार्यां मोहतो गन्तुमिच्छति स्नात्वान्यवस्त्रसंयुक्तमुक्तार्थेनैव शुध्यति
3,8,16,upoṣya taccheṣadinaṃ snātvā karma samācaret tathaivānyāṅganāṃ gatvā taduktārthaṃ samācaret,उपोष्य तच्छेषदिनं स्नात्वा कर्म समाचरेत् तथैवान्याङ्गनां गत्वा तदुक्तार्थं समाचरेत्
3,8,17,pitroranujñayā kanyāṃ yo gacchedvidhinā vinā trirātropoṣaṇācchuddhistāmevodvāhayettadā,पित्रोरनुज्ञया कन्यां यो गच्छेद्विधिना विना त्रिरात्रोपोषणाच्छुद्धिस्तामेवोद्वाहयेत्तदा
3,8,18,kanyāṃ dattvā tu yo 'nyasmai dattā yaścānuyacchati pitroranujñayā pādadinārdhena viśudhyati,कन्यां दत्त्वा तु यो ऽन्यस्मै दत्ता यश्चानुयच्छति पित्रोरनुज्ञया पाददिनार्धेन विशुध्यति
3,8,19,jñātaḥ pitṛbhyāṃ yo māsaṃ kanyābhāve tu gacchati vṛṣalaḥ sa tu vijñeyaḥ sarvakarmabahiṣkṛtaḥ,ज्ञातः पितृभ्यां यो मासं कन्याभावे तु गच्छति वृषलः स तु विज्ञेयः सर्वकर्मबहिष्कृतः
3,8,20,jñātaḥ pitṛbhyāṃ yo gatvā paroḍhāṃ tadvināśane vidhavā jāyate neyaṃ pūrvagantāramāpnuyāt,ज्ञातः पितृभ्यां यो गत्वा परोढां तद्विनाशने विधवा जायते नेयं पूर्वगन्तारमाप्नुयात्
3,8,21,anugrahāddvijātīnāmudvāhavidhinā tathā tyāgakarmāṇi kurvīta śrautasmārtādikāni ca,अनुग्रहाद्द्विजातीनामुद्वाहविधिना तथा त्यागकर्माणि कुर्वीत श्रौतस्मार्तादिकानि च
3,8,22,ādāvudvāhitā vāpi tadvināśe 'nyadaḥ pitā bhogecchoḥ sādhanaṃ sā tu na yegyākhilakarmasu,आदावुद्वाहिता वापि तद्विनाशे ऽन्यदः पिता भोगेच्छोः साधनं सा तु न येग्याखिलकर्मसु
3,8,23,brahmādipipīlakāntaṃ jagatsthāvarajaṅgamam pañcabhūtātmakaṃ proktaṃ caturvāsanayānvitam,ब्रह्मादिपिपीलकान्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् पञ्चभूतात्मकं प्रोक्तं चतुर्वासनयान्वितम्
3,8,24,janmādyāhāramathananidrābhītyaśca sarvadā āhāreṇa vinā janturnāhāro madanātsmṛtaḥ,जन्माद्याहारमथननिद्राभीत्यश्च सर्वदा आहारेण विना जन्तुर्नाहारो मदनात्स्मृतः
3,8,25,dustaro madanastasmātsarveṣāṃ prāṇināmapi punnārīrūpavatkṛtvā madananenaiva viśvasṛk,दुस्तरो मदनस्तस्मात्सर्वेषां प्राणिनामपि पुन्नारीरूपवत्कृत्वा मदननेनैव विश्वसृक्
3,8,26,pravṛttimakarodādau sṛṣṭisthitilayātmikām tatpravṛttyā pravartante tannivṛttyākṣayāṃ gatim,प्रवृत्तिमकरोदादौ सृष्टिस्थितिलयात्मिकाम् तत्प्रवृत्त्या प्रवर्तन्ते तन्निवृत्त्याक्षयां गतिम्
3,8,27,pravṛttyaiva yathā muktiṃ prāpnuyurye na dhīyutāḥ tadrahasyaṃ tadopāyaṃ śṛṇu vakṣyāmi sāṃpratam,प्रवृत्त्यैव यथा मुक्तिं प्राप्नुयुर्ये न धीयुताः तद्रहस्यं तदोपायं शृणु वक्ष्यामि सांप्रतम्
3,8,28,sarvātmako vāsudevaḥ puruṣastu purātanaḥ iyaṃ hi mūlaprakṛtirlakṣmīḥ sarvajagatprasūḥ,सर्वात्मको वासुदेवः पुरुषस्तु पुरातनः इयं हि मूलप्रकृतिर्लक्ष्मीः सर्वजगत्प्रसूः
3,8,29,pañcāpañcātmatṛptyarthaṃ mathanaṃ kriyatetarām evaṃ mantrānubhāvātsyānmathanaṃ kriyate yadi,पञ्चापञ्चात्मतृप्त्यर्थं मथनं क्रियतेतराम् एवं मन्त्रानुभावात्स्यान्मथनं क्रियते यदि
3,8,30,tāvubhau mantrakarmāṇau na doṣo vidyate tayoḥ,तावुभौ मन्त्रकर्माणौ न दोषो विद्यते तयोः
3,8,31,tapobalavatāmetatkevalānāmadhogatiḥ svastrīviṣaya evedaṃ tayorapi vidherbalāt,तपोबलवतामेतत्केवलानामधोगतिः स्वस्त्रीविषय एवेदं तयोरपि विधेर्बलात्
3,8,32,parasparātmyaikyahṛdordevyā bhaktyārdracetasoḥ tayorapi manākcenna niṣiddhadivaseṣvagham,परस्परात्म्यैक्यहृदोर्देव्या भक्त्यार्द्रचेतसोः तयोरपि मनाक्चेन्न निषिद्धदिवसेष्वघम्
3,8,33,iyamaṃbā jagaddhātrī puruṣo 'yaṃ sadāśivaḥ pañcaviṃśatitattvānāṃ prītaye mathyate 'dhunā,इयमंबा जगद्धात्री पुरुषो ऽयं सदाशिवः पञ्चविंशतितत्त्वानां प्रीतये मथ्यते ऽधुना
3,8,34,etanmantrānubhāvācca mathanaṃ kriyate yadi tāvubhau puṇyakarmāṇau na doṣo vidyate tayoḥ,एतन्मन्त्रानुभावाच्च मथनं क्रियते यदि तावुभौ पुण्यकर्माणौ न दोषो विद्यते तयोः
3,8,35,idaṃ ca śṛṇu devendra rahasyaṃ paramaṃ mahat sarveṣāmeva pāpānāṃ yaugapadyena nāśanam,इदं च शृणु देवेन्द्र रहस्यं परमं महत् सर्वेषामेव पापानां यौगपद्येन नाशनम्
3,8,36,bhaktiśraddhāsamāyuktaḥ snātvāntarjalasaṃsthitaḥ aṣṭottarasahasraṃ tu japetpañcadaśākṣarīm,भक्तिश्रद्धासमायुक्तः स्नात्वान्तर्जलसंस्थितः अष्टोत्तरसहस्रं तु जपेत्पञ्चदशाक्षरीम्
3,8,37,ārādhya ca parāṃ śaktiṃ mucyate sarvakilbiṣaiḥ tena naśyanti pāpāni kalpakoṭikṛtānyapi sarvāpadbhyo vimucyeta sarvābhīṣṭaṃ ca vindati,आराध्य च परां शक्तिं मुच्यते सर्वकिल्बिषैः तेन नश्यन्ति पापानि कल्पकोटिकृतान्यपि सर्वापद्भ्यो विमुच्येत सर्वाभीष्टं च विन्दति
3,8,38,indra uvāca bhagavansarvadharmajña sarvabhūtahite rata saṃyogajasya pāpasya viśeṣaṃ vaktumarhasi,इन्द्र उवाच भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वभूतहिते रत संयोगजस्य पापस्य विशेषं वक्तुमर्हसि
3,8,39,bṛhaspatiruvāca saṃyogajaṃ tu yatpāpaṃ taccaturdhā nigadyate kartā pradhānaḥ sahakṛnnimitto 'numataḥ kramāt,बृहस्पतिरुवाच संयोगजं तु यत्पापं तच्चतुर्धा निगद्यते कर्ता प्रधानः सहकृन्निमित्तो ऽनुमतः क्रमात्
3,8,40,kramāddaśāṃśato 'ghaṃ syācchuddhiḥ pūrvoktamārgataḥ,क्रमाद्दशांशतो ऽघं स्याच्छुद्धिः पूर्वोक्तमार्गतः
3,8,41,madyaṃ kalañjaṃ niryāsaṃ chatrākaṃ gṛñjanaṃ tathā laśunaṃ ca kaliṅgaṃ ca mahākośātakīṃ tathā,मद्यं कलञ्जं निर्यासं छत्राकं गृञ्जनं तथा लशुनं च कलिङ्गं च महाकोशातकीं तथा
3,8,42,biṃbīṃ ca kavakaṃ caiva hastinīṃ śiśulaṃbikām auduṃbaraṃ ca vārtākaṃ katakaṃ bilvamallikā,बिंबीं च कवकं चैव हस्तिनीं शिशुलंबिकाम् औदुंबरं च वार्ताकं कतकं बिल्वमल्लिका
3,8,43,kramāddaśaguṇaṃ nyūnamaghameṣāṃ vinirdiśet puragrāmāṅgavaiśyāṅgaveśyopāyanavikrayī,क्रमाद्दशगुणं न्यूनमघमेषां विनिर्दिशेत् पुरग्रामाङ्गवैश्याङ्गवेश्योपायनविक्रयी
3,8,44,sevakaḥ purasaṃsthaśca kugrāmastho 'bhiśastakaḥ vaidyo vaikhānasaḥ śaivo nārījīvo 'nnavikrayī,सेवकः पुरसंस्थश्च कुग्रामस्थो ऽभिशस्तकः वैद्यो वैखानसः शैवो नारीजीवो ऽन्नविक्रयी
3,8,45,śastrajīvī parivrāṭ ca vaidikācāranindakaḥ kramāddaśaguṇānnyūnameṣāmannādane bhavet,शस्त्रजीवी परिव्राट् च वैदिकाचारनिन्दकः क्रमाद्दशगुणान्न्यूनमेषामन्नादने भवेत्
3,8,46,svatantraṃ tailakḷptaṃ tu hyuktārthaṃ pāpamādiśet taireva dṛṣṭaṃ tadbhuktamuktapāpaṃ vinirdiśet,स्वतन्त्रं तैलकॢप्तं तु ह्युक्तार्थं पापमादिशेत् तैरेव दृष्टं तद्भुक्तमुक्तपापं विनिर्दिशेत्
3,8,47,brahmakṣatraviśāṃ caiva saśūdrāṇāṃ yathaudanam tailapakvamadṛṣṭaṃ ca bhuñjanpādamaghaṃ bhavet,ब्रह्मक्षत्रविशां चैव सशूद्राणां यथौदनम् तैलपक्वमदृष्टं च भुञ्जन्पादमघं भवेत्
3,8,48,dvijātmadāsīkḷptaṃ ca tayā dṛṣṭe tadardhake veśyāyāstu tripādaṃ syāttathā dṛṣṭe tadodane,द्विजात्मदासीकॢप्तं च तया दृष्टे तदर्धके वेश्यायास्तु त्रिपादं स्यात्तथा दृष्टे तदोदने
3,8,49,śūdrāvatsyāttu gopānnaṃ vinā gavyacatuṣṭayam tailājyaguḍasaṃyuktaṃ pakvaṃ vaiśyānna duṣyati,शूद्रावत्स्यात्तु गोपान्नं विना गव्यचतुष्टयम् तैलाज्यगुडसंयुक्तं पक्वं वैश्यान्न दुष्यति
3,8,50,vaiśyāvadbrāhmaṇī bhraṣṭā tayā dṛṣṭena kiñcana,वैश्यावद्ब्राह्मणी भ्रष्टा तया दृष्टेन किञ्चन
3,8,51,bruvasyānnaṃ dvijo bhuktvā prāṇāyāmaśataṃ caret athavāntarjale japtvādrupadāṃ vā trivārakam,ब्रुवस्यान्नं द्विजो भुक्त्वा प्राणायामशतं चरेत् अथवान्तर्जले जप्त्वाद्रुपदां वा त्रिवारकम्
3,8,52,idaṃ viṣṇustryaṃbakaṃ vā tthaivāntarjale japet upoṣya rajanīmekāṃ tataḥ pāpādviśudhyati,इदं विष्णुस्त्र्यंबकं वा त्थैवान्तर्जले जपेत् उपोष्य रजनीमेकां ततः पापाद्विशुध्यति
3,8,53,athavā prokṣayedannamabliṅgaiḥ pāvamānikaiḥ annasūktaṃ japitvā tu bhṛgurvai vāruṇīti ca,अथवा प्रोक्षयेदन्नमब्लिङ्गैः पावमानिकैः अन्नसूक्तं जपित्वा तु भृगुर्वै वारुणीति च
3,8,54,brahmārpaṇamiti ślokaṃ japtvā niyamamāśritaḥ upoṣya rajanīmekāṃ tataḥ śuddho bhaviṣyati,ब्रह्मार्पणमिति श्लोकं जप्त्वा नियममाश्रितः उपोष्य रजनीमेकां ततः शुद्धो भविष्यति
3,8,55,strī bhuktvā tu bruvādyannamekādyānbhojaye ddvijān āpadi brāhmaṇo hyeṣāmannaṃ bhuktvā na doṣabhāk,स्त्री भुक्त्वा तु ब्रुवाद्यन्नमेकाद्यान्भोजये द्द्विजान् आपदि ब्राह्मणो ह्येषामन्नं भुक्त्वा न दोषभाक्
3,8,56,idaṃ viṣṇuriti mantreṇa saptavārābhimantritam so 'haṃbhāvena taddhyātvā bhuktvā doṣairna lipyate,इदं विष्णुरिति मन्त्रेण सप्तवाराभिमन्त्रितम् सो ऽहंभावेन तद्ध्यात्वा भुक्त्वा दोषैर्न लिप्यते
3,8,57,athavā śaṅkaraṃ dhyāyañjaptvā traiyyaṃbakaṃ manum so 'haṃbhāvena tajjñānānna doṣaiḥ pravilipyate,अथवा शङ्करं ध्यायञ्जप्त्वा त्रैय्यंबकं मनुम् सो ऽहंभावेन तज्ज्ञानान्न दोषैः प्रविलिप्यते
3,8,58,idaṃ rahasyaṃ devendra śṛṇuṣva vacanaṃ mama dhyātvā devīṃ parāṃ śaktiṃ japtvā pañcadaśākṣarīm,इदं रहस्यं देवेन्द्र शृणुष्व वचनं मम ध्यात्वा देवीं परां शक्तिं जप्त्वा पञ्चदशाक्षरीम्
3,8,59,tanniveditabuddhyādau yo 'śnāti pratyahaṃ dvijaḥ nāsyānnadoṣajaṃ kiñcinna dāridrayabhayaṃ tathā,तन्निवेदितबुद्ध्यादौ यो ऽश्नाति प्रत्यहं द्विजः नास्यान्नदोषजं किञ्चिन्न दारिद्रयभयं तथा
3,8,60,na vyādhijaṃ bhayaṃ tasya na ca śatrubhayaṃ tathā japato muktirevāsya sadā sarvatra maṅgalam,न व्याधिजं भयं तस्य न च शत्रुभयं तथा जपतो मुक्तिरेवास्य सदा सर्वत्र मङ्गलम्
3,8,61,eṣa te kathitaḥ śakra pāpānāmapi vistaraḥ prāyaścittaṃ tathā teṣāṃ kimanyacchrotumicchasi,एष ते कथितः शक्र पापानामपि विस्तरः प्रायश्चित्तं तथा तेषां किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
3,9,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ indra uvāca bhagavansarva dharmajña trikālajñānavittama duṣkṛtaṃ tatpratīkāro bhavatā samyagīritaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ऽष्टमो ऽध्यायः इन्द्र उवाच भगवन्सर्व धर्मज्ञ त्रिकालज्ञानवित्तम दुष्कृतं तत्प्रतीकारो भवता सम्यगीरितः
3,9,2,kena karmavipākena mamāpadi yamāgatā prāyaścittaṃ ca kiṃ tasya gadasva vadatāṃ vara,केन कर्मविपाकेन ममापदि यमागता प्रायश्चित्तं च किं तस्य गदस्व वदतां वर
3,9,3,bṛhaspatiruvāca kāśyapasya tato jajñe dityāṃ danuriti smṛtaḥ kanyā rūpavatī nāma dhātre tāṃ pradadau pitā,बृहस्पतिरुवाच काश्यपस्य ततो जज्ञे दित्यां दनुरिति स्मृतः कन्या रूपवती नाम धात्रे तां प्रददौ पिता
3,9,4,tasyāḥ putrastato jāto viśvarūpo mahādyutiḥ nārāyaṇaparo nityaṃ vedavedāṅgapāragaḥ,तस्याः पुत्रस्ततो जातो विश्वरूपो महाद्युतिः नारायणपरो नित्यं वेदवेदाङ्गपारगः
3,9,5,tato daityeśvaro vavre bhṛguputraṃ purohitam bhavānadhikṛto rājye devānāmiva vāsavaḥ,ततो दैत्येश्वरो वव्रे भृगुपुत्रं पुरोहितम् भवानधिकृतो राज्ये देवानामिव वासवः
3,9,6,tataḥ pūrve ca kāle tu sudharmāyāṃ tvayi sthite tvayā kaścitkṛtaḥ praśna ṛṣīṇāṃ sannidhau tadā,ततः पूर्वे च काले तु सुधर्मायां त्वयि स्थिते त्वया कश्चित्कृतः प्रश्न ऋषीणां सन्निधौ तदा
3,9,7,saṃsārastīrthayātrā vā ko 'dhiko 'sti tayorgumaḥ vadantu tadviniścitya bhavanto madanugrahāt,संसारस्तीर्थयात्रा वा को ऽधिको ऽस्ति तयोर्गुमः वदन्तु तद्विनिश्चित्य भवन्तो मदनुग्रहात्
3,9,8,tatpraśnasyottaraṃ vaktuṃ te sarva upacakrire tatpūrvameva kathitaṃ mayā vidhibalena vai,तत्प्रश्नस्योत्तरं वक्तुं ते सर्व उपचक्रिरे तत्पूर्वमेव कथितं मया विधिबलेन वै
3,9,9,tīrtha yātrā samadhikā saṃsārāditi ca drutam tacchrutvā te prakupitāḥ śepurmāmṛṣayo 'khilāḥ,तीर्थ यात्रा समधिका संसारादिति च द्रुतम् तच्छ्रुत्वा ते प्रकुपिताः शेपुर्मामृषयो ऽखिलाः
3,9,10,karmabhūmiṃ vrajeḥ śīghraṃ dārirdyeṇa mitaiḥ sutaiḥ evaṃ prakupitaiḥ śaptaḥ khinnaḥ kāñcīṃ samāviśam,कर्मभूमिं व्रजेः शीघ्रं दारिर्द्येण मितैः सुतैः एवं प्रकुपितैः शप्तः खिन्नः काञ्चीं समाविशम्
3,9,11,purīṃ purodhasā hīnāṃ vīkṣya cintākulātmanā bhavatā saha devaistu paurohityārthamādarāt,पुरीं पुरोधसा हीनां वीक्ष्य चिन्ताकुलात्मना भवता सह देवैस्तु पौरोहित्यार्थमादरात्
3,9,12,prārthito viśvarūpastu babhūva tapatāṃ varaḥ svasrīyo dānavānāṃ tu devānāṃ ca purohitaḥ,प्रार्थितो विश्वरूपस्तु बभूव तपतां वरः स्वस्रीयो दानवानां तु देवानां च पुरोहितः
3,9,13,nātyarthama karodvairaṃ daityeṣvapi mahātapāḥ babhūvatustulyabalau tadā detyendravāsavau,नात्यर्थम करोद्वैरं दैत्येष्वपि महातपाः बभूवतुस्तुल्यबलौ तदा देत्येन्द्रवासवौ
3,9,14,tatastvaṃ kupito rājansvaklīyaṃ dānaveśituḥ hantumicchannagāścāśu tapasaḥ sādhanaṃ vanam,ततस्त्वं कुपितो राजन्स्वक्लीयं दानवेशितुः हन्तुमिच्छन्नगाश्चाशु तपसः साधनं वनम्
3,9,15,tamāsanasthaṃ munibhistriśṛṅgamiva parvatam trayī mukharadigbhāgaṃ brahmānadaikaniṣṭhitam,तमासनस्थं मुनिभिस्त्रिशृङ्गमिव पर्वतम् त्रयी मुखरदिग्भागं ब्रह्मानदैकनिष्ठितम्
3,9,16,sarvabhūtahitaṃ taṃ tu matvā ceśānukūlitaḥ śirāṃsi yaugapadyena chinnātyāsaṃstvayaiva tu,सर्वभूतहितं तं तु मत्वा चेशानुकूलितः शिरांसि यौगपद्येन छिन्नात्यासंस्त्वयैव तु
3,9,17,tena pāpena saṃyuktaḥ pīḍitaśca muhurmuhuḥ tato meruguhāṃ nītvā bahūnabdānhi saṃsthitaḥ,तेन पापेन संयुक्तः पीडितश्च मुहुर्मुहुः ततो मेरुगुहां नीत्वा बहूनब्दान्हि संस्थितः
3,9,18,tatastasya vacaḥ śrutvā jñātvā tu munivākyataḥ putra śokena saṃtaptastvāṃ śaśāpa ruṣānvitaḥ,ततस्तस्य वचः श्रुत्वा ज्ञात्वा तु मुनिवाक्यतः पुत्र शोकेन संतप्तस्त्वां शशाप रुषान्वितः
3,9,19,niḥśrīko bhavatu kṣipraṃ mama śāpena vāsavaḥ anāthakāstato devā viṣaṇṇā daityapīḍitāḥ,निःश्रीको भवतु क्षिप्रं मम शापेन वासवः अनाथकास्ततो देवा विषण्णा दैत्यपीडिताः
3,9,20,tvayā mayā ca rahitāḥ sarve devāḥ palāyitāḥ gatvā tu brahmasadanaṃ natvā tadvṛttamūcire,त्वया मया च रहिताः सर्वे देवाः पलायिताः गत्वा तु ब्रह्मसदनं नत्वा तद्वृत्तमूचिरे
3,9,21,tatastu cintayā māsa tadaghasya pratikriyām tasya pratikriyāṃ vettuṃ na śaśākātmabhūstadā,ततस्तु चिन्तया मास तदघस्य प्रतिक्रियाम् तस्य प्रतिक्रियां वेत्तुं न शशाकात्मभूस्तदा
3,9,22,tato devaiḥ parivṛto nārāyaṇamupāgamat,ततो देवैः परिवृतो नारायणमुपागमत्
3,9,23,natvā stutvā caturvakrastadvṛttāntaṃ vyajijñapat vicintya so 'pi bahudhā kṛpayā lokanāyakaḥ,नत्वा स्तुत्वा चतुर्वक्रस्तद्वृत्तान्तं व्यजिज्ञपत् विचिन्त्य सो ऽपि बहुधा कृपया लोकनायकः
3,9,24,tadaghaṃ tu tridhā bhittvā triṣu sthāneṣvathārpayat strīṣu bhūmyāṃ ca vṛkṣeṣu teṣāmapi varaṃ dadau,तदघं तु त्रिधा भित्त्वा त्रिषु स्थानेष्वथार्पयत् स्त्रीषु भूम्यां च वृक्षेषु तेषामपि वरं ददौ
3,9,25,tadā bharttṛsamāyogaṃ putrāvāptimṛtuṣvapi chede punarbhavatvaṃ tu sarveṣāmapi śākhinām,तदा भर्त्तृसमायोगं पुत्रावाप्तिमृतुष्वपि छेदे पुनर्भवत्वं तु सर्वेषामपि शाखिनाम्
3,9,26,khātapūrtiṃ dharaṇyaśca pradadau madhusūdanaḥ teṣvaghaṃ prababhūvāśu rajoniryāsamūṣaram,खातपूर्तिं धरण्यश्च प्रददौ मधुसूदनः तेष्वघं प्रबभूवाशु रजोनिर्यासमूषरम्
3,9,27,nirgato gahvarāttasmāttvamindro devanāyakaḥ rājyaśriyaṃ ca saṃprāptaḥ prasādātparameṣṭhinaḥ,निर्गतो गह्वरात्तस्मात्त्वमिन्द्रो देवनायकः राज्यश्रियं च संप्राप्तः प्रसादात्परमेष्ठिनः
3,9,28,tenaiva sāṃtvito dhātā jagāda ca janārdanam mama śāpo vṛthā na syādastu kālāntare mune,तेनैव सांत्वितो धाता जगाद च जनार्दनम् मम शापो वृथा न स्यादस्तु कालान्तरे मुने
3,9,29,bhagavāṃstadvacaḥ śrutvā muneramitatejasaḥ prahṛṣṭo bhāvikāryajñastūṣṇīmeva tadā yayau,भगवांस्तद्वचः श्रुत्वा मुनेरमिततेजसः प्रहृष्टो भाविकार्यज्ञस्तूष्णीमेव तदा ययौ
3,9,30,etāvantamimaṃ kālaṃ trilokīṃ pālayanbhavān eśvaryamadamattatvātkailāsādrimapīḍayata,एतावन्तमिमं कालं त्रिलोकीं पालयन्भवान् एश्वर्यमदमत्तत्वात्कैलासाद्रिमपीडयत
3,9,31,sarvajñena śivenātha preṣito bhagavānmuniḥ durvāsāstvanmadabhraṃśaṃ karttukāmaḥ śaśāpa ha,सर्वज्ञेन शिवेनाथ प्रेषितो भगवान्मुनिः दुर्वासास्त्वन्मदभ्रंशं कर्त्तुकामः शशाप ह
3,9,32,ekameva phalaṃ jātamubhayoḥ śāpayorapi adhunā paśyaniḥ śrīkantrailokyaṃ samajāyata,एकमेव फलं जातमुभयोः शापयोरपि अधुना पश्यनिः श्रीकन्त्रैलोक्यं समजायत
3,9,33,na yajñāḥ saṃpravarttante na dānāni ca vāsava na yamā nāpi niyamā na tapāsi ca kutracit,न यज्ञाः संप्रवर्त्तन्ते न दानानि च वासव न यमा नापि नियमा न तपासि च कुत्रचित्
3,9,34,viprāḥ sarve 'pi niḥśrīkā lobhopahatacetasaḥ niḥsttvā dhairyahīnāśca nāstikāḥ prāyaśo 'bhavan,विप्राः सर्वे ऽपि निःश्रीका लोभोपहतचेतसः निःस्त्त्वा धैर्यहीनाश्च नास्तिकाः प्रायशो ऽभवन्
3,9,35,nirauṣadhirasā bhūmirnivīrya jāyatetarām bhāskaro dhūsarākāraścandramāḥ kāntivarjitaḥ,निरौषधिरसा भूमिर्निवीर्य जायतेतराम् भास्करो धूसराकारश्चन्द्रमाः कान्तिवर्जितः
3,9,36,nistejasko havirbhoktā manuddhūlikṛtākṛtiḥ na prasannā diśāṃ bhāgā nabho naiva ca nirmalam,निस्तेजस्को हविर्भोक्ता मनुद्धूलिकृताकृतिः न प्रसन्ना दिशां भागा नभो नैव च निर्मलम्
3,9,37,durbalā devatāḥ sarvā vibhāntyanyādṛśā iva vinaṣṭaprayamevāsti trailokyaṃ sacarācaram,दुर्बला देवताः सर्वा विभान्त्यन्यादृशा इव विनष्टप्रयमेवास्ति त्रैलोक्यं सचराचरम्
3,9,38,hayagrīva uvāca itthaṃ kathayatoreva bṛhaspatipahendrayoḥ malakādyā mahādaityāḥ svargalokaṃ babādhire,हयग्रीव उवाच इत्थं कथयतोरेव बृहस्पतिपहेन्द्रयोः मलकाद्या महादैत्याः स्वर्गलोकं बबाधिरे
3,9,39,nandanodyāna makhilaṃ cicchidurbalagarvitāḥ udyānapālakānsarvānāyudhaiḥ samatāḍayan,नन्दनोद्यान मखिलं चिच्छिदुर्बलगर्विताः उद्यानपालकान्सर्वानायुधैः समताडयन्
3,9,40,prākāramavabhidyaiva praviśya nagarāntaram mandirasthānsurānsarvānatyantaṃ paryapīḍayan,प्राकारमवभिद्यैव प्रविश्य नगरान्तरम् मन्दिरस्थान्सुरान्सर्वानत्यन्तं पर्यपीडयन्
3,9,41,ājahurapsaroratnānyaśeṣāṇi viśeṣataḥ tato devāḥ samastāśca cakrurbhṛśamabādhitāḥ,आजहुरप्सरोरत्नान्यशेषाणि विशेषतः ततो देवाः समस्ताश्च चक्रुर्भृशमबाधिताः
3,9,42,tādṛśaṃ ghoṣamākarmya vāsavaḥ projjhitāsanaḥ sarvairanugato devaiḥ palāyanaparo 'bhavat,तादृशं घोषमाकर्म्य वासवः प्रोज्झितासनः सर्वैरनुगतो देवैः पलायनपरो ऽभवत्
3,9,43,brāhmaṃ dhāma samabhyetya viṣaṇmavadano vṛṣā yathāvatkathayāmāsa nikhilaṃ daityaceṣṭitam,ब्राह्मं धाम समभ्येत्य विषण्मवदनो वृषा यथावत्कथयामास निखिलं दैत्यचेष्टितम्
3,9,44,vidhātāpi tadākarṇya sarvadevasamanvitam hataśrīkaṃ harihayamālokyedamuvāca ha,विधातापि तदाकर्ण्य सर्वदेवसमन्वितम् हतश्रीकं हरिहयमालोक्येदमुवाच ह
3,9,45,indratvamakhilairddevairmukundaṃ śaraṇaṃ vraja daityārātirjagatkartā sa te śreyo vidhāsyati,इन्द्रत्वमखिलैर्द्देवैर्मुकुन्दं शरणं व्रज दैत्यारातिर्जगत्कर्ता स ते श्रेयो विधास्यति
3,9,46,ityuktvā tena sahitaḥ svayaṃ brahmā pitāmahaḥ samastadevasahitaḥ kṣīrodadhimupāyayau,इत्युक्त्वा तेन सहितः स्वयं ब्रह्मा पितामहः समस्तदेवसहितः क्षीरोदधिमुपाययौ
3,9,47,atha brahmādayo devā bhagavantaṃ janārdanam tuṣṭuvurvāgvariṣṭhābhiḥ sarvalokamaheśvaram,अथ ब्रह्मादयो देवा भगवन्तं जनार्दनम् तुष्टुवुर्वाग्वरिष्ठाभिः सर्वलोकमहेश्वरम्
3,9,48,atha prasanno bhagavānvāsudevaḥ sanātanaḥ jagāda sa kalāndevāñjagadrakṣaṇalaṃpaṭaḥ,अथ प्रसन्नो भगवान्वासुदेवः सनातनः जगाद स कलान्देवाञ्जगद्रक्षणलंपटः
3,9,49,śrībhagavānuvāca bhavatāṃ suvidhāsyāmi tejasaivopabṛṃhamam yaducyate mayedānīṃ yuṣmābhista dvidhīyatām,श्रीभगवानुवाच भवतां सुविधास्यामि तेजसैवोपबृंहमम् यदुच्यते मयेदानीं युष्माभिस्त द्विधीयताम्
3,9,50,oṣadhipravarāḥ sarvāḥ kṣipata kṣīrasāgare asurairapi saṃdhāya samameva ca tairiha,ओषधिप्रवराः सर्वाः क्षिपत क्षीरसागरे असुरैरपि संधाय सममेव च तैरिह
3,9,51,manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā kṛtvā yoktraṃ ca vāsukim mayi sthite sahāye tu mathyatāmamṛtaṃ surāḥ,मन्थानं मन्दरं कृत्वा कृत्वा योक्त्रं च वासुकिम् मयि स्थिते सहाये तु मथ्यताममृतं सुराः
3,9,52,samastadānavāścāpi vaktavyāḥ sāṃtvapūrvakam sāmānyameva yuṣmākamasmākaṃ ca phalaṃ tviti,समस्तदानवाश्चापि वक्तव्याः सांत्वपूर्वकम् सामान्यमेव युष्माकमस्माकं च फलं त्विति
3,9,53,mathyamāne tu dugdhābdhau yā samutpadyate sudhā tatpānādbalino yūyamamartyāśca bhaviṣyatha,मथ्यमाने तु दुग्धाब्धौ या समुत्पद्यते सुधा तत्पानाद्बलिनो यूयममर्त्याश्च भविष्यथ
3,9,54,yathā daityāśca pīyūṣaṃ naitatprāpsyanti kiñcana kevalaṃ kleśavantaśca kariṣyāmi tathā hyaham,यथा दैत्याश्च पीयूषं नैतत्प्राप्स्यन्ति किञ्चन केवलं क्लेशवन्तश्च करिष्यामि तथा ह्यहम्
3,9,55,iti śrīvāsudevena kathitā nikhilāḥ surāḥ saṃdhānaṃ tvatulairdaityaiḥ kṛtavantastadā surāḥ nānāvidhauṣadhigaṇaṃ samānīya surāsurāḥ,इति श्रीवासुदेवेन कथिता निखिलाः सुराः संधानं त्वतुलैर्दैत्यैः कृतवन्तस्तदा सुराः नानाविधौषधिगणं समानीय सुरासुराः
3,9,56,śrīrābdhipayasi kṣiptvā candramo 'dhikanirmalam manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā kṛtvā yoktraṃ tu vāsukim prārebhire prayatnena manthituṃ yādasāṃ patim,श्रीराब्धिपयसि क्षिप्त्वा चन्द्रमो ऽधिकनिर्मलम् मन्थानं मन्दरं कृत्वा कृत्वा योक्त्रं तु वासुकिम् प्रारेभिरे प्रयत्नेन मन्थितुं यादसां पतिम्
3,9,57,vāsukeḥ pucchabhāge tu sahitāḥ sarvadevatāḥ śirobhāge tu daiteyā niyuktāstatra śauriṇā,वासुकेः पुच्छभागे तु सहिताः सर्वदेवताः शिरोभागे तु दैतेया नियुक्तास्तत्र शौरिणा
3,9,58,balavanto 'pi te daityāstanmukhocchvāsapāvakaiḥ nirdagdhavapuṣaḥ sarve nistejaskāstadābhavan,बलवन्तो ऽपि ते दैत्यास्तन्मुखोच्छ्वासपावकैः निर्दग्धवपुषः सर्वे निस्तेजस्कास्तदाभवन्
3,9,59,pucchadeśe tu karṣanto muhurāpyāyitāḥ surāḥ anukūlena vātena viṣṇunā preritena tu,पुच्छदेशे तु कर्षन्तो मुहुराप्यायिताः सुराः अनुकूलेन वातेन विष्णुना प्रेरितेन तु
3,9,60,ādikūrmākṛtiḥ śrīmānmadhye kṣīrapayonidheḥ bhramato mandarādrestu tasyā dhiṣṭānatāmagāt,आदिकूर्माकृतिः श्रीमान्मध्ये क्षीरपयोनिधेः भ्रमतो मन्दराद्रेस्तु तस्या धिष्टानतामगात्
3,9,61,madhye ca sarvadevānāṃ rūpeṇānyena mādhavaḥ cakarṣa vāsukiṃ vegāddaityamadhye pareṇa ca,मध्ये च सर्वदेवानां रूपेणान्येन माधवः चकर्ष वासुकिं वेगाद्दैत्यमध्ये परेण च
3,9,62,brahmarūpeṇa taṃ śailaṃ vidhāryākrāntavāridhim apareṇa ca devarṣirmahatā tejasā muhuḥ,ब्रह्मरूपेण तं शैलं विधार्याक्रान्तवारिधिम् अपरेण च देवर्षिर्महता तेजसा मुहुः
3,9,63,upavṛṃhitavāndevānyena te balaśālinaḥ tejasā punaranyena balātkārasahena saḥ,उपवृंहितवान्देवान्येन ते बलशालिनः तेजसा पुनरन्येन बलात्कारसहेन सः
3,9,64,upabṛṃhitavānnāgaṃ sarvaśaktijanārdanaḥ mathyamāne tatastasminkṣīrabdhau devadānavaiḥ,उपबृंहितवान्नागं सर्वशक्तिजनार्दनः मथ्यमाने ततस्तस्मिन्क्षीरब्धौ देवदानवैः
3,9,65,āvirbabhūva purataḥ surabhiḥ surapūjitā mudaṃ jagmustadā devā daiteyāśca tapodhana,आविर्बभूव पुरतः सुरभिः सुरपूजिता मुदं जग्मुस्तदा देवा दैतेयाश्च तपोधन
3,9,66,mathyamāne punastasminkṣīrābdau devadānavaiḥ kimetaditi siddhānāṃ divi cintayatāṃ tadā,मथ्यमाने पुनस्तस्मिन्क्षीराब्दौ देवदानवैः किमेतदिति सिद्धानां दिवि चिन्तयतां तदा
3,9,67,utthitā vāruṇī devī madāllolavilocanā asurāṇāṃ purastātsā smayamānā vyatiṣṭhata,उत्थिता वारुणी देवी मदाल्लोलविलोचना असुराणां पुरस्तात्सा स्मयमाना व्यतिष्ठत
3,9,68,jagṛhurnaiva tāṃ daityā asurāścābhavaṃstataḥ surā na vidyate yeṣāṃ tenaivāsuraśabditāḥ,जगृहुर्नैव तां दैत्या असुराश्चाभवंस्ततः सुरा न विद्यते येषां तेनैवासुरशब्दिताः
3,9,69,athasā sarvadevānāmagrataḥ samatiṣṭhata jagṛhustāṃ mudā devāḥ sūcitāḥ parameṣṭhinā surāgrahaṇato 'pyete suraśabdena kīrtitāḥ,अथसा सर्वदेवानामग्रतः समतिष्ठत जगृहुस्तां मुदा देवाः सूचिताः परमेष्ठिना सुराग्रहणतो ऽप्येते सुरशब्देन कीर्तिताः
3,9,70,mathyamāne tato bhūyaḥ pārijāto mahādrumaḥ āvirāsītsuṃgadhena parito vāsayañjagat,मथ्यमाने ततो भूयः पारिजातो महाद्रुमः आविरासीत्सुंगधेन परितो वासयञ्जगत्
3,9,71,atyarthasuṃdarākārā dhīrāścāpsarasāṃ gaṇāḥ āvirbhūtāśca devarṣe sarvalokamanoharāḥ,अत्यर्थसुंदराकारा धीराश्चाप्सरसां गणाः आविर्भूताश्च देवर्षे सर्वलोकमनोहराः
3,9,72,tataḥ śītāṃśurudabhūttaṃ jagrāha maheśvaraḥ viṣajātaṃ tadutpannaṃ jagṛhurnāgajātayaḥ,ततः शीतांशुरुदभूत्तं जग्राह महेश्वरः विषजातं तदुत्पन्नं जगृहुर्नागजातयः
3,9,73,kaustubhākhyaṃ tato ratnamādade tajjanārdanaḥ tataḥ svapatragandhena madayantī mahauṣadhīḥ vijayā nāma saṃjajñe bhairavastāmupādade,कौस्तुभाख्यं ततो रत्नमाददे तज्जनार्दनः ततः स्वपत्रगन्धेन मदयन्ती महौषधीः विजया नाम संजज्ञे भैरवस्तामुपाददे
3,9,74,tato divyāṃbaradharo devo dhanvantariḥ svayam upasthitaḥ kare bibhradamṛtāḍhyaṃ kamaṇḍalum,ततो दिव्यांबरधरो देवो धन्वन्तरिः स्वयम् उपस्थितः करे बिभ्रदमृताढ्यं कमण्डलुम्
3,9,75,tataḥ prahṛṣṭamanaso devā daityāśca sarvataḥ munayaścābhavaṃstuṣṭāstadānīṃ tapasāṃ nidhe,ततः प्रहृष्टमनसो देवा दैत्याश्च सर्वतः मुनयश्चाभवंस्तुष्टास्तदानीं तपसां निधे
3,9,76,tato vikasitāṃbhojavāsinī varadāyinī utthitā padmahastā śrīstasmātkṣīramahārmavāt,ततो विकसितांभोजवासिनी वरदायिनी उत्थिता पद्महस्ता श्रीस्तस्मात्क्षीरमहार्मवात्
3,9,77,atha tāṃ munayaḥ sarve śrīsuktena śriyaṃ parām tuṣṭuvustuṣṭa hṛdayā gandharvāśca jaguḥ param,अथ तां मुनयः सर्वे श्रीसुक्तेन श्रियं पराम् तुष्टुवुस्तुष्ट हृदया गन्धर्वाश्च जगुः परम्
3,9,78,viśvājīpramukhāḥ sarve nanṛtuścāpsarogaṇāḥ gaṅgādyāḥ puṇyanadyaśca snānārthamupatasthire,विश्वाजीप्रमुखाः सर्वे ननृतुश्चाप्सरोगणाः गङ्गाद्याः पुण्यनद्यश्च स्नानार्थमुपतस्थिरे
3,9,79,aṣṭau digdantinaścaiva medhyapātrasthitaṃ jalam ādāya snāpayāñcakrustāṃ śriyaṃ padmavāsinīm,अष्टौ दिग्दन्तिनश्चैव मेध्यपात्रस्थितं जलम् आदाय स्नापयाञ्चक्रुस्तां श्रियं पद्मवासिनीम्
3,9,80,tulasīṃ ca samutpannāṃ parārdhyā maikyajāṃ hareḥ padmamālāṃ dadau tasyai mūrtimānkṣīrasāgaraḥ,तुलसीं च समुत्पन्नां परार्ध्या मैक्यजां हरेः पद्ममालां ददौ तस्यै मूर्तिमान्क्षीरसागरः
3,9,81,bhūṣaṇāni ca divyāni viśvakarmā samarpayat divyamālyāṃ baradharā divyabhūṣaṇabhūṣitā yayau vakṣasthalaṃ viṣṇoḥ sarveṣāṃ paśyatāṃ ramā,भूषणानि च दिव्यानि विश्वकर्मा समर्पयत् दिव्यमाल्यां बरधरा दिव्यभूषणभूषिता ययौ वक्षस्थलं विष्णोः सर्वेषां पश्यतां रमा
3,9,82,tulasī tu dhṛtā tena viṣṇunā prabhaviṣṇunā paśyati sma ca sā devī viṣṇuvakṣathalālayā devāndayārdrayā dṛṣṭyā sarvalokamaheśvarī,तुलसी तु धृता तेन विष्णुना प्रभविष्णुना पश्यति स्म च सा देवी विष्णुवक्षथलालया देवान्दयार्द्रया दृष्ट्या सर्वलोकमहेश्वरी
3,10,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne amṛtamanthanaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ hayagrīva uvāca atha devā mahendrādyā viṣṇunā prabhaviṣmunā aṅgīkṛtā mahādhīrāḥ pramodaṃ paramaṃ yayuḥ,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने अमृतमन्थनं नाम नवमो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच अथ देवा महेन्द्राद्या विष्णुना प्रभविष्मुना अङ्गीकृता महाधीराः प्रमोदं परमं ययुः
3,10,2,malakādyāstu te sarve daityā viṣṇuparāṅmukhāḥ saṃtyaktāśca śriyā devyā bhṛśamudvegamāgatāḥ,मलकाद्यास्तु ते सर्वे दैत्या विष्णुपराङ्मुखाः संत्यक्ताश्च श्रिया देव्या भृशमुद्वेगमागताः
3,10,3,tato jagṛhire daityā dhanvantarikarasthitam paramāmṛtasārāḍhyaṃ kalaśaṃ kanakodbhavam athāsurāṇāṃ devānāmanyonyaṃ kalaho 'bhavat,ततो जगृहिरे दैत्या धन्वन्तरिकरस्थितम् परमामृतसाराढ्यं कलशं कनकोद्भवम् अथासुराणां देवानामन्योन्यं कलहो ऽभवत्
3,10,4,etasminnantare viṣṇuḥ sarvalokaikarakṣakaḥ samyagārādhayāmāsalalitāṃ svaikyarūpiṇīm,एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः सर्वलोकैकरक्षकः सम्यगाराधयामासललितां स्वैक्यरूपिणीम्
3,10,5,surāṇāmasurāṇāṃ ca raṇaṃ vīkṣya sudāruṇam brahmā nijapadaṃ prāpa śaṃbhuḥ kailāsamāsthitaḥ,सुराणामसुराणां च रणं वीक्ष्य सुदारुणम् ब्रह्मा निजपदं प्राप शंभुः कैलासमास्थितः
3,10,6,malakaṃ yodhayāmāsa daityānāmadhipaṃ vṛṣā asuraiśca surāḥ sarve sāṃparāyamakurvata,मलकं योधयामास दैत्यानामधिपं वृषा असुरैश्च सुराः सर्वे सांपरायमकुर्वत
3,10,7,bhagavānapi yogīndraḥ samārādhya maheśvarīm tadekadhyānayogena tadrūpaḥ samajāyata,भगवानपि योगीन्द्रः समाराध्य महेश्वरीम् तदेकध्यानयोगेन तद्रूपः समजायत
3,10,8,sarvasaṃmohinī sā tu sākṣācchṛṅgāranāyikā sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā sarvābharaṇabhūṣitā,सर्वसंमोहिनी सा तु साक्षाच्छृङ्गारनायिका सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणभूषिता
3,10,9,surāṇāmasurāṇāṃ ca nivārya raṇamulvaṇam mandasmitena daiteyānmohayantī jagada ha,सुराणामसुराणां च निवार्य रणमुल्वणम् मन्दस्मितेन दैतेयान्मोहयन्ती जगद ह
3,10,10,alaṃ yuddhena kiṃ śastrermarmasthānavibhedibhiḥ niṣṭhuraiḥ kiṃ vṛthālāpaiḥ kaṇṭhaśoṣaṇahetubhiḥ,अलं युद्धेन किं शस्त्रेर्मर्मस्थानविभेदिभिः निष्ठुरैः किं वृथालापैः कण्ठशोषणहेतुभिः
3,10,11,ahamevātra madhyasthā yuṣmākaṃ ca divaukasām yūyaṃ tathāmī nitarāmatra hi kleśabhāginaḥ,अहमेवात्र मध्यस्था युष्माकं च दिवौकसाम् यूयं तथामी नितरामत्र हि क्लेशभागिनः
3,10,12,sarveṣāṃ samamevādya dāsyāmyamṛtamadbhutam mama haste pradātavyaṃ sudhāpātramanuttamam,सर्वेषां सममेवाद्य दास्याम्यमृतमद्भुतम् मम हस्ते प्रदातव्यं सुधापात्रमनुत्तमम्
3,10,13,iti tasyā vacaḥ śrutvā daityāstadvākyamohitāḥ pīyūṣakalaśaṃ tasyai daduste mugdhacetasaḥ,इति तस्या वचः श्रुत्वा दैत्यास्तद्वाक्यमोहिताः पीयूषकलशं तस्यै ददुस्ते मुग्धचेतसः
3,10,14,sā tatpātraṃ samādāya jaganmohanarūpiṇī surāṇāmasurāṇāṃ ca vṛthakpaṅktiṃ cakāra ha,सा तत्पात्रं समादाय जगन्मोहनरूपिणी सुराणामसुराणां च वृथक्पङ्क्तिं चकार ह
3,10,15,dvayoḥ paṅktyośca madhyasthāstānuvāca surāsurān tūṣṇīṃ bhavantu sarve 'pi kramaśo dīyate mayā,द्वयोः पङ्क्त्योश्च मध्यस्थास्तानुवाच सुरासुरान् तूष्णीं भवन्तु सर्वे ऽपि क्रमशो दीयते मया
3,10,16,tadvākyamurarīcakruste sarve samavāyinaḥ sā tu saṃmohitāśleṣalokā dātuṃ pracakrame,तद्वाक्यमुररीचक्रुस्ते सर्वे समवायिनः सा तु संमोहिताश्लेषलोका दातुं प्रचक्रमे
3,10,17,kvaṇatkanakadarvīkā kvaṇanmaṅgalakaṅkaṇā kamanīyavibhūṣāḍhyā kalā sā paramā babhau,क्वणत्कनकदर्वीका क्वणन्मङ्गलकङ्कणा कमनीयविभूषाढ्या कला सा परमा बभौ
3,10,18,vāme vāme karāṃbhoje sudhākalaśamujjvalam sudhāṃ tāṃ devatāpaṅktau pūrvaṃ darvyā tadādiśat,वामे वामे करांभोजे सुधाकलशमुज्ज्वलम् सुधां तां देवतापङ्क्तौ पूर्वं दर्व्या तदादिशत्
3,10,19,diśantī kramaśāstatra candrabhāskarasūcitam darvīkareṇa ciccheda saiṃhikeyaṃ tu madhyagam pītāmṛtaśiromātraṃ tasya vyoma jagāma ca,दिशन्ती क्रमशास्तत्र चन्द्रभास्करसूचितम् दर्वीकरेण चिच्छेद सैंहिकेयं तु मध्यगम् पीतामृतशिरोमात्रं तस्य व्योम जगाम च
3,10,20,taṃ dṛṣṭvāpyasurāstatra tūṣṇīmāsanvimohitāḥ evaṃ krameṇa tatsarvaṃ vibudhebhyo vitīrya sā asurāṇāṃ puraḥ pātraṃ sānināya tirodadhe,तं दृष्ट्वाप्यसुरास्तत्र तूष्णीमासन्विमोहिताः एवं क्रमेण तत्सर्वं विबुधेभ्यो वितीर्य सा असुराणां पुरः पात्रं सानिनाय तिरोदधे
3,10,21,riktapātraṃ tu taṃ dṛṣṭvā sarve daiteyadānavāḥ udvelaṃ kevalaṃ krodhaṃ prāptā yuddhacikīrṣayā,रिक्तपात्रं तु तं दृष्ट्वा सर्वे दैतेयदानवाः उद्वेलं केवलं क्रोधं प्राप्ता युद्धचिकीर्षया
3,10,22,indrādayaḥ surāḥ sarve sudhāpānādbalottarāḥ durvalairasuraiḥ sārdhaṃ samayuddhyanta sāyudhāḥ,इन्द्रादयः सुराः सर्वे सुधापानाद्बलोत्तराः दुर्वलैरसुरैः सार्धं समयुद्ध्यन्त सायुधाः
3,10,23,te vidhyamānāḥ śataśo dānavendrāḥ surottamaiḥ digantānkaticijjagmuḥ pātālaṃ katicidyayuḥ,ते विध्यमानाः शतशो दानवेन्द्राः सुरोत्तमैः दिगन्तान्कतिचिज्जग्मुः पातालं कतिचिद्ययुः
3,10,24,daityaṃ malakanāmānaṃ vijitya vibudheśvaraḥ ātmīyāṃ śriyamājahre śrīkaṭākṣa samīkṣitaḥ,दैत्यं मलकनामानं विजित्य विबुधेश्वरः आत्मीयां श्रियमाजह्रे श्रीकटाक्ष समीक्षितः
3,10,25,punaḥ siṃhāsanaṃ prāpya mahendraḥ surasevitaḥ trailokyaṃ pālayāmāsa pūrvavatpūrvadevajit,पुनः सिंहासनं प्राप्य महेन्द्रः सुरसेवितः त्रैलोक्यं पालयामास पूर्ववत्पूर्वदेवजित्
3,10,26,nirbhayā nikhilā devāstrailokye sacarācare yathākāmaṃ caranti sma sarvadā hṛṣṭacetasaḥ,निर्भया निखिला देवास्त्रैलोक्ये सचराचरे यथाकामं चरन्ति स्म सर्वदा हृष्टचेतसः
3,10,27,tadā tadakhilaṃ dṛṣṭvā mohinīcaritaṃ muniḥ vismitaḥ kāmacārī tu kailāsaṃ nārado gataḥ,तदा तदखिलं दृष्ट्वा मोहिनीचरितं मुनिः विस्मितः कामचारी तु कैलासं नारदो गतः
3,10,28,nandinā ca kṛtānujñaḥ praṇamya parameśvaram tena saṃbhāvyamāno 'sau tuṣṭo viṣṭaramāsta saḥ,नन्दिना च कृतानुज्ञः प्रणम्य परमेश्वरम् तेन संभाव्यमानो ऽसौ तुष्टो विष्टरमास्त सः
3,10,29,āsanasthaṃ mahādevo muniṃ svecchāvihāriṇam papraccha pārvatījāniḥ svacchasphaṭikasannibhaḥ,आसनस्थं महादेवो मुनिं स्वेच्छाविहारिणम् पप्रच्छ पार्वतीजानिः स्वच्छस्फटिकसन्निभः
3,10,30,bhagavansarvavṛttajña pavitrīkṛtaviṣṭara kalahapriya devarṣe kiṃ vṛttaṃ tatra nākinām,भगवन्सर्ववृत्तज्ञ पवित्रीकृतविष्टर कलहप्रिय देवर्षे किं वृत्तं तत्र नाकिनाम्
3,10,31,surāṇāmasurāṇāṃ vā vijayaḥ samajāyata kiṃ vāpyamṛtavṛttāntaṃ viṣṇunā vāpi kiṃ kṛtam,सुराणामसुराणां वा विजयः समजायत किं वाप्यमृतवृत्तान्तं विष्णुना वापि किं कृतम्
3,10,32,iti pṛṣṭo maheśena nārado munisattamaḥ uvāca vismayāviṣṭaḥ prasannavadanekṣaṇaḥ,इति पृष्टो महेशेन नारदो मुनिसत्तमः उवाच विस्मयाविष्टः प्रसन्नवदनेक्षणः
3,10,33,sarvaṃ jānāsi bhagavansarvajño 'si yatastataḥ tathāpi paripṛṣṭena mayā tadvakṣyate 'dhunā,सर्वं जानासि भगवन्सर्वज्ञो ऽसि यतस्ततः तथापि परिपृष्टेन मया तद्वक्ष्यते ऽधुना
3,10,34,tādṛśe samare ghore sati daityadivaukasām ādinārāyamaḥ śrīmānmohinīrūpamādadhe,तादृशे समरे घोरे सति दैत्यदिवौकसाम् आदिनारायमः श्रीमान्मोहिनीरूपमादधे
3,10,35,tāmudāravibhūṣāḍhyāṃ mūrtāṃ śṛṅgāradevatām surāsurāḥ samālokya viratāḥ samarodhyamāt,तामुदारविभूषाढ्यां मूर्तां शृङ्गारदेवताम् सुरासुराः समालोक्य विरताः समरोध्यमात्
3,10,36,tanmāyāmohitā daityāḥ sudhāpātraṃ ca yācitāḥ kṛtvā tāmeva madhyasthāmarpayāmāsurañjasā,तन्मायामोहिता दैत्याः सुधापात्रं च याचिताः कृत्वा तामेव मध्यस्थामर्पयामासुरञ्जसा
3,10,37,tadā devī tadādāya mandasmitamanoharā devebhya eva pīyūṣamaśeṣaṃ vitatāra sā,तदा देवी तदादाय मन्दस्मितमनोहरा देवेभ्य एव पीयूषमशेषं विततार सा
3,10,38,tirohitāmadṛṣṭvā tāṃ dṛṣṭvā śūnyaṃ ca pātrakam jvalanmanyumukhā daityā yuddhāya punarutthitāḥ,तिरोहितामदृष्ट्वा तां दृष्ट्वा शून्यं च पात्रकम् ज्वलन्मन्युमुखा दैत्या युद्धाय पुनरुत्थिताः
3,10,39,amarairamṛtāsvādādatyulvaṇaparākramaiḥ parājitā mahādaityā naṣṭāḥ pātālamabhyayuḥ,अमरैरमृतास्वादादत्युल्वणपराक्रमैः पराजिता महादैत्या नष्टाः पातालमभ्ययुः
3,10,40,imaṃ vṛttāntamākarṇya bhavānīpatikhyayaḥ nāradaṃ preṣayitvāśu taduktaṃ satataṃ smaran,इमं वृत्तान्तमाकर्ण्य भवानीपतिख्ययः नारदं प्रेषयित्वाशु तदुक्तं सततं स्मरन्
3,10,41,ajñātaḥ pramathaiḥ sarvaiḥ skandanandivināyakaiḥ pārvatīsahito viṣṇumājagāma savismayaḥ,अज्ञातः प्रमथैः सर्वैः स्कन्दनन्दिविनायकैः पार्वतीसहितो विष्णुमाजगाम सविस्मयः
3,10,42,kṣīrodatīragaṃ dṛṣṭvā sastrīkaṃ vṛṣavāhanam bhogibhogāsanādviṣṇuḥ samutthāya samāgataḥ,क्षीरोदतीरगं दृष्ट्वा सस्त्रीकं वृषवाहनम् भोगिभोगासनाद्विष्णुः समुत्थाय समागतः
3,10,43,vāhanādavaruhyeśaḥ pārvatyā sahitaḥ sthitam taṃ dṛṣṭvā śīghramāgatya saṃpūjyārghyādito mudā,वाहनादवरुह्येशः पार्वत्या सहितः स्थितम् तं दृष्ट्वा शीघ्रमागत्य संपूज्यार्घ्यादितो मुदा
3,10,44,sasnehaṃ gāḍhamāliṅgya bhavānīpatimacyutaḥ tadāgamanakāryaṃ ca pṛṣṭavānviṣṭaraśravāḥ,सस्नेहं गाढमालिङ्ग्य भवानीपतिमच्युतः तदागमनकार्यं च पृष्टवान्विष्टरश्रवाः
3,10,45,tamuvāca mahādevo bhagavanpuruṣottama mahāyogeśvara śrīmansarvasaubhāgyasundaram,तमुवाच महादेवो भगवन्पुरुषोत्तम महायोगेश्वर श्रीमन्सर्वसौभाग्यसुन्दरम्
3,10,46,sarvasaṃmohajanakamavāṅmanasagocaram yadrūpaṃ bhavatopāttaṃ tanmahyaṃ saṃpradarśaya,सर्वसंमोहजनकमवाङ्मनसगोचरम् यद्रूपं भवतोपात्तं तन्मह्यं संप्रदर्शय
3,10,47,draṣṭumicchāmi te rūpaṃ śṛṅgārasyādhidaivatam avaśyaṃ darśanīyaṃ me tvaṃ hi prārthitakāmadhṛk,द्रष्टुमिच्छामि ते रूपं शृङ्गारस्याधिदैवतम् अवश्यं दर्शनीयं मे त्वं हि प्रार्थितकामधृक्
3,10,48,iti saṃprārthitaḥ śaśvanmahādevena tena saḥ yaddhyānavaibhavāllabdhaṃ rūpamadvaitamadbhutam,इति संप्रार्थितः शश्वन्महादेवेन तेन सः यद्ध्यानवैभवाल्लब्धं रूपमद्वैतमद्भुतम्
3,10,49,tadevānanyamanasā dhyātvā kiñcidvihasya saḥ tathāstviti tiro 'dhatta mahāyogeśvaro hariḥ,तदेवानन्यमनसा ध्यात्वा किञ्चिद्विहस्य सः तथास्त्विति तिरो ऽधत्त महायोगेश्वरो हरिः
3,10,50,śarvo 'pi sarvataścakṣurmuhurvyāpārayankvacit adṛṣṭapūrvamārāmamabhirāmaṃ vyalokayat,शर्वो ऽपि सर्वतश्चक्षुर्मुहुर्व्यापारयन्क्वचित् अदृष्टपूर्वमाराममभिरामं व्यलोकयत्
3,10,51,vikasatkusumaśreṇīvinodimadhupālikam caṃpakastabakāmodasurabhīkṛtadiktaṭam,विकसत्कुसुमश्रेणीविनोदिमधुपालिकम् चंपकस्तबकामोदसुरभीकृतदिक्तटम्
3,10,52,mākandavṛndamādhvīkamādyadullolakokilam aśokamaṇḍalīkāṇḍasatāṇḍavaśikhaṇḍikam,माकन्दवृन्दमाध्वीकमाद्यदुल्लोलकोकिलम् अशोकमण्डलीकाण्डसताण्डवशिखण्डिकम्
3,10,53,bhṛṅgālinavajhaṅkārajitavallakinisvanam pāṭalodārasaurabhyapāṭalīkusumojjvalam,भृङ्गालिनवझङ्कारजितवल्लकिनिस्वनम् पाटलोदारसौरभ्यपाटलीकुसुमोज्ज्वलम्
3,10,54,tamālatālahintālakṛtamālāvilāsitam paryantadīrghikādīrghapaṅkajaśrīpariṣkṛtam,तमालतालहिन्तालकृतमालाविलासितम् पर्यन्तदीर्घिकादीर्घपङ्कजश्रीपरिष्कृतम्
3,10,55,vātapātacalaccārupallavotphullapuṣpakam santānaprasavāmodasantānādhikavāsitam,वातपातचलच्चारुपल्लवोत्फुल्लपुष्पकम् सन्तानप्रसवामोदसन्तानाधिकवासितम्
3,10,56,tatra sarvatra puṣpāḍhye sarvalokamanohare pārijātatarormūle kāntā kācidadṛśyata,तत्र सर्वत्र पुष्पाढ्ये सर्वलोकमनोहरे पारिजाततरोर्मूले कान्ता काचिददृश्यत
3,10,57,bālārkapāṭalākārā navayauvanadarpitā ākṛṣṭapadmarāgābhā caraṇābjanakhacchadā,बालार्कपाटलाकारा नवयौवनदर्पिता आकृष्टपद्मरागाभा चरणाब्जनखच्छदा
3,10,58,yāvakaśrīvinikṣepapādalauhityavāhinī kalaniḥsvanamañjīrapadapadmamanoharā,यावकश्रीविनिक्षेपपादलौहित्यवाहिनी कलनिःस्वनमञ्जीरपदपद्ममनोहरा
3,10,59,anaṅgavīratūṇīradarponmadanajaṅghikā kariśuṇḍākadalikākāntitulyoruśobhinī,अनङ्गवीरतूणीरदर्पोन्मदनजङ्घिका करिशुण्डाकदलिकाकान्तितुल्योरुशोभिनी
3,10,60,aruṇena dukūlena susparśena tanīyasā alaṅkṛtanitaṃbāḍhyā jaghanābhogabhāsurā,अरुणेन दुकूलेन सुस्पर्शेन तनीयसा अलङ्कृतनितंबाढ्या जघनाभोगभासुरा
3,10,61,navamāṇikyasannaddhahemakāñjīvirājitā natanābhimahāvarttatrivalyūrmiprabhājharā,नवमाणिक्यसन्नद्धहेमकाञ्जीविराजिता नतनाभिमहावर्त्तत्रिवल्यूर्मिप्रभाझरा
3,10,62,stanakuḍmalahindolamuktādāmaśatāvṛtā atipīvaravakṣojabhārabhaṅguramadhyabhūḥ,स्तनकुड्मलहिन्दोलमुक्तादामशतावृता अतिपीवरवक्षोजभारभङ्गुरमध्यभूः
3,10,63,śirīṣakomalabhujā kaṅkaṇāṅgadaśālinī sormikāṃ gulimanmṛṣṭaśaṅkhasundarakandharā,शिरीषकोमलभुजा कङ्कणाङ्गदशालिनी सोर्मिकां गुलिमन्मृष्टशङ्खसुन्दरकन्धरा
3,10,64,mukhadarpaṇavṛttābhacubukāpāṭalāgharā śucibhiḥ paṅktibhiḥ śuddhairvidyārūpairvibhāsvaraiḥ,मुखदर्पणवृत्ताभचुबुकापाटलाघरा शुचिभिः पङ्क्तिभिः शुद्धैर्विद्यारूपैर्विभास्वरैः
3,10,65,kundakuḍmalasacchāyairdantairdarśitacandrikā sthūlamauktikasannaddhanāsābharaṇabhāsurā,कुन्दकुड्मलसच्छायैर्दन्तैर्दर्शितचन्द्रिका स्थूलमौक्तिकसन्नद्धनासाभरणभासुरा
3,10,66,ketakāntarddaladroṇidīrghadīrghavilocanā ardhendutulitāphāle samyakkḷptālakacchaṭā,केतकान्तर्द्दलद्रोणिदीर्घदीर्घविलोचना अर्धेन्दुतुलिताफाले सम्यक्कॢप्तालकच्छटा
3,10,67,pālīvataṃsamāṇikyakuṇḍalāmaṇḍitaśrutiḥ navakarpūrakastūrīrasāmoditavīṭikā,पालीवतंसमाणिक्यकुण्डलामण्डितश्रुतिः नवकर्पूरकस्तूरीरसामोदितवीटिका
3,10,68,śaraccaruniśānāthamaṇḍalīmadhurānanā sphuratkastūritilakā nīlakuntalasaṃhatiḥ,शरच्चरुनिशानाथमण्डलीमधुरानना स्फुरत्कस्तूरितिलका नीलकुन्तलसंहतिः
3,10,69,sīmantarekhāvinyastasiṃdūraśreṇibhāsurā,सीमन्तरेखाविन्यस्तसिंदूरश्रेणिभासुरा
3,10,70,spharaccandrakalottaṃsamadalolavilocanā sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā sarvābharaṇamaṇḍitā,स्फरच्चन्द्रकलोत्तंसमदलोलविलोचना सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणमण्डिता
3,10,71,tāmimāṃ kandukakrīḍālolāmālolabhūṣaṇām dṛṣṭvā kṣipramumāṃ tyaktvā so 'nvadhāvadatheśvaraḥ,तामिमां कन्दुकक्रीडालोलामालोलभूषणाम् दृष्ट्वा क्षिप्रमुमां त्यक्त्वा सो ऽन्वधावदथेश्वरः
3,10,72,umāpi taṃ samovekṣya dhāvantaṃ cātmanaḥ priyam svātmānaṃ svātmarsondaryaṃ nindantī cātivismitā tasthāvavāṅmukhī tūṣṇīṃ lajjāsūyāsamanvitā,उमापि तं समोवेक्ष्य धावन्तं चात्मनः प्रियम् स्वात्मानं स्वात्मर्सोन्दर्यं निन्दन्ती चातिविस्मिता तस्थाववाङ्मुखी तूष्णीं लज्जासूयासमन्विता
3,10,73,gṛhītvā kathamapyenāmāliliga muhurmuhuḥ uddhūyoddhūya sāpyevaṃ dhāvati sma sudūrataḥ,गृहीत्वा कथमप्येनामालिलिग मुहुर्मुहुः उद्धूयोद्धूय साप्येवं धावति स्म सुदूरतः
3,10,74,punargṛhītvā tāmīśaḥ kāmaṃ kāmavaśīsṛtaḥ āśrliṣṭaṃ cātivegena tadvīryaṃ pracyutaṃ tadā,पुनर्गृहीत्वा तामीशः कामं कामवशीसृतः आश्र्लिष्टं चातिवेगेन तद्वीर्यं प्रच्युतं तदा
3,10,75,tataḥ samutthito devo mahāśāstā mahābalaḥ anekakoṭidaityendragarvanirvāpaṇakṣamaḥ,ततः समुत्थितो देवो महाशास्ता महाबलः अनेककोटिदैत्येन्द्रगर्वनिर्वापणक्षमः
3,10,76,tadvīryabindusaṃsparśātsā bhūmistatratatra ca rajatasvarmavarṇābhūllakṣaṇādvindhyamardana,तद्वीर्यबिन्दुसंस्पर्शात्सा भूमिस्तत्रतत्र च रजतस्वर्मवर्णाभूल्लक्षणाद्विन्ध्यमर्दन
3,10,77,tathaivāntardadhe sāpi devatā viśvamohinī nivṛttaḥ sa girīśo 'pi giriṃ gaurīsakho yayau,तथैवान्तर्दधे सापि देवता विश्वमोहिनी निवृत्तः स गिरीशो ऽपि गिरिं गौरीसखो ययौ
3,10,78,athādbhutamidaṃ vakṣye lopāmudrāpate śṛṇu yanna kasyacidākhyātaṃ mamaiva tdṛdayesthitam,अथाद्भुतमिदं वक्ष्ये लोपामुद्रापते शृणु यन्न कस्यचिदाख्यातं ममैव त्दृदयेस्थितम्
3,10,79,purā bhaṇḍāsuro nāma sarvadaityaśikhāmaṇiḥ pūrvaṃ devānbahuvidhānyaḥ śāstā svecchayā paṭuḥ,पुरा भण्डासुरो नाम सर्वदैत्यशिखामणिः पूर्वं देवान्बहुविधान्यः शास्ता स्वेच्छया पटुः
3,10,80,viśukraṃ nāma daiteyaṃ vargasaṃrakṣaṇakṣamam śukratulyaṃ vicārajñaṃ dakṣāṃsena sasarja saḥ,विशुक्रं नाम दैतेयं वर्गसंरक्षणक्षमम् शुक्रतुल्यं विचारज्ञं दक्षांसेन ससर्ज सः
3,10,81,vāmāṃsena viṣāṅgaṃ ca sṛṣṭavānduṣṭaśekharam dhūminīnāmadheyāṃ ca bhaginīṃ bhaṇḍadānavaḥ,वामांसेन विषाङ्गं च सृष्टवान्दुष्टशेखरम् धूमिनीनामधेयां च भगिनीं भण्डदानवः
3,10,82,bhrātṛbhyāmugravīryābhyāṃ sahito nihatāhitaḥ brahmāṇḍaṃ khaṇḍayāmāsa śauryavīryasamucchritaḥ,भ्रातृभ्यामुग्रवीर्याभ्यां सहितो निहताहितः ब्रह्माण्डं खण्डयामास शौर्यवीर्यसमुच्छ्रितः
3,10,83,brahmaviṣṇumaheśāśca taṃ dṛṣṭvā dīptatejasam palāyanaparāḥ sadyaḥ sve sve dhāmni sadāvasan,ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च तं दृष्ट्वा दीप्ततेजसम् पलायनपराः सद्यः स्वे स्वे धाम्नि सदावसन्
3,10,84,tadānīmeva tadbāhumaṃmarddana vimūrcchitāḥ śvasituṃ cāpi paṭavo nābhavannākināṃ gaṇāḥ,तदानीमेव तद्बाहुमंमर्द्दन विमूर्च्छिताः श्वसितुं चापि पटवो नाभवन्नाकिनां गणाः
3,10,85,kecitpātālagarbheṣu kecidaṃbudhivāriṣu keciddigantakoṇeṣu kecitkuñjeṣu bhūbhṛtām,केचित्पातालगर्भेषु केचिदंबुधिवारिषु केचिद्दिगन्तकोणेषु केचित्कुञ्जेषु भूभृताम्
3,10,86,vilīnā bhṛśavitrastāstyaktadārasutastriyaḥ bhraṣṭādhikārā ṛbhavo viceruśchannaveṣakāḥ,विलीना भृशवित्रस्तास्त्यक्तदारसुतस्त्रियः भ्रष्टाधिकारा ऋभवो विचेरुश्छन्नवेषकाः
3,10,87,yakṣānmahoragānsiddhānsādhyānsamaradurmadān brahmāṇaṃ padmanābhaṃ ca rudraṃ vajriṇameva ca matvā tṛṇāyitānsarvāṃllokānbhaṇḍaḥ śaśāsaha,यक्षान्महोरगान्सिद्धान्साध्यान्समरदुर्मदान् ब्रह्माणं पद्मनाभं च रुद्रं वज्रिणमेव च मत्वा तृणायितान्सर्वांल्लोकान्भण्डः शशासह
3,10,88,atha bhaṇḍāsuraṃ hantuṃ trailokyaṃ cāpi rakṣitum tṛtīyamudabhūdrūpaṃ mahāyāgānalānmune,अथ भण्डासुरं हन्तुं त्रैलोक्यं चापि रक्षितुम् तृतीयमुदभूद्रूपं महायागानलान्मुने
3,10,89,yadrūpaśālinīmāhurlalitā paradevatām pāśāṅkuśadhanurvāṇapariṣkṛtacaturbhujām,यद्रूपशालिनीमाहुर्ललिता परदेवताम् पाशाङ्कुशधनुर्वाणपरिष्कृतचतुर्भुजाम्
3,10,90,sā devī parama śaktiḥ parabrahmasvarūpiṇī jaghāna bhaṇḍadaityendraṃ yuddhe yuddhaviśāradā,सा देवी परम शक्तिः परब्रह्मस्वरूपिणी जघान भण्डदैत्येन्द्रं युद्धे युद्धविशारदा
3,11,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne mohinīprādurbhāvamalakāsuravadho nāma daśamo 'dhyāyaḥ samāptaścopoddhātakhaṇḍaḥ agastya uvāca kathaṃ bhaṇḍāsuro jātaḥ kathaṃ vā tripurāṃbikā kathaṃ babhañja taṃ saṃkhye tatsarvaṃ vada vistarāt,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मोहिनीप्रादुर्भावमलकासुरवधो नाम दशमो ऽध्यायः समाप्तश्चोपोद्धातखण्डः अगस्त्य उवाच कथं भण्डासुरो जातः कथं वा त्रिपुरांबिका कथं बभञ्ज तं संख्ये तत्सर्वं वद विस्तरात्
3,11,2,hayagrīva uvāca purā dākṣāyaṇīṃ tyaktvā pituryajñavināśanam,हयग्रीव उवाच पुरा दाक्षायणीं त्यक्त्वा पितुर्यज्ञविनाशनम्
3,11,3,ātmānamātmanā paśyañjñānānandarasātmakaḥ upāsyamāno munibhiradvandvaguṇalakṣaṇaḥ,आत्मानमात्मना पश्यञ्ज्ञानानन्दरसात्मकः उपास्यमानो मुनिभिरद्वन्द्वगुणलक्षणः
3,11,4,gaṅgākūle himavataḥ paryante praviveśa ha sāpi śaṅkaramā rādhya cirakālaṃ manasvinī,गङ्गाकूले हिमवतः पर्यन्ते प्रविवेश ह सापि शङ्करमा राध्य चिरकालं मनस्विनी
3,11,5,yogena svāṃ tanuṃ tyaktvā sutāsīddhimabhūbhṛtaḥ,योगेन स्वां तनुं त्यक्त्वा सुतासीद्धिमभूभृतः
3,11,6,sa śailo nāradācchrutvā rudrāṇīti svakanyākām tasya śuśrūṣaṇārthāya sthāpayāmāsa cāntike,स शैलो नारदाच्छ्रुत्वा रुद्राणीति स्वकन्याकाम् तस्य शुश्रूषणार्थाय स्थापयामास चान्तिके
3,11,7,etasminnantare devāstārakeṇa hi pīḍitāḥ brahmaṇoktāḥ samāhūya madanaṃ cedamabruvan,एतस्मिन्नन्तरे देवास्तारकेण हि पीडिताः ब्रह्मणोक्ताः समाहूय मदनं चेदमब्रुवन्
3,11,8,sargādau bhagavānbrahma sṛjamāno 'khilāḥ prajāḥ na nirvṛtirabhūttasya kadācidapi mānase tapaścacāra suciraṃ manovākkāyakarmabhiḥ,सर्गादौ भगवान्ब्रह्म सृजमानो ऽखिलाः प्रजाः न निर्वृतिरभूत्तस्य कदाचिदपि मानसे तपश्चचार सुचिरं मनोवाक्कायकर्मभिः
3,11,9,tataḥ prasanno bhagavānsalakṣmīko janārdanaḥ vareṇa cchandayāmāsa varadaḥ sarvadehinām,ततः प्रसन्नो भगवान्सलक्ष्मीको जनार्दनः वरेण च्छन्दयामास वरदः सर्वदेहिनाम्
3,11,10,brahmovāca yadi tuṣṭo 'si bhagavannanāyāsena vai jagat carācarayutaṃ caitatsṛjāmi tvatprasādataḥ,ब्रह्मोवाच यदि तुष्टो ऽसि भगवन्ननायासेन वै जगत् चराचरयुतं चैतत्सृजामि त्वत्प्रसादतः
3,11,11,evamukto vidhātrā tu mahāla kṣmīmudaikṣata tadā prādurabhūstvaṃ hi jaganmohanarūpadhṛk,एवमुक्तो विधात्रा तु महाल क्ष्मीमुदैक्षत तदा प्रादुरभूस्त्वं हि जगन्मोहनरूपधृक्
3,11,12,tavāyudhārthaṃ dattaṃ ca puṣpabāṇekṣukārmukam vijayatvamajeyatvaṃ prādā tpramudito hariḥ,तवायुधार्थं दत्तं च पुष्पबाणेक्षुकार्मुकम् विजयत्वमजेयत्वं प्रादा त्प्रमुदितो हरिः
3,11,13,asau sṛjati bhūtāni kāraṇena svakarmaṇā sākṣibhūtaḥ svajanato bhavānbhajatu nirvṛntim,असौ सृजति भूतानि कारणेन स्वकर्मणा साक्षिभूतः स्वजनतो भवान्भजतु निर्वृन्तिम्
3,11,14,eṣa dattavaro brahmā tvayi vinyasya tadbharam manaso nirvṛtiṃ prāpya vartate 'dyāpi manmatha,एष दत्तवरो ब्रह्मा त्वयि विन्यस्य तद्भरम् मनसो निर्वृतिं प्राप्य वर्तते ऽद्यापि मन्मथ
3,11,15,amoghaṃ balavīryaṃ te na te moghaḥ parākramaḥ,अमोघं बलवीर्यं ते न ते मोघः पराक्रमः
3,11,16,sukumārāṇyamoghāni kusumāstrāṇi te sadā brahmadattavaro 'yaṃ hi tārako nāma dānavaḥ,सुकुमाराण्यमोघानि कुसुमास्त्राणि ते सदा ब्रह्मदत्तवरो ऽयं हि तारको नाम दानवः
3,11,17,bādhate sakalāṃllokānasmānapi viśeṣataḥ śivaputrādṛte 'nyatra na bhayaṃ tasya vidyate,बाधते सकलांल्लोकानस्मानपि विशेषतः शिवपुत्रादृते ऽन्यत्र न भयं तस्य विद्यते
3,11,18,tvāṃ vināsminmahākārye na kaścitpravadedapi svakarācca bhavetkāryaṃ bhavato nānyataḥ kvacit,त्वां विनास्मिन्महाकार्ये न कश्चित्प्रवदेदपि स्वकराच्च भवेत्कार्यं भवतो नान्यतः क्वचित्
3,11,19,ātmyaikyadhayānanirataḥ śivo gauryā samanvitaḥ himācalatale ramye vartate munibhirvṛtaḥ,आत्म्यैक्यधयाननिरतः शिवो गौर्या समन्वितः हिमाचलतले रम्ये वर्तते मुनिभिर्वृतः
3,11,20,taṃ niyojaya gauryāṃ tu janiṣyati ca tatsutaḥ īṣatkāryamidaṃ kṛtvā trāyasvāsmānmahābala,तं नियोजय गौर्यां तु जनिष्यति च तत्सुतः ईषत्कार्यमिदं कृत्वा त्रायस्वास्मान्महाबल
3,11,21,evamabhyarthito devaiḥ stūyamāno muhurmuhuḥ jagāmātmavināśāya yato himavatastaṭam,एवमभ्यर्थितो देवैः स्तूयमानो मुहुर्मुहुः जगामात्मविनाशाय यतो हिमवतस्तटम्
3,11,22,kimapyārādhayāntaṃ tu dhyānasaṃmīlitekṣaṇam dadarśeśānamāsīnaṃ kusumaṣurudāyudhaḥ,किमप्याराधयान्तं तु ध्यानसंमीलितेक्षणम् ददर्शेशानमासीनं कुसुमषुरुदायुधः
3,11,23,etasminnantare tatra himavattanayā śivam ārirādhayiṣuścā gādbibhrāṇā rūpamadbhutam,एतस्मिन्नन्तरे तत्र हिमवत्तनया शिवम् आरिराधयिषुश्चा गाद्बिभ्राणा रूपमद्भुतम्
3,11,24,sametya śambhuṃ girijāṃ gandhapuṣpopahārakaiḥ śuśrūṣaṇaparāṃ tatra dadarśātibalaḥ smaraḥ,समेत्य शम्भुं गिरिजां गन्धपुष्पोपहारकैः शुश्रूषणपरां तत्र ददर्शातिबलः स्मरः
3,11,25,adṛśyaḥ sarvabhūtānānnātidūre 'sya saṃsthitaḥ sumanomārgaṇairagryaissa vivyādha maheśvaram,अदृश्यः सर्वभूतानान्नातिदूरे ऽस्य संस्थितः सुमनोमार्गणैरग्र्यैस्स विव्याध महेश्वरम्
3,11,26,vismṛtya sa hi kāryāṇi bāṇaviddho 'ntike sthitām gaurīṃ vilokayāmāsa manmathāviṣṭacetanaḥ,विस्मृत्य स हि कार्याणि बाणविद्धो ऽन्तिके स्थिताम् गौरीं विलोकयामास मन्मथाविष्टचेतनः
3,11,27,dhṛtimālaṃbya tu punaḥ kimetaditi cintayan dadarśāgre tu sannaddhaṃ manmathaṃ kusumāyudham,धृतिमालंब्य तु पुनः किमेतदिति चिन्तयन् ददर्शाग्रे तु सन्नद्धं मन्मथं कुसुमायुधम्
3,11,28,taṃ dṛṣṭvā kupitaḥ śūlī trailokyadahanakṣamaḥ tārtīyaṃ cakṣurunmīlya dadāha makaradhvajam,तं दृष्ट्वा कुपितः शूली त्रैलोक्यदहनक्षमः तार्तीयं चक्षुरुन्मील्य ददाह मकरध्वजम्
3,11,29,śivenaivamavajñātā duḥkhitā śailakanyakā anujñayā tataḥ pitrostapaḥ kartumagādvanam,शिवेनैवमवज्ञाता दुःखिता शैलकन्यका अनुज्ञया ततः पित्रोस्तपः कर्तुमगाद्वनम्
3,11,30,atha tadbhasma saṃvīkṣya citrakarmā gaṇeśvaraḥ tadbhasmanā tu puruṣaṃ citrākāraṃ cakāra saḥ,अथ तद्भस्म संवीक्ष्य चित्रकर्मा गणेश्वरः तद्भस्मना तु पुरुषं चित्राकारं चकार सः
3,11,31,taṃ vicitratanuṃ rudro dadarśāgre tu pūruṣam tatkṣaṇājjāta jīvo 'bhūnmūrtimāniva manmathaḥ mahābalo 'titejasvī madhyāhnārkasamaprabhaḥ,तं विचित्रतनुं रुद्रो ददर्शाग्रे तु पूरुषम् तत्क्षणाज्जात जीवो ऽभून्मूर्तिमानिव मन्मथः महाबलो ऽतितेजस्वी मध्याह्नार्कसमप्रभः
3,11,32,taṃ citrakarmā bāhubhyāṃ samāliṅgya mudānvitaḥ stuhi vāla mahādevaṃ sa tu sarvārthasiddhidaḥ,तं चित्रकर्मा बाहुभ्यां समालिङ्ग्य मुदान्वितः स्तुहि वाल महादेवं स तु सर्वार्थसिद्धिदः
3,11,33,ityuktvā śatarudrīyamupādiśadameyadhīḥ nanāma śataśo rudraṃ śatarudriyamājapan,इत्युक्त्वा शतरुद्रीयमुपादिशदमेयधीः ननाम शतशो रुद्रं शतरुद्रियमाजपन्
3,11,34,tataḥ prasanno bhagavānmahādevo vṛṣadhvajaḥ vareṇa cchandayāmāsa varaṃ vavre sa bālakaḥ,ततः प्रसन्नो भगवान्महादेवो वृषध्वजः वरेण च्छन्दयामास वरं वव्रे स बालकः
3,11,35,pratidvandvibalārthaṃ tu madbalenopayokṣyati tadastraśastramukhyāni vṛthā kurvantu no mama,प्रतिद्वन्द्विबलार्थं तु मद्बलेनोपयोक्ष्यति तदस्त्रशस्त्रमुख्यानि वृथा कुर्वन्तु नो मम
3,11,36,tatheti tatpratiśrutya vicārya kimapi prabhuḥ ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi rājyamasmai dadau punaḥ,तथेति तत्प्रतिश्रुत्य विचार्य किमपि प्रभुः षष्टिवर्षसहस्राणि राज्यमस्मै ददौ पुनः
3,11,37,etaddṛṣṭvā tu caritaṃ dhātā bhaṇḍiti bhaṇḍiti yaduvāca tato nāmnā bhaṇḍo lokeṣu kathyate,एतद्दृष्ट्वा तु चरितं धाता भण्डिति भण्डिति यदुवाच ततो नाम्ना भण्डो लोकेषु कथ्यते
3,11,38,iti dattvā varaṃ tasmai sarvairmunigaṇairvṛtaḥ dattvāstrāṇi ca śastrāṇi tatraivāntaradhācca saḥ,इति दत्त्वा वरं तस्मै सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः दत्त्वास्त्राणि च शस्त्राणि तत्रैवान्तरधाच्च सः
3,12,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne bhaṇḍāsuraprādurbhāvo nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ rudrakopānalājjāto yato bhaṇḍo mahābalaḥ tasmādraudrasvabhāvo hi dānavaścābhavattataḥ,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने भण्डासुरप्रादुर्भावो नामैकादशो ऽध्यायः रुद्रकोपानलाज्जातो यतो भण्डो महाबलः तस्माद्रौद्रस्वभावो हि दानवश्चाभवत्ततः
3,12,2,athāgacchanmahātejāḥ śukro daityapurohitaḥ samāyātāśca śataśo daiteyāḥ sumahābalāḥ,अथागच्छन्महातेजाः शुक्रो दैत्यपुरोहितः समायाताश्च शतशो दैतेयाः सुमहाबलाः
3,12,3,athāhūya mayaṃ bhaṇḍo daityavaṃśyādiśilpinam niyukto bhṛguputreṇa nijagādārthavadvacaḥ,अथाहूय मयं भण्डो दैत्यवंश्यादिशिल्पिनम् नियुक्तो भृगुपुत्रेण निजगादार्थवद्वचः
3,12,4,yatra sthitvā tu daityendraistrailokyaṃ śāsitaṃ purā tadgatvā śoṇitapuraṃ kuruṣva tvaṃ yathāpuram,यत्र स्थित्वा तु दैत्येन्द्रैस्त्रैलोक्यं शासितं पुरा तद्गत्वा शोणितपुरं कुरुष्व त्वं यथापुरम्
3,12,5,tacchrutvā vacanaṃ śilpī sa gatvātha puraṃ mahat cakre 'marapuraprakhyaṃ manasaivekṣaṇena tu,तच्छ्रुत्वा वचनं शिल्पी स गत्वाथ पुरं महत् चक्रे ऽमरपुरप्रख्यं मनसैवेक्षणेन तु
3,12,6,athābhiṣiktaḥ śukreṇa daiteyaiśca mahābalaiḥ śuśabhe parayā lakṣmyā tejasā ca samanvitaḥ,अथाभिषिक्तः शुक्रेण दैतेयैश्च महाबलैः शुशभे परया लक्ष्म्या तेजसा च समन्वितः
3,12,7,hiraṇyāya tu yaddattaṃ kirīṭaṃ brahmaṇā purā sajīvamavināśyaṃ ca daityendrairapi bhūṣitam dadhau bhṛgusutotsṛṣṭaṃ bhaṇḍo bālārkasannibham,हिरण्याय तु यद्दत्तं किरीटं ब्रह्मणा पुरा सजीवमविनाश्यं च दैत्येन्द्रैरपि भूषितम् दधौ भृगुसुतोत्सृष्टं भण्डो बालार्कसन्निभम्
3,12,8,cāmare candrasaṃkāśe sajīve brahma nirmite na rogo na ca duḥkhāni saṃdadhau yanniṣevaṇāt,चामरे चन्द्रसंकाशे सजीवे ब्रह्म निर्मिते न रोगो न च दुःखानि संदधौ यन्निषेवणात्
3,12,9,tasyātapatraṃ pradadau brahmaṇaiva purā kṛtam yasya cchāyāniṣaṇṇāstu bādhyante nāstrakoṭibhiḥ,तस्यातपत्रं प्रददौ ब्रह्मणैव पुरा कृतम् यस्य च्छायानिषण्णास्तु बाध्यन्ते नास्त्रकोटिभिः
3,12,10,dhanuśca vijayaṃ nāma śaṅkhaṃ ca ripughātinam anyānyapi mahārhāṇi bhūṣaṇāni pradattavān,धनुश्च विजयं नाम शङ्खं च रिपुघातिनम् अन्यान्यपि महार्हाणि भूषणानि प्रदत्तवान्
3,12,11,tasya siṃhāsanaṃ prādādakṣayyaṃ sūryasannibham tataḥ siṃhāsanāsīnaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ babhūvātīva tejasvī ratnamuttejitaṃ yathā,तस्य सिंहासनं प्रादादक्षय्यं सूर्यसन्निभम् ततः सिंहासनासीनः सर्वाभरणभूषितः बभूवातीव तेजस्वी रत्नमुत्तेजितं यथा
3,12,12,babhūvuratha daiteyāstayāṣṭau tu mahābalāḥ indraśatruramitraghno vidyunmālī vibhīṣaṇaḥ ugrakarmogradhanvā ca vijayaśruti pāragaḥ,बभूवुरथ दैतेयास्तयाष्टौ तु महाबलाः इन्द्रशत्रुरमित्रघ्नो विद्युन्माली विभीषणः उग्रकर्मोग्रधन्वा च विजयश्रुति पारगः
3,12,13,sumohinī kumudinī citrāṅgī suṃdarī tathā catasro vanitāstasya babhūvuḥ priyadarśanāḥ,सुमोहिनी कुमुदिनी चित्राङ्गी सुंदरी तथा चतस्रो वनितास्तस्य बभूवुः प्रियदर्शनाः
3,12,14,tamasevanta kālajñā devāḥ sarve savāsavāḥ syandanāsturagā nāgāḥ pādātāśca sahasraśaḥ,तमसेवन्त कालज्ञा देवाः सर्वे सवासवाः स्यन्दनास्तुरगा नागाः पादाताश्च सहस्रशः
3,12,15,saṃbabhūvurmahākāyā mahānto jitakāśinaḥ babhūvurdānavāḥ sarve bhṛguputramatānugāḥ,संबभूवुर्महाकाया महान्तो जितकाशिनः बभूवुर्दानवाः सर्वे भृगुपुत्रमतानुगाः
3,12,16,arcayanto mahādevamāsthitāḥ śivaśāsane babhūvurdānavāstatra putrapautradhanānvitāḥ gṛhegṛhe ca yajñāśca saṃbabhūvuḥ samantataḥ,अर्चयन्तो महादेवमास्थिताः शिवशासने बभूवुर्दानवास्तत्र पुत्रपौत्रधनान्विताः गृहेगृहे च यज्ञाश्च संबभूवुः समन्ततः
3,12,17,ṛco yajūṃṣi sāmāni mīmāṃsānyāyakādayaḥ pravartante sma daityānāṃ bhūyaḥ pratigṛhaṃ tadā,ऋचो यजूंषि सामानि मीमांसान्यायकादयः प्रवर्तन्ते स्म दैत्यानां भूयः प्रतिगृहं तदा
3,12,18,yathāśrameṣu mukhyeṣu munīnāṃ ca dvijanmanām tathā yajñeṣu daityānāṃ bubhujurhavyabhojinaḥ,यथाश्रमेषु मुख्येषु मुनीनां च द्विजन्मनाम् तथा यज्ञेषु दैत्यानां बुभुजुर्हव्यभोजिनः
3,12,19,evaṃ kṛtavato 'pyasya bhaṇḍasya jitakāśinaḥ ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi vyatītāni kṣaṇārdhavat,एवं कृतवतो ऽप्यस्य भण्डस्य जितकाशिनः षष्टिवर्षसहस्राणि व्यतीतानि क्षणार्धवत्
3,12,20,vardhamānamatho daityaṃ tapasā ca balena ca hīyamānabalaṃ cendraṃ saṃprekṣya kamalāpatiḥ,वर्धमानमथो दैत्यं तपसा च बलेन च हीयमानबलं चेन्द्रं संप्रेक्ष्य कमलापतिः
3,12,21,sasarja sahasā kāñcinmāyāṃ lokavimohinīm tāmuvāca tato māyāṃ devadevo janārdanaḥ,ससर्ज सहसा काञ्चिन्मायां लोकविमोहिनीम् तामुवाच ततो मायां देवदेवो जनार्दनः
3,12,22,tvaṃ hi sarvāṇi bhūtāni mohayantī nijaujasā vicarasva yathākāmaṃ tvāṃ na jñāsyati kaścana,त्वं हि सर्वाणि भूतानि मोहयन्ती निजौजसा विचरस्व यथाकामं त्वां न ज्ञास्यति कश्चन
3,12,23,tvaṃ tu śīghramito gatvā bhaṇḍaṃ daiteyanāyakam mohayitvācireṇaiva viṣayānupabhokṣyase,त्वं तु शीघ्रमितो गत्वा भण्डं दैतेयनायकम् मोहयित्वाचिरेणैव विषयानुपभोक्ष्यसे
3,12,24,evaṃ labdhvā varaṃ māyā taṃ praṇamya janārdanam yayāce 'psaraso mukhyāḥ sahāyārthaṃ tu kāścana,एवं लब्ध्वा वरं माया तं प्रणम्य जनार्दनम् ययाचे ऽप्सरसो मुख्याः सहायार्थं तु काश्चन
3,12,25,tayā saṃprārthito bhūyaḥ preṣayāmāsa kāścana tābhirviśvācimukhyābhiḥ sahitā sā mṛgekṣaṇā prayayau mānasasyāgyaṃ taṭamujjvalabhūruham,तया संप्रार्थितो भूयः प्रेषयामास काश्चन ताभिर्विश्वाचिमुख्याभिः सहिता सा मृगेक्षणा प्रययौ मानसस्याग्यं तटमुज्ज्वलभूरुहम्
3,12,26,yatra krīḍati daityendro nijanārībhiranvitaḥ tatra sā mṛgaśāvākṣī mūle caṃpakaśākhinaḥ nivāsamakarodramyaṃ gāyantī madhurasvaram,यत्र क्रीडति दैत्येन्द्रो निजनारीभिरन्वितः तत्र सा मृगशावाक्षी मूले चंपकशाखिनः निवासमकरोद्रम्यं गायन्ती मधुरस्वरम्
3,12,27,athāgatastu daityendro balibhirbhantribhirvṛtaḥ śrutvā tu vīṇāninadaṃ dadarśa ca varāṅganām,अथागतस्तु दैत्येन्द्रो बलिभिर्भन्त्रिभिर्वृतः श्रुत्वा तु वीणानिनदं ददर्श च वराङ्गनाम्
3,12,28,tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ vidyullekhāmivāparām māyāmaye mahāgarte patito madanābhidhe,तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं विद्युल्लेखामिवापराम् मायामये महागर्ते पतितो मदनाभिधे
3,12,29,athāsya mantriṇo 'bhūvantdṛdaye smaratāpi tāḥ,अथास्य मन्त्रिणो ऽभूवन्त्दृदये स्मरतापि ताः
3,12,30,tena daiteyanāthena ciraṃ saṃprarthitā satī taiśca saṃprarthitāstāśca pratiśūśruvurañjasā,तेन दैतेयनाथेन चिरं संप्रर्थिता सती तैश्च संप्रर्थितास्ताश्च प्रतिशूश्रुवुरञ्जसा
3,12,31,yāstvalabhyā mahāyajñairaśvamedhādikairapi tā labdhvā mohinīmukhyā nirvṛtiṃ paramāṃ yayuḥ,यास्त्वलभ्या महायज्ञैरश्वमेधादिकैरपि ता लब्ध्वा मोहिनीमुख्या निर्वृतिं परमां ययुः
3,12,32,visasmarustadā vedāṃstathā devamumāpatim vijahuste tathā yajñakriyāścānyāḥ śubhāvahāḥ,विसस्मरुस्तदा वेदांस्तथा देवमुमापतिम् विजहुस्ते तथा यज्ञक्रियाश्चान्याः शुभावहाः
3,12,33,avamānahataścāsītteṣāmapi purohitaḥ muhūrttamiva teṣāṃ tu yayāvabdāyutaṃ tadā,अवमानहतश्चासीत्तेषामपि पुरोहितः मुहूर्त्तमिव तेषां तु ययावब्दायुतं तदा
3,12,34,mohiteṣvatha daityeṣu sarve devāḥ savāsavāḥ vimuktopadravā brahmannāmodaṃ paramaṃ yayuḥ,मोहितेष्वथ दैत्येषु सर्वे देवाः सवासवाः विमुक्तोपद्रवा ब्रह्मन्नामोदं परमं ययुः
3,12,35,kadācidatha devendraṃ vīkṣya siṃhāsane sthitam sarvadevaiḥ parivṛtaṃ nārado munirāyayau,कदाचिदथ देवेन्द्रं वीक्ष्य सिंहासने स्थितम् सर्वदेवैः परिवृतं नारदो मुनिराययौ
3,12,36,praṇamya muniśārdūlaṃ jvalantamiva pāvakam kṛtāñjalipuṭo bhūtvā deveśo vākyamabravīt,प्रणम्य मुनिशार्दूलं ज्वलन्तमिव पावकम् कृताञ्जलिपुटो भूत्वा देवेशो वाक्यमब्रवीत्
3,12,37,bhagavansarvadharmajña parāparavidāṃ vara tatraiva gamanaṃ te syādyaṃ dhanyaṃ kartumicchasi,भगवन्सर्वधर्मज्ञ परापरविदां वर तत्रैव गमनं ते स्याद्यं धन्यं कर्तुमिच्छसि
3,12,38,bhaviṣyacchobhanākāraṃ tavāgamanakāraṇam tvadvākyāmṛtamākarṇya śravaṇānandanirbharam aśeṣaduḥkhānyuttīrya kṛtārthaḥ syāṃ munīśvara,भविष्यच्छोभनाकारं तवागमनकारणम् त्वद्वाक्यामृतमाकर्ण्य श्रवणानन्दनिर्भरम् अशेषदुःखान्युत्तीर्य कृतार्थः स्यां मुनीश्वर
3,12,39,nārada uvāca atha saṃmohito bhaṇḍo daityendro viṣṇumāyayā tayā vimukto lokāṃstrīndahetāgnirivāparaḥ,नारद उवाच अथ संमोहितो भण्डो दैत्येन्द्रो विष्णुमायया तया विमुक्तो लोकांस्त्रीन्दहेताग्निरिवापरः
3,12,40,adhikastava tejobhirastrairmāyābalena ca tasya tejo 'pahārastu kartavyo 'tibalasya tu,अधिकस्तव तेजोभिरस्त्रैर्मायाबलेन च तस्य तेजो ऽपहारस्तु कर्तव्यो ऽतिबलस्य तु
3,12,41,vinārādhanato devyāḥ parāśaktestu vāsava aśakyo 'nyena tapasā kalpakoṭiśatairapi,विनाराधनतो देव्याः पराशक्तेस्तु वासव अशक्यो ऽन्येन तपसा कल्पकोटिशतैरपि
3,12,42,puraivodayataḥ śatrorārādhayata bāliśāḥ ārādhitā bhagavatī sā vaḥ śreyo vidhāsyati,पुरैवोदयतः शत्रोराराधयत बालिशाः आराधिता भगवती सा वः श्रेयो विधास्यति
3,12,43,evaṃ saṃbodhitastena śakro devagaṇeśvaraḥ taṃ muniṃ pūjayāmāsa sarvadevaiḥ samanvitaḥ tapase kṛtasannāho yayau haimavataṃ taṭam,एवं संबोधितस्तेन शक्रो देवगणेश्वरः तं मुनिं पूजयामास सर्वदेवैः समन्वितः तपसे कृतसन्नाहो ययौ हैमवतं तटम्
3,12,44,tatra bhāgīrathītīre sarvartukusumojjvale parāśaktermahāpūjāṃ cakre 'khilasuraiḥ samam indraprasthamabhūnnāmrā tadādyakhilasiddhidam,तत्र भागीरथीतीरे सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वले पराशक्तेर्महापूजां चक्रे ऽखिलसुरैः समम् इन्द्रप्रस्थमभून्नाम्रा तदाद्यखिलसिद्धिदम्
3,12,45,brahmātmajopadiṣṭena kurvatāṃ vidhinā parām devyāstu mahatīṃ pūjāṃ japadhyānaratātmanām,ब्रह्मात्मजोपदिष्टेन कुर्वतां विधिना पराम् देव्यास्तु महतीं पूजां जपध्यानरतात्मनाम्
3,12,46,ugre tapasi saṃsthānāmananyā rpitacetasām daśavarṣasahasrāṇi daśāhāni ca saṃyayuḥ,उग्रे तपसि संस्थानामनन्या र्पितचेतसाम् दशवर्षसहस्राणि दशाहानि च संययुः
3,12,47,mohitānatha tāndṛṣṭvā bhṛguputro mahāmatiḥ bhaṇḍāsuraṃ samabhyetya nijagāda purohitaḥ,मोहितानथ तान्दृष्ट्वा भृगुपुत्रो महामतिः भण्डासुरं समभ्येत्य निजगाद पुरोहितः
3,12,48,tvāmevāśritya rācaindra sadā dānavasattamāḥ nirbhayāstriṣu lokeṣu carantīcchavihāriṇaḥ,त्वामेवाश्रित्य राचैन्द्र सदा दानवसत्तमाः निर्भयास्त्रिषु लोकेषु चरन्तीच्छविहारिणः
3,12,49,jātimātraṃ hi bhavato hanti sarvānsadā hariḥ tenaiva nirmitā māyā yayā saṃmohito bhavān,जातिमात्रं हि भवतो हन्ति सर्वान्सदा हरिः तेनैव निर्मिता माया यया संमोहितो भवान्
3,12,50,bhavantaṃ mohitaṃ dṛṣṭvā randhrānveṣaṇa tatparaḥ bhavatāṃ vijayārthāya karotīndro mahattapaḥ,भवन्तं मोहितं दृष्ट्वा रन्ध्रान्वेषण तत्परः भवतां विजयार्थाय करोतीन्द्रो महत्तपः
3,12,51,yadi tuṣṭā jagaddhātrī tasyaiva vijayo bhavet imāṃ māyāmayīṃ tyaktvā mantribhiḥ sahito bhavān gatvā haimavataṃ śailaṃ pareṣāṃ vighnamācara,यदि तुष्टा जगद्धात्री तस्यैव विजयो भवेत् इमां मायामयीं त्यक्त्वा मन्त्रिभिः सहितो भवान् गत्वा हैमवतं शैलं परेषां विघ्नमाचर
3,12,52,evamuktastu guruṇā hitvā paryaṅkamuttamam mantrivṛddhānu pāhūya yathāvṛttāntamāha saḥ,एवमुक्तस्तु गुरुणा हित्वा पर्यङ्कमुत्तमम् मन्त्रिवृद्धानु पाहूय यथावृत्तान्तमाह सः
3,12,53,tacchrutvā nṛpatiṃ prāha śrutavarmā vimṛśya ca ṣaṣṭivarṣasahasrāṇāṃ rājyaṃ tava śivārpitam,तच्छ्रुत्वा नृपतिं प्राह श्रुतवर्मा विमृश्य च षष्टिवर्षसहस्राणां राज्यं तव शिवार्पितम्
3,12,54,tasmādapyadhikaṃ vīra gatamāsīdanekaśaḥ aśakyapratikāryo 'yaṃ yaḥ kālaśivacoditaḥ,तस्मादप्यधिकं वीर गतमासीदनेकशः अशक्यप्रतिकार्यो ऽयं यः कालशिवचोदितः
3,12,55,aśakyapratikāryo 'yaṃ tadabhyarcanato vinā kāle tu bhogaḥ karttavyo duḥkhasya ca sukhasya vā,अशक्यप्रतिकार्यो ऽयं तदभ्यर्चनतो विना काले तु भोगः कर्त्तव्यो दुःखस्य च सुखस्य वा
3,12,56,athāha bhīmakarmākhyo nopekṣyo 'riryathābalam kriyāvighne kṛte 'smābhirvijayaste bhaviṣyati,अथाह भीमकर्माख्यो नोपेक्ष्यो ऽरिर्यथाबलम् क्रियाविघ्ने कृते ऽस्माभिर्विजयस्ते भविष्यति
3,12,57,tava yuddhe mahārāja parārthaṃ balahāriṇī dattā vidyā śivenaiva tasmātte vijayaḥ sadā,तव युद्धे महाराज परार्थं बलहारिणी दत्ता विद्या शिवेनैव तस्मात्ते विजयः सदा
3,12,58,anumene ca tadvākyaṃ bhaṇḍo dānavanāyakaḥ nirgatya sahasenābhiryayau haimavataṃ taṭam,अनुमेने च तद्वाक्यं भण्डो दानवनायकः निर्गत्य सहसेनाभिर्ययौ हैमवतं तटम्
3,12,59,tapovighnakarāndṛṣṭvā dānavāñjagadaṃbikā alaṅghyamakarodagre mahāprākāramujjvalam,तपोविघ्नकरान्दृष्ट्वा दानवाञ्जगदंबिका अलङ्घ्यमकरोदग्रे महाप्राकारमुज्ज्वलम्
3,12,60,taṃ dṛṣṭvā dānavendro 'pi kimetaditi vismitaḥ saṃkruddho dānavāstreṇa babhañjātibalena tu,तं दृष्ट्वा दानवेन्द्रो ऽपि किमेतदिति विस्मितः संक्रुद्धो दानवास्त्रेण बभञ्जातिबलेन तु
3,12,61,punareva tadagre 'bhūdalaṅghyaḥ sarvadānavaiḥ vāyavyāstreṇa taṃ dhīro babhañja ca nanāda ca,पुनरेव तदग्रे ऽभूदलङ्घ्यः सर्वदानवैः वायव्यास्त्रेण तं धीरो बभञ्ज च ननाद च
3,12,62,paunaḥ punyena tadbhasma prābhūtpunarupasthitam etaddṛṣṭvā tu daityendro viṣaṇmaḥ svapuraṃ yayau,पौनः पुन्येन तद्भस्म प्राभूत्पुनरुपस्थितम् एतद्दृष्ट्वा तु दैत्येन्द्रो विषण्मः स्वपुरं ययौ
3,12,63,tāṃ ca dṛṣṭvā jagaddhātrīṃ dṛṣṭvā prākāramujjvalam bhayādvivyathire devā vimuktasakalakriyāḥ,तां च दृष्ट्वा जगद्धात्रीं दृष्ट्वा प्राकारमुज्ज्वलम् भयाद्विव्यथिरे देवा विमुक्तसकलक्रियाः
3,12,64,tānuvāca tataḥ śakro daityendro 'yamihāgataḥ aśakyaḥ samare yoddhumasmābhirakhilairapi,तानुवाच ततः शक्रो दैत्येन्द्रो ऽयमिहागतः अशक्यः समरे योद्धुमस्माभिरखिलैरपि
3,12,65,palāyitānāmapi no gatiranyā na kutracit kuṇḍaṃ yojanavistāraṃ samyakkṛtvā tu śobhanam,पलायितानामपि नो गतिरन्या न कुत्रचित् कुण्डं योजनविस्तारं सम्यक्कृत्वा तु शोभनम्
3,12,66,mahāyāgavidhānena praṇidhāya hutāśanam yajāmaḥ paramāṃ śāktiṃ mahāmāsairvayaṃ surāḥ,महायागविधानेन प्रणिधाय हुताशनम् यजामः परमां शाक्तिं महामासैर्वयं सुराः
3,12,67,brahmabhūtā bhaviṣyāmo bhokṣyāmo vā triviṣṭapam evamuktāstu te sarvedevāḥ sendrapurogamāḥ,ब्रह्मभूता भविष्यामो भोक्ष्यामो वा त्रिविष्टपम् एवमुक्तास्तु ते सर्वेदेवाः सेन्द्रपुरोगमाः
3,12,68,vidhivajjuhuvurmāṃsānyutkṛtyotkṛtya mantrataḥ huteṣu sarvamāṃseṣu pādeṣu ca kareṣu ca,विधिवज्जुहुवुर्मांसान्युत्कृत्योत्कृत्य मन्त्रतः हुतेषु सर्वमांसेषु पादेषु च करेषु च
3,12,69,hotumicchatsu deveṣu kalevaramaśeṣataḥ prādurbabhūva paramantejaḥ puñjo hyanuttamaḥ,होतुमिच्छत्सु देवेषु कलेवरमशेषतः प्रादुर्बभूव परमन्तेजः पुञ्जो ह्यनुत्तमः
3,12,70,tanmadhyataḥ samudabhūccakrākāramanuttamam tanmadhye tu mahādevīmudayārkasamaprabhām,तन्मध्यतः समुदभूच्चक्राकारमनुत्तमम् तन्मध्ये तु महादेवीमुदयार्कसमप्रभाम्
3,12,71,jagadujjīvanakarīṃ brahmaviṣṇuśivātmikām saundaryasārasīmāṃ tāmānandarasasāgarām,जगदुज्जीवनकरीं ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् सौन्दर्यसारसीमां तामानन्दरससागराम्
3,12,72,japākusumasaṃkāśāṃ dāḍimīkusumāṃbarām sarvābharaṇasaṃyuktāṃ śṛṅgāraikarasālayām,जपाकुसुमसंकाशां दाडिमीकुसुमांबराम् सर्वाभरणसंयुक्तां शृङ्गारैकरसालयाम्
3,12,73,kṛpātaraṅgitāpāṅganayanālokakaumudīm pāśāṅkuśekṣukodaṇḍapañcabāṇalasatkarām,कृपातरङ्गितापाङ्गनयनालोककौमुदीम् पाशाङ्कुशेक्षुकोदण्डपञ्चबाणलसत्कराम्
3,12,74,tāṃ vilokya mahādevīṃ devāḥ sarve savāsavāḥ praṇemurmuditātmāno bhūyobhūyo 'khilātmikam,तां विलोक्य महादेवीं देवाः सर्वे सवासवाः प्रणेमुर्मुदितात्मानो भूयोभूयो ऽखिलात्मिकम्
3,12,75,tayā vilokitāḥ sadyaste sarve vigatajvarāḥ saṃpūrṇāṅgā dṛḍhatarā vajradehā mahābalāḥ tuṣṭuvuśca mahādevīmaṃbikāmakhilārthadām,तया विलोकिताः सद्यस्ते सर्वे विगतज्वराः संपूर्णाङ्गा दृढतरा वज्रदेहा महाबलाः तुष्टुवुश्च महादेवीमंबिकामखिलार्थदाम्
3,13,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne lalitāprādurbhāvo nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ devā ūcuḥ jaya devi jaganmātarjaya devi parātpare jaya kalyāṇanilaye jaya kāmakalātmike,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ललिताप्रादुर्भावो नाम द्वादशो ऽध्यायः देवा ऊचुः जय देवि जगन्मातर्जय देवि परात्परे जय कल्याणनिलये जय कामकलात्मिके
3,13,2,jayakāri ca vāmākṣi jaya kāmākṣi sundari jayākhilasurārādhye jaya kāmeśi mānade,जयकारि च वामाक्षि जय कामाक्षि सुन्दरि जयाखिलसुराराध्ये जय कामेशि मानदे
3,13,3,jaya brahmamaye devi brahmātmakarasātmike jaya nārāyaṇi pare nanditāśeṣaviṣṭape,जय ब्रह्ममये देवि ब्रह्मात्मकरसात्मिके जय नारायणि परे नन्दिताशेषविष्टपे
3,13,4,jaya śrīkaṇṭhadayite jaya śrīlaliteṃbike jaya śrīvijaye devi vijaya śrīsamṛddhide,जय श्रीकण्ठदयिते जय श्रीललितेंबिके जय श्रीविजये देवि विजय श्रीसमृद्धिदे
3,13,5,jātasya jāyamānasya iṣṭāpūrtasya hetave namastasyai trijagatāṃ pālayitryai parātpare,जातस्य जायमानस्य इष्टापूर्तस्य हेतवे नमस्तस्यै त्रिजगतां पालयित्र्यै परात्परे
3,13,6,kalāmuhūrtakāṣṭhāhar māsartuśaradātmane namaḥ sahasraśīrṣāyai sahasramukhalocane,कलामुहूर्तकाष्ठाहर् मासर्तुशरदात्मने नमः सहस्रशीर्षायै सहस्रमुखलोचने
3,13,7,namaḥ sahasrahastābjapādapaṅkajaśobhite aṇoraṇutare devi mahato 'pi mahīyasi,नमः सहस्रहस्ताब्जपादपङ्कजशोभिते अणोरणुतरे देवि महतो ऽपि महीयसि
3,13,8,parātparatare mātastejastejīyasāmapi atalaṃ tu bhavetpādau vitalaṃ jānunī tava,परात्परतरे मातस्तेजस्तेजीयसामपि अतलं तु भवेत्पादौ वितलं जानुनी तव
3,13,9,rasātalaṃ kaṭīdeśaḥ kukṣiste dharaṇī bhavet hṛdayaṃ tu bhuvarlokaḥ svaste mukhamudāhṛtam,रसातलं कटीदेशः कुक्षिस्ते धरणी भवेत् हृदयं तु भुवर्लोकः स्वस्ते मुखमुदाहृतम्
3,13,10,dṛśaścandrārkadahanā diśaste bāhavoṃbike marutastu tavocchvāsā vācaste śrutayo 'khilāḥ,दृशश्चन्द्रार्कदहना दिशस्ते बाहवोंबिके मरुतस्तु तवोच्छ्वासा वाचस्ते श्रुतयो ऽखिलाः
3,13,11,krīḍā te lokaracanā sakhā te cinmayaḥ śivaḥ āhāraste sadānando vāsaste hṛdaye satām,क्रीडा ते लोकरचना सखा ते चिन्मयः शिवः आहारस्ते सदानन्दो वासस्ते हृदये सताम्
3,13,12,dṛśyādṛśya svarūpāṇi rūpāṇi bhuvanāni te śiroruhā ghanāste tu tārakāḥ kusumāni te,दृश्यादृश्य स्वरूपाणि रूपाणि भुवनानि ते शिरोरुहा घनास्ते तु तारकाः कुसुमानि ते
3,13,13,dharmādyā bāhavaste syuradharmādyāyudhāni te yamāśca niyamāścaiva karapādaruhāstathā,धर्माद्या बाहवस्ते स्युरधर्माद्यायुधानि ते यमाश्च नियमाश्चैव करपादरुहास्तथा
3,13,14,stanau svāhāsvadhākarau lokojjīvanakārakau prāṇāyāmastu te nāsā rasanā te sarasvatī,स्तनौ स्वाहास्वधाकरौ लोकोज्जीवनकारकौ प्राणायामस्तु ते नासा रसना ते सरस्वती
3,13,15,pratyāhārastvidriṃyāṇi dhyānaṃ te dhīstu sattamā manaste dhāraṇāśaktirhṛdayaṃ te samādhikaḥ,प्रत्याहारस्त्विद्रिंयाणि ध्यानं ते धीस्तु सत्तमा मनस्ते धारणाशक्तिर्हृदयं ते समाधिकः
3,13,16,mahīruhāsteṅgaruhāḥ prabhātaṃ vasanaṃ tava bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca nityaṃ ca tava vigrahaḥ,महीरुहास्तेङ्गरुहाः प्रभातं वसनं तव भूतं भव्यं भविष्यच्च नित्यं च तव विग्रहः
3,13,17,yajñarūpā jagaddhātrī viśvarūpā ca pāvanī ādau yā tu dayābhūtā sasarja nikhilāḥ prajāḥ,यज्ञरूपा जगद्धात्री विश्वरूपा च पावनी आदौ या तु दयाभूता ससर्ज निखिलाः प्रजाः
3,13,18,hṛdayasthāpi lokānāmadṛśyā mohanātmikā,हृदयस्थापि लोकानामदृश्या मोहनात्मिका
3,13,19,nāmarūpavibhāgaṃ ca yā karoti svalīlayā tānyadhiṣṭhāya tiṣṭhantī teṣvasaktārthakāmadā namastasyai mahādevyai sarvaśaktyai namonamaḥ,नामरूपविभागं च या करोति स्वलीलया तान्यधिष्ठाय तिष्ठन्ती तेष्वसक्तार्थकामदा नमस्तस्यै महादेव्यै सर्वशक्त्यै नमोनमः
3,13,20,yadājñayā pravartante vahnisūryaidumārutāḥ pṛthivyādīni bhūtāni tasyai devyai namonamaḥ,यदाज्ञया प्रवर्तन्ते वह्निसूर्यैदुमारुताः पृथिव्यादीनि भूतानि तस्यै देव्यै नमोनमः
3,13,21,yā sasarjādidhātāraṃ sargādāvādibhūridam dadhāra svayamevaikā tasyai devyai namonamaḥ,या ससर्जादिधातारं सर्गादावादिभूरिदम् दधार स्वयमेवैका तस्यै देव्यै नमोनमः
3,13,22,yathā dhṛtā tu dhariṇī yayākāśamameyayā yasyāmudeti savitā tasyai devyai namonamaḥ,यथा धृता तु धरिणी ययाकाशममेयया यस्यामुदेति सविता तस्यै देव्यै नमोनमः
3,13,23,yatrodeti jagatkṛtsnaṃ yatra tiṣṭhati nirbharam yatrāntameti kāle tu tasyai devyai namonamaḥ,यत्रोदेति जगत्कृत्स्नं यत्र तिष्ठति निर्भरम् यत्रान्तमेति काले तु तस्यै देव्यै नमोनमः
3,13,24,namonamaste rajase bhavāyai namonamaḥ sāttvikasaṃsthitāyai namonamaste tamase harāyai namonamo nirguṇataḥ śivāyai,नमोनमस्ते रजसे भवायै नमोनमः सात्त्विकसंस्थितायै नमोनमस्ते तमसे हरायै नमोनमो निर्गुणतः शिवायै
3,13,25,namonamaste jagadekamātre namonamaste jagadekapitre namonamaste 'khilarūpatantre namonamaste 'khilayantrarūpe,नमोनमस्ते जगदेकमात्रे नमोनमस्ते जगदेकपित्रे नमोनमस्ते ऽखिलरूपतन्त्रे नमोनमस्ते ऽखिलयन्त्ररूपे
3,13,26,namonamo lokagurupradhāne namonamaste 'khilavāgvibhūtyai namo 'stu lakṣmyai jagadekatuṣṭyai namonamaḥ śāṃbhavi sarvaśaktyai,नमोनमो लोकगुरुप्रधाने नमोनमस्ते ऽखिलवाग्विभूत्यै नमो ऽस्तु लक्ष्म्यै जगदेकतुष्ट्यै नमोनमः शांभवि सर्वशक्त्यै
3,13,27,anādimadhyāntamapāñcabhautikaṃ hyavāṅmanogamyamatarkyavaibhavam arūpamadvandvamadṛṣṭagocaraṃ prabhāvamagryaṃ kathamaṃba varṇaye,अनादिमध्यान्तमपाञ्चभौतिकं ह्यवाङ्मनोगम्यमतर्क्यवैभवम् अरूपमद्वन्द्वमदृष्टगोचरं प्रभावमग्र्यं कथमंब वर्णये
3,13,28,prasīda viśveśvari viśvavandite prasīda vidyeśvari vedarūpiṇi prasīda māyāmayi mantrāvigrahe prasīda sarveśvari sarvarūpiṇi,प्रसीद विश्वेश्वरि विश्ववन्दिते प्रसीद विद्येश्वरि वेदरूपिणि प्रसीद मायामयि मन्त्राविग्रहे प्रसीद सर्वेश्वरि सर्वरूपिणि
3,13,29,iti statvā mahādevīṃ devāḥ sarve savāsavāḥ bhūyobhūyo namaskṛtya śaraṇaṃ jagamurañjasā,इति स्तत्वा महादेवीं देवाः सर्वे सवासवाः भूयोभूयो नमस्कृत्य शरणं जगमुरञ्जसा
3,13,30,tataḥ prasannā sā devī praṇataṃ vīkṣya vāsavam vareṇa cchandayāmāsa varadākhiladehinām,ततः प्रसन्ना सा देवी प्रणतं वीक्ष्य वासवम् वरेण च्छन्दयामास वरदाखिलदेहिनाम्
3,13,31,indra uvāca yadi tuṣṭāsi karyāṇi varaṃ daityendra pīḍitaḥ durdharaṃ jīvitaṃ dehi tvāṃ gatāḥ śaraṇārthinaḥ,इन्द्र उवाच यदि तुष्टासि कर्याणि वरं दैत्येन्द्र पीडितः दुर्धरं जीवितं देहि त्वां गताः शरणार्थिनः
3,13,32,śrīdevyuvāca ahameva vinirjitya bhaṇḍaṃ daityakulodbhavam acirāttava dāsyāmi trailokyaṃ sacarācaram,श्रीदेव्युवाच अहमेव विनिर्जित्य भण्डं दैत्यकुलोद्भवम् अचिरात्तव दास्यामि त्रैलोक्यं सचराचरम्
3,13,33,nirbhayā muditāḥ santu sarve devagaṇāstathā ye stoṣyanti ca māṃ bhaktyā stavenānena mānavāḥ,निर्भया मुदिताः सन्तु सर्वे देवगणास्तथा ये स्तोष्यन्ति च मां भक्त्या स्तवेनानेन मानवाः
3,13,34,bhājanaṃ te bhaviṣyanti dharmaśrīyaśasāṃ sadā vidyāvinayasaṃpannā nīrogā dīrghajīvinaḥ,भाजनं ते भविष्यन्ति धर्मश्रीयशसां सदा विद्याविनयसंपन्ना नीरोगा दीर्घजीविनः
3,13,35,putramitrakala trāḍhyā bhavantu madanugrahāt iti labdhavarā devā devendro 'pi mahābalaḥ,पुत्रमित्रकल त्राढ्या भवन्तु मदनुग्रहात् इति लब्धवरा देवा देवेन्द्रो ऽपि महाबलः
3,13,36,āmodaṃ paramaṃ jagmustāṃ vilokya muhurmuhuḥ,आमोदं परमं जग्मुस्तां विलोक्य मुहुर्मुहुः
3,14,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne lalitāstavarājo nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ hayagrīva uvāca etasminneva kāle tu brahmā lokapitāmahaḥ ājagāmātha deveśīṃ draṣṭukāmo maharṣibhiḥ,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ललितास्तवराजो नाम त्रयोदशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा लोकपितामहः आजगामाथ देवेशीं द्रष्टुकामो महर्षिभिः
3,14,2,ājagāma tato viṣṇurārūḍho vinatāsutam śivo 'pi vṛṣamārūḍhaḥ samāyāto 'khileśvarīm,आजगाम ततो विष्णुरारूढो विनतासुतम् शिवो ऽपि वृषमारूढः समायातो ऽखिलेश्वरीम्
3,14,3,devarṣayo nāradādyāḥ samājagmurmaheśvarīm āyayustāṃ mahādevīṃ sarve cāpsarasāṃ gaṇāḥ,देवर्षयो नारदाद्याः समाजग्मुर्महेश्वरीम् आययुस्तां महादेवीं सर्वे चाप्सरसां गणाः
3,14,4,viśvāvasuprabhṛtayo gandharvāścaiva yakṣakāḥ brahmaṇātha samādiṣṭo viśvakarmā viśāṃpatiḥ,विश्वावसुप्रभृतयो गन्धर्वाश्चैव यक्षकाः ब्रह्मणाथ समादिष्टो विश्वकर्मा विशांपतिः
3,14,5,cakāra nagaraṃ divyaṃ yathāmarapuraṃ tathā tato bhagavatī durgā sarvamantrādhidevatā,चकार नगरं दिव्यं यथामरपुरं तथा ततो भगवती दुर्गा सर्वमन्त्राधिदेवता
3,14,6,vidyādhidevatā śyāmā samājagmaturaṃbikām brāhayādyā mātaraścaiva svasvabhūtagaṇāvṛtāḥ,विद्याधिदेवता श्यामा समाजग्मतुरंबिकाम् ब्राहयाद्या मातरश्चैव स्वस्वभूतगणावृताः
3,14,7,siddhayo hyaṇimādyāśca yoginyaścaiva koṭiśaḥ bhairavāḥ kṣetrapālāśca mahāśāstā gaṇāgraṇīḥ,सिद्धयो ह्यणिमाद्याश्च योगिन्यश्चैव कोटिशः भैरवाः क्षेत्रपालाश्च महाशास्ता गणाग्रणीः
3,14,8,mahāgaṇeśvaraḥ skando baṭuko vīrabhadrakaḥ āgatya te mahādevīṃ tuṣṭuvuḥ praṇatāstadā,महागणेश्वरः स्कन्दो बटुको वीरभद्रकः आगत्य ते महादेवीं तुष्टुवुः प्रणतास्तदा
3,14,9,tatrātha nagarīṃ ramyāṃ sāṭṭaprākāratoraṇām gajāśvarathaśālāḍhyāṃ rājavīthivirājitām,तत्राथ नगरीं रम्यां साट्टप्राकारतोरणाम् गजाश्वरथशालाढ्यां राजवीथिविराजिताम्
3,14,10,sāmantānāmamātyānāṃ sainikānāṃ dvijanma nām vetāladāsadāsīnāṃ gṛhāṇi rucirāṇi ca,सामन्तानाममात्यानां सैनिकानां द्विजन्म नाम् वेतालदासदासीनां गृहाणि रुचिराणि च
3,14,11,madhyaṃ rājagṛhaṃ divyaṃ dvāragopurabhūṣitam śālābhirbahubhiryuktaṃ sabhā bhiruṣaśobhitam,मध्यं राजगृहं दिव्यं द्वारगोपुरभूषितम् शालाभिर्बहुभिर्युक्तं सभा भिरुषशोभितम्
3,14,12,siṃhāsanasabhāṃ caiva navaratnamayīṃ śubhām madhye siṃhāsanaṃ divyaṃ cintāmaṇivīnirmitam,सिंहासनसभां चैव नवरत्नमयीं शुभाम् मध्ये सिंहासनं दिव्यं चिन्तामणिवीनिर्मितम्
3,14,13,svayaṃ prakāśamadvandvamudayādityasaṃnibham vilokya cintayāmāsa brahmā lokapitāmahaḥ,स्वयं प्रकाशमद्वन्द्वमुदयादित्यसंनिभम् विलोक्य चिन्तयामास ब्रह्मा लोकपितामहः
3,14,14,yastvetatsamadhiṣṭhāya vartate bāliśo 'pivā purasyāsya prabhāveṇa sarvalokādhiko bhavet,यस्त्वेतत्समधिष्ठाय वर्तते बालिशो ऽपिवा पुरस्यास्य प्रभावेण सर्वलोकाधिको भवेत्
3,14,15,na kevalā strī rājyārhā puruṣo 'pi tayā vinā maṅgalācāryasaṃyuktaṃ mahāpuruṣalakṣaṇam anukūlāṅganāyuktamabhiṣiñcediti śrutiḥ,न केवला स्त्री राज्यार्हा पुरुषो ऽपि तया विना मङ्गलाचार्यसंयुक्तं महापुरुषलक्षणम् अनुकूलाङ्गनायुक्तमभिषिञ्चेदिति श्रुतिः
3,14,16,vibhātīyaṃ varārohā bhūrtā śṛṅgāradevatā varo 'syāstriṣu lokeṣu na cānyaḥ śaṅkarādṛte,विभातीयं वरारोहा भूर्ता शृङ्गारदेवता वरो ऽस्यास्त्रिषु लोकेषु न चान्यः शङ्करादृते
3,14,17,jaḍilo muṇḍadhārī ca virūpākṣaḥ kapālabhṛt kalmāṣī bhasmadigdhāṅgaḥ śmaśānāsthivibhūṣaṇaḥ,जडिलो मुण्डधारी च विरूपाक्षः कपालभृत् कल्माषी भस्मदिग्धाङ्गः श्मशानास्थिविभूषणः
3,14,18,amaṅgalāspadaṃ cainaṃ varayetsā sumaṅgalā iti cintayamānasya brahmaṇo 'gre maheśvaraḥ,अमङ्गलास्पदं चैनं वरयेत्सा सुमङ्गला इति चिन्तयमानस्य ब्रह्मणो ऽग्रे महेश्वरः
3,14,19,koṭikandarpalāvaṇyayukto divya śarīravān divyāṃbaradharaḥ sragvī divyagandhānulepanaḥ,कोटिकन्दर्पलावण्ययुक्तो दिव्य शरीरवान् दिव्यांबरधरः स्रग्वी दिव्यगन्धानुलेपनः
3,14,20,kirīṭahārakeyūrakuṇḍalādyairalaṅkṛtaḥ prādurbabhūva purato jaganmohana rupadhṛk,किरीटहारकेयूरकुण्डलाद्यैरलङ्कृतः प्रादुर्बभूव पुरतो जगन्मोहन रुपधृक्
3,14,21,taṃ kumāramathāliṅgya brahmā lokapitāmahaḥ cakre kāmeśvaraṃ nāmnā kamanīyavapurdharam,तं कुमारमथालिङ्ग्य ब्रह्मा लोकपितामहः चक्रे कामेश्वरं नाम्ना कमनीयवपुर्धरम्
3,14,22,tasyāstu paramāśakteranurūpo varastvayam iti niścitya tenaiva sahitāstāmathāyayuḥ,तस्यास्तु परमाशक्तेरनुरूपो वरस्त्वयम् इति निश्चित्य तेनैव सहितास्तामथाययुः
3,14,23,astuvaṃste parāṃ śaktiṃ brahmaviṣṇumaheśvarāḥ tāṃ dṛṣṭvā mṛgaśāvākṣīṃ kumāro nīlalohitaḥ abhavanmanmathāviṣṭo vismṛtya sakalāḥ kriyāḥ,अस्तुवंस्ते परां शक्तिं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः तां दृष्ट्वा मृगशावाक्षीं कुमारो नीललोहितः अभवन्मन्मथाविष्टो विस्मृत्य सकलाः क्रियाः
3,14,24,sāpi taṃ vīkṣya tanvaṅgo mūrtiṃmantamiva smaram madanāviṣṭasarvāṅgī svātmarūpamamanyata anyonyālokanāsaktau tāvṛbhau madanāturau,सापि तं वीक्ष्य तन्वङ्गो मूर्तिंमन्तमिव स्मरम् मदनाविष्टसर्वाङ्गी स्वात्मरूपममन्यत अन्योन्यालोकनासक्तौ तावृभौ मदनातुरौ
3,14,25,sarvabhāvaviśeṣajñau dhṛtimantau manasvinau parairajñātacāritrau muhūrtāsvasthacetanau,सर्वभावविशेषज्ञौ धृतिमन्तौ मनस्विनौ परैरज्ञातचारित्रौ मुहूर्तास्वस्थचेतनौ
3,14,26,athovāca mahādevīṃ brahmā lokaikanāyikām ime devāśca ṛṣayo gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ tvāmīśāṃ draṣṭumicchanti sapriyāṃ paramāhave,अथोवाच महादेवीं ब्रह्मा लोकैकनायिकाम् इमे देवाश्च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसां गणाः त्वामीशां द्रष्टुमिच्छन्ति सप्रियां परमाहवे
3,14,27,ko vānurūpaste devi priyo dhanyatamaḥ pumān lokasaṃrakṣaṇārthāya bhajasva puruṣaṃ param,को वानुरूपस्ते देवि प्रियो धन्यतमः पुमान् लोकसंरक्षणार्थाय भजस्व पुरुषं परम्
3,14,28,rājñī bhava purasyāsya sthitā bhava varāsane abhiṣiktāṃ mahābhāgairdevārṣe bhirakalmaṣaiḥ,राज्ञी भव पुरस्यास्य स्थिता भव वरासने अभिषिक्तां महाभागैर्देवार्षे भिरकल्मषैः
3,14,29,sāmrājyacihnasaṃyuktāṃ sarvābharaṇasaṃyutām sapriyāmāsanagatāṃ draṣṭumicchāmahe vayam,साम्राज्यचिह्नसंयुक्तां सर्वाभरणसंयुताम् सप्रियामासनगतां द्रष्टुमिच्छामहे वयम्
3,15,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne madanakāmeśvaraprādurbhāvo nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ tacchrutvā vacanaṃ devī mandasmitamukhāṃbujā uvāca sa tato vākyaṃ brahmaviṣṇumukhānsurān,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मदनकामेश्वरप्रादुर्भावो नाम चतुर्दशो ऽध्यायः तच्छ्रुत्वा वचनं देवी मन्दस्मितमुखांबुजा उवाच स ततो वाक्यं ब्रह्मविष्णुमुखान्सुरान्
3,15,2,svatantrāhaṃ sadā devāḥ svecchācāravihāriṇī mamānurūpacarito bhavitā tu mama priyaḥ,स्वतन्त्राहं सदा देवाः स्वेच्छाचारविहारिणी ममानुरूपचरितो भविता तु मम प्रियः
3,15,3,tatheti tatpratiśrutya sarverdevaiḥ pitāmahaḥ uvāca ca mahādevīṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ,तथेति तत्प्रतिश्रुत्य सर्वेर्देवैः पितामहः उवाच च महादेवीं धर्मार्थसहितं वचः
3,15,4,kālakrītā krayakrītā pitṛdattā svayaṃyutā nārīpuruṣayorevamudvāhastu caturvidhaḥ,कालक्रीता क्रयक्रीता पितृदत्ता स्वयंयुता नारीपुरुषयोरेवमुद्वाहस्तु चतुर्विधः
3,15,5,kālakrītā tu veśyā syātkrayakrītā tu dāsikā gandharvodvāhitā yuktā bhāryā syātpitṛdattakā,कालक्रीता तु वेश्या स्यात्क्रयक्रीता तु दासिका गन्धर्वोद्वाहिता युक्ता भार्या स्यात्पितृदत्तका
3,15,6,samānadharmiṇī yuktā bhāryā pitṛvaśaṃvadā yadadvaitaṃ paraṃ brahma sadasadbhāvavarjitam,समानधर्मिणी युक्ता भार्या पितृवशंवदा यदद्वैतं परं ब्रह्म सदसद्भाववर्जितम्
3,15,7,cidānandātmakaṃ tasmātprakṛtiḥ samajāyata tvamevāsīcca tadbrahma prakṛtiḥ sā tvameva hi,चिदानन्दात्मकं तस्मात्प्रकृतिः समजायत त्वमेवासीच्च तद्ब्रह्म प्रकृतिः सा त्वमेव हि
3,15,8,tvamevānādirakhilā kāryakāraṇarūpiṇī tvāmeva hi vicinvanti yoginaḥ sanakādayaḥ,त्वमेवानादिरखिला कार्यकारणरूपिणी त्वामेव हि विचिन्वन्ति योगिनः सनकादयः
3,15,9,sadasatkarmarūpāṃ ca vyaktāvyakto dayātmikām tvāmeva hi praśaṃsaṃti pañcabrahmasvarūpiṇīm,सदसत्कर्मरूपां च व्यक्ताव्यक्तो दयात्मिकाम् त्वामेव हि प्रशंसंति पञ्चब्रह्मस्वरूपिणीम्
3,15,10,tvāmeva hi sṛjasyādau tvameva hyavasi kṣaṇāt bhajasva puruṣaṃ kañcillokānugrahakāmyayā,त्वामेव हि सृजस्यादौ त्वमेव ह्यवसि क्षणात् भजस्व पुरुषं कञ्चिल्लोकानुग्रहकाम्यया
3,15,11,iti vijñāpitā devī brahmaṇā sakalaiḥ suraiḥ srajamudyamya hastena cakṣepa gaganāntare,इति विज्ञापिता देवी ब्रह्मणा सकलैः सुरैः स्रजमुद्यम्य हस्तेन चक्षेप गगनान्तरे
3,15,12,tayotsṛṣṭā hi sā mālā śobhayantī nabhasthalam papāta kaṇṭhadeśe hi tadā kāmeśvarasya tu,तयोत्सृष्टा हि सा माला शोभयन्ती नभस्थलम् पपात कण्ठदेशे हि तदा कामेश्वरस्य तु
3,15,13,tato mumudire devā brahmaviṣṇupurogamāḥ vavṛṣuḥ puṣpavarṣāṇi mandavāteritā ghanāḥ,ततो मुमुदिरे देवा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ववृषुः पुष्पवर्षाणि मन्दवातेरिता घनाः
3,15,14,athovāca vidhātā tu bhagavantaṃ janārdanam kartavyo vidhinodvāhastvanayoḥ śivayorhare,अथोवाच विधाता तु भगवन्तं जनार्दनम् कर्तव्यो विधिनोद्वाहस्त्वनयोः शिवयोर्हरे
3,15,15,muhurto devasamprāpto jaganmaṅgalakārakaḥ tvadrūpā hi mahādevī sahajaśca bhavānapi,मुहुर्तो देवसम्प्राप्तो जगन्मङ्गलकारकः त्वद्रूपा हि महादेवी सहजश्च भवानपि
3,15,16,dātumarhasi kalyāṇīmasmai kāmaśivāya tu tacchrutvā vacanaṃ tasya devadevastrivikramaḥ,दातुमर्हसि कल्याणीमस्मै कामशिवाय तु तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवदेवस्त्रिविक्रमः
3,15,17,dadau tasyai vidhānena prītyā tāṃ śaṅkarāya tu devarṣipitṛmukhyānāṃ sarveṣāṃ devayoginām,ददौ तस्यै विधानेन प्रीत्या तां शङ्कराय तु देवर्षिपितृमुख्यानां सर्वेषां देवयोगिनाम्
3,15,18,kalyāṇaṃ kārayāmāsa śivayorādikeśavaḥ upāyanāni pradaduḥ sarve brahmādayaḥ surāḥ,कल्याणं कारयामास शिवयोरादिकेशवः उपायनानि प्रददुः सर्वे ब्रह्मादयः सुराः
3,15,19,dadau brahmekṣucāpaṃ tu vajrasāramanaśvaram tayoḥ puṣpāyudhaṃ prādādamlānaṃ hariravyayam,ददौ ब्रह्मेक्षुचापं तु वज्रसारमनश्वरम् तयोः पुष्पायुधं प्रादादम्लानं हरिरव्ययम्
3,15,20,nāgapāśaṃ dadau tābhyāṃ varuṇo yādasāṃpatiḥ aṅkuśaṃ ca dadau tābhyāṃ viśvakarmā viśāṃpatiḥ,नागपाशं ददौ ताभ्यां वरुणो यादसांपतिः अङ्कुशं च ददौ ताभ्यां विश्वकर्मा विशांपतिः
3,15,21,kirīṭamagniḥ prāyacchattāṭaṅkau candrabhāskarau navaratnamayīṃ bhūṣāṃ prādādratnākaraḥ svayam,किरीटमग्निः प्रायच्छत्ताटङ्कौ चन्द्रभास्करौ नवरत्नमयीं भूषां प्रादाद्रत्नाकरः स्वयम्
3,15,22,dadau surāṇāmadhipo madhupātramathākṣayam cintāmaṇimayīṃ mālāṃ kuberaḥ pradadau tadā,ददौ सुराणामधिपो मधुपात्रमथाक्षयम् चिन्तामणिमयीं मालां कुबेरः प्रददौ तदा
3,15,23,sāmrājyasūcakaṃ chatraṃ dadau lakṣmīpatiḥ svayam gaṅgā ca yamunā tābhyāṃ cāmare candrabhāsvare,साम्राज्यसूचकं छत्रं ददौ लक्ष्मीपतिः स्वयम् गङ्गा च यमुना ताभ्यां चामरे चन्द्रभास्वरे
3,15,24,aṣṭau ca vasavo rudrā ādityāścāśvinau tathā dikpālā marutaḥ sādhyā gandharvāḥ pramatheśvarāḥ svānisvānyāyudhānyasyai pradaduḥ paritoṣitāḥ,अष्टौ च वसवो रुद्रा आदित्याश्चाश्विनौ तथा दिक्पाला मरुतः साध्या गन्धर्वाः प्रमथेश्वराः स्वानिस्वान्यायुधान्यस्यै प्रददुः परितोषिताः
3,15,25,rathāṃśca turagānnāgānmahāvegānmahābalān uṣṭānarogānaśvāṃstānkṣuttṛṣṇāparivarjitān dadurvajropamākārānsāyudhānsaparicchadān,रथांश्च तुरगान्नागान्महावेगान्महाबलान् उष्टानरोगानश्वांस्तान्क्षुत्तृष्णापरिवर्जितान् ददुर्वज्रोपमाकारान्सायुधान्सपरिच्छदान्
3,15,26,athābhiṣekamātenuḥ sāmrājye śivayoḥ śivam athākarodvimānaṃ ca nāmnā tu kusumākaram,अथाभिषेकमातेनुः साम्राज्ये शिवयोः शिवम् अथाकरोद्विमानं च नाम्ना तु कुसुमाकरम्
3,15,27,vidhātāmlānamālaṃ vai nityaṃ cābhedyamāyudhaiḥ divi bhuvyantarikṣe ca kāmagaṃ susamṛddhimat,विधाताम्लानमालं वै नित्यं चाभेद्यमायुधैः दिवि भुव्यन्तरिक्षे च कामगं सुसमृद्धिमत्
3,15,28,yadgandhaghrāṇamātreṇa bhrāntirogakṣurdhātayaḥ tatkṣaṇādeva naśyanti manohlādakaraṃ śubham,यद्गन्धघ्राणमात्रेण भ्रान्तिरोगक्षुर्धातयः तत्क्षणादेव नश्यन्ति मनोह्लादकरं शुभम्
3,15,29,tadvimānamathāropya tāvubhau divyadaṃpatī cāmakhyājanacchatradhvajayaṣṭimanoharam,तद्विमानमथारोप्य तावुभौ दिव्यदंपती चामख्याजनच्छत्रध्वजयष्टिमनोहरम्
3,15,30,vīṇāveṇumṛdaṅgādivividhaistauryavādanaiḥ sevyamānā suragaṇairnirgatya nṛpamandirāt,वीणावेणुमृदङ्गादिविविधैस्तौर्यवादनैः सेव्यमाना सुरगणैर्निर्गत्य नृपमन्दिरात्
3,15,31,yayau vīthīṃ vihāreśā śobhayantī nijaujasā pratiharmyāgrasaṃsthābhirapsarobhiḥ sahasraśaḥ,ययौ वीथीं विहारेशा शोभयन्ती निजौजसा प्रतिहर्म्याग्रसंस्थाभिरप्सरोभिः सहस्रशः
3,15,32,salājākṣatahastābhiḥ purandhrībhiśca varṣitā gāthābhirmaṅgalārthābhirvīṇāveṇvādinisvanaiḥ tuṣyantī vīvīthivīthīṣu mandamandamathāyayau,सलाजाक्षतहस्ताभिः पुरन्ध्रीभिश्च वर्षिता गाथाभिर्मङ्गलार्थाभिर्वीणावेण्वादिनिस्वनैः तुष्यन्ती वीवीथिवीथीषु मन्दमन्दमथाययौ
3,15,33,pratigṛhyāpsa robhistu kṛtaṃ nīrājanāvidhim avaruhya vimānagrātpraviveśa mahāsabhām,प्रतिगृह्याप्स रोभिस्तु कृतं नीराजनाविधिम् अवरुह्य विमानग्रात्प्रविवेश महासभाम्
3,15,34,siṃhāsanamadhiṣṭhāya saha devena śaṃbhunā yadyadvāñchanti tatrasthā manasaiva mahājanāḥ sarvajñā sākṣipātena tattatkāmānapūrayat,सिंहासनमधिष्ठाय सह देवेन शंभुना यद्यद्वाञ्छन्ति तत्रस्था मनसैव महाजनाः सर्वज्ञा साक्षिपातेन तत्तत्कामानपूरयत्
3,15,35,taddṛṣṭvā caritaṃ devyā brahmā loka pitāmahaḥ kāmākṣīti tadābhikhyāṃ dadau kāmeśvarīti ca,तद्दृष्ट्वा चरितं देव्या ब्रह्मा लोक पितामहः कामाक्षीति तदाभिख्यां ददौ कामेश्वरीति च
3,15,36,vavarṣāścaryamegho 'pi pure tasmiṃstadājñayā mahārhāṇi ca vastūni divyānyābharaṇāni ca,ववर्षाश्चर्यमेघो ऽपि पुरे तस्मिंस्तदाज्ञया महार्हाणि च वस्तूनि दिव्यान्याभरणानि च
3,15,37,cintāmaṇiḥ kalpavṛkṣaḥ kamalā kāmadhenavaḥ prativeśma tatastasthuḥ puro devyājayāya te,चिन्तामणिः कल्पवृक्षः कमला कामधेनवः प्रतिवेश्म ततस्तस्थुः पुरो देव्याजयाय ते
3,15,38,tāṃ sevaikarasākārāṃ vimuktānyakriyāguṇāḥ sarvakāmārthasaṃyuktā hṛṣyantaḥ sārvakālikam,तां सेवैकरसाकारां विमुक्तान्यक्रियागुणाः सर्वकामार्थसंयुक्ता हृष्यन्तः सार्वकालिकम्
3,15,39,pitāmaho hariścaiva mahādevaśca vāsavaḥ anye diśāmadhīśāstu sakalā devatāgaṇāḥ,पितामहो हरिश्चैव महादेवश्च वासवः अन्ये दिशामधीशास्तु सकला देवतागणाः
3,15,40,devarṣayo nāradādyāḥ sanakādyāśca yoginaḥ maharṣayaśca manvādyā vaśiṣṭhādyāstapodhanāḥ,देवर्षयो नारदाद्याः सनकाद्याश्च योगिनः महर्षयश्च मन्वाद्या वशिष्ठाद्यास्तपोधनाः
3,15,41,gandharvāpsaraso yakṣā yāścānyā devajātayaḥ divi bhūmyantarikṣeṣu sasaṃbādhaṃ vasaṃti ye,गन्धर्वाप्सरसो यक्षा याश्चान्या देवजातयः दिवि भूम्यन्तरिक्षेषु ससंबाधं वसंति ये
3,15,42,te sarve cāpyasaṃbādhaṃ nivasaṃti sma tatpure,ते सर्वे चाप्यसंबाधं निवसंति स्म तत्पुरे
3,15,43,evaṃ tadvatsalā devī nānyatraityakhilājjanāt toṣayāmāsa satatamanurāgeṇa bhūyasā,एवं तद्वत्सला देवी नान्यत्रैत्यखिलाज्जनात् तोषयामास सततमनुरागेण भूयसा
3,15,44,rājño mahati bhūrloke viduṣaḥ sakalepsitām rājñī dudohābhīṣṭāni sarvabhūtalavāsinām,राज्ञो महति भूर्लोके विदुषः सकलेप्सिताम् राज्ञी दुदोहाभीष्टानि सर्वभूतलवासिनाम्
3,15,45,trilokaikamahīpāle sāṃbike kāmaśaṅkare daśavarṣasahasrāṇi yayuḥ kṣaṇa ivāparaḥ,त्रिलोकैकमहीपाले सांबिके कामशङ्करे दशवर्षसहस्राणि ययुः क्षण इवापरः
3,15,46,tataḥ kadā cidāgatya nārado bhagavānṛṣiḥ praṇamya paramāṃ śaktiṃ provāca vinayānvitaḥ,ततः कदा चिदागत्य नारदो भगवानृषिः प्रणम्य परमां शक्तिं प्रोवाच विनयान्वितः
3,15,47,para brahma paraṃ dhāma pavitraṃ paramaiśvari madasadbhāvasaṃkalpavikalpakalanātmikā,पर ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमैश्वरि मदसद्भावसंकल्पविकल्पकलनात्मिका
3,15,48,jagadabhyudayārthāya vyaktabhāvamupāgatā asajjanavināśārthā sajjanābhyudayārthinī pravṛttistava kalyāṇi sādhūnāṃ rakṣaṇāya hi,जगदभ्युदयार्थाय व्यक्तभावमुपागता असज्जनविनाशार्था सज्जनाभ्युदयार्थिनी प्रवृत्तिस्तव कल्याणि साधूनां रक्षणाय हि
3,15,49,ayaṃ bhaṇḍo 'suro devi bādhate jagatāṃ trayam tvayaikayaiva jetavyo na śakyastvaparaiḥ suraiḥ,अयं भण्डो ऽसुरो देवि बाधते जगतां त्रयम् त्वयैकयैव जेतव्यो न शक्यस्त्वपरैः सुरैः
3,15,50,tvatsevaikaparā devāścirakālamihoṣitāḥ tvadājñayā gamiṣyanti svānisvāni purāṇi tu,त्वत्सेवैकपरा देवाश्चिरकालमिहोषिताः त्वदाज्ञया गमिष्यन्ति स्वानिस्वानि पुराणि तु
3,15,51,amaṅgalāni śūnyāni samṛddhārthāni saṃtvataḥ evaṃ vijñāpitā devī nāradenākhileśvarī svasvavāsanivāsāya preṣayāmāsa cāmarān,अमङ्गलानि शून्यानि समृद्धार्थानि संत्वतः एवं विज्ञापिता देवी नारदेनाखिलेश्वरी स्वस्ववासनिवासाय प्रेषयामास चामरान्
3,15,52,brahmāṇaṃ ca hariṃ śaṃbhuṃ vāsavādīndiśāṃ patīn yathārhaṃ pūjayitvā tu preṣayāmāsa cāṃbikā,ब्रह्माणं च हरिं शंभुं वासवादीन्दिशां पतीन् यथार्हं पूजयित्वा तु प्रेषयामास चांबिका
3,15,53,aparādhaṃ tatastyaktumapi saṃpreṣitāḥ surāḥ svasvāṃśaiḥ śivayoḥ sevāmādipitrorakurvata,अपराधं ततस्त्यक्तुमपि संप्रेषिताः सुराः स्वस्वांशैः शिवयोः सेवामादिपित्रोरकुर्वत
3,15,54,etadākhyānamāyuṣyaṃ sarvamaṅgalakāraṇam āvirbhāvaṃ mahādevyāstasyā rājyābhiṣecanam,एतदाख्यानमायुष्यं सर्वमङ्गलकारणम् आविर्भावं महादेव्यास्तस्या राज्याभिषेचनम्
3,15,55,yaḥ prātarutthito vidvānbhaktiśraddhāsamanvitaḥ japeddhanasamṛddhaḥ syātsudhāsaṃmitavāgbhavet,यः प्रातरुत्थितो विद्वान्भक्तिश्रद्धासमन्वितः जपेद्धनसमृद्धः स्यात्सुधासंमितवाग्भवेत्
3,15,56,nāśubhaṃ vidyate tasya paratreha ca dhīmataḥ yaśaḥ prāpnoti vipulaṃ samānottamatāmapi,नाशुभं विद्यते तस्य परत्रेह च धीमतः यशः प्राप्नोति विपुलं समानोत्तमतामपि
3,15,57,acalā śrīrbhavetasya śreyaścaiva padepade kadācinna bhayaṃ tasya tejasvī vīryavānbhavet,अचला श्रीर्भवेतस्य श्रेयश्चैव पदेपदे कदाचिन्न भयं तस्य तेजस्वी वीर्यवान्भवेत्
3,15,58,tāpatrayavihīnaśca puruṣārthaiśca pūryate trisaṃdhyaṃ yo japennityaṃ dhyātvā siṃhāsaneśvarīm,तापत्रयविहीनश्च पुरुषार्थैश्च पूर्यते त्रिसंध्यं यो जपेन्नित्यं ध्यात्वा सिंहासनेश्वरीम्
3,15,59,ṣaṇmāsānmahatīṃ lakṣmīṃ prāpnuyājjāpakottamaḥ,षण्मासान्महतीं लक्ष्मीं प्राप्नुयाज्जापकोत्तमः
3,16,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne vaivāhikotsavo nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ atha sā jagatāṃ mātā lalitā parameśvarī trailokyakaṇṭakaṃ bhaṇḍaṃ daityaṃ jetuṃ viniryayau,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने वैवाहिकोत्सवो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः अथ सा जगतां माता ललिता परमेश्वरी त्रैलोक्यकण्टकं भण्डं दैत्यं जेतुं विनिर्ययौ
3,16,2,cakāra mardalākārānaṃbhorāśīṃstu sapta te prabhūtamarddaladhvānaiḥ pūrayāmāsuraṃbaram,चकार मर्दलाकारानंभोराशींस्तु सप्त ते प्रभूतमर्द्दलध्वानैः पूरयामासुरंबरम्
3,16,3,mṛdaṅgamurajāścaiva paṭaho 'tukulīṅgaṇāḥ selukājhallarīrāṅghāhuhukāhuṇḍukāghaṭāḥ,मृदङ्गमुरजाश्चैव पटहो ऽतुकुलीङ्गणाः सेलुकाझल्लरीराङ्घाहुहुकाहुण्डुकाघटाः
3,16,4,ānakāḥ paṇavāścaiva gomukhāścārdhacandrikāḥ yavamadhyā muṣṭimadhyā marddalāḍiṇḍimā api,आनकाः पणवाश्चैव गोमुखाश्चार्धचन्द्रिकाः यवमध्या मुष्टिमध्या मर्द्दलाडिण्डिमा अपि
3,16,5,jharjharāśca barītāśca iṅgyāliṅgyaprabhedajāḥ uddhakāścaituhuṇḍāśca niḥsāṇā barbarāḥ pare,झर्झराश्च बरीताश्च इङ्ग्यालिङ्ग्यप्रभेदजाः उद्धकाश्चैतुहुण्डाश्च निःसाणा बर्बराः परे
3,16,6,huṅkārā kākatuṇḍāśca vādyabhedāstathāpare dadhvanuḥ śaktisenābhirāhatāḥ samarodyame,हुङ्कारा काकतुण्डाश्च वाद्यभेदास्तथापरे दध्वनुः शक्तिसेनाभिराहताः समरोद्यमे
3,16,7,lalitāparameśānyā aṅkuśāstrānsamudgatā saṃpatkarī nāma devī cacāla saha śaktibhiḥ,ललितापरमेशान्या अङ्कुशास्त्रान्समुद्गता संपत्करी नाम देवी चचाल सह शक्तिभिः
3,16,8,anekakoṭimātaṅgaturaṅgarathapaṅktibhiḥ sevitā taruṇādityapāṭalā saṃpadīśvarī,अनेककोटिमातङ्गतुरङ्गरथपङ्क्तिभिः सेविता तरुणादित्यपाटला संपदीश्वरी
3,16,9,mattamuddaṇḍasaṃgrāmarasikaṃ śailasannibham raṇakolāhalaṃ nāma sāruroha mataṅgajam,मत्तमुद्दण्डसंग्रामरसिकं शैलसन्निभम् रणकोलाहलं नाम सारुरोह मतङ्गजम्
3,16,10,tāmanvagā yayau senā mahatī dhorarāviṇī lolābhiḥ ketumālābhirullikhantī dhanādhanāt,तामन्वगा ययौ सेना महती धोरराविणी लोलाभिः केतुमालाभिरुल्लिखन्ती धनाधनात्
3,16,11,tasyāśca saṃpannāthāyāḥ pīnastanasusaṃkaṭaḥ kaṇṭako ghanasaṃnāho ruruce vakṣasisthitaḥ,तस्याश्च संपन्नाथायाः पीनस्तनसुसंकटः कण्टको घनसंनाहो रुरुचे वक्षसिस्थितः
3,16,12,kaṃpamānā khaḍgalatā vyarucattatkare dhṛtā kuṭilā kālanāthasya bhṛkuṭīva bhayaṅkarā,कंपमाना खड्गलता व्यरुचत्तत्करे धृता कुटिला कालनाथस्य भृकुटीव भयङ्करा
3,16,13,utpātavātasaṃpātāccalitā iva parvatāḥ tāmanvagā yayuḥ koṭisaṃkhyākāḥ kuñjarottamāḥ,उत्पातवातसंपाताच्चलिता इव पर्वताः तामन्वगा ययुः कोटिसंख्याकाः कुञ्जरोत्तमाः
3,16,14,atha śrīlalitādevyā śrīpāśāyudhasaṃbhavā atitvaritavikrāntiraśvārūḍhācalatpuraḥ,अथ श्रीललितादेव्या श्रीपाशायुधसंभवा अतित्वरितविक्रान्तिरश्वारूढाचलत्पुरः
3,16,15,tayā saha hayaprāyaṃ sainyaṃ heṣātaraṅgitam vyacaratkhurakuddālavidāritamahītalam,तया सह हयप्रायं सैन्यं हेषातरङ्गितम् व्यचरत्खुरकुद्दालविदारितमहीतलम्
3,16,16,vanāyujāśca kāṃbojāḥ pāradāḥ siṃdhudeśajāḥ ṭaṅkaṇāḥ parvatīyāśca pārasīkāstathā pare,वनायुजाश्च कांबोजाः पारदाः सिंधुदेशजाः टङ्कणाः पर्वतीयाश्च पारसीकास्तथा परे
3,16,17,ajāneyā ghaṭṭadharā daradāḥ kāla vandijāḥ vālmīkayāvanodbhūtā gāndharvāścātha ye hayāḥ,अजानेया घट्टधरा दरदाः काल वन्दिजाः वाल्मीकयावनोद्भूता गान्धर्वाश्चाथ ये हयाः
3,16,18,prāgdeśajātāḥ kairātā prāntadeśodbhavāstathā vinītāḥ sādhuvoḍhāro veginaḥ sthiracetasaḥ,प्राग्देशजाताः कैराता प्रान्तदेशोद्भवास्तथा विनीताः साधुवोढारो वेगिनः स्थिरचेतसः
3,16,19,svāmicittaviśeṣajñā mahāyuddhasahiṣṇavaḥ lakṣaṇairbahubhiryuktā jitakrodhā jitaśramāḥ,स्वामिचित्तविशेषज्ञा महायुद्धसहिष्णवः लक्षणैर्बहुभिर्युक्ता जितक्रोधा जितश्रमाः
3,16,20,pañcadhārāsu śakṣaḍhyā vinītāśca plavānvitāḥ,पञ्चधारासु शक्षढ्या विनीताश्च प्लवान्विताः
3,16,21,phalaśuktiśriyā yuktāḥ śvetaśuktisamanvitāḥ devapadmaṃ devamaṇiṃ devasvastikameva ca,फलशुक्तिश्रिया युक्ताः श्वेतशुक्तिसमन्विताः देवपद्मं देवमणिं देवस्वस्तिकमेव च
3,16,22,atha svastikaśuktiśca gaḍuraṃ puṣpagaṇḍikām etāni śubhalakṣmāṇi jyarājyapradāni ca vahanto vātajavanā vājinastāṃ samanvayuḥ,अथ स्वस्तिकशुक्तिश्च गडुरं पुष्पगण्डिकाम् एतानि शुभलक्ष्माणि ज्यराज्यप्रदानि च वहन्तो वातजवना वाजिनस्तां समन्वयुः
3,16,23,aparājitanāmānamatitejasvinaṃ calam atyantottuṅgavarṣmāṇaṃ kavikāvilasanmukham,अपराजितनामानमतितेजस्विनं चलम् अत्यन्तोत्तुङ्गवर्ष्माणं कविकाविलसन्मुखम्
3,16,24,pārśvadvaye 'pi patitasphuratkesaramaṇḍalam sthūlavāladhivikṣepakṣipyamāṇapayodharam,पार्श्वद्वये ऽपि पतितस्फुरत्केसरमण्डलम् स्थूलवालधिविक्षेपक्षिप्यमाणपयोधरम्
3,16,25,jaṅghākāṇḍasamunnaddhamaṇikiṅkiṇibhāsuram vādayantamivoccaṇḍaiḥ khuraniṣṭhurakuṭṭanaiḥ,जङ्घाकाण्डसमुन्नद्धमणिकिङ्किणिभासुरम् वादयन्तमिवोच्चण्डैः खुरनिष्ठुरकुट्टनैः
3,16,26,bhūmaṇḍalamahāvādyaṃ vijayasya samṛddhaye ghoṣamāṇaṃ prati muhuḥ saṃdarśitagatikramam,भूमण्डलमहावाद्यं विजयस्य समृद्धये घोषमाणं प्रति मुहुः संदर्शितगतिक्रमम्
3,16,27,ālolacāmaravyājādvahantaṃ pakṣatī iva bhāṇḍairmanoharairyuktaṃ ghargharījālamaṇḍitam,आलोलचामरव्याजाद्वहन्तं पक्षती इव भाण्डैर्मनोहरैर्युक्तं घर्घरीजालमण्डितम्
3,16,28,eṣāṃ ghoṣasya kapaṭāddhuṅkurvatīmi vāsurān aśvārūḍhā mahādevī samārūḍhā hayaṃ yayau,एषां घोषस्य कपटाद्धुङ्कुर्वतीमि वासुरान् अश्वारूढा महादेवी समारूढा हयं ययौ
3,16,29,caturbhirvāhubhiḥ pāśamaṅkuśaṃ vetrameva ca hayavalgāṃ ca dadhatī bahuvikramaśobhinī,चतुर्भिर्वाहुभिः पाशमङ्कुशं वेत्रमेव च हयवल्गां च दधती बहुविक्रमशोभिनी
3,16,30,taruṇādityasaṅkāśā jvalatkāñcītaraṅgiṇī sañcacāla hayārūḍhā nartayantīva vājinam,तरुणादित्यसङ्काशा ज्वलत्काञ्चीतरङ्गिणी सञ्चचाल हयारूढा नर्तयन्तीव वाजिनम्
3,16,31,atha śrīdaṇḍanāthāyā niryāṇapaṭahadhvaniḥ uddaṇḍasindhunisvānaścakāra badhiraṃ jagat,अथ श्रीदण्डनाथाया निर्याणपटहध्वनिः उद्दण्डसिन्धुनिस्वानश्चकार बधिरं जगत्
3,16,32,vajrabāṇaiḥ kaṭhoraiścabhindantyaḥ kakubho daśa anyuddhatabhujāśmānaḥ śaktayaḥ kāściducchritāḥ,वज्रबाणैः कठोरैश्चभिन्दन्त्यः ककुभो दश अन्युद्धतभुजाश्मानः शक्तयः काश्चिदुच्छ्रिताः
3,16,33,kāścicchrīdaṇḍanāthāyāḥ senānāsīrasaṅgatāḥ khaḍgaṃ phalakamādāya pupluvuścaṇḍasaktayaḥ,काश्चिच्छ्रीदण्डनाथायाः सेनानासीरसङ्गताः खड्गं फलकमादाय पुप्लुवुश्चण्डसक्तयः
3,16,34,atyantasainyasambādhaṃ vetrasaṃtāḍanaiḥ śataiḥ nivārayantyo vetriṇyo vyucchalanti smaśaktayaḥ,अत्यन्तसैन्यसम्बाधं वेत्रसंताडनैः शतैः निवारयन्त्यो वेत्रिण्यो व्युच्छलन्ति स्मशक्तयः
3,16,35,atha tuṅgadhvajaśreṇīrmahiṣāṅkā mṛgāṅkikām sihāṅkāścaiva bibhrāṇāḥ śaktayo vyacalanpurā,अथ तुङ्गध्वजश्रेणीर्महिषाङ्का मृगाङ्किकाम् सिहाङ्काश्चैव बिभ्राणाः शक्तयो व्यचलन्पुरा
3,16,36,tataḥ śrīdaṇḍanāthāyāḥ śvetacchatraṃ sahasraśaḥ sphuratkarāḥ pracalitāḥ śaktayaḥ kāścidādaduḥ,ततः श्रीदण्डनाथायाः श्वेतच्छत्रं सहस्रशः स्फुरत्कराः प्रचलिताः शक्तयः काश्चिदाददुः
3,17,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne sasenavijayayātrā nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ daṇḍanāthāviniryāṇe saṃkhyātītaiḥ sitaprabhaiḥ chatrairgaganamāreje niḥsaṃkhyāśaśimaṇḍitam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ससेनविजययात्रा नाम षोडशो ऽध्यायः दण्डनाथाविनिर्याणे संख्यातीतैः सितप्रभैः छत्रैर्गगनमारेजे निःसंख्याशशिमण्डितम्
3,17,2,anyonyasaktairthavalacchatrairantarghanībhavat timiraṃ nunude bhūyastatkāṇḍamaṇirociṣā,अन्योन्यसक्तैर्थवलच्छत्रैरन्तर्घनीभवत् तिमिरं नुनुदे भूयस्तत्काण्डमणिरोचिषा
3,17,3,vajraprabhādhagadhagacchāyāpūritadiṅmukhāḥ tālavṛntāḥ śatavidhāḥ kroḍamukhyā bale 'calan,वज्रप्रभाधगधगच्छायापूरितदिङ्मुखाः तालवृन्ताः शतविधाः क्रोडमुख्या बले ऽचलन्
3,17,4,caṇḍo daṇḍādayastīvrābhairavāḥ śulapāṇayaḥ jvalatkeśāpiśaṅgābhāstaḍidbhāsuradiṅmukhāḥ,चण्डो दण्डादयस्तीव्राभैरवाः शुलपाणयः ज्वलत्केशापिशङ्गाभास्तडिद्भासुरदिङ्मुखाः
3,17,5,dahatya iva daityaughāṃstīkṣṇairmārgaṇavahnibhiḥ pracelurdaṇḍanāthāyāssenā nāsīradhāvitāḥ,दहत्य इव दैत्यौघांस्तीक्ष्णैर्मार्गणवह्निभिः प्रचेलुर्दण्डनाथायास्सेना नासीरधाविताः
3,17,6,atha potrīmukhīdevīsamānākṛtibhūṣaṇāḥ tatsamānāyudhakarāstatsamānasvavāhanāḥ,अथ पोत्रीमुखीदेवीसमानाकृतिभूषणाः तत्समानायुधकरास्तत्समानस्ववाहनाः
3,17,7,tīkṣmadaṃṣṭa3viniṣṭhyūtavahridhūmāmitāṃbarāḥ tamālaśyāmalākārāḥ kapilāḥ krūralocanāḥ,तीक्ष्मदंष्ट३विनिष्ठ्यूतवह्रिधूमामितांबराः तमालश्यामलाकाराः कपिलाः क्रूरलोचनाः
3,17,8,sahasramahiṣārūḍhāḥ praceluḥ sūkarānanāḥ atha śrīdaṇḍanāthā ca karicakrarathottamāt,सहस्रमहिषारूढाः प्रचेलुः सूकराननाः अथ श्रीदण्डनाथा च करिचक्ररथोत्तमात्
3,17,9,avaruhya mahāsiṃhamāruroha svavāhanam vajraghoṣa iti khyātaṃ dhūtakesaramaṇḍalam,अवरुह्य महासिंहमारुरोह स्ववाहनम् वज्रघोष इति ख्यातं धूतकेसरमण्डलम्
3,17,10,vyaktāsyaṃ vikaṭākāraṃ viśaṅkaṭavilocanam daṃṣṭrākaṭakaṭatkārabadhirīkṛtadiktaṭam,व्यक्तास्यं विकटाकारं विशङ्कटविलोचनम् दंष्ट्राकटकटत्कारबधिरीकृतदिक्तटम्
3,17,11,ādikūrmakaṭhorāsthi kharparapratimairnakhaiḥ vibantamiva bhūcakramāpātālaṃ nimajjibhiḥ,आदिकूर्मकठोरास्थि खर्परप्रतिमैर्नखैः विबन्तमिव भूचक्रमापातालं निमज्जिभिः
3,17,12,yojanatrayamuttuṅgaṃ vagāduddhūtavāladhim siṃhavāhanamāruhya vyacaladdaṇḍanāyikā,योजनत्रयमुत्तुङ्गं वगादुद्धूतवालधिम् सिंहवाहनमारुह्य व्यचलद्दण्डनायिका
3,17,13,tasyāmasurasaṃhāre pravṛttāyāṃ jvalatkrudhi udvegaṃ bahulaṃ prāpa trailokyaṃ sacarācaram,तस्यामसुरसंहारे प्रवृत्तायां ज्वलत्क्रुधि उद्वेगं बहुलं प्राप त्रैलोक्यं सचराचरम्
3,17,14,kimasau dhakṣyati ruṣā viśvamadyaiva potriṇī kiṃ vā musalaghātena bhūmiṃ dvedhā kariṣyati,किमसौ धक्ष्यति रुषा विश्वमद्यैव पोत्रिणी किं वा मुसलघातेन भूमिं द्वेधा करिष्यति
3,17,15,atha vā halanirghātaiḥ kṣobhayiṣyati vāridhīn iti trastahṛdaḥ sarve gagane nākināṃ gaṇāḥ,अथ वा हलनिर्घातैः क्षोभयिष्यति वारिधीन् इति त्रस्तहृदः सर्वे गगने नाकिनां गणाः
3,17,16,dūrādrutaṃ vimānaiśca satrāsaṃ dadṛśurgatāḥ vavandire ca tā devā baddhāñjalipuṭānvitāḥ muhurdvādaśanāmāni kīrtayanto nabhastale,दूराद्रुतं विमानैश्च सत्रासं ददृशुर्गताः ववन्दिरे च ता देवा बद्धाञ्जलिपुटान्विताः मुहुर्द्वादशनामानि कीर्तयन्तो नभस्तले
3,17,17,agastya uvāca kāni dvādaśanāmāni tasyā devyā vada prabho aśvānana mahāprājña yeṣu me kautukaṃ mahat,अगस्त्य उवाच कानि द्वादशनामानि तस्या देव्या वद प्रभो अश्वानन महाप्राज्ञ येषु मे कौतुकं महत्
3,17,18,hayagrīva uvāca śṛṇu dvādaśanāmāni tasyā devyā ghaṭodbhava yadākarṇanamātreṇa prasannā sā bhaviṣyati pañcamī daṇḍanāthā ca saṃketā samayeśvarī,हयग्रीव उवाच शृणु द्वादशनामानि तस्या देव्या घटोद्भव यदाकर्णनमात्रेण प्रसन्ना सा भविष्यति पञ्चमी दण्डनाथा च संकेता समयेश्वरी
3,17,19,tathā samayasaṃketā vārāhī potriṇī tathā vārtālī ca mahāsenāpyājñā cakreśvarī tathā,तथा समयसंकेता वाराही पोत्रिणी तथा वार्ताली च महासेनाप्याज्ञा चक्रेश्वरी तथा
3,17,20,arighnī ceti samproktaṃ nāmadvādaśakaṃ mune nāmadvādaśakābhikhyavajrapañjaramadhyagaḥ saṃkaṭe duḥkhamāpnoti na kadācana mānavaḥ,अरिघ्नी चेति सम्प्रोक्तं नामद्वादशकं मुने नामद्वादशकाभिख्यवज्रपञ्जरमध्यगः संकटे दुःखमाप्नोति न कदाचन मानवः
3,17,21,etairnāmabhirabhrasthāḥ saṃketāṃ bahu tuṣṭuvuḥ teṣāmanugrahārthāya pracacālaca sā punaḥ,एतैर्नामभिरभ्रस्थाः संकेतां बहु तुष्टुवुः तेषामनुग्रहार्थाय प्रचचालच सा पुनः
3,17,22,atha saṃketayoginyā mantranāthā padaspṛśaḥ niryāṇasūcanakarī divi dadhvāna kāhalī,अथ संकेतयोगिन्या मन्त्रनाथा पदस्पृशः निर्याणसूचनकरी दिवि दध्वान काहली
3,17,23,śṛṅgāraprāyabhūṣāṇāṃ śārdūlaśyāmalatviṣām vīṇāsaṃyatapāṇīnāṃ śaktīnāṃ niryayau balam,शृङ्गारप्रायभूषाणां शार्दूलश्यामलत्विषाम् वीणासंयतपाणीनां शक्तीनां निर्ययौ बलम्
3,17,24,kāścadgāyanti nṛtyanti mattakokilaniḥsvanāḥ vīṇāveṇumṛdaṅgādyāḥ savilāsapadakramāḥ,काश्चद्गायन्ति नृत्यन्ति मत्तकोकिलनिःस्वनाः वीणावेणुमृदङ्गाद्याः सविलासपदक्रमाः
3,17,25,praceluḥ śaktayaḥ śyāmā harṣayantyo jagajjanān mayūravāhanāḥ kāścitkaticiddhaṃsavāhanāḥ,प्रचेलुः शक्तयः श्यामा हर्षयन्त्यो जगज्जनान् मयूरवाहनाः काश्चित्कतिचिद्धंसवाहनाः
3,17,26,katicinnakulārūḍhāḥ katicitkokilāsanāḥ sarvāśca śyāmalākārāḥ kāścitkarṇīrathasthitāḥ,कतिचिन्नकुलारूढाः कतिचित्कोकिलासनाः सर्वाश्च श्यामलाकाराः काश्चित्कर्णीरथस्थिताः
3,17,27,kādaṃbamadhumattāśca kāścidārūḍhasaindhavāḥ mantranāthāṃ puraskṛtya saṃpraceluḥ puraḥ puraḥ,कादंबमधुमत्ताश्च काश्चिदारूढसैन्धवाः मन्त्रनाथां पुरस्कृत्य संप्रचेलुः पुरः पुरः
3,17,28,athāruhya samuttuṅgadhvajacakraṃ mahāratham bālārkavarṇakavacā madālolavilocanā,अथारुह्य समुत्तुङ्गध्वजचक्रं महारथम् बालार्कवर्णकवचा मदालोलविलोचना
3,17,29,īṣatprasvedakaṇikāmanoharamukhāṃbujā prekṣayantī kaṭākṣaudhauḥ kiñcidbhrūvallitāṇḍavaiḥ,ईषत्प्रस्वेदकणिकामनोहरमुखांबुजा प्रेक्षयन्ती कटाक्षौधौः किञ्चिद्भ्रूवल्लिताण्डवैः
3,17,30,samastamapi tatsainyaṃ śaktīnāmuddhatoddhatam picchatrikoṇacchatreṇa birudena mahīyasā,समस्तमपि तत्सैन्यं शक्तीनामुद्धतोद्धतम् पिच्छत्रिकोणच्छत्रेण बिरुदेन महीयसा
3,17,31,āsāṃ madhye na cānyāsāṃ śaktīnāmujjvalodayā nirjagāma ghanaśyāmaśyāmalā mantranāyikā,आसां मध्ये न चान्यासां शक्तीनामुज्ज्वलोदया निर्जगाम घनश्यामश्यामला मन्त्रनायिका
3,17,32,tāṃ tuṣṭuvuḥ ṣoḍaśabhirnāmabhirnākavāsinaḥ tāni ṣoḍaśanāmāni śṛṇu kuṃbhasamudbhava,तां तुष्टुवुः षोडशभिर्नामभिर्नाकवासिनः तानि षोडशनामानि शृणु कुंभसमुद्भव
3,17,33,saṃgītayoginī śyāmā śyāmalā mantranāyikā mantriṇī saciveśī ca pradhāneśī śukapriyā,संगीतयोगिनी श्यामा श्यामला मन्त्रनायिका मन्त्रिणी सचिवेशी च प्रधानेशी शुकप्रिया
3,17,34,vīṇāvatī vaiṇikī ca mudriṇī priyakapriyā nipapriyā kadaṃbeśī kadaṃbavanavāsinī,वीणावती वैणिकी च मुद्रिणी प्रियकप्रिया निपप्रिया कदंबेशी कदंबवनवासिनी
3,17,35,sadāmadā ca nāmāni ṣoḍaśaitāni kuṃbhaja etairyaḥ saciveśānīṃ sakṛtstauti śarīravān tasya trailokyamakhilaṃ haste tiṣṭhatyasaṃśayam,सदामदा च नामानि षोडशैतानि कुंभज एतैर्यः सचिवेशानीं सकृत्स्तौति शरीरवान् तस्य त्रैलोक्यमखिलं हस्ते तिष्ठत्यसंशयम्
3,17,36,mantrināthā yatrayatra kaṭākṣaṃ vikiratyasau tatratatra gatāśaṅkaṃ śatrusainyaṃ patatyalam,मन्त्रिनाथा यत्रयत्र कटाक्षं विकिरत्यसौ तत्रतत्र गताशङ्कं शत्रुसैन्यं पतत्यलम्
3,17,37,lalitāparameśānyā rājyacarcā tu yāvatī śaktīnāmapi carcā yā sā sarvatra jayapradā,ललितापरमेशान्या राज्यचर्चा तु यावती शक्तीनामपि चर्चा या सा सर्वत्र जयप्रदा
3,17,38,atha saṃgītayoginyāḥ karasthācchukapotakāt nirjagāma dhanurvedo vahansajjaṃśarāsanam,अथ संगीतयोगिन्याः करस्थाच्छुकपोतकात् निर्जगाम धनुर्वेदो वहन्सज्जंशरासनम्
3,17,39,caturbāhuyuto vīrastriśirāstrivilocanaḥ namaskṛtya pradhāneśīmidamāha sa bhaktimān,चतुर्बाहुयुतो वीरस्त्रिशिरास्त्रिविलोचनः नमस्कृत्य प्रधानेशीमिदमाह स भक्तिमान्
3,17,40,devi bhaṇḍāsuredrasya yuddhāya tvaṃ pravarttase atastava mayā sāhyaṃ kartavyaṃ mantrināyike,देवि भण्डासुरेद्रस्य युद्धाय त्वं प्रवर्त्तसे अतस्तव मया साह्यं कर्तव्यं मन्त्रिनायिके
3,17,41,catrajīvamimaṃ nāma kodaṇḍaṃ sumahattaram gṛhāṇa jagatāmaṃba dānavānāṃ nibarhaṇam,चत्रजीवमिमं नाम कोदण्डं सुमहत्तरम् गृहाण जगतामंब दानवानां निबर्हणम्
3,17,42,imau cākṣayabāṇāḍhyau tūṇīrau svarṇacitritau gṛhāṇa daityanāśāya mamānugrahahetave,इमौ चाक्षयबाणाढ्यौ तूणीरौ स्वर्णचित्रितौ गृहाण दैत्यनाशाय ममानुग्रहहेतवे
3,17,43,iti praṇamya śirasā dhanurvedena bhaktitaḥ arpitāṃścāpatūṇīrāñjagrāha priyakapriyā,इति प्रणम्य शिरसा धनुर्वेदेन भक्तितः अर्पितांश्चापतूणीराञ्जग्राह प्रियकप्रिया
3,17,44,citrajīvaṃ mahācāpamādāya ca śūkapriyā visphāraṃ janayāmāsa maurvīmudvādya bhūriśaḥ,चित्रजीवं महाचापमादाय च शूकप्रिया विस्फारं जनयामास मौर्वीमुद्वाद्य भूरिशः
3,17,45,saṃgītayoginī cāpadhvaninā pūritaṃ jagat nākālayānāṃ ca manona yanānandasaṃpadā,संगीतयोगिनी चापध्वनिना पूरितं जगत् नाकालयानां च मनोन यनानन्दसंपदा
3,17,46,yantriṇī ceti dve tasyāḥ paricārike śukaṃ vīṇāṃ ca sahasā vahantyau pariceratuḥ,यन्त्रिणी चेति द्वे तस्याः परिचारिके शुकं वीणां च सहसा वहन्त्यौ परिचेरतुः
3,17,47,ālolavalayakvāṇavardhiṣṇuguṇanisvanam dhārayantī ghanaśyāmā cakārātimanoharam,आलोलवलयक्वाणवर्धिष्णुगुणनिस्वनम् धारयन्ती घनश्यामा चकारातिमनोहरम्
3,17,48,citrajīvaśarāsena bhūṣitā gītayoginī kadaṃbinīva ruruce kadambacchatrakārmukā,चित्रजीवशरासेन भूषिता गीतयोगिनी कदंबिनीव रुरुचे कदम्बच्छत्रकार्मुका
3,17,49,kālīkaṭākṣavattīkṣṇo nṛtyadbhujagabhīṣaṇaḥ ullasandakṣiṇe pāṇau vilalāsa śilīmukhaḥ,कालीकटाक्षवत्तीक्ष्णो नृत्यद्भुजगभीषणः उल्लसन्दक्षिणे पाणौ विललास शिलीमुखः
3,17,50,geyacakrarathārūḍhāṃ tāṃ paścācca siṣevire tadvacchyāmalaśobhāḍhyā devyo bāṇadhanurdharāḥ,गेयचक्ररथारूढां तां पश्चाच्च सिषेविरे तद्वच्छ्यामलशोभाढ्या देव्यो बाणधनुर्धराः
3,17,51,sahasrākṣauhiṇīsaṃkhyāstīvravegā madālasāḥ āpūrayantyaḥ kakubhaṃ kalaiḥ kilikilāravaiḥ,सहस्राक्षौहिणीसंख्यास्तीव्रवेगा मदालसाः आपूरयन्त्यः ककुभं कलैः किलिकिलारवैः
3,18,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne daṇḍanāthāśyāmalāsenāyātrā nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ atha rājanāyikā śritājvalitāṅkuśā phaṇisamānapāśabhṛt kalanikvaṇadvalayamaikṣvaṃ dhanurdadhatī pradīptakusumeṣupañcakā,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने दण्डनाथाश्यामलासेनायात्रा नाम सप्तदशो ऽध्यायः अथ राजनायिका श्रिताज्वलिताङ्कुशा फणिसमानपाशभृत् कलनिक्वणद्वलयमैक्ष्वं धनुर्दधती प्रदीप्तकुसुमेषुपञ्चका
3,18,2,udayatsahatsramahasā sahasrato 'pyatipāṭalaṃ nijavapuḥ prabhājharam kiratī diśāsu vadanasya kāntibhiḥ sṛjatīva candramayamabhramaṇḍalam,उदयत्सहत्स्रमहसा सहस्रतो ऽप्यतिपाटलं निजवपुः प्रभाझरम् किरती दिशासु वदनस्य कान्तिभिः सृजतीव चन्द्रमयमभ्रमण्डलम्
3,18,3,daśayojanāyatimātā jagattrayīmabhivṛṇvatā viśadamauktikātmanā dhavalātapatravalayena bhāsurā śaśimaṇḍalasya sakhitāmupeyuṣā,दशयोजनायतिमाता जगत्त्रयीमभिवृण्वता विशदमौक्तिकात्मना धवलातपत्रवलयेन भासुरा शशिमण्डलस्य सखितामुपेयुषा
3,18,4,abhivījitā ca maṇikāntaśobhinā vijayādimukhyaparicārikāgaṇaiḥ navacandrikālaharikāntikandalīcatureṇa cāmaracatuṣṭayena ca,अभिवीजिता च मणिकान्तशोभिना विजयादिमुख्यपरिचारिकागणैः नवचन्द्रिकालहरिकान्तिकन्दलीचतुरेण चामरचतुष्टयेन च
3,18,5,śaktyaikarājyapadavīmabhisūcayantī sāmrājyacihnaśatamaṇḍitasainyadeśā saṃgītavādyaracanābhirathāmarīṇāṃ saṃstūyamānavibhavā viśadaprakāśā,शक्त्यैकराज्यपदवीमभिसूचयन्ती साम्राज्यचिह्नशतमण्डितसैन्यदेशा संगीतवाद्यरचनाभिरथामरीणां संस्तूयमानविभवा विशदप्रकाशा
3,18,6,vācāmagocaramagocarameva buddherīdṛktayā na kalanīyamananyatulyam,वाचामगोचरमगोचरमेव बुद्धेरीदृक्तया न कलनीयमनन्यतुल्यम्
3,18,7,trailokyagarbhaparipūritaśakticakrasāmrājyasaṃpadabhimānamabhispṛśantī ābaddhabhaktivipulāñjaliśekharāṇāmārādahaṃprathamikā kṛtasevanānām,त्रैलोक्यगर्भपरिपूरितशक्तिचक्रसाम्राज्यसंपदभिमानमभिस्पृशन्ती आबद्धभक्तिविपुलाञ्जलिशेखराणामारादहंप्रथमिका कृतसेवनानाम्
3,18,8,brahmeśaviṣṇuvṛṣamukhyasurottamānāṃ vaktrāṇivarṣitanutīni kaṭākṣayantī uddīptapuṣpaśarapañcakataḥ samutthaijyotirmayaṃ tribhuvanaṃ sahasā dadhānā,ब्रह्मेशविष्णुवृषमुख्यसुरोत्तमानां वक्त्राणिवर्षितनुतीनि कटाक्षयन्ती उद्दीप्तपुष्पशरपञ्चकतः समुत्थैज्योतिर्मयं त्रिभुवनं सहसा दधाना
3,18,9,vidyutsamadyutibhirapsarasāṃ samūhairvikṣipyamāṇajayamaṅgalalājavarṣā kāmeśvarīprabhṛtibhiḥ kamanīyabhābhiḥ saṃgrāmaveṣaracanāsumanoharābhiḥ,विद्युत्समद्युतिभिरप्सरसां समूहैर्विक्षिप्यमाणजयमङ्गललाजवर्षा कामेश्वरीप्रभृतिभिः कमनीयभाभिः संग्रामवेषरचनासुमनोहराभिः
3,18,10,dīptāyudhadyutitiraskṛta bhāskarābhirnityābhiraṅghrisavidhe samupākyamānā śrīcakranāmatilakaṃ daśayojanātituṅgadhvajollikhitameghakadaṃbamuccaiḥ,दीप्तायुधद्युतितिरस्कृत भास्कराभिर्नित्याभिरङ्घ्रिसविधे समुपाक्यमाना श्रीचक्रनामतिलकं दशयोजनातितुङ्गध्वजोल्लिखितमेघकदंबमुच्चैः
3,18,11,tīvrābhirāvaṇasuśaktiparaṃparabhiryuktaṃ rathaṃ samarakarmaṇi cālayantī prodyatpiśaṅgarucibhāgamalāṃśukena vītāmanohararucissamare vyabhāsīt,तीव्राभिरावणसुशक्तिपरंपरभिर्युक्तं रथं समरकर्मणि चालयन्ती प्रोद्यत्पिशङ्गरुचिभागमलांशुकेन वीतामनोहररुचिस्समरे व्यभासीत्
3,18,12,pañcādhikairviśatināmaratnaiḥ prapañcapāpapraśamātidakṣaiḥ saṃstūyamānā lalitā marudbhiḥ saṃgrāmamuddiśya samuccacāla,पञ्चाधिकैर्विशतिनामरत्नैः प्रपञ्चपापप्रशमातिदक्षैः संस्तूयमाना ललिता मरुद्भिः संग्राममुद्दिश्य समुच्चचाल
3,18,13,agastya uvāca vījivaktra mahābuddhe pañcaviṃśatināmabhiḥ lalitāparameśānyā dehi karṇarasāyanam,अगस्त्य उवाच वीजिवक्त्र महाबुद्धे पञ्चविंशतिनामभिः ललितापरमेशान्या देहि कर्णरसायनम्
3,18,14,hayagrīva uvāca siṃhāsanā śrīlalitā mahārājñī parāṅkuśā cāpinī tripurā caiva mahātripurasundarī,हयग्रीव उवाच सिंहासना श्रीललिता महाराज्ञी पराङ्कुशा चापिनी त्रिपुरा चैव महात्रिपुरसुन्दरी
3,18,15,sundarī cakranāthā ca sāmrājī cakriṇī tathā cakreśvarī mahādevī kāmeśī parameśvarī,सुन्दरी चक्रनाथा च साम्राजी चक्रिणी तथा चक्रेश्वरी महादेवी कामेशी परमेश्वरी
3,18,16,kāmarājapriyā kāmakoṭigā cakravartinī mahāvidyā śivānaṅgavallabhā sarvapāṭalā,कामराजप्रिया कामकोटिगा चक्रवर्तिनी महाविद्या शिवानङ्गवल्लभा सर्वपाटला
3,18,17,kulanāthāmnāyanāthā sarvāmnāyanivāsinī śṛṅgāranāyikā ceti pañcaviṃśatināmabhiḥ,कुलनाथाम्नायनाथा सर्वाम्नायनिवासिनी शृङ्गारनायिका चेति पञ्चविंशतिनामभिः
3,18,18,stuvanti ye mahābhāgāṃ lalitāṃ parameśvarīm te prāpnuvanti saubhāgyamaṣṭau siddhīrmahadyaśaḥ,स्तुवन्ति ये महाभागां ललितां परमेश्वरीम् ते प्राप्नुवन्ति सौभाग्यमष्टौ सिद्धीर्महद्यशः
3,18,19,itthaṃ pracaṇḍasaṃraṃbhaṃ cālayantī mahadbalam bhaṇḍāsuraṃ prati kruddhā cacāla lalitāṃbikā,इत्थं प्रचण्डसंरंभं चालयन्ती महद्बलम् भण्डासुरं प्रति क्रुद्धा चचाल ललितांबिका
3,19,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne lalitāparameśvarīsenājaya yātrā nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca cakrarājarathendrasya yāḥparvaṇi samāśritāḥ devatā prakaṭābhikhyāstāsāmākhyāṃ nivedaya,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ललितापरमेश्वरीसेनाजय यात्रा नामाष्टादशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच चक्रराजरथेन्द्रस्य याःपर्वणि समाश्रिताः देवता प्रकटाभिख्यास्तासामाख्यां निवेदय
3,19,2,saṃkhyāśca tāsāmakhilā varṇabhedāṃśca śobhanān āyudhāni ca divyāni kathayasva hayānana,संख्याश्च तासामखिला वर्णभेदांश्च शोभनान् आयुधानि च दिव्यानि कथयस्व हयानन
3,19,3,hayagrīva uvāca navamaṃ parva dīptasya rathasya samupasthitāḥ taśa proktā siddhidevyastāsāṃ nāmāni macchṛṇu,हयग्रीव उवाच नवमं पर्व दीप्तस्य रथस्य समुपस्थिताः तश प्रोक्ता सिद्धिदेव्यस्तासां नामानि मच्छृणु
3,19,4,aṇimā mahimācaiva laghimā garimā tathā īśitā vaśitā caiva prāptiḥ siddhiśca saptamī,अणिमा महिमाचैव लघिमा गरिमा तथा ईशिता वशिता चैव प्राप्तिः सिद्धिश्च सप्तमी
3,19,5,prākāmyamuktisiddhiśca sarvakāmābhidhāparā etādevyaścaturbāhvyo japākusumasaṃnibhāḥ,प्राकाम्यमुक्तिसिद्धिश्च सर्वकामाभिधापरा एतादेव्यश्चतुर्बाह्व्यो जपाकुसुमसंनिभाः
3,19,6,cintāmaṇikapālaṃ ca triśūlaṃ siddhikajjalam dadhānā dayayā pūrṇā yogibhiśca niṣevitāḥ,चिन्तामणिकपालं च त्रिशूलं सिद्धिकज्जलम् दधाना दयया पूर्णा योगिभिश्च निषेविताः
3,19,7,tatra pūrvārddhabhāge ca brahmādyā aṣṭa śaktayaḥ brāhmī māheśvarī caiva kaumārī vaiṣmavī tathā vārāhī caiva māṃhendrī cāmuṇḍā caiva saptamī,तत्र पूर्वार्द्धभागे च ब्रह्माद्या अष्ट शक्तयः ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्मवी तथा वाराही चैव मांहेन्द्री चामुण्डा चैव सप्तमी
3,19,8,mahālakṣmīraṣṭamī ca dvibhujāḥ śoṇavigrahāḥ kapālamutpalaṃ caiva bibhrāṇā raktavāsasaḥ,महालक्ष्मीरष्टमी च द्विभुजाः शोणविग्रहाः कपालमुत्पलं चैव बिभ्राणा रक्तवाससः
3,19,9,atha vānya prakāreṇa keciddhyānaṃ pacakṣate brahmādisadṛśākārā brahmādisadṛśāyudhāḥ,अथ वान्य प्रकारेण केचिद्ध्यानं पचक्षते ब्रह्मादिसदृशाकारा ब्रह्मादिसदृशायुधाः
3,19,10,brahmādīnāṃ paraṃ cihnaṃ dhārayantyaḥ prakīrtitāḥ tāsāmūrdhvasthānagatāṃ mudrā devyo mahattarāḥ,ब्रह्मादीनां परं चिह्नं धारयन्त्यः प्रकीर्तिताः तासामूर्ध्वस्थानगतां मुद्रा देव्यो महत्तराः
3,19,11,mudrāviracanāyuktairhastaiḥ kamalakāntibhiḥ dāḍimīpuṣpasaṅkāśāḥ pītāṃbaramanoharāḥ,मुद्राविरचनायुक्तैर्हस्तैः कमलकान्तिभिः दाडिमीपुष्पसङ्काशाः पीतांबरमनोहराः
3,19,12,caturbhujā bhujadvandvadhṛtacarmakṛpāṇakāḥ madaraktavilolākṣyastāsāṃ nāmāni macchṛṇu,चतुर्भुजा भुजद्वन्द्वधृतचर्मकृपाणकाः मदरक्तविलोलाक्ष्यस्तासां नामानि मच्छृणु
3,19,13,sarvasaṃkṣobhiṇī caiva sarvavidrāviṇī tathā sarvākarṣaṇakṛnmudrā tathā sarvavaśaṅkarī,सर्वसंक्षोभिणी चैव सर्वविद्राविणी तथा सर्वाकर्षणकृन्मुद्रा तथा सर्ववशङ्करी
3,19,14,sarvonmādanamudrā ca yaṣṭiḥ sarvamahāṅkuśā sarvakhecarikā mudrā sarvabījā tathāparā,सर्वोन्मादनमुद्रा च यष्टिः सर्वमहाङ्कुशा सर्वखेचरिका मुद्रा सर्वबीजा तथापरा
3,19,15,sarvayoniśca navamī tathā sarvatriśaṇḍikā siddhibrāhayādimudrāstā etāḥ prakaṭaśaktayaḥ,सर्वयोनिश्च नवमी तथा सर्वत्रिशण्डिका सिद्धिब्राहयादिमुद्रास्ता एताः प्रकटशक्तयः
3,19,16,bhaṇḍāsurasya saṃhāraṃ kartuṃ raktarathe sthitāḥ yā guptākhyāḥ pūrvamuktāstāsāṃ nāmāni macchṛṇu,भण्डासुरस्य संहारं कर्तुं रक्तरथे स्थिताः या गुप्ताख्याः पूर्वमुक्तास्तासां नामानि मच्छृणु
3,19,17,kāmākarṣaṇikā caiva buddhyākarṣaṇikā kalā ahaṅkārākarṣiṇī ca śabdākarṣaṇikā kalā,कामाकर्षणिका चैव बुद्ध्याकर्षणिका कला अहङ्काराकर्षिणी च शब्दाकर्षणिका कला
3,19,18,sparśākarṣaṇikā nityā rūpākarṣaṇikā kalā rasākarṣaṇikā nityā gandhākarṣaṇikā kalā,स्पर्शाकर्षणिका नित्या रूपाकर्षणिका कला रसाकर्षणिका नित्या गन्धाकर्षणिका कला
3,19,19,cittākarṣaṇikā nityā dhairyākarṣaṇikā kalā smṛtyā karṣaṇikā nityā nāmākarṇaṇikā kalā,चित्ताकर्षणिका नित्या धैर्याकर्षणिका कला स्मृत्या कर्षणिका नित्या नामाकर्णणिका कला
3,19,20,bījākarṣaṇikā nityā cātmakarṣaṇikā kalā amṛtākarṣaṇī nityā śarīrākarṣiṇī kalā,बीजाकर्षणिका नित्या चात्मकर्षणिका कला अमृताकर्षणी नित्या शरीराकर्षिणी कला
3,19,21,etāḥ ṣoḍaśa śītāṃśukalārūpāśca śaktayaḥ aṣṭamaṃ parva samprāptā guptā nāmnā prakīrtitāḥ,एताः षोडश शीतांशुकलारूपाश्च शक्तयः अष्टमं पर्व सम्प्राप्ता गुप्ता नाम्ना प्रकीर्तिताः
3,19,22,vidrumadrumasaṅkāśā mandasmita manoharāḥ caturbhujāstrinetrāśca candrārkamukujojjvalāḥ,विद्रुमद्रुमसङ्काशा मन्दस्मित मनोहराः चतुर्भुजास्त्रिनेत्राश्च चन्द्रार्कमुकुजोज्ज्वलाः
3,19,23,cāpabāṇau carmakhaḍgau dadhānā divyakāntayaḥ bhaṇḍāsuravadhārthāya pravṛttāḥ kumbhasambhava,चापबाणौ चर्मखड्गौ दधाना दिव्यकान्तयः भण्डासुरवधार्थाय प्रवृत्ताः कुम्भसम्भव
3,19,24,sāyantanajvaladdīpaprakhyacakrarathasya tu saptame parvaṇi kṛtāvāsā guptatarābhidhāḥ,सायन्तनज्वलद्दीपप्रख्यचक्ररथस्य तु सप्तमे पर्वणि कृतावासा गुप्ततराभिधाः
3,19,25,anaṅgamadanānaṅgamadanāturayā saha anaṅgalekhā cānaṅgavegānaṅgāṅkuśāpi ca,अनङ्गमदनानङ्गमदनातुरया सह अनङ्गलेखा चानङ्गवेगानङ्गाङ्कुशापि च
3,19,26,anaṅgamāligyaparā etā devyo japātviṣaḥ ikṣucāpaṃ puṣpaśarānpuṣpakandukamutpalam,अनङ्गमालिग्यपरा एता देव्यो जपात्विषः इक्षुचापं पुष्पशरान्पुष्पकन्दुकमुत्पलम्
3,19,27,bibhratyo 'dabhravikrāntiśālinyo lalitājñayā bhaṇḍāsuramabhikruddhāḥ prajvalantya iva sthitāḥ,बिभ्रत्यो ऽदभ्रविक्रान्तिशालिन्यो ललिताज्ञया भण्डासुरमभिक्रुद्धाः प्रज्वलन्त्य इव स्थिताः
3,19,28,atha cakrarathendrasya ṣaṣṭhaṃ parva samāśritāḥ sarvasaṃkṣobhiṇīmukhyāḥ sampradāyākhyayā yutāḥ,अथ चक्ररथेन्द्रस्य षष्ठं पर्व समाश्रिताः सर्वसंक्षोभिणीमुख्याः सम्प्रदायाख्यया युताः
3,19,29,veṇīkṛtakacastomāḥ siṃdūratilakojjvalāḥ atitīvrasvabhāvāśca kālānalasamatviṣaḥ,वेणीकृतकचस्तोमाः सिंदूरतिलकोज्ज्वलाः अतितीव्रस्वभावाश्च कालानलसमत्विषः
3,19,30,vahnibāṇaṃ vahnicāpaṃ vahnirūpamasiṃ tathā vahnicakrākhyāphalakaṃ dadhānā dīptavigrahāḥ,वह्निबाणं वह्निचापं वह्निरूपमसिं तथा वह्निचक्राख्याफलकं दधाना दीप्तविग्रहाः
3,19,31,asurendraṃ prati kruddhāḥ kāmabhasmasamudbhavāḥ ājñāśaktaya evaitā lalitāyā mahaujasaḥ,असुरेन्द्रं प्रति क्रुद्धाः कामभस्मसमुद्भवाः आज्ञाशक्तय एवैता ललिताया महौजसः
3,19,32,sarvasaṃkṣobhiṇī caiva sarvavidrāviṇī tathā sarvākarṣaṇikā śaktiḥ sarvāhlādinikā tathā,सर्वसंक्षोभिणी चैव सर्वविद्राविणी तथा सर्वाकर्षणिका शक्तिः सर्वाह्लादिनिका तथा
3,19,33,sarvasaṃmohinīśaktiḥ sarvastambhanaśaktikā sarvajṛṃbhaṇaśaktiśca sarvonmādanaśaktikā,सर्वसंमोहिनीशक्तिः सर्वस्तम्भनशक्तिका सर्वजृंभणशक्तिश्च सर्वोन्मादनशक्तिका
3,19,34,sarvārthasādhikā śaktiḥ sarvasampattipūraṇī sarvamantramayī śaktiḥ sarvadvandvakṣayaṅkarī,सर्वार्थसाधिका शक्तिः सर्वसम्पत्तिपूरणी सर्वमन्त्रमयी शक्तिः सर्वद्वन्द्वक्षयङ्करी
3,19,35,evaṃ tu sampradāyānāṃ nāmāni kathitāni vai atha pañcamaparvasthāḥ kulottīrṇā iti smṛtāḥ,एवं तु सम्प्रदायानां नामानि कथितानि वै अथ पञ्चमपर्वस्थाः कुलोत्तीर्णा इति स्मृताः
3,19,36,tāśca saptaṭikasaṅkāśāḥ paraśuṃ pāśameva ca gadāṃ ghaṇṭāṃ maṇiṃ caiva dadhānā dīptavigrahāḥ,ताश्च सप्तटिकसङ्काशाः परशुं पाशमेव च गदां घण्टां मणिं चैव दधाना दीप्तविग्रहाः
3,19,37,devadviṣamati kruddhā bhrukuṭīkuṭilānanāḥ etāsāmapi nāmāni samākarmaya kumbhaja,देवद्विषमति क्रुद्धा भ्रुकुटीकुटिलाननाः एतासामपि नामानि समाकर्मय कुम्भज
3,19,38,sarvasiddhipradā devī sarvasampatpradā tathā sarvapriyaṅkarī devī sarvamaṅgalakāriṇī,सर्वसिद्धिप्रदा देवी सर्वसम्पत्प्रदा तथा सर्वप्रियङ्करी देवी सर्वमङ्गलकारिणी
3,19,39,sarvakāmapradā devī sarvaduḥkhavimocinī,सर्वकामप्रदा देवी सर्वदुःखविमोचिनी
3,19,40,sarvamṛtyupraśaminī sarvavighnanivāriṇī sarvāṅgasundarī devī sarvasaubhāgyadāyinī,सर्वमृत्युप्रशमिनी सर्वविघ्ननिवारिणी सर्वाङ्गसुन्दरी देवी सर्वसौभाग्यदायिनी
3,19,41,daśaintāḥ kathitā devyo dayayā pūritāśayāḥ cakre turīyaparvasthā muktāhārasamatviṣaḥ,दशैन्ताः कथिता देव्यो दयया पूरिताशयाः चक्रे तुरीयपर्वस्था मुक्ताहारसमत्विषः
3,19,42,nigarbhayoginīnāmnā prathitā daśa kīrtitāḥ sarvajñā sarvaśaktiśca sarvaiśvaryapradā tathā,निगर्भयोगिनीनाम्ना प्रथिता दश कीर्तिताः सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वैश्वर्यप्रदा तथा
3,19,43,sarvajñānamayī devī sarvavyādhivināśinī sarvādhārasvarūpā ca sarvapāpaharā tathā,सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी सर्वाधारस्वरूपा च सर्वपापहरा तथा
3,19,44,sarvānandamayī devī sarvarakṣāsvarūpiṇī daśamī devatājñeyā sarveṣsitaphalapradā,सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी दशमी देवताज्ञेया सर्वेष्सितफलप्रदा
3,19,45,etāścaturbhujā jñeyā vajraṃ śaktiṃ ca tomaram cakraṃ caivābhibibhrāṇā bhaṇḍāsuravadhodyatāḥ,एताश्चतुर्भुजा ज्ञेया वज्रं शक्तिं च तोमरम् चक्रं चैवाभिबिभ्राणा भण्डासुरवधोद्यताः
3,19,46,atha cakrarathendrasya tṛtīyaṃ parvasaṃśritāḥ rahasyayoginīnāmnā prakhyātā vāgadhīśvarāḥ,अथ चक्ररथेन्द्रस्य तृतीयं पर्वसंश्रिताः रहस्ययोगिनीनाम्ना प्रख्याता वागधीश्वराः
3,19,47,raktāśokaprasūnābhābāṇakārmukapāṇayaḥ kavacacchannasarvāṅgayo vīṇāpustakaśobhitāḥ,रक्ताशोकप्रसूनाभाबाणकार्मुकपाणयः कवचच्छन्नसर्वाङ्गयो वीणापुस्तकशोभिताः
3,19,48,vaśinī caiva kāmeśī bhoginī vimalā tathā aruṇāca javinyākhyā sarveśī kaulinī tathā,वशिनी चैव कामेशी भोगिनी विमला तथा अरुणाच जविन्याख्या सर्वेशी कौलिनी तथा
3,19,49,aṣṭāvetāḥ smṛtā devyo daityasaṃhārahetavaḥ atha cakrarathendrasya dvitīyaṃ parvasaṃśritāḥ,अष्टावेताः स्मृता देव्यो दैत्यसंहारहेतवः अथ चक्ररथेन्द्रस्य द्वितीयं पर्वसंश्रिताः
3,19,50,cāpabāṇau pānapātraṃ māturuṅgaṃ kṛpāṇikām tisrastripīṭhanilayā aṣṭabāhusamanvitāḥ,चापबाणौ पानपात्रं मातुरुङ्गं कृपाणिकाम् तिस्रस्त्रिपीठनिलया अष्टबाहुसमन्विताः
3,19,51,palakaṃ nāgapāśaṃ ca ghaṇṭāṃ caiva mahādhvanim vibhrāṇā madirāmattā atiguptarahasyakāḥ,पलकं नागपाशं च घण्टां चैव महाध्वनिम् विभ्राणा मदिरामत्ता अतिगुप्तरहस्यकाः
3,19,52,kāmeśī caiva vajreśī bhagamālinyathāparā tisra etāḥ smṛtā devyo bhaṇḍe kopasamanvitāḥ,कामेशी चैव वज्रेशी भगमालिन्यथापरा तिस्र एताः स्मृता देव्यो भण्डे कोपसमन्विताः
3,19,53,lalitāsamamāhātmyā lalitāsamatejasaḥ etāstu nityaṃ śrīdevyā antaraṅgāḥ prakīrtitāḥ,ललितासममाहात्म्या ललितासमतेजसः एतास्तु नित्यं श्रीदेव्या अन्तरङ्गाः प्रकीर्तिताः
3,19,54,athānandamahāpīṭhe rathamadhyamaparvaṇi parito racitāvāsāḥ proktāḥ pañcadaśākṣarāḥ,अथानन्दमहापीठे रथमध्यमपर्वणि परितो रचितावासाः प्रोक्ताः पञ्चदशाक्षराः
3,19,55,tithinityāḥ kālarūpā viśvaṃ vyāpyaiva saṃsthitāḥ bhaṇḍāsurādidaityeṣu prakṣubdhabhrukuṭītaṭāḥ,तिथिनित्याः कालरूपा विश्वं व्याप्यैव संस्थिताः भण्डासुरादिदैत्येषु प्रक्षुब्धभ्रुकुटीतटाः
3,19,56,devīsamanijākārā devīsamanijāyudhāḥ jagatāmupakārāya vartamānā yugeyuge,देवीसमनिजाकारा देवीसमनिजायुधाः जगतामुपकाराय वर्तमाना युगेयुगे
3,19,57,tāsāṃ nāmāni mattastvamavadhārayakumbhaja kāmeśī bhagamālā ca nityaklinnā tathaiva ca,तासां नामानि मत्तस्त्वमवधारयकुम्भज कामेशी भगमाला च नित्यक्लिन्ना तथैव च
3,19,58,bheruṇḍā vahnivāsinyo mahāvajreśvarī tathā datī ca tvaritā devī navamī kulasundarī,भेरुण्डा वह्निवासिन्यो महावज्रेश्वरी तथा दती च त्वरिता देवी नवमी कुलसुन्दरी
3,19,59,nityā nīlapatākā ca vijayā sarvamaṅgalā jvālāmālinikācitre daśa pañca ca kīrtitāḥ,नित्या नीलपताका च विजया सर्वमङ्गला ज्वालामालिनिकाचित्रे दश पञ्च च कीर्तिताः
3,19,60,etābhiḥ sahitā devī sadā sevaikabuddhibhiḥ duṣṭaṃ bhaṇḍāsuraṃ jetuṃ niryayau parameśvarī,एताभिः सहिता देवी सदा सेवैकबुद्धिभिः दुष्टं भण्डासुरं जेतुं निर्ययौ परमेश्वरी
3,19,61,mantrināthā mahācakre gītiṃ cakre rathottame saptaparvāṇi coktāni tatra devyāśca tāḥ śṛṇu,मन्त्रिनाथा महाचक्रे गीतिं चक्रे रथोत्तमे सप्तपर्वाणि चोक्तानि तत्र देव्याश्च ताः शृणु
3,19,62,geyacakrarathe parvamadhyapīḍhaniketanā saṃgītayoginī proktā śrīdevyā ativallabhā,गेयचक्ररथे पर्वमध्यपीढनिकेतना संगीतयोगिनी प्रोक्ता श्रीदेव्या अतिवल्लभा
3,19,63,tadeva prathamaṃ parva mantriṇyāstu nivāsabhūḥ atha dvitīyaparvasthā geyacakre rathottame,तदेव प्रथमं पर्व मन्त्रिण्यास्तु निवासभूः अथ द्वितीयपर्वस्था गेयचक्रे रथोत्तमे
3,19,64,ratiḥ prītirmanojā ca vīṇākārmukapāṇayaḥ tamālaśyāmalākārā dānavonmūlanakṣamāḥ,रतिः प्रीतिर्मनोजा च वीणाकार्मुकपाणयः तमालश्यामलाकारा दानवोन्मूलनक्षमाः
3,19,65,tṛtīyaparvasaṃrūḍhā manobhūbāṇadevatā drāviṇī śoṣiṇī caiva bandhinī mohinī tathā,तृतीयपर्वसंरूढा मनोभूबाणदेवता द्राविणी शोषिणी चैव बन्धिनी मोहिनी तथा
3,19,66,unmādinīti pañcaitā dīptakārmukapāṇayaḥ tatra parvaṇyadhastāttu vartamānā mahaujasaḥ,उन्मादिनीति पञ्चैता दीप्तकार्मुकपाणयः तत्र पर्वण्यधस्तात्तु वर्तमाना महौजसः
3,19,67,kāmarājaśca kandarpauṃ manmatho makaradhvajaḥ manobhavaḥ pañcamaḥ syādete trailokyamohanāḥ,कामराजश्च कन्दर्पौं मन्मथो मकरध्वजः मनोभवः पञ्चमः स्यादेते त्रैलोक्यमोहनाः
3,19,68,kastūrītilakollāsibhālāmuktāvirājitāḥ kavacacchannasarvāṅgāḥ palāśaprasavatviṣaḥ,कस्तूरीतिलकोल्लासिभालामुक्ताविराजिताः कवचच्छन्नसर्वाङ्गाः पलाशप्रसवत्विषः
3,19,69,pañcakāmā ime proktā bhaṇḍāsuravadhārthinaḥ jeyacakrarathendrasya caturthaṃ parva saṃśritāḥ,पञ्चकामा इमे प्रोक्ता भण्डासुरवधार्थिनः जेयचक्ररथेन्द्रस्य चतुर्थं पर्व संश्रिताः
3,19,70,brahmīmukhyāstu pūrvoktāścaṇḍikā tvaṣṭamī parā tatra parvaṇyadhastācca lakṣmīścaiva sarasvatī,ब्रह्मीमुख्यास्तु पूर्वोक्ताश्चण्डिका त्वष्टमी परा तत्र पर्वण्यधस्ताच्च लक्ष्मीश्चैव सरस्वती
3,19,71,ratiḥ prītiḥ kīrtiśāntī puṣṭistuṣṭiśca śaktayaḥ etāścakrodharaktākṣyo daityaṃ hantuṃ mahābalam,रतिः प्रीतिः कीर्तिशान्ती पुष्टिस्तुष्टिश्च शक्तयः एताश्चक्रोधरक्ताक्ष्यो दैत्यं हन्तुं महाबलम्
3,19,72,kuntacakradharāḥ proktāḥ kumāryaḥ kuṃbhasaṃbhava pañcamaṃ parva saṃprāptā vāmādyāḥ ṣoḍaśāparāḥ,कुन्तचक्रधराः प्रोक्ताः कुमार्यः कुंभसंभव पञ्चमं पर्व संप्राप्ता वामाद्याः षोडशापराः
3,19,73,gītiṃ cakrū rathendrasya tāsāṃ nāmāni macchṛṇu vāmā jyeṣṭā ca raudrī ca śāntiḥ śraddhā sarasvatī,गीतिं चक्रू रथेन्द्रस्य तासां नामानि मच्छृणु वामा ज्येष्टा च रौद्री च शान्तिः श्रद्धा सरस्वती
3,19,74,śrībhūśāktiśca lakṣmīśca sṛṣṭiścaiva tu mohinī tathā pramāthinī cāśvasinī vīcistathaiva ca,श्रीभूशाक्तिश्च लक्ष्मीश्च सृष्टिश्चैव तु मोहिनी तथा प्रमाथिनी चाश्वसिनी वीचिस्तथैव च
3,19,75,vidyunmālinyatha surānandātho nāgabuddhikā etāstu kuravindābhā jagatkṣobhaṇalaṃpaṭāḥ,विद्युन्मालिन्यथ सुरानन्दाथो नागबुद्धिका एतास्तु कुरविन्दाभा जगत्क्षोभणलंपटाः
3,19,76,mahāsarasamannāhamādadhānāḥ padepade vajrakaṅkaṭasaṃchannā aṭṭahāsojjvalāḥ pare vajradaṇḍau śataghnīṃ ca saṃbibhrāṇā bhuśuṇḍikāḥ,महासरसमन्नाहमादधानाः पदेपदे वज्रकङ्कटसंछन्ना अट्टहासोज्ज्वलाः परे वज्रदण्डौ शतघ्नीं च संबिभ्राणा भुशुण्डिकाः
3,19,77,atha gītirathendrasya ṣaṣṭhaṃ parva samāśritāḥ asitāṅgaprabhṛtayo bhairavāḥ śastrabhīṣaṇāḥ,अथ गीतिरथेन्द्रस्य षष्ठं पर्व समाश्रिताः असिताङ्गप्रभृतयो भैरवाः शस्त्रभीषणाः
3,19,78,triśikhaṃ pānapātraṃ ca bibhrāṇā nīlavarcasaḥ asitāṅgo ruruścaṇḍaḥ krodha unmattabhairavaḥ,त्रिशिखं पानपात्रं च बिभ्राणा नीलवर्चसः असिताङ्गो रुरुश्चण्डः क्रोध उन्मत्तभैरवः
3,19,79,kapālī bhīṣaṇaścaiva saṃhāraścāṣṭa bhairavāḥ atha gītirathendrasya saptamaṃ parva saṃśritāḥ,कपाली भीषणश्चैव संहारश्चाष्ट भैरवाः अथ गीतिरथेन्द्रस्य सप्तमं पर्व संश्रिताः
3,19,80,mātaṅgī siddhalakṣmīśca mahāmātaṅgikāpi ca mahatī siddhalakṣmīśca śoṇā bāṇadhanurdharāḥ,मातङ्गी सिद्धलक्ष्मीश्च महामातङ्गिकापि च महती सिद्धलक्ष्मीश्च शोणा बाणधनुर्धराः
3,19,81,tasyaiva parvaṇo 'dhastādgaṇapaḥ kṣetrapastathā durgāṃbā baṭukaśceṃva sarve te śastrapāṇayaḥ,तस्यैव पर्वणो ऽधस्ताद्गणपः क्षेत्रपस्तथा दुर्गांबा बटुकश्चेंव सर्वे ते शस्त्रपाणयः
3,19,82,tatraiva parvaṇo 'dhastāllakṣmīścaiva sarasvatī śaṅkhaḥ padmo nidhiścaiva te sarve śastrapāṇayaḥ,तत्रैव पर्वणो ऽधस्ताल्लक्ष्मीश्चैव सरस्वती शङ्खः पद्मो निधिश्चैव ते सर्वे शस्त्रपाणयः
3,19,83,lokadviṣaṃ prati kruddhā bhaṇḍaṃ caṇḍaparākramam śakrādayaśca viṣmvantā daśa dikcakranāyakāḥ,लोकद्विषं प्रति क्रुद्धा भण्डं चण्डपराक्रमम् शक्रादयश्च विष्म्वन्ता दश दिक्चक्रनायकाः
3,19,84,śaktirūpāstatra parvaṇyadhastātkṛtasaṃśrayāḥ vajre śaktiṃ kāladaṇḍamakiṃ pāśaṃ dhvajaṃ tathā,शक्तिरूपास्तत्र पर्वण्यधस्तात्कृतसंश्रयाः वज्रे शक्तिं कालदण्डमकिं पाशं ध्वजं तथा
3,19,85,gadāṃ triśūlaṃ darbhāstraṃ vajraṃ ca dadhatastvamī sevante mantrināthāṃ tāṃ nityaṃ bhaktisamanvitāḥ,गदां त्रिशूलं दर्भास्त्रं वज्रं च दधतस्त्वमी सेवन्ते मन्त्रिनाथां तां नित्यं भक्तिसमन्विताः
3,19,86,bhaṇḍāsurāndurdurūḍhānnihantuṃ viśvakaṇṭakān mantrināthāśrayadvārā lalitājñāpanotsukāḥ,भण्डासुरान्दुर्दुरूढान्निहन्तुं विश्वकण्टकान् मन्त्रिनाथाश्रयद्वारा ललिताज्ञापनोत्सुकाः
3,19,87,gīticakrarathopānte dikpālāḥ saṃśrayaṃ daduḥ sarveṣāṃ caiva devānāṃ mantriṇī dvārataḥ kṛtā,गीतिचक्ररथोपान्ते दिक्पालाः संश्रयं ददुः सर्वेषां चैव देवानां मन्त्रिणी द्वारतः कृता
3,19,88,vijñāpanā mahādevyāḥ kāryasiddhiṃ prayacchati rākṣī vijñāpanā ceti pradhānadvārataḥ kṛtā,विज्ञापना महादेव्याः कार्यसिद्धिं प्रयच्छति राक्षी विज्ञापना चेति प्रधानद्वारतः कृता
3,19,89,yathā khalu phalaprāptiḥ sevakānāṃ hi jāyate anyathā kathameteṣāṃ sāmarthyaṃ jvalitaujasaḥ,यथा खलु फलप्राप्तिः सेवकानां हि जायते अन्यथा कथमेतेषां सामर्थ्यं ज्वलितौजसः
3,19,90,apadhṛṣyaprabhāvāyāḥ śrīdevyā upasarpaṇe sā hi saṃgītavidyeti śrīdevyā ativallabhā,अपधृष्यप्रभावायाः श्रीदेव्या उपसर्पणे सा हि संगीतविद्येति श्रीदेव्या अतिवल्लभा
3,19,91,nātilaṅghati ca kvāpi taduktaṃ kāryasiddhiṣu śrīdevyāḥśaktisāmrājye sarvakarmāṇi mantriṇī,नातिलङ्घति च क्वापि तदुक्तं कार्यसिद्धिषु श्रीदेव्याःशक्तिसाम्राज्ये सर्वकर्माणि मन्त्रिणी
3,19,92,akarttumanyathā kartuṃ kartuṃ caiva pragalbhate tasmātsarve 'pi dikpālāḥ śrīdevyā jayakāṅkṣiṇaḥ tasyāḥ pradhānabhūtāyāḥ sevāmeva vitanvate,अकर्त्तुमन्यथा कर्तुं कर्तुं चैव प्रगल्भते तस्मात्सर्वे ऽपि दिक्पालाः श्रीदेव्या जयकाङ्क्षिणः तस्याः प्रधानभूतायाः सेवामेव वितन्वते
3,19,93,iti śrīlalitādevyāścakrarājarathottame parvasthitānāṃ devīnāṃ nāmāni kathitānyalam,इति श्रीललितादेव्याश्चक्रराजरथोत्तमे पर्वस्थितानां देवीनां नामानि कथितान्यलम्
3,19,94,bhaṇḍāsurasya saṃhāre tasyā divyāyudhānyapi proktāni geyacakrasya parvadevyāśca kīrtitāḥ,भण्डासुरस्य संहारे तस्या दिव्यायुधान्यपि प्रोक्तानि गेयचक्रस्य पर्वदेव्याश्च कीर्तिताः
3,19,95,imāni sarvadevīnāṃ nāmānyākarṇayanti ye sarvapāpavinirmuktāste syurvijayino narāḥ,इमानि सर्वदेवीनां नामान्याकर्णयन्ति ये सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते स्युर्विजयिनो नराः
3,20,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopakhyāne śrīcakrarājarathajñeyacakrarathaparvasthadevatānāmaprakāśanaṃ nāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ hayagrīva uvāca kiricakrarathendrasya pañcaparvasamāśritāḥ devatāśca śṛṇu prājña nāma yacchṛṇvatāṃ jayaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपख्याने श्रीचक्रराजरथज्ञेयचक्ररथपर्वस्थदेवतानामप्रकाशनं नामैकोनविंशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच किरिचक्ररथेन्द्रस्य पञ्चपर्वसमाश्रिताः देवताश्च शृणु प्राज्ञ नाम यच्छृण्वतां जयः
3,20,2,prathamaṃ parvabindvākhyaṃ saṃprāptā daṇḍanāyikā sā tatra jagaduddaṇḍakaṇṭakavrātaghasmarī,प्रथमं पर्वबिन्द्वाख्यं संप्राप्ता दण्डनायिका सा तत्र जगदुद्दण्डकण्टकव्रातघस्मरी
3,20,3,nānāvidhābhirjvālābhirnartayantī jayaśriyam,नानाविधाभिर्ज्वालाभिर्नर्तयन्ती जयश्रियम्
3,20,4,uddaṇḍapotranirghātanirbhinnoddhatadānavāḥ daṃṣṭrābālamṛgāṅkāṃśuvibhāvanavibhāvarī,उद्दण्डपोत्रनिर्घातनिर्भिन्नोद्धतदानवाः दंष्ट्राबालमृगाङ्कांशुविभावनविभावरी
3,20,5,prāvṛṣeṇyapayovāhavyūhanīlavapurllatā kiricakrarathendrasya sālaṅkārāyate sadā potriṇī putritāśeṣaviśvāvartakadaṃbikā,प्रावृषेण्यपयोवाहव्यूहनीलवपुर्ल्लता किरिचक्ररथेन्द्रस्य सालङ्कारायते सदा पोत्रिणी पुत्रिताशेषविश्वावर्तकदंबिका
3,20,6,tasyaiva rathanābhasya dvitīyaṃ parva saṃśritāḥ jṛṃbhinī mohinī caiva staṃbhinī tisra eva hi utphulladāḍimīprakhyaṃ sarvadānavamardanāḥ,तस्यैव रथनाभस्य द्वितीयं पर्व संश्रिताः जृंभिनी मोहिनी चैव स्तंभिनी तिस्र एव हि उत्फुल्लदाडिमीप्रख्यं सर्वदानवमर्दनाः
3,20,7,musalaṃ ca halaṃ hālāpātraṃ maṇigaṇarpitam jvalanmāṇikyavalayairbi bhrāṇāḥ pāṇipallavaiḥ,मुसलं च हलं हालापात्रं मणिगणर्पितम् ज्वलन्माणिक्यवलयैर्बि भ्राणाः पाणिपल्लवैः
3,20,8,atitīkṣṇakarālākṣyo jvālābhirdaityasainikān dahantya iva niḥśaṅkaṃ sevante sūkarānanām,अतितीक्ष्णकरालाक्ष्यो ज्वालाभिर्दैत्यसैनिकान् दहन्त्य इव निःशङ्कं सेवन्ते सूकराननाम्
3,20,9,kiricakrarathendrasya tṛtīyaṃ parva saṃśritāḥ andhinyādyāḥ pañca devyo devīyantrakṛtāspadāḥ,किरिचक्ररथेन्द्रस्य तृतीयं पर्व संश्रिताः अन्धिन्याद्याः पञ्च देव्यो देवीयन्त्रकृतास्पदाः
3,20,10,kaṭhoreṇāṭṭahāsena bhindantyo bhuvanatrayam jvālā iva tu kalpagneraṅganāveṣamāśritāḥ,कठोरेणाट्टहासेन भिन्दन्त्यो भुवनत्रयम् ज्वाला इव तु कल्पग्नेरङ्गनावेषमाश्रिताः
3,20,11,bhaṇḍāsurasya sarveṣāṃ sainyānāṃ rudhiraplutim lilikṣamāṇā jihvābhirlelihānābhirujjvalāḥ,भण्डासुरस्य सर्वेषां सैन्यानां रुधिरप्लुतिम् लिलिक्षमाणा जिह्वाभिर्लेलिहानाभिरुज्ज्वलाः
3,20,12,sevanteṃ satataṃ daṇḍanāthāmuddaṇḍavikramām kiricakrarathendrasya caturthaṃ parva saṃśritāḥ,सेवन्तें सततं दण्डनाथामुद्दण्डविक्रमाम् किरिचक्ररथेन्द्रस्य चतुर्थं पर्व संश्रिताः
3,20,13,brahmādyāḥ pañcamīvarjyā aṣṭamīravarjitā api ṣaḍeva devyaḥ ṣaṭcakrajvalajjvālākalevarāḥ,ब्रह्माद्याः पञ्चमीवर्ज्या अष्टमीरवर्जिता अपि षडेव देव्यः षट्चक्रज्वलज्ज्वालाकलेवराः
3,20,14,mahatā vikramaugheṇa vibantya iva dānavān ājñayā daṇḍanāthāyāstaṃ pradeśamupāsate,महता विक्रमौघेण विबन्त्य इव दानवान् आज्ञया दण्डनाथायास्तं प्रदेशमुपासते
3,20,15,tasyaiva parvaṇo 'dhastāttvaritāḥ sthānamāśritāḥ yakṣiṇī śaṅkhinī caiva lākinī hākinī tathā,तस्यैव पर्वणो ऽधस्तात्त्वरिताः स्थानमाश्रिताः यक्षिणी शङ्खिनी चैव लाकिनी हाकिनी तथा
3,20,16,śākinī ḍākinī caiva tāsāmaikyasvarūpiṇī hākinī saptamītyetāścaṇḍadordaṇḍavikramāḥ,शाकिनी डाकिनी चैव तासामैक्यस्वरूपिणी हाकिनी सप्तमीत्येताश्चण्डदोर्दण्डविक्रमाः
3,20,17,pibantya iva bhūtāni pibantya iva medinīm tvacaṃ raktaṃ tathā māṃsaṃ medo 'sthi ca virodhinām,पिबन्त्य इव भूतानि पिबन्त्य इव मेदिनीम् त्वचं रक्तं तथा मांसं मेदो ऽस्थि च विरोधिनाम्
3,20,18,majjānamatha śukraṃ ca pibantayo vikaṭānanāḥ niṣṭhuraiḥ siṃhanādaiśca pūrayantyo diśo daśa,मज्जानमथ शुक्रं च पिबन्तयो विकटाननाः निष्ठुरैः सिंहनादैश्च पूरयन्त्यो दिशो दश
3,20,19,dhātunāthā iti proktā aṇimādyaṣṭasiddhidāḥ mohane māraṇe caiva staṃbhane tāḍane tathā,धातुनाथा इति प्रोक्ता अणिमाद्यष्टसिद्धिदाः मोहने मारणे चैव स्तंभने ताडने तथा
3,20,20,bhakṣaṇe duṣṭadaityānāmāmūlaṃ ca nikṛntane paṇḍitāḥ khaṇḍitāśeṣavipado bhaktiśāliṣu,भक्षणे दुष्टदैत्यानामामूलं च निकृन्तने पण्डिताः खण्डिताशेषविपदो भक्तिशालिषु
3,20,21,dhātunāthā itiproktāḥ sarvadhātuṣu saṃsthitāḥ saptāpi vāridhīnūrmimālāsaṃcuṃbitāṃbarān,धातुनाथा इतिप्रोक्ताः सर्वधातुषु संस्थिताः सप्तापि वारिधीनूर्मिमालासंचुंबितांबरान्
3,20,22,kṣaṇardhenaiva niṣpātuṃ niṣpannabahusāhasāḥ śakaṭā kāradantāśca bhayaṅkaravilocanāḥ,क्षणर्धेनैव निष्पातुं निष्पन्नबहुसाहसाः शकटा कारदन्ताश्च भयङ्करविलोचनाः
3,20,23,svasvāminīdrohakṛtāṃ svakīyasamayadruhām vaidikadrohaṇādeva drohiṇāṃ vīravairiṇām,स्वस्वामिनीद्रोहकृतां स्वकीयसमयद्रुहाम् वैदिकद्रोहणादेव द्रोहिणां वीरवैरिणाम्
3,20,24,yajñadrohakṛtāṃ duṣṭadaityānāṃ bhakṣaṇe samāḥ nityameva ca sevante potriṇīṃ daṇḍanāyikām,यज्ञद्रोहकृतां दुष्टदैत्यानां भक्षणे समाः नित्यमेव च सेवन्ते पोत्रिणीं दण्डनायिकाम्
3,20,25,tasyaiva parvaṇaḥ pārśve dvitīye divyamandire krodhinī staṃbhinī khyāte vartete devate ubhe,तस्यैव पर्वणः पार्श्वे द्वितीये दिव्यमन्दिरे क्रोधिनी स्तंभिनी ख्याते वर्तेते देवते उभे
3,20,26,cāmare vījayantyau ca lolakaṅkaṇadorlate devadviṣāṃ camūraktahālāpānamahoddhate,चामरे वीजयन्त्यौ च लोलकङ्कणदोर्लते देवद्विषां चमूरक्तहालापानमहोद्धते
3,20,27,sadā vighūrṇamānākṣyau sadā prahasitānane atha tasya rathendrasya kiricakrāśritasya ca,सदा विघूर्णमानाक्ष्यौ सदा प्रहसितानने अथ तस्य रथेन्द्रस्य किरिचक्राश्रितस्य च
3,20,28,pārśvadvayakṛtāvāsamāyudhadvandvamuttamam halaṃ ca musalaṃ caiva devatārūpamāsthitam,पार्श्वद्वयकृतावासमायुधद्वन्द्वमुत्तमम् हलं च मुसलं चैव देवतारूपमास्थितम्
3,20,29,svakīyamukuṭasthāne svakīyāyudhavigraham ābibhrāṇaṃ jaga ṣighasmaraṃ vibudhaiḥ smṛtam,स्वकीयमुकुटस्थाने स्वकीयायुधविग्रहम् आबिभ्राणं जग षिघस्मरं विबुधैः स्मृतम्
3,20,30,etadāyudhayugmena lalitā daḍanāyikā khaṇḍayiṣyati saṃgrāmaṃ viṣaṅgaṃ nāmadānaham,एतदायुधयुग्मेन ललिता दडनायिका खण्डयिष्यति संग्रामं विषङ्गं नामदानहम्
3,20,31,tasyaiva parvaṇo daṇḍanāthāyā agrasīmani varttamāno mahābhīmaḥ siṃho nādairdhvanannabhaḥ,तस्यैव पर्वणो दण्डनाथाया अग्रसीमनि वर्त्तमानो महाभीमः सिंहो नादैर्ध्वनन्नभः
3,20,32,daṃṣṭrākaṭakaṭātkāra badhirīkṛtadiṅmukhaḥ caṇḍoccaṇḍa iti khyātaścaturhastastrilocanaḥ,दंष्ट्राकटकटात्कार बधिरीकृतदिङ्मुखः चण्डोच्चण्ड इति ख्यातश्चतुर्हस्तस्त्रिलोचनः
3,20,33,śūlakhaḍgapretapāśāndadhāno dīptavigrahaḥ sadā saṃsevate devīṃ paśyanneva hi potriṇīm,शूलखड्गप्रेतपाशान्दधानो दीप्तविग्रहः सदा संसेवते देवीं पश्यन्नेव हि पोत्रिणीम्
3,20,34,kiricakrarathendrasya ṣaṣṭaṃ parva samāśritāḥ vārttālyādyā aṣṭa devyo dikṣvaṣṭāsūpaviśrutāḥ,किरिचक्ररथेन्द्रस्य षष्टं पर्व समाश्रिताः वार्त्ताल्याद्या अष्ट देव्यो दिक्ष्वष्टासूपविश्रुताः
3,20,35,aṣṭaparvataniṣpātaghoranirghātaniḥsvanāḥ aṣṭanāgasphuradbhūṣā anaṣṭabalatejasaḥ,अष्टपर्वतनिष्पातघोरनिर्घातनिःस्वनाः अष्टनागस्फुरद्भूषा अनष्टबलतेजसः
3,20,36,prakṛṣṭadoṣprakāṇḍoṣmahutadānavakoṭayaḥ sevante lalitāṃ devyo daṇḍanāthāmaharniśam,प्रकृष्टदोष्प्रकाण्डोष्महुतदानवकोटयः सेवन्ते ललितां देव्यो दण्डनाथामहर्निशम्
3,20,37,tāsāmākhyāśca vikhyātāḥ samākarṇaya kuṃbhaja vārtālī caiva vārāhīsā vārāhamukhī parā,तासामाख्याश्च विख्याताः समाकर्णय कुंभज वार्ताली चैव वाराहीसा वाराहमुखी परा
3,20,38,andhinī rodhinī caiva jṛṃbhiṇī caiva mohinī staṃbhinīti ripukṣobhastaṃbhanoccāṭanakṣamāḥ,अन्धिनी रोधिनी चैव जृंभिणी चैव मोहिनी स्तंभिनीति रिपुक्षोभस्तंभनोच्चाटनक्षमाः
3,20,39,tāsāṃ ca parvaṇo vāmabhāge satatasaṃsthitiḥ daṇḍanāthopavāhyastu kāsaro dhūsarākṛtiḥ,तासां च पर्वणो वामभागे सततसंस्थितिः दण्डनाथोपवाह्यस्तु कासरो धूसराकृतिः
3,20,40,ardhakrośāyataḥ śṛṅgadvitaye krośavigrahaḥ khaḍgavanniṣṭhurairlomajātaiḥ saṃvṛtavigrahaḥ,अर्धक्रोशायतः शृङ्गद्वितये क्रोशविग्रहः खड्गवन्निष्ठुरैर्लोमजातैः संवृतविग्रहः
3,20,41,kāladaṇḍavaduccaṇḍabālakāṇḍabhayaṅkaraḥ nīlāñjanācalaprakhyo vikaṭonnataruṣṭabhūḥ,कालदण्डवदुच्चण्डबालकाण्डभयङ्करः नीलाञ्जनाचलप्रख्यो विकटोन्नतरुष्टभूः
3,20,42,mahānīlagiriśreṣṭhagariṣṭhaskandhamaṇḍalaḥ prabhūtoṣmalaniśvāsaprasarākaṃpitāṃbudhiḥ,महानीलगिरिश्रेष्ठगरिष्ठस्कन्धमण्डलः प्रभूतोष्मलनिश्वासप्रसराकंपितांबुधिः
3,20,43,ghargharadhvaninā kālamahiṣaṃ vihasanniva varttate khuravikṣiptapuṣkalāvartavāridaḥ,घर्घरध्वनिना कालमहिषं विहसन्निव वर्त्तते खुरविक्षिप्तपुष्कलावर्तवारिदः
3,20,44,tasyaiva parvaṇo 'dhastāccitrasthānakṛtālayāḥ indrādayo 'nekabhedā diśāmaṣṭakadevatāḥ,तस्यैव पर्वणो ऽधस्ताच्चित्रस्थानकृतालयाः इन्द्रादयो ऽनेकभेदा दिशामष्टकदेवताः
3,20,45,lalitāyāṃ kāryasiddhiṃ vijñāpayitumāgatāḥ indraścāpsarasaścaiva sa catuṣṣaṣṭikoṭayaḥ,ललितायां कार्यसिद्धिं विज्ञापयितुमागताः इन्द्रश्चाप्सरसश्चैव स चतुष्षष्टिकोटयः
3,20,46,siddha agniśca sādhyāśca viśvedevāstathāpare viśvakarmā mayaścaiva mātaraśca balonnatāḥ,सिद्ध अग्निश्च साध्याश्च विश्वेदेवास्तथापरे विश्वकर्मा मयश्चैव मातरश्च बलोन्नताः
3,20,47,rudrāśca paricārāśca rudrāścaiva piśācakāḥ krandañcirakṣasāṃ nāthā rākṣasā bahavastathā,रुद्राश्च परिचाराश्च रुद्राश्चैव पिशाचकाः क्रन्दञ्चिरक्षसां नाथा राक्षसा बहवस्तथा
3,20,48,mitrāśca tatra gandharvāḥ sadā gānaviśāradāḥ viśvāvasuprabhṛtayo vikhyātāstatpurogamāḥ,मित्राश्च तत्र गन्धर्वाः सदा गानविशारदाः विश्वावसुप्रभृतयो विख्यातास्तत्पुरोगमाः
3,20,49,tathā bhūtagaṇāścānye varuṇo vāsavaḥ pare vidyādharāḥ kinnarāśca māruteśvara eva ca,तथा भूतगणाश्चान्ये वरुणो वासवः परे विद्याधराः किन्नराश्च मारुतेश्वर एव च
3,20,50,tathā citrarathaścaiva rathakāraka kārakāḥ tuṃbururnārado yakṣaḥ somoyakṣeśvarastathā,तथा चित्ररथश्चैव रथकारक कारकाः तुंबुरुर्नारदो यक्षः सोमोयक्षेश्वरस्तथा
3,20,51,devaiśca bhagavāṃstatra govindaḥ kamalāpatiḥ īśānaśca jagaccakrabhakṣakaḥ śūlabhīṣaṇaḥ,देवैश्च भगवांस्तत्र गोविन्दः कमलापतिः ईशानश्च जगच्चक्रभक्षकः शूलभीषणः
3,20,52,brahmā caivāśvinīputro vaidyavidyāviśāradau dhanvantariśca bhagavānathānye gaṇanāyakāḥ,ब्रह्मा चैवाश्विनीपुत्रो वैद्यविद्याविशारदौ धन्वन्तरिश्च भगवानथान्ये गणनायकाः
3,20,53,kaṭakāṇḍagaladdāna saṃtarpitamadhuvratāḥ ananto vāsukistakṣaḥ karkeṭaḥ padma eva ca,कटकाण्डगलद्दान संतर्पितमधुव्रताः अनन्तो वासुकिस्तक्षः कर्केटः पद्म एव च
3,20,54,mahāpadmaḥ śaṅkhapālo gulikaḥ subalastathā ete nāgeśvarāścaiva nāgakoṭibhirāvṛtāḥ,महापद्मः शङ्खपालो गुलिकः सुबलस्तथा एते नागेश्वराश्चैव नागकोटिभिरावृताः
3,20,55,evaṃprakārā bahavo devatāstatra jāgrati pūrvādidiśamārabhya paritaḥ kṛtamandirāḥ,एवंप्रकारा बहवो देवतास्तत्र जाग्रति पूर्वादिदिशमारभ्य परितः कृतमन्दिराः
3,20,56,tatraiva devatāścakre cakrākārā maruddiśaḥ āśritya kila vartante tadadhiṣṭhātṛdevatāḥ,तत्रैव देवताश्चक्रे चक्राकारा मरुद्दिशः आश्रित्य किल वर्तन्ते तदधिष्ठातृदेवताः
3,20,57,jṛṃbhiṇī staṃbhinī caiva mohinī tisra eva ca tasyaiva parvaṇaḥ prānte kiricakrasya bhāsvataḥ,जृंभिणी स्तंभिनी चैव मोहिनी तिस्र एव च तस्यैव पर्वणः प्रान्ते किरिचक्रस्य भास्वतः
3,20,58,kapālaṃ ca gadāṃ bibhradūrdhvakeśo mahāvapuḥ pātālatalajaṃbālabahulā kārakālimā,कपालं च गदां बिभ्रदूर्ध्वकेशो महावपुः पातालतलजंबालबहुला कारकालिमा
3,20,59,aṭṭahāsamahāvajradīrṇabrahmāṇḍamaṇḍalaḥ bhindanḍamarukadhvānai rodasīkandarodaram,अट्टहासमहावज्रदीर्णब्रह्माण्डमण्डलः भिन्दन्डमरुकध्वानै रोदसीकन्दरोदरम्
3,20,60,phūtkārītripurāyuktaṃ phaṇipāśaṃ kare vahan kṣetrapālaḥ sadā bhāti sevamānaḥ kiṭīśvarīm,फूत्कारीत्रिपुरायुक्तं फणिपाशं करे वहन् क्षेत्रपालः सदा भाति सेवमानः किटीश्वरीम्
3,20,61,tasyaiva ca samīpasthastasyā vāhanakesarī yamā ruhya pravavṛte bhaṇṭāsurabadhaiṣiṇī,तस्यैव च समीपस्थस्तस्या वाहनकेसरी यमा रुह्य प्रववृते भण्टासुरबधैषिणी
3,20,62,prāguktameva deveśīvāhasiṃhasya lakṣaṇm tasyaiva parvaṇo 'dhastāddaṇḍanāthāsamatviṣaḥ,प्रागुक्तमेव देवेशीवाहसिंहस्य लक्षण्म् तस्यैव पर्वणो ऽधस्ताद्दण्डनाथासमत्विषः
3,20,63,daṇḍinīsadṛśāśeṣabhūṣaṇāyudhamaṇḍitāḥ śamyāḥ kroḍānanāścandrarekhottaṃsitakuntalāḥ,दण्डिनीसदृशाशेषभूषणायुधमण्डिताः शम्याः क्रोडाननाश्चन्द्ररेखोत्तंसितकुन्तलाः
3,20,64,halaṃ ca musalaṃ haste ghūrṇayantyo muhurmuhuḥ lalitādrohiṇāṃ śyāmādrohiṇāṃ svāminīdruhām,हलं च मुसलं हस्ते घूर्णयन्त्यो मुहुर्मुहुः ललिताद्रोहिणां श्यामाद्रोहिणां स्वामिनीद्रुहाम्
3,20,65,raktasrotobhirutkūlaiḥ pūrayantyaḥ kapālakam nijabhaktadrohakṛtā mantramālāvibhūṣaṇāḥ,रक्तस्रोतोभिरुत्कूलैः पूरयन्त्यः कपालकम् निजभक्तद्रोहकृता मन्त्रमालाविभूषणाः
3,20,66,svagoṣṭhīsamāyākṣepakāriṇāṃ muṇḍamaṇḍalaiḥ akhaṇḍaraktavicchardairbibhratyo vakṣasi krajaḥ,स्वगोष्ठीसमायाक्षेपकारिणां मुण्डमण्डलैः अखण्डरक्तविच्छर्दैर्बिभ्रत्यो वक्षसि क्रजः
3,20,67,sahasraṃ devatāḥ proktāḥ sevamānāḥ kiṭīśvarīm,सहस्रं देवताः प्रोक्ताः सेवमानाः किटीश्वरीम्
3,20,68,tāsāṃ nāmāni sarvāsāṃ daṇḍinyāḥ kuṃbhasaṃbhava sahasranāmādhyāye tu vakṣyante nādhunā punaḥ,तासां नामानि सर्वासां दण्डिन्याः कुंभसंभव सहस्रनामाध्याये तु वक्ष्यन्ते नाधुना पुनः
3,20,69,atha tāsāṃ devatānāṃ kolāsyānāṃ samīpataḥ vāhanaṃ kṛṣṇasāraṅgo daṇḍinyāḥ samaye sthitaḥ,अथ तासां देवतानां कोलास्यानां समीपतः वाहनं कृष्णसारङ्गो दण्डिन्याः समये स्थितः
3,20,70,krośārdhārddhāyataḥ śṛṅge tadardhārdhāyato mukhe krośapramāṇāpādaśca sadā coddhṛtavāladhiḥ,क्रोशार्धार्द्धायतः शृङ्गे तदर्धार्धायतो मुखे क्रोशप्रमाणापादश्च सदा चोद्धृतवालधिः
3,20,71,udare dhavalacchāyo huṅkāreṇa mahīyasā hasanmārutavāhasya hariṇasya parākramam,उदरे धवलच्छायो हुङ्कारेण महीयसा हसन्मारुतवाहस्य हरिणस्य पराक्रमम्
3,20,72,tasyaiva parvaṇo deśe varttate vāhanottamam kiricakrarathendrasya sthitastatraiva parvaṇi,तस्यैव पर्वणो देशे वर्त्तते वाहनोत्तमम् किरिचक्ररथेन्द्रस्य स्थितस्तत्रैव पर्वणि
3,20,73,varttate madirāsiṃdhurdevatārūpamāsthitā māṇikyagirivacchoṇaṃ haste piśitapiṇḍakam,वर्त्तते मदिरासिंधुर्देवतारूपमास्थिता माणिक्यगिरिवच्छोणं हस्ते पिशितपिण्डकम्
3,20,74,dadhānā ghūrṇamā nākṣī hemāṃbhojasragāvṛtā madaśaktyā samāśliṣṭā dhṛtaraktasarojayā,दधाना घूर्णमा नाक्षी हेमांभोजस्रगावृता मदशक्त्या समाश्लिष्टा धृतरक्तसरोजया
3,20,75,yadāyadā bhaṇḍadaityaḥ saṃgrāme saṃpravartate yuddhasveda manuprāptāḥ śaktayaḥ syuḥ pipāsitāḥ,यदायदा भण्डदैत्यः संग्रामे संप्रवर्तते युद्धस्वेद मनुप्राप्ताः शक्तयः स्युः पिपासिताः
3,20,76,tadātadā surāsiṃdhurātmānaṃ bahudhā kṣipan raṇe khedaṃ devatānāmañjasāpākariṣyati,तदातदा सुरासिंधुरात्मानं बहुधा क्षिपन् रणे खेदं देवतानामञ्जसापाकरिष्यति
3,20,77,tadapyadbhutame varṣe bhaviṣyati na saṃśayaḥ tadā śroṣyasi saṃgrāme kathyamānaṃ mayā mudā,तदप्यद्भुतमे वर्षे भविष्यति न संशयः तदा श्रोष्यसि संग्रामे कथ्यमानं मया मुदा
3,20,78,tasyaiva parvaṇo 'dhastādaṣṭadikṣvagha eva hi uparyapi kṛtāvāsā hetukādyā daśa smṛtāḥ,तस्यैव पर्वणो ऽधस्तादष्टदिक्ष्वघ एव हि उपर्यपि कृतावासा हेतुकाद्या दश स्मृताः
3,20,79,mahānto bhairavaśreṣṭhāḥ khyātā vipulavikramāḥ uddīptāyuta tejobhirddivā dīpitabhānavaḥ,महान्तो भैरवश्रेष्ठाः ख्याता विपुलविक्रमाः उद्दीप्तायुत तेजोभिर्द्दिवा दीपितभानवः
3,20,80,kalpāntakāle daṇḍinyā ājñayā viśvaghasmarāḥ atyudagraprakṛtayo radadaṣṭauṣṭhasaṃpuṭāḥ,कल्पान्तकाले दण्डिन्या आज्ञया विश्वघस्मराः अत्युदग्रप्रकृतयो रददष्टौष्ठसंपुटाः
3,20,81,triśūlāgravinirbhinnamahāvāridamaṇḍalāḥ hetukastripurāriśca tṛtīyaścāgnibhairavaḥ,त्रिशूलाग्रविनिर्भिन्नमहावारिदमण्डलाः हेतुकस्त्रिपुरारिश्च तृतीयश्चाग्निभैरवः
3,20,82,yamajihvaikapādau ca tathā kālakarālakau bhīmarūpo hāṭakeśastathaivācalanāmavān,यमजिह्वैकपादौ च तथा कालकरालकौ भीमरूपो हाटकेशस्तथैवाचलनामवान्
3,20,83,ete daśaiva vikhyātā daśakoṭibhaṭānvitāḥ tasyaiva kiricakrasya vartante parvasīmani,एते दशैव विख्याता दशकोटिभटान्विताः तस्यैव किरिचक्रस्य वर्तन्ते पर्वसीमनि
3,20,84,evaṃ hi daṇḍanāthāyāḥ kiricakrasya devatāḥ jṛṃbhiṇyādyacalendrāntāḥ proktāstrailokyapāvanāḥ,एवं हि दण्डनाथायाः किरिचक्रस्य देवताः जृंभिण्याद्यचलेन्द्रान्ताः प्रोक्तास्त्रैलोक्यपावनाः
3,20,85,tatratyairdevatāvṛndairbahavastatra saṃgare dānavā mārayiṣyante pāsyante raktavṛṣṭayaḥ,तत्रत्यैर्देवतावृन्दैर्बहवस्तत्र संगरे दानवा मारयिष्यन्ते पास्यन्ते रक्तवृष्टयः
3,20,86,itthaṃ bahuvidhatrāṇaṃ parvasthairdevatāgaṇaiḥ kiricakraṃ daṇḍanetryā ratharatnaṃ cacāla ha,इत्थं बहुविधत्राणं पर्वस्थैर्देवतागणैः किरिचक्रं दण्डनेत्र्या रथरत्नं चचाल ह
3,20,87,cakrarājaratho yatra tatra geyarathottamaḥ yatra geyarathastatra kiricakrarathottamaḥ,चक्रराजरथो यत्र तत्र गेयरथोत्तमः यत्र गेयरथस्तत्र किरिचक्ररथोत्तमः
3,20,88,etadratha trayaṃ tatra trailokyamiva jaṅgamam śaktisenāsahasrasyāntaścacāra tadā śubham,एतद्रथ त्रयं तत्र त्रैलोक्यमिव जङ्गमम् शक्तिसेनासहस्रस्यान्तश्चचार तदा शुभम्
3,20,89,merumandaravindhyānāṃ samavāya ivābhavat mahāghoṣaḥ pravavṛte śaktīnāṃ sainyamaṇḍale cacāla vasudhā sarvā taccakraravadāritā,मेरुमन्दरविन्ध्यानां समवाय इवाभवत् महाघोषः प्रववृते शक्तीनां सैन्यमण्डले चचाल वसुधा सर्वा तच्चक्ररवदारिता
3,20,90,lalitā cakrarājākhyā rathanāthasya kīrtitāḥ ṣaṭsārathaya uddaṇḍapāśagrahaṇakovidāḥ,ललिता चक्रराजाख्या रथनाथस्य कीर्तिताः षट्सारथय उद्दण्डपाशग्रहणकोविदाः
3,20,91,yatra geyarathastatra kiricakrarathottamam iti devī prathamatastathā tripurabhairavī,यत्र गेयरथस्तत्र किरिचक्ररथोत्तमम् इति देवी प्रथमतस्तथा त्रिपुरभैरवी
3,20,92,saṃhārabhairavaścānyo raktayoginivallabhaḥ sārasaḥ pañcamaścaiva cāmuṇḍā ca tathā parā,संहारभैरवश्चान्यो रक्तयोगिनिवल्लभः सारसः पञ्चमश्चैव चामुण्डा च तथा परा
3,20,93,etāsu devatāstatra rathasārathayaḥ smṛtāḥ geyaca krarathendrasya sārathistu hasaṃtikā,एतासु देवतास्तत्र रथसारथयः स्मृताः गेयच क्ररथेन्द्रस्य सारथिस्तु हसंतिका
3,20,94,kiricakrarathendrasya staṃbhinī sārathiḥ smṛtā daśayojanamunnamro lalitārathapuṅgavaḥ,किरिचक्ररथेन्द्रस्य स्तंभिनी सारथिः स्मृता दशयोजनमुन्नम्रो ललितारथपुङ्गवः
3,20,95,saptayojanamucchrāyo gītasakrarathottamaḥ ṣaḍyojanasamunnamro kiricakraratho mune,सप्तयोजनमुच्छ्रायो गीतसक्ररथोत्तमः षड्योजनसमुन्नम्रो किरिचक्ररथो मुने
3,20,96,mahāmuktātapatraṃ tu daśayojanavistṛtam vartate laliteśānyā ratha eva na cānyataḥ,महामुक्तातपत्रं तु दशयोजनविस्तृतम् वर्तते ललितेशान्या रथ एव न चान्यतः
3,20,97,tadeva śaktisāmrājyasūcakaṃ parikīrtitam sāmānyamātapatraṃ tu tathadvandvepi vartate,तदेव शक्तिसाम्राज्यसूचकं परिकीर्तितम् सामान्यमातपत्रं तु तथद्वन्द्वेपि वर्तते
3,20,98,atha sā laliteśānī sarvaśaktimaheśvarī mahāsāmrājyapadavīmārūḍhā parameśvarī,अथ सा ललितेशानी सर्वशक्तिमहेश्वरी महासाम्राज्यपदवीमारूढा परमेश्वरी
3,20,99,cacāla bhaṇḍadetyasya kṣayasiddhyabhikāṅkṣiṇī śabdāyante diśaḥ sarvāḥ kaṃpate ca vasuṃdharā,चचाल भण्डदेत्यस्य क्षयसिद्ध्यभिकाङ्क्षिणी शब्दायन्ते दिशः सर्वाः कंपते च वसुंधरा
3,20,100,kṣubhyanti sarvabhūtāni laliteśāvinirgame devadundubhayo nedurnipetuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ,क्षुभ्यन्ति सर्वभूतानि ललितेशाविनिर्गमे देवदुन्दुभयो नेदुर्निपेतुः पुष्पवृष्टयः
3,20,101,viśvāvasuprabhṛtayo gandharvāḥ suragāyakāḥ tumbururnāradaścaiva sākṣādeva sarasvatī,विश्वावसुप्रभृतयो गन्धर्वाः सुरगायकाः तुम्बुरुर्नारदश्चैव साक्षादेव सरस्वती
3,20,102,jayamaṅgala padyāni paṭhantaḥ paṭugītibhiḥ harṣasaṃphullavadanāḥ sphuratpulakabhūṣaṇāḥ muhurjayajayetyevaṃ stuvānā laliteśvarīm,जयमङ्गल पद्यानि पठन्तः पटुगीतिभिः हर्षसंफुल्लवदनाः स्फुरत्पुलकभूषणाः मुहुर्जयजयेत्येवं स्तुवाना ललितेश्वरीम्
3,20,103,harṣeṇāḍhyā madonmattāḥ pranṛtyantaḥ padepade saptarṣayo vaśiṣṭhādyā ṛgyajuḥ sāmarūpibhiḥ,हर्षेणाढ्या मदोन्मत्ताः प्रनृत्यन्तः पदेपदे सप्तर्षयो वशिष्ठाद्या ऋग्यजुः सामरूपिभिः
3,20,104,atharvarūpairmantraiśca vardhayanto jayaśriyam haviṣeva mahāvahniśikhāmatyantapāvinīm,अथर्वरूपैर्मन्त्रैश्च वर्धयन्तो जयश्रियम् हविषेव महावह्निशिखामत्यन्तपाविनीम्
3,20,105,āśīrvādena mahatā vardhayāmāsuruttamāḥ taiḥ stūyamānā lalitā rājamānā rathottame,आशीर्वादेन महता वर्धयामासुरुत्तमाः तैः स्तूयमाना ललिता राजमाना रथोत्तमे
3,20,106,bhaṇḍāsuraṃ vinirjetumuddaṇḍaiḥ saha sainikaiḥ,भण्डासुरं विनिर्जेतुमुद्दण्डैः सह सैनिकैः
3,21,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne kiricakrarathadevatāprakāśanaṃ nāma viṃśo 'dhyāyaḥ ākarṇya lalitādevyā yātrānigamanisvanam mahāntaṃ kṣobhamāyātā bhaṇḍāsurapurālayāḥ,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने किरिचक्ररथदेवताप्रकाशनं नाम विंशो ऽध्यायः आकर्ण्य ललितादेव्या यात्रानिगमनिस्वनम् महान्तं क्षोभमायाता भण्डासुरपुरालयाः
3,21,2,yatra cāsti durāśasya bhaṇḍadaityasya durdhiyaḥ mahendraparvatopānte mahārṇavataṭe puram,यत्र चास्ति दुराशस्य भण्डदैत्यस्य दुर्धियः महेन्द्रपर्वतोपान्ते महार्णवतटे पुरम्
3,21,3,tattu śūnyakanāmnaiva vikhyātaṃ bhuvanatraye viṣaṅgāgrajadaityasya sadāvāsaḥ kilābhavat,तत्तु शून्यकनाम्नैव विख्यातं भुवनत्रये विषङ्गाग्रजदैत्यस्य सदावासः किलाभवत्
3,21,4,tasminneva pure tasya śatayojanavistare vitresura surāḥ sarve śrīdevyāgamasaṃbhramāt,तस्मिन्नेव पुरे तस्य शतयोजनविस्तरे वित्रेसुर सुराः सर्वे श्रीदेव्यागमसंभ्रमात्
3,21,5,śatayojanavistīrṇaṃ tatsarvaṃ puramāsuram dhūmairivāvṛtamabhūdutpātajanitairmuhuḥ,शतयोजनविस्तीर्णं तत्सर्वं पुरमासुरम् धूमैरिवावृतमभूदुत्पातजनितैर्मुहुः
3,21,6,akāla eva nirbhinnā bhittayo daityapattane dhūrṇamānā patanti sma maholkā gaganasthalāt,अकाल एव निर्भिन्ना भित्तयो दैत्यपत्तने धूर्णमाना पतन्ति स्म महोल्का गगनस्थलात्
3,21,7,utpātānāṃ prāthamiko bhūkaṃpaḥ paryavartata mahī jajvāla sakalā tatra śūnyakapattane,उत्पातानां प्राथमिको भूकंपः पर्यवर्तत मही जज्वाल सकला तत्र शून्यकपत्तने
3,21,8,akāla eva hṛtkaṃpaṃ bhejurdaityapuraukasaḥ dhvajāgravartinaḥ kaṅkagṛdhrāścaiva bakāḥ khagāḥ,अकाल एव हृत्कंपं भेजुर्दैत्यपुरौकसः ध्वजाग्रवर्तिनः कङ्कगृध्राश्चैव बकाः खगाः
3,21,9,ādityamaṇḍale dṛṣṭvādṛṣṭvā cakranduruccakaiḥ kravyādā bahavastatra locanairnāvalokitāḥ,आदित्यमण्डले दृष्ट्वादृष्ट्वा चक्रन्दुरुच्चकैः क्रव्यादा बहवस्तत्र लोचनैर्नावलोकिताः
3,21,10,muhurākāśavāṇībhiḥ paruṣābhirbabhāṣire sarvato dikṣudṛśyante ketavastu malīmasāḥ,मुहुराकाशवाणीभिः परुषाभिर्बभाषिरे सर्वतो दिक्षुदृश्यन्ते केतवस्तु मलीमसाः
3,21,11,dhūmāyamānāḥ prakṣobhajanakā daityarakṣasām daityastrīṇāṃ ca vibhraṣṭā akāle bhūṣaṇasrajaḥ,धूमायमानाः प्रक्षोभजनका दैत्यरक्षसाम् दैत्यस्त्रीणां च विभ्रष्टा अकाले भूषणस्रजः
3,21,12,hāheti dūraṃ krandantyaḥ paryaśru samarodiṣuḥ dapaṇānāṃ varmaṇāṃ ca dhvajānāṃ khaḍgasaṃpadām,हाहेति दूरं क्रन्दन्त्यः पर्यश्रु समरोदिषुः दपणानां वर्मणां च ध्वजानां खड्गसंपदाम्
3,21,13,maṇīnāmaṃbarāṇāṃ ca mālinyamabhavanmuhuḥ saudheṣu candraśālāsu keliveśmasu sarvataḥ,मणीनामंबराणां च मालिन्यमभवन्मुहुः सौधेषु चन्द्रशालासु केलिवेश्मसु सर्वतः
3,21,14,aṭṭālakeṣu goṣṭheṣu vipaṇeṣu sabhāsu ca catuṣkikāsvaliṅgeṣu pragrīveṣu valeṣu ca,अट्टालकेषु गोष्ठेषु विपणेषु सभासु च चतुष्किकास्वलिङ्गेषु प्रग्रीवेषु वलेषु च
3,21,15,sarvatobhadravāseṣu nandyāvarteṣu veśmasu vicchandakeṣu saṃkṣubdheṣvavarodhanapāliṣu svastikeṣu ca sarveṣu garbhāgārapuṭeṣu ca,सर्वतोभद्रवासेषु नन्द्यावर्तेषु वेश्मसु विच्छन्दकेषु संक्षुब्धेष्ववरोधनपालिषु स्वस्तिकेषु च सर्वेषु गर्भागारपुटेषु च
3,21,16,gopureṣu kapāṭeṣu valabhīnāṃ ca sīmasu vātāyaneṣu kakṣyāsu dhiṣṇyeṣu ca khaleṣu ca,गोपुरेषु कपाटेषु वलभीनां च सीमसु वातायनेषु कक्ष्यासु धिष्ण्येषु च खलेषु च
3,21,17,sarvatra daitya nagaravāsibhirjanamaṇḍalaiḥ aśrūyanta mahāghoṣāḥ paruṣā bhūtabhāṣitāḥ,सर्वत्र दैत्य नगरवासिभिर्जनमण्डलैः अश्रूयन्त महाघोषाः परुषा भूतभाषिताः
3,21,18,śithilī savato jātā ghoraparṇā bhayānakā karaṭaiḥ kaṭukālāpairvaloki divākaraḥ ārāviṣu karoṭīnāṃ koṭayaścāpatanbhuvi,शिथिली सवतो जाता घोरपर्णा भयानका करटैः कटुकालापैर्वलोकि दिवाकरः आराविषु करोटीनां कोटयश्चापतन्भुवि
3,21,19,apatanvedimadhyeṣu bindavaḥ śoṇitāṃbhasām keśaughakāśca niṣpetuḥ sarvato dhūmadhūsarāḥ,अपतन्वेदिमध्येषु बिन्दवः शोणितांभसाम् केशौघकाश्च निष्पेतुः सर्वतो धूमधूसराः
3,21,20,bhaumāntarikṣadivyānāmutpātānāmiti vrajam avalokya bhṛśaṃ trastāḥ sarve nagaravāsinaḥ nivedayāmāsuramī bhaṇḍāya prathitaujase,भौमान्तरिक्षदिव्यानामुत्पातानामिति व्रजम् अवलोक्य भृशं त्रस्ताः सर्वे नगरवासिनः निवेदयामासुरमी भण्डाय प्रथितौजसे
3,21,21,sa ca bhaṇḍaḥ pracaṇḍotthaistairutpātakadaṃbakaiḥ asaṃjātadhṛtibhraṃśo mantra sthānamupāgamat,स च भण्डः प्रचण्डोत्थैस्तैरुत्पातकदंबकैः असंजातधृतिभ्रंशो मन्त्र स्थानमुपागमत्
3,21,22,meroriva vapurbhedaṃ bahuratnavicitritam adhyāsāmāsa daityendraḥ siṃhāsanamanuttamam,मेरोरिव वपुर्भेदं बहुरत्नविचित्रितम् अध्यासामास दैत्येन्द्रः सिंहासनमनुत्तमम्
3,21,23,sphuranmukuṭalagnānāṃ ratnānāṃ kiraṇairghanaiḥ dīpayannakhilāśāntānadyutaddānaveśvaraḥ,स्फुरन्मुकुटलग्नानां रत्नानां किरणैर्घनैः दीपयन्नखिलाशान्तानद्युतद्दानवेश्वरः
3,21,24,ekayojanavistāre mahatyāsthānamaṇḍape tuṅgasiṃhāsanasthaṃ taṃ siṣevāte tadānujai,एकयोजनविस्तारे महत्यास्थानमण्डपे तुङ्गसिंहासनस्थं तं सिषेवाते तदानुजै
3,21,25,viśukraśca viṣaṅgaśca mahābalaparākramau trailokyakaṇṭakībhūtabhujadaṇḍabhayaṅkarau,विशुक्रश्च विषङ्गश्च महाबलपराक्रमौ त्रैलोक्यकण्टकीभूतभुजदण्डभयङ्करौ
3,21,26,agrajasya sadaivājñāmavilaṅghya muhurmuhuḥ trailokyavijaye labdhaṃ vardhayantau mahadyaśaḥ,अग्रजस्य सदैवाज्ञामविलङ्घ्य मुहुर्मुहुः त्रैलोक्यविजये लब्धं वर्धयन्तौ महद्यशः
3,21,27,na tena śirasā tasya mṛdūnantau pādapīṭhikām kṛtāṃ jaripraṇāmau ca samupāviśatā bhuvi,न तेन शिरसा तस्य मृदूनन्तौ पादपीठिकाम् कृतां जरिप्रणामौ च समुपाविशता भुवि
3,21,28,athāsthāne sthite tasminnamaradveṣiṇāṃ vare sarve sāmantadaityendrāstaṃ draṣṭuṃ samupāgatāḥ,अथास्थाने स्थिते तस्मिन्नमरद्वेषिणां वरे सर्वे सामन्तदैत्येन्द्रास्तं द्रष्टुं समुपागताः
3,21,29,teṣāme kaikasainyānāṃ gaṇanā na hi vidyate svaṃsvaṃ nāma samuccārya praṇemurbhaṇḍakeśvaram,तेषामे कैकसैन्यानां गणना न हि विद्यते स्वंस्वं नाम समुच्चार्य प्रणेमुर्भण्डकेश्वरम्
3,21,30,ma ca tānasurānsarvānatidhīrakanīnakaiḥ saṃbhāvayansamālokaiḥ kiyantaṃ citkṣaṇaṃ sthitaḥ,म च तानसुरान्सर्वानतिधीरकनीनकैः संभावयन्समालोकैः कियन्तं चित्क्षणं स्थितः
3,21,31,avocata viśukrastamagrajaṃ dānaveśvaram mathyamānamahāsiṃdhusamānārgalanisvanaḥ,अवोचत विशुक्रस्तमग्रजं दानवेश्वरम् मथ्यमानमहासिंधुसमानार्गलनिस्वनः
3,21,32,devatvadīyadorddaṇḍavidhvastabalavikramāḥ pāpinaḥ pāmarācārā durātmānaḥ surādhamāḥ,देवत्वदीयदोर्द्दण्डविध्वस्तबलविक्रमाः पापिनः पामराचारा दुरात्मानः सुराधमाः
3,21,33,śaraṇyamanyataḥ kvāpi nāpnuvanto viṣādinaḥ jvalajjvālākule vahnau patitvā nāśamāgatāḥ,शरण्यमन्यतः क्वापि नाप्नुवन्तो विषादिनः ज्वलज्ज्वालाकुले वह्नौ पतित्वा नाशमागताः
3,21,34,tasmāddevātsamutpannā kācitstrī balagarvitā svayameva kilāsrākṣustāṃ devā vāsavādayaḥ,तस्माद्देवात्समुत्पन्ना काचित्स्त्री बलगर्विता स्वयमेव किलास्राक्षुस्तां देवा वासवादयः
3,21,35,taiḥ punaḥ prabalotsāhaiḥ protsāhitaparākramāḥ bahustrīparivārāśca vividhāyudhamaṇḍitāḥ,तैः पुनः प्रबलोत्साहैः प्रोत्साहितपराक्रमाः बहुस्त्रीपरिवाराश्च विविधायुधमण्डिताः
3,21,36,asmāñjetuṃ kilāyānti hā kaṣṭaṃ vidhivaiśasam abalānāṃ samūhaschedbalino 'smānvijeṣyate,अस्माञ्जेतुं किलायान्ति हा कष्टं विधिवैशसम् अबलानां समूहस्छेद्बलिनो ऽस्मान्विजेष्यते
3,21,37,tarhi pallavabhaṅgena pāṣāṇasya vidāraṇam ūhyamānamidaṃ hantuṃ parihāsāya kalpyate,तर्हि पल्लवभङ्गेन पाषाणस्य विदारणम् ऊह्यमानमिदं हन्तुं परिहासाय कल्प्यते
3,21,38,viḍaṃbanā na kimasau lajjākaramidaṃ na kim asmatsainikanāsīrabhaṭebhyo 'pi bhavedbhayam,विडंबना न किमसौ लज्जाकरमिदं न किम् अस्मत्सैनिकनासीरभटेभ्यो ऽपि भवेद्भयम्
3,21,39,kātaratvaṃ samāpannāḥ śakrādyāstridivaukasaḥ brahmādayaśca nirviṇṇavigrahā madbalāyudhaiḥ,कातरत्वं समापन्नाः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः ब्रह्मादयश्च निर्विण्णविग्रहा मद्बलायुधैः
3,21,40,viṣṇośca kā kathaivāste vitrastaḥ sa maheśvaraḥ anyeṣāmiha kā vārtā dikpālāste palāyitāḥ,विष्णोश्च का कथैवास्ते वित्रस्तः स महेश्वरः अन्येषामिह का वार्ता दिक्पालास्ते पलायिताः
3,21,41,asmākamiṣubhistīkṣṇairadṛśyairaṅgapātibhiḥ sarvatra viddhavarmāṇo durmadā vibudhāḥ kṛtāḥ,अस्माकमिषुभिस्तीक्ष्णैरदृश्यैरङ्गपातिभिः सर्वत्र विद्धवर्माणो दुर्मदा विबुधाः कृताः
3,21,42,tādṛśānāmapi mahāparākramabhujoṣmaṇām asmākaṃvijayāyādya strī kācidabhidhāvati,तादृशानामपि महापराक्रमभुजोष्मणाम् अस्माकंविजयायाद्य स्त्री काचिदभिधावति
3,21,43,yadyapi strī tathāpyeṣā nāvamānyā kadācana alpo 'pi ripurātmajñairnāvamānyo jigīṣubhiḥ,यद्यपि स्त्री तथाप्येषा नावमान्या कदाचन अल्पो ऽपि रिपुरात्मज्ञैर्नावमान्यो जिगीषुभिः
3,21,44,tasmāttadutsāraṇārthaṃ preṣaṇīyāstu kiṅkarāḥ sakacagrahamākṛṣya sānetavyā madoddhatā,तस्मात्तदुत्सारणार्थं प्रेषणीयास्तु किङ्कराः सकचग्रहमाकृष्य सानेतव्या मदोद्धता
3,21,45,deva tvadīya śuddhāntarvartinīnāṃ mṛgīdṛśām cireṇa ceṭikābhāvaṃ sā duṣṭā saṃśrayiṣyati,देव त्वदीय शुद्धान्तर्वर्तिनीनां मृगीदृशाम् चिरेण चेटिकाभावं सा दुष्टा संश्रयिष्यति
3,21,46,ekaikasmādbhaṭādasmātsainyeṣu paripanthinaḥ śaṅkate khalu vitrastaṃ trailokyaṃ sacarācaram,एकैकस्माद्भटादस्मात्सैन्येषु परिपन्थिनः शङ्कते खलु वित्रस्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्
3,21,47,anyaddevasya cittaṃ tu pramāṇamiti dānava nivedya bhaṇḍadaityasya krodhaṃ tasya vyavīvṛdhat,अन्यद्देवस्य चित्तं तु प्रमाणमिति दानव निवेद्य भण्डदैत्यस्य क्रोधं तस्य व्यवीवृधत्
3,21,48,viṣaṅgastu mahāsattvo vicārajño vicakṣaṇaḥ idamāha mahādaityamagrajanmānamuddhatam,विषङ्गस्तु महासत्त्वो विचारज्ञो विचक्षणः इदमाह महादैत्यमग्रजन्मानमुद्धतम्
3,21,49,deva tvameva jānāsi sarvaṃ kāryamarindama na tu te kvāpi vaktavyaṃ nītivartmani vartate,देव त्वमेव जानासि सर्वं कार्यमरिन्दम न तु ते क्वापि वक्तव्यं नीतिवर्त्मनि वर्तते
3,21,50,sarvaṃ vicārya kartavyaṃ vicāraḥ paramā gatiḥ avicāreṇa cetkarma samūlamavakṛntati,सर्वं विचार्य कर्तव्यं विचारः परमा गतिः अविचारेण चेत्कर्म समूलमवकृन्तति
3,21,51,parasya kaṭake cārāḥ preṣaṇīyāḥ prayatnataḥ teṣāṃ balābalaṃ jñeyaṃ jayasaṃsiddhimicchatā,परस्य कटके चाराः प्रेषणीयाः प्रयत्नतः तेषां बलाबलं ज्ञेयं जयसंसिद्धिमिच्छता
3,21,52,cāracakṣurdṛḍhaprajñaḥ sadāśaṅkitamānasaḥ aśaṅkitākāravāṃśca guptamantraḥ svamantriṣu,चारचक्षुर्दृढप्रज्ञः सदाशङ्कितमानसः अशङ्किताकारवांश्च गुप्तमन्त्रः स्वमन्त्रिषु
3,21,53,ṣaḍupāyānprayuñjānaḥ sarvatrā bhyarhite pade vijayaṃ labhate rājā jālmo makṣu vinaśyati,षडुपायान्प्रयुञ्जानः सर्वत्रा भ्यर्हिते पदे विजयं लभते राजा जाल्मो मक्षु विनश्यति
3,21,54,avimṛśyaiva yaḥ kaścidārambhaḥ sa vināśakṛt vimṛśya tu kṛtaṃ karma viśeṣājjayadāyakam,अविमृश्यैव यः कश्चिदारम्भः स विनाशकृत् विमृश्य तु कृतं कर्म विशेषाज्जयदायकम्
3,21,55,tiryagityapi nārīti kṣudrā cetyapi rājabhiḥ nāvajñā vairiṇāṃ kāryā śakteḥ sarvatra sambhavaḥ,तिर्यगित्यपि नारीति क्षुद्रा चेत्यपि राजभिः नावज्ञा वैरिणां कार्या शक्तेः सर्वत्र सम्भवः
3,21,56,staṃbhotpannena kenāpi naratiryagvapurbhṛtā bhūtena sarvabhūtānāṃ hiraṇyakaśipurhataḥ,स्तंभोत्पन्नेन केनापि नरतिर्यग्वपुर्भृता भूतेन सर्वभूतानां हिरण्यकशिपुर्हतः
3,21,57,purā hi caṇḍikā nāma nārī mayāvijṛṃbhiṇī niśumbhaśuṃbhau mahiṣaṃ vyāpāditavatī raṇe,पुरा हि चण्डिका नाम नारी मयाविजृंभिणी निशुम्भशुंभौ महिषं व्यापादितवती रणे
3,21,58,tatprasaṃgena bahavastayā daityā vināśitāḥ ato vadāmināvajñā strīmātre kriyatāṃ kvacit,तत्प्रसंगेन बहवस्तया दैत्या विनाशिताः अतो वदामिनावज्ञा स्त्रीमात्रे क्रियतां क्वचित्
3,21,59,śaktireva hi sarvatra kāraṇaṃ vijayaśriyaḥ śakterādhāratāṃ praptaiḥ strīpuṃliṅgairna no bhayam,शक्तिरेव हि सर्वत्र कारणं विजयश्रियः शक्तेराधारतां प्रप्तैः स्त्रीपुंलिङ्गैर्न नो भयम्
3,21,60,śaktistu sarvato bhāti saṃsārasya svabhāvataḥ tarhi tasyā durāśāyāḥ pravṛttirjñāyatāṃ tvayā,शक्तिस्तु सर्वतो भाति संसारस्य स्वभावतः तर्हि तस्या दुराशायाः प्रवृत्तिर्ज्ञायतां त्वया
3,21,61,keyaṃ kasmātsamutpannā kimācārā kimāśrayā kiṃbalā kiṃsahāyā vā deva tatpravicāryatām,केयं कस्मात्समुत्पन्ना किमाचारा किमाश्रया किंबला किंसहाया वा देव तत्प्रविचार्यताम्
3,21,62,ityuktaḥ sa viṣaṅgeṇa ko vicāro mahaujasām asmadbale mahāsattvā akṣauhiṇyadhipāḥ śatam,इत्युक्तः स विषङ्गेण को विचारो महौजसाम् अस्मद्बले महासत्त्वा अक्षौहिण्यधिपाः शतम्
3,21,63,pātuṃ kṣamāste jaladhīnalaṃ dagdhuṃ triviṣṭapam are pāpasamācāra kiṃvṛthā śaṅkase striyaḥ,पातुं क्षमास्ते जलधीनलं दग्धुं त्रिविष्टपम् अरे पापसमाचार किंवृथा शङ्कसे स्त्रियः
3,21,64,tatsarvaṃ hi mayā pūrvaṃ cāradvārāvalokitam agre samuditā kācillalitānāmadhāriṇī,तत्सर्वं हि मया पूर्वं चारद्वारावलोकितम् अग्रे समुदिता काचिल्ललितानामधारिणी
3,21,65,yathārthanāmavatyeṣā puṣpavatpeśalākṛtiḥ na sttvaṃ na ca vīryaṃ vā na saṃgrāmeṣu vā gatiḥ,यथार्थनामवत्येषा पुष्पवत्पेशलाकृतिः न स्त्त्वं न च वीर्यं वा न संग्रामेषु वा गतिः
3,21,66,sā cāvicāranivahā kintu māyāparāyaṇā tatsattvenāvidyamānaṃ strīkadambakamātmanaḥ,सा चाविचारनिवहा किन्तु मायापरायणा तत्सत्त्वेनाविद्यमानं स्त्रीकदम्बकमात्मनः
3,21,67,utpāditavatī kiṃ te na caivaṃ tu viceṣṭate atha vā bhava duktena nyāyenāstu mahadbalam,उत्पादितवती किं ते न चैवं तु विचेष्टते अथ वा भव दुक्तेन न्यायेनास्तु महद्बलम्
3,21,68,trailokyollaṅghimahimā bhaṇḍaḥ kena vijīyate,त्रैलोक्योल्लङ्घिमहिमा भण्डः केन विजीयते
3,21,69,idānīmapi madbāhubalasaṃmardamūrcchitāḥ śvasituṃ cāpi paṭavo na kadācana nākinaḥ,इदानीमपि मद्बाहुबलसंमर्दमूर्च्छिताः श्वसितुं चापि पटवो न कदाचन नाकिनः
3,21,70,kecitpātālagarbheṣu kecidambudhivāriṣu keciddigantakoṇeṣu kecitkuñjeṣubhūbhṛtām,केचित्पातालगर्भेषु केचिदम्बुधिवारिषु केचिद्दिगन्तकोणेषु केचित्कुञ्जेषुभूभृताम्
3,21,71,vilīnā bhṛśavitrastāstyaktadārasutaśriyaḥ bhraṣṭādhikārāḥ paśavaśchannaveṣāścaranti te,विलीना भृशवित्रस्तास्त्यक्तदारसुतश्रियः भ्रष्टाधिकाराः पशवश्छन्नवेषाश्चरन्ति ते
3,21,72,etādṛśaṃ na jānāti mama bāhuparākramam abalā na cirotpannā tenaiṣā darpamaśnute,एतादृशं न जानाति मम बाहुपराक्रमम् अबला न चिरोत्पन्ना तेनैषा दर्पमश्नुते
3,21,73,na jānanti striyo mūḍhā vṛthā kalpitasāhasāḥ vināśamanudhāvanti kāryākāryavimohitāḥ,न जानन्ति स्त्रियो मूढा वृथा कल्पितसाहसाः विनाशमनुधावन्ति कार्याकार्यविमोहिताः
3,21,74,atha vā tāṃ puraskṛtya yadyāgacchanti nākinaḥ yathā mahoragāḥ siddhāḥ sādhyā vā yuddhadurmadāḥ,अथ वा तां पुरस्कृत्य यद्यागच्छन्ति नाकिनः यथा महोरगाः सिद्धाः साध्या वा युद्धदुर्मदाः
3,21,75,brahmā vā padmanābho vā rudro vāpi surādhipaḥ anye vā haritāṃ nāthāstānsaṃpeṣṭumahaṃ paṭuḥ,ब्रह्मा वा पद्मनाभो वा रुद्रो वापि सुराधिपः अन्ये वा हरितां नाथास्तान्संपेष्टुमहं पटुः
3,21,76,atha vā mama senāsu senānyo raṇadurmadāḥ pakvakarkarikāpeṣamavapekṣyati vairiṇaḥ,अथ वा मम सेनासु सेनान्यो रणदुर्मदाः पक्वकर्करिकापेषमवपेक्ष्यति वैरिणः
3,21,77,kuṭilākṣaḥ kuraṇḍaśca karaṅkaḥ kālavāśitaḥ vajradanto vajramukho vajralomā balāhakaḥ,कुटिलाक्षः कुरण्डश्च करङ्कः कालवाशितः वज्रदन्तो वज्रमुखो वज्रलोमा बलाहकः
3,21,78,sūcīmukhaḥ phalamukho vikaṭo vikaṭānanaḥ karālākṣaḥ karkaṭako madano dīrghajihvakaḥ,सूचीमुखः फलमुखो विकटो विकटाननः करालाक्षः कर्कटको मदनो दीर्घजिह्वकः
3,21,79,huṃbako halamulluñcaḥ karkaśaḥ kalkivāhanaḥ pulkasaḥ puṇḍa3ketuśca caṇḍabāhuśca kukkuraḥ,हुंबको हलमुल्लुञ्चः कर्कशः कल्किवाहनः पुल्कसः पुण्ड३केतुश्च चण्डबाहुश्च कुक्कुरः
3,21,80,jaṃbukākṣo jṛṃbhaṇaśca tīkṣmaśṛṅgastrikaṇṭaka caturguptaścaturbāhuścakārākṣaścatuḥśirāḥ,जंबुकाक्षो जृंभणश्च तीक्ष्मशृङ्गस्त्रिकण्टक चतुर्गुप्तश्चतुर्बाहुश्चकाराक्षश्चतुःशिराः
3,21,81,vajraghoṣaścordhvakeśo mahāmāyāmahāhanuḥ makhaśatrurmakhāskandī siṃhaghoṣaḥ śirālakaḥ,वज्रघोषश्चोर्ध्वकेशो महामायामहाहनुः मखशत्रुर्मखास्कन्दी सिंहघोषः शिरालकः
3,21,82,andhakaḥ siṃdhunetraśca kūpakaḥ kūpalocanaḥ guhākṣo gaṇḍagallaśca caṇḍadharmo yamāntakaḥ,अन्धकः सिंधुनेत्रश्च कूपकः कूपलोचनः गुहाक्षो गण्डगल्लश्च चण्डधर्मो यमान्तकः
3,21,83,laḍunaḥ paṭṭasenaśca purajitpūrvamārakaḥ svargaśatruḥ svargabalo durgākhyaḥ svargakaṇṭakaḥ,लडुनः पट्टसेनश्च पुरजित्पूर्वमारकः स्वर्गशत्रुः स्वर्गबलो दुर्गाख्यः स्वर्गकण्टकः
3,21,84,atimāyo bṛhanmāya upamāya ulūkajit puruṣeṇo viṣeṇaśca kuntiṣeṇaḥ parūṣakaḥ,अतिमायो बृहन्माय उपमाय उलूकजित् पुरुषेणो विषेणश्च कुन्तिषेणः परूषकः
3,21,85,malakaśca kaśūraśca maṅgalo draghaṇastathā kollāṭaḥ kujilāśvaśca dāsero babhruvāhanaḥ,मलकश्च कशूरश्च मङ्गलो द्रघणस्तथा कोल्लाटः कुजिलाश्वश्च दासेरो बभ्रुवाहनः
3,21,86,dṛṣṭahāso dṛṣṭaketuḥ parikṣeptāpakañcukaḥ mahāmaho mahādaṃṣṭro durgatiḥ svargamejayaḥ,दृष्टहासो दृष्टकेतुः परिक्षेप्तापकञ्चुकः महामहो महादंष्ट्रो दुर्गतिः स्वर्गमेजयः
3,21,87,ṣaṭketuḥ ṣaḍvasuścaiva ṣaḍdanta ṣaṭpriyastathā duḥśaṭho durvinītaśca chinnakarṇaśca mūṣakaḥ,षट्केतुः षड्वसुश्चैव षड्दन्त षट्प्रियस्तथा दुःशठो दुर्विनीतश्च छिन्नकर्णश्च मूषकः
3,21,88,adṛhāsī mahāśī ca mahāśīrṣo madotkaṭaḥ kumbhotkacaḥ kumbhanāsaḥ kumbhagrīvo ghaṭodaraḥ,अदृहासी महाशी च महाशीर्षो मदोत्कटः कुम्भोत्कचः कुम्भनासः कुम्भग्रीवो घटोदरः
3,21,89,aśvameḍhro mahāṇḍaśca kumbhāṇḍaḥ pūtināsikaḥ pūtidantaḥ pūticakṣuḥ pūtyāsyaḥ pūtimehanaḥ,अश्वमेढ्रो महाण्डश्च कुम्भाण्डः पूतिनासिकः पूतिदन्तः पूतिचक्षुः पूत्यास्यः पूतिमेहनः
3,21,90,ityevamādayaḥ śūrā hiraṇyakaśipoḥ samāḥ hiraṇyākṣa samāścaiva mama putrā mahābalāḥ,इत्येवमादयः शूरा हिरण्यकशिपोः समाः हिरण्याक्ष समाश्चैव मम पुत्रा महाबलाः
3,21,91,ekaikasya sutāsteṣu jātāḥ śurāḥ paraḥśatam senānyo me madoduvṛttā mama putrairanudrutāḥ,एकैकस्य सुतास्तेषु जाताः शुराः परःशतम् सेनान्यो मे मदोदुवृत्ता मम पुत्रैरनुद्रुताः
3,21,92,nāśayiṣyanti samare proddhatānamarādhamān ye kecitkupitā yuddhe sahasrākṣauhiṇī varāḥ bhasmaśeṣā bhaveyustai hā hanta kimutābalā,नाशयिष्यन्ति समरे प्रोद्धतानमराधमान् ये केचित्कुपिता युद्धे सहस्राक्षौहिणी वराः भस्मशेषा भवेयुस्तै हा हन्त किमुताबला
3,21,93,māyāvilāsāḥ sarve 'pi tasyāḥ samarasīmani mahāmāyāvinodāśca kupyuste bhasmasādbalam,मायाविलासाः सर्वे ऽपि तस्याः समरसीमनि महामायाविनोदाश्च कुप्युस्ते भस्मसाद्बलम्
3,21,94,tadvṛthā śaṅkayā khinnaṃ mā te bhavatu mānasam ityaktvā bhaṇḍadaityendraḥ samutthāya nṛpāsanāt,तद्वृथा शङ्कया खिन्नं मा ते भवतु मानसम् इत्यक्त्वा भण्डदैत्येन्द्रः समुत्थाय नृपासनात्
3,21,95,uvāca nijasenānyaṃ kuṭilākṣaṃ mahābalam uttiṣṭha re balaṃ sarvaṃ saṃnāhaya samantataḥ,उवाच निजसेनान्यं कुटिलाक्षं महाबलम् उत्तिष्ठ रे बलं सर्वं संनाहय समन्ततः
3,21,96,śūnyakasya samantācca dvāreṣu balamarpaya durgāṇi saṃgṛhāṇa tvaṃ kurukṣepaṇikāśatam,शून्यकस्य समन्ताच्च द्वारेषु बलमर्पय दुर्गाणि संगृहाण त्वं कुरुक्षेपणिकाशतम्
3,21,97,duṣṭābhicārāḥ kartavyā metribhiśca purohitaiḥ sajjīkuru tvaṃ śastrāṇi yuddhametadupasthitam,दुष्टाभिचाराः कर्तव्या मेत्रिभिश्च पुरोहितैः सज्जीकुरु त्वं शस्त्राणि युद्धमेतदुपस्थितम्
3,21,98,senāpatiṣu yaṃ kecidagre prasthāpayādhunā anekabalasaṃghātasahitaṃ ghoradarśanam,सेनापतिषु यं केचिदग्रे प्रस्थापयाधुना अनेकबलसंघातसहितं घोरदर्शनम्
3,21,99,tena saṃgrāmasamaye sannipatya vinirjitam keśeṣvākṛṣya tāṃ mūḍhāṃ devasattve na darpitām,तेन संग्रामसमये सन्निपत्य विनिर्जितम् केशेष्वाकृष्य तां मूढां देवसत्त्वे न दर्पिताम्
3,21,100,ityābhāṣya camūnāthaṃ sahasratritayādhipam kuṭilākṣaṃ mahāsattvaṃ svayaṃ cāntaḥ puraṃ yayau,इत्याभाष्य चमूनाथं सहस्रत्रितयाधिपम् कुटिलाक्षं महासत्त्वं स्वयं चान्तः पुरं ययौ
3,21,101,athāpatantyāḥ śrīdevyā yātrāniḥ sāṇaniḥsvanāḥ aśrūyanta ca daityendrairatikarṇajvarāvahāḥ,अथापतन्त्याः श्रीदेव्या यात्रानिः साणनिःस्वनाः अश्रूयन्त च दैत्येन्द्रैरतिकर्णज्वरावहाः
3,22,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne bhaṇḍāsurāhaṅkāro nāmaikaviṃśo 'dhyāyaḥ atha śrīlalitāsenānissāṇapratinisvanaḥ uccacālasurendrāṇāṃ yoddhato dundubhidhvaniḥ,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने भण्डासुराहङ्कारो नामैकविंशो ऽध्यायः अथ श्रीललितासेनानिस्साणप्रतिनिस्वनः उच्चचालसुरेन्द्राणां योद्धतो दुन्दुभिध्वनिः
3,22,2,tena marditadikkena kṣubhyadgarbhapayodhinā badhirīkṛtalokena cakampe jagatāṃ trayī,तेन मर्दितदिक्केन क्षुभ्यद्गर्भपयोधिना बधिरीकृतलोकेन चकम्पे जगतां त्रयी
3,22,3,mardayankakubhāṃ vṛndaṃ bhindanbhūdharakandarāḥ puprothe gaganābhoge daitya niḥsāṇanisvanaḥ,मर्दयन्ककुभां वृन्दं भिन्दन्भूधरकन्दराः पुप्रोथे गगनाभोगे दैत्य निःसाणनिस्वनः
3,22,4,mahānaraharikruddhahuṅkāroddhatimaddhvaniḥ virasaṃ virarāsoccairvibudhadveṣijhallarī,महानरहरिक्रुद्धहुङ्कारोद्धतिमद्ध्वनिः विरसं विररासोच्चैर्विबुधद्वेषिझल्लरी
3,22,5,tataḥ kilakilārāvamukharā daityakoṭayaḥ samanahyanta saṃkruddhāḥ prati tāṃ parameśvarīm,ततः किलकिलारावमुखरा दैत्यकोटयः समनह्यन्त संक्रुद्धाः प्रति तां परमेश्वरीम्
3,22,6,kaścidratnavicitreṇa varmaṇācchannavigrahaḥ cakāśe jaṅgama iva prottuṅgo rohaṇācalaḥ,कश्चिद्रत्नविचित्रेण वर्मणाच्छन्नविग्रहः चकाशे जङ्गम इव प्रोत्तुङ्गो रोहणाचलः
3,22,7,kālarātrimivodagrāṃ śastrakāreṇa gopitām adhunīta bhaṭaḥ kaścidatidhautāṃ kṛpāṇikām,कालरात्रिमिवोदग्रां शस्त्रकारेण गोपिताम् अधुनीत भटः कश्चिदतिधौतां कृपाणिकाम्
3,22,8,ullā sayankarāgreṇa kuntapallavamekataḥ ārūḍhaturago vīthyāṃ cāribhedaṃ cakāra ha,उल्ला सयन्कराग्रेण कुन्तपल्लवमेकतः आरूढतुरगो वीथ्यां चारिभेदं चकार ह
3,22,9,kecidāruruhuryodhā mātaṅgāṃstuṅgavarṣmaṇaḥ utpāta vātasaṃpātapreritāniva parvatān,केचिदारुरुहुर्योधा मातङ्गांस्तुङ्गवर्ष्मणः उत्पात वातसंपातप्रेरितानिव पर्वतान्
3,22,10,paṭṭiśairmudgaraiścaiva bhidurairbhiṇḍipālakaiḥ druhaṇaiśca bhuśuṇḍībhiḥ kuṭhārairmusalairapi,पट्टिशैर्मुद्गरैश्चैव भिदुरैर्भिण्डिपालकैः द्रुहणैश्च भुशुण्डीभिः कुठारैर्मुसलैरपि
3,22,11,gadābhiśca śataghnībhistriśikhairviśikhairapi ardhacakrairmahācakrairvakrāṅgairuragānanaiḥ,गदाभिश्च शतघ्नीभिस्त्रिशिखैर्विशिखैरपि अर्धचक्रैर्महाचक्रैर्वक्राङ्गैरुरगाननैः
3,22,12,phaṇiśīrṣaprabhedaiśca dhanurbhiḥ śārṅgadhanvibhiḥ daṇḍaiḥ kṣepaṇikāśastrairvajrabāṇairdṛṣadvaraiḥ,फणिशीर्षप्रभेदैश्च धनुर्भिः शार्ङ्गधन्विभिः दण्डैः क्षेपणिकाशस्त्रैर्वज्रबाणैर्दृषद्वरैः
3,22,13,yavamadhyairmuṣṭimadhyairvalalaiḥ khaṇḍalairapi kaṭāraiḥ koṇamadhyaiśca phaṇidantaiḥ paraḥśataiḥ,यवमध्यैर्मुष्टिमध्यैर्वललैः खण्डलैरपि कटारैः कोणमध्यैश्च फणिदन्तैः परःशतैः
3,22,14,pāśāyudhaiḥ pāśatuṇḍaiḥ kākatuṇḍaiḥ sahasraśaḥ evamādibhiratyugrairāyudhairjīvahāribhiḥ,पाशायुधैः पाशतुण्डैः काकतुण्डैः सहस्रशः एवमादिभिरत्युग्रैरायुधैर्जीवहारिभिः
3,22,15,parikalpitahastāgrā varmitā daityakoṭayaḥ aśvārohā gajārohā gardabhārohiṇaḥ pare,परिकल्पितहस्ताग्रा वर्मिता दैत्यकोटयः अश्वारोहा गजारोहा गर्दभारोहिणः परे
3,22,16,uṣṭrārohā vṛkārohā śunakārohiṇaḥ pare kākādirohiṇo gṛdhrārohāḥ kaṅkādirohiṇaḥ,उष्ट्रारोहा वृकारोहा शुनकारोहिणः परे काकादिरोहिणो गृध्रारोहाः कङ्कादिरोहिणः
3,22,17,vyāghrādirohiṇaścānye pare siṃhādirohiṇaḥ śarabhārohiṇaścānye bheruṇḍārohiṇaḥ pare,व्याघ्रादिरोहिणश्चान्ये परे सिंहादिरोहिणः शरभारोहिणश्चान्ये भेरुण्डारोहिणः परे
3,22,18,sūkarārohiṇo vyālārūḍhāḥ pretādirohiṇaḥ evaṃ nānāvidhairvāhavāhino lalitāṃ prati,सूकरारोहिणो व्यालारूढाः प्रेतादिरोहिणः एवं नानाविधैर्वाहवाहिनो ललितां प्रति
3,22,19,praceluḥ prabalakrodhasaṃmūrcchitanijāśayāḥ kuṭilaṃ sainyabharttāraṃ durmadaṃ nāma dānavam daśākṣauhiṇikāyuktaṃ prāhiṇollalitāṃ prati,प्रचेलुः प्रबलक्रोधसंमूर्च्छितनिजाशयाः कुटिलं सैन्यभर्त्तारं दुर्मदं नाम दानवम् दशाक्षौहिणिकायुक्तं प्राहिणोल्ललितां प्रति
3,22,20,didhakṣubhirivāśeṣaṃ viśvaṃ saha balotkaṭaiḥ bhaṭairyuktaḥ sa senānī lalitābhimukhe yayau,दिधक्षुभिरिवाशेषं विश्वं सह बलोत्कटैः भटैर्युक्तः स सेनानी ललिताभिमुखे ययौ
3,22,21,bhindanpaṭahasaṃrāvaiścaturdaśa jaganti saḥ aṭṭahāsānvitanvāno durmadastanmukho yayau,भिन्दन्पटहसंरावैश्चतुर्दश जगन्ति सः अट्टहासान्वितन्वानो दुर्मदस्तन्मुखो ययौ
3,22,22,atha bhaṇḍāsurājñaptaḥ kuṭilākṣo mahābalaḥ śūnyakasya puradvāre pracīne samakalpayat rakṣaṇārthaṃ daśākṣau hiṇyupetaṃ tālajaṅghakam,अथ भण्डासुराज्ञप्तः कुटिलाक्षो महाबलः शून्यकस्य पुरद्वारे प्रचीने समकल्पयत् रक्षणार्थं दशाक्षौ हिण्युपेतं तालजङ्घकम्
3,22,23,avācīne puradvāre daśākṣauhiṇikāyutam nāmnā tālabhujaṃ daityaṃ rakṣaṇārthamakalpayat,अवाचीने पुरद्वारे दशाक्षौहिणिकायुतम् नाम्ना तालभुजं दैत्यं रक्षणार्थमकल्पयत्
3,22,24,pratīcīne puradvāre daśākṣauhiṇikāyutam tālagrīvaṃ nāma daityaṃ rakṣārthaṃ samakalpayat,प्रतीचीने पुरद्वारे दशाक्षौहिणिकायुतम् तालग्रीवं नाम दैत्यं रक्षार्थं समकल्पयत्
3,22,25,uttare tu puradvāre tālaketuṃ mahā balam ādideśa sa rakṣārthaṃ daśākṣauhiṇikāyutam,उत्तरे तु पुरद्वारे तालकेतुं महा बलम् आदिदेश स रक्षार्थं दशाक्षौहिणिकायुतम्
3,22,26,purasya sālavalaye kapiśīrṣakaveśmasu maṇḍalākārato vastundaśākṣauhiṇimādiśat,पुरस्य सालवलये कपिशीर्षकवेश्मसु मण्डलाकारतो वस्तुन्दशाक्षौहिणिमादिशत्
3,22,27,evaṃ pañcāśatā kṛtvākṣauhiṇyā purarakṣaṇam śūnyakasya purasyaiva tadvṛttaṃ svāmine 'vadat,एवं पञ्चाशता कृत्वाक्षौहिण्या पुररक्षणम् शून्यकस्य पुरस्यैव तद्वृत्तं स्वामिने ऽवदत्
3,22,28,kuṭilākṣa uvāca deva tvadājñayā dattaṃ sainyaṃ nagararakṣaṇe durmadaḥ preṣitaḥ pūrvaṃ duṣṭāṃ tāṃ lalitāṃ prati,कुटिलाक्ष उवाच देव त्वदाज्ञया दत्तं सैन्यं नगररक्षणे दुर्मदः प्रेषितः पूर्वं दुष्टां तां ललितां प्रति
3,22,29,asmatkiṅkara mātreṇa sunirāśā hi sābalā tathāpi rājñāmācāraḥ karttavyaṃ purarakṣaṇam,अस्मत्किङ्कर मात्रेण सुनिराशा हि साबला तथापि राज्ञामाचारः कर्त्तव्यं पुररक्षणम्
3,22,30,ityuktvā bhaṇḍadaityendraṃ kubilākṣo 'tigarvitaḥ svasainyaṃ sajjayāmāsa senāpatibhiranvitaḥ,इत्युक्त्वा भण्डदैत्येन्द्रं कुबिलाक्षो ऽतिगर्वितः स्वसैन्यं सज्जयामास सेनापतिभिरन्वितः
3,22,31,dūtastu preṣitaḥ pūrvaṃ kuṭilākṣeṇa dānavaḥ sa dhvanandhvajinīyukto lalitāsainya māvṛṇot,दूतस्तु प्रेषितः पूर्वं कुटिलाक्षेण दानवः स ध्वनन्ध्वजिनीयुक्तो ललितासैन्य मावृणोत्
3,22,32,kṛtvā kilakilārāvaṃ bhaṭāstatra sahasraśaḥ dodhūyamānairasibhirnipetuḥ śaktisainikaiḥ,कृत्वा किलकिलारावं भटास्तत्र सहस्रशः दोधूयमानैरसिभिर्निपेतुः शक्तिसैनिकैः
3,22,33,tāśca śaktya uddaṇḍāḥ sphuritāṭṭahasasvanāḥ dedīpyamānaśastrābhāḥ samayudhyanta dānavaiḥ,ताश्च शक्त्य उद्दण्डाः स्फुरिताट्टहसस्वनाः देदीप्यमानशस्त्राभाः समयुध्यन्त दानवैः
3,22,34,śaktīnāṃ dānavānāṃ ca saṃśobhitajagattrayaḥ samavartata saṃgrāmo dhūligrāmatatāmbaraḥ,शक्तीनां दानवानां च संशोभितजगत्त्रयः समवर्तत संग्रामो धूलिग्रामतताम्बरः
3,22,35,rathavaṃśeṣu mūrcchantyaḥ karikaṇṭhaiḥ prapañcitāḥ aśvaniḥśvāsavikṣiptā dhūlayaḥ ravaṃ prapedire,रथवंशेषु मूर्च्छन्त्यः करिकण्ठैः प्रपञ्चिताः अश्वनिःश्वासविक्षिप्ता धूलयः रवं प्रपेदिरे
3,22,36,tamāpatantamālokya daśākṣauhiṇikāvṛtam saṃpatsarasvatī krodhādabhidudrāva saṃgare,तमापतन्तमालोक्य दशाक्षौहिणिकावृतम् संपत्सरस्वती क्रोधादभिदुद्राव संगरे
3,22,37,sampatkarīsamānābhiḥ śaktibhiḥ samadhiṣṭhitāḥ aśvāśca dantino mattā vyamardandānatrīṃ camum,सम्पत्करीसमानाभिः शक्तिभिः समधिष्ठिताः अश्वाश्च दन्तिनो मत्ता व्यमर्दन्दानत्रीं चमुम्
3,22,38,anyonyatumule yuddhe jāte kilikilārave dhūlīṣu dhūyamānāsu tāḍyamānāsu bheriṣu,अन्योन्यतुमुले युद्धे जाते किलिकिलारवे धूलीषु धूयमानासु ताड्यमानासु भेरिषु
3,22,39,itastataḥ pravavṛdhe raktasindhurmahīyasī śaktibhiḥ pātyamānānāṃ dānavānāṃ sahasraśaḥ,इतस्ततः प्रववृधे रक्तसिन्धुर्महीयसी शक्तिभिः पात्यमानानां दानवानां सहस्रशः
3,22,40,dhvajāni luṭhitānyāsanvilūnāni śilīmukhaiḥ visrastatattacchihnāni samaṃ chatrakadambakaiḥ,ध्वजानि लुठितान्यासन्विलूनानि शिलीमुखैः विस्रस्ततत्तच्छिह्नानि समं छत्रकदम्बकैः
3,22,41,raktāruṇāyāṃ yuddhorvyāṃ patitaiśchatramaṇḍalaiḥ ālaṃbi tulanā saṃdhyāraktābhrahimarociṣā,रक्तारुणायां युद्धोर्व्यां पतितैश्छत्रमण्डलैः आलंबि तुलना संध्यारक्ताभ्रहिमरोचिषा
3,22,42,jvālākapālaḥ kalpāgniriva cārupayonidhau daityasainyāni nivahāḥ śaktīnāṃ paryavārayan,ज्वालाकपालः कल्पाग्निरिव चारुपयोनिधौ दैत्यसैन्यानि निवहाः शक्तीनां पर्यवारयन्
3,22,43,śakticchandojjvalacchastradhārāniṣkṛttakandharāḥ dānavānāṃ raṇatale nipeturmuṇḍarāśayaḥ,शक्तिच्छन्दोज्ज्वलच्छस्त्रधारानिष्कृत्तकन्धराः दानवानां रणतले निपेतुर्मुण्डराशयः
3,22,44,daṣṭauṣṭhairbhrukuṭīkrūraiḥ krodhasaṃraktalocanaiḥ muṇḍairakhaṇḍamabhavatsaṃgrāmadharaṇītalam,दष्टौष्ठैर्भ्रुकुटीक्रूरैः क्रोधसंरक्तलोचनैः मुण्डैरखण्डमभवत्संग्रामधरणीतलम्
3,22,45,evaṃ pravṛtte samaye jagaccakrabhayaṅkare śaktayo bhṛśasaṃkruddhā daityasenāmamardayan,एवं प्रवृत्ते समये जगच्चक्रभयङ्करे शक्तयो भृशसंक्रुद्धा दैत्यसेनाममर्दयन्
3,22,46,itastataḥ śaktiśastraistāḍitā mūrcchitā iti vineśurdānavāstatra saṃpaddevībalāhatāḥ,इतस्ततः शक्तिशस्त्रैस्ताडिता मूर्च्छिता इति विनेशुर्दानवास्तत्र संपद्देवीबलाहताः
3,22,47,atha bhagnaṃ samāśvāsya nijaṃ balamarindamaḥ uṣṭramāruhya sahasā durmado 'bhyadravaccamum,अथ भग्नं समाश्वास्य निजं बलमरिन्दमः उष्ट्रमारुह्य सहसा दुर्मदो ऽभ्यद्रवच्चमुम्
3,22,48,dīrghagrīvaḥ samunnaddhaḥ pṛṣṭhe niṣṭhuratodanaḥ adhiṣṭhito durmadena vāhanoṣṭraścacāla ha,दीर्घग्रीवः समुन्नद्धः पृष्ठे निष्ठुरतोदनः अधिष्ठितो दुर्मदेन वाहनोष्ट्रश्चचाल ह
3,22,49,tamuṣṭravāhanaṃ duṣṭamanvīyuḥ kruddhacetasaḥ dānāvanaśvasatsarvānbhītāñchaktiyuyutsayā,तमुष्ट्रवाहनं दुष्टमन्वीयुः क्रुद्धचेतसः दानावनश्वसत्सर्वान्भीताञ्छक्तियुयुत्सया
3,22,50,avākiraddiśo bhallairullasatphalaśālibhiḥ saṃpatkarīcamūcakraṃ vanaṃ vārbhirivāṃbudaḥ,अवाकिरद्दिशो भल्लैरुल्लसत्फलशालिभिः संपत्करीचमूचक्रं वनं वार्भिरिवांबुदः
3,22,51,tena duḥsahasattvena tāḍitā bahubhiḥ śaraiḥ staṃbhitevābhavatsenā saṃpatkaryāḥ kṣaṇaṃ raṇe,तेन दुःसहसत्त्वेन ताडिता बहुभिः शरैः स्तंभितेवाभवत्सेना संपत्कर्याः क्षणं रणे
3,22,52,atha krodhāruṇaṃ cakṣurdadhānā saṃpadaṃbikā raṇakolāhalagajamārūḍhāyudhyatāmunā,अथ क्रोधारुणं चक्षुर्दधाना संपदंबिका रणकोलाहलगजमारूढायुध्यतामुना
3,22,53,ālolakaṅkaṇakvāṇaramaṇīyataraḥ karaḥ tasyāścākṛṣya kodaṇḍamaurvīmākarṇamāhave,आलोलकङ्कणक्वाणरमणीयतरः करः तस्याश्चाकृष्य कोदण्डमौर्वीमाकर्णमाहवे
3,22,54,laghuhastatayāpaśyannākṛṣṭanna ca mokṣaṇam dadṛśe ghanuṣaścakraṃ kevalaṃ śaradhāraṇe,लघुहस्ततयापश्यन्नाकृष्टन्न च मोक्षणम् ददृशे घनुषश्चक्रं केवलं शरधारणे
3,22,55,āśvarkābarasaṃparkasphuṭapratiphalatphalāḥ śarāḥ sampatkarīcāpacyutāḥ samadahannarīn,आश्वर्काबरसंपर्कस्फुटप्रतिफलत्फलाः शराः सम्पत्करीचापच्युताः समदहन्नरीन्
3,22,56,durmadasyātha tasyāśca samabhūdyuddhamuddhatam abhūdanyonyasaṃghaṭṭādvisphuliṅgaśilīmukhaiḥ,दुर्मदस्याथ तस्याश्च समभूद्युद्धमुद्धतम् अभूदन्योन्यसंघट्टाद्विस्फुलिङ्गशिलीमुखैः
3,22,57,prathamaṃ prasṛtairbāṇaiḥ sampaddevīsuradviṣoḥ andhakāraḥ samabhavattiraskurvannahaskaram,प्रथमं प्रसृतैर्बाणैः सम्पद्देवीसुरद्विषोः अन्धकारः समभवत्तिरस्कुर्वन्नहस्करम्
3,22,58,tadantare ca bāṇānāmatisaṃghaṭṭayonayaḥ viṣphuliṅgā vidadhire dadhire bhramacāturīm,तदन्तरे च बाणानामतिसंघट्टयोनयः विष्फुलिङ्गा विदधिरे दधिरे भ्रमचातुरीम्
3,22,59,tayādhirūḍhaḥ saṃśroṇyāraṇakolāhalaḥ karī parākramaṃ bahuvidhaṃ darśayāmāsa saṃgare,तयाधिरूढः संश्रोण्यारणकोलाहलः करी पराक्रमं बहुविधं दर्शयामास संगरे
3,22,60,kareṇa katiciddaityānpādaghātena kāṃścana udagradantamusalaghātairanyāṃśca dānavān,करेण कतिचिद्दैत्यान्पादघातेन कांश्चन उदग्रदन्तमुसलघातैरन्यांश्च दानवान्
3,22,61,vālakāṇḍahatairanyānphetkārairaparānripūn gātravyāmarddanairanyānnakhaghātaistathāparān,वालकाण्डहतैरन्यान्फेत्कारैरपरान्रिपून् गात्रव्यामर्द्दनैरन्यान्नखघातैस्तथापरान्
3,22,62,pṛthumānābhighātena kāṃściddaityanvyamardayat caturaṃ caritaṃ cakre saṃpaddevīmataṅgajaḥ,पृथुमानाभिघातेन कांश्चिद्दैत्यन्व्यमर्दयत् चतुरं चरितं चक्रे संपद्देवीमतङ्गजः
3,22,63,sudurmadaḥ krudhā rakto dṛḍhenaikena patriṇā saṃpatkarīmukuṭagaṃ maṇimekamapāharat,सुदुर्मदः क्रुधा रक्तो दृढेनैकेन पत्रिणा संपत्करीमुकुटगं मणिमेकमपाहरत्
3,22,64,atha krodhāruṇadṛśā tayā muktaiḥ śilīmukhaiḥ vikṣato vakṣasi kṣipraṃ durmado jīvitaṃ jahau,अथ क्रोधारुणदृशा तया मुक्तैः शिलीमुखैः विक्षतो वक्षसि क्षिप्रं दुर्मदो जीवितं जहौ
3,22,65,tataḥ kilakilā rāvaṃ kṛtvā śakticamūvaraiḥ tatsainikavarāstvanye nihatā dānavottamāḥ,ततः किलकिला रावं कृत्वा शक्तिचमूवरैः तत्सैनिकवरास्त्वन्ये निहता दानवोत्तमाः
3,22,66,hatāvaśiṣṭā daityāstu śaktibāṇaiḥ khilīkṛtāḥ palāyitā raṇakṣoṇyāḥ śūnyakaṃ puramāśrayan,हतावशिष्टा दैत्यास्तु शक्तिबाणैः खिलीकृताः पलायिता रणक्षोण्याः शून्यकं पुरमाश्रयन्
3,22,67,tadvṛttāntamathākarṇya saṃkruddho dānaveśvaraḥ,तद्वृत्तान्तमथाकर्ण्य संक्रुद्धो दानवेश्वरः
3,22,68,pracaṇḍena prabhāveṇa dīpyamāna ivātmani sa pasparśa niyuddhāya khaḍgamugravilocanaḥ kuṭilākṣaṃ nikaṭagaṃ babhāṣe pṛtanāpatim,प्रचण्डेन प्रभावेण दीप्यमान इवात्मनि स पस्पर्श नियुद्धाय खड्गमुग्रविलोचनः कुटिलाक्षं निकटगं बभाषे पृतनापतिम्
3,22,69,kathaṃ sā duṣṭavanitā durmadaṃ balaśālinam nipātitavatī yuddhe kaṣṭa eva vidheḥ kramaḥ,कथं सा दुष्टवनिता दुर्मदं बलशालिनम् निपातितवती युद्धे कष्ट एव विधेः क्रमः
3,22,70,na sureṣu na yakṣeṣu noragendreṣu yadbalam abhūtpratihataṃ so 'pi durmado 'balayā hataḥ,न सुरेषु न यक्षेषु नोरगेन्द्रेषु यद्बलम् अभूत्प्रतिहतं सो ऽपि दुर्मदो ऽबलया हतः
3,22,71,tāṃ duṣṭavanitāṃ jetumākraṣṭuṃ ca kacaṃ haṭhāt senāpatiṃ kuraṇḍākhyaṃ preṣayāhavadurmadam,तां दुष्टवनितां जेतुमाक्रष्टुं च कचं हठात् सेनापतिं कुरण्डाख्यं प्रेषयाहवदुर्मदम्
3,22,72,eti saṃproṣitastena kuṭilākṣo mahāpalam kuraṇḍaṃ caṇḍadorddaṇḍamājuhāva prabhoḥ puraḥ,एति संप्रोषितस्तेन कुटिलाक्षो महापलम् कुरण्डं चण्डदोर्द्दण्डमाजुहाव प्रभोः पुरः
3,22,73,sa kuraṇḍaḥ samāgatya praṇāma svāmine 'diśat uvāca kuṭilākṣastaṃ gaccha sajjaya sainikān,स कुरण्डः समागत्य प्रणाम स्वामिने ऽदिशत् उवाच कुटिलाक्षस्तं गच्छ सज्जय सैनिकान्
3,22,74,māyāyāṃ caturo 'si tvaṃ citrayuddhaviśārada kūṭayuddhe ca nipuṇastāṃ striyaṃ parimardaya,मायायां चतुरो ऽसि त्वं चित्रयुद्धविशारद कूटयुद्धे च निपुणस्तां स्त्रियं परिमर्दय
3,22,75,iti svāmipurastena kuṭilākṣeṇa deśitaḥ nirjagāma purāttūrṇaṃ kuraṇḍaścaṇḍavikramaḥ,इति स्वामिपुरस्तेन कुटिलाक्षेण देशितः निर्जगाम पुरात्तूर्णं कुरण्डश्चण्डविक्रमः
3,22,76,viṃśatyakṣauhiṇībhiśca samantātparivāritaḥ mardayansa mahīgolaṃ hastivājipadātibhiḥ durmadasyāgrajaścaṇḍaḥ kuraṇḍaḥ samaraṃ yayau,विंशत्यक्षौहिणीभिश्च समन्तात्परिवारितः मर्दयन्स महीगोलं हस्तिवाजिपदातिभिः दुर्मदस्याग्रजश्चण्डः कुरण्डः समरं ययौ
3,22,77,dūlībhistumulīkurvandigantaṃ dhīramānasaḥ śokaroṣagrahagrasto javanāśvagato yayau,दूलीभिस्तुमुलीकुर्वन्दिगन्तं धीरमानसः शोकरोषग्रहग्रस्तो जवनाश्वगतो ययौ
3,22,78,śārṅgaṃ dhanuḥ samādāya ghoraṭaṅkāramutsvanam vavarṣa śaradhārabhiḥ saṃpatkaryā mahācamūm,शार्ङ्गं धनुः समादाय घोरटङ्कारमुत्स्वनम् ववर्ष शरधारभिः संपत्कर्या महाचमूम्
3,22,79,pāpe madanujaṃ hatvā durmadaṃ yuddhadurmadam vṛthā vahasi vikrāntilavaleśaṃ mahāmadam,पापे मदनुजं हत्वा दुर्मदं युद्धदुर्मदम् वृथा वहसि विक्रान्तिलवलेशं महामदम्
3,22,80,idānīṃ caiva bhavatīmetairnārācamaṇḍalaiḥ antakasya purīmatra prāpayiṣyāmi paśya mām,इदानीं चैव भवतीमेतैर्नाराचमण्डलैः अन्तकस्य पुरीमत्र प्रापयिष्यामि पश्य माम्
3,22,81,atihṛdyamatisvādu tvadvapurbilanirgatam apūrvamaṅganāraktaṃ pibantu raṇapūtanāḥ,अतिहृद्यमतिस्वादु त्वद्वपुर्बिलनिर्गतम् अपूर्वमङ्गनारक्तं पिबन्तु रणपूतनाः
3,22,82,mamānujavadhotthasya pratyavāyasya tatphalam adhunā bhokṣyase duṣṭe paśya me bhujayorbalam,ममानुजवधोत्थस्य प्रत्यवायस्य तत्फलम् अधुना भोक्ष्यसे दुष्टे पश्य मे भुजयोर्बलम्
3,22,83,iti saṃtarjayansaṃpatkarīṃ karivarasthitām sainyaṃ protsāhayāmāsa śaktisenāvimardane,इति संतर्जयन्संपत्करीं करिवरस्थिताम् सैन्यं प्रोत्साहयामास शक्तिसेनाविमर्दने
3,22,84,atha tāṃ pṛtanāṃ caṇḍī kuraṇḍasya mahaujasaḥ vimardayitumudyuktā svasainyaṃ prodasīsahat,अथ तां पृतनां चण्डी कुरण्डस्य महौजसः विमर्दयितुमुद्युक्ता स्वसैन्यं प्रोदसीसहत्
3,22,85,apurvāhavasaṃjātakautukātha jagāda tām aśvarūḍhā samāgatya sasnehārdramidaṃ vacaḥ,अपुर्वाहवसंजातकौतुकाथ जगाद ताम् अश्वरूढा समागत्य सस्नेहार्द्रमिदं वचः
3,22,86,sakhi saṃpatkari prītyā mama vāṇī niśamyatam asya yuddhamidaṃ dehi mama kartuṃ guṇottaram,सखि संपत्करि प्रीत्या मम वाणी निशम्यतम् अस्य युद्धमिदं देहि मम कर्तुं गुणोत्तरम्
3,22,87,kṣaṇaṃ sahasva samare mayaivaiṣa niyotsyate yācitāsi sakhitvena nātra saṃśayamācara,क्षणं सहस्व समरे मयैवैष नियोत्स्यते याचितासि सखित्वेन नात्र संशयमाचर
3,22,88,iti tasyā vacaḥ śrutvā saṃpaddevyā śucismitā nivartayāmāsa camūṅkuruṇḍābhimukhotthitām,इति तस्या वचः श्रुत्वा संपद्देव्या शुचिस्मिता निवर्तयामास चमूङ्कुरुण्डाभिमुखोत्थिताम्
3,22,89,atha bālārkavarṇābhiḥ śaktibhiḥ samadhiṣṭhitāḥ taraṅgā iva sainyābdhesturaṅgā vātaraṃhasaḥ,अथ बालार्कवर्णाभिः शक्तिभिः समधिष्ठिताः तरङ्गा इव सैन्याब्धेस्तुरङ्गा वातरंहसः
3,22,90,kharaiḥ khurapuṭaiḥ kṣoṇīmullikhanto muhurmuhuḥ peturekapravāheṇa kuraṇḍasya camūmukhe,खरैः खुरपुटैः क्षोणीमुल्लिखन्तो मुहुर्मुहुः पेतुरेकप्रवाहेण कुरण्डस्य चमूमुखे
3,22,91,valgāvibhāgakṛtyeṣu saṃvartanavivartane ghatibhedeṣu cāreṣu pañcadhā khurapātane,वल्गाविभागकृत्येषु संवर्तनविवर्तने घतिभेदेषु चारेषु पञ्चधा खुरपातने
3,22,92,protsāhane ca saṃjñābhiḥ karapādāgrayonibhiḥ caturābhisturaṅgasya hṛdayajñābhirāhave,प्रोत्साहने च संज्ञाभिः करपादाग्रयोनिभिः चतुराभिस्तुरङ्गस्य हृदयज्ञाभिराहवे
3,22,93,aśvārūḍhāṃbikāsainyaśaktibhiḥ saha dānavāḥ protsāhitāḥ kuraṇḍena samayudhyanta durmadāḥ,अश्वारूढांबिकासैन्यशक्तिभिः सह दानवाः प्रोत्साहिताः कुरण्डेन समयुध्यन्त दुर्मदाः
3,22,94,evaṃ pravṛtte samare śaktīnāṃ ca suradviṣām aparājitanāmānaṃ hayamāruhya veginam abhyadravaddurācāramaśvārūḍhāḥ kuraṇḍakam,एवं प्रवृत्ते समरे शक्तीनां च सुरद्विषाम् अपराजितनामानं हयमारुह्य वेगिनम् अभ्यद्रवद्दुराचारमश्वारूढाः कुरण्डकम्
3,22,95,pracaladveṇisubhagā śaraccandrakalojjvalā saṃdhyānuraktaśītāṃśumaṇḍalīsuṃdarānanā,प्रचलद्वेणिसुभगा शरच्चन्द्रकलोज्ज्वला संध्यानुरक्तशीतांशुमण्डलीसुंदरानना
3,22,96,smayamāneva samare gṛhītamaṇikārmukā avākiraccharāsāraiḥ kuraṇḍaṃ turagānanā,स्मयमानेव समरे गृहीतमणिकार्मुका अवाकिरच्छरासारैः कुरण्डं तुरगानना
3,22,97,turagārūḍhayotkṣiptāḥ samākrāmandigantarān diśo daśa vyānaśire rukmapuṅkhāḥ śilīmukhāḥ,तुरगारूढयोत्क्षिप्ताः समाक्रामन्दिगन्तरान् दिशो दश व्यानशिरे रुक्मपुङ्खाः शिलीमुखाः
3,22,98,durmadasyāgrajaḥ kruddhaḥ kuraṇḍaścaṇḍavikramaḥ viśikhaiḥ śārṅganiṣṭhyūtairaśvārūḍhā mavākirat,दुर्मदस्याग्रजः क्रुद्धः कुरण्डश्चण्डविक्रमः विशिखैः शार्ङ्गनिष्ठ्यूतैरश्वारूढा मवाकिरत्
3,22,99,caṇḍaiḥ khurapuṭaiḥ sainyaṃ khaṇḍayannativegataḥ aśvārūḍhāturaṅgo 'pi mardayāmāsa dānavān,चण्डैः खुरपुटैः सैन्यं खण्डयन्नतिवेगतः अश्वारूढातुरङ्गो ऽपि मर्दयामास दानवान्
3,22,100,tasyā heṣāravāddūramutpātāṃbudhiniḥsvanaḥ amūrcchayannanekāni tasyānītāni vairiṇaḥ,तस्या हेषारवाद्दूरमुत्पातांबुधिनिःस्वनः अमूर्च्छयन्ननेकानि तस्यानीतानि वैरिणः
3,22,101,itastataḥ pracalitairdaityacakre hayāsanā nijaṃ pāśāyudhaṃ divyaṃ mumoca jvalitākṛti,इतस्ततः प्रचलितैर्दैत्यचक्रे हयासना निजं पाशायुधं दिव्यं मुमोच ज्वलिताकृति
3,22,102,tasmātpāśātkoṭiśo 'nye pāśā bhujagabhīṣaṇāḥ samastamapi tatsainyaṃ baddhvābaddhvā vyamūrchayan,तस्मात्पाशात्कोटिशो ऽन्ये पाशा भुजगभीषणाः समस्तमपि तत्सैन्यं बद्ध्वाबद्ध्वा व्यमूर्छयन्
3,22,103,tha sainikabandhena kruddhaḥ sa ca kuraṇḍakaḥ sareṇaikena ciccheda tasyā maṇidhanurguṇam,थ सैनिकबन्धेन क्रुद्धः स च कुरण्डकः सरेणैकेन चिच्छेद तस्या मणिधनुर्गुणम्
3,22,104,chinnamaurvi dhanustyaktvā bhṛśaṅkruddhā hayāsanā aṅkuśaṃ pātayāmāsa tasya vakṣasi durmateḥ,छिन्नमौर्वि धनुस्त्यक्त्वा भृशङ्क्रुद्धा हयासना अङ्कुशं पातयामास तस्य वक्षसि दुर्मतेः
3,22,105,tenāṅkuśena jvalatā pītajīvitaśoṇitaḥ kuraṇḍo nyapatadbhūmau vajrarugṇa iva drumaḥ,तेनाङ्कुशेन ज्वलता पीतजीवितशोणितः कुरण्डो न्यपतद्भूमौ वज्ररुग्ण इव द्रुमः
3,22,106,tadaṅkuśaviniṣṭhyūtāḥ putanāḥ kāścidudbhaṭāḥ tatsainyaṃ pāśaniṣyandaṃ bhakṣayitvā kṣayaṃ gatāḥ,तदङ्कुशविनिष्ठ्यूताः पुतनाः काश्चिदुद्भटाः तत्सैन्यं पाशनिष्यन्दं भक्षयित्वा क्षयं गताः
3,22,107,itthaṃ kuruṇḍe nihate viṃśatyakṣauhiṇīpatau hatāvaśiṣṭāste daityāḥ prapalāyanta vai drutam,इत्थं कुरुण्डे निहते विंशत्यक्षौहिणीपतौ हतावशिष्टास्ते दैत्याः प्रपलायन्त वै द्रुतम्
3,22,108,kuraṇḍaṃ sānujaṃ yuddhe śaktisainyairnipātitam śrutvā śūnyakanātho 'pi niśaśvāsa bhujaṅgavat,कुरण्डं सानुजं युद्धे शक्तिसैन्यैर्निपातितम् श्रुत्वा शून्यकनाथो ऽपि निशश्वास भुजङ्गवत्
3,23,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne durmadakuraṇḍavadho nāma dvāviṃśo 'dhyāyaḥ athāśvarūḍhayā kṣipte kuraṇḍe bhaṇḍadānavaḥ kuṭilākṣamidaṃ proce punareva yuyutsayā,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने दुर्मदकुरण्डवधो नाम द्वाविंशो ऽध्यायः अथाश्वरूढया क्षिप्ते कुरण्डे भण्डदानवः कुटिलाक्षमिदं प्रोचे पुनरेव युयुत्सया
3,23,2,svapne 'pi yanna saṃbhāvyaṃ yanna śrutamitaḥ purā yacca no śaṅkitaṃ citte tadetatkaṣṭamāgatam,स्वप्ने ऽपि यन्न संभाव्यं यन्न श्रुतमितः पुरा यच्च नो शङ्कितं चित्ते तदेतत्कष्टमागतम्
3,23,3,kuraṇḍadurmadau sattvaśālinau bhrātarau hitau duṣṭadāsyāḥ prabhāvo 'yaṃ māyāvinyā mahattaraḥ,कुरण्डदुर्मदौ सत्त्वशालिनौ भ्रातरौ हितौ दुष्टदास्याः प्रभावो ऽयं मायाविन्या महत्तरः
3,23,4,itaḥ paraṃ karaṅkādīnpañcasenādhināyakān śatamakṣauhiṇīnāṃ ca prasthāpaya raṇāṅgaṇe,इतः परं करङ्कादीन्पञ्चसेनाधिनायकान् शतमक्षौहिणीनां च प्रस्थापय रणाङ्गणे
3,23,5,te yuddhadurmadāḥ śūrāḥ saṃgrāmeṣu tanutyajaḥ sarvathaiva vijeṣyante durvidagdhavilāsinīm,ते युद्धदुर्मदाः शूराः संग्रामेषु तनुत्यजः सर्वथैव विजेष्यन्ते दुर्विदग्धविलासिनीम्
3,23,6,iti bhaṇḍavacaḥ śrutvā bhṛśaṃ catvarayānvitaḥ kuṭilākṣaḥ karaṅkādīnājuhāva camūpatīn,इति भण्डवचः श्रुत्वा भृशं चत्वरयान्वितः कुटिलाक्षः करङ्कादीनाजुहाव चमूपतीन्
3,23,7,te svāminaṃ namaskṛtya kuṭilākṣeṇa deśitāḥ agnau praviṣṇava iva krodhāndhā niryayuḥ purāt,ते स्वामिनं नमस्कृत्य कुटिलाक्षेण देशिताः अग्नौ प्रविष्णव इव क्रोधान्धा निर्ययुः पुरात्
3,23,8,teṣāṃ prayāṇaniḥsāṇaraṇitaṃ bhṛśaduḥsaham ākarṇya diggajāstūrṇaṃ śīrṇakarṇā jughūrṇire,तेषां प्रयाणनिःसाणरणितं भृशदुःसहम् आकर्ण्य दिग्गजास्तूर्णं शीर्णकर्णा जुघूर्णिरे
3,23,9,śatamakṣauhiṇīnāṃ ca prācalatketumālakam uttaraṅgaturaṅgādi babhau mattamataṅgajam,शतमक्षौहिणीनां च प्राचलत्केतुमालकम् उत्तरङ्गतुरङ्गादि बभौ मत्तमतङ्गजम्
3,23,10,hreṣamāṇahayākīrṇaṃ krandadbhaṭakulodbhavam bṛṃhamāṇagajaṃ garjadrathayakraṃ cacāla tat,ह्रेषमाणहयाकीर्णं क्रन्दद्भटकुलोद्भवम् बृंहमाणगजं गर्जद्रथयक्रं चचाल तत्
3,23,11,cakranemihatakṣoṇīreṇukṣapitarociṣā babhūve tuhināsāracchanneneva vivasvatā,चक्रनेमिहतक्षोणीरेणुक्षपितरोचिषा बभूवे तुहिनासारच्छन्नेनेव विवस्वता
3,23,12,dhūlīmayamivāśeṣamabhavadviśvamaṇḍalam kvacicchabdamayaṃ caiva niḥsāṇakaṭhinasvanaiḥ,धूलीमयमिवाशेषमभवद्विश्वमण्डलम् क्वचिच्छब्दमयं चैव निःसाणकठिनस्वनैः
3,23,13,udbhūtairdhūlikājālairākrāntā daityasainikāḥ iyattayātaḥ senāyāḥ saṃkhyāpi paribhāvitā,उद्भूतैर्धूलिकाजालैराक्रान्ता दैत्यसैनिकाः इयत्तयातः सेनायाः संख्यापि परिभाविता
3,23,14,dhvajā bahuvidhākārā mīnavyālādicitritāḥ pracelurdhūlikājāle matsyā iva mahodadhau,ध्वजा बहुविधाकारा मीनव्यालादिचित्रिताः प्रचेलुर्धूलिकाजाले मत्स्या इव महोदधौ
3,23,15,tānāpatata ālokya lalitāsainikaṃ prati vitresuramarāḥ sarve śaktīnāṃ bhaṅgaśaṅkayā,तानापतत आलोक्य ललितासैनिकं प्रति वित्रेसुरमराः सर्वे शक्तीनां भङ्गशङ्कया
3,23,16,te karaṅkamukhāḥ pañca senāpataya uddhatāḥ sarpiṇīṃ nāma samare māyāṃ cakrurmahīyasīm,ते करङ्कमुखाः पञ्च सेनापतय उद्धताः सर्पिणीं नाम समरे मायां चक्रुर्महीयसीम्
3,23,17,taiḥ samutpatitā duṣṭā sarpiṇī ramaśāṃbarī dhūmravarṇā ca dhūmroṣṭhī dhūmravarmapayodharā,तैः समुत्पतिता दुष्टा सर्पिणी रमशांबरी धूम्रवर्णा च धूम्रोष्ठी धूम्रवर्मपयोधरा
3,23,18,mahodadhirivātyantaṃ gaṃbhīrakuharodarī puraścacāla śaktīnāntrāsayantī mano raṇe,महोदधिरिवात्यन्तं गंभीरकुहरोदरी पुरश्चचाल शक्तीनान्त्रासयन्ती मनो रणे
3,23,19,kadrūrivāparā duṣṭā bahusarpavibhūṣaṇā sarpāṇāmudbhavasthānaṃ māyāmayaśarīriṇām,कद्रूरिवापरा दुष्टा बहुसर्पविभूषणा सर्पाणामुद्भवस्थानं मायामयशरीरिणाम्
3,23,20,senāpatīnāṃ nāsīre vellayantīmahītale vellitaṃ bahudhā cakre ghorārāvavirāviṇī,सेनापतीनां नासीरे वेल्लयन्तीमहीतले वेल्लितं बहुधा चक्रे घोरारावविराविणी
3,23,21,tathaiva māyayā pūrvaṃ te 'suredrā vyajījayan karaṅkādyā durātmānaḥ pañcapañcattvakāmukāḥ,तथैव मायया पूर्वं ते ऽसुरेद्रा व्यजीजयन् करङ्काद्या दुरात्मानः पञ्चपञ्चत्त्वकामुकाः
3,23,22,atha pravavṛte yuddhaṃ śaktīnāmamaradruhām anyonyavīrabhāṣābhiḥ protsāhitaghanakrudhām,अथ प्रववृते युद्धं शक्तीनाममरद्रुहाम् अन्योन्यवीरभाषाभिः प्रोत्साहितघनक्रुधाम्
3,23,23,atyantasaṃkulatayā na vijñātaparasparāḥ śaktayo dānavaścaiva prajahuḥ śastrapāṇayaḥ,अत्यन्तसंकुलतया न विज्ञातपरस्पराः शक्तयो दानवश्चैव प्रजहुः शस्त्रपाणयः
3,23,24,anyonyaśastrasaṃghaṭṭasamutthitahutāśane pravṛttaviśikhasrotaḥpracchannaharidantare,अन्योन्यशस्त्रसंघट्टसमुत्थितहुताशने प्रवृत्तविशिखस्रोतःप्रच्छन्नहरिदन्तरे
3,23,25,bahuraktanadīpūrahriyamāṇamataṅgaje māṃsakardamanirmagnaniṣpandarathamaṇḍale,बहुरक्तनदीपूरह्रियमाणमतङ्गजे मांसकर्दमनिर्मग्ननिष्पन्दरथमण्डले
3,23,26,vikīrṇakeśaśaivālavilasadraktanirjhare atiniṣṭhuravidhvaṃsi siṃhanādabhayaṅkare,विकीर्णकेशशैवालविलसद्रक्तनिर्झरे अतिनिष्ठुरविध्वंसि सिंहनादभयङ्करे
3,23,27,rajo 'ndhakāratu mule rākṣasītṛptidāyini śastrīśaraṇivicchinnadaityakaṇṭhotthitāsṛji,रजो ऽन्धकारतु मुले राक्षसीतृप्तिदायिनि शस्त्रीशरणिविच्छिन्नदैत्यकण्ठोत्थितासृजि
3,23,28,pravṛtte ghorasaṃgrāme śaktīnāṃ ca suradviṣām athasvabalamādāya pañcabhiḥ preritā satī sarpiṇī bahudhā sarpānvisasarja śarīrataḥ,प्रवृत्ते घोरसंग्रामे शक्तीनां च सुरद्विषाम् अथस्वबलमादाय पञ्चभिः प्रेरिता सती सर्पिणी बहुधा सर्पान्विससर्ज शरीरतः
3,23,29,takṣakarkeṭakasamā vāsukipramukhatviṣaḥ nānāvidhavapurvarṇā nānādṛṣṭibhayaṅkarāḥ,तक्षकर्केटकसमा वासुकिप्रमुखत्विषः नानाविधवपुर्वर्णा नानादृष्टिभयङ्कराः
3,23,30,nānāvidhaviṣajvālānirdagdhabhuvanatrayāḥ dāradaṃ vatsanābhaṃ ca kālakūṭamathāparam,नानाविधविषज्वालानिर्दग्धभुवनत्रयाः दारदं वत्सनाभं च कालकूटमथापरम्
3,23,31,saurāṣṭraṃ ca viṣaṃ ghoraṃ brahmaputramathāparam pratipannaṃ śauklikeyamanyānyapi viṣāṇi ca,सौराष्ट्रं च विषं घोरं ब्रह्मपुत्रमथापरम् प्रतिपन्नं शौक्लिकेयमन्यान्यपि विषाणि च
3,23,32,vyālaiḥ svakīyavadanairvilolarasanādvayaiḥ vikirantaḥ śaktisainye visamruḥ sarpiṇītanoḥ,व्यालैः स्वकीयवदनैर्विलोलरसनाद्वयैः विकिरन्तः शक्तिसैन्ये विसम्रुः सर्पिणीतनोः
3,23,33,dhūmravarṇā dvivadanā sarpā atibhayaṅkarāḥ sarpiṇyā nayanadvandvā dutthitāḥ krodhadīpitāḥ,धूम्रवर्णा द्विवदना सर्पा अतिभयङ्कराः सर्पिण्या नयनद्वन्द्वा दुत्थिताः क्रोधदीपिताः
3,23,34,pītavarṇāstriphaṇakā daṃṣṭrābhirvikaṭānanāḥ sarpiṇyāḥ karṇakuharādutthitāḥ sarpakoṭayaḥ,पीतवर्णास्त्रिफणका दंष्ट्राभिर्विकटाननाः सर्पिण्याः कर्णकुहरादुत्थिताः सर्पकोटयः
3,23,35,agrepucche ca vadanaṃ dhārayantaḥ phaṇānvitam āsyādā nīlavapuṣaḥ sarpiṇyāḥ phaṇino 'bhavan,अग्रेपुच्छे च वदनं धारयन्तः फणान्वितम् आस्यादा नीलवपुषः सर्पिण्याः फणिनो ऽभवन्
3,23,36,anyaiśca balavarṇāśca caturvaktrāścatuṣpadāḥ nāsikāvivarāttasyā udgatā ugrarociṣaḥ,अन्यैश्च बलवर्णाश्च चतुर्वक्त्राश्चतुष्पदाः नासिकाविवरात्तस्या उद्गता उग्ररोचिषः
3,23,37,laṃbamānamahācarmāvṛttasthūlapayodharāt nābhikuṇḍācca bahavo raktavarṇā bhayānakāḥ,लंबमानमहाचर्मावृत्तस्थूलपयोधरात् नाभिकुण्डाच्च बहवो रक्तवर्णा भयानकाः
3,23,38,halāhalaṃ vahantaśca protthitāḥ pannagādhipāḥ vidaśantaḥ śaktisenāṃ dahanto viṣavahnibhiḥ,हलाहलं वहन्तश्च प्रोत्थिताः पन्नगाधिपाः विदशन्तः शक्तिसेनां दहन्तो विषवह्निभिः
3,23,39,badhnanto bhogapāśaiśca nighnantaḥ phaṇamaṇḍalaiḥ atyantamākulāṃ cakrurlaliteśīcamūmamī,बध्नन्तो भोगपाशैश्च निघ्नन्तः फणमण्डलैः अत्यन्तमाकुलां चक्रुर्ललितेशीचमूममी
3,23,40,khaṇḍyamānā api muhuḥ śaktīnāṃ śastrakoṭibhiḥ,खण्ड्यमाना अपि मुहुः शक्तीनां शस्त्रकोटिभिः
3,23,41,uparyupari vardhante sapiṇḍapravisarpiṇaḥ naśyanti bahavaḥ sarpā jāyante cāpare punaḥ,उपर्युपरि वर्धन्ते सपिण्डप्रविसर्पिणः नश्यन्ति बहवः सर्पा जायन्ते चापरे पुनः
3,23,42,ekasya nāśasamaye bahavo 'nye samutthitāḥ mūlabhūtā yato duṣṭā sarpiṇī na vinaśyati,एकस्य नाशसमये बहवो ऽन्ये समुत्थिताः मूलभूता यतो दुष्टा सर्पिणी न विनश्यति
3,23,43,atastatkṛtasarpāṇāṃ nāśe sarpāntarodbhavaḥ tataścaśaktisainyānāṃ śarīrāṇi viṣānalaiḥ,अतस्तत्कृतसर्पाणां नाशे सर्पान्तरोद्भवः ततश्चशक्तिसैन्यानां शरीराणि विषानलैः
3,23,44,dahyamānāni duḥkhena viplutānyabhavanraṇe kiṅkartavyavimūḍheṣu śakticakreṣu bhogibhiḥ,दह्यमानानि दुःखेन विप्लुतान्यभवन्रणे किङ्कर्तव्यविमूढेषु शक्तिचक्रेषु भोगिभिः
3,23,45,parākramaṃ bahuvidhaṃ cakruste pañca dānavāḥ karīndrī gardabhaśatairyuktaṃ syandanamāsthitaḥ,पराक्रमं बहुविधं चक्रुस्ते पञ्च दानवाः करीन्द्री गर्दभशतैर्युक्तं स्यन्दनमास्थितः
3,23,46,cakreṇa tīkṣṇadhāreṇa śaktisenāmamardayat vajradantābhidhaścānyo bhaṇḍadaityacamūpatiḥ,चक्रेण तीक्ष्णधारेण शक्तिसेनाममर्दयत् वज्रदन्ताभिधश्चान्यो भण्डदैत्यचमूपतिः
3,23,47,vajrabāṇābhighātena hoṣṭrato hi raṇaṃ vyadhāt atha vajramukhaścaiva cakrivantaṃ mahattaram,वज्रबाणाभिघातेन होष्ट्रतो हि रणं व्यधात् अथ वज्रमुखश्चैव चक्रिवन्तं महत्तरम्
3,23,48,āruhya kuntadhārābhiḥ śakticakramamardayat vajradantābhidhāno 'nyaścamūnāmadhipo balī,आरुह्य कुन्तधाराभिः शक्तिचक्रममर्दयत् वज्रदन्ताभिधानो ऽन्यश्चमूनामधिपो बली
3,23,49,gṛdhrayugmarathārūḍhaḥ prajahāra śilīmukhaiḥ taiḥ senāpatibhirduṣṭaiḥ protsāhitamathāhave,गृध्रयुग्मरथारूढः प्रजहार शिलीमुखैः तैः सेनापतिभिर्दुष्टैः प्रोत्साहितमथाहवे
3,23,50,śatamakṣauhiṇīnāṃ ca nipapātaikahelayā sarpiṇī ca durācārā bahumāyāparigrahā,शतमक्षौहिणीनां च निपपातैकहेलया सर्पिणी च दुराचारा बहुमायापरिग्रहा
3,23,51,kṣaṇekṣaṇe koṭisaṃkhyānvisasarja phaṇādharān tathā vikalitaṃ sainyamavalokya ruṣākulā,क्षणेक्षणे कोटिसंख्यान्विससर्ज फणाधरान् तथा विकलितं सैन्यमवलोक्य रुषाकुला
3,23,52,nakulī garuḍārūḍhā sā papāta raṇājire prataptakanakaprakhyā lalitātālusambhavā,नकुली गरुडारूढा सा पपात रणाजिरे प्रतप्तकनकप्रख्या ललितातालुसम्भवा
3,23,53,samastavāṅmayākārā dantairvajramayairyutā sarpiṇyabhimukhaṃ tatra visasarja nijaṃ balam,समस्तवाङ्मयाकारा दन्तैर्वज्रमयैर्युता सर्पिण्यभिमुखं तत्र विससर्ज निजं बलम्
3,23,54,tayādhiṣṭhitatuṅgāṃsaḥ pakṣavikṣiptabhūdharaḥ garuḍaḥ prācaladyuddhe sumeruriva jaṅgamaḥ,तयाधिष्ठिततुङ्गांसः पक्षविक्षिप्तभूधरः गरुडः प्राचलद्युद्धे सुमेरुरिव जङ्गमः
3,23,55,sarpiṇīmāyayā jātānsarpāndṛṣṭvā bhayānakān krodharaktekṣaṇaṃ vyāttaṃ nakulī vidadhe mukham,सर्पिणीमायया जातान्सर्पान्दृष्ट्वा भयानकान् क्रोधरक्तेक्षणं व्यात्तं नकुली विदधे मुखम्
3,23,56,atha śrīnakulīdevyā dvātriṃśaddantakoṭayaḥ dvātriṃśatkoṭayo jātā nakulāḥ kanakaprabhāḥ,अथ श्रीनकुलीदेव्या द्वात्रिंशद्दन्तकोटयः द्वात्रिंशत्कोटयो जाता नकुलाः कनकप्रभाः
3,23,57,itastataḥ khaṇḍayantaḥ sarpiṇīsarpamaṇḍalam nijadaṃṣṭrāvimardena nāśayantaśca tadviṣam vyabhramansamare ghore viṣaghnāḥ svarṇababhravaḥ,इतस्ततः खण्डयन्तः सर्पिणीसर्पमण्डलम् निजदंष्ट्राविमर्देन नाशयन्तश्च तद्विषम् व्यभ्रमन्समरे घोरे विषघ्नाः स्वर्णबभ्रवः
3,23,58,utkarṇāḥ krodha samparkāddhūnitāśeṣalomakāḥ utphullā nakulā vyāttavadanā vyadaśannahīn,उत्कर्णाः क्रोध सम्पर्काद्धूनिताशेषलोमकाः उत्फुल्ला नकुला व्यात्तवदना व्यदशन्नहीन्
3,23,59,ekaikamāyāsarpasya babhrurekaika udgataḥ tīkṣṇadantanipātena khaṇḍayāmāsa vigraham,एकैकमायासर्पस्य बभ्रुरेकैक उद्गतः तीक्ष्णदन्तनिपातेन खण्डयामास विग्रहम्
3,23,60,bhogibhogasṛtai raktaiḥ sṛkkiṇī śoṇatāṃ gate lihanto nakulā jihvāpallavaiḥ pupluvurmṛdhe,भोगिभोगसृतै रक्तैः सृक्किणी शोणतां गते लिहन्तो नकुला जिह्वापल्लवैः पुप्लुवुर्मृधे
3,23,61,nakulairdaśyamānānāmatyantacaṭulaṃ vapuḥ muhuḥ kuṇḍalitairbhogaiḥ pannagānāṃ vyaceṣṭata,नकुलैर्दश्यमानानामत्यन्तचटुलं वपुः मुहुः कुण्डलितैर्भोगैः पन्नगानां व्यचेष्टत
3,23,62,nakulāvalidaṣṭānāṃ naṣṭāsūnāṃ phaṇābhṛtām phaṇābharasamutkīrṇā maṇayo vyarucanraṇe,नकुलावलिदष्टानां नष्टासूनां फणाभृताम् फणाभरसमुत्कीर्णा मणयो व्यरुचन्रणे
3,23,63,nakulāghātasaṃśīrṇaphaṇācakrairvinirgataiḥ phaṇayastanmahādrohavahvijvālā ivābabhuḥ,नकुलाघातसंशीर्णफणाचक्रैर्विनिर्गतैः फणयस्तन्महाद्रोहवह्विज्वाला इवाबभुः
3,23,64,evaṃprakārato babhrumaṇḍalairavakhaṇḍite māyāmaye sarpajāle sarpiṇī kopamādadhe,एवंप्रकारतो बभ्रुमण्डलैरवखण्डिते मायामये सर्पजाले सर्पिणी कोपमादधे
3,23,65,tayā saha mahadyuddhaṃ kṛtvā sā nakuleśvarī gāruḍāstramatikrūraṃ samādhatta śilīmukhe,तया सह महद्युद्धं कृत्वा सा नकुलेश्वरी गारुडास्त्रमतिक्रूरं समाधत्त शिलीमुखे
3,23,66,tadgāruḍāstramuddāmajvālādīpitadiṅmukham praviśya sarpiṇīdehaṃ sarpamāyāṃ vyaśoṣayat,तद्गारुडास्त्रमुद्दामज्वालादीपितदिङ्मुखम् प्रविश्य सर्पिणीदेहं सर्पमायां व्यशोषयत्
3,23,67,māyāśaktorvināśena sarpiṇī vilayaṃ gatā krodhaṃ ca tadvināśena prāptāḥ pañca camūvarāḥ,मायाशक्तोर्विनाशेन सर्पिणी विलयं गता क्रोधं च तद्विनाशेन प्राप्ताः पञ्च चमूवराः
3,23,68,yadbalena surānsarvānsenānyaste 'vamenire sā sarpiṇī kathāśeṣaṃ nītā nakulavīryataḥ,यद्बलेन सुरान्सर्वान्सेनान्यस्ते ऽवमेनिरे सा सर्पिणी कथाशेषं नीता नकुलवीर्यतः
3,23,69,ataḥsvabalanāśena bhṛśaṃ kruddhāścamūcarāḥ ekodyamena śastraughairnakulīṃ tāmavākiran,अतःस्वबलनाशेन भृशं क्रुद्धाश्चमूचराः एकोद्यमेन शस्त्रौघैर्नकुलीं तामवाकिरन्
3,23,70,ekaiva sā tārkṣyarathā pañcabhiḥ pṛtaneśvarī laghuhastatayā yuddhe cakre vai śastravarṣiṇī,एकैव सा तार्क्ष्यरथा पञ्चभिः पृतनेश्वरी लघुहस्ततया युद्धे चक्रे वै शस्त्रवर्षिणी
3,23,71,paṭṭiśairmusalaiścaiva bhindipālaiḥ sahasraśaḥ vajrasāramayairdantairvyadaśanmarma sīmasu,पट्टिशैर्मुसलैश्चैव भिन्दिपालैः सहस्रशः वज्रसारमयैर्दन्तैर्व्यदशन्मर्म सीमसु
3,23,72,tato hāhārutaṃ ghoraṃ kurvāṇā daityakiṅkarāḥ udagradaṃśanakulairnakulairākulīkṛtāḥ,ततो हाहारुतं घोरं कुर्वाणा दैत्यकिङ्कराः उदग्रदंशनकुलैर्नकुलैराकुलीकृताः
3,23,73,utpatya gaganātkecidghoracītkāra kāriṇaḥ deśantastaddviṣāṃ sainya sakulāḥ prajvalakrudhaḥ,उत्पत्य गगनात्केचिद्घोरचीत्कार कारिणः देशन्तस्तद्द्विषां सैन्य सकुलाः प्रज्वलक्रुधः
3,23,74,karṇeṣu daṣṭvā nāsāyāmanye daṣṭāḥ śirastaṭe pṛṣṭhato pyadaśankecidā gatya vyākṛtakriyāḥ,कर्णेषु दष्ट्वा नासायामन्ये दष्टाः शिरस्तटे पृष्ठतो प्यदशन्केचिदा गत्य व्याकृतक्रियाः
3,23,75,vikalāśchinnavarmāṇo bhayavisrastaśastrikāḥ nakulairabhibhūtāste nyapatannamaradruhaḥ,विकलाश्छिन्नवर्माणो भयविस्रस्तशस्त्रिकाः नकुलैरभिभूतास्ते न्यपतन्नमरद्रुहः
3,23,76,kecitpraviśyanakulā vyāttānyāsyāni vairiṇām bhogibhogāni vākṛṣya vyadaśanrasanātalam,केचित्प्रविश्यनकुला व्यात्तान्यास्यानि वैरिणाम् भोगिभोगानि वाकृष्य व्यदशन्रसनातलम्
3,23,77,anye karṇeṣu nakulāḥ prāviśandevavairiṇām sūkṣmarūpā viśantisma nānārandhrāṇi babhravaḥ,अन्ये कर्णेषु नकुलाः प्राविशन्देववैरिणाम् सूक्ष्मरूपा विशन्तिस्म नानारन्ध्राणि बभ्रवः
3,23,78,iti tairabhibhūtāni nakulairavalokayan nijasainyāni dīnāni karaṅkaḥ kopamāsthitaḥ,इति तैरभिभूतानि नकुलैरवलोकयन् निजसैन्यानि दीनानि करङ्कः कोपमास्थितः
3,23,79,anye 'pi ca camūnāthā laghuhastā mahābalāḥ,अन्ये ऽपि च चमूनाथा लघुहस्ता महाबलाः
3,23,80,pratibabhru śarastomānvavṛṣurvāridā iva daityasainyapatiprauḍha kodaḍotthāḥ śilīmukhāḥ babhrūṇāṃ dantakoṭīṣu kaṭhoraghaṭṭanaṃ vyadhuḥ,प्रतिबभ्रु शरस्तोमान्ववृषुर्वारिदा इव दैत्यसैन्यपतिप्रौढ कोदडोत्थाः शिलीमुखाः बभ्रूणां दन्तकोटीषु कठोरघट्टनं व्यधुः
3,23,81,camūpatiśakhyūhairāhatebhyaḥ paraḥśataiḥ babhrūṇāṃ vajradatebhyo niścakrāma hutāśanaḥ pañcāpi te camūnāthavisṛṣṭairekahelayā,चमूपतिशख्यूहैराहतेभ्यः परःशतैः बभ्रूणां वज्रदतेभ्यो निश्चक्राम हुताशनः पञ्चापि ते चमूनाथविसृष्टैरेकहेलया
3,23,82,sphuratphalaiḥ śarakulairbabhrusenāṃ vyamardayat itastataścamūnāthavikṣiptaśarakoṭibhiḥ viśīrṇagātrā nakulā nakulīṃ paryavārayan,स्फुरत्फलैः शरकुलैर्बभ्रुसेनां व्यमर्दयत् इतस्ततश्चमूनाथविक्षिप्तशरकोटिभिः विशीर्णगात्रा नकुला नकुलीं पर्यवारयन्
3,23,83,atha sā nakulī vāṇī vāṅmayasyaikanāyikā nakulānāṃ parāvṛttyā mahāntaṃ roṣamāśritā,अथ सा नकुली वाणी वाङ्मयस्यैकनायिका नकुलानां परावृत्त्या महान्तं रोषमाश्रिता
3,23,84,akṣīṇanakulaṃ nāma mahāstraṃ sarvatomukham vahnijvālāparītāgraṃ saṃdadhe śārṅgadhanvani,अक्षीणनकुलं नाम महास्त्रं सर्वतोमुखम् वह्निज्वालापरीताग्रं संदधे शार्ङ्गधन्वनि
3,23,85,tadastrato viniṣṭhyūtā nakulāḥ koṭisaṃkhyākāḥ vajrāṅgā vajralomāno vajradaṃṣṭrā mahājavā,तदस्त्रतो विनिष्ठ्यूता नकुलाः कोटिसंख्याकाः वज्राङ्गा वज्रलोमानो वज्रदंष्ट्रा महाजवा
3,23,86,vajrasārāśca nibiḍā vajrajāla bhayaṅkarā vajrākārairnaśaistūrṇa dārayanto mahītalam,वज्रसाराश्च निबिडा वज्रजाल भयङ्करा वज्राकारैर्नशैस्तूर्ण दारयन्तो महीतलम्
3,23,87,vajraratnaprakāśena locanenāpi śobhitāḥ vajrasaṃpātasadṛśā nāsācītkāra kāriṇaḥ,वज्ररत्नप्रकाशेन लोचनेनापि शोभिताः वज्रसंपातसदृशा नासाचीत्कार कारिणः
3,23,88,mardayanti surārātisainyaṃ daśanakoṭibhiḥ parākramaṃ bahuvidhaṃ tenire te nirenasaḥ,मर्दयन्ति सुरारातिसैन्यं दशनकोटिभिः पराक्रमं बहुविधं तेनिरे ते निरेनसः
3,23,89,evaṃ nakulakoṭībhir vajraghorairmahābalaiḥ vinaṣṭāḥ pratyavayavaṃ vineśurdānavādhamāḥ,एवं नकुलकोटीभिर् वज्रघोरैर्महाबलैः विनष्टाः प्रत्यवयवं विनेशुर्दानवाधमाः
3,23,90,evaṃ vajramayairbabhumaṇḍalaiḥ śaṇḍite bale,एवं वज्रमयैर्बभुमण्डलैः शण्डिते बले
3,23,91,śatākṣauhiṇike saṃkhye te svamātrāvaśeṣitāḥ atitrāsena roṣeṇa gṛhītāśca camūvarāḥ saṃgrāmamadhikaṃ tenuḥ samākṛṣṭaśarāsanāḥ,शताक्षौहिणिके संख्ये ते स्वमात्रावशेषिताः अतित्रासेन रोषेण गृहीताश्च चमूवराः संग्राममधिकं तेनुः समाकृष्टशरासनाः
3,23,92,taiḥ samaṃ bahudhā yuddhaṃ tanvānā nakuleśvarī paṭṭiśena karaṅkasya ciccheda kaṭhinaṃ śiraḥ,तैः समं बहुधा युद्धं तन्वाना नकुलेश्वरी पट्टिशेन करङ्कस्य चिच्छेद कठिनं शिरः
3,23,93,kākavāśitasukhyānāṃ caturṇāmapi vairiṇām utpatyotpatya tārkṣyeṇa vyalunādasinā śiraḥ,काकवाशितसुख्यानां चतुर्णामपि वैरिणाम् उत्पत्योत्पत्य तार्क्ष्येण व्यलुनादसिना शिरः
3,23,94,tādṛśaṃ lāghavaṃ dṛṣṭvā nakulyā śyāmalāṃbikā,तादृशं लाघवं दृष्ट्वा नकुल्या श्यामलांबिका
3,23,95,bahu mene mahāsattvāṃ duṣṭāsuravināśinīm nijāṅgadevatattvaṃ ca tasyai śyāmāṃbikā dadau,बहु मेने महासत्त्वां दुष्टासुरविनाशिनीम् निजाङ्गदेवतत्त्वं च तस्यै श्यामांबिका ददौ
3,23,96,lokottare guṇe dṛṣṭe kasya na prītisaṃbhavaḥ hataśiṣṭā bhītabhītā nakulīśaraṇaṃ gatāḥ,लोकोत्तरे गुणे दृष्टे कस्य न प्रीतिसंभवः हतशिष्टा भीतभीता नकुलीशरणं गताः
3,23,97,sāpi tānvīkṣya kṛpayā mā bhaiṣṭeti vihasya ca bhavadrājñe raṇodantamaśeṣaṃ ca nibodhata,सापि तान्वीक्ष्य कृपया मा भैष्टेति विहस्य च भवद्राज्ञे रणोदन्तमशेषं च निबोधत
3,23,98,tayaivaṃ preṣitāḥ śīghraṃ tadālokya raṇakṣitim muditāste punarbhītyā śūnyakāyāṃ palāyitāḥ,तयैवं प्रेषिताः शीघ्रं तदालोक्य रणक्षितिम् मुदितास्ते पुनर्भीत्या शून्यकायां पलायिताः
3,23,99,tadudantaṃ tataḥ śrutvā bhaṇḍaścaṇḍo ruṣābhavat,तदुदन्तं ततः श्रुत्वा भण्डश्चण्डो रुषाभवत्
3,24,1,iti brahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge lalitopākhyāne karaṅkādipañcasenāpativadho nāma trayoviṃśo 'dhyāyaḥ hateṣu teṣu roṣāndho niśvasañchūnyakeśvaraḥ kujalāśamiti proce yuyutsāvyākulāśayaḥ,इति ब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे ललितोपाख्याने करङ्कादिपञ्चसेनापतिवधो नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः हतेषु तेषु रोषान्धो निश्वसञ्छून्यकेश्वरः कुजलाशमिति प्रोचे युयुत्साव्याकुलाशयः
3,24,2,bhadra senāpate 'smākamabhadraṃ samupāgatam karaṅkādyaścamūnāthāḥ kandaladbhujavikramāḥ,भद्र सेनापते ऽस्माकमभद्रं समुपागतम् करङ्काद्यश्चमूनाथाः कन्दलद्भुजविक्रमाः
3,24,3,sarpiṇīmāyayā sarvagīrvāṇamadabhañjanāḥ pāpīyasyā tayā gūḍhamāyayā vinipātitāḥ,सर्पिणीमायया सर्वगीर्वाणमदभञ्जनाः पापीयस्या तया गूढमायया विनिपातिताः
3,24,4,balāhakaprabhṛtayaḥ sapta ye sainikādhipāḥ tānudagrabhujāsattvānprāhiṇu pradhanaṃ prati,बलाहकप्रभृतयः सप्त ये सैनिकाधिपाः तानुदग्रभुजासत्त्वान्प्राहिणु प्रधनं प्रति
3,24,5,triśataṃ cākṣauhiṇīnāṃ prasthāpaya sahaiva taiḥ te mardayitvā lalitāsainyaṃ māyāparāyaṇāḥ,त्रिशतं चाक्षौहिणीनां प्रस्थापय सहैव तैः ते मर्दयित्वा ललितासैन्यं मायापरायणाः
3,24,6,aye vijayamāhārya saṃprāpsyanti mamāntikam kīkasagarbhasaṃjātāste pracaṇḍaparākramāḥ,अये विजयमाहार्य संप्राप्स्यन्ति ममान्तिकम् कीकसगर्भसंजातास्ते प्रचण्डपराक्रमाः
3,24,7,balāhakamukhāḥ sapta bhrātaro jayinaḥ sadā teṣāmavaśyaṃ vijayo bhaviṣyati raṇāṅgaṇe,बलाहकमुखाः सप्त भ्रातरो जयिनः सदा तेषामवश्यं विजयो भविष्यति रणाङ्गणे
3,24,8,iti bhaṇḍāsureṇoktaḥ kuṭilākṣaḥ samāhvayat balāhakamukhānsapta senānāthānmadotkaṭān,इति भण्डासुरेणोक्तः कुटिलाक्षः समाह्वयत् बलाहकमुखान्सप्त सेनानाथान्मदोत्कटान्
3,24,9,balāhakaḥ prathamatastasmā tsūcīmukho 'paraḥ anyaḥ phālamukhaścaiva vikarṇo vikaṭānanaḥ,बलाहकः प्रथमतस्तस्मा त्सूचीमुखो ऽपरः अन्यः फालमुखश्चैव विकर्णो विकटाननः
3,24,10,karālāyuḥ karaṭakaḥ saptaite vīryaśālinaḥ bhaṇḍāsuraṃ namaskṛtya yuddhakautūhalolvaṇāḥ,करालायुः करटकः सप्तैते वीर्यशालिनः भण्डासुरं नमस्कृत्य युद्धकौतूहलोल्वणाः
3,24,11,kīkasāsūnavaḥ sarve bhrātaro 'nyonyamāvṛtāḥ anyonyasusahāyāśca nirjagamurnagarāntarāt,कीकसासूनवः सर्वे भ्रातरो ऽन्योन्यमावृताः अन्योन्यसुसहायाश्च निर्जगमुर्नगरान्तरात्
3,24,12,triśātākṣauhiṇīsenāsenānyo 'nvagamaṃstadā ullikhanti ketujālairaṃbare ghanamaṇḍalam,त्रिशाताक्षौहिणीसेनासेनान्यो ऽन्वगमंस्तदा उल्लिखन्ति केतुजालैरंबरे घनमण्डलम्
3,24,13,ghorasaṃgrāmiṇīpādā ghātairmarditabhūtalā pibanti dhūlikājālairaśeṣānapi sāgarān,घोरसंग्रामिणीपादा घातैर्मर्दितभूतला पिबन्ति धूलिकाजालैरशेषानपि सागरान्
3,24,14,bherīniḥ sāṇataṃpoṭṭapaṇavānakanisvanaiḥ nabhoguṇamayaṃ viśvamādadhānāḥ padepade,भेरीनिः साणतंपोट्टपणवानकनिस्वनैः नभोगुणमयं विश्वमादधानाः पदेपदे
3,24,15,triśatākṣauhiṇīsenāṃ tāṃ gṛhītvā madeddhatāḥ praveṣṭumiva viśvasminkaikaseyāḥ pratasthire,त्रिशताक्षौहिणीसेनां तां गृहीत्वा मदेद्धताः प्रवेष्टुमिव विश्वस्मिन्कैकसेयाः प्रतस्थिरे
3,24,16,dhṛtaroṣāruṇāḥ sūryamaṇḍalo ddīptakaṅkaṭāḥ uddīptaśastrabharaṇāścelurddīptordhvakeśinaḥ,धृतरोषारुणाः सूर्यमण्डलो द्दीप्तकङ्कटाः उद्दीप्तशस्त्रभरणाश्चेलुर्द्दीप्तोर्ध्वकेशिनः
3,24,17,sapta lokānpramathituṃ proṣitāḥ pūrvamuddhatāḥ bhaṇḍāsureṇa mahatā jagadvijayakāriṇā,सप्त लोकान्प्रमथितुं प्रोषिताः पूर्वमुद्धताः भण्डासुरेण महता जगद्विजयकारिणा
3,24,18,saptalokavimardena tena dṛṣṭvā mahābalāḥ proṣitā lalitāsainyaṃ jetukāmena durdhiyā,सप्तलोकविमर्देन तेन दृष्ट्वा महाबलाः प्रोषिता ललितासैन्यं जेतुकामेन दुर्धिया
3,24,19,te patanto raṇatalamuccalacchatrapāṇayaḥ śaktisenāmabhimukhaṃ sakrodhamabhidudruvuḥ,ते पतन्तो रणतलमुच्चलच्छत्रपाणयः शक्तिसेनामभिमुखं सक्रोधमभिदुद्रुवुः
3,24,20,muhuḥ kilakilārābairghoṣayanto diśo daśa devyāstu sainikaṃ yatra tatra te jagamuruddhatāḥ,मुहुः किलकिलाराबैर्घोषयन्तो दिशो दश देव्यास्तु सैनिकं यत्र तत्र ते जगमुरुद्धताः
3,24,21,sainyaṃ ca lalitādevyāḥ sannaddhaṃ śāstrabhīṣaṇam abhyamitrīṇamabhavadbaddhabhrukuṭiniṣṭhuram,सैन्यं च ललितादेव्याः सन्नद्धं शास्त्रभीषणम् अभ्यमित्रीणमभवद्बद्धभ्रुकुटिनिष्ठुरम्
3,24,22,pāśinyo musalinyaśca cakriṇyaścāparā mune mudgariṇyaḥ paṭṭiśinyaḥ kodaṇḍinyastathāparāḥ,पाशिन्यो मुसलिन्यश्च चक्रिण्यश्चापरा मुने मुद्गरिण्यः पट्टिशिन्यः कोदण्डिन्यस्तथापराः
3,24,23,anekāḥśaktayastīvrā lalitāsainyasaṃgatāḥ pibantya iva daityābdhiṃ sānnipetuḥ sahasraśaḥ,अनेकाःशक्तयस्तीव्रा ललितासैन्यसंगताः पिबन्त्य इव दैत्याब्धिं सान्निपेतुः सहस्रशः
3,24,24,āyātāyāta he duṣṭāḥ pāpinyo vanitādhamāḥ māyāparigrahairdūraṃ mohayantyo jaḍāśayān,आयातायात हे दुष्टाः पापिन्यो वनिताधमाः मायापरिग्रहैर्दूरं मोहयन्त्यो जडाशयान्
3,24,25,neṣyāmo bhavatīradya pretanāthaniketanam śvasadbhujagasaṃkāśairbāṇaira tyantabhīṣaṇaiḥ iti śaktīrbhartsayanto dānavāścakrurāhavam,नेष्यामो भवतीरद्य प्रेतनाथनिकेतनम् श्वसद्भुजगसंकाशैर्बाणैर त्यन्तभीषणैः इति शक्तीर्भर्त्सयन्तो दानवाश्चक्रुराहवम्
3,24,26,kācicciccheda daityendraṃ kaṇṭhe paṭṭiśapātanāt tadgalodgalito raktapūra ūrdhvamukho 'bhavat,काचिच्चिच्छेद दैत्येन्द्रं कण्ठे पट्टिशपातनात् तद्गलोद्गलितो रक्तपूर ऊर्ध्वमुखो ऽभवत्
3,24,27,tatra lagnā bahutarā gṛdhrā maṇḍalatāṃ gatāḥ taireva pretanāthasya cchatracchavirudañcitā,तत्र लग्ना बहुतरा गृध्रा मण्डलतां गताः तैरेव प्रेतनाथस्य च्छत्रच्छविरुदञ्चिता
3,24,28,kācicchaktiḥ murārātiṃ muktaśaktyāyudhaṃ raṇe lūnatacchaktinaikena bāṇena vyalunīta ca,काचिच्छक्तिः मुरारातिं मुक्तशक्त्यायुधं रणे लूनतच्छक्तिनैकेन बाणेन व्यलुनीत च
3,24,29,ekā tu gajamārūḍhā kasyaciddaityadurmateḥ uraḥsthale svakariṇā vaprāghātamaśikṣayat,एका तु गजमारूढा कस्यचिद्दैत्यदुर्मतेः उरःस्थले स्वकरिणा वप्राघातमशिक्षयत्
3,24,30,kācitpratibhaṭārūḍhaṃ dantinaṃ kuṃbhasīmani khaḍgena sahasā hatvā gajasya svapriyaṃ vyadhāt,काचित्प्रतिभटारूढं दन्तिनं कुंभसीमनि खड्गेन सहसा हत्वा गजस्य स्वप्रियं व्यधात्
3,24,31,karamuktena cakreṇa kasyaciddevavairiṇaḥ dhanurdaṇḍaṃ dvidhā kṛtvā svabhruvoḥ pratimāṃ tanet,करमुक्तेन चक्रेण कस्यचिद्देववैरिणः धनुर्दण्डं द्विधा कृत्वा स्वभ्रुवोः प्रतिमां तनेत्
3,24,32,śaktiranyā śaraiḥ śātaiḥ śātayitvā virodhinaḥ kṛpāṇapadmā romālyāṃ svakīyāyāṃ mudaṃ vyadhāt,शक्तिरन्या शरैः शातैः शातयित्वा विरोधिनः कृपाणपद्मा रोमाल्यां स्वकीयायां मुदं व्यधात्
3,24,33,kācinmudgarapātena cūrṇayitvā virodhinaḥ rathyakranitaṃbasya svasya tenātanonmudam,काचिन्मुद्गरपातेन चूर्णयित्वा विरोधिनः रथ्यक्रनितंबस्य स्वस्य तेनातनोन्मुदम्
3,24,34,rathakūbaramugreṇa kasyaciddānavaprabhoḥ khaḍgena chindatī svasya priyamuvyāstatāna ha,रथकूबरमुग्रेण कस्यचिद्दानवप्रभोः खड्गेन छिन्दती स्वस्य प्रियमुव्यास्ततान ह
3,24,35,abhyantaraṃ śaktisenā daityānāṃ praviveśa ha praviveśa ca daityānāṃ senā śaktibalāntaram,अभ्यन्तरं शक्तिसेना दैत्यानां प्रविवेश ह प्रविवेश च दैत्यानां सेना शक्तिबलान्तरम्
3,24,36,nīrakṣīravadatyantāśleṣaṃ śaktisuradviṣām saṃkulākāratāṃ prāpto yuddhakāle 'bhavattadā,नीरक्षीरवदत्यन्ताश्लेषं शक्तिसुरद्विषाम् संकुलाकारतां प्राप्तो युद्धकाले ऽभवत्तदा
3,24,37,śaktīnāṃ khaḍgapātena lūnaśuṇḍāradadvayāḥ daityānāṃ kariṇo mattā mahākroḍā ivābhavan,शक्तीनां खड्गपातेन लूनशुण्डारदद्वयाः दैत्यानां करिणो मत्ता महाक्रोडा इवाभवन्
3,24,38,evaṃ pravṛtte samare vīrāṇāṃ ca bhayaṅkare aśakye smartumapyantaṃ kātaratvavatāṃ nṛṇām bhīṣaṇānāṃ bhīṣaṇe ca śastravyāpāradurgame,एवं प्रवृत्ते समरे वीराणां च भयङ्करे अशक्ये स्मर्तुमप्यन्तं कातरत्ववतां नृणाम् भीषणानां भीषणे च शस्त्रव्यापारदुर्गमे
3,24,39,balāhako mahāgṛdhraṃ vajratīkṣṇamukhādikam kāladaṇḍopamaṃ jaṅghākāṇḍe caṇḍaparākramam,बलाहको महागृध्रं वज्रतीक्ष्णमुखादिकम् कालदण्डोपमं जङ्घाकाण्डे चण्डपराक्रमम्
3,24,40,saṃhāraguptanāmānaṃ pūrvamagre samutthitam dhūmavaddhūsarākāraṃ pakṣakṣepabhayaṅkaram,संहारगुप्तनामानं पूर्वमग्रे समुत्थितम् धूमवद्धूसराकारं पक्षक्षेपभयङ्करम्
3,24,41,āruhya vividhaṃyuddhaṃ kṛtavānyuddhadurmadaḥ pakṣau vitatya krośārdhaṃ sa sthito bhīmaniḥsvanaiḥ aṅgārakuṇḍavaccañcuṃ vidāryābhakṣayaccamūm,आरुह्य विविधंयुद्धं कृतवान्युद्धदुर्मदः पक्षौ वितत्य क्रोशार्धं स स्थितो भीमनिःस्वनैः अङ्गारकुण्डवच्चञ्चुं विदार्याभक्षयच्चमूम्
3,24,42,saṃhāraguptaṃ sa mahāgṛdhraḥ krūravilocanaḥ balāhakamuvāhoccairākṛṣṭadhanuṣaṃ raṇe,संहारगुप्तं स महागृध्रः क्रूरविलोचनः बलाहकमुवाहोच्चैराकृष्टधनुषं रणे
3,24,43,balāhako vapurdhunvangṛdhrapṛṣṭhakṛtasthitiḥ sapakṣakūṭaśailastho balāhaka ivābhavat,बलाहको वपुर्धुन्वन्गृध्रपृष्ठकृतस्थितिः सपक्षकूटशैलस्थो बलाहक इवाभवत्
3,24,44,sūcīmukhaśca daityendraḥ sūcīniṣṭhurapakṣatim kākavāhanamāruhya kaṭhinaṃ samaraṃ vyadhāt,सूचीमुखश्च दैत्येन्द्रः सूचीनिष्ठुरपक्षतिम् काकवाहनमारुह्य कठिनं समरं व्यधात्
3,24,45,mattaḥ parvataśṛṅgābhaścañcūdaṇḍaṃ samudvahan kāladaṇḍapramāṇena jaṅghākāṇḍena bhīṣaṇaḥ,मत्तः पर्वतशृङ्गाभश्चञ्चूदण्डं समुद्वहन् कालदण्डप्रमाणेन जङ्घाकाण्डेन भीषणः
3,24,46,puṣkalāvartakasamā jaṃbālasadṛśadyatiḥ krośamātrāyatau pakṣāvubhāvapi samudvahan,पुष्कलावर्तकसमा जंबालसदृशद्यतिः क्रोशमात्रायतौ पक्षावुभावपि समुद्वहन्
3,24,47,sūcīmukhādhiṣṭhito 'sau karaṭaḥ kaṭuvāsitaḥ mardayañcañcughātena śaktīnāṃ maṇḍalaṃ mahat,सूचीमुखाधिष्ठितो ऽसौ करटः कटुवासितः मर्दयञ्चञ्चुघातेन शक्तीनां मण्डलं महत्
3,24,48,atho phalamukhaḥ phālaṃ gṛhītvā nijamāyudham kaṅkamāruhya samare cakāśe girisannibham,अथो फलमुखः फालं गृहीत्वा निजमायुधम् कङ्कमारुह्य समरे चकाशे गिरिसन्निभम्
3,24,49,vikarṇākhyaśca daityendraścamūbhartā mahābalaḥ bheruṇḍapatanārūḍhaḥ pracaṇḍayuddhamātanot,विकर्णाख्यश्च दैत्येन्द्रश्चमूभर्ता महाबलः भेरुण्डपतनारूढः प्रचण्डयुद्धमातनोत्
3,24,50,vikaṭānananāmānaṃ vilasatpaṭṭiśāyudham uvāha samare caṇḍaḥ kukkuṭo 'tibhayaṅkaraḥ,विकटानननामानं विलसत्पट्टिशायुधम् उवाह समरे चण्डः कुक्कुटो ऽतिभयङ्करः
3,24,51,garjankaṇṭhastharomāṇi harṣayañjvaladīkṣaṇaḥ paśyanpuraḥ śaktisainyaṃ cacāla caraṇāyudhaḥ,गर्जन्कण्ठस्थरोमाणि हर्षयञ्ज्वलदीक्षणः पश्यन्पुरः शक्तिसैन्यं चचाल चरणायुधः
3,24,52,karālākṣaśca bhūbhartā ṣaṣṭho 'tyantagariṣṭhadaḥ vajraniṣṭhuraghoṣaśca prācalatpretavāhanaḥ,करालाक्षश्च भूभर्ता षष्ठो ऽत्यन्तगरिष्ठदः वज्रनिष्ठुरघोषश्च प्राचलत्प्रेतवाहनः
3,24,53,śmaśānamantraśūreṇatena saṃsādhitaḥ purā preto bhūtasamāviṣṭastamuvāha raṇājire,श्मशानमन्त्रशूरेणतेन संसाधितः पुरा प्रेतो भूतसमाविष्टस्तमुवाह रणाजिरे
3,24,54,avāṅmukho dīrghabāhuḥ prasāritapadadvayaḥ proto vāhanatāṃ prāptaḥkarālākṣamathāvahat,अवाङ्मुखो दीर्घबाहुः प्रसारितपदद्वयः प्रोतो वाहनतां प्राप्तःकरालाक्षमथावहत्
3,24,55,anyaḥ karaṭako nāma daityasenāśikhāmaṇiḥ sardayāmāsa śaktīnāṃ sainyaṃ vetālavāhanaḥ,अन्यः करटको नाम दैत्यसेनाशिखामणिः सर्दयामास शक्तीनां सैन्यं वेतालवाहनः
3,24,56,yojanāyatamūrtiḥ sanvetālaḥ krūralocanaḥ śmaśānabhūmau vetālo mantreṇānena sādhitaḥ,योजनायतमूर्तिः सन्वेतालः क्रूरलोचनः श्मशानभूमौ वेतालो मन्त्रेणानेन साधितः
3,24,57,mardayāmāsa pṛtanāṃ śaktīnāṃ tena deśitaḥ tasya vetālavaryasya vartamānoṃsasīmani bahudhāyudhyata tadā śaktibhiḥ saha dānavaḥ,मर्दयामास पृतनां शक्तीनां तेन देशितः तस्य वेतालवर्यस्य वर्तमानोंससीमनि बहुधायुध्यत तदा शक्तिभिः सह दानवः
3,24,58,evamete khalātmānaḥ sapta saptārṇavopamāḥ śaktīnāṃ sainikaṃ tatra vyākulīcakruruddhatāḥ,एवमेते खलात्मानः सप्त सप्तार्णवोपमाः शक्तीनां सैनिकं तत्र व्याकुलीचक्रुरुद्धताः
3,24,59,te sapta pūrvaṃ tapasā savitāramatoṣayan tena datto varasteṣāṃ tapastuṣṭena bhāsvatā,ते सप्त पूर्वं तपसा सवितारमतोषयन् तेन दत्तो वरस्तेषां तपस्तुष्टेन भास्वता
3,24,60,kaikaseyā mahābhāgā bhavatāṃ tapasādhunā parituṣṭo 'smi bhadraṃ vo bhavanto vṛṇatāṃ varam,कैकसेया महाभागा भवतां तपसाधुना परितुष्टो ऽस्मि भद्रं वो भवन्तो वृणतां वरम्
3,24,61,ityukte dinanāthena kaikaseyāstapaḥ kṛśāḥ prārthayāmāsuratyarthaṃ durdāntaṃ varamīdṛśam,इत्युक्ते दिननाथेन कैकसेयास्तपः कृशाः प्रार्थयामासुरत्यर्थं दुर्दान्तं वरमीदृशम्
3,24,62,raṇeṣu sannidhātavyamasmākaṃ netrakukṣiṣu bhavatā ghoratejobhirdahatā pratirodhinaḥ,रणेषु सन्निधातव्यमस्माकं नेत्रकुक्षिषु भवता घोरतेजोभिर्दहता प्रतिरोधिनः
3,24,63,tvayā yadā sannihitaṃ tapanāsmākamakṣiṣu tadākṣiviṣayaḥ sarvo niśceṣṭo bhavatātprabho,त्वया यदा सन्निहितं तपनास्माकमक्षिषु तदाक्षिविषयः सर्वो निश्चेष्टो भवतात्प्रभो
3,24,64,tvatsānnidhyasamiddhena netreṇāsmākamīkṣitāḥ stabdhaśastrā bhaviṣyanti pratirodhakasainikāḥ,त्वत्सान्निध्यसमिद्धेन नेत्रेणास्माकमीक्षिताः स्तब्धशस्त्रा भविष्यन्ति प्रतिरोधकसैनिकाः
3,24,65,tataḥ stabdheṣu śastreṣu vīkṣaṇādeva naḥ prabho niśceṣṭā ripavo 'smābhirhantavyāḥ sukaratvataḥ,ततः स्तब्धेषु शस्त्रेषु वीक्षणादेव नः प्रभो निश्चेष्टा रिपवो ऽस्माभिर्हन्तव्याः सुकरत्वतः
3,24,66,iti pūrvaṃ varaḥ prāptaḥ kaikaseyaurdivākarāt varadānena te tatra yuddhe cerurmadhoddhatāḥ,इति पूर्वं वरः प्राप्तः कैकसेयौर्दिवाकरात् वरदानेन ते तत्र युद्धे चेरुर्मधोद्धताः
3,24,67,atha sūryasamāviṣṭanetraistestu nirīkṣitāḥ śaktayaḥ stabdhaśastraughā viphalotsā hatāṃ gatāḥ,अथ सूर्यसमाविष्टनेत्रैस्तेस्तु निरीक्षिताः शक्तयः स्तब्धशस्त्रौघा विफलोत्सा हतां गताः
3,24,68,kīkasātanayaistaistu saptabhiḥ sattvaśālibhiḥ viṣṭaṃbhitāstraśastrāṇāṃ śaktīnāṃ nodyamo 'bhavat,कीकसातनयैस्तैस्तु सप्तभिः सत्त्वशालिभिः विष्टंभितास्त्रशस्त्राणां शक्तीनां नोद्यमो ऽभवत्
3,24,69,udyame kriyabhāṇe 'pi śastrastambhena bhūyasā abhibhūtāḥ saniśvāsaṃ śaktayo joṣamāsata,उद्यमे क्रियभाणे ऽपि शस्त्रस्तम्भेन भूयसा अभिभूताः सनिश्वासं शक्तयो जोषमासत
3,24,70,atha te vāsaraṃ prāpya nānāpraharaṇodyatāḥ vyamardayañchaktisainyaṃ daityāḥ svasvāmideśitāḥ,अथ ते वासरं प्राप्य नानाप्रहरणोद्यताः व्यमर्दयञ्छक्तिसैन्यं दैत्याः स्वस्वामिदेशिताः
3,24,71,śaktayastāstu sainyena nirvyāpārā nirāyudhāḥ akṣubhyanta śaraisteṣāṃ vajrakaṅkaṭabhodibhiḥ,शक्तयस्तास्तु सैन्येन निर्व्यापारा निरायुधाः अक्षुभ्यन्त शरैस्तेषां वज्रकङ्कटभोदिभिः
3,24,72,śaktayo daityaśastraudhairviddhagātrāḥ sṛtāmṛjaḥ supallavā raṇe rejuḥ kaṅkolalatikā iva,शक्तयो दैत्यशस्त्रौधैर्विद्धगात्राः सृतामृजः सुपल्लवा रणे रेजुः कङ्कोललतिका इव
3,24,73,hāhākāraṃ vitanvatyaḥ prapannā laliteśvarīm cukruśuḥ śaktayaḥ sarvāstaiḥ staṃbhitanijāyudhāḥ,हाहाकारं वितन्वत्यः प्रपन्ना ललितेश्वरीम् चुक्रुशुः शक्तयः सर्वास्तैः स्तंभितनिजायुधाः
3,24,74,atha devyājñayā daṇḍanāthā pratyaṅgarakṣiṇī tiraskaraṇikā devī samuttasthau raṇājire,अथ देव्याज्ञया दण्डनाथा प्रत्यङ्गरक्षिणी तिरस्करणिका देवी समुत्तस्थौ रणाजिरे
3,24,75,tamoliptāhvayaṃ nāma vimānaṃ sarvatomukham mahāmāyā samāruhya śaktīnāmabhayaṃ vyadhāt,तमोलिप्ताह्वयं नाम विमानं सर्वतोमुखम् महामाया समारुह्य शक्तीनामभयं व्यधात्
3,24,76,tamālaśyāmalākārā śyāmakañcukadhāriṇī śyāmacchāye tamolipte śyāmayuktaturaṅgame,तमालश्यामलाकारा श्यामकञ्चुकधारिणी श्यामच्छाये तमोलिप्ते श्यामयुक्ततुरङ्गमे
3,24,77,vāsantī mohanābhikhyaṃ dhanurādāya sasvanam siṃhanādaṃ vinadyeṣūnavarṣatsarpasannibhān,वासन्ती मोहनाभिख्यं धनुरादाय सस्वनम् सिंहनादं विनद्येषूनवर्षत्सर्पसन्निभान्
3,24,78,kṛṣṇarūpabhujaṅga bhānadhomusalasaṃnibhān mohanāstraviniṣṭhyūtānbāṇāndaityā na sehire,कृष्णरूपभुजङ्ग भानधोमुसलसंनिभान् मोहनास्त्रविनिष्ठ्यूतान्बाणान्दैत्या न सेहिरे
3,24,79,itastato mardyamānā mahāmāyāśilīmukhaiḥ prakopaṃ paramaṃ prāptā balāhakamukhāḥ khalāḥ,इतस्ततो मर्द्यमाना महामायाशिलीमुखैः प्रकोपं परमं प्राप्ता बलाहकमुखाः खलाः
3,24,80,atho tiraskaraṇyaṃbā daṇḍanāthānideśataḥ andhābhidhaṃ mahāstraṃ sā mumoca dviṣatāṃ gaṇe,अथो तिरस्करण्यंबा दण्डनाथानिदेशतः अन्धाभिधं महास्त्रं सा मुमोच द्विषतां गणे
3,24,81,balāhakādyāste sapta dinanāthavaroddhatāḥ andhāstreṇa nijaṃ netraṃ dadhire cchāditaṃ yathā,बलाहकाद्यास्ते सप्त दिननाथवरोद्धताः अन्धास्त्रेण निजं नेत्रं दधिरे च्छादितं यथा
3,24,82,tiraskaraṇikādevyā mahāmohanadhanvanaḥ udgatenāndhabāṇena cakṣusteṣāṃ vyadhīyata,तिरस्करणिकादेव्या महामोहनधन्वनः उद्गतेनान्धबाणेन चक्षुस्तेषां व्यधीयत
3,24,83,andhīkṛtāśca te sapta na tu praikṣanta kiñcana tadvīkṣaṇasya virahācchastrastambhaḥ kṣayaṃ gataḥ,अन्धीकृताश्च ते सप्त न तु प्रैक्षन्त किञ्चन तद्वीक्षणस्य विरहाच्छस्त्रस्तम्भः क्षयं गतः
3,24,84,punaḥ sasiṃhanādaṃ tāḥ prodyatāyudhapāṇayaḥ cakruḥ samarasannāhaṃ daityānāṃ prajighāṃsayā,पुनः ससिंहनादं ताः प्रोद्यतायुधपाणयः चक्रुः समरसन्नाहं दैत्यानां प्रजिघांसया
3,24,85,tiraskaraṇikāṃ devīmagre kṛtvā mahābalām sadupāyaprasaṅgena bhṛśaṃ tuṣṭā raṇaṃ vyadhuḥ,तिरस्करणिकां देवीमग्रे कृत्वा महाबलाम् सदुपायप्रसङ्गेन भृशं तुष्टा रणं व्यधुः
3,24,86,sādhusādhu mahābhāge tiraskaraṇikāṃbike sthāne kṛtatiraskārā dvipāmeṣāṃ durātmanām,साधुसाधु महाभागे तिरस्करणिकांबिके स्थाने कृततिरस्कारा द्विपामेषां दुरात्मनाम्
3,24,87,tvaṃ hi durjananetrāṇāṃ tiraskāramahauṣadhī tvayā baddhadṛśānena daityacakreṇa bhūyate,त्वं हि दुर्जननेत्राणां तिरस्कारमहौषधी त्वया बद्धदृशानेन दैत्यचक्रेण भूयते
3,24,88,devakāryamidaṃ devi tvayā samyaganuṣṭitam asmādṛśāmajayyeṣu yadeṣu vyasanaṃ kṛtam,देवकार्यमिदं देवि त्वया सम्यगनुष्टितम् अस्मादृशामजय्येषु यदेषु व्यसनं कृतम्
3,24,89,tattvayaiva durācārānetānsapta mahāsurān nihatāṃllalitā śrutvā santoṣaṃ paramāpsyati,तत्त्वयैव दुराचारानेतान्सप्त महासुरान् निहतांल्ललिता श्रुत्वा सन्तोषं परमाप्स्यति
3,24,90,evaṃ tvayā viracite daṇḍinīprīti māpsyati mantriṇyapi mahābhāgāyāsyatyeva parāṃ mudam,एवं त्वया विरचिते दण्डिनीप्रीति माप्स्यति मन्त्रिण्यपि महाभागायास्यत्येव परां मुदम्
3,24,91,tasmāttvameva saptaitānnigṛhaṇa raṇājire eṣāṃ sainyaṃ tu nikhilaṃ nāśayāma udāyudhāḥ,तस्मात्त्वमेव सप्तैतान्निगृहण रणाजिरे एषां सैन्यं तु निखिलं नाशयाम उदायुधाः
3,24,92,ityuktvā preritā tābhiḥ śaktibhiyurddhakautukān tamoliptena yānena balāhakabalaṃ yayau,इत्युक्त्वा प्रेरिता ताभिः शक्तिभियुर्द्धकौतुकान् तमोलिप्तेन यानेन बलाहकबलं ययौ
3,24,93,tāmāyāntīṃ samāvekṣya te saptātha surādhamāḥ punareva ca sāvitraṃ varaṃ sasmarurañjasā,तामायान्तीं समावेक्ष्य ते सप्ताथ सुराधमाः पुनरेव च सावित्रं वरं सस्मरुरञ्जसा
3,24,94,praviṣṭamapi sāvitraṃ nāśakaṃ tannirodhane tiraskṛtaṃ tu netrasthaṃ tiraskaraṇitejasā,प्रविष्टमपि सावित्रं नाशकं तन्निरोधने तिरस्कृतं तु नेत्रस्थं तिरस्करणितेजसा
3,24,95,varadānāstraroṣāndhaṃ mahābalaparākramam astreṇa ca ruṣā cāndhaṃ balāhakamahāsuram ākṛṣya keśeṣvasinā cakartāntardhidevatā,वरदानास्त्ररोषान्धं महाबलपराक्रमम् अस्त्रेण च रुषा चान्धं बलाहकमहासुरम् आकृष्य केशेष्वसिना चकर्तान्तर्धिदेवता
3,24,96,tasya vāhanagṛdhrasya lunānā patriṇā śiraḥ sūcīmukhasyābhimukhaṃ tiraskaraṇikā vrajat,तस्य वाहनगृध्रस्य लुनाना पत्रिणा शिरः सूचीमुखस्याभिमुखं तिरस्करणिका व्रजत्
3,24,97,tasya paṭṭiśapātena vilūya kaṭhinaṃ śiraḥ anyeṣāmapi pañcānāṃ pañcatvamakarocchanaiḥ,तस्य पट्टिशपातेन विलूय कठिनं शिरः अन्येषामपि पञ्चानां पञ्चत्वमकरोच्छनैः
3,24,98,taiḥ saptadaityamuṇḍaiścagrathitānyonyakeśakaiḥ hāradāma gale kṛtvā nanādāntardhidevatā,तैः सप्तदैत्यमुण्डैश्चग्रथितान्योन्यकेशकैः हारदाम गले कृत्वा ननादान्तर्धिदेवता
3,24,99,samastamapi tatsainyaṃ śaktayaḥ krodhasūrcchitāḥ hatvā tadraktasalilairbahvīḥ prāvāhayannadīḥ,समस्तमपि तत्सैन्यं शक्तयः क्रोधसूर्च्छिताः हत्वा तद्रक्तसलिलैर्बह्वीः प्रावाहयन्नदीः
3,24,100,tatrāścaryamabhūdbhūri māhāmāyāṃbikākṛtam balāhakādisenānyāṃ dṛṣṭirodhanavaibhavāt,तत्राश्चर्यमभूद्भूरि माहामायांबिकाकृतम् बलाहकादिसेनान्यां दृष्टिरोधनवैभवात्
3,24,101,hataśiṣṭāḥ katipayā bahuvitrāsasaṅkulāḥ śaraṇaṃ jagmuratyārttāḥ krandantaṃ śūnyakeśvaram,हतशिष्टाः कतिपया बहुवित्राससङ्कुलाः शरणं जग्मुरत्यार्त्ताः क्रन्दन्तं शून्यकेश्वरम्
3,24,102,daṇḍinīṃ ca mahāmāyāṃ praśaṃsanti muhurmuhuḥ prasādamaparaṃ cakṣustasyā ādāyapipriyuḥ,दण्डिनीं च महामायां प्रशंसन्ति मुहुर्मुहुः प्रसादमपरं चक्षुस्तस्या आदायपिप्रियुः
3,24,103,sādhusādhviti tatrasthāḥ śaktayaḥ kampamaulayaḥ tiraskaraṇikāṃ devīmaślāghanta padepade,साधुसाध्विति तत्रस्थाः शक्तयः कम्पमौलयः तिरस्करणिकां देवीमश्लाघन्त पदेपदे
3,25,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne balāhakādisaptasenāpativadho nāma caturviṃśo 'dhyāyaḥ tataḥ śrutvā vadhaṃ teṣāṃ tapobalavatāmapi nyaśvasatkṛṣṇasarpendra iva bhaṇḍo mahāsuraḥ,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने बलाहकादिसप्तसेनापतिवधो नाम चतुर्विंशो ऽध्यायः ततः श्रुत्वा वधं तेषां तपोबलवतामपि न्यश्वसत्कृष्णसर्पेन्द्र इव भण्डो महासुरः
3,25,2,ekānte mantrayāmāsa sa āhūya mahodarau bhaṇḍaḥ pracaṇḍaśaiṇḍīryaḥ kāṅkṣamāṇo raṇe jayam,एकान्ते मन्त्रयामास स आहूय महोदरौ भण्डः प्रचण्डशैण्डीर्यः काङ्क्षमाणो रणे जयम्
3,25,3,yuvarājo 'pi sakrodho viṣaṅgeṇa yavīyasā bhaṇḍāsuraṃ namaskṛtya mantrasthānamupāgamat,युवराजो ऽपि सक्रोधो विषङ्गेण यवीयसा भण्डासुरं नमस्कृत्य मन्त्रस्थानमुपागमत्
3,25,4,atyāptairmantribhiryuktaḥ kuṭilākṣapuraḥsaraiḥ lalitāvijaye mantraṃ cakāra kvathitāśyaḥ,अत्याप्तैर्मन्त्रिभिर्युक्तः कुटिलाक्षपुरःसरैः ललिताविजये मन्त्रं चकार क्वथिताश्यः
3,25,5,bhaṇḍa uvāca aho bata kulabhraṃśaḥ samāyātaḥ suradviṣām upekṣāmadhunā kartuṃ pravṛtto balavānvidhiḥ,भण्ड उवाच अहो बत कुलभ्रंशः समायातः सुरद्विषाम् उपेक्षामधुना कर्तुं प्रवृत्तो बलवान्विधिः
3,25,6,madbhṛtyanāmamātreṇa vidravanti divaukasaḥ tādṛśānāmihāsmākamāgato 'yaṃ viparyayaḥ,मद्भृत्यनाममात्रेण विद्रवन्ति दिवौकसः तादृशानामिहास्माकमागतो ऽयं विपर्ययः
3,25,7,karoti balinaṃ klībaṃ dhaninaṃ dhanavarjitam dīrghāyuṣamanāyuṣkaṃ durdhātā bhavitavyatā,करोति बलिनं क्लीबं धनिनं धनवर्जितम् दीर्घायुषमनायुष्कं दुर्धाता भवितव्यता
3,25,8,kva sattvamasmadbāhunāṃ kveyaṃ durllalitā vadhūḥ akāṇḍa eva vidhinā kṛto 'yaṃ niṣṭhuro vidhiḥ,क्व सत्त्वमस्मद्बाहुनां क्वेयं दुर्ल्ललिता वधूः अकाण्ड एव विधिना कृतो ऽयं निष्ठुरो विधिः
3,25,9,sarpiṇīmāyayodagrāstaṃyā durghaṭaśauryayā adhisaṃgrāmabhūcakre senānyo vinipātitāḥ,सर्पिणीमाययोदग्रास्तंया दुर्घटशौर्यया अधिसंग्रामभूचक्रे सेनान्यो विनिपातिताः
3,25,10,evamuddāmadarpāḍhyā vanitā kāpi māyinī yadi saṃpraharatyasmāndhigbalaṃ no bhujārjitam,एवमुद्दामदर्पाढ्या वनिता कापि मायिनी यदि संप्रहरत्यस्मान्धिग्बलं नो भुजार्जितम्
3,25,11,imaṃ prasaṃgaṃ vaktuṃ ca jihvā jihveti māmakī vanitā kimu matsainyaṃ marda yiṣyati durmadā,इमं प्रसंगं वक्तुं च जिह्वा जिह्वेति मामकी वनिता किमु मत्सैन्यं मर्द यिष्यति दुर्मदा
3,25,12,tadatra mūlacchedāya tasyā yatno vidhīyatām mayā cāramukhājjñātā tasyā vṛttirmahābalā,तदत्र मूलच्छेदाय तस्या यत्नो विधीयताम् मया चारमुखाज्ज्ञाता तस्या वृत्तिर्महाबला
3,25,13,sarveṣāmapi sainyānāṃ paścādevāvatiṣṭhate agrataścalitaṃ sainyaṃ hayahastirathādikam,सर्वेषामपि सैन्यानां पश्चादेवावतिष्ठते अग्रतश्चलितं सैन्यं हयहस्तिरथादिकम्
3,25,14,asminneva hyavasare pārṣṇigrāho vidhīyatām pārṣṇigrahamimaṃ kartuṃ viṣaṅgaścaturo bhavet,अस्मिन्नेव ह्यवसरे पार्ष्णिग्राहो विधीयताम् पार्ष्णिग्रहमिमं कर्तुं विषङ्गश्चतुरो भवेत्
3,25,15,tena prauḍhamadonmatā bahusaṃgrāmadurmadāḥ daśa pañca ca senānyaḥ saha yāntu yuyutsayā,तेन प्रौढमदोन्मता बहुसंग्रामदुर्मदाः दश पञ्च च सेनान्यः सह यान्तु युयुत्सया
3,25,16,pṛṣṭhataḥ parivārāstu na tathā saṃti te punaḥ alpaistu rakṣitā vai syāttenaivāsau sunigrahā,पृष्ठतः परिवारास्तु न तथा संति ते पुनः अल्पैस्तु रक्षिता वै स्यात्तेनैवासौ सुनिग्रहा
3,25,17,atastvaṃ bahusannāhamāvidhāya madotkaṭaḥ viṣaṅga guptarūpeṇa pārṣṇigrāhaṃ samācara,अतस्त्वं बहुसन्नाहमाविधाय मदोत्कटः विषङ्ग गुप्तरूपेण पार्ष्णिग्राहं समाचर
3,25,18,alpīyasī tvayā sārddhaṃ senā gacchatu vikramāt sajjāśca lantu senānyo dikpālavijayoddhatāḥ,अल्पीयसी त्वया सार्द्धं सेना गच्छतु विक्रमात् सज्जाश्च लन्तु सेनान्यो दिक्पालविजयोद्धताः
3,25,19,akṣauhiṇyaśca senānāṃ daśa pañca calantu te tvaṃ guptaveṣastāṃ duṣṭāṃ sannipatya dṛḍhaṃ jahi,अक्षौहिण्यश्च सेनानां दश पञ्च चलन्तु ते त्वं गुप्तवेषस्तां दुष्टां सन्निपत्य दृढं जहि
3,25,20,saiva niḥśeṣaśaktīnāṃ mūlabhūtā mahīyasī tasyāḥ samūlanāśena śaktivṛndaṃ vinaśyati,सैव निःशेषशक्तीनां मूलभूता महीयसी तस्याः समूलनाशेन शक्तिवृन्दं विनश्यति
3,25,21,kandacchede sarojinyā dalajālamivāṃbhasi sarveṣāmeva paścādyo rathaścalati bhāsuraḥ,कन्दच्छेदे सरोजिन्या दलजालमिवांभसि सर्वेषामेव पश्चाद्यो रथश्चलति भासुरः
3,25,22,daśayojanasaṃpannanijadehasamucchrayaḥ mahāmuktātapatreṇa sarvoddhva pariśobhitaḥ,दशयोजनसंपन्ननिजदेहसमुच्छ्रयः महामुक्तातपत्रेण सर्वोद्ध्व परिशोभितः
3,25,23,vahanmuharvījyamānaṃ cāmarāṇāṃ catuṣṭayam uttaṅgaketusaṃghātalikhitāṃbudamaṇḍalaḥ,वहन्मुहर्वीज्यमानं चामराणां चतुष्टयम् उत्तङ्गकेतुसंघातलिखितांबुदमण्डलः
3,25,24,tasminrathe samāyāti sā dṛṣṭā hariṇekṣaṇā nibṛtaṃ saṃnipatya tvaṃ cihnenānena lakṣitām,तस्मिन्रथे समायाति सा दृष्टा हरिणेक्षणा निबृतं संनिपत्य त्वं चिह्नेनानेन लक्षिताम्
3,25,25,tāṃ vijitya durācārāṃ keśeṣvā kṛṣya mardaya purataścalite sainye sattvaśālini sā vadhūḥ,तां विजित्य दुराचारां केशेष्वा कृष्य मर्दय पुरतश्चलिते सैन्ये सत्त्वशालिनि सा वधूः
3,25,26,strīmātrarakṣā bhavato vaśameṣyati sattvaram bhavatsahāyabhūtāyāṃ senendrāṇāmihābhidhā,स्त्रीमात्ररक्षा भवतो वशमेष्यति सत्त्वरम् भवत्सहायभूतायां सेनेन्द्राणामिहाभिधा
3,25,27,śṛṇu yairbhavato yuddhe sāhyakāryamatandritaiḥ ādyo madanako nāma dīrghajihvo dvitīyakaḥ,शृणु यैर्भवतो युद्धे साह्यकार्यमतन्द्रितैः आद्यो मदनको नाम दीर्घजिह्वो द्वितीयकः
3,25,28,hubako hulumuluśca kaklasaḥ kaklivāhanaḥ thuklasaḥ puṇḍraketuśca caṇḍabāhuśca kukkuraḥ,हुबको हुलुमुलुश्च कक्लसः कक्लिवाहनः थुक्लसः पुण्ड्रकेतुश्च चण्डबाहुश्च कुक्कुरः
3,25,29,jaṃbukākṣo jaṃbhanaśca tīkṣṇaśṛṅgastrikaṇṭakaḥ candraguptaśca pañcaite daśa coktāścamūvarāḥ,जंबुकाक्षो जंभनश्च तीक्ष्णशृङ्गस्त्रिकण्टकः चन्द्रगुप्तश्च पञ्चैते दश चोक्ताश्चमूवराः
3,25,30,ekaikākṣauhiṇīyuktāḥ pratyekaṃ bhavatā saha āgamiṣyanti senānyo damanādyā mahābalāḥ,एकैकाक्षौहिणीयुक्ताः प्रत्येकं भवता सह आगमिष्यन्ति सेनान्यो दमनाद्या महाबलाः
3,25,31,parasya kaṭakaṃ naiva yathā jānāti te gatim tathā guptasamācāraḥ pārṣṇigrāhaṃ samācara,परस्य कटकं नैव यथा जानाति ते गतिम् तथा गुप्तसमाचारः पार्ष्णिग्राहं समाचर
3,25,32,asminkārye sumahatāṃ prauḍhimānaṃ samudvahan niṣaṅga tvaṃ hi tabhase jayasiddhimanuttamām,अस्मिन्कार्ये सुमहतां प्रौढिमानं समुद्वहन् निषङ्ग त्वं हि तभसे जयसिद्धिमनुत्तमाम्
3,25,33,iti mantritamantro 'yaṃ durmantrī bhaṇḍadānavaḥ viṣaṅgaṃ preṣayāmāsa rakṣitaṃ sainyapālakaiḥ,इति मन्त्रितमन्त्रो ऽयं दुर्मन्त्री भण्डदानवः विषङ्गं प्रेषयामास रक्षितं सैन्यपालकैः
3,25,34,atha śrīlalitādevyāḥ pārṣṇigrāhakṛtodyame yuvarājānuje daitye sūryo 'stagirimāyayau,अथ श्रीललितादेव्याः पार्ष्णिग्राहकृतोद्यमे युवराजानुजे दैत्ये सूर्यो ऽस्तगिरिमाययौ
3,25,35,prathame yuddhadivase vyatīte lokabhīṣaṇe andhakāraḥ samabhavattasya bāhyacikīrṣayā,प्रथमे युद्धदिवसे व्यतीते लोकभीषणे अन्धकारः समभवत्तस्य बाह्यचिकीर्षया
3,25,36,mahiṣaskandhadhūmrābhaṃ vanakroḍavapurdduti nīlakaṇṭhanibhacchāyaṃ nibiḍaṃ paprathe tamaḥ,महिषस्कन्धधूम्राभं वनक्रोडवपुर्द्दुति नीलकण्ठनिभच्छायं निबिडं पप्रथे तमः
3,25,37,kuñjeṣu piṇḍitamiva pradhāvadiva saṃdhiṣu ujjihānamiva kṣoṇīvivarebhyaḥ sahasraśaḥ,कुञ्जेषु पिण्डितमिव प्रधावदिव संधिषु उज्जिहानमिव क्षोणीविवरेभ्यः सहस्रशः
3,25,38,nirgacchadiva śailānāṃ bhūri kandaramandirāt kvaciddīpaprabhājāle kṛtakātaraceṣṭitam,निर्गच्छदिव शैलानां भूरि कन्दरमन्दिरात् क्वचिद्दीपप्रभाजाले कृतकातरचेष्टितम्
3,25,39,dattāvalaṃbanamiva strīṇāṃ karṇotpalatviṣi ekībhūtamiva prauḍhadiṅnāgamiva kajjale ābaddhamaitrakamiva sphuracchādvalamaṇḍale,दत्तावलंबनमिव स्त्रीणां कर्णोत्पलत्विषि एकीभूतमिव प्रौढदिङ्नागमिव कज्जले आबद्धमैत्रकमिव स्फुरच्छाद्वलमण्डले
3,25,40,kṛtapriyāśleṣamiva sphurantīṣvasiyaṣṭiṣu guptapraviṣṭamiva ca śyāmāsu vanapaṅktiṣu,कृतप्रियाश्लेषमिव स्फुरन्तीष्वसियष्टिषु गुप्तप्रविष्टमिव च श्यामासु वनपङ्क्तिषु
3,25,41,krameṇa bahulībhūtaṃ prasasāra mahattamaḥ triyāmāvāmanayanā nīlakañcukarociṣā,क्रमेण बहुलीभूतं प्रससार महत्तमः त्रियामावामनयना नीलकञ्चुकरोचिषा
3,25,42,timireṇāvṛtaṃ viśvaṃ na kiñcitpratyapadyata asurāṇāṃ praduṣṭānāṃ rātrireva balāvahā,तिमिरेणावृतं विश्वं न किञ्चित्प्रत्यपद्यत असुराणां प्रदुष्टानां रात्रिरेव बलावहा
3,25,43,teṣāṃ māyāvilāso 'yaṃ tasyāmeva hi vardhate atha pracalitaṃ sainyaṃ viṣaṅgeṇa mahaujasā,तेषां मायाविलासो ऽयं तस्यामेव हि वर्धते अथ प्रचलितं सैन्यं विषङ्गेण महौजसा
3,25,44,dhautakhaḍgalatācchāyāvardhiṣṇu timiracchaṭam damanādyāśca senānyaḥ śmāmakaṅkaṭadhāriṇaḥ,धौतखड्गलताच्छायावर्धिष्णु तिमिरच्छटम् दमनाद्याश्च सेनान्यः श्मामकङ्कटधारिणः
3,25,45,śyāmoṣṇīṣadharāḥ śyāmavarṇasarvaparicchadāḥ ekatvamiva saṃprāptāstimireṇātibhūyasā,श्यामोष्णीषधराः श्यामवर्णसर्वपरिच्छदाः एकत्वमिव संप्राप्तास्तिमिरेणातिभूयसा
3,25,46,viṣaṅgamanusaṃceluḥ kṛtāgrajanamaskṛtim kūṭena yuddhakṛtyena vijigīṣurmaheśvarīm,विषङ्गमनुसंचेलुः कृताग्रजनमस्कृतिम् कूटेन युद्धकृत्येन विजिगीषुर्महेश्वरीम्
3,25,47,meghaḍaṃbarakaṃ nāma dadhe vakṣasi kaṅkaṭam yathā tasya niśāyuddhānurūpo veṣasaṃgrahaḥ,मेघडंबरकं नाम दधे वक्षसि कङ्कटम् यथा तस्य निशायुद्धानुरूपो वेषसंग्रहः
3,25,48,tathā kṛtavatī senā śyāmalaṃ kañcukādikam na ca dundubhinisvāno na ca marddalagarjitam,तथा कृतवती सेना श्यामलं कञ्चुकादिकम् न च दुन्दुभिनिस्वानो न च मर्द्दलगर्जितम्
3,25,49,paṇavānakabherīṇāṃ na ca ghoṣavijṛṃbhaṇam guptācārāḥ pracalitāstimireṇa samāvṛtāḥ,पणवानकभेरीणां न च घोषविजृंभणम् गुप्ताचाराः प्रचलितास्तिमिरेण समावृताः
3,25,50,parairadṛśyagatayo viṣkośīkṛtariṣṭayaḥ paścimābhimukhaṃ yānti lalitāyāḥ patākinīm,परैरदृश्यगतयो विष्कोशीकृतरिष्टयः पश्चिमाभिमुखं यान्ति ललितायाः पताकिनीम्
3,25,51,āvṛtottaramārgeṇa pūrvabhāgamaśiśriyan niśvāsamapi sasvānamakurvantaḥ padepade,आवृतोत्तरमार्गेण पूर्वभागमशिश्रियन् निश्वासमपि सस्वानमकुर्वन्तः पदेपदे
3,25,52,sāvadhānāḥ pracalitāḥ pārṣṇigrāhāya dānavāḥ bhūyaḥ purasya digbhāgaṃ gatvā mandaparākramāḥ,सावधानाः प्रचलिताः पार्ष्णिग्राहाय दानवाः भूयः पुरस्य दिग्भागं गत्वा मन्दपराक्रमाः
3,25,53,lalitāsainyameva svānsūcayantaḥ prapṛcchataḥ āgatya nibhṛtaṃ pṛṣṭhe kavacacchannavigrahāḥ,ललितासैन्यमेव स्वान्सूचयन्तः प्रपृच्छतः आगत्य निभृतं पृष्ठे कवचच्छन्नविग्रहाः
3,25,54,cakrarājarathaṃ tuṅgaṃ merumandarasaṃnibham apaśyannatidīptābhiḥ śaktibhiḥ parivāritam,चक्रराजरथं तुङ्गं मेरुमन्दरसंनिभम् अपश्यन्नतिदीप्ताभिः शक्तिभिः परिवारितम्
3,25,55,tatra muktātapatrasya varttamānāmadhaḥsthale sahasrādityasaṃkāśāṃ paścimābhimukhīṃ sthitām,तत्र मुक्तातपत्रस्य वर्त्तमानामधःस्थले सहस्रादित्यसंकाशां पश्चिमाभिमुखीं स्थिताम्
3,25,56,kāmeśvaryādinityābhiḥ svasamānasamṛddhibhiḥ narmālāpavinodena sevyamānāṃ rathottame,कामेश्वर्यादिनित्याभिः स्वसमानसमृद्धिभिः नर्मालापविनोदेन सेव्यमानां रथोत्तमे
3,25,57,tāṃ tathābhūtavṛttāntāma tādṛśaraṇodyamām purogataṃ mahatsainyaṃ vīkṣamāṇa sakautukam,तां तथाभूतवृत्तान्ताम तादृशरणोद्यमाम् पुरोगतं महत्सैन्यं वीक्षमाण सकौतुकम्
3,25,58,manvānaśca hi tāmeva viṣaṅgaḥ sudurāśayaḥ pṛṣṭhavaṃśe rathendrasya ghaṭṭayāmāsa sainikaiḥ,मन्वानश्च हि तामेव विषङ्गः सुदुराशयः पृष्ठवंशे रथेन्द्रस्य घट्टयामास सैनिकैः
3,25,59,tatrāṇi mādiśaktīnāṃ parivāravarūthinī mahākalakalaṃ cakruraṇimādyāḥ paraḥśatam,तत्राणि मादिशक्तीनां परिवारवरूथिनी महाकलकलं चक्रुरणिमाद्याः परःशतम्
3,25,60,paṭṭiśairdrughaṇaiścaiva bhindipālairbhuśuṇḍibhiḥ kaṭhoravajranirdhātaniṣṭhuraiḥ śaktimaṇḍalaiḥ,पट्टिशैर्द्रुघणैश्चैव भिन्दिपालैर्भुशुण्डिभिः कठोरवज्रनिर्धातनिष्ठुरैः शक्तिमण्डलैः
3,25,61,mardayanto mahāsattvāḥ samaraṃ bahumenire ākasmikaraṇotsāhaviparyāviṣṭavigraham,मर्दयन्तो महासत्त्वाः समरं बहुमेनिरे आकस्मिकरणोत्साहविपर्याविष्टविग्रहम्
3,25,62,akāṇḍakṣubhitaṃ cāsīdrathasthaṃ śaktimaṇḍalam vipāṭaiḥ pāṭayāmāsuradṛśyairandhakāriṇaḥ,अकाण्डक्षुभितं चासीद्रथस्थं शक्तिमण्डलम् विपाटैः पाटयामासुरदृश्यैरन्धकारिणः
3,25,63,tataścakrarathendrasya navame parvaṇi sthitāḥ adṛśyamānaśastrāṇāmadṛśyanijavarmaṇām,ततश्चक्ररथेन्द्रस्य नवमे पर्वणि स्थिताः अदृश्यमानशस्त्राणामदृश्यनिजवर्मणाम्
3,25,64,timiracchannarūpāṇāṃ dānavānāṃ śilīmukhaiḥ itastato bahu kliṣṭaṃ channavarmitamarmavat,तिमिरच्छन्नरूपाणां दानवानां शिलीमुखैः इतस्ततो बहु क्लिष्टं छन्नवर्मितमर्मवत्
3,25,65,śaktīnāṃ maṇḍalaṃ tene krandanaṃ lalitāṃ prati pūrvānukrama tastatra saṃprāptaṃ sumahadbhayam,शक्तीनां मण्डलं तेने क्रन्दनं ललितां प्रति पूर्वानुक्रम तस्तत्र संप्राप्तं सुमहद्भयम्
3,25,66,karṇākarṇikayākarṇya lalitā kopamādadhe etasminnantare bhaṇḍaścaṇḍadurmatripaṇḍitaḥ,कर्णाकर्णिकयाकर्ण्य ललिता कोपमादधे एतस्मिन्नन्तरे भण्डश्चण्डदुर्मत्रिपण्डितः
3,25,67,daśākṣauhiṇikāyuktaṃ kuṭilākṣaṃ mahaujasam lalitāsainyanāśāya yuddhāya prajighāya saḥ,दशाक्षौहिणिकायुक्तं कुटिलाक्षं महौजसम् ललितासैन्यनाशाय युद्धाय प्रजिघाय सः
3,25,68,yathā paścātkalakalaṃ śrutvāgrevartinī camūḥ nāgacchati tathā cakre kuṭilākṣo mahāraṇam,यथा पश्चात्कलकलं श्रुत्वाग्रेवर्तिनी चमूः नागच्छति तथा चक्रे कुटिलाक्षो महारणम्
3,25,69,evaṃ cobhayato yuddhaṃ paścādagre tathābhavat atyantatumulaṃ cāsīcchaktīnāṃ sainike mahat,एवं चोभयतो युद्धं पश्चादग्रे तथाभवत् अत्यन्ततुमुलं चासीच्छक्तीनां सैनिके महत्
3,25,70,naktasattvāśca daityendrāstimireṇa samāvṛtāḥ itastataḥ śithilatāṃ kaṇṭake ninyuruddhatāḥ,नक्तसत्त्वाश्च दैत्येन्द्रास्तिमिरेण समावृताः इतस्ततः शिथिलतां कण्टके निन्युरुद्धताः
3,25,71,niṣaṅgeṇa durāśena dhamanādyaiścamūvaraiḥ camūbhiśca praṇahitā nyapatañchatrukoṭayaḥ,निषङ्गेण दुराशेन धमनाद्यैश्चमूवरैः चमूभिश्च प्रणहिता न्यपतञ्छत्रुकोटयः
3,25,72,tābhirdaityāstramālābhiścakrarājaratho vṛtaḥ bakāvalīnibiḍataḥ śailarāja ivābabhau,ताभिर्दैत्यास्त्रमालाभिश्चक्रराजरथो वृतः बकावलीनिबिडतः शैलराज इवाबभौ
3,25,73,ākrāntaparvaṇādhastādviṣaṅgeṇa durātmanā mukta ekaḥ śarodevyāstālavṛntamacūrṇayat,आक्रान्तपर्वणाधस्ताद्विषङ्गेण दुरात्मना मुक्त एकः शरोदेव्यास्तालवृन्तमचूर्णयत्
3,25,74,atha tenāvyāhitena saṃbhrānte śaktimaṇḍale kāmeśvarīmukhā nityā mahāntaṃ krodhamāyayuḥ,अथ तेनाव्याहितेन संभ्रान्ते शक्तिमण्डले कामेश्वरीमुखा नित्या महान्तं क्रोधमाययुः
3,25,75,īṣadbhṛkuṭisaṃsaktaṃ śrīdevyā vadanāṃbujam avalokya bhṛśodvignā nityā dadhuratiśramam,ईषद्भृकुटिसंसक्तं श्रीदेव्या वदनांबुजम् अवलोक्य भृशोद्विग्ना नित्या दधुरतिश्रमम्
3,25,76,nityā kālasvarūpiṇyaḥ pratyekaṃ tithivigrahāḥ krodhamudvīkṣya samnājñyā yuddhāya dadhurudyamam,नित्या कालस्वरूपिण्यः प्रत्येकं तिथिविग्रहाः क्रोधमुद्वीक्ष्य सम्नाज्ञ्या युद्धाय दधुरुद्यमम्
3,25,77,praṇipatya ca tāṃ devīṃ mahārājñīṃ mahodayām ūcurvācamakāṇḍotthāṃ yuddhakautukagadgadām,प्रणिपत्य च तां देवीं महाराज्ञीं महोदयाम् ऊचुर्वाचमकाण्डोत्थां युद्धकौतुकगद्गदाम्
3,25,78,tithinityā ucuḥ devadevī mahārājñī tavāgre brekṣitāṃ camūm daṇḍinīmantranāthādimahāśaktyābhapālitām,तिथिनित्या उचुः देवदेवी महाराज्ञी तवाग्रे ब्रेक्षितां चमूम् दण्डिनीमन्त्रनाथादिमहाशक्त्याभपालिताम्
3,25,79,dharṣitu kātarā duṣṭā māyācchadmaparāyaṇāḥ pārṣṇigrāheṇa yuddhena bādhante rathapuṅgavam,धर्षितु कातरा दुष्टा मायाच्छद्मपरायणाः पार्ष्णिग्राहेण युद्धेन बाधन्ते रथपुङ्गवम्
3,25,80,tasmāttimirasaṃchannamūrtīnāṃ vibudhadruhām śamayāmo vayaṃ darpaṃ kṣaṇamātraṃ vilokaya,तस्मात्तिमिरसंछन्नमूर्तीनां विबुधद्रुहाम् शमयामो वयं दर्पं क्षणमात्रं विलोकय
3,25,81,yā vahnivāsinī nityā yā jvālāmālinī parā tābhyāṃ pradīpite yuddhe draṣṭuṃ śaktāḥ suradviṣaḥ,या वह्निवासिनी नित्या या ज्वालामालिनी परा ताभ्यां प्रदीपिते युद्धे द्रष्टुं शक्ताः सुरद्विषः
3,25,82,praśamayya mahādarpaṃ pārṣṇigrāhapravartinām sahasaivāgamiṣyāmaḥ sevituṃ śrīpadāṃbujam ājñāṃ dehi mahārājñi mardanārthaṃ durātmanām,प्रशमय्य महादर्पं पार्ष्णिग्राहप्रवर्तिनाम् सहसैवागमिष्यामः सेवितुं श्रीपदांबुजम् आज्ञां देहि महाराज्ञि मर्दनार्थं दुरात्मनाम्
3,25,83,ityukte sati nityābhistathāstviti jagāda sā atha kāmeśvarī nityā praṇamya laliteśvarīm tayā saṃpreṣitā tābhiḥ kuṇḍalīkṛta kārmukā,इत्युक्ते सति नित्याभिस्तथास्त्विति जगाद सा अथ कामेश्वरी नित्या प्रणम्य ललितेश्वरीम् तया संप्रेषिता ताभिः कुण्डलीकृत कार्मुका
3,25,84,sā hantuṃ tāndurācārānkūṭayuddhakṛtakṣaṇān bālāruṇamiva krodhāruṇaṃ vaktraṃ vitanvatī,सा हन्तुं तान्दुराचारान्कूटयुद्धकृतक्षणान् बालारुणमिव क्रोधारुणं वक्त्रं वितन्वती
3,25,85,re re tiṣṭhata pāpiṣṭhā māyāniṣṭhāśchinadmi vaḥ andhakāramanuprāpya kūṭayuddhaparāyaṇāḥ,रे रे तिष्ठत पापिष्ठा मायानिष्ठाश्छिनद्मि वः अन्धकारमनुप्राप्य कूटयुद्धपरायणाः
3,25,86,iti tānbhartsayantī sā tūṇīrotkhātasāyakāt parvāvarohaṇaṃ cakre krodhena praskhaladgatiḥ,इति तान्भर्त्सयन्ती सा तूणीरोत्खातसायकात् पर्वावरोहणं चक्रे क्रोधेन प्रस्खलद्गतिः
3,25,87,sajjakārmukahastāśca bhagamālāpuraḥsarāḥ anyāśca caritā nityāḥ kṛta parvāvarohaṇāḥ,सज्जकार्मुकहस्ताश्च भगमालापुरःसराः अन्याश्च चरिता नित्याः कृत पर्वावरोहणाः
3,25,88,jvālāmālini nityā ca yā nityā vahnivāsinī sajje yuddhe svatejobhiḥ samadīpayatāṃ raṇe,ज्वालामालिनि नित्या च या नित्या वह्निवासिनी सज्जे युद्धे स्वतेजोभिः समदीपयतां रणे
3,25,89,atha te duṣṭadanujāḥ pradīpte yuddhamaṇḍale prakāśavapuṣastatra marāntaṃ krodhamāyayuḥ,अथ ते दुष्टदनुजाः प्रदीप्ते युद्धमण्डले प्रकाशवपुषस्तत्र मरान्तं क्रोधमाययुः
3,25,90,kāmeśvaryādikā nityāstāḥ pañcadaśa sāyudhāḥ sasiṃhanādāstāndaityānamṛdnanneva helayā,कामेश्वर्यादिका नित्यास्ताः पञ्चदश सायुधाः ससिंहनादास्तान्दैत्यानमृद्नन्नेव हेलया
3,25,91,mahākalakalastatra samabhūdyuddhasīmani mandarakṣobhitāṃbhodivellatkallolamaṇḍalaḥ,महाकलकलस्तत्र समभूद्युद्धसीमनि मन्दरक्षोभितांभोदिवेल्लत्कल्लोलमण्डलः
3,25,92,tāśca nityāvalatkvāṇakaṅkaṇairyudhi pāṇibhiḥ ākṛṣya prāmakodaṇḍāstenire yuddhamuddhatam,ताश्च नित्यावलत्क्वाणकङ्कणैर्युधि पाणिभिः आकृष्य प्रामकोदण्डास्तेनिरे युद्धमुद्धतम्
3,25,93,yāmatritayaparyantamevaṃ yuddhamavarttata nityānāṃ niśitairbāṇairakṣauhiṇyaśca saṃhṛtāḥ,यामत्रितयपर्यन्तमेवं युद्धमवर्त्तत नित्यानां निशितैर्बाणैरक्षौहिण्यश्च संहृताः
3,25,94,jaghāna damanaṃ duṣṭaṃ kāmeśī prathamaṃ śaraiḥ dīrghajihvaṃ camūnāthaṃ bhagamālā vyadārat,जघान दमनं दुष्टं कामेशी प्रथमं शरैः दीर्घजिह्वं चमूनाथं भगमाला व्यदारत्
3,25,95,nityaklinnā ca bheruṇḍā humbekaṃ hulumallakam kaklasaṃ vahnivāsā ca nijaghāna śaraiḥ śataiḥ,नित्यक्लिन्ना च भेरुण्डा हुम्बेकं हुलुमल्लकम् कक्लसं वह्निवासा च निजघान शरैः शतैः
3,25,96,mahāvajreśvarī bāṇairabhinatkekivāhanam puklasaṃ śivadūtī ca prāhiṇodyamasādanam,महावज्रेश्वरी बाणैरभिनत्केकिवाहनम् पुक्लसं शिवदूती च प्राहिणोद्यमसादनम्
3,25,97,puṇḍraketuṃ bhujoddaṇḍaṃ tvaritā samadārayat kulasundarikā nityā caṇḍabāhuṃ ca kukkuram,पुण्ड्रकेतुं भुजोद्दण्डं त्वरिता समदारयत् कुलसुन्दरिका नित्या चण्डबाहुं च कुक्कुरम्
3,25,98,atha nilapatākā ca vijayā ca jayoddhate jaṃbukākṣaṃ jṛṃbhaṇaṃ ca vyatanvātāṃ raṇe balim sarvamaṅgalikā nityā tīkṣṇaśṛṅgamakhaṇḍayat jvālāmālinikā nityā jaghānograṃ trikarṇakam,अथ निलपताका च विजया च जयोद्धते जंबुकाक्षं जृंभणं च व्यतन्वातां रणे बलिम् सर्वमङ्गलिका नित्या तीक्ष्णशृङ्गमखण्डयत् ज्वालामालिनिका नित्या जघानोग्रं त्रिकर्णकम्
3,25,99,candraguptaṃ ca duḥśīlaṃ citraṃ citrā vyadārat senānātheṣu sarveṣu nihateṣu durātmasu,चन्द्रगुप्तं च दुःशीलं चित्रं चित्रा व्यदारत् सेनानाथेषु सर्वेषु निहतेषु दुरात्मसु
3,25,100,viṣaṅgaḥ paramaḥ kuddhaścacāla purato balī atha yāmāvaśeṣāyāṃ yāminyāṃ ghaṭikādvayam,विषङ्गः परमः कुद्धश्चचाल पुरतो बली अथ यामावशेषायां यामिन्यां घटिकाद्वयम्
3,25,101,nityābhiḥ saha saṃgrāmaṃ vidhāya sa durāśayaḥ aśakyatvaṃ samuddiśya cakrāma prapalāyitum,नित्याभिः सह संग्रामं विधाय स दुराशयः अशक्यत्वं समुद्दिश्य चक्राम प्रपलायितुम्
3,25,102,kāmeśvarīkarākṛṣṭacāpotthaurniśitaiḥ śaraiḥ bhinnavarmā dṛḍhataraṃ viṣaṅgo vihvalāśayaḥ hatāvaśiṣṭairyodhaiśca sārdhameva palāyitaḥ,कामेश्वरीकराकृष्टचापोत्थौर्निशितैः शरैः भिन्नवर्मा दृढतरं विषङ्गो विह्वलाशयः हतावशिष्टैर्योधैश्च सार्धमेव पलायितः
3,25,103,tābhirna nihato duṣṭo yasmādvadhyaḥ sa dānavaḥ daṇḍanāthāśareṇaiva kāladaṇḍasamatviṣā,ताभिर्न निहतो दुष्टो यस्माद्वध्यः स दानवः दण्डनाथाशरेणैव कालदण्डसमत्विषा
3,25,104,tasminpalāyite duṣṭe viṣaṅge bhaṇḍasodare sā vibhātā ca rajanī prasannāścābhavandiśaḥ,तस्मिन्पलायिते दुष्टे विषङ्गे भण्डसोदरे सा विभाता च रजनी प्रसन्नाश्चाभवन्दिशः
3,25,105,palāyitaṃ raṇevīramanusarttumanaucitī iti tāḥ samarānnityāstasminkāle vyaraṃsiṣuḥ,पलायितं रणेवीरमनुसर्त्तुमनौचिती इति ताः समरान्नित्यास्तस्मिन्काले व्यरंसिषुः
3,25,106,daityaśastravraṇasyandiśoṇitaplutavigrahāḥ nityāḥ śrīlalitāṃ devīṃ praṇipeturjayoddhatāḥ,दैत्यशस्त्रव्रणस्यन्दिशोणितप्लुतविग्रहाः नित्याः श्रीललितां देवीं प्रणिपेतुर्जयोद्धताः
3,25,107,itthaṃ rātrau mahadyuddhaṃ tatra jātaṃ bhayaṅkaram nityānāṃ rūpajālaṃ ca śastrakṣatamalokayat,इत्थं रात्रौ महद्युद्धं तत्र जातं भयङ्करम् नित्यानां रूपजालं च शस्त्रक्षतमलोकयत्
3,25,108,śrutvodantaṃ mahārājñī kṛpāpāṅgena saikṣata tadālokanamātreṇa vraṇo nirvraṇatāmagāt,श्रुत्वोदन्तं महाराज्ञी कृपापाङ्गेन सैक्षत तदालोकनमात्रेण व्रणो निर्व्रणतामगात्
3,25,109,nityānāṃ vikramaiścāpi lalitā prītimāsadat,नित्यानां विक्रमैश्चापि ललिता प्रीतिमासदत्
3,26,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne viṣaṅgapalāyanaṃ nāma pañcaviṃśo 'dhyāya prathamayuddhadivasaḥ daśākṣauhiṇikāyuktaḥ kuṭilākṣo 'pi vīryavān daṇḍanāthāśaraistīkṣṇai raṇe bhagnaḥ palāyitaḥ daśākṣauhiṇikaṃ sainyaṃ tayā rātrau vināśitam,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने विषङ्गपलायनं नाम पञ्चविंशो ऽध्याय प्रथमयुद्धदिवसः दशाक्षौहिणिकायुक्तः कुटिलाक्षो ऽपि वीर्यवान् दण्डनाथाशरैस्तीक्ष्णै रणे भग्नः पलायितः दशाक्षौहिणिकं सैन्यं तया रात्रौ विनाशितम्
3,26,2,imaṃ vṛttāntamākarṇya bhaṇḍaḥ kṣobhamathāyayau rātrau kapaṭasaṃgrāmaṃ duṣṭānāṃ nirjaradruhām mantriṇī daṇḍanāthā ca śrutvā nirvedamāpatuḥ,इमं वृत्तान्तमाकर्ण्य भण्डः क्षोभमथाययौ रात्रौ कपटसंग्रामं दुष्टानां निर्जरद्रुहाम् मन्त्रिणी दण्डनाथा च श्रुत्वा निर्वेदमापतुः
3,26,3,aho bata mahatkaṣṭaṃ daityairdevyāḥ samāgatam uttānabuddhibhirdūramasmābhiścalitaṃ puraḥ,अहो बत महत्कष्टं दैत्यैर्देव्याः समागतम् उत्तानबुद्धिभिर्दूरमस्माभिश्चलितं पुरः
3,26,4,mahācakrarathendrasya na jātaṃ rakṣaṇaṃ balaiḥ etaṃ tvavasaraṃ prāpya rātrau duṣṭaiḥ parākṛtam,महाचक्ररथेन्द्रस्य न जातं रक्षणं बलैः एतं त्ववसरं प्राप्य रात्रौ दुष्टैः पराकृतम्
3,26,5,ko vṛttānto 'bhavattatra svāminyā kiṃ raṇaḥ kṛtaḥ anyā vā śaktayastatra cakruryuddhaṃ mahāsuraiḥ,को वृत्तान्तो ऽभवत्तत्र स्वामिन्या किं रणः कृतः अन्या वा शक्तयस्तत्र चक्रुर्युद्धं महासुरैः
3,26,6,vimraṣṭavyamidaṃ kāryaṃ pravṛttistatra kīdṛśī mahādevyāśca hṛdaye kaḥ prasaṃgaḥ pravartate,विम्रष्टव्यमिदं कार्यं प्रवृत्तिस्तत्र कीदृशी महादेव्याश्च हृदये कः प्रसंगः प्रवर्तते
3,26,7,iti śaṅkākulāstatra daṇḍanāthāpurogamāḥ mantriṇīṃ purataḥ kṛtvā pracelurlalitāṃ prati,इति शङ्काकुलास्तत्र दण्डनाथापुरोगमाः मन्त्रिणीं पुरतः कृत्वा प्रचेलुर्ललितां प्रति
3,26,8,śakticakracamūnāthāḥ sarvāstāḥ pūjitā drutam vyatītāyāṃ vibhāvaryāṃ rathendraṃ paryavārayan,शक्तिचक्रचमूनाथाः सर्वास्ताः पूजिता द्रुतम् व्यतीतायां विभावर्यां रथेन्द्रं पर्यवारयन्
3,26,9,avaruhya svayānābhyāṃ mantriṇīdaṇḍanāyike adhastātsainyamāveśya tadāruruhatū ratham,अवरुह्य स्वयानाभ्यां मन्त्रिणीदण्डनायिके अधस्तात्सैन्यमावेश्य तदारुरुहतू रथम्
3,26,10,krameṇa nava parvāṇi vyatītya tvaritakramaiḥ tattatsarvagataiḥ śakticakraiḥ samyaṅ niveditaiḥ,क्रमेण नव पर्वाणि व्यतीत्य त्वरितक्रमैः तत्तत्सर्वगतैः शक्तिचक्रैः सम्यङ् निवेदितैः
3,26,11,abhajetāṃ mahārājñīṃ mantriṇīdaṇḍanāyike te vyajijñapatāṃ devyā aṣṭāṅgaspṛṣṭabhūtale,अभजेतां महाराज्ञीं मन्त्रिणीदण्डनायिके ते व्यजिज्ञपतां देव्या अष्टाङ्गस्पृष्टभूतले
3,26,12,mahāpramādaḥ samabhūditi naḥ śrutamaṃbike kūṭayuddhaprakāreṇa daityairapakṛtaṃ khalaiḥ,महाप्रमादः समभूदिति नः श्रुतमंबिके कूटयुद्धप्रकारेण दैत्यैरपकृतं खलैः
3,26,13,sa durātmā durācāraḥ prakāśasamārāttrasan kuhakavyavahāreṇa jayasiddhiṃ tu kākṣati,स दुरात्मा दुराचारः प्रकाशसमारात्त्रसन् कुहकव्यवहारेण जयसिद्धिं तु काक्षति
3,26,14,daivānnaḥ svāminīgātre duṣṭānāmamaradruhām śarādikaparāmarśo na jātastena jīvati,दैवान्नः स्वामिनीगात्रे दुष्टानाममरद्रुहाम् शरादिकपरामर्शो न जातस्तेन जीवति
3,26,15,ekāvalaṃbanaṃ kṛtvā mahārājñi bhavatpadam vayaṃ sarvā hi jīvāmaḥ sādhayāmaḥ samīhitam,एकावलंबनं कृत्वा महाराज्ञि भवत्पदम् वयं सर्वा हि जीवामः साधयामः समीहितम्
3,26,16,ato 'smābhiḥ prakartavyaṃ śrīmatyaṅgasya rakṣaṇam māyāvinaśca daityendrāstatra mantro vidhīyatām,अतो ऽस्माभिः प्रकर्तव्यं श्रीमत्यङ्गस्य रक्षणम् मायाविनश्च दैत्येन्द्रास्तत्र मन्त्रो विधीयताम्
3,26,17,āpatkāleṣu jetavyā bhaṇḍādyā dānavādhamāḥ kūṭayuddhaṃ na kurvanti na viśanti camūmimām,आपत्कालेषु जेतव्या भण्डाद्या दानवाधमाः कूटयुद्धं न कुर्वन्ति न विशन्ति चमूमिमाम्
3,26,18,tathā mahendraśailasya kāryaṃ dakṣiṇadeśataḥ śibiraṃ bahuvistāraṃ yojanānāṃ śatāvadhi,तथा महेन्द्रशैलस्य कार्यं दक्षिणदेशतः शिबिरं बहुविस्तारं योजनानां शतावधि
3,26,19,vahliprākāravalayaṃ rakṣaṇārthaṃ vidhīyatām asmatsenāniveśasya dviṣāṃ darpaśamāya ca,वह्लिप्राकारवलयं रक्षणार्थं विधीयताम् अस्मत्सेनानिवेशस्य द्विषां दर्पशमाय च
3,26,20,śatayojanamātrastu madhyateśaḥ prakalpyatām vahniprākārācakrasya dvārandakṣiṇato bhavet,शतयोजनमात्रस्तु मध्यतेशः प्रकल्प्यताम् वह्निप्राकाराचक्रस्य द्वारन्दक्षिणतो भवेत्
3,26,21,yato dakṣiṇadeśasthaṃ śūnyakaṃ vidviṣāṃ puram dvāre ca bahavaḥ kalpyāḥ parivārā udāyudhāḥ,यतो दक्षिणदेशस्थं शून्यकं विद्विषां पुरम् द्वारे च बहवः कल्प्याः परिवारा उदायुधाः
3,26,22,nirgacchatāṃ praviśatāṃ janānāmuparodhakāḥ anālasyā anidrāśca vidheyāḥ satatodyatāḥ,निर्गच्छतां प्रविशतां जनानामुपरोधकाः अनालस्या अनिद्राश्च विधेयाः सततोद्यताः
3,26,23,evaṃ ca sati duṣṭānāṃ kūṭayuddhaṃ cikīrṣitam avelāsu ca saṃdhyāsu madhyarātriṣu ca dviṣām aśakyameva bhavati prauḍhamākramaṇaṃ haṭhāt,एवं च सति दुष्टानां कूटयुद्धं चिकीर्षितम् अवेलासु च संध्यासु मध्यरात्रिषु च द्विषाम् अशक्यमेव भवति प्रौढमाक्रमणं हठात्
3,26,24,no ceddurāśayā daityā bahumāyāparigrahāḥ paśyatoharavatsarvaṃ viluṭhanti mahadbalam,नो चेद्दुराशया दैत्या बहुमायापरिग्रहाः पश्यतोहरवत्सर्वं विलुठन्ति महद्बलम्
3,26,25,mantriṇyā daṇḍanāthāyā iti śrutvā vacastadā śucidantarucā muktā vahantī lalitābravīt,मन्त्रिण्या दण्डनाथाया इति श्रुत्वा वचस्तदा शुचिदन्तरुचा मुक्ता वहन्ती ललिताब्रवीत्
3,26,26,bhavatīnāmayaṃ mantraścārubuddhyā vicāritaḥ ayaṃ kuśaladhīmārgonītireṣā sanātanī,भवतीनामयं मन्त्रश्चारुबुद्ध्या विचारितः अयं कुशलधीमार्गोनीतिरेषा सनातनी
3,26,27,svacakrasya puro rakṣāṃ vidhāya dṛḍhasādhanaiḥ paracakrākramaḥ kāryo jigīṣadbhirmahājanaiḥ,स्वचक्रस्य पुरो रक्षां विधाय दृढसाधनैः परचक्राक्रमः कार्यो जिगीषद्भिर्महाजनैः
3,26,28,ityuktvā mantriṇīdaṇḍanāthe sā laliteśvarī jvālāmālinikāṃ nityāmāhūyedamuvāca ha,इत्युक्त्वा मन्त्रिणीदण्डनाथे सा ललितेश्वरी ज्वालामालिनिकां नित्यामाहूयेदमुवाच ह
3,26,29,vatse tvaṃ vahnirūpāsi jvālāmālāmayākṛtiḥ tvayā vidhīyatāṃ rakṣā balasyāsya mahīyasaḥ,वत्से त्वं वह्निरूपासि ज्वालामालामयाकृतिः त्वया विधीयतां रक्षा बलस्यास्य महीयसः
3,26,30,śatayojanavistāraṃ parivṛtya mahītalam triṃśadyojanamunnaddhaṃ jvālākāratvamāvraja,शतयोजनविस्तारं परिवृत्य महीतलम् त्रिंशद्योजनमुन्नद्धं ज्वालाकारत्वमाव्रज
3,26,31,dvārayojanamātraṃ tu muktvānyatra jvalattanuḥ vahnijvālātvamāpannā saṃrakṣa sakalaṃ balam,द्वारयोजनमात्रं तु मुक्त्वान्यत्र ज्वलत्तनुः वह्निज्वालात्वमापन्ना संरक्ष सकलं बलम्
3,26,32,ityuktvā mantriṇīdaṇḍanāthe sā laliteśvarī mahendrottarabhūbhāgaṃ calituṃ cakra udyamam,इत्युक्त्वा मन्त्रिणीदण्डनाथे सा ललितेश्वरी महेन्द्रोत्तरभूभागं चलितुं चक्र उद्यमम्
3,26,33,sā ca nityānityamayī jvalajjvā lāmayākṛtiḥ caturdaśītithimayī tatheti praṇanāma tām,सा च नित्यानित्यमयी ज्वलज्ज्वा लामयाकृतिः चतुर्दशीतिथिमयी तथेति प्रणनाम ताम्
3,26,34,tayaiva pūrvanirdiṣṭaṃ mahendrottarabhūtalam kuṇḍalīkṛtya jajvālaśālarūpeṇa sā punaḥ,तयैव पूर्वनिर्दिष्टं महेन्द्रोत्तरभूतलम् कुण्डलीकृत्य जज्वालशालरूपेण सा पुनः
3,26,35,nabhovalayajaṃbālajvālāmālāmayākṛtiḥ babhāse daṇḍanāthāyā mantrināthacamūrapi,नभोवलयजंबालज्वालामालामयाकृतिः बभासे दण्डनाथाया मन्त्रिनाथचमूरपि
3,26,36,anyā sāmapi śaktīnāṃ mahatīnāṃ mahadbalam viśaṅkaṭodaraṃ sālaṃ praviveśa gataklamā,अन्या सामपि शक्तीनां महतीनां महद्बलम् विशङ्कटोदरं सालं प्रविवेश गतक्लमा
3,26,37,rājacakrarathendraṃ tu madhye saṃsthāpya daṇḍinī vāmapakṣe rathaṃ svīyaṃ dakṣiṇe śyāmalāratham,राजचक्ररथेन्द्रं तु मध्ये संस्थाप्य दण्डिनी वामपक्षे रथं स्वीयं दक्षिणे श्यामलारथम्
3,26,38,paścādbhāge sampadeśīṃ purastāśca hayāsanām evaṃ saṃveśya paritaścakrarājarathasya ca,पश्चाद्भागे सम्पदेशीं पुरस्ताश्च हयासनाम् एवं संवेश्य परितश्चक्रराजरथस्य च
3,26,39,dvāre niveśayāmāsa viṃśatyakṣauhiṇīyutām jvaladdaṇḍāyudhodagrāṃ stambhinīṃ nāma devatām,द्वारे निवेशयामास विंशत्यक्षौहिणीयुताम् ज्वलद्दण्डायुधोदग्रां स्तम्भिनीं नाम देवताम्
3,26,40,yā devī daṇḍanāthāyā vighnadevīti viśrutā evaṃ surakṣitaṃ kṛtvā śibiraṃ yotriṇī tathā pūṣaṇyuditabhūyiṣṭhe punaryuddhamupāśrayat,या देवी दण्डनाथाया विघ्नदेवीति विश्रुता एवं सुरक्षितं कृत्वा शिबिरं योत्रिणी तथा पूषण्युदितभूयिष्ठे पुनर्युद्धमुपाश्रयत्
3,26,41,kṛtvā kilakilārāvaṃ tataḥ śaktimahācamūḥ agniprākārakadvārānnirjagām mahāravā,कृत्वा किलकिलारावं ततः शक्तिमहाचमूः अग्निप्राकारकद्वारान्निर्जगाम् महारवा
3,26,42,itthaṃ surakṣitaṃ śrutvā lalitāśibirodaram bhūyaḥ saṃjvaramāpannaḥ pracaṇḍo bhaṇḍadānavaḥ,इत्थं सुरक्षितं श्रुत्वा ललिताशिबिरोदरम् भूयः संज्वरमापन्नः प्रचण्डो भण्डदानवः
3,26,43,mantrayitvā punastatra kuṭilākṣapurogamaiḥ viṣaṅgeṇa viśukreṇāsamamātmasutairapi,मन्त्रयित्वा पुनस्तत्र कुटिलाक्षपुरोगमैः विषङ्गेण विशुक्रेणासममात्मसुतैरपि
3,26,44,ekaughasya prasāreṇa yuddhaṃ kartuṃ mahābalaḥ caturbāhumukhānputrāṃścaturjaladhisannibhān,एकौघस्य प्रसारेण युद्धं कर्तुं महाबलः चतुर्बाहुमुखान्पुत्रांश्चतुर्जलधिसन्निभान्
3,26,45,caturānyuddhakṛtyeṣu samāhūya sa dānavaḥ preṣayāmāsa yuddhāya bhaṇḍaścaṇḍakrudhā jvalan,चतुरान्युद्धकृत्येषु समाहूय स दानवः प्रेषयामास युद्धाय भण्डश्चण्डक्रुधा ज्वलन्
3,26,46,triṃśatsaṃkhyāśca tatputrā mahākāyā mahābalāḥ teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi samākarṇaya kumbhaja,त्रिंशत्संख्याश्च तत्पुत्रा महाकाया महाबलाः तेषां नामानि वक्ष्यामि समाकर्णय कुम्भज
3,26,47,caturbāhuścakorākṣastṛtīyastu catuḥ śirāḥ vajraghoṣaścordhvakeśo mahākāyo mahāhanuḥ,चतुर्बाहुश्चकोराक्षस्तृतीयस्तु चतुः शिराः वज्रघोषश्चोर्ध्वकेशो महाकायो महाहनुः
3,26,48,makhaśatrurmakhaskandīsiṃhaghoṣaḥ sirālakaḥ laḍunaḥ paṭṭasenaśca purājitpūrvamārakaḥ,मखशत्रुर्मखस्कन्दीसिंहघोषः सिरालकः लडुनः पट्टसेनश्च पुराजित्पूर्वमारकः
3,26,49,svargaśatruḥ svargabalo durgākhyaḥ svargakaṇṭakaḥ atimāyo bṛhanmāya upamāyaśca vīryavān,स्वर्गशत्रुः स्वर्गबलो दुर्गाख्यः स्वर्गकण्टकः अतिमायो बृहन्माय उपमायश्च वीर्यवान्
3,26,50,ityete durmadāḥ putrā bhaṇḍadaityasya durddhiyaḥ pituḥ sadṛśadorvīryāḥ pituḥ sadṛśavigrahāḥ,इत्येते दुर्मदाः पुत्रा भण्डदैत्यस्य दुर्द्धियः पितुः सदृशदोर्वीर्याः पितुः सदृशविग्रहाः
3,26,51,āgatya bhaṇḍacaraṇāvabhyavandata bhaktitaḥ tānudvīkṣya prasannābhyāṃ locanābhyāṃ sa dānavaḥ sagauravamidaṃ vākyaṃ babhāṣe kulaghātakaḥ,आगत्य भण्डचरणावभ्यवन्दत भक्तितः तानुद्वीक्ष्य प्रसन्नाभ्यां लोचनाभ्यां स दानवः सगौरवमिदं वाक्यं बभाषे कुलघातकः
3,26,52,bho bho madīyāstanayā bhavatāṃ kaḥ samo bhuvi bhavatāmeva satyena jitaṃ viśvaṃ mayā purā,भो भो मदीयास्तनया भवतां कः समो भुवि भवतामेव सत्येन जितं विश्वं मया पुरा
3,26,53,śakrasyā gneryamasyāpi nirṛteḥ pāśinastathā kaceṣu karṣaṇaṃ kopātkṛtaṃ yuṣmābhirāhave,शक्रस्या ग्नेर्यमस्यापि निरृतेः पाशिनस्तथा कचेषु कर्षणं कोपात्कृतं युष्माभिराहवे
3,26,54,astrāṇyapi ca śastrāṇi jānītha nikhilānyapi jāgratsveva hī yuṣmāsu kulabhraṃśo 'yamāgataḥ,अस्त्राण्यपि च शस्त्राणि जानीथ निखिलान्यपि जाग्रत्स्वेव ही युष्मासु कुलभ्रंशो ऽयमागतः
3,26,55,māyāvinī dulalitā kācitstrī yuddhadurmadā bahubhiḥ svasamānābhiḥ strībhiryuktā hinasti naḥ,मायाविनी दुललिता काचित्स्त्री युद्धदुर्मदा बहुभिः स्वसमानाभिः स्त्रीभिर्युक्ता हिनस्ति नः
3,26,56,tadenāṃ samare 'vaśyamātmavaśyāṃ vidhāsyatha jīvagrāhaṃ ca sā grāhyā bhavadbhirjvaladāyudhaiḥ,तदेनां समरे ऽवश्यमात्मवश्यां विधास्यथ जीवग्राहं च सा ग्राह्या भवद्भिर्ज्वलदायुधैः
3,26,57,aprameyaprakopāndhānyuṣmānekāṃ striyaṃ prati sampreṣaṇamanaucityaṃ tathāpyeṣa vidheḥ kramaḥ,अप्रमेयप्रकोपान्धान्युष्मानेकां स्त्रियं प्रति सम्प्रेषणमनौचित्यं तथाप्येष विधेः क्रमः
3,26,58,imamekaṃ sahadhvaṃ ca śauryakītiviparyayam ityuktvā bhaṇḍadaityendrastānprahaiṣīdraṇaṃ prati dviśataṃ cākṣauhiṇīnāṃ tatsahāyatayāhinot,इममेकं सहध्वं च शौर्यकीतिविपर्ययम् इत्युक्त्वा भण्डदैत्येन्द्रस्तान्प्रहैषीद्रणं प्रति द्विशतं चाक्षौहिणीनां तत्सहायतयाहिनोत्
3,26,59,dviśatyakṣauhiṇīsenā mukhyasya tilakāyitā baddhabhrukuṭayaḥ śastrapāṇayo niryayurgṛhāt,द्विशत्यक्षौहिणीसेना मुख्यस्य तिलकायिता बद्धभ्रुकुटयः शस्त्रपाणयो निर्ययुर्गृहात्
3,26,60,nirgame bhaṇḍaputrāṇāṃ bhūḥ prakampamalambata utpātā vividhā jātā vitrastaṃ cābhavajjagat,निर्गमे भण्डपुत्राणां भूः प्रकम्पमलम्बत उत्पाता विविधा जाता वित्रस्तं चाभवज्जगत्
3,26,61,tānkumārānmahāsattvāṃllājavarṣairavākiran vithīṣu yānaiścalitānpauravṛddhapurandhrayaḥ,तान्कुमारान्महासत्त्वांल्लाजवर्षैरवाकिरन् विथीषु यानैश्चलितान्पौरवृद्धपुरन्ध्रयः
3,26,62,bandino māgadhāścaiva kumārāṇāṃ stutiṃ vyadhuḥ maṅgalārārtikaṃ cakrurdvāredvāre purāṅganāḥ,बन्दिनो मागधाश्चैव कुमाराणां स्तुतिं व्यधुः मङ्गलारार्तिकं चक्रुर्द्वारेद्वारे पुराङ्गनाः
3,26,63,bhidyamāneva vasudhā kṛṣyamāṇamivābaram āsītteṣāṃ viniryāṇe ghūrṇamāna ivārṇavaḥ,भिद्यमानेव वसुधा कृष्यमाणमिवाबरम् आसीत्तेषां विनिर्याणे घूर्णमान इवार्णवः
3,26,64,dviśatyakṣauhiṇīsenāṃ gṛhītvā bhaṇḍasūnavaḥ krodhodyadbhrukuṭīkrūravadanā niryayuḥ purāt,द्विशत्यक्षौहिणीसेनां गृहीत्वा भण्डसूनवः क्रोधोद्यद्भ्रुकुटीक्रूरवदना निर्ययुः पुरात्
3,26,65,śaktisainyāni sarvāṇi bhakṣayāmaḥ kṣaṇādraṇe teṣāmāyudhacakrāṇi cūrṇayāmaḥ śitaiśaraiḥ,शक्तिसैन्यानि सर्वाणि भक्षयामः क्षणाद्रणे तेषामायुधचक्राणि चूर्णयामः शितैशरैः
3,26,66,agniprākāravalayaṃ śamayāmaśca raṃhasā durvidagdhāṃ tāṃ lalitāṃ bandīkurmaśca sarvaram,अग्निप्राकारवलयं शमयामश्च रंहसा दुर्विदग्धां तां ललितां बन्दीकुर्मश्च सर्वरम्
3,26,67,ityanyonyaṃ pravalganto vīrabhāṣaṇaghoṣaṇaiḥ āseduragniprākārasamīpaṃ bhaṇḍasūnavaḥ,इत्यन्योन्यं प्रवल्गन्तो वीरभाषणघोषणैः आसेदुरग्निप्राकारसमीपं भण्डसूनवः
3,26,68,yauvanena madenāndhā bhūyasā ruddhadṛṣṭayaḥ bhrukuṭīkuṭilāścakruḥ siṃhanādaṃmahāttaram,यौवनेन मदेनान्धा भूयसा रुद्धदृष्टयः भ्रुकुटीकुटिलाश्चक्रुः सिंहनादंमहात्तरम्
3,26,69,vidīrṇamiva tenāsīdbrahmāṇḍa caṇḍimaspṛśā utpātavāridotsṛṣṭaghoranirghātaraṃhasā,विदीर्णमिव तेनासीद्ब्रह्माण्ड चण्डिमस्पृशा उत्पातवारिदोत्सृष्टघोरनिर्घातरंहसा
3,26,70,etasyānanubhūtasya mahāśabdasya ḍambaraḥ kṣobhayāmāsa śaktīnāṃ śravāṃsi ca manāṃsi ca,एतस्याननुभूतस्य महाशब्दस्य डम्बरः क्षोभयामास शक्तीनां श्रवांसि च मनांसि च
3,26,71,āgatya te kalakalaṃ cakruḥsārdhaṃ svasainikaiḥ vividhāyudhasampātamūrcchadvaimānikacchaṭam,आगत्य ते कलकलं चक्रुःसार्धं स्वसैनिकैः विविधायुधसम्पातमूर्च्छद्वैमानिकच्छटम्
3,26,72,caturbāhumakhānbhūtvā bhaṇḍadaityakumārakān āgatānyuddhakṛtyāya bālā kautūhalaṃ dadhe,चतुर्बाहुमखान्भूत्वा भण्डदैत्यकुमारकान् आगतान्युद्धकृत्याय बाला कौतूहलं दधे
3,26,73,kumārī lalitādevyāstasyā nikaṭavāsinī samastaśakticakrāṇāṃ pūjya vikramaśālinī,कुमारी ललितादेव्यास्तस्या निकटवासिनी समस्तशक्तिचक्राणां पूज्य विक्रमशालिनी
3,26,74,lalitāsadṛśākārā kumārī kopamādadhe yā sadā navavarṣeva sarvavidyāmahākhaniḥ,ललितासदृशाकारा कुमारी कोपमादधे या सदा नववर्षेव सर्वविद्यामहाखनिः
3,26,75,bālāruṇatanuḥ śroṇīśoṇavarṇavapurlatā mahārājñī pādapīṭhe nityamāhitasaṃnidhiḥ,बालारुणतनुः श्रोणीशोणवर्णवपुर्लता महाराज्ञी पादपीठे नित्यमाहितसंनिधिः
3,26,76,tasyā bahiścarāḥ prāṇā yā caturthaṃ vilocanam tānāgatānbhaṇḍasutānsaṃhariṣyāmi satvaram,तस्या बहिश्चराः प्राणा या चतुर्थं विलोचनम् तानागतान्भण्डसुतान्संहरिष्यामि सत्वरम्
3,26,77,iti niścitya bālāṃbā mahārājñyai vyajijñapat mātarbhaṇḍamahādaityasūnavo yoddhumāgatāḥ,इति निश्चित्य बालांबा महाराज्ञ्यै व्यजिज्ञपत् मातर्भण्डमहादैत्यसूनवो योद्धुमागताः
3,26,78,taiḥ samaṃ yoddhumicchāmi kumāritvātsakautukā saphurantāviva me bāhū yuddhakaṇḍūyayānayā,तैः समं योद्धुमिच्छामि कुमारित्वात्सकौतुका सफुरन्ताविव मे बाहू युद्धकण्डूययानया
3,26,79,krīḍā mamaiṣā hantavyā na bhavatyā nivāraṇaiḥ ahaṃ hi vālikā nityaṃ krīḍaneṣvanurāgiṇī,क्रीडा ममैषा हन्तव्या न भवत्या निवारणैः अहं हि वालिका नित्यं क्रीडनेष्वनुरागिणी
3,26,80,kṣaṇaṃ raṇakrīḍayā ca prītiṃ yāsyāmi caitasā iti vijñāpitā devī pratyuvāca kumārikām,क्षणं रणक्रीडया च प्रीतिं यास्यामि चैतसा इति विज्ञापिता देवी प्रत्युवाच कुमारिकाम्
3,26,81,vatse tvamatimṛdvaṅgī navavarṣā navakramā navīnayuddhaśikṣā ca kumārī tvaṃ mamaikikā,वत्से त्वमतिमृद्वङ्गी नववर्षा नवक्रमा नवीनयुद्धशिक्षा च कुमारी त्वं ममैकिका
3,26,82,tvāṃ vinā kṣaṇamātraṃ me na niśvāsaḥ pravartate mamocchvasitamevāsi na tvaṃ yāhi mahāhavam,त्वां विना क्षणमात्रं मे न निश्वासः प्रवर्तते ममोच्छ्वसितमेवासि न त्वं याहि महाहवम्
3,26,83,daṇḍinī mantriṇī caiva śaktayo 'nyāśca koṭiśaḥ saṃtyeva samare kartuṃ vatse tvaṃ kiṃ pramādyasi,दण्डिनी मन्त्रिणी चैव शक्तयो ऽन्याश्च कोटिशः संत्येव समरे कर्तुं वत्से त्वं किं प्रमाद्यसि
3,26,84,iti śrīlalitādevyā niruddhāpi kumārikā kaumārakautukāviṣṭā punaryuddhamayācata,इति श्रीललितादेव्या निरुद्धापि कुमारिका कौमारकौतुकाविष्टा पुनर्युद्धमयाचत
3,26,85,sudṛḍhaṃ niścayaṃ dṛṣṭvā tasyāḥ śrīlalitāṃbikā anujñāṃ kṛtavatyeva gāḍhamāśliṣya bāhubhiḥ,सुदृढं निश्चयं दृष्ट्वा तस्याः श्रीललितांबिका अनुज्ञां कृतवत्येव गाढमाश्लिष्य बाहुभिः
3,26,86,svakīyakavacādekamācchidya kavacaṃ dadau svāyudhebhyaścāyudhāni vitīryavisasarja tām,स्वकीयकवचादेकमाच्छिद्य कवचं ददौ स्वायुधेभ्यश्चायुधानि वितीर्यविससर्ज ताम्
3,26,87,karṇīrathaṃ mahārājñyā cāpadaṇḍātsamuddhṛtam haṃsayugyaśatairyuktamāruroha kumārikā,कर्णीरथं महाराज्ञ्या चापदण्डात्समुद्धृतम् हंसयुग्यशतैर्युक्तमारुरोह कुमारिका
3,26,88,tasyāṃ raṇe pravṛttāyāṃ sarvaparvasthadevatāḥ baddhāñjalipuṭā nemuḥ pradhṛtāsiparaṃparāḥ,तस्यां रणे प्रवृत्तायां सर्वपर्वस्थदेवताः बद्धाञ्जलिपुटा नेमुः प्रधृतासिपरंपराः
3,26,89,tābhiḥ praṇamyamānā sā cakrarājarathottamāt avaruhya tale sainyaṃ vartamānamagāhata,ताभिः प्रणम्यमाना सा चक्रराजरथोत्तमात् अवरुह्य तले सैन्यं वर्तमानमगाहत
3,26,90,tāmāyāntīmatho dṛṣṭvā kumārīṃ kopapāṭalām mantriṇīdaṇḍanāthe ca sabhaye vācamūcatuḥ,तामायान्तीमथो दृष्ट्वा कुमारीं कोपपाटलाम् मन्त्रिणीदण्डनाथे च सभये वाचमूचतुः
3,26,91,kiṃ bhartṛdārike yuddhe vyavasāyaḥ kṛtastvayā akāṇḍe kiṃ mahārājñyā preṣitāsi raṇaṃ prati,किं भर्तृदारिके युद्धे व्यवसायः कृतस्त्वया अकाण्डे किं महाराज्ञ्या प्रेषितासि रणं प्रति
3,26,92,tadetaducitaṃnaiva vartamāne 'pi sainike tvaṃ mūrtaṃ jīvitamasi śrīdevyā bālike yataḥ,तदेतदुचितंनैव वर्तमाने ऽपि सैनिके त्वं मूर्तं जीवितमसि श्रीदेव्या बालिके यतः
3,26,93,nivartasva raṇotsāhātpraṇāmaste vidhīyate iti tābhyāṃ prārthitāpi prācaladdṛḍhaniścayā,निवर्तस्व रणोत्साहात्प्रणामस्ते विधीयते इति ताभ्यां प्रार्थितापि प्राचलद्दृढनिश्चया
3,26,94,atyantaṃ vismayāviṣṭe mantriṇīdaṇḍanāyike sahaiva tasyā rakṣārthaṃ celatuḥ pārśvayordvayoḥ,अत्यन्तं विस्मयाविष्टे मन्त्रिणीदण्डनायिके सहैव तस्या रक्षार्थं चेलतुः पार्श्वयोर्द्वयोः
3,26,95,athāgnivaraṇadvārā tābhyāmanugatā satī prabhūtasenāyuktābhyāṃ nirjagāma kumārikā,अथाग्निवरणद्वारा ताभ्यामनुगता सती प्रभूतसेनायुक्ताभ्यां निर्जगाम कुमारिका
3,26,96,sanāthaśaktisenānāṃ sarvāsāmanugṛhṇatī praṇāmāñjalijālāni karṇīrathakṛtāsanā,सनाथशक्तिसेनानां सर्वासामनुगृह्णती प्रणामाञ्जलिजालानि कर्णीरथकृतासना
3,26,97,bhaṇḍasya tanayānduṣṭānabhyadravadarindamā tasyāḥ prādeśikaṃ sainyaṃ kumāryā na hi vidyate,भण्डस्य तनयान्दुष्टानभ्यद्रवदरिन्दमा तस्याः प्रादेशिकं सैन्यं कुमार्या न हि विद्यते
3,26,98,sarvaṃ hi lalitāsainyaṃ tatsainyaṃ samajāyata tataḥ pravavṛte yuddhamatyuddhatāparākramam,सर्वं हि ललितासैन्यं तत्सैन्यं समजायत ततः प्रववृते युद्धमत्युद्धतापराक्रमम्
3,26,99,vavarṣa śarajālāni daityendreṣu kumārikā bhaṇḍāsurakumāraistairmahārājñīkumārikā yadyuddhamatanottattu spṛhaṇīyaṃ surāsuraiḥ,ववर्ष शरजालानि दैत्येन्द्रेषु कुमारिका भण्डासुरकुमारैस्तैर्महाराज्ञीकुमारिका यद्युद्धमतनोत्तत्तु स्पृहणीयं सुरासुरैः
3,26,100,atyantavismitā daityakumārā navavarṣiṇīm karmīrathasthāmālokya kirantīṃśaramaṇḍalam,अत्यन्तविस्मिता दैत्यकुमारा नववर्षिणीम् कर्मीरथस्थामालोक्य किरन्तींशरमण्डलम्
3,26,101,kṣaṇekṣaṇe bālikayā kriyamāṇaṃ mahāraṇam vyajijñapanmahārājñyai bhramantyaḥ paricārikāḥ,क्षणेक्षणे बालिकया क्रियमाणं महारणम् व्यजिज्ञपन्महाराज्ञ्यै भ्रमन्त्यः परिचारिकाः
3,26,102,mantriṇīdaṇḍanāthe ca na tāṃ vijahatū raṇe prekṣakatva manuprāpte tṛṣṇīmeva babhūvatuḥ,मन्त्रिणीदण्डनाथे च न तां विजहतू रणे प्रेक्षकत्व मनुप्राप्ते तृष्णीमेव बभूवतुः
3,26,103,sarveṣāṃ daityaputrāṇāmekarūpā kumārikā pratyekabhinnā dadṛśe biṃbamāleva bhāsvataḥ,सर्वेषां दैत्यपुत्राणामेकरूपा कुमारिका प्रत्येकभिन्ना ददृशे बिंबमालेव भास्वतः
3,26,104,sāyakairagnicūḍālaisteṣāṃ marmāṇi bhindatī raktotpalamiva krodhasaṃraktaṃ bibhratī mukham,सायकैरग्निचूडालैस्तेषां मर्माणि भिन्दती रक्तोत्पलमिव क्रोधसंरक्तं बिभ्रती मुखम्
3,26,105,āścaryaṃ bruvato vyomni paśyatāṃ tridivaukasām sādhuvādairbahuvidhairmatriṇīdaṇḍanāthayoḥ,आश्चर्यं ब्रुवतो व्योम्नि पश्यतां त्रिदिवौकसाम् साधुवादैर्बहुविधैर्मत्रिणीदण्डनाथयोः
3,26,106,arcyamānā raṇaṃ cakre laghuhastā kumārikā dvitīyaṃ yuddhadivasaṃ samastamapi sā raṇe,अर्च्यमाना रणं चक्रे लघुहस्ता कुमारिका द्वितीयं युद्धदिवसं समस्तमपि सा रणे
3,26,107,prakāśayāmāsa balaṃ lalitāduhitā nijam astrapratyastramokṣeṇa tānsarvānapi bhindatī,प्रकाशयामास बलं ललितादुहिता निजम् अस्त्रप्रत्यस्त्रमोक्षेण तान्सर्वानपि भिन्दती
3,26,108,nārāyaṇāstramokṣeṇa maharājñīkumārikā dviśatyakṣauhiṇīsainyaṃ bhasmasādakarotkṣaṇāt,नारायणास्त्रमोक्षेण महराज्ञीकुमारिका द्विशत्यक्षौहिणीसैन्यं भस्मसादकरोत्क्षणात्
3,26,109,akṣauhiṇīnāṃ kṣayataḥ kṣaṇātkopamupāgatāḥ ākṛṣṭagurudhanvānaste 'patannekahelayā,अक्षौहिणीनां क्षयतः क्षणात्कोपमुपागताः आकृष्टगुरुधन्वानस्ते ऽपतन्नेकहेलया
3,26,110,tataḥ kalakale jāte śaktīnāṃ ca divaukasām yugapattriṃśato bāṇānasṛjatsā kumārikā,ततः कलकले जाते शक्तीनां च दिवौकसाम् युगपत्त्रिंशतो बाणानसृजत्सा कुमारिका
3,26,111,hastalāghavamāśritya muktaiścandrārdhasāyakaiḥ triṃśatā triṃśato bhaṇḍaputrāṇā sāhataṃ śiraḥ,हस्तलाघवमाश्रित्य मुक्तैश्चन्द्रार्धसायकैः त्रिंशता त्रिंशतो भण्डपुत्राणा साहतं शिरः
3,26,112,iti bhaṇḍasya putreṣu prāpteṣu yamasādanam atyantavismayāviṣṭā vabṛṣuḥ puṣpamabhragāḥ,इति भण्डस्य पुत्रेषु प्राप्तेषु यमसादनम् अत्यन्तविस्मयाविष्टा वबृषुः पुष्पमभ्रगाः
3,26,113,sā ca putrī mahārājñyāḥ vidhvastāsuramainikā mantriṇīdaṇḍanāthābhyāmāliṅgyata bhṛśaṃ mudā,सा च पुत्री महाराज्ञ्याः विध्वस्तासुरमैनिका मन्त्रिणीदण्डनाथाभ्यामालिङ्ग्यत भृशं मुदा
3,26,114,tasyāḥ parākramonmeṣairnṛtyantyojayadāyibhiḥ śaktayastumulaṃ cakruḥ sādhuvādairjagattrayam,तस्याः पराक्रमोन्मेषैर्नृत्यन्त्योजयदायिभिः शक्तयस्तुमुलं चक्रुः साधुवादैर्जगत्त्रयम्
3,26,115,sarvāśca śaktisenānyo daṇḍanāthāpuraḥsarāḥ tadāścaryaṃ mahārājñyai nivedayitumudgatāḥ,सर्वाश्च शक्तिसेनान्यो दण्डनाथापुरःसराः तदाश्चर्यं महाराज्ञ्यै निवेदयितुमुद्गताः
3,26,116,tābhirnivedyamānāni sā devī lalitāṃbikā putrībhujāvadānāni śrutvā prītiṃ samāyayau,ताभिर्निवेद्यमानानि सा देवी ललितांबिका पुत्रीभुजावदानानि श्रुत्वा प्रीतिं समाययौ
3,26,117,samastamapi taccakraṃ śaktīnāṃ tatparākramaiḥ adṛṣṭapūrvairdeveṣu vismayasya vaśaṃ gatam,समस्तमपि तच्चक्रं शक्तीनां तत्पराक्रमैः अदृष्टपूर्वैर्देवेषु विस्मयस्य वशं गतम्
3,27,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne bhaṇḍaputravadho nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ atha naṣṭeṣu putreṣu śokānalapariplutaḥ vilalāpa sa daityendro matvā jātaṃ kulakṣayam,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने भण्डपुत्रवधो नाम षड्विंशो ऽध्यायः अथ नष्टेषु पुत्रेषु शोकानलपरिप्लुतः विललाप स दैत्येन्द्रो मत्वा जातं कुलक्षयम्
3,27,2,hā putrā hā guṇodārā hā madekaparāyaṇāḥ hā mannetrasudhāpūrā hā matkulavivardhanāḥ,हा पुत्रा हा गुणोदारा हा मदेकपरायणाः हा मन्नेत्रसुधापूरा हा मत्कुलविवर्धनाः
3,27,3,hā samastasuraśreṣṭhamadabhañjanatatparāḥ hā samastasurastrīṇāmantarmohanamanmathāḥ,हा समस्तसुरश्रेष्ठमदभञ्जनतत्पराः हा समस्तसुरस्त्रीणामन्तर्मोहनमन्मथाः
3,27,4,diśata prītivācaṃ me mamāṅke valgatādhunā kimidānīmimaṃ tātamavamucya sukhaṃ gatāḥ,दिशत प्रीतिवाचं मे ममाङ्के वल्गताधुना किमिदानीमिमं तातमवमुच्य सुखं गताः
3,27,5,yuṣmānvinā na śobhante mama rājyāni putrakāḥ riktāni mama gehāni riktā rājasabhāpi me,युष्मान्विना न शोभन्ते मम राज्यानि पुत्रकाः रिक्तानि मम गेहानि रिक्ता राजसभापि मे
3,27,6,kathamevaṃ viniḥśeṣaṃ hatāyūyaṃ durāśayāḥ apradhṛṣyabhujāsattvānbhavato matkulāṅkurān kathamekapade duṣṭā vanitā saṃgare 'vadhīt,कथमेवं विनिःशेषं हतायूयं दुराशयाः अप्रधृष्यभुजासत्त्वान्भवतो मत्कुलाङ्कुरान् कथमेकपदे दुष्टा वनिता संगरे ऽवधीत्
3,27,7,mama naṣṭāni saukhyāni mama naṣṭāḥ kulastriyaḥ itaḥ paraṃ kule kṣīṇe sāhasāni sukhāni ca,मम नष्टानि सौख्यानि मम नष्टाः कुलस्त्रियः इतः परं कुले क्षीणे साहसानि सुखानि च
3,27,8,bhavataḥ sukṛtairlabdhvā mama pūrvajanuḥkṛtaiḥ nāśo 'yaṃ bhavatāmadya jāto naṣṭastato 'smyaham,भवतः सुकृतैर्लब्ध्वा मम पूर्वजनुःकृतैः नाशो ऽयं भवतामद्य जातो नष्टस्ततो ऽस्म्यहम्
3,27,9,hā hato 'smi vipanno 'smi mandabhāgyo 'smi putrakāḥ iti śokātsa paryasyanpralapanmuktamūrdhajaḥ mūrcchayā luptahṛdayo niṣpapāta nupāsanāt,हा हतो ऽस्मि विपन्नो ऽस्मि मन्दभाग्यो ऽस्मि पुत्रकाः इति शोकात्स पर्यस्यन्प्रलपन्मुक्तमूर्धजः मूर्च्छया लुप्तहृदयो निष्पपात नुपासनात्
3,27,10,viśukraśca viṣaṅgaśca kuṭilākṣaśca saṃsadi bhaṇḍamāśvāsayāmāsurdaivasya kuṭilakramaiḥ,विशुक्रश्च विषङ्गश्च कुटिलाक्षश्च संसदि भण्डमाश्वासयामासुर्दैवस्य कुटिलक्रमैः
3,27,11,viśukra uvāca devaki prākṛta iva prāptaḥ śokasya vaśyatām lapasi tve prati sutānprāptamṛtyūnmahāhave,विशुक्र उवाच देवकि प्राकृत इव प्राप्तः शोकस्य वश्यताम् लपसि त्वे प्रति सुतान्प्राप्तमृत्यून्महाहवे
3,27,12,dharmavānvihitaḥ panthā vīrāṇāmeṣa śāśvataḥ aśocyamāhave mṛtyuṃ prāpnuvanti yadarhitam,धर्मवान्विहितः पन्था वीराणामेष शाश्वतः अशोच्यमाहवे मृत्युं प्राप्नुवन्ति यदर्हितम्
3,27,13,etadeva vināśāya śalyavadbādhate manaḥ yatstrī samāgatya haṭhānni hanti subhaṭānraṇe,एतदेव विनाशाय शल्यवद्बाधते मनः यत्स्त्री समागत्य हठान्नि हन्ति सुभटान्रणे
3,27,14,ityukte tena daityena putraśoko vyamucyata bhaṇḍena caṇḍakālāgnisadṛśaḥ krodha ādadhe,इत्युक्ते तेन दैत्येन पुत्रशोको व्यमुच्यत भण्डेन चण्डकालाग्निसदृशः क्रोध आदधे
3,27,15,sa kośātkṣipramuddhṛtya khaḍgamugraṃ yamopamam visphāritākṣiyugalo bhṛśaṃ jajvāla tejasā,स कोशात्क्षिप्रमुद्धृत्य खड्गमुग्रं यमोपमम् विस्फारिताक्षियुगलो भृशं जज्वाल तेजसा
3,27,16,idānīmeva tāṃ duṣṭāṃ khaḍgenānena khaṇḍaśaḥ śakalīkṛtya samare śramaṃ prāpsyāmi bandhubhiḥ,इदानीमेव तां दुष्टां खड्गेनानेन खण्डशः शकलीकृत्य समरे श्रमं प्राप्स्यामि बन्धुभिः
3,27,17,iti roṣaskhaladvarṇaḥ śvasanniva bhujaṅgamaḥ khaḍgaṃ vidhunvannutthāya pracacālā timattavat,इति रोषस्खलद्वर्णः श्वसन्निव भुजङ्गमः खड्गं विधुन्वन्नुत्थाय प्रचचाला तिमत्तवत्
3,27,18,taṃ nirudhya ca saṃbhrāntāḥ sarve dānavapuṅgavāḥ vācamūcuratikrodhājjvalanto lalitāṃ prati,तं निरुध्य च संभ्रान्ताः सर्वे दानवपुङ्गवाः वाचमूचुरतिक्रोधाज्ज्वलन्तो ललितां प्रति
3,27,19,na tadarthe tvayā kāryaḥ svāminsaṃbhrama īdṛśaḥ asmābhiḥ svabalairyuktai raṇotsāho vidhīyate,न तदर्थे त्वया कार्यः स्वामिन्संभ्रम ईदृशः अस्माभिः स्वबलैर्युक्तै रणोत्साहो विधीयते
3,27,20,bhavadājñālavaṃ prāpya samastabhuvanaṃ haṭhāt vimarddayitumīśāḥ smaḥ kimu tāṃ mugdhabhāminīm,भवदाज्ञालवं प्राप्य समस्तभुवनं हठात् विमर्द्दयितुमीशाः स्मः किमु तां मुग्धभामिनीम्
3,27,21,kiṃ cūṣayāmaḥ saptābdhīnkṣodayāmo 'tha vā girīn adharottaramevaitattrailokyaṃ karavāma vā,किं चूषयामः सप्ताब्धीन्क्षोदयामो ऽथ वा गिरीन् अधरोत्तरमेवैतत्त्रैलोक्यं करवाम वा
3,27,22,chinadāma surānsarvānbhinadāma tadālayān pinṣāma haritpālānājñāṃ dehi mahāmate,छिनदाम सुरान्सर्वान्भिनदाम तदालयान् पिन्षाम हरित्पालानाज्ञां देहि महामते
3,27,23,ityudīrita mākarṇya mahāhaṅkāragarvitam uvāca vacanaṃ kruddhaḥ pratighāruṇalocanaḥ,इत्युदीरित माकर्ण्य महाहङ्कारगर्वितम् उवाच वचनं क्रुद्धः प्रतिघारुणलोचनः
3,27,24,viśukra bhavatā gatvā māyāntārhitavarṣmaṇā jayavighnaṃ mahāyantraṃ karttavyaṃ kaṭake dviṣām,विशुक्र भवता गत्वा मायान्तार्हितवर्ष्मणा जयविघ्नं महायन्त्रं कर्त्तव्यं कटके द्विषाम्
3,27,25,iti tasya vacaḥ śrutvā viśukro roṣarūṣitaḥ māyātirohitavapurjagāma lalitābalam,इति तस्य वचः श्रुत्वा विशुक्रो रोषरूषितः मायातिरोहितवपुर्जगाम ललिताबलम्
3,27,26,tasminprayātumudyukte suryo 'staṃ samupāgataḥ paryastakiraṇastomapāṭalīkṛtadiṅmukhaḥ,तस्मिन्प्रयातुमुद्युक्ते सुर्यो ऽस्तं समुपागतः पर्यस्तकिरणस्तोमपाटलीकृतदिङ्मुखः
3,27,27,anurāgavatī saṃdhyā prayāntaṃ bhānumālinam anuvavrāja pātālakuñje rantumivotsukā,अनुरागवती संध्या प्रयान्तं भानुमालिनम् अनुवव्राज पातालकुञ्जे रन्तुमिवोत्सुका
3,27,28,vegātprapatato bhānordehasaṃgātsamutthitāḥ caramābdheriva payaḥkaṇāstārā virejire,वेगात्प्रपततो भानोर्देहसंगात्समुत्थिताः चरमाब्धेरिव पयःकणास्तारा विरेजिरे
3,27,29,athāsasāda bahulaṃ tamaḥ kajjalamecakam sārthaṃ karttumivodyuktaṃ savarṇasyāsidurdhiyā,अथाससाद बहुलं तमः कज्जलमेचकम् सार्थं कर्त्तुमिवोद्युक्तं सवर्णस्यासिदुर्धिया
3,27,30,māyārathaṃ samārūḍho gūḍhaśarvarasaṃvṛtaḥ adṛśyavapurāpede lalitākaṭakaṃ khalaḥ,मायारथं समारूढो गूढशर्वरसंवृतः अदृश्यवपुरापेदे ललिताकटकं खलः
3,27,31,tatra gatvā jvalajjvālaṃ vahniprākāramaṇḍalam śatayojanavistārāmālokayat durmatiḥ,तत्र गत्वा ज्वलज्ज्वालं वह्निप्राकारमण्डलम् शतयोजनविस्तारामालोकयत् दुर्मतिः
3,27,32,parito vibhramañśālamavakāśamavāpnuvan dakṣiṇaṃ dvāramāsādya nidadhyau kṣaṇamuddhataḥ,परितो विभ्रमञ्शालमवकाशमवाप्नुवन् दक्षिणं द्वारमासाद्य निदध्यौ क्षणमुद्धतः
3,27,33,tatrāpaśyanmahāsattvāssāvadhānā dhṛtāyudhāḥ ārūḍhayānāḥ sanaddhavarmāṇo dvāradeśataḥ,तत्रापश्यन्महासत्त्वास्सावधाना धृतायुधाः आरूढयानाः सनद्धवर्माणो द्वारदेशतः
3,27,34,staṃbhinīpramukhāḥ śaktīrviśatyakṣauhiṇīyutāḥ sarvadā dvārarakṣārthaṃ nirdiṣṭā daṇḍanāthayā,स्तंभिनीप्रमुखाः शक्तीर्विशत्यक्षौहिणीयुताः सर्वदा द्वाररक्षार्थं निर्दिष्टा दण्डनाथया
3,27,35,vilokya vismayāviṣṭo vicārya ca ciraṃ tadā śālasya bahirevāsau sthitvā yantraṃ samātanot,विलोक्य विस्मयाविष्टो विचार्य च चिरं तदा शालस्य बहिरेवासौ स्थित्वा यन्त्रं समातनोत्
3,27,36,gavyūtimātrakāyāme tatsamānapravistare śilāpaṭṭe sumahati prālikhadyantramuttamam,गव्यूतिमात्रकायामे तत्समानप्रविस्तरे शिलापट्टे सुमहति प्रालिखद्यन्त्रमुत्तमम्
3,27,37,aṣṭadikṣvaṣṭaśūlena saṃhārākṣaramaulinā aṣṭabhirdaivataiścaiva yuktaṃ yantraṃ samālikhat,अष्टदिक्ष्वष्टशूलेन संहाराक्षरमौलिना अष्टभिर्दैवतैश्चैव युक्तं यन्त्रं समालिखत्
3,27,38,alasā kṛpaṇā dīnā nitandrāca pramīlikā klībā ca nirahaṅkārā cetyaṣṭau devatāḥ smṛtāḥ,अलसा कृपणा दीना नितन्द्राच प्रमीलिका क्लीबा च निरहङ्कारा चेत्यष्टौ देवताः स्मृताः
3,27,39,devatāṣṭakametaśca śūlāṣṭakapuṭopari niyojya likhitaṃ yantraṃ māyāvī samamantrayat,देवताष्टकमेतश्च शूलाष्टकपुटोपरि नियोज्य लिखितं यन्त्रं मायावी सममन्त्रयत्
3,27,40,pūjāṃ vidhāya mantrasya balibhiśchāgalādibhiḥ tadyantraṃ cārikaṭake prākṣipatsamare 'suraḥ,पूजां विधाय मन्त्रस्य बलिभिश्छागलादिभिः तद्यन्त्रं चारिकटके प्राक्षिपत्समरे ऽसुरः
3,27,41,pākārasya bahirbhāge vartinā tena durdhiyā kṣiptamullaṅghya ca raṇe papāta kaṭakāntare,पाकारस्य बहिर्भागे वर्तिना तेन दुर्धिया क्षिप्तमुल्लङ्घ्य च रणे पपात कटकान्तरे
3,27,42,tadyantrasya vikāreṇa kaṭakasthāstuśaktayaḥ vimuktaśastrasaṃnyāsamāsthitā dīnamānasāḥ,तद्यन्त्रस्य विकारेण कटकस्थास्तुशक्तयः विमुक्तशस्त्रसंन्यासमास्थिता दीनमानसाः
3,27,43,kiṃ hatairasuraiḥ kāryaṃ śastrāśastrikramairalam jayasiddhaphalaṃ kiṃ vā prāṇihiṃsā ca pāpadā,किं हतैरसुरैः कार्यं शस्त्राशस्त्रिक्रमैरलम् जयसिद्धफलं किं वा प्राणिहिंसा च पापदा
3,27,44,amarāṇāṃ kṛte ko 'yaṃ kimasmākaṃ bhaviṣyati vṛthā kalakalaṃ kṛtvā na phalaṃ yuddhakarmaṇā,अमराणां कृते को ऽयं किमस्माकं भविष्यति वृथा कलकलं कृत्वा न फलं युद्धकर्मणा
3,27,45,kā svāminī mahārājñī kā vāsau daṇḍanāyikā kā vā sā mantriṇī śyāmā bhṛtyatvaṃ no 'tha kīdṛśam,का स्वामिनी महाराज्ञी का वासौ दण्डनायिका का वा सा मन्त्रिणी श्यामा भृत्यत्वं नो ऽथ कीदृशम्
3,27,46,iha sarvābhirasmābhirbhṛtyabhūtābhirekikā vanitā svāminīkṛtye kiṃ phalaṃ mokṣyate param,इह सर्वाभिरस्माभिर्भृत्यभूताभिरेकिका वनिता स्वामिनीकृत्ये किं फलं मोक्ष्यते परम्
3,27,47,pareṣāṃ marmabhidurairāyudhairna prayojanam yuddhaṃ śāmyatu cāsmākaṃ dehaśastrakṣatipradam,परेषां मर्मभिदुरैरायुधैर्न प्रयोजनम् युद्धं शाम्यतु चास्माकं देहशस्त्रक्षतिप्रदम्
3,27,48,yuddhe ca maraṇaṃ bhāvi vṛthā syurjīvitāni naḥ yuddhe mṛtyurbhavedeva iti tatra pramaiva kā,युद्धे च मरणं भावि वृथा स्युर्जीवितानि नः युद्धे मृत्युर्भवेदेव इति तत्र प्रमैव का
3,27,49,utsāhena phalaṃ nāsti nidraivaikā sukhāvahā ālasyasadṛśaṃ nāsti cittaviśrāntidāyakam,उत्साहेन फलं नास्ति निद्रैवैका सुखावहा आलस्यसदृशं नास्ति चित्तविश्रान्तिदायकम्
3,27,50,etādṛśīśca no jñātvā sā rājñī kiṃ kariṣyati tasyā rājñītvamapi naḥ samavāyena kalpitam,एतादृशीश्च नो ज्ञात्वा सा राज्ञी किं करिष्यति तस्या राज्ञीत्वमपि नः समवायेन कल्पितम्
3,27,51,evaṃ copekṣitāsmābhiḥ sā vinaṣṭabalā bhavet naṣṭa sattvā ca sā rājñī kānnaḥ śikṣāṃ kariṣyati,एवं चोपेक्षितास्माभिः सा विनष्टबला भवेत् नष्ट सत्त्वा च सा राज्ञी कान्नः शिक्षां करिष्यति
3,27,52,evameva raṇāraṃbhaṃ vimucya vidhutāyudhāḥ śaktayo nidrayā dvāre ghūrṇamānā ivābhavan,एवमेव रणारंभं विमुच्य विधुतायुधाः शक्तयो निद्रया द्वारे घूर्णमाना इवाभवन्
3,27,53,sarvatra māndyaṃ kāryeṣu mahadālasyamāgatam śithilaṃ cābhavatsarvaṃ śaktīnāṃ kaṭakaṃ mahat,सर्वत्र मान्द्यं कार्येषु महदालस्यमागतम् शिथिलं चाभवत्सर्वं शक्तीनां कटकं महत्
3,27,54,jayavighnaṃ mahāyantramiti kṛtvā sa dānavaḥ,जयविघ्नं महायन्त्रमिति कृत्वा स दानवः
3,27,55,nirvidya tatprabhāveṇa kaṭakaṃ pramimanthiṣuḥ dvitīyayuddhadivasasyārdharātre gate sati,निर्विद्य तत्प्रभावेण कटकं प्रमिमन्थिषुः द्वितीययुद्धदिवसस्यार्धरात्रे गते सति
3,27,56,nismṛtya nagarādbhūyastriṃśadakṣauhiṇīvṛtaḥ ājagāma punardaityo viśukraḥ kaṭakaṃ dviṣām,निस्मृत्य नगराद्भूयस्त्रिंशदक्षौहिणीवृतः आजगाम पुनर्दैत्यो विशुक्रः कटकं द्विषाम्
3,27,57,aśrūyanta tatastasya raṇaniḥsāṇanisvanāḥ tathāpi tā nirudyogāḥ śaktayaḥ kaṭake 'bhavan,अश्रूयन्त ततस्तस्य रणनिःसाणनिस्वनाः तथापि ता निरुद्योगाः शक्तयः कटके ऽभवन्
3,27,58,tadā mahānubhāvatvādvikārairvighnayantrajaiḥ aspṛṣṭe mantriṇīdaṇḍanāthe cintāmavā patuḥ,तदा महानुभावत्वाद्विकारैर्विघ्नयन्त्रजैः अस्पृष्टे मन्त्रिणीदण्डनाथे चिन्तामवा पतुः
3,27,59,aho bata mahatkaṣṭamidamāpatitaṃ bhayam kasya vātha vikāreṇa sainikā nirgatodyamāḥ,अहो बत महत्कष्टमिदमापतितं भयम् कस्य वाथ विकारेण सैनिका निर्गतोद्यमाः
3,27,60,nirastāyudhasaṃraṃbhā nidrātandrāvighūrṇitāḥ na mānayanti vākyāni rārcayanti maheśvarīm audāsīnyaṃ vitanvanti śaktayo nispṛhā imāḥ,निरस्तायुधसंरंभा निद्रातन्द्राविघूर्णिताः न मानयन्ति वाक्यानि रार्चयन्ति महेश्वरीम् औदासीन्यं वितन्वन्ति शक्तयो निस्पृहा इमाः
3,27,61,iti te mantriṇīdaṇḍanāthe cintāparāyaṇe cakrasyandanamārūḍhe mahārājñīṃ samūcatuḥ,इति ते मन्त्रिणीदण्डनाथे चिन्तापरायणे चक्रस्यन्दनमारूढे महाराज्ञीं समूचतुः
3,27,62,mantriṇyuvāca devi sakya vikāro 'yaṃ śaktayo vigatodyamāḥ na śṛṇvanti mahārājñi tavājñāṃ viśvapālitām,मन्त्रिण्युवाच देवि सक्य विकारो ऽयं शक्तयो विगतोद्यमाः न शृण्वन्ति महाराज्ञि तवाज्ञां विश्वपालिताम्
3,27,63,anyonyaṃ ca viraktāstāḥ parācyaḥ sarvakarmasu nidrātandrāmukulitā durvākyāni vitanvate,अन्योन्यं च विरक्तास्ताः पराच्यः सर्वकर्मसु निद्रातन्द्रामुकुलिता दुर्वाक्यानि वितन्वते
3,27,64,kā daṇḍinī mantriṇī kā mahārājñīti kā punaḥ yuddhaṃ ca kīdṛśamiti kṣepaṃ bhūri vitanvate,का दण्डिनी मन्त्रिणी का महाराज्ञीति का पुनः युद्धं च कीदृशमिति क्षेपं भूरि वितन्वते
3,27,65,asminnevāntare śatrurāgacchati mahābalaḥ uddaṇḍabherīnisvānairvibhindanniva rodasī,अस्मिन्नेवान्तरे शत्रुरागच्छति महाबलः उद्दण्डभेरीनिस्वानैर्विभिन्दन्निव रोदसी
3,27,66,atra yatprāptarūpaṃ tanmahārājñi prapadyatām ityuktvā saha daṇḍinyā mantriṇī praṇatiṃ vyadhāt,अत्र यत्प्राप्तरूपं तन्महाराज्ञि प्रपद्यताम् इत्युक्त्वा सह दण्डिन्या मन्त्रिणी प्रणतिं व्यधात्
3,27,67,tataḥ sā lalitā devī kāmeśvaramukhaṃ prati dattadṛṣṭaḍiḥ samahasadatiraktaradāvaliḥ,ततः सा ललिता देवी कामेश्वरमुखं प्रति दत्तदृष्टडिः समहसदतिरक्तरदावलिः
3,27,68,tasyāḥ smitaprabhāpuñje kuñjarākṛtimānmukhe kaṭakroḍagaladdānaḥ kaścideva vyajṛṃbhata,तस्याः स्मितप्रभापुञ्जे कुञ्जराकृतिमान्मुखे कटक्रोडगलद्दानः कश्चिदेव व्यजृंभत
3,27,69,japāpaṭalapāṭalyo bālacandravapurdharaḥ bījapūragadāmikṣucāpaṃ śūlaṃ sudarśanam,जपापटलपाटल्यो बालचन्द्रवपुर्धरः बीजपूरगदामिक्षुचापं शूलं सुदर्शनम्
3,27,70,abjapāśotpalavrīhimañjarīvaradāṃ kuśān ratnakuṃbhaṃ ca daśabhiḥ svakairhastaiḥ samudvahan,अब्जपाशोत्पलव्रीहिमञ्जरीवरदां कुशान् रत्नकुंभं च दशभिः स्वकैर्हस्तैः समुद्वहन्
3,27,71,tundilaścandracūḍālo mandrabṛṃhitanisvanaḥ siddhilakṣmīsamāśliṣṭaḥ praṇanāma maheśvarīm,तुन्दिलश्चन्द्रचूडालो मन्द्रबृंहितनिस्वनः सिद्धिलक्ष्मीसमाश्लिष्टः प्रणनाम महेश्वरीम्
3,27,72,tayā kṛtāśīḥ sa mahāngaṇanātho gajānanaḥ jayavighnamahāyantraṃbhettuṃ vegādviniryayau,तया कृताशीः स महान्गणनाथो गजाननः जयविघ्नमहायन्त्रंभेत्तुं वेगाद्विनिर्ययौ
3,27,73,antarevahi śālasya bhramaddantāvalānanaḥ nibhṛtaṃ kutracillagnaṃ jayavighnaṃ vyalokayat,अन्तरेवहि शालस्य भ्रमद्दन्तावलाननः निभृतं कुत्रचिल्लग्नं जयविघ्नं व्यलोकयत्
3,27,74,sa devo ghoranirghātairduḥsahairdantapātanaiḥ kṣaṇāccūrmīkaroti sma jayavighnamahāśilām,स देवो घोरनिर्घातैर्दुःसहैर्दन्तपातनैः क्षणाच्चूर्मीकरोति स्म जयविघ्नमहाशिलाम्
3,27,75,tatra sthitābhirduṣṭābhirdevatābhiḥ sahaiva saḥ parāgaśeṣatāṃ nītvā tadyantraṃ prakṣipaddivi,तत्र स्थिताभिर्दुष्टाभिर्देवताभिः सहैव सः परागशेषतां नीत्वा तद्यन्त्रं प्रक्षिपद्दिवि
3,27,76,tataḥ kilakilārāvaṃ kṛtvā'lasyavivarjitāḥ udyatāḥ samaraṃ kartuṃ śaktayaḥ śastrapāṇayaḥ,ततः किलकिलारावं कृत्वाऽलस्यविवर्जिताः उद्यताः समरं कर्तुं शक्तयः शस्त्रपाणयः
3,27,77,sa detivadanaḥ kaṇṭhakalitākuṇṭhanisvanaḥ jayayantraṃ hi tatsṛṣṭaṃ tathā rātrau vyanāśayat,स देतिवदनः कण्ठकलिताकुण्ठनिस्वनः जययन्त्रं हि तत्सृष्टं तथा रात्रौ व्यनाशयत्
3,27,78,imaṃ vṛttāntamākarṇya bhaṇḍaḥ sa kṣobhamāyayau sasarjaya bahūnātmarūpāndantāvalānanān,इमं वृत्तान्तमाकर्ण्य भण्डः स क्षोभमाययौ ससर्जय बहूनात्मरूपान्दन्तावलाननान्
3,27,79,te kaṭakroḍavigalanmadasaurabhacañcalaiḥ cañcarīkakulairagre gīyamānamahodayāḥ,ते कटक्रोडविगलन्मदसौरभचञ्चलैः चञ्चरीककुलैरग्रे गीयमानमहोदयाः
3,27,80,sphuraddāḍimakiñjalkavikṣepakararociṣaḥ sadā ratnākarānekahelayā pātumudyatāḥ,स्फुरद्दाडिमकिञ्जल्कविक्षेपकररोचिषः सदा रत्नाकरानेकहेलया पातुमुद्यताः
3,27,81,āmodapramukhā ṛddhimukhyaśaktiniṣevitāḥ āmodaśca pramodaśca mumukho durmukhastathā,आमोदप्रमुखा ऋद्धिमुख्यशक्तिनिषेविताः आमोदश्च प्रमोदश्च मुमुखो दुर्मुखस्तथा
3,27,82,arighno vighnakarttā ca ṣaḍete vighnanāyakāḥ te saptakoṭisaṃkhyānāṃ heraṃbāṇāmadhīśvarāḥ,अरिघ्नो विघ्नकर्त्ता च षडेते विघ्ननायकाः ते सप्तकोटिसंख्यानां हेरंबाणामधीश्वराः
3,27,83,te puraścalitāstasya mahāgaṇapate raṇe agniprākāravalayādvinirgatya gajānanāḥ,ते पुरश्चलितास्तस्य महागणपते रणे अग्निप्राकारवलयाद्विनिर्गत्य गजाननाः
3,27,84,krodhahuṅkāratumulāḥ pratya padyanta dānavān punaḥ pracaṇḍaphūtkārabadhirīkṛtaviṣṭapāḥ,क्रोधहुङ्कारतुमुलाः प्रत्य पद्यन्त दानवान् पुनः प्रचण्डफूत्कारबधिरीकृतविष्टपाः
3,27,85,papāta daityasainyeṣu gaṇacakracamūgaṇaḥ acchidanniśitairbāṇairgaṇanāthaḥ sa dānavān,पपात दैत्यसैन्येषु गणचक्रचमूगणः अच्छिदन्निशितैर्बाणैर्गणनाथः स दानवान्
3,27,86,gaṇanāthena tasyābhūdviśukrasya mahaujasaḥ yuddhamuddhatahuṅkārabhinnakārmukaniḥsvanam,गणनाथेन तस्याभूद्विशुक्रस्य महौजसः युद्धमुद्धतहुङ्कारभिन्नकार्मुकनिःस्वनम्
3,27,87,bhrukuṭī kuṭile cakre daṣṭoṣṭhamatipāṭalam viśukro yudhi bibhrāṇaḥ samayudhyata tena saḥ,भ्रुकुटी कुटिले चक्रे दष्टोष्ठमतिपाटलम् विशुक्रो युधि बिभ्राणः समयुध्यत तेन सः
3,27,88,śastrāghaṭṭananisvānair huṃkāraiśca suradviṣām daityasaptikhurakrīḍatkuddālīkūṭanisvanaiḥ,शस्त्राघट्टननिस्वानैर् हुंकारैश्च सुरद्विषाम् दैत्यसप्तिखुरक्रीडत्कुद्दालीकूटनिस्वनैः
3,27,89,phetkāraiśca gacendrāṇāṃ bhayenākrandanairapi heṣayā ca hayaśreṇyā rathacakrasvanairapi,फेत्कारैश्च गचेन्द्राणां भयेनाक्रन्दनैरपि हेषया च हयश्रेण्या रथचक्रस्वनैरपि
3,27,90,dhanuṣāṃ guṇanissvānaiścakracītkaraṇairapi,धनुषां गुणनिस्स्वानैश्चक्रचीत्करणैरपि
3,27,91,śarasātkāraghoṣaiśca vīrabhāṣākadaṃbakaiḥ aṭṭahāsairmahendrāṇāṃ siṃhanādaiścabhūriśaḥ,शरसात्कारघोषैश्च वीरभाषाकदंबकैः अट्टहासैर्महेन्द्राणां सिंहनादैश्चभूरिशः
3,27,92,kṣubhyaddigantaraṃ tatra vavṛdhe yuddhamuddhatam triṃśadakṣauhiṇī senā viśukrasya durātmanaḥ,क्षुभ्यद्दिगन्तरं तत्र ववृधे युद्धमुद्धतम् त्रिंशदक्षौहिणी सेना विशुक्रस्य दुरात्मनः
3,27,93,pratyekaṃ yodhayā māsurgaṇanāthā mahārathāḥ dantairmarma vibhindanto viṣṭaṃyataśca śuṇḍayā,प्रत्येकं योधया मासुर्गणनाथा महारथाः दन्तैर्मर्म विभिन्दन्तो विष्टंयतश्च शुण्डया
3,27,94,krodhayantaḥ karṇatālaiḥ puṣkalāvarttakopamaiḥ nāsāśvāsaiśca paruṣairvikṣipantaḥ patākinīm,क्रोधयन्तः कर्णतालैः पुष्कलावर्त्तकोपमैः नासाश्वासैश्च परुषैर्विक्षिपन्तः पताकिनीम्
3,27,95,urobhirmardayantaśca śailavaprasamaprabhaiḥ piṃṣantaśca padāghātaiḥ pīnairghnantastathodaraiḥ,उरोभिर्मर्दयन्तश्च शैलवप्रसमप्रभैः पिंषन्तश्च पदाघातैः पीनैर्घ्नन्तस्तथोदरैः
3,27,96,vibhindantaśca śūlena kṛttantaścakrapātanaiḥ śaṅkhasvanena mahatā trāsayanto varūthinīm,विभिन्दन्तश्च शूलेन कृत्तन्तश्चक्रपातनैः शङ्खस्वनेन महता त्रासयन्तो वरूथिनीम्
3,27,97,gaṇanāthamukhodbhūtā gajavakrāḥ sahasraśaḥ dhūlīśeṣaṃ samastaṃ tatsainyaṃ cakrurmahodyatāḥ,गणनाथमुखोद्भूता गजवक्राः सहस्रशः धूलीशेषं समस्तं तत्सैन्यं चक्रुर्महोद्यताः
3,27,98,atha krodhasamāviṣṭo nijasainyapurogamaḥ preṣayāmāsa devasya gajāsura masau punaḥ,अथ क्रोधसमाविष्टो निजसैन्यपुरोगमः प्रेषयामास देवस्य गजासुर मसौ पुनः
3,27,99,pracaṇḍasiṃhanādena gajadaityena durdhiyā saptākṣauhiṇiyuktena yuyudhe sa gaṇeśvaraḥ,प्रचण्डसिंहनादेन गजदैत्येन दुर्धिया सप्ताक्षौहिणियुक्तेन युयुधे स गणेश्वरः
3,27,100,hīyamānaṃ samālokya gajāsurabhujābalam vardhamānaṃ ca tadvīryaṃ viśukraḥ prapalāyitaḥ,हीयमानं समालोक्य गजासुरभुजाबलम् वर्धमानं च तद्वीर्यं विशुक्रः प्रपलायितः
3,27,101,sa eka eva vīredraḥ pracalannākhuvāhanaḥ saptākṣauhiṇikāyuktaṃ gajāsuramamardayat,स एक एव वीरेद्रः प्रचलन्नाखुवाहनः सप्ताक्षौहिणिकायुक्तं गजासुरममर्दयत्
3,27,102,gajāsure ca nihate viśukre prapalāyite lalitāntikamāpede mahāgamapatirmṛdhāt,गजासुरे च निहते विशुक्रे प्रपलायिते ललितान्तिकमापेदे महागमपतिर्मृधात्
3,27,103,kālarātriśca daityānāṃ sā rātrirviratiṃ gatā lalitā cāti muditā babhūvāsya parākramaiḥ,कालरात्रिश्च दैत्यानां सा रात्रिर्विरतिं गता ललिता चाति मुदिता बभूवास्य पराक्रमैः
3,27,104,vitatāra mahārājñīprīyamāṇā gaṇeśituḥ sarvadaivatapūjāyāḥ pūrvapūjyatvamuttamam,विततार महाराज्ञीप्रीयमाणा गणेशितुः सर्वदैवतपूजायाः पूर्वपूज्यत्वमुत्तमम्
3,28,1,iti śrībrahmāṇḍapurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne gaṇanāthaparākramo nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ raṇebhagnaṃ mahādaityaṃ bhaṇḍadaityaḥ sahodaram senānāṃ kadanaṃ śrutvā santapto bahucintayā,इति श्रीब्रह्माण्डपुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने गणनाथपराक्रमो नाम सप्तविंशो ऽध्यायः रणेभग्नं महादैत्यं भण्डदैत्यः सहोदरम् सेनानां कदनं श्रुत्वा सन्तप्तो बहुचिन्तया
3,28,2,ubhāvapi sametau tau yuktau sarvaiścasainikaiḥ preṣayāmāsa yuddhāya bhaṇḍadaityaḥ sahodarau,उभावपि समेतौ तौ युक्तौ सर्वैश्चसैनिकैः प्रेषयामास युद्धाय भण्डदैत्यः सहोदरौ
3,28,3,tāvubhau paramakruddhau bhaṇḍadaityena deśitau viṣaṅgaśca viśukraśca mahodyama mavāpanuḥ,तावुभौ परमक्रुद्धौ भण्डदैत्येन देशितौ विषङ्गश्च विशुक्रश्च महोद्यम मवापनुः
3,28,4,kaniṣṭhasahitaṃ tatra yuvarājaṃ mahābalam viśukramanuvavrāja senā trailokyakampinī,कनिष्ठसहितं तत्र युवराजं महाबलम् विशुक्रमनुवव्राज सेना त्रैलोक्यकम्पिनी
3,28,5,akṣauhiṇīcatuḥśatyā senānāmāvṛtaśca saḥ yuvarājaḥ pravavṛdhe pratāpena mahīyasā,अक्षौहिणीचतुःशत्या सेनानामावृतश्च सः युवराजः प्रववृधे प्रतापेन महीयसा
3,28,6,ulūkajitprabhṛtayo bhāgineyā daśoddhatāḥ bhaṇḍasya ca bhaginyāntu dhūminyāṃ jātayonayaḥ,उलूकजित्प्रभृतयो भागिनेया दशोद्धताः भण्डस्य च भगिन्यान्तु धूमिन्यां जातयोनयः
3,28,7,kṛtāstraśikṣā bhaṇḍena mātulena mahīyasā vikrameṇa valantaste senānāthāḥ pratasthire,कृतास्त्रशिक्षा भण्डेन मातुलेन महीयसा विक्रमेण वलन्तस्ते सेनानाथाः प्रतस्थिरे
3,28,8,prodgataiścāpanirghoṣairghoṣayanto diśo daśa dvayormātulayoḥ prītiṃ bhāgineyā vitenire,प्रोद्गतैश्चापनिर्घोषैर्घोषयन्तो दिशो दश द्वयोर्मातुलयोः प्रीतिं भागिनेया वितेनिरे
3,28,9,ārūḍhayānāḥ pratyekagāḍhāhaṅkāraśālinaḥ ākṛṣṭagurudhanvāno viśukramanuvavrajuḥ,आरूढयानाः प्रत्येकगाढाहङ्कारशालिनः आकृष्टगुरुधन्वानो विशुक्रमनुवव्रजुः
3,28,10,yauvarājyaprabhācihnacchatracāmaraśobhitaḥ ārūḍhavāraṇaḥ prāpa viśukro yuddhamedinīm,यौवराज्यप्रभाचिह्नच्छत्रचामरशोभितः आरूढवारणः प्राप विशुक्रो युद्धमेदिनीम्
3,28,11,tataḥ kalakalārāvakāriṇyā senayā vṛtaḥ viśukraḥ paṭu dadhvāna siṃhanādaṃ bhayaṅkaram,ततः कलकलारावकारिण्या सेनया वृतः विशुक्रः पटु दध्वान सिंहनादं भयङ्करम्
3,28,12,tatkṣobhātkṣubhitasvāntāḥ śaktayaḥ saṃbhramoddhatāḥ agniprākāravalayānnirjagamurbaddhapaṅkayaḥ,तत्क्षोभात्क्षुभितस्वान्ताः शक्तयः संभ्रमोद्धताः अग्निप्राकारवलयान्निर्जगमुर्बद्धपङ्कयः
3,28,13,taḍinmayamivākāśaṃ kurvantyaḥ svasvarociṣā raktāmvujāvṛtamiva vyomacakraṃ raṇonmukhāḥ,तडिन्मयमिवाकाशं कुर्वन्त्यः स्वस्वरोचिषा रक्ताम्वुजावृतमिव व्योमचक्रं रणोन्मुखाः
3,28,14,atha bhaṇḍakanīyāṃsāvāgatau yuddhadurmadau niśamya yugapadyoddhaṃ mantriṇīdaṇḍanāyake,अथ भण्डकनीयांसावागतौ युद्धदुर्मदौ निशम्य युगपद्योद्धं मन्त्रिणीदण्डनायके
3,28,15,kiricakaṃ jñeyacakramārūḍhe rathaśekharam dhṛtātapatravalaye cāmarābhyāṃ ca vījite,किरिचकं ज्ञेयचक्रमारूढे रथशेखरम् धृतातपत्रवलये चामराभ्यां च वीजिते
3,28,16,apsarobhiḥ pranṛttābhirgīyamānamahodaye nirjagamatū raṇaṃ kartumubhābhyāṃ lalitājñayā,अप्सरोभिः प्रनृत्ताभिर्गीयमानमहोदये निर्जगमतू रणं कर्तुमुभाभ्यां ललिताज्ञया
3,28,17,śrīcakraratharājasya rakṣaṇārthaṃ niveśite śatākṣauhiṇikāṃ senāṃ varjayitvāstrabhīṣaṇam,श्रीचक्ररथराजस्य रक्षणार्थं निवेशिते शताक्षौहिणिकां सेनां वर्जयित्वास्त्रभीषणम्
3,28,18,anyatsarvaṃ camujālaṃ nirjagāma raṇonmukhī purataḥ prācaladdaṇḍanāthā rathaniṣeduṣī,अन्यत्सर्वं चमुजालं निर्जगाम रणोन्मुखी पुरतः प्राचलद्दण्डनाथा रथनिषेदुषी
3,28,19,ekayaiva karāṅgulyā ghūrṇayantī halāyudham musalaṃ cānyahastena bhrāmayantī muhurmuhuḥ,एकयैव कराङ्गुल्या घूर्णयन्ती हलायुधम् मुसलं चान्यहस्तेन भ्रामयन्ती मुहुर्मुहुः
3,28,20,taralendukalācūḍāsphuratpotramukhāmbujā puraḥ prahartrī samare sarvadā vikramoddhatā asyā anupracalitā geyacakrarathasthitā,तरलेन्दुकलाचूडास्फुरत्पोत्रमुखाम्बुजा पुरः प्रहर्त्री समरे सर्वदा विक्रमोद्धता अस्या अनुप्रचलिता गेयचक्ररथस्थिता
3,28,21,dhanuṣo dhvaninā viśvaṃ pūrayantī mahoddhatā veṇīkṛtakacanyastavilasaccandrapallavā,धनुषो ध्वनिना विश्वं पूरयन्ती महोद्धता वेणीकृतकचन्यस्तविलसच्चन्द्रपल्लवा
3,28,22,sphurattritayanetreṇa sindūratilakatviṣā pāṇinā padmaramyeṇa maṇikaṅkaṇacāruṇā,स्फुरत्त्रितयनेत्रेण सिन्दूरतिलकत्विषा पाणिना पद्मरम्येण मणिकङ्कणचारुणा
3,28,23,tūṇīramukhataḥ kṛṣṭaṃ bhrāmayantī śilīmukham jaya vardhasvavardhasvetyatiharṣasamākule,तूणीरमुखतः कृष्टं भ्रामयन्ती शिलीमुखम् जय वर्धस्ववर्धस्वेत्यतिहर्षसमाकुले
3,28,24,nṛtyadbhirdivyamunibhirvarddhitāśīrvaco 'mṛtaiḥ geyacakrarathendrasya cakranemivighaṭṭanaiḥ,नृत्यद्भिर्दिव्यमुनिभिर्वर्द्धिताशीर्वचो ऽमृतैः गेयचक्ररथेन्द्रस्य चक्रनेमिविघट्टनैः
3,28,25,dārayantī kṣititalaṃ daityānāṃ hṛdayaiḥ saha lokātiśāyitā viśvamanomohanakāriṇā gītibandhenāmarībhirbahvībhirgītavaibhavā,दारयन्ती क्षितितलं दैत्यानां हृदयैः सह लोकातिशायिता विश्वमनोमोहनकारिणा गीतिबन्धेनामरीभिर्बह्वीभिर्गीतवैभवा
3,28,26,akṣauhiṇīsahasrāṇāmaṣṭakaṃ samaroddhatam karṣatī kalpaviśleṣanirmaryādābdhisaṃnibham,अक्षौहिणीसहस्राणामष्टकं समरोद्धतम् कर्षती कल्पविश्लेषनिर्मर्यादाब्धिसंनिभम्
3,28,27,tasyāḥ śakticamūcakre kāścitkanakarociṣaḥ kāściddāḍimasaṃkāśāḥ kāścijjīmūtarociṣaḥ,तस्याः शक्तिचमूचक्रे काश्चित्कनकरोचिषः काश्चिद्दाडिमसंकाशाः काश्चिज्जीमूतरोचिषः
3,28,28,anyāḥ siṃdūrarucayaḥ parāḥ pāṭalapāṭalāḥ kācādrikāmbarāḥ kāścitparāḥ śyāmalakomalāḥ,अन्याः सिंदूररुचयः पराः पाटलपाटलाः काचाद्रिकाम्बराः काश्चित्पराः श्यामलकोमलाः
3,28,29,anyāstu hīrakaprakhyāḥ parā gārutmatopamāḥ viruddhaiḥ pañcabhirbāṇairmiśritaiḥ śatakoṭibhiḥ,अन्यास्तु हीरकप्रख्याः परा गारुत्मतोपमाः विरुद्धैः पञ्चभिर्बाणैर्मिश्रितैः शतकोटिभिः
3,28,30,vyañjayantyo deharucaṃ katicidvividhāyudhāḥ asaṃkhyāḥ śaktayaścelurdaṇḍinyāssainike tathā,व्यञ्जयन्त्यो देहरुचं कतिचिद्विविधायुधाः असंख्याः शक्तयश्चेलुर्दण्डिन्यास्सैनिके तथा
3,28,31,tathaiva sainyasannāho mantriṇyāḥ kumbhasambhava yathā bhūṣaṇaveṣādi yathā prabhāvalakṣaṇam,तथैव सैन्यसन्नाहो मन्त्रिण्याः कुम्भसम्भव यथा भूषणवेषादि यथा प्रभावलक्षणम्
3,28,32,yathā sadguṇaśālitvaṃ yathā cāśritalakṣaṇam yathā daityaughasaṃhāro yathā sarvaiśca pūjitā,यथा सद्गुणशालित्वं यथा चाश्रितलक्षणम् यथा दैत्यौघसंहारो यथा सर्वैश्च पूजिता
3,28,33,yathā śaktirmahārājñyā deḍinyaśca tathākhilam viśeṣastu paraṃ tasyāḥ sācivye tatkare sthitam mahārājñīvitīrṇaṃ tadājñāmudrāṅgulīyakam,यथा शक्तिर्महाराज्ञ्या देडिन्यश्च तथाखिलम् विशेषस्तु परं तस्याः साचिव्ये तत्करे स्थितम् महाराज्ञीवितीर्णं तदाज्ञामुद्राङ्गुलीयकम्
3,28,34,itthaṃ pracalite sainye mantriṇīdaṇḍanāthayoḥ tadbhārabhaṅgurā bhūmirdelālīlāmalaṃbata,इत्थं प्रचलिते सैन्ये मन्त्रिणीदण्डनाथयोः तद्भारभङ्गुरा भूमिर्देलालीलामलंबत
3,28,35,tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam uddhūtadhūlijaṃbālībhūtasaptārṇavījalam,ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् उद्धूतधूलिजंबालीभूतसप्तार्णवीजलम्
3,28,36,hayasthairhayasādinyo rathasthai rathasaṃsthitāḥ ādhoraṇairhastipakāḥ khaḍgaiḥ padgāśca saṅgatāḥ,हयस्थैर्हयसादिन्यो रथस्थै रथसंस्थिताः आधोरणैर्हस्तिपकाः खड्गैः पद्गाश्च सङ्गताः
3,28,37,daṇḍanāthāviṣaṅgeṇa samayudhyanta saṅgare viśukreṇa samaṃ śyāmā vikṛṣṭamaṇikārmukā,दण्डनाथाविषङ्गेण समयुध्यन्त सङ्गरे विशुक्रेण समं श्यामा विकृष्टमणिकार्मुका
3,28,38,aśvarūḍhā cakāroccaiḥ saholūkajitā raṇam sampadīśāca jagrāha puruṣeṇa yuyutsayā,अश्वरूढा चकारोच्चैः सहोलूकजिता रणम् सम्पदीशाच जग्राह पुरुषेण युयुत्सया
3,28,39,viṣeṇa nakulī devī samāhvāsta yuyutsayā kuntiṣeṇena samaraṃ mahāmāyā tadākarot,विषेण नकुली देवी समाह्वास्त युयुत्सया कुन्तिषेणेन समरं महामाया तदाकरोत्
3,28,40,maladena samaṃ cakre yuddhamunmattabhairavī laghuśyāmā cakāroccaiḥ kuśūreṇa samaṃ raṇam,मलदेन समं चक्रे युद्धमुन्मत्तभैरवी लघुश्यामा चकारोच्चैः कुशूरेण समं रणम्
3,28,41,svapneśī maṅgalākhyena daityendreṇa raṇaṃvyadhāt vāgvādinī tu jaghaṭe drughaṇena samaṃ raṇe,स्वप्नेशी मङ्गलाख्येन दैत्येन्द्रेण रणंव्यधात् वाग्वादिनी तु जघटे द्रुघणेन समं रणे
3,28,42,kolāṭena ca duṣṭena caṇḍakālyakarodraṇam akṣauhiṇībhirdaityānāṃ śatākṣauhiṇikāstathā mahāntaṃ samare cakruranyonyaṃ krodhamūrchitāḥ,कोलाटेन च दुष्टेन चण्डकाल्यकरोद्रणम् अक्षौहिणीभिर्दैत्यानां शताक्षौहिणिकास्तथा महान्तं समरे चक्रुरन्योन्यं क्रोधमूर्छिताः
3,28,43,pravartamāne samare viśukro duṣṭadānavaḥ vardhamānāṃ śakticamūṃ hīyamānāṃ nijāṃ camūm,प्रवर्तमाने समरे विशुक्रो दुष्टदानवः वर्धमानां शक्तिचमूं हीयमानां निजां चमूम्
3,28,44,avalokya ruṣāviṣṭaḥ sa kṛṣṭagurukārmukaḥ śaktisainye samaste 'pi tṛṣāstraṃ pramumoca ha,अवलोक्य रुषाविष्टः स कृष्टगुरुकार्मुकः शक्तिसैन्ये समस्ते ऽपि तृषास्त्रं प्रमुमोच ह
3,28,45,tena dāvānalajvālādīptena mathitaṃ balam tṛtīye yuddhadivase yāmamātraṃ gate ravau viśukramuktatarṣāstravyākulāḥ śaktayo 'van,तेन दावानलज्वालादीप्तेन मथितं बलम् तृतीये युद्धदिवसे याममात्रं गते रवौ विशुक्रमुक्ततर्षास्त्रव्याकुलाः शक्तयो ऽवन्
3,28,46,kṣobhayannindriyagrāmaṃ tālumūlaṃ viśoṣayan rūkṣayankarṇakuharamaṅgadaurvalyamāhavan,क्षोभयन्निन्द्रियग्रामं तालुमूलं विशोषयन् रूक्षयन्कर्णकुहरमङ्गदौर्वल्यमाहवन्
3,28,47,pātayanpṛthivīpṛṣṭhe dehaṃ visraṃsitāyudham āvirbabhūva śaktīnāmatitīvrastṛṣājvaraḥ,पातयन्पृथिवीपृष्ठे देहं विस्रंसितायुधम् आविर्बभूव शक्तीनामतितीव्रस्तृषाज्वरः
3,28,48,yuddheṣvanudyamakṛtā sarvotsāhavirodhinā tarṣeṇa tena kvathitaṃ śaktisainyaṃ vilokyasā mantriṇī saha potriṇyā bhṛśaṃ cintāmavāpa ha,युद्धेष्वनुद्यमकृता सर्वोत्साहविरोधिना तर्षेण तेन क्वथितं शक्तिसैन्यं विलोक्यसा मन्त्रिणी सह पोत्रिण्या भृशं चिन्तामवाप ह
3,28,49,uvāca tāṃ daṇḍanāthāmatyāhitaviśaṅkinīm rathasthitā rathagatā tatpratī kārakarmaṇe sakhi potriṇi duṣṭasya tarṣāstramidamāgatam,उवाच तां दण्डनाथामत्याहितविशङ्किनीम् रथस्थिता रथगता तत्प्रती कारकर्मणे सखि पोत्रिणि दुष्टस्य तर्षास्त्रमिदमागतम्
3,28,50,śithilīkurute sainyamasmākaṃ hā vidheḥ kramaḥ viśuṣkatālumūlānāṃ vibhraṣṭāyudhatejasām śaktīnāṃ maṇḍalenātra samare samupekṣitam,शिथिलीकुरुते सैन्यमस्माकं हा विधेः क्रमः विशुष्कतालुमूलानां विभ्रष्टायुधतेजसाम् शक्तीनां मण्डलेनात्र समरे समुपेक्षितम्
3,28,51,na kāpi kurute yuddhaṃ na dhārayati cāyudham viśuṣkatālumūlatvā dvaktumapyāli na kṣamāḥ,न कापि कुरुते युद्धं न धारयति चायुधम् विशुष्कतालुमूलत्वा द्वक्तुमप्यालि न क्षमाः
3,28,52,īdṛśīnno gatiṃ śrutvā kiṃ vakṣyati maheśvarī kṛtā cāpakṛtirdaityairupāyaḥ pravicintyatām,ईदृशीन्नो गतिं श्रुत्वा किं वक्ष्यति महेश्वरी कृता चापकृतिर्दैत्यैरुपायः प्रविचिन्त्यताम्
3,28,53,sarvatra dvyaṣṭasāhasrākṣauhiṇyamatra potriṇi ekāpi śaktirnaivāsti yā tarṣeṇa na pīḍitā,सर्वत्र द्व्यष्टसाहस्राक्षौहिण्यमत्र पोत्रिणि एकापि शक्तिर्नैवास्ति या तर्षेण न पीडिता
3,28,54,atraivāvasare dṛṣṭvā muktaśastrāṃ patākinīm randhraprahāriṇo hanta bāṇairnighnanti dānavāḥ,अत्रैवावसरे दृष्ट्वा मुक्तशस्त्रां पताकिनीम् रन्ध्रप्रहारिणो हन्त बाणैर्निघ्नन्ति दानवाः
3,28,55,atropāyastvayā kāryo mayā ca samarodyame tvadīyarathaparvastho yo 'sti śītamahārṇavaḥ,अत्रोपायस्त्वया कार्यो मया च समरोद्यमे त्वदीयरथपर्वस्थो यो ऽस्ति शीतमहार्णवः
3,28,56,tamādiśa samastānāṃ śaktīnāṃ tarṣanuttaye nālpaiḥ pānīyapānādyairetāsāṃ tarṣasaṃkṣayaḥ,तमादिश समस्तानां शक्तीनां तर्षनुत्तये नाल्पैः पानीयपानाद्यैरेतासां तर्षसंक्षयः
3,28,57,sa eva madirāsiṃdhuḥ śaktyaughaṃ tarpayiṣyati tamādiśa mahātmānaṃ samarotsāhakāriṇam sarvatarṣapraśamanaṃ mahābalavivardhanam,स एव मदिरासिंधुः शक्त्यौघं तर्पयिष्यति तमादिश महात्मानं समरोत्साहकारिणम् सर्वतर्षप्रशमनं महाबलविवर्धनम्
3,28,58,ityukte daṇḍanāthā sā sadupāyena harṣitā ājuhāva sudhāsiṃdhumājñāṃ cakreśvarī raṇe,इत्युक्ते दण्डनाथा सा सदुपायेन हर्षिता आजुहाव सुधासिंधुमाज्ञां चक्रेश्वरी रणे
3,28,59,sa madālasaraktākṣo hemābhaḥ sragvibhūṣitaḥ,स मदालसरक्ताक्षो हेमाभः स्रग्विभूषितः
3,28,60,praṇamya daṇḍanāthāṃ tāṃ tadājñāparipārakaḥ,प्रणम्य दण्डनाथां तां तदाज्ञापरिपारकः
3,28,61,ātmānaṃ bahudhā kṛtvā taruṇādityapāṭalam kvacittāpicchavacchyāmaṃ kvacicca dhavaladyutim,आत्मानं बहुधा कृत्वा तरुणादित्यपाटलम् क्वचित्तापिच्छवच्छ्यामं क्वचिच्च धवलद्युतिम्
3,28,62,koṭiśo madhurādhārā karihastasamākṛtīḥ vavarṣa siṃdhurājo 'yaṃ vāyunā bahulīkṛtaḥ,कोटिशो मधुराधारा करिहस्तसमाकृतीः ववर्ष सिंधुराजो ऽयं वायुना बहुलीकृतः
3,28,63,puṣkalāvartakādyaistu kalapakṣayabalāhakaiḥ niṣicyamāno madhye 'bdhiḥ śaktisainye papāta ha,पुष्कलावर्तकाद्यैस्तु कलपक्षयबलाहकैः निषिच्यमानो मध्ये ऽब्धिः शक्तिसैन्ये पपात ह
3,28,64,yadgandhāghrāmamātreṇa mṛta uttiṣṭhate sphuṭam durbalaḥ prabalaśca syāttadvavarṣa surāṃbudhiḥ,यद्गन्धाघ्राममात्रेण मृत उत्तिष्ठते स्फुटम् दुर्बलः प्रबलश्च स्यात्तद्ववर्ष सुरांबुधिः
3,28,65,parārddhasaṃkhyātītāstā madhudhārāparaṃparāḥ prapibantyaḥ pipāsārtairmukhaiḥ śaktaya utthitāḥ,परार्द्धसंख्यातीतास्ता मधुधारापरंपराः प्रपिबन्त्यः पिपासार्तैर्मुखैः शक्तय उत्थिताः
3,28,66,yathā sā madirāsiṃdhuvṛṣṭirdaityeṣu no patet tathā sainyasya parito mahāprākāramaṇḍalam,यथा सा मदिरासिंधुवृष्टिर्दैत्येषु नो पतेत् तथा सैन्यस्य परितो महाप्राकारमण्डलम्
3,28,67,laghuhastatayā muktaiḥ śarajātaiḥ sahasraśaḥ cakāra vismayakarī kadaṃbavanavāsinī,लघुहस्ततया मुक्तैः शरजातैः सहस्रशः चकार विस्मयकरी कदंबवनवासिनी
3,28,68,karmaṇā tena sarve 'pi vismitā maruto 'bhavan atha tāḥ śaktayo bhūri pibanti sma raṇāntare,कर्मणा तेन सर्वे ऽपि विस्मिता मरुतो ऽभवन् अथ ताः शक्तयो भूरि पिबन्ति स्म रणान्तरे
3,28,69,vividhā madirādhārā balotsāhavivardhanīḥ yasyā yasyā manaḥprītī ruciḥ svādo yathāyathā,विविधा मदिराधारा बलोत्साहविवर्धनीः यस्या यस्या मनःप्रीती रुचिः स्वादो यथायथा
3,28,70,tṛtīye yuddhadivase praharadvitayāvadhi saṃtataṃ madhyadhārābhiḥ pravavarṣa surāṃbudhiḥ,तृतीये युद्धदिवसे प्रहरद्वितयावधि संततं मध्यधाराभिः प्रववर्ष सुरांबुधिः
3,28,71,gauḍī paiṣṭī ca mādhvī ca varā kādaṃbarī tathā haitālī lāṅgaleyā ca tālajātāstathā surāḥ,गौडी पैष्टी च माध्वी च वरा कादंबरी तथा हैताली लाङ्गलेया च तालजातास्तथा सुराः
3,28,72,kalpavṛkṣodbhavā divyā nānādeśasamudbhavāḥ susvādusaurabhādyāśca śubhagandhasukhapradāḥ,कल्पवृक्षोद्भवा दिव्या नानादेशसमुद्भवाः सुस्वादुसौरभाद्याश्च शुभगन्धसुखप्रदाः
3,28,73,bakulaprasavāmodā dhvanantyo budbudojjvalāḥ kaṭukāśca kaṣāyāśca madhurāstiktatāspṛśaḥ,बकुलप्रसवामोदा ध्वनन्त्यो बुद्बुदोज्ज्वलाः कटुकाश्च कषायाश्च मधुरास्तिक्ततास्पृशः
3,28,74,bahuvarmasamāviṣṭāśchedinīḥ picchalāstathā īṣadamlāśca kaṭvamlā madhurāmlāstathā parāḥ,बहुवर्मसमाविष्टाश्छेदिनीः पिच्छलास्तथा ईषदम्लाश्च कट्वम्ला मधुराम्लास्तथा पराः
3,28,75,śastrakṣatarugāhantrī cāsthisaṃdhānadāyinī raṇabhramaharā śītā laghvyastadvatkavoṣṭhakāḥ,शस्त्रक्षतरुगाहन्त्री चास्थिसंधानदायिनी रणभ्रमहरा शीता लघ्व्यस्तद्वत्कवोष्ठकाः
3,28,76,saṃtāpahāriṇīścaiva vāruṇīstā jayapradāḥ nānāvidhāḥ surādhārā vavarṣa madirārṇavaḥ,संतापहारिणीश्चैव वारुणीस्ता जयप्रदाः नानाविधाः सुराधारा ववर्ष मदिरार्णवः
3,28,77,avicchinnaṃ yāmamātramekaikā tatra yoginī airāvatakara prakhyāṃ surādhārāṃ mudā papau,अविच्छिन्नं याममात्रमेकैका तत्र योगिनी ऐरावतकर प्रख्यां सुराधारां मुदा पपौ
3,28,78,uttānaṃ vadanaṃ kṛtvā vilolarasanāścalam śaktayaḥ prapapuḥ sīdhu mudā mīlitalocanāḥ,उत्तानं वदनं कृत्वा विलोलरसनाश्चलम् शक्तयः प्रपपुः सीधु मुदा मीलितलोचनाः
3,28,79,itthaṃ bahuvidhaṃ mādhvīdhārāpātaiḥ sudhāṃbudhiḥ āgatastarpayitvā tu divyarūpaṃ samāsthitaḥ,इत्थं बहुविधं माध्वीधारापातैः सुधांबुधिः आगतस्तर्पयित्वा तु दिव्यरूपं समास्थितः
3,28,80,punargatvā daṇḍanāthāṃ praṇamya sa surāṃbudhiḥ snigdhagaṃbhīraghoṣeṇa vākyaṃ cedamuvāca tām,पुनर्गत्वा दण्डनाथां प्रणम्य स सुरांबुधिः स्निग्धगंभीरघोषेण वाक्यं चेदमुवाच ताम्
3,28,81,devi paśya mahārājñi daṇḍamaṇḍalanāyike mayā saṃtarpitā mugdharūpā śaktivarūthinī,देवि पश्य महाराज्ञि दण्डमण्डलनायिके मया संतर्पिता मुग्धरूपा शक्तिवरूथिनी
3,28,82,kāścinnṛtyanti gāyantyo kalakvaṇitamekhalāḥ nṛtyantīnāṃ puraḥ kāścitkaratālaṃ vitanvate,काश्चिन्नृत्यन्ति गायन्त्यो कलक्वणितमेखलाः नृत्यन्तीनां पुरः काश्चित्करतालं वितन्वते
3,28,83,kāściddhasaṃti vyāvalgadvalguvakṣojamaṇḍalāḥ patantyanyonyamaṅgeṣu kāścidānandamantharāḥ,काश्चिद्धसंति व्यावल्गद्वल्गुवक्षोजमण्डलाः पतन्त्यन्योन्यमङ्गेषु काश्चिदानन्दमन्थराः
3,28,84,kāścidvalganti ca śroṇivigalanmekhalāṃbarāḥ kāścidutthāya saṃnaddhā ghūrṇayanti nirāyudhāḥ,काश्चिद्वल्गन्ति च श्रोणिविगलन्मेखलांबराः काश्चिदुत्थाय संनद्धा घूर्णयन्ति निरायुधाः
3,28,85,itthaṃ nirdiśyamānāstāḥ śaktī maireya siṃdhunāṃ avalokya bhṛśaṃ tuṣṭā daṇḍinī tamuvāca ha,इत्थं निर्दिश्यमानास्ताः शक्ती मैरेय सिंधुनां अवलोक्य भृशं तुष्टा दण्डिनी तमुवाच ह
3,28,86,parituṣṭāsmi madyābdhe tvayā sāhyamanuṣṭhitam devakāryamida kiñca nirvighnitamidaṃ kṛtam,परितुष्टास्मि मद्याब्धे त्वया साह्यमनुष्ठितम् देवकार्यमिद किञ्च निर्विघ्नितमिदं कृतम्
3,28,87,ataḥ paraṃ matprasādāddvāpare yājñikairmakhe somapānavadatyantamupayojyo bhaviṣyasi,अतः परं मत्प्रसादाद्द्वापरे याज्ञिकैर्मखे सोमपानवदत्यन्तमुपयोज्यो भविष्यसि
3,28,88,mantreṇa pūtaṃ tvāṃ yāge pāsyantyakhiladevatāḥ yāgeṣu mantrapūtena pītena bhavatā janāḥ,मन्त्रेण पूतं त्वां यागे पास्यन्त्यखिलदेवताः यागेषु मन्त्रपूतेन पीतेन भवता जनाः
3,28,89,siddhimṛddhiṃ balaṃ svargamapavargaṃ ca bibhratu maheśvarī mahādevo baladevaśca bhārgavaḥ dattātreyo vidhirviṣṇustvāṃ pāsyanti mahājanāḥ,सिद्धिमृद्धिं बलं स्वर्गमपवर्गं च बिभ्रतु महेश्वरी महादेवो बलदेवश्च भार्गवः दत्तात्रेयो विधिर्विष्णुस्त्वां पास्यन्ति महाजनाः
3,28,90,yāge samarcitastvaṃ tu sarvasiddhiṃ pradāsyasi,यागे समर्चितस्त्वं तु सर्वसिद्धिं प्रदास्यसि
3,28,91,itthaṃ varapradānena toṣayitvā surāṃbudhim,इत्थं वरप्रदानेन तोषयित्वा सुरांबुधिम्
3,28,92,mantriṇīṃ tvarayāmāsa punaryuddhāya daṇḍinī punaḥ pravavṛte yuddhaṃ śaktīnāṃ dānavaiḥ saha,मन्त्रिणीं त्वरयामास पुनर्युद्धाय दण्डिनी पुनः प्रववृते युद्धं शक्तीनां दानवैः सह
3,28,93,mudāṭṭahāsanirbhinnadigaṣṭakadharā dharam pratyagramadirāmattāḥ pāṭalīkṛtalocanāḥ śaktayo daityacakreṣu nyapatannekahelayā,मुदाट्टहासनिर्भिन्नदिगष्टकधरा धरम् प्रत्यग्रमदिरामत्ताः पाटलीकृतलोचनाः शक्तयो दैत्यचक्रेषु न्यपतन्नेकहेलया
3,28,94,dvayena dvayamāreje śaktīnāṃ samadaśriyām madarāgeṇa cakṣūṃṣi daityaraktena śastrikā,द्वयेन द्वयमारेजे शक्तीनां समदश्रियाम् मदरागेण चक्षूंषि दैत्यरक्तेन शस्त्रिका
3,28,95,tathā babhūva tumulaṃ yuddhaṃ śaktisuradviṣām yathā mṛtyuravitrastaḥ prajāḥ saṃharate svayam,तथा बभूव तुमुलं युद्धं शक्तिसुरद्विषाम् यथा मृत्युरवित्रस्तः प्रजाः संहरते स्वयम्
3,28,96,saṃskhalatpadavinyāsā madenāraktadṛṣṭayaḥ skhaladakṣarasaṃdarbhavīrabhāṣā raṇoddhatāḥ,संस्खलत्पदविन्यासा मदेनारक्तदृष्टयः स्खलदक्षरसंदर्भवीरभाषा रणोद्धताः
3,28,97,kadaṃbagolakākārā dṛṣṭasarvāṅgadṛṣṭayaḥ yuvarājasya sainyāni śaktyaḥ samānāśayan,कदंबगोलकाकारा दृष्टसर्वाङ्गदृष्टयः युवराजस्य सैन्यानि शक्त्यः समानाशयन्
3,28,98,akṣauhiṇīśataṃ tatra daṇḍinī sā vyadārayat akṣauhiṇīsārddhaśata nāśayāmāsa mantriṇī,अक्षौहिणीशतं तत्र दण्डिनी सा व्यदारयत् अक्षौहिणीसार्द्धशत नाशयामास मन्त्रिणी
3,28,99,aśvārūḍhāprabhṛtayo madāruṇavilocanāḥ akṣauhiṇīsārdhaśataṃ nityurantakamandiram,अश्वारूढाप्रभृतयो मदारुणविलोचनाः अक्षौहिणीसार्धशतं नित्युरन्तकमन्दिरम्
3,28,100,aṅkuśenātitīkṣṇena turagā rohiṇī raṇe ulūkajitamunmathya paralokātithiṃ vyadhāt,अङ्कुशेनातितीक्ष्णेन तुरगा रोहिणी रणे उलूकजितमुन्मथ्य परलोकातिथिं व्यधात्
3,28,101,sampatkarīprabhṛtayaḥ śaktidaṇḍādhināyikāḥ paruṣeṇa mukhānyanyānyavaruddhāvyadārayan,सम्पत्करीप्रभृतयः शक्तिदण्डाधिनायिकाः परुषेण मुखान्यन्यान्यवरुद्धाव्यदारयन्
3,28,102,astaṃ gate savitari dhvastasarvabalaṃ tataḥ viśukraṃ yodhayāmāsa śyāmalā kopaśālinī,अस्तं गते सवितरि ध्वस्तसर्वबलं ततः विशुक्रं योधयामास श्यामला कोपशालिनी
3,28,103,astrapratya stramokṣeṇa bhīṣaṇena divaukasām mahatā raṇakṛtyena yodhayāmāsa mantriṇī,अस्त्रप्रत्य स्त्रमोक्षेण भीषणेन दिवौकसाम् महता रणकृत्येन योधयामास मन्त्रिणी
3,28,104,āyudhāni sutīkṣṇāni viśukrasya mahaujasaḥ kramaśaḥ khaṇḍayantī sā ketanaṃ rathasārathim,आयुधानि सुतीक्ष्णानि विशुक्रस्य महौजसः क्रमशः खण्डयन्ती सा केतनं रथसारथिम्
3,28,105,dhanurguṇaṃ dhanurdaṇḍaṃ khaṇḍayantī śilīmukhaiḥ astreṇa brahmaśirasā jvalatpāvakarociṣā,धनुर्गुणं धनुर्दण्डं खण्डयन्ती शिलीमुखैः अस्त्रेण ब्रह्मशिरसा ज्वलत्पावकरोचिषा
3,28,106,viśukraṃ mardayāmāsa so 'patacchūrṇavigrahaḥ viṣaṅgaṃ ca mahādaityaṃ daṇḍanāthā madoddhatā,विशुक्रं मर्दयामास सो ऽपतच्छूर्णविग्रहः विषङ्गं च महादैत्यं दण्डनाथा मदोद्धता
3,28,107,yodhayāmāsa caṇḍana musalena vinighnatī sacāpi duṣṭo danujaḥ kāladaṇḍanibhāṃ gadām udyamya bāhunā yuddhaṃ cakārāśeṣabhīṣaṇam,योधयामास चण्डन मुसलेन विनिघ्नती सचापि दुष्टो दनुजः कालदण्डनिभां गदाम् उद्यम्य बाहुना युद्धं चकाराशेषभीषणम्
3,28,108,anyonyamaṅgaṃ mṛdnantau gadāyuddhapravartinau caṇḍāṭṭahāsamukharau paribhramaṇakāriṇau,अन्योन्यमङ्गं मृद्नन्तौ गदायुद्धप्रवर्तिनौ चण्डाट्टहासमुखरौ परिभ्रमणकारिणौ
3,28,109,kurvāṇau vividhāṃścārānghūrṇantau tūrmaveṣṭinau anyonyadaṇḍahananairmohayantau muhurmuhuḥ,कुर्वाणौ विविधांश्चारान्घूर्णन्तौ तूर्मवेष्टिनौ अन्योन्यदण्डहननैर्मोहयन्तौ मुहुर्मुहुः
3,28,110,anyonyaprahṛtau randhramīkṣamāṇau mahoddhatau mahāmusaladaṇḍāgraghaṭṭanakṣobhitāṃbarau ayudhyetāṃ durādharṣauṃ daṇḍinīdaityaśekharau,अन्योन्यप्रहृतौ रन्ध्रमीक्षमाणौ महोद्धतौ महामुसलदण्डाग्रघट्टनक्षोभितांबरौ अयुध्येतां दुराधर्षौं दण्डिनीदैत्यशेखरौ
3,28,111,athārddharātrisamayaparyantaṃ kṛtasaṃgarā saṃkruddhā hantumārebhe viṣaṅgaṃ daṇḍanāyikā,अथार्द्धरात्रिसमयपर्यन्तं कृतसंगरा संक्रुद्धा हन्तुमारेभे विषङ्गं दण्डनायिका
3,28,112,taṃ mūrdhani nimagnena halenākṛṣya vairiṇam kaṭhoraṃ tāḍanaṃ cakre musalenātha potriṇī,तं मूर्धनि निमग्नेन हलेनाकृष्य वैरिणम् कठोरं ताडनं चक्रे मुसलेनाथ पोत्रिणी
3,28,113,tato musalaghātena tyaktaprāṇo mahāsuraḥ cūrṇitena śatāṅgena samaṃ bhūtalamāśrayat,ततो मुसलघातेन त्यक्तप्राणो महासुरः चूर्णितेन शताङ्गेन समं भूतलमाश्रयत्
3,28,114,iti kṛtvā mahatkarma mantriṇīdaṇḍanāyike tatraiva taṃ niśā śeṣaṃ ninyatuḥ śibiraṃ prati,इति कृत्वा महत्कर्म मन्त्रिणीदण्डनायिके तत्रैव तं निशा शेषं निन्यतुः शिबिरं प्रति
3,29,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopakhyāne viśukraviṣaṅgavadho nāmāṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca aśvānana mahāprājña varṇitaṃ mantriṇībalam viṣaṅgasya vadho yuddhe varṇito daṇḍanāthayā,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपख्याने विशुक्रविषङ्गवधो नामाष्टाविंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच अश्वानन महाप्राज्ञ वर्णितं मन्त्रिणीबलम् विषङ्गस्य वधो युद्धे वर्णितो दण्डनाथया
3,29,2,śrīdevyāḥ śrotumicchāmi raṇacakre parākramam sodarasyāpadaṃ dṛṣṭvā bhaṇḍaḥ kimakarocchucā,श्रीदेव्याः श्रोतुमिच्छामि रणचक्रे पराक्रमम् सोदरस्यापदं दृष्ट्वा भण्डः किमकरोच्छुचा
3,29,3,kathaṃ tasya raṇotsāhaḥ kaiḥ samaṃ samayudhyata sahāyāḥ ke 'bhavaṃstasya hatabhrātṛtanūbhuvaḥ,कथं तस्य रणोत्साहः कैः समं समयुध्यत सहायाः के ऽभवंस्तस्य हतभ्रातृतनूभुवः
3,29,4,hayagrīva uvāca idaṃ śṛṇu mahāprājña sarvapāpanikṛntanam lalitācaritaṃ puṇyamaṇimādigumapradam,हयग्रीव उवाच इदं शृणु महाप्राज्ञ सर्वपापनिकृन्तनम् ललिताचरितं पुण्यमणिमादिगुमप्रदम्
3,29,5,vaiṣuvāyanakāleṣu puṇyeṣu samayeṣu ca siddhidaṃ sarvapāpaghnaṃ kīrtidaṃ pañcaparvasu,वैषुवायनकालेषु पुण्येषु समयेषु च सिद्धिदं सर्वपापघ्नं कीर्तिदं पञ्चपर्वसु
3,29,6,tadā hatau raṇe tatra śrutvā nijasahodarau śokena mahatāviṣṭo bhaṇḍaḥ pravilalāpa saḥ,तदा हतौ रणे तत्र श्रुत्वा निजसहोदरौ शोकेन महताविष्टो भण्डः प्रविललाप सः
3,29,7,vikīrmakeśo dharaṇau mūrchitaḥ patitastadā na lebhe kiñcidāśvāsaṃ bhrātṛvyasanakarśitaḥ,विकीर्मकेशो धरणौ मूर्छितः पतितस्तदा न लेभे किञ्चिदाश्वासं भ्रातृव्यसनकर्शितः
3,29,8,punaḥ punaḥ pravilapankuṭilākṣeṇa bhūriśaḥ āśvāsyāmānaḥ śokena yuktaḥ kopamavāpa saḥ,पुनः पुनः प्रविलपन्कुटिलाक्षेण भूरिशः आश्वास्यामानः शोकेन युक्तः कोपमवाप सः
3,29,9,phālaṃ vahannatikrūraṃ bhramadbhrukuṭibhīṣaṇam aṅgārapāṭalākṣaśca niḥśvasankṛṣṇasarpavat,फालं वहन्नतिक्रूरं भ्रमद्भ्रुकुटिभीषणम् अङ्गारपाटलाक्षश्च निःश्वसन्कृष्णसर्पवत्
3,29,10,uvāca kuṭilākṣaṃ drāksamastapṛtanāpatim kṣipraṃ muhurmuhuḥ spṛṣṭvā dhunvānaḥ karavālikām,उवाच कुटिलाक्षं द्राक्समस्तपृतनापतिम् क्षिप्रं मुहुर्मुहुः स्पृष्ट्वा धुन्वानः करवालिकाम्
3,29,11,krodhahuṅkāramātanvangarjannutpātameghavat,क्रोधहुङ्कारमातन्वन्गर्जन्नुत्पातमेघवत्
3,29,12,yayaiva dṛṣṭayā māyābalādyuddhe vināśitāḥ bhrātaro mama putrāśca senānāthāḥ sahasraśaḥ,ययैव दृष्टया मायाबलाद्युद्धे विनाशिताः भ्रातरो मम पुत्राश्च सेनानाथाः सहस्रशः
3,29,13,tasyāḥ striyāḥ pramattāyāḥ kaṇṭhotthaiḥ śoṇitadravaiḥ bhrātṛputramahāśokavahniṃ nirvāpayāmyaham,तस्याः स्त्रियाः प्रमत्तायाः कण्ठोत्थैः शोणितद्रवैः भ्रातृपुत्रमहाशोकवह्निं निर्वापयाम्यहम्
3,29,14,gaccha re kuṭilākṣa tvaṃ sajjīkuru patākinīm ityuktvā kaṭhinaṃ varma vajrapātasahaṃ mahat,गच्छ रे कुटिलाक्ष त्वं सज्जीकुरु पताकिनीम् इत्युक्त्वा कठिनं वर्म वज्रपातसहं महत्
3,29,15,dadhāno bhujamadhyena badhnanpṛṣṭha tatheṣudhī uddāmamaurviniḥśvāsakaṭhoraṃ bhrāmayandhanuḥ,दधानो भुजमध्येन बध्नन्पृष्ठ तथेषुधी उद्दाममौर्विनिःश्वासकठोरं भ्रामयन्धनुः
3,29,16,kālāgniriva saṃkruddho nirjagāma nijātpurāt tālajaṅghādikaiḥ sārddhaṃpūrvadvāre niveśite,कालाग्निरिव संक्रुद्धो निर्जगाम निजात्पुरात् तालजङ्घादिकैः सार्द्धंपूर्वद्वारे निवेशिते
3,29,17,caturbhirdhṛtaśastraughairdhṛtavarmabhiruddhataiḥ pañcatriṃśaccamūnāthaiḥ kuṭilākṣapuraḥsaraiḥ,चतुर्भिर्धृतशस्त्रौघैर्धृतवर्मभिरुद्धतैः पञ्चत्रिंशच्चमूनाथैः कुटिलाक्षपुरःसरैः
3,29,18,sarvasenāpatīndreṇa kuṭilākṣeṇa sa krudhā militena ca bhaṇḍena catvāriṃśaccamūvarāḥ,सर्वसेनापतीन्द्रेण कुटिलाक्षेण स क्रुधा मिलितेन च भण्डेन चत्वारिंशच्चमूवराः
3,29,19,dīptāyudhā dīptakeśā nirjagmurdīptakaṅkaṭāḥ dvisahasrākṣauhiṇīnāṃ pañcāśītiḥ parārdhikā,दीप्तायुधा दीप्तकेशा निर्जग्मुर्दीप्तकङ्कटाः द्विसहस्राक्षौहिणीनां पञ्चाशीतिः परार्धिका
3,29,20,tadenamanvagādekahelayā mathituṃ dviṣaḥ bhaṇḍāsure viniryāte sarvasainikasaṃkule,तदेनमन्वगादेकहेलया मथितुं द्विषः भण्डासुरे विनिर्याते सर्वसैनिकसंकुले
3,29,21,śūnyake nagare tatra strīmātramavaśeṣitam ābhilo nāma daityendro rathavaryo mahārathaḥ sahasrayugyasiṃhāḍhyamāruroha raṇoddhataḥ,शून्यके नगरे तत्र स्त्रीमात्रमवशेषितम् आभिलो नाम दैत्येन्द्रो रथवर्यो महारथः सहस्रयुग्यसिंहाढ्यमारुरोह रणोद्धतः
3,29,22,tatvare vijvalajjvālākālāgniriva dīptimān ghātako nāma vai khaḍgaścandrahāsasamākṛtiḥ,तत्वरे विज्वलज्ज्वालाकालाग्निरिव दीप्तिमान् घातको नाम वै खड्गश्चन्द्रहाससमाकृतिः
3,29,23,itastataścalantīnāṃ senānāṃ dhūlirutthitā voḍhuṃ tāsāṃ bharaṃ bhūmirakṣameva divaṃ yayau,इतस्ततश्चलन्तीनां सेनानां धूलिरुत्थिता वोढुं तासां भरं भूमिरक्षमेव दिवं ययौ
3,29,24,kecidbhūmeraparyāptāḥ pracelurvyomavartmanā keṣāñcitskandhamārūḍhāḥ keciccelurmahārathāḥ,केचिद्भूमेरपर्याप्ताः प्रचेलुर्व्योमवर्त्मना केषाञ्चित्स्कन्धमारूढाः केचिच्चेलुर्महारथाः
3,29,25,na dikṣu na ca bhūcakre na vyomani ca te mamuḥ duḥkhadukhena te celuranyonyāśleṣapīḍitāḥ,न दिक्षु न च भूचक्रे न व्योमनि च ते ममुः दुःखदुखेन ते चेलुरन्योन्याश्लेषपीडिताः
3,29,26,atyanta senāsaṃmardādrathacakrairvicūrṇitāḥ kecitpādena nāgānāṃ marditā nyapatanbhuvi,अत्यन्त सेनासंमर्दाद्रथचक्रैर्विचूर्णिताः केचित्पादेन नागानां मर्दिता न्यपतन्भुवि
3,29,27,itthaṃ pracalitā tena samaṃ sarvaiśca sainikaiḥ vajraniṣpeṣasadṛśo meghanādo vyadhīyata,इत्थं प्रचलिता तेन समं सर्वैश्च सैनिकैः वज्रनिष्पेषसदृशो मेघनादो व्यधीयत
3,29,28,tenātīva kaṭhoreṇa siṃhanādena bhūyasā bhaṇḍadaityamukhotthena vidīrṇamabhavajjagat,तेनातीव कठोरेण सिंहनादेन भूयसा भण्डदैत्यमुखोत्थेन विदीर्णमभवज्जगत्
3,29,29,sāgarāḥ śoṣamāpannāścandrākārai prapalāyitau uḍūni nyapatanvyomno bhūmirdelāyitābhavat,सागराः शोषमापन्नाश्चन्द्राकारै प्रपलायितौ उडूनि न्यपतन्व्योम्नो भूमिर्देलायिताभवत्
3,29,30,diṅnāgāścābhavaṃstrastā mūrcchitāśca divaukasaḥ śaktīnāṃ kaṭakaṃ cāsīdakāṇḍatrāsavihvalam,दिङ्नागाश्चाभवंस्त्रस्ता मूर्च्छिताश्च दिवौकसः शक्तीनां कटकं चासीदकाण्डत्रासविह्वलम्
3,29,31,prāṇānsaṃdhārayāmāsuḥ kathañcinmadhya āhave śaktayo bhayavibhraṣṭānyāyudhāni punardadhuḥ,प्राणान्संधारयामासुः कथञ्चिन्मध्य आहवे शक्तयो भयविभ्रष्टान्यायुधानि पुनर्दधुः
3,29,32,vahniprākāravalayaṃ praśāntaṃ punarutthitam daityendrasiṃhanādena camūnāthadhanuḥsvanaiḥ,वह्निप्राकारवलयं प्रशान्तं पुनरुत्थितम् दैत्येन्द्रसिंहनादेन चमूनाथधनुःस्वनैः
3,29,33,krandanaiścāpi yoddhṝṇāmabhūcchabdamayaṃ jagat tena nādena mahatā bhaṇḍadaityavinirgamam niścitya lalitā devī svayaṃ yoddhuṃ pracakrame,क्रन्दनैश्चापि योद्धॄणामभूच्छब्दमयं जगत् तेन नादेन महता भण्डदैत्यविनिर्गमम् निश्चित्य ललिता देवी स्वयं योद्धुं प्रचक्रमे
3,29,34,aśakyamanyaśaktīnāmākalayya mahāhavam bhaṇḍadaityena duṣṭena svayamudyogamāsthitā,अशक्यमन्यशक्तीनामाकलय्य महाहवम् भण्डदैत्येन दुष्टेन स्वयमुद्योगमास्थिता
3,29,35,cakrarājarathastasyāḥ pracacāla mahodayaḥ caturvedamahācakrapuruṣārthamahābhayaḥ,चक्रराजरथस्तस्याः प्रचचाल महोदयः चतुर्वेदमहाचक्रपुरुषार्थमहाभयः
3,29,36,ānandadhvajasaṃyukto navabhiḥ parvabhiryutaḥ navaparvasthadevībhirākṛṣṭagurudhanvibhiḥ,आनन्दध्वजसंयुक्तो नवभिः पर्वभिर्युतः नवपर्वस्थदेवीभिराकृष्टगुरुधन्विभिः
3,29,37,parārdhādhikasaṃkhyātaparivārasamṛddhibhiḥ parvasthāneṣu sarveṣu pālitaḥ sarvato diśam,परार्धाधिकसंख्यातपरिवारसमृद्धिभिः पर्वस्थानेषु सर्वेषु पालितः सर्वतो दिशम्
3,29,38,daśayojanamunnaddhaścaturyojana vistṛtaḥ mahārājñīcakrarājo rathendraḥ pracalanbabhau,दशयोजनमुन्नद्धश्चतुर्योजन विस्तृतः महाराज्ञीचक्रराजो रथेन्द्रः प्रचलन्बभौ
3,29,39,tasminpracalite juṣṭe śyāmayā daṇḍanāthayā geyacakraṃ tu bālāgre kiricakraṃ tu bṛṣṭhataḥ,तस्मिन्प्रचलिते जुष्टे श्यामया दण्डनाथया गेयचक्रं तु बालाग्रे किरिचक्रं तु बृष्ठतः
3,29,40,anyāsāmapi śaktīnāṃ vāhanāni parārddhaśaḥ nṛsiṃhoṣṭranaravyālamṛgapakṣihayāstathā,अन्यासामपि शक्तीनां वाहनानि परार्द्धशः नृसिंहोष्ट्रनरव्यालमृगपक्षिहयास्तथा
3,29,41,gajabheruṇḍaśarabha vyāghravātamṛgāstathā etādṛśaśca tiryañco 'pyanye vāhanatāṃ gatāḥ,गजभेरुण्डशरभ व्याघ्रवातमृगास्तथा एतादृशश्च तिर्यञ्चो ऽप्यन्ये वाहनतां गताः
3,29,42,muhuruccāvacāḥ śaktīrbhaṇḍāsuravadhodyatāḥ yojanāyāmavistāramapi taddvāramaṇḍalam vahniprākāracakrasya na paryāptaṃ camūpateḥ,मुहुरुच्चावचाः शक्तीर्भण्डासुरवधोद्यताः योजनायामविस्तारमपि तद्द्वारमण्डलम् वह्निप्राकारचक्रस्य न पर्याप्तं चमूपतेः
3,29,43,jvālāmālinikā nityā dvārasyātyantavistṛtim vitatāna samastānāṃ sainyānāṃ nirgamaiṣiṇī,ज्वालामालिनिका नित्या द्वारस्यात्यन्तविस्तृतिम् विततान समस्तानां सैन्यानां निर्गमैषिणी
3,29,44,atha sā jagatāṃ mātā mahārājñī mahodayā nirjagāmā gnipuratā varadvārātpratāpinī,अथ सा जगतां माता महाराज्ञी महोदया निर्जगामा ग्निपुरता वरद्वारात्प्रतापिनी
3,29,45,devadundubhayo neduḥ patitāḥ puṣpavṛṣṭayaḥ mahāmuktātapatraṃ taddivi dīptamadṛśyata,देवदुन्दुभयो नेदुः पतिताः पुष्पवृष्टयः महामुक्तातपत्रं तद्दिवि दीप्तमदृश्यत
3,29,46,nimittāni prasannāni śaṃsakāni jayaśriyāḥ abhavaṃllalitāsainye utpātāstu dviṣāṃ bale,निमित्तानि प्रसन्नानि शंसकानि जयश्रियाः अभवंल्ललितासैन्ये उत्पातास्तु द्विषां बले
3,29,47,tataḥ pravavṛte yuddhaṃ sena yorubhayorapi prasarpadviśikhaiḥ stomabaddhāndhatamasacchaṭam,ततः प्रववृते युद्धं सेन योरुभयोरपि प्रसर्पद्विशिखैः स्तोमबद्धान्धतमसच्छटम्
3,29,48,hanyamānagajastomasṛtaśoṇitabindubhiḥ hnīyamāṇaśiraśchannadaityaśvetātapatrakam,हन्यमानगजस्तोमसृतशोणितबिन्दुभिः ह्नीयमाणशिरश्छन्नदैत्यश्वेतातपत्रकम्
3,29,49,na diśo na nabho nāgā na bhūmirna ca kiñcana dṛśyate kevalaṃ dṛṣṭaṃ rajomātraṃ ca sūrcchitam,न दिशो न नभो नागा न भूमिर्न च किञ्चन दृश्यते केवलं दृष्टं रजोमात्रं च सूर्च्छितम्
3,29,50,nṛtyatkabandhanivahāvirbhūtataṭapādapam daityakeśasahasraistu śaivālāṅkurakomalā,नृत्यत्कबन्धनिवहाविर्भूततटपादपम् दैत्यकेशसहस्रैस्तु शैवालाङ्कुरकोमला
3,29,51,śvetātapatrayavalayaśvetapaṅkajabhāsurā cakrakṛttakarigrāmapādakūrmaparaṃparā,श्वेतातपत्रयवलयश्वेतपङ्कजभासुरा चक्रकृत्तकरिग्रामपादकूर्मपरंपरा
3,29,52,śaktidhvastamahādaityagalagaṇḍaśiloccayā vilūnakāṇḍaiḥ patitaiḥ saphenā balacāmaraiḥ,शक्तिध्वस्तमहादैत्यगलगण्डशिलोच्चया विलूनकाण्डैः पतितैः सफेना बलचामरैः
3,29,53,tīkṣṇāsivallarījālairnibiḍīkṛtatīrabhūḥ daityavīrekṣamaśreṇimuktiṃsapuṭabhāsurā,तीक्ष्णासिवल्लरीजालैर्निबिडीकृततीरभूः दैत्यवीरेक्षमश्रेणिमुक्तिंसपुटभासुरा
3,29,54,daityavāhanasaṃghātana kramīnaśatākulā prāvahacchoṇitanadī senayoryudhyamānayoḥ,दैत्यवाहनसंघातन क्रमीनशताकुला प्रावहच्छोणितनदी सेनयोर्युध्यमानयोः
3,29,55,itthaṃ pravavṛte yuddhaṃ mṛtyośca trāsadāyakam caturthayuddhadivase prātarā rabhyabhīṣaṇam praharadvayaparyantaṃ senayorubhayorapi,इत्थं प्रववृते युद्धं मृत्योश्च त्रासदायकम् चतुर्थयुद्धदिवसे प्रातरा रभ्यभीषणम् प्रहरद्वयपर्यन्तं सेनयोरुभयोरपि
3,29,56,tataḥ śrīlalitādevyā bhaṇḍasyāthābhavadraṇaḥ astrapratyastrasaṃkṣobhaistumulīkṛtadiktaṭaḥ,ततः श्रीललितादेव्या भण्डस्याथाभवद्रणः अस्त्रप्रत्यस्त्रसंक्षोभैस्तुमुलीकृतदिक्तटः
3,29,57,dhanurjyātalaṭaṅkārahuṅkārairatibhīṣaṇaḥ tūṇīravadanātkṛṣṭadhanurvaraviniḥ sṛtaiḥ vimuktairviśiśairbhīmairāhave prāṇahāribhiḥ,धनुर्ज्यातलटङ्कारहुङ्कारैरतिभीषणः तूणीरवदनात्कृष्टधनुर्वरविनिः सृतैः विमुक्तैर्विशिशैर्भीमैराहवे प्राणहारिभिः
3,29,58,hastalāghavavegena na prājñāyata kiñcana mahārājñīkarāṃbhojavyāpāraṃ śaramokṣaṇe śṛṇu sarvaṃ pravakṣyāmi kumbhasaṃbhava saṅgare,हस्तलाघववेगेन न प्राज्ञायत किञ्चन महाराज्ञीकरांभोजव्यापारं शरमोक्षणे शृणु सर्वं प्रवक्ष्यामि कुम्भसंभव सङ्गरे
3,29,59,saṃdhāne tvekadhā tasya daśadhā cāpanirgame śatadhā gagane daityasainyaprāptau sahasradhā daityāṅgasaṃge saṃprāptāḥ koṭisaṃkhyāḥ śilīmukhāḥ,संधाने त्वेकधा तस्य दशधा चापनिर्गमे शतधा गगने दैत्यसैन्यप्राप्तौ सहस्रधा दैत्याङ्गसंगे संप्राप्ताः कोटिसंख्याः शिलीमुखाः
3,29,60,parāndhakāraṃ sṛjatī bhindatī rodasī śaraiḥ marmābhinatpracaṇḍasya mahārājñī maheṣubhiḥ,परान्धकारं सृजती भिन्दती रोदसी शरैः मर्माभिनत्प्रचण्डस्य महाराज्ञी महेषुभिः
3,29,61,vahatkopāruṇaṃ netraṃ tato bhaṇḍaḥ sa dānavaḥ vavaṣa śarajālena mahatā laliteśvarīm,वहत्कोपारुणं नेत्रं ततो भण्डः स दानवः ववष शरजालेन महता ललितेश्वरीम्
3,29,62,andhatāmisrakaṃ nāma mahāstraṃ pramumoca saḥ mahātaraṇibāṇena tannunoda maheśvarī,अन्धतामिस्रकं नाम महास्त्रं प्रमुमोच सः महातरणिबाणेन तन्नुनोद महेश्वरी
3,29,63,pākhaṇḍāstraṃ mahāvīro bhaṇḍaḥ pramumuce raṇe gāyatryastraṃ tasya nutyai sasarja jagadaṃbikā,पाखण्डास्त्रं महावीरो भण्डः प्रमुमुचे रणे गायत्र्यस्त्रं तस्य नुत्यै ससर्ज जगदंबिका
3,29,64,andhāstramasṛjadbhaṇḍaḥ śaktidṛṣṭivināśanam cākṣuṣmatamahāstreṇa śamayāyāsa tatprasūḥ,अन्धास्त्रमसृजद्भण्डः शक्तिदृष्टिविनाशनम् चाक्षुष्मतमहास्त्रेण शमयायास तत्प्रसूः
3,29,65,śaktināśābhidhaṃ bhaṇḍo mumocāstraṃ mahāraṇe viśvāvasorathāstreṇa tasya darpamapākarot,शक्तिनाशाभिधं भण्डो मुमोचास्त्रं महारणे विश्वावसोरथास्त्रेण तस्य दर्पमपाकरोत्
3,29,66,antakāstraṃ sasarjoccaiḥ saṃkruddho bhaḍadānavaḥ mahāmṛtyuñjayāstreṇa nāśayāmāsa tadbalam,अन्तकास्त्रं ससर्जोच्चैः संक्रुद्धो भडदानवः महामृत्युञ्जयास्त्रेण नाशयामास तद्बलम्
3,29,67,sarvāstrasmṛtināśākhyamastraṃ bhaṇḍo vyamuñcata dhāraṇāstreṇa cakreśī tadbalaṃ samanāśayat,सर्वास्त्रस्मृतिनाशाख्यमस्त्रं भण्डो व्यमुञ्चत धारणास्त्रेण चक्रेशी तद्बलं समनाशयत्
3,29,68,bhayāstramasṛjadbhaṇḍaḥ śaktīnāṃ bhītidāyakam abhayaṅkaramaindrāstraṃ mumuce jagadaṃbikā,भयास्त्रमसृजद्भण्डः शक्तीनां भीतिदायकम् अभयङ्करमैन्द्रास्त्रं मुमुचे जगदंबिका
3,29,69,mahārogāstramasṛjacchaktisenāsu dānavaḥ rājayakṣmādayo rogāstato 'bhūvansahasraśaḥ,महारोगास्त्रमसृजच्छक्तिसेनासु दानवः राजयक्ष्मादयो रोगास्ततो ऽभूवन्सहस्रशः
3,29,70,tannivāraṇasiddhyarthaṃ lalitā parameśvarī nāmatrayamahāmantramahāstraṃ sā mumoca ha,तन्निवारणसिद्ध्यर्थं ललिता परमेश्वरी नामत्रयमहामन्त्रमहास्त्रं सा मुमोच ह
3,29,71,acyutaścāpyanantaśca govindastu śarotthitāḥ huṅkāramātrato dagdhvārogāṃstānanayanmudam,अच्युतश्चाप्यनन्तश्च गोविन्दस्तु शरोत्थिताः हुङ्कारमात्रतो दग्ध्वारोगांस्ताननयन्मुदम्
3,29,72,natvā ca tāṃ maheśānīṃ tadbhaktavyādhimardanam vidhātuṃ triṣu lokeṣu niyuktāḥ svapadaṃ yayuḥ,नत्वा च तां महेशानीं तद्भक्तव्याधिमर्दनम् विधातुं त्रिषु लोकेषु नियुक्ताः स्वपदं ययुः
3,29,73,āyurnāśanamastraṃ tu muktavānbhaṇḍadānavaḥ kālasaṃkarṣaṇīrūpamastraṃ rājñī vyamuñcata,आयुर्नाशनमस्त्रं तु मुक्तवान्भण्डदानवः कालसंकर्षणीरूपमस्त्रं राज्ञी व्यमुञ्चत
3,29,74,mahāsurāstramuddāmaṃ vyasṛjadbhaṇḍadānavaḥ tataḥ sahasraśo jātā mahākāyā mahābalāḥ,महासुरास्त्रमुद्दामं व्यसृजद्भण्डदानवः ततः सहस्रशो जाता महाकाया महाबलाः
3,29,75,madhuśca kaiṭabhaścaiva mahiṣāsura eva ca dhūmralocanadaityaśca caṇḍamuṇḍādayo 'surāḥ,मधुश्च कैटभश्चैव महिषासुर एव च धूम्रलोचनदैत्यश्च चण्डमुण्डादयो ऽसुराः
3,29,76,cikṣubhaścāmaraścaiva raktabījo 'surastathā śumbhaścaiva niśumbhaśca kālakeyā mahābalāḥ,चिक्षुभश्चामरश्चैव रक्तबीजो ऽसुरस्तथा शुम्भश्चैव निशुम्भश्च कालकेया महाबलाः
3,29,77,dhūmrābhidhānāśca pare tasmādastrātsamutthitāḥ te sarve dānavaśreṣṭhāḥ kaṭhoraiḥ śastramaṇḍalaiḥ,धूम्राभिधानाश्च परे तस्मादस्त्रात्समुत्थिताः ते सर्वे दानवश्रेष्ठाः कठोरैः शस्त्रमण्डलैः
3,29,78,śaktisenāṃ mardayanto narddantaśca bhayaṅkaram hāheti krandamānāścaśaktayo daityamarditāḥ,शक्तिसेनां मर्दयन्तो नर्द्दन्तश्च भयङ्करम् हाहेति क्रन्दमानाश्चशक्तयो दैत्यमर्दिताः
3,29,79,lalitāṃ śaraṇaṃ prāptāḥ pāhi pāhīti satvaram atha devī bhṛśaṃ kruddhā ruṣāṭṭahāsamātanot,ललितां शरणं प्राप्ताः पाहि पाहीति सत्वरम् अथ देवी भृशं क्रुद्धा रुषाट्टहासमातनोत्
3,29,80,tataḥ samutthitā kāciddurgā nāma yaśasvinī samastadevatejobhirnirmitā viśvarūpiṇī,ततः समुत्थिता काचिद्दुर्गा नाम यशस्विनी समस्तदेवतेजोभिर्निर्मिता विश्वरूपिणी
3,29,81,śūlaṃ ca śūlinā dattaṃ cakraṃ cakrisamarpitam śaṅkhaṃ varuṇadattaśca śaktiṃ dattāṃ havirbhujā,शूलं च शूलिना दत्तं चक्रं चक्रिसमर्पितम् शङ्खं वरुणदत्तश्च शक्तिं दत्तां हविर्भुजा
3,29,82,cāpamakṣayatūṇīrau maruddattau mahāmṛdhe vajridattaṃ ca kuliśaṃ caṣakandhanadārpitam,चापमक्षयतूणीरौ मरुद्दत्तौ महामृधे वज्रिदत्तं च कुलिशं चषकन्धनदार्पितम्
3,29,83,kāladaṇḍaṃ mahādaṇḍaṃ pāśaṃ pāśadharārpitam brahmadattāṃ kuṇḍikāṃ ca ghaṇṭāmairāvatārpitām,कालदण्डं महादण्डं पाशं पाशधरार्पितम् ब्रह्मदत्तां कुण्डिकां च घण्टामैरावतार्पिताम्
3,29,84,mṛtyudattau khaḍgakheṭau hāraṃ jaladhinārpitam viśvakarmapradattāni bhūṣaṇāni ca bibhratī,मृत्युदत्तौ खड्गखेटौ हारं जलधिनार्पितम् विश्वकर्मप्रदत्तानि भूषणानि च बिभ्रती
3,29,85,aṅgaiḥ sahasrakiraṇaśreṇibhāsuraraśmibhiḥ āyudhāni samastāni dīpayanti mahodayaiḥ,अङ्गैः सहस्रकिरणश्रेणिभासुररश्मिभिः आयुधानि समस्तानि दीपयन्ति महोदयैः
3,29,86,anyadattairathānyaiśca śobhamānā paricchadaiḥ siṃhavāhanamāruhya yuddhaṃ nārāyaṇīvyadhāt,अन्यदत्तैरथान्यैश्च शोभमाना परिच्छदैः सिंहवाहनमारुह्य युद्धं नारायणीव्यधात्
3,29,87,tathā te mahiṣaprakhyā dānavā vinipātitāḥ caṇḍikāsaptaśatyāṃ tu yathā karma purākarot,तथा ते महिषप्रख्या दानवा विनिपातिताः चण्डिकासप्तशत्यां तु यथा कर्म पुराकरोत्
3,29,88,tathaiva samarañcakre mahiṣādimadāpaham tatkṛtvā duṣkaraṃ karma lalitāṃ praṇanāma sā,तथैव समरञ्चक्रे महिषादिमदापहम् तत्कृत्वा दुष्करं कर्म ललितां प्रणनाम सा
3,29,89,mūkāstramasṛdduṣṭaḥ śaktisenāsu dānavaḥ mahāvāgvā dinī nāma sasarjāstraṃ jagatprasūḥ,मूकास्त्रमसृद्दुष्टः शक्तिसेनासु दानवः महावाग्वा दिनी नाम ससर्जास्त्रं जगत्प्रसूः
3,29,90,vidyārūpasya vedasya taskarānasurādhamān sasarja tatra samare durmado bhaṇḍadānavaḥ,विद्यारूपस्य वेदस्य तस्करानसुराधमान् ससर्ज तत्र समरे दुर्मदो भण्डदानवः
3,29,91,dakṣahastāṅguṣṭhanakhānmahārājñyā tiraskṛtaḥ arṇavāstraṃ mahādīro bhaṇḍadaityo raṇe 'sṛjat,दक्षहस्ताङ्गुष्ठनखान्महाराज्ञ्या तिरस्कृतः अर्णवास्त्रं महादीरो भण्डदैत्यो रणे ऽसृजत्
3,29,92,tatroddāmapayaḥ pūre śaktisainyaṃ mamajaja ca atha śrīlalitādakṣahastatarjanikānakhāt ādikūrmaḥ samutpanno yojanāyatavistaraḥ,तत्रोद्दामपयः पूरे शक्तिसैन्यं ममजज च अथ श्रीललितादक्षहस्ततर्जनिकानखात् आदिकूर्मः समुत्पन्नो योजनायतविस्तरः
3,29,93,dhṛtāstena mahābhogakharpareṇa prathīyasā śaktayo harṣamāpannāḥ sāgarāstrabhayaṃ jahuḥ,धृतास्तेन महाभोगखर्परेण प्रथीयसा शक्तयो हर्षमापन्नाः सागरास्त्रभयं जहुः
3,29,94,tatsāmudraṃ ca bhagavānsakalaṃ salilaṃ papau hairaṇyākṣaṃ mahāstraṃ tu vijahau duṣṭadānavaḥ,तत्सामुद्रं च भगवान्सकलं सलिलं पपौ हैरण्याक्षं महास्त्रं तु विजहौ दुष्टदानवः
3,29,95,tasmātsahasraśo jātā hiraṇyākṣā gadāyudhāḥ tairhanyamāne śaktīnāṃ sainye santrā savihvale itastataḥ pracalite śithile raṇakarmaṇi,तस्मात्सहस्रशो जाता हिरण्याक्षा गदायुधाः तैर्हन्यमाने शक्तीनां सैन्ये सन्त्रा सविह्वले इतस्ततः प्रचलिते शिथिले रणकर्मणि
3,29,96,atha śrīlalitādakṣahastamadhyāṅgulīnakhāt mahāvarāhaḥ samabhūcchvetaḥ kailāsasaṃnibhaḥ,अथ श्रीललितादक्षहस्तमध्याङ्गुलीनखात् महावराहः समभूच्छ्वेतः कैलाससंनिभः
3,29,97,tena vajrasamānena potriṇābhividāritāḥ koṭiśaste hiraṇyākṣā mardyamānāḥ kṣayaṃ gatāḥ,तेन वज्रसमानेन पोत्रिणाभिविदारिताः कोटिशस्ते हिरण्याक्षा मर्द्यमानाः क्षयं गताः
3,29,98,athabhaṇḍastvatikrodhādbhukuṭīṃ vitatāna ha tasya bhrukuṭito jātā hiraṇyāḥ koṭisaṃkhyakāḥ,अथभण्डस्त्वतिक्रोधाद्भुकुटीं विततान ह तस्य भ्रुकुटितो जाता हिरण्याः कोटिसंख्यकाः
3,29,99,jvaladādityavaddīptā dīpapraharaṇāśva te amardayaccaktisainyaṃ prahlādaṃ cāpyamardayan,ज्वलदादित्यवद्दीप्ता दीपप्रहरणाश्व ते अमर्दयच्चक्तिसैन्यं प्रह्लादं चाप्यमर्दयन्
3,29,100,yaḥ prahlādo 'sti śaktīnāṃ paramānandalakṣaṇaḥ sa eva bālakobhūtvā hiraṇyaparipīḍitaḥ,यः प्रह्लादो ऽस्ति शक्तीनां परमानन्दलक्षणः स एव बालकोभूत्वा हिरण्यपरिपीडितः
3,29,101,lalitāṃ śaraṇaṃ prāptastena rājñī kṛpāmagāt atha śaktyā nandarūpaṃ prahlādaṃ parirakṣitum,ललितां शरणं प्राप्तस्तेन राज्ञी कृपामगात् अथ शक्त्या नन्दरूपं प्रह्लादं परिरक्षितुम्
3,29,102,dakṣahastānāmikāgraṃ dhunoti sma maheśvarī tasmād dhūtasaṭājālaḥ prajvalallocanatrayaḥ,दक्षहस्तानामिकाग्रं धुनोति स्म महेश्वरी तस्माद् धूतसटाजालः प्रज्वलल्लोचनत्रयः
3,29,103,siṃhāsyaḥ puruṣā kāraḥ kaṇṭhasyādho janārdanaḥ nakhāyudhaḥ kālarudrarūpī ghorāṭṭahāsavān,सिंहास्यः पुरुषा कारः कण्ठस्याधो जनार्दनः नखायुधः कालरुद्ररूपी घोराट्टहासवान्
3,29,104,sahasrasaṃkhyadordaṇḍo lalitājñānupālakaḥ hiraṇyakaśipūnsarvānbhaṇḍabhrukuṭisaṃbhavān,सहस्रसंख्यदोर्दण्डो ललिताज्ञानुपालकः हिरण्यकशिपून्सर्वान्भण्डभ्रुकुटिसंभवान्
3,29,105,kṣaṇādvidārayāmāsa nakhaiḥ kuliśakarkaśaiḥ balīndrāstraṃ mahāghoraṃ sarvadaivatanāśanam amuñcallalitā devī pratibhaṇḍamahāsuram,क्षणाद्विदारयामास नखैः कुलिशकर्कशैः बलीन्द्रास्त्रं महाघोरं सर्वदैवतनाशनम् अमुञ्चल्ललिता देवी प्रतिभण्डमहासुरम्
3,29,106,tadastradarpanāśāya vāmanāḥ śataśo 'bhavan mahārājñīdakṣahastakaniṣṭhāgrānmahaujasaḥ,तदस्त्रदर्पनाशाय वामनाः शतशो ऽभवन् महाराज्ञीदक्षहस्तकनिष्ठाग्रान्महौजसः
3,29,107,kṣaṇekṣaṇe vardhamānāḥ pāśahastā mahābalāḥ balīndrānastrasaṃbhūtānbadhnantaḥ pāśabandhanaiḥ,क्षणेक्षणे वर्धमानाः पाशहस्ता महाबलाः बलीन्द्रानस्त्रसंभूतान्बध्नन्तः पाशबन्धनैः
3,29,108,dakṣahastakaniṣṭhāgrājjātāḥ kāmeśayoṣitaḥ mahākāyā mahotsāhāstadastraṃ samanāśayan,दक्षहस्तकनिष्ठाग्राज्जाताः कामेशयोषितः महाकाया महोत्साहास्तदस्त्रं समनाशयन्
3,29,109,haihayāstraṃ samasṛjadbhaṇḍadaityo raṇājire tasmātsahasraśojātāḥ sahasrārjunakoṭayaḥ,हैहयास्त्रं समसृजद्भण्डदैत्यो रणाजिरे तस्मात्सहस्रशोजाताः सहस्रार्जुनकोटयः
3,29,110,atha śrīlalitāvāmahastāṅguṣṭanakhāditaḥ prajvalanbhārgavo rāmaḥ sakrodhaḥ siṃhanādavān,अथ श्रीललितावामहस्ताङ्गुष्टनखादितः प्रज्वलन्भार्गवो रामः सक्रोधः सिंहनादवान्
3,29,111,dhārayā dārayannetānkuṭhārasya kaṭhorayā sahasrārjunasaṃkhyātānkṣaṇādeva vyanāśayan,धारया दारयन्नेतान्कुठारस्य कठोरया सहस्रार्जुनसंख्यातान्क्षणादेव व्यनाशयन्
3,29,112,atha kruddho bhaṇḍadaityaḥ krodhāddhuṅkāramātanot tasmāddhuṅkārato jātaścandrahāsakṛpāṇavān,अथ क्रुद्धो भण्डदैत्यः क्रोधाद्धुङ्कारमातनोत् तस्माद्धुङ्कारतो जातश्चन्द्रहासकृपाणवान्
3,29,113,sahasrākṣauhiṇīrakṣaḥsenayā parivāritaḥ kaniṣṭhaṃ kuṃbhakarṇaṃ ca meghanādaṃ ca nandanam gṛhītvā śaktisainyaṃ tadatidūramamardayat,सहस्राक्षौहिणीरक्षःसेनया परिवारितः कनिष्ठं कुंभकर्णं च मेघनादं च नन्दनम् गृहीत्वा शक्तिसैन्यं तदतिदूरममर्दयत्
3,29,114,atha śrīlalitāvāmahastatarjanikānakhāt kodaṇḍarāmaḥ samabhūllakṣmaṇena samanvitaḥ,अथ श्रीललितावामहस्ततर्जनिकानखात् कोदण्डरामः समभूल्लक्ष्मणेन समन्वितः
3,29,115,jaṭāmukuṭavānvallībandhdhatūṇīrapṛṣṭabhūḥ nīlotpaladalaśyāmo dhanurvisphārayanmuhuḥ,जटामुकुटवान्वल्लीबन्ध्धतूणीरपृष्टभूः नीलोत्पलदलश्यामो धनुर्विस्फारयन्मुहुः
3,29,116,nāśayāmāsa divyāstraiḥ kṣaṇādrākṣasasainikam mardayāmāsa paulastyaṃ kuṃbhakarṇaṃ ca sodaram lakṣmaṇo meghanādaṃ ca mahāvīramanāśayat,नाशयामास दिव्यास्त्रैः क्षणाद्राक्षससैनिकम् मर्दयामास पौलस्त्यं कुंभकर्णं च सोदरम् लक्ष्मणो मेघनादं च महावीरमनाशयत्
3,29,117,dvividāstraṃ mahābhīmamasṛjadbhaṇḍadānavaḥ tasmādanekaśo jātāḥ kapayaḥ piṅgalocanāḥ,द्विविदास्त्रं महाभीममसृजद्भण्डदानवः तस्मादनेकशो जाताः कपयः पिङ्गलोचनाः
3,29,118,krodhenātyantatā mrāsyāḥ pratyekaṃ hanumatsamāḥ vyanāśayacchaktisainyaṃ krūrakreṅkārakāriṇaḥ,क्रोधेनात्यन्तता म्रास्याः प्रत्येकं हनुमत्समाः व्यनाशयच्छक्तिसैन्यं क्रूरक्रेङ्कारकारिणः
3,29,119,atha śrīlalitāvāmahastamadhyāṅgulīnakhāt āvirbabhūva tālāṅkaḥ krodhamadhyāruṇekṣaṇaḥ,अथ श्रीललितावामहस्तमध्याङ्गुलीनखात् आविर्बभूव तालाङ्कः क्रोधमध्यारुणेक्षणः
3,29,120,nīlāṃbarapinaddhāṅgaḥ kailāsācalanirmalaḥ dvividāstrasamudbhūtānkapīnsarnvānvyanāśayan,नीलांबरपिनद्धाङ्गः कैलासाचलनिर्मलः द्विविदास्त्रसमुद्भूतान्कपीन्सर्न्वान्व्यनाशयन्
3,29,121,rājāsuraṃ nāma mahatsasarjāstraṃ mahābalaḥ tasmādastrātsamudbhūtā bahavo nṛpadānavāḥ,राजासुरं नाम महत्ससर्जास्त्रं महाबलः तस्मादस्त्रात्समुद्भूता बहवो नृपदानवाः
3,29,122,śiśupālo dantavaktraḥ śālvaḥ kāśīpatistathā paiṇḍrako vāsudevaśca rukmī ḍiṃbhakahaṃsakau,शिशुपालो दन्तवक्त्रः शाल्वः काशीपतिस्तथा पैण्ड्रको वासुदेवश्च रुक्मी डिंभकहंसकौ
3,29,123,śaṃbaraśca pralaṃbaśca tathā bāṇāsuro 'pi ca kaṃsaścāṇūramallaśca muṣṭikotpalaśekharau,शंबरश्च प्रलंबश्च तथा बाणासुरो ऽपि च कंसश्चाणूरमल्लश्च मुष्टिकोत्पलशेखरौ
3,29,124,ariṣṭo dhenukaḥ keśī kāliyo yamalārjunau pūtanā śakaṭaścaiva tṛṇāvartādayo 'surāḥ,अरिष्टो धेनुकः केशी कालियो यमलार्जुनौ पूतना शकटश्चैव तृणावर्तादयो ऽसुराः
3,29,125,narakākhyo mahāvīro viṣṇurūpī murāsuraḥ aneke saha senābhirutthitāḥ śastrapāṇayaḥ,नरकाख्यो महावीरो विष्णुरूपी मुरासुरः अनेके सह सेनाभिरुत्थिताः शस्त्रपाणयः
3,29,126,tānvināśayituṃsarvānvāsudevaḥ sanātanaḥ śrīdevīvāmahastābjānāmikānakhasaṃbhavaḥ,तान्विनाशयितुंसर्वान्वासुदेवः सनातनः श्रीदेवीवामहस्ताब्जानामिकानखसंभवः
3,29,127,caturvyūhaṃ samātene catvāraste tato 'bhavan vāsudevo dvitīyastu saṃkarṣaṇa iti smṛtaḥ,चतुर्व्यूहं समातेने चत्वारस्ते ततो ऽभवन् वासुदेवो द्वितीयस्तु संकर्षण इति स्मृतः
3,29,128,pradyumnaścāniruddhaśca te sarve prīdyatāyudhāḥ tānaśeṣāndurācārānbhūmabhorapravartakān,प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च ते सर्वे प्रीद्यतायुधाः तानशेषान्दुराचारान्भूमभोरप्रवर्तकान्
3,29,129,nāśayāmāsururvīśaveṣacchannānmahāsurān,नाशयामासुरुर्वीशवेषच्छन्नान्महासुरान्
3,29,130,atha teṣu vinaṣṭeṣu saṃkruddho bhaṇḍradānavaḥ dharmaviplāvakaṃ ghoraṃ kalyastraṃ samamuñcata,अथ तेषु विनष्टेषु संक्रुद्धो भण्ड्रदानवः धर्मविप्लावकं घोरं कल्यस्त्रं सममुञ्चत
3,29,131,tataḥ kalyastratojātā āndhrāḥ puṇḍāśca bhūmipāḥ kirātāḥ śabarā hūṇā yavanāḥ pāpavṛttayaḥ,ततः कल्यस्त्रतोजाता आन्ध्राः पुण्डाश्च भूमिपाः किराताः शबरा हूणा यवनाः पापवृत्तयः
3,29,132,veda viplāvakā dharmadrohiṇaḥ prāṇahiṃsakāḥ varṇāśrameṣu sāṃkaryakāriṇo malināṅgakāḥ lalitāśaktisainyāni bhūyobhūyo vyamardayan,वेद विप्लावका धर्मद्रोहिणः प्राणहिंसकाः वर्णाश्रमेषु सांकर्यकारिणो मलिनाङ्गकाः ललिताशक्तिसैन्यानि भूयोभूयो व्यमर्दयन्
3,29,133,atha śrīlalitāvāmahastapadmasya bhāsvataḥ kaniṣṭhikānakhodbhūtaḥ kalkirnāma janārdanaḥ,अथ श्रीललितावामहस्तपद्मस्य भास्वतः कनिष्ठिकानखोद्भूतः कल्किर्नाम जनार्दनः
3,29,134,aśvārūḍhaḥ pratīpta śrīraṭṭahāsaṃ cakāra saḥ tasyaiva dhvaninā sarve vajraniṣpeṣabandhunā,अश्वारूढः प्रतीप्त श्रीरट्टहासं चकार सः तस्यैव ध्वनिना सर्वे वज्रनिष्पेषबन्धुना
3,29,135,kirātā mūrcchitā neśuḥ śaktayaścāpi harṣitāḥ daśāvatāranāthāste kṛtvedaṃ karma duṣkaram,किराता मूर्च्छिता नेशुः शक्तयश्चापि हर्षिताः दशावतारनाथास्ते कृत्वेदं कर्म दुष्करम्
3,29,136,lalitāṃ tāṃ namaskṛtya baddhāñjalipuṭāḥ sthitāḥ pratikalpaṃ dharmarakṣāṃ kartuṃ matsyā dijanmabhiḥ lalitāṃbāniyuktāste vaikuṇṭhāya pratasthire,ललितां तां नमस्कृत्य बद्धाञ्जलिपुटाः स्थिताः प्रतिकल्पं धर्मरक्षां कर्तुं मत्स्या दिजन्मभिः ललितांबानियुक्तास्ते वैकुण्ठाय प्रतस्थिरे
3,29,137,itthaṃ samasteṣvastraṃṣu nāśiteṣu durāśayaḥ mahāmohāstramasṛjacchaktayastena mūrchitāḥ,इत्थं समस्तेष्वस्त्रंषु नाशितेषु दुराशयः महामोहास्त्रमसृजच्छक्तयस्तेन मूर्छिताः
3,29,138,śāṃbhavāstraṃ visṛjyāṃbā mahāmohāstramakṣiṇot astrapratyastradhārābhiritthaṃ jāte mahāhave astaśailaṅgabhastīśo gantumārabhatāruṇaḥ,शांभवास्त्रं विसृज्यांबा महामोहास्त्रमक्षिणोत् अस्त्रप्रत्यस्त्रधाराभिरित्थं जाते महाहवे अस्तशैलङ्गभस्तीशो गन्तुमारभतारुणः
3,29,139,atha nārāyaṇāstreṇa sā devī lalitāṃbikā sarvā akṣauhiṇīstasya bhasmasādakarodraṇe,अथ नारायणास्त्रेण सा देवी ललितांबिका सर्वा अक्षौहिणीस्तस्य भस्मसादकरोद्रणे
3,29,140,atha pāśupatāstreṇa dīptakālānalatviṣā catvāriṃśaccamūnāthānmahārājñī vyamardayat,अथ पाशुपतास्त्रेण दीप्तकालानलत्विषा चत्वारिंशच्चमूनाथान्महाराज्ञी व्यमर्दयत्
3,29,141,athaikaśeṣaṃ taṃ duṣṭaṃ nihatāśeṣabāndhavam krodhena prajvalantaṃ ca jagadviplavakāriṇam,अथैकशेषं तं दुष्टं निहताशेषबान्धवम् क्रोधेन प्रज्वलन्तं च जगद्विप्लवकारिणम्
3,29,142,mahāsuraṃ mahāsattvaṃ bhaṇḍaṃ caṇḍaparākramam mahākāmeśvarāstreṇa sahasrādityavarcasā gatāsumakaronmātā lalitā parameśvarī,महासुरं महासत्त्वं भण्डं चण्डपराक्रमम् महाकामेश्वरास्त्रेण सहस्रादित्यवर्चसा गतासुमकरोन्माता ललिता परमेश्वरी
3,29,143,tadastrajvālayākrāntaṃ śūnyakaṃ tasya paṭṭanam sastrīkaṃ ca sabālaṃ ca sagoṣṭhaṃ dhanadhānyakam,तदस्त्रज्वालयाक्रान्तं शून्यकं तस्य पट्टनम् सस्त्रीकं च सबालं च सगोष्ठं धनधान्यकम्
3,29,144,nirdagdhamāsītsahasā sthalamātramaśiṣyata bhaṇḍasya saṃkṣayeṇāsīttrailokyaṃ harṣanartitam,निर्दग्धमासीत्सहसा स्थलमात्रमशिष्यत भण्डस्य संक्षयेणासीत्त्रैलोक्यं हर्षनर्तितम्
3,29,145,itthaṃ vidhāya surakāryamanindyaśīlā śrīcakrarājarathamaṇḍalamaṇḍanaśrīḥ kāmeśvarī trijagatāṃ jananī babhāse vidyotamānavibhavā vijyaśriyāḍhyā,इत्थं विधाय सुरकार्यमनिन्द्यशीला श्रीचक्रराजरथमण्डलमण्डनश्रीः कामेश्वरी त्रिजगतां जननी बभासे विद्योतमानविभवा विज्यश्रियाढ्या
3,29,146,sainyaṃ samastamapi saṅgarakarmakhinnaṃ bhaṇḍāsuraprabalabāṇakṛśānutaptam astaṃ gate savitari prathitaprabhāvā śrīdevatā śibiramātmana ānināya,सैन्यं समस्तमपि सङ्गरकर्मखिन्नं भण्डासुरप्रबलबाणकृशानुतप्तम् अस्तं गते सवितरि प्रथितप्रभावा श्रीदेवता शिबिरमात्मन आनिनाय
3,29,147,yo bhaṇḍadānavavadhaṃ lalitāṃbayemaṃ kḷptaṃ sakṛtpaṭhati tasya tapodhanendra nāśaṃ prayānti kadanāni dṛtāṣṭasiddherbhuktiśca muktirapi vartata eva haste,यो भण्डदानववधं ललितांबयेमं कॢप्तं सकृत्पठति तस्य तपोधनेन्द्र नाशं प्रयान्ति कदनानि दृताष्टसिद्धेर्भुक्तिश्च मुक्तिरपि वर्तत एव हस्ते
3,29,148,imaṃ pavitraṃ lalitāparākramaṃ samastapāpaghnamaśeṣasiddhidam paṭhanti puṇyeṣu dineṣu ye narā bhajanti te bhāgyasamṛddhimuttamām,इमं पवित्रं ललितापराक्रमं समस्तपापघ्नमशेषसिद्धिदम् पठन्ति पुण्येषु दिनेषु ये नरा भजन्ति ते भाग्यसमृद्धिमुत्तमाम्
3,30,1,iti śrībrahmāṇḍapurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne bhaṇḍāsuravadho nāmaikonatriṃśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca aśvānana mahāprājña śrutamākhyānamuttamam vikramo lalitādevyā viśiṣṭo varṇitastvayā,इति श्रीब्रह्माण्डपुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने भण्डासुरवधो नामैकोनत्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच अश्वानन महाप्राज्ञ श्रुतमाख्यानमुत्तमम् विक्रमो ललितादेव्या विशिष्टो वर्णितस्त्वया
3,30,2,caritairanaghairdevyāḥ suprīto 'smi hayānana śrutā sā mahatīśaktirmantriṇīdaṇḍanāthayoḥ,चरितैरनघैर्देव्याः सुप्रीतो ऽस्मि हयानन श्रुता सा महतीशक्तिर्मन्त्रिणीदण्डनाथयोः
3,30,3,paścātkimakarottatra yuddhānantaramaṃbikā caturthadinaśarvaryāṃ vibhātāyāṃ hayānana,पश्चात्किमकरोत्तत्र युद्धानन्तरमंबिका चतुर्थदिनशर्वर्यां विभातायां हयानन
3,30,4,hayagrīva uvāca śṛṇu kumbhaja tatprājña yattayā jagadaṃbayā paścādācaritaṃ karma nihate bhaṇḍadānave,हयग्रीव उवाच शृणु कुम्भज तत्प्राज्ञ यत्तया जगदंबया पश्चादाचरितं कर्म निहते भण्डदानवे
3,30,5,śaktīnāmakhilaṃ sainyaṃ daityayudhaśatārditam muhurāhlādayāmāsa locanairamṛtāplutaiḥ,शक्तीनामखिलं सैन्यं दैत्ययुधशतार्दितम् मुहुराह्लादयामास लोचनैरमृताप्लुतैः
3,30,6,lalitāparameśānyāḥ kaṭākṣāmṛtadhārayā jahuryuddhapariśrāntiṃ śaktayaḥ prītimānasāḥ,ललितापरमेशान्याः कटाक्षामृतधारया जहुर्युद्धपरिश्रान्तिं शक्तयः प्रीतिमानसाः
3,30,7,asminnavasare devā bhaṇḍamardanatoṣitāḥ sarve 'pi sevituṃ prāptā brahmaviṣṇupurogamāḥ,अस्मिन्नवसरे देवा भण्डमर्दनतोषिताः सर्वे ऽपि सेवितुं प्राप्ता ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः
3,30,8,brahmā viṣṇuśca rudraśca śakrādyāstridaśāstathā ādityā vasavo rudrā marutaḥ sādhyadevatāḥ,ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च शक्राद्यास्त्रिदशास्तथा आदित्या वसवो रुद्रा मरुतः साध्यदेवताः
3,30,9,siddhāḥ kiṃpuruṣā yakṣā nirṛtyādyā niśācarāḥ prahlādādyā mahādaityāḥ sarve 'pyaṇḍanivāsinaḥ,सिद्धाः किंपुरुषा यक्षा निरृत्याद्या निशाचराः प्रह्लादाद्या महादैत्याः सर्वे ऽप्यण्डनिवासिनः
3,30,10,āgatya tuṣṭuvuḥ prītyā siṃhāsanamaheśvarīm,आगत्य तुष्टुवुः प्रीत्या सिंहासनमहेश्वरीम्
3,30,11,brahmādyā ūcuḥ namonamaste jagadekanāthe namonamaḥ śrītripurābhidhāne namonamo bhaṇḍamahāsuraghne namo 'stu kāmeśvari vāmakeśi,ब्रह्माद्या ऊचुः नमोनमस्ते जगदेकनाथे नमोनमः श्रीत्रिपुराभिधाने नमोनमो भण्डमहासुरघ्ने नमो ऽस्तु कामेश्वरि वामकेशि
3,30,12,cintāmaṇe cintitadānadakṣe 'cintaye cirākārataraṅgamāle citrāmbare citrajagatprasūte citrākhyanitye sukhade namaste,चिन्तामणे चिन्तितदानदक्षे ऽचिन्तये चिराकारतरङ्गमाले चित्राम्बरे चित्रजगत्प्रसूते चित्राख्यनित्ये सुखदे नमस्ते
3,30,13,mokṣaprade mugdhaśaśāṅkacūḍe mugdhasmite mohanabhedadakṣe mudreśvarīcarcitarājatantre mudrāpriye devi namonamaste,मोक्षप्रदे मुग्धशशाङ्कचूडे मुग्धस्मिते मोहनभेददक्षे मुद्रेश्वरीचर्चितराजतन्त्रे मुद्राप्रिये देवि नमोनमस्ते
3,30,14,krūrāntakadhvaṃsini komalāṅge kopeṣu kālīṃ tanumādadhāne kroḍānane pālitasainyacakre kroḍīkṛtāśeṣabhaye namaste,क्रूरान्तकध्वंसिनि कोमलाङ्गे कोपेषु कालीं तनुमादधाने क्रोडानने पालितसैन्यचक्रे क्रोडीकृताशेषभये नमस्ते
3,30,15,ṣaḍaṅgadevīparivārakṛṣṇe ṣaḍaṅgayuktaśrutivākyamṛgye ṣaṭcakrasaṃsthe ca ṣaḍūrmiyukte ṣaḍbhāvarūpe lalite namaste,षडङ्गदेवीपरिवारकृष्णे षडङ्गयुक्तश्रुतिवाक्यमृग्ये षट्चक्रसंस्थे च षडूर्मियुक्ते षड्भावरूपे ललिते नमस्ते
3,30,16,kāme śive mukhyasamastanitye kāntāsanānte kamalāyatākṣi kāmaprade kāmini kāmaśaṃbhoḥ kāmye kalānāmadhipe namaste,कामे शिवे मुख्यसमस्तनित्ये कान्तासनान्ते कमलायताक्षि कामप्रदे कामिनि कामशंभोः काम्ये कलानामधिपे नमस्ते
3,30,17,divyauṣadhādye nagaraugharūpe divye dinādhīśasahasrakānte dedīpyamāne dayayā sanāthe devādhidevapramade namaste,दिव्यौषधाद्ये नगरौघरूपे दिव्ये दिनाधीशसहस्रकान्ते देदीप्यमाने दयया सनाथे देवाधिदेवप्रमदे नमस्ते
3,30,18,sadāṇimādyaṣṭakasevanīye sadāśivātmojjvalamañcavāse sabhye sadekāla yapādapūjye savitri lokasya namonamaste,सदाणिमाद्यष्टकसेवनीये सदाशिवात्मोज्ज्वलमञ्चवासे सभ्ये सदेकाल यपादपूज्ये सवित्रि लोकस्य नमोनमस्ते
3,30,19,brāhmīmukhairmātṛgaṇairniṣevye brahmapriye brāhmaṇabandhametri brahmāmṛtasrotasi rājahaṃsibrahmeśvari śrīlalite namaste,ब्राह्मीमुखैर्मातृगणैर्निषेव्ये ब्रह्मप्रिये ब्राह्मणबन्धमेत्रि ब्रह्मामृतस्रोतसि राजहंसिब्रह्मेश्वरि श्रीललिते नमस्ते
3,30,20,saṃkṣobhiṇīmukhyasamastamudrāsaṃsevite saṃsaraṇaprahantri saṃsāralīlākṛtisārasākṣi sadā namaste lalite 'dhināthe nitye kalāṣoḍaśakena nāmākarṣiṇyadhīśi pramathena sevye,संक्षोभिणीमुख्यसमस्तमुद्रासंसेविते संसरणप्रहन्त्रि संसारलीलाकृतिसारसाक्षि सदा नमस्ते ललिते ऽधिनाथे नित्ये कलाषोडशकेन नामाकर्षिण्यधीशि प्रमथेन सेव्ये
3,30,21,nitye nirātaṅkadayāprapañce nīlālakaśreṇi namonamaste anaṅgapuṣpādibhirunnadābhiranaṅgadevībhirajasrasevye abhavyahantryakṣararāśirūpe hatārivarge lalite namaste,नित्ये निरातङ्कदयाप्रपञ्चे नीलालकश्रेणि नमोनमस्ते अनङ्गपुष्पादिभिरुन्नदाभिरनङ्गदेवीभिरजस्रसेव्ये अभव्यहन्त्र्यक्षरराशिरूपे हतारिवर्गे ललिते नमस्ते
3,30,22,saṃkṣobhiṇīmukhyacaturdaśārcirmālāvṛtodāramahāpradīpte ātmānamābibhrati vibhramāḍhye śubhrāśraye śubhrapade namaste,संक्षोभिणीमुख्यचतुर्दशार्चिर्मालावृतोदारमहाप्रदीप्ते आत्मानमाबिभ्रति विभ्रमाढ्ये शुभ्राश्रये शुभ्रपदे नमस्ते
3,30,23,saśarvasiddhādi kaśaktivandye sarvajñavijñātapadāravinde sarvādhike sarvagate samastasiddhiprade śrīlalite namaste,सशर्वसिद्धादि कशक्तिवन्द्ये सर्वज्ञविज्ञातपदारविन्दे सर्वाधिके सर्वगते समस्तसिद्धिप्रदे श्रीललिते नमस्ते
3,30,24,sarvajñajātaprathamābhiranyadevī bhirapyāśritacakrabhūme sarvāmarākāṅkṣitapūrayitri sarvasya lokasya savitri pāhi,सर्वज्ञजातप्रथमाभिरन्यदेवी भिरप्याश्रितचक्रभूमे सर्वामराकाङ्क्षितपूरयित्रि सर्वस्य लोकस्य सवित्रि पाहि
3,30,25,vande vaśinyādikavāgvibhūte varddhiṣṇucakra dyutivāhavāhe balāhakaśyāmakace vaco 'bdhe varaprade suṃdari pāhi viśvam,वन्दे वशिन्यादिकवाग्विभूते वर्द्धिष्णुचक्र द्युतिवाहवाहे बलाहकश्यामकचे वचो ऽब्धे वरप्रदे सुंदरि पाहि विश्वम्
3,30,26,bāṇādidivyāyudhasārvabhaume bhaṇḍāsurānīkavanāntadāve atyugratejojjvalitāṃburāśe prasevyamāne parito namaste,बाणादिदिव्यायुधसार्वभौमे भण्डासुरानीकवनान्तदावे अत्युग्रतेजोज्ज्वलितांबुराशे प्रसेव्यमाने परितो नमस्ते
3,30,27,kāmeśi vajreśi bhageśyarūpe kanye kale kālavilopadakṣe kathāviśeṣīkṛtadaityasainye kāmeśayānte kamale namaste,कामेशि वज्रेशि भगेश्यरूपे कन्ये कले कालविलोपदक्षे कथाविशेषीकृतदैत्यसैन्ये कामेशयान्ते कमले नमस्ते
3,30,28,bindusthite bindukalaikarūpe bindvātmike bṛṃhitacitprakāśe bṛhatkucaṃbhojavilolahāre bṛhatprabhāve lalite namaste,बिन्दुस्थिते बिन्दुकलैकरूपे बिन्द्वात्मिके बृंहितचित्प्रकाशे बृहत्कुचंभोजविलोलहारे बृहत्प्रभावे ललिते नमस्ते
3,30,29,kāmeśvarotsaṃgasadānivāse kālātmike devi kṛtānukaṃpe kalpāvasānotthita kālirūpe kāmaprade kalpalate namaste,कामेश्वरोत्संगसदानिवासे कालात्मिके देवि कृतानुकंपे कल्पावसानोत्थित कालिरूपे कामप्रदे कल्पलते नमस्ते
3,30,30,savāruṇe sāṃdrasudhāṃśuśīte sāraṅgaśāvākṣi sarojavaktre sārasya sārasya sadaikabhūme samastavidyeśvari saṃnatiste,सवारुणे सांद्रसुधांशुशीते सारङ्गशावाक्षि सरोजवक्त्रे सारस्य सारस्य सदैकभूमे समस्तविद्येश्वरि संनतिस्ते
3,30,31,tava prabhāveṇa cidagnijāyāṃ śrīśaṃbhunāthaprakaḍīkṛtāyāḥ bhaṇḍāsurādyāḥ samare pracaṇḍā hatā jagatkaṇṭakatāṃ prayātāḥ,तव प्रभावेण चिदग्निजायां श्रीशंभुनाथप्रकडीकृतायाः भण्डासुराद्याः समरे प्रचण्डा हता जगत्कण्टकतां प्रयाताः
3,30,32,navyāni sarvāṇi vapūṃṣi kṛtvā hi sāṃdrakāruṇyasudhāplavairnnaḥ tvayā samastaṃ bhuvanaṃ saharṣaṃ sujīvitaṃ suṃdari sabhyalabhye,नव्यानि सर्वाणि वपूंषि कृत्वा हि सांद्रकारुण्यसुधाप्लवैर्न्नः त्वया समस्तं भुवनं सहर्षं सुजीवितं सुंदरि सभ्यलभ्ये
3,30,33,śrīśaṃbhunāthasya mahāśayasya dvitīyatejaḥ prasarātmake yaḥ sthāṇvāśrame kḷptatayā viraktaḥ satīviyogena virastabhogaḥ,श्रीशंभुनाथस्य महाशयस्य द्वितीयतेजः प्रसरात्मके यः स्थाण्वाश्रमे कॢप्ततया विरक्तः सतीवियोगेन विरस्तभोगः
3,30,34,tenādrivaṃśe dhṛtajanmalābhāṃ kanyāmumāṃ yojayituṃ pravṛttāḥ evaṃ smaraṃ preritavanta eva tasyāntikaṃ ghora tapaḥsthitasya,तेनाद्रिवंशे धृतजन्मलाभां कन्यामुमां योजयितुं प्रवृत्ताः एवं स्मरं प्रेरितवन्त एव तस्यान्तिकं घोर तपःस्थितस्य
3,30,35,tenātha vairāgyatapovighātakrodhena lālāṭakṛśānudagdhaḥ bhasmāvaśeṣo madanastato 'bhūttato hi bhaṇḍāsura eṣa jātaḥ,तेनाथ वैराग्यतपोविघातक्रोधेन लालाटकृशानुदग्धः भस्मावशेषो मदनस्ततो ऽभूत्ततो हि भण्डासुर एष जातः
3,30,36,tato vadhastasya durāśayasya kṛto bhavatyā raṇadurmadasya athāsmadarthe tvatanussajātastvaṃ kāmasaṃjīvanamāśukuryāḥ,ततो वधस्तस्य दुराशयस्य कृतो भवत्या रणदुर्मदस्य अथास्मदर्थे त्वतनुस्सजातस्त्वं कामसंजीवनमाशुकुर्याः
3,30,37,iyaṃ ratirbhartṛviyogakhinnā vaidhavyamatyantamabhavyamāpa punastvadutpāditakāmasaṃgādbhaviṣyati śrīlalite sanāthā,इयं रतिर्भर्तृवियोगखिन्ना वैधव्यमत्यन्तमभव्यमाप पुनस्त्वदुत्पादितकामसंगाद्भविष्यति श्रीललिते सनाथा
3,30,38,tayā tu dṛṣṭena manobhavena saṃmohitaḥ pūrvavadindumauliḥ ciraṃ kṛtātyantamahāsaparyā tāṃ pārvatīṃ drākpariṇeṣyatīśaḥ,तया तु दृष्टेन मनोभवेन संमोहितः पूर्ववदिन्दुमौलिः चिरं कृतात्यन्तमहासपर्या तां पार्वतीं द्राक्परिणेष्यतीशः
3,30,39,tayośca saṃgādbhavitā kumāraḥ samastagīrvāṇacamūvinetā tenaiva vīreṇa raṇe nirasya sa tārako nāma surārirājaḥ,तयोश्च संगाद्भविता कुमारः समस्तगीर्वाणचमूविनेता तेनैव वीरेण रणे निरस्य स तारको नाम सुरारिराजः
3,30,40,yo bhaṇḍadaityasya durāśayasya mitraṃ sa lokatrayadhūmaketuḥ śrīkaṇṭhaputraiṇa raṇe hataścetprāṇapratiṣṭhaiva tadā bhavennaḥ,यो भण्डदैत्यस्य दुराशयस्य मित्रं स लोकत्रयधूमकेतुः श्रीकण्ठपुत्रैण रणे हतश्चेत्प्राणप्रतिष्ठैव तदा भवेन्नः
3,30,41,tasmāttvamaṃbatripure janānāṃ mānāpahaṃ manmathavīravaryam utpādyaratyā vidhavātvaduḥkhamapākuru vyākulakuntalāyāḥ,तस्मात्त्वमंबत्रिपुरे जनानां मानापहं मन्मथवीरवर्यम् उत्पाद्यरत्या विधवात्वदुःखमपाकुरु व्याकुलकुन्तलायाः
3,30,42,eṣā tvanāthā bhavatīṃ prapannā bhartṛpraṇāśena kṛśāṅgayaṣṭiḥ namaskaroti tripurābhidhāne tadatra kāruṇyakalāṃ vidhehi,एषा त्वनाथा भवतीं प्रपन्ना भर्तृप्रणाशेन कृशाङ्गयष्टिः नमस्करोति त्रिपुराभिधाने तदत्र कारुण्यकलां विधेहि
3,30,43,hayagrīva uvāca iti stutvā maheśānī brahmādyā vibudhottamāḥ tāṃ ratiṃ darśayamāsurmalināṃ śokakarśitam,हयग्रीव उवाच इति स्तुत्वा महेशानी ब्रह्माद्या विबुधोत्तमाः तां रतिं दर्शयमासुर्मलिनां शोककर्शितम्
3,30,44,sā paryaśrumukhī kīrṇakuntalā dhūlidhūsarā nanāma jagadaṃbāṃ vai vaidhavyatyaktabhūṣaṇā,सा पर्यश्रुमुखी कीर्णकुन्तला धूलिधूसरा ननाम जगदंबां वै वैधव्यत्यक्तभूषणा
3,30,45,atha taddarśanotpannakāruṇyā parameśvarī tataḥ kaṭākṣādutpannaḥ smayamānasukhāṃbujaḥ,अथ तद्दर्शनोत्पन्नकारुण्या परमेश्वरी ततः कटाक्षादुत्पन्नः स्मयमानसुखांबुजः
3,30,46,pūrvadehādhikarucirmanmatho madameduraḥ dvibhujaḥ sarvabhūṣāḍhyaḥ puṣpeṣuḥ puṣpakārmukaḥ,पूर्वदेहाधिकरुचिर्मन्मथो मदमेदुरः द्विभुजः सर्वभूषाढ्यः पुष्पेषुः पुष्पकार्मुकः
3,30,47,ānandayankaṭākṣeṇa pūrvajanmapriyāṃ ratim atha sāpi ratirdevī mahatyānandasāgare majjantī nijabhartāramavarokya mudaṃ gatā,आनन्दयन्कटाक्षेण पूर्वजन्मप्रियां रतिम् अथ सापि रतिर्देवी महत्यानन्दसागरे मज्जन्ती निजभर्तारमवरोक्य मुदं गता
3,30,48,ānandayankaṭākṣeṇa pūrvajanmapriyāṃ ratim atha sāpi ratirdevī mahatyānandasāgare majjantī nijabhartāramavalokya mudaṃ gatā,आनन्दयन्कटाक्षेण पूर्वजन्मप्रियां रतिम् अथ सापि रतिर्देवी महत्यानन्दसागरे मज्जन्ती निजभर्तारमवलोक्य मुदं गता
3,30,49,śyāmale snāpayitvaināṃ vastrakāñcyādibhūṣaṇaiḥ alaṅkṛtya yathāpūrvaṃ śīghramānīyatāmiha,श्यामले स्नापयित्वैनां वस्त्रकाञ्च्यादिभूषणैः अलङ्कृत्य यथापूर्वं शीघ्रमानीयतामिह
3,30,50,tadājñāṃ śirasā dhṛtvā śyāmā sarvaṃ tathākarota brahmarṣibhirvasiṣṭhādyairvaivāhi kavidhānataḥ,तदाज्ञां शिरसा धृत्वा श्यामा सर्वं तथाकरोत ब्रह्मर्षिभिर्वसिष्ठाद्यैर्वैवाहि कविधानतः
3,30,51,kārayāmāsa daṃpatyoḥ pāṇigrahaṇamaṅgalam apsarobhiśca sarvābhirnṛtyagītādisaṃyutam,कारयामास दंपत्योः पाणिग्रहणमङ्गलम् अप्सरोभिश्च सर्वाभिर्नृत्यगीतादिसंयुतम्
3,30,52,etaddṛṣṭvā mahendrādyā ṛṣayaśca tapodhanāḥ sādhusādhviti śaṃsaṃtastuṣṭuvurlalitāṃbikām,एतद्दृष्ट्वा महेन्द्राद्या ऋषयश्च तपोधनाः साधुसाध्विति शंसंतस्तुष्टुवुर्ललितांबिकाम्
3,30,53,puṣpavṛṣṭiṃ vimuñcantaḥ sarve santuṣṭamānasāḥ babhūvustau mahābhaktyā praṇamya laliteśvarīm,पुष्पवृष्टिं विमुञ्चन्तः सर्वे सन्तुष्टमानसाः बभूवुस्तौ महाभक्त्या प्रणम्य ललितेश्वरीम्
3,30,54,tatpārśve tu samāgatya baddhāñjalipuṭau sthitau atha kandarpavīro 'pi namaskṛtya maheśvarīm vyajñāpayadidaṃ vākyaṃ bhaktinirbharamānasaḥ,तत्पार्श्वे तु समागत्य बद्धाञ्जलिपुटौ स्थितौ अथ कन्दर्पवीरो ऽपि नमस्कृत्य महेश्वरीम् व्यज्ञापयदिदं वाक्यं भक्तिनिर्भरमानसः
3,30,55,yaddagdhamīśanetreṇa vapurme lalitāṃbike tattvadīyakaṭākṣasya prasādātpunarāgatam,यद्दग्धमीशनेत्रेण वपुर्मे ललितांबिके तत्त्वदीयकटाक्षस्य प्रसादात्पुनरागतम्
3,30,56,tava putro 'smi dāso 'smi kvāpi kṛtye niyuṅkṣva mām ityuktā parameśānī tamāha makaradhvajam,तव पुत्रो ऽस्मि दासो ऽस्मि क्वापि कृत्ये नियुङ्क्ष्व माम् इत्युक्ता परमेशानी तमाह मकरध्वजम्
3,30,57,śrīdevyuvāca vatsāgaccha manojanmanna bhayaṃ tava vidyate matprasādājjagatsarvaṃ mohayāvyāhatāśuga,श्रीदेव्युवाच वत्सागच्छ मनोजन्मन्न भयं तव विद्यते मत्प्रसादाज्जगत्सर्वं मोहयाव्याहताशुग
3,30,58,tadbāṇapātanājjātadhairyaviplava īśvaraḥ parvatasya sutāṃ gaurīṃ pariṇeṣyati satvaram,तद्बाणपातनाज्जातधैर्यविप्लव ईश्वरः पर्वतस्य सुतां गौरीं परिणेष्यति सत्वरम्
3,30,59,sahasrakoṭayaḥ kāmā matprasādāttvadudbhavāḥ sarveṣāṃ dehamāviśya dāsyanti ratimuttamām,सहस्रकोटयः कामा मत्प्रसादात्त्वदुद्भवाः सर्वेषां देहमाविश्य दास्यन्ति रतिमुत्तमाम्
3,30,60,matprasādena vairāgyātsaṃkruddho 'pi sa īśvaraḥ dehadāhaṃ vidhātuṃ te na samartho bhaviṣyati,मत्प्रसादेन वैराग्यात्संक्रुद्धो ऽपि स ईश्वरः देहदाहं विधातुं ते न समर्थो भविष्यति
3,30,61,adṛśyamūrtiḥ sarveṣāṃ prāṇināṃ bhavamohanaḥ svabhāryāvirahāśaṅkī dehasyārdhaṃ pradāsyati prayāto 'sau kātarātmā tvadbāṇāhatamānasaḥ,अदृश्यमूर्तिः सर्वेषां प्राणिनां भवमोहनः स्वभार्याविरहाशङ्की देहस्यार्धं प्रदास्यति प्रयातो ऽसौ कातरात्मा त्वद्बाणाहतमानसः
3,30,62,adya prabhṛti kandarpa matprasādānmahīyasaḥ tvannindāṃ ye kariṣyanti tvayi vā vimukhāśayāḥ avaśyaṃ klībataiva syātteṣāṃ janmanijanmani,अद्य प्रभृति कन्दर्प मत्प्रसादान्महीयसः त्वन्निन्दां ये करिष्यन्ति त्वयि वा विमुखाशयाः अवश्यं क्लीबतैव स्यात्तेषां जन्मनिजन्मनि
3,30,63,ye pāpiṣṭhā durātmāno madbhaktadrohiṇaśca hi tānagamyāsu nārīṣu pātayitvā vināśaya,ये पापिष्ठा दुरात्मानो मद्भक्तद्रोहिणश्च हि तानगम्यासु नारीषु पातयित्वा विनाशय
3,30,64,yeṣāṃ madīya pūjāsu madbhakteṣvādṛtaṃ manaḥ teṣāṃ kāmasukhaṃ sarvaṃ saṃpādaya samīpsitam,येषां मदीय पूजासु मद्भक्तेष्वादृतं मनः तेषां कामसुखं सर्वं संपादय समीप्सितम्
3,30,65,iti śrīlalitādevyā kṛtājñāvacanaṃ smaraḥ tatheti śirasā bibhratsāṃjalirniryayau tataḥ,इति श्रीललितादेव्या कृताज्ञावचनं स्मरः तथेति शिरसा बिभ्रत्सांजलिर्निर्ययौ ततः
3,30,66,tasyānaṅgasya sarvebhyo romakūpebhya utthitāḥ bahavaḥ śobhanākārā madanā viśvamohanāḥ,तस्यानङ्गस्य सर्वेभ्यो रोमकूपेभ्य उत्थिताः बहवः शोभनाकारा मदना विश्वमोहनाः
3,30,67,tairvimohya samastaṃ ca jagaccakraṃ manobhavaḥ punaḥ sthāṇvāśramaṃ prāpa candramaulerjigīṣayā,तैर्विमोह्य समस्तं च जगच्चक्रं मनोभवः पुनः स्थाण्वाश्रमं प्राप चन्द्रमौलेर्जिगीषया
3,30,68,vasaṃtena ca mitreṇa senānyā śītarociṣā rāgeṇa pīṭhamardena mandānilarayeṇa ca,वसंतेन च मित्रेण सेनान्या शीतरोचिषा रागेण पीठमर्देन मन्दानिलरयेण च
3,30,69,puṃskokilagalatsvānakāhalībhiśca saṃyutaḥ śṛṅgāravīrasaṃpanno ratyāliṅgitavigrahaḥ,पुंस्कोकिलगलत्स्वानकाहलीभिश्च संयुतः शृङ्गारवीरसंपन्नो रत्यालिङ्गितविग्रहः
3,30,70,jaitra śarāsanaṃ dhunvanpravīrāṇāṃ purogamaḥ madanārerabhimukhaṃ prāpya nibhaya āsthitaḥ,जैत्र शरासनं धुन्वन्प्रवीराणां पुरोगमः मदनारेरभिमुखं प्राप्य निभय आस्थितः
3,30,71,taponiṣṭhaṃ candracūḍaṃ tāḍayāmāsa sāyakaiḥ atha kandarpabāṇaudhaistāḍitaścandraśekharaḥ dūrīcakāra vairāgyaṃ tapastattyāja duṣkaram,तपोनिष्ठं चन्द्रचूडं ताडयामास सायकैः अथ कन्दर्पबाणौधैस्ताडितश्चन्द्रशेखरः दूरीचकार वैराग्यं तपस्तत्त्याज दुष्करम्
3,30,72,niyamānakhilāṃstyaktvā tyaktadhairyaḥ śivaḥ kṛtaḥ tāmeva pārvatīṃ dhyātvā bhūyobhūyaḥ smarāturaḥ,नियमानखिलांस्त्यक्त्वा त्यक्तधैर्यः शिवः कृतः तामेव पार्वतीं ध्यात्वा भूयोभूयः स्मरातुरः
3,30,73,niśaśvāsa vahañśarvaḥ pāṇḍuraṃ gaṇḍamaṇḍalam bāṣpāyamāṇo virahī saṃtapto dhairyaviplavāt bhūyobhūyo girisutāṃ pūrvadṛṣṭāmanusmaran,निशश्वास वहञ्शर्वः पाण्डुरं गण्डमण्डलम् बाष्पायमाणो विरही संतप्तो धैर्यविप्लवात् भूयोभूयो गिरिसुतां पूर्वदृष्टामनुस्मरन्
3,30,74,anaṅgabāṇadahanaistapyamānasya śūlinaḥ na candrarekhā no gaṅgā dehatāpacchide 'bhavat,अनङ्गबाणदहनैस्तप्यमानस्य शूलिनः न चन्द्ररेखा नो गङ्गा देहतापच्छिदे ऽभवत्
3,30,75,nandibhṛṅgimahākālapramukhairgaṇamaṇḍalaiḥ āhṛte puṣpaśayane viluloṭha muhurmuhuḥ,नन्दिभृङ्गिमहाकालप्रमुखैर्गणमण्डलैः आहृते पुष्पशयने विलुलोठ मुहुर्मुहुः
3,30,76,nandino hastamālaṃbya puṣpatalpāntarātpunaḥ puṣpatalpāntaraṃ gatvā vyaceṣṭata muhurmuhuḥ,नन्दिनो हस्तमालंब्य पुष्पतल्पान्तरात्पुनः पुष्पतल्पान्तरं गत्वा व्यचेष्टत मुहुर्मुहुः
3,30,77,na puṣpaśayanenendukhaṇḍanirgalitāmṛte na himānīpayasi vā nivṛttastadvapurjvaraḥ,न पुष्पशयनेनेन्दुखण्डनिर्गलितामृते न हिमानीपयसि वा निवृत्तस्तद्वपुर्ज्वरः
3,30,78,sa taneratanujvālāṃ śamayiṣyanmuhurmuhuḥ śilībhūtānhimapayaḥ paṭṭānadhyavasacchivaḥ bhūyaḥ śailasutārūpaṃ citrapaṭṭe nakhairlikhat,स तनेरतनुज्वालां शमयिष्यन्मुहुर्मुहुः शिलीभूतान्हिमपयः पट्टानध्यवसच्छिवः भूयः शैलसुतारूपं चित्रपट्टे नखैर्लिखत्
3,30,79,tadālokanato 'dūramanaṅgārtimavardhayat tāmālikhya hriyā namrāṃ vīkṣamāṇāṃ kaṭākṣataḥ,तदालोकनतो ऽदूरमनङ्गार्तिमवर्धयत् तामालिख्य ह्रिया नम्रां वीक्षमाणां कटाक्षतः
3,30,80,taccitrapaṭṭamaṅgeṣu romaharṣeṣu cākṣipat cintāsaṃgena mahatā mahātyā ratisaṃpadā bhūyasā smaratāpena vivyathe viṣamekṣaṇaḥ,तच्चित्रपट्टमङ्गेषु रोमहर्षेषु चाक्षिपत् चिन्तासंगेन महता महात्या रतिसंपदा भूयसा स्मरतापेन विव्यथे विषमेक्षणः
3,30,81,tāmeva sarvataḥ paśyaṃstasyāmeva mano diśan tathaiva saṃllapansārdhamunmādenopapannayā,तामेव सर्वतः पश्यंस्तस्यामेव मनो दिशन् तथैव संल्लपन्सार्धमुन्मादेनोपपन्नया
3,30,82,tanmātrabhūtahṛdayastaccittastatparāyaṇaḥ tatkathāsudhayā nītasamastarajanīdinaḥ,तन्मात्रभूतहृदयस्तच्चित्तस्तत्परायणः तत्कथासुधया नीतसमस्तरजनीदिनः
3,30,83,tacchīlavarṇana ratastadrūpālokanotsukaḥ taccārubhogasaṃkalpamālākarasumālikaḥ tanmayatvamanuprāptastatāpātitarāṃ śivaḥ,तच्छीलवर्णन रतस्तद्रूपालोकनोत्सुकः तच्चारुभोगसंकल्पमालाकरसुमालिकः तन्मयत्वमनुप्राप्तस्ततापातितरां शिवः
3,30,84,imāṃ manobhava rujamacikitsyāṃ sa dhūrjaṭiḥ avalokya vivāhāya bhṛśamudyamavānabhūt,इमां मनोभव रुजमचिकित्स्यां स धूर्जटिः अवलोक्य विवाहाय भृशमुद्यमवानभूत्
3,30,85,itthaṃ vimohya taṃ devaṃ kandarpo lalitājñayā atha tāṃ parvatasutāmāśugairabhyatāpayat,इत्थं विमोह्य तं देवं कन्दर्पो ललिताज्ञया अथ तां पर्वतसुतामाशुगैरभ्यतापयत्
3,30,86,prabhūtavirahajvālāmalinaiḥ śvasitānalaiḥ śuṣyamāṇādharadalo bhṛśaṃ pāṇḍukapolabhūḥ,प्रभूतविरहज्वालामलिनैः श्वसितानलैः शुष्यमाणाधरदलो भृशं पाण्डुकपोलभूः
3,30,87,nāhāre vā na śayane na svāpe dhṛtimicchati makhīsahasraiḥ siṣice nityaṃ śītopacārakaiḥ,नाहारे वा न शयने न स्वापे धृतिमिच्छति मखीसहस्रैः सिषिचे नित्यं शीतोपचारकैः
3,30,88,punaḥ punastapyamānā punareva ca vihvalā na jagāma rujāśānti manmathāgnermahīyasaḥ,पुनः पुनस्तप्यमाना पुनरेव च विह्वला न जगाम रुजाशान्ति मन्मथाग्नेर्महीयसः
3,30,89,na nidrāṃ pārvatī bheje viraheṇopatāpitā svatanostāpanenāsau pituḥ khedamavardhayat,न निद्रां पार्वती भेजे विरहेणोपतापिता स्वतनोस्तापनेनासौ पितुः खेदमवर्धयत्
3,30,90,apratīkārapuruṣaṃ virahaṃ tuhituḥ śive avalokya sa śailendro mahāduḥkhamavāptavān,अप्रतीकारपुरुषं विरहं तुहितुः शिवे अवलोक्य स शैलेन्द्रो महादुःखमवाप्तवान्
3,30,91,bhadre tvaṃ tapasā devaṃ toṣayitvā maheśvaram bhārtāraṃ taṃ samṛccheti pitrā sampreritātha sā,भद्रे त्वं तपसा देवं तोषयित्वा महेश्वरम् भार्तारं तं समृच्छेति पित्रा सम्प्रेरिताथ सा
3,30,92,himavacchailaśikhare gaurīśikharanāmani vakāra patilābhāya pārvatī duṣkaraṃ tapaḥ,हिमवच्छैलशिखरे गौरीशिखरनामनि वकार पतिलाभाय पार्वती दुष्करं तपः
3,30,93,śiśireṣu jalāvāsā grīṣme dahanamadhyagā arke niviṣṭadṛṣṭiśca sughoraṃ tapa āsthitā,शिशिरेषु जलावासा ग्रीष्मे दहनमध्यगा अर्के निविष्टदृष्टिश्च सुघोरं तप आस्थिता
3,30,94,tenaiva tapasā tuṣṭaḥ sānnidhyaṃ dattavāñchivaḥ aṅgīcakāra tāṃ bhāryāṃ vaivāhikavidhānataḥ,तेनैव तपसा तुष्टः सान्निध्यं दत्तवाञ्छिवः अङ्गीचकार तां भार्यां वैवाहिकविधानतः
3,30,95,athādripatinā dattāṃ tanayāṃ nalinekṣaṇām saptarṣidvārataḥ pūrvaṃ prārthitāmudavoḍha saḥ,अथाद्रिपतिना दत्तां तनयां नलिनेक्षणाम् सप्तर्षिद्वारतः पूर्वं प्रार्थितामुदवोढ सः
3,30,96,tayā ca ramamāṇo 'sau bahukālaṃ maheśvaraḥ oṣadhīprasthanagare śvaśurasya gṛhe 'vasat,तया च रममाणो ऽसौ बहुकालं महेश्वरः ओषधीप्रस्थनगरे श्वशुरस्य गृहे ऽवसत्
3,30,97,punaḥ kailāsamāgatya samastaiḥ pramathaiḥ saha pārvatīmānināyādrināthasya prītimāvahat,पुनः कैलासमागत्य समस्तैः प्रमथैः सह पार्वतीमानिनायाद्रिनाथस्य प्रीतिमावहत्
3,30,98,ramamāṇastayā sārthaṃ kailāse mandare tathā vindhyādrau hemaśaile ca malaye pāriyātrake,रममाणस्तया सार्थं कैलासे मन्दरे तथा विन्ध्याद्रौ हेमशैले च मलये पारियात्रके
3,30,99,nānāvidheṣu sthāneṣu ratiṃ prāpa maheśvaraḥ atha tasyāṃ sasarjograṃ vīryaṃ sā soḍhumakṣamā,नानाविधेषु स्थानेषु रतिं प्राप महेश्वरः अथ तस्यां ससर्जोग्रं वीर्यं सा सोढुमक्षमा
3,30,100,bhuvyatyajatsāpi vahnau kṛttikāsu sa cākṣipat tāśca gaṅgājale 'muñcansā caiva śarakānane,भुव्यत्यजत्सापि वह्नौ कृत्तिकासु स चाक्षिपत् ताश्च गङ्गाजले ऽमुञ्चन्सा चैव शरकानने
3,30,101,tatrodbhūto mahāvīro mahāsenaḥ ṣaḍānanaḥ gaṅgāyāścāntikaṃ nīto dhūrjaṭirvṛddhi māgamat,तत्रोद्भूतो महावीरो महासेनः षडाननः गङ्गायाश्चान्तिकं नीतो धूर्जटिर्वृद्धि मागमत्
3,30,102,sa vardhamāno divasedivase tīvravikramaḥ śikṣito nijatātena sarvā vidyā avāptavān,स वर्धमानो दिवसेदिवसे तीव्रविक्रमः शिक्षितो निजतातेन सर्वा विद्या अवाप्तवान्
3,30,103,atha tātakṛtānujñaḥ surasainyapatirbhavan tārakaṃ mārayāmāsa samastaiḥ saha dānavaiḥ,अथ तातकृतानुज्ञः सुरसैन्यपतिर्भवन् तारकं मारयामास समस्तैः सह दानवैः
3,30,104,tatastārakadaityendravadhasantoṣaśālinā śakreṇa dattāṃ sa guho devasenāmupānayat,ततस्तारकदैत्येन्द्रवधसन्तोषशालिना शक्रेण दत्तां स गुहो देवसेनामुपानयत्
3,30,105,sā śakratanayā devasenā nāma yaśasvinī āsādyaramaṇaṃ skandamānandaṃ mṛśamādadhau,सा शक्रतनया देवसेना नाम यशस्विनी आसाद्यरमणं स्कन्दमानन्दं मृशमादधौ
3,30,106,itthaṃ saṃmohitāśeṣaviśvacakro manobhavaḥ devakāryaṃ susampādya jagāma śrīpuraṃ punaḥ,इत्थं संमोहिताशेषविश्वचक्रो मनोभवः देवकार्यं सुसम्पाद्य जगाम श्रीपुरं पुनः
3,30,107,yatra śrīnagare puṇye lalitā parameśvarī vartate jagatāmṛddhyai tatra tāṃ sevituṃ yayau,यत्र श्रीनगरे पुण्ये ललिता परमेश्वरी वर्तते जगतामृद्ध्यै तत्र तां सेवितुं ययौ
3,31,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne madanapunarbhavo nāma triṃśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca kimidaṃ śrīpuraṃ nāma kena rūpeṇa vartate kena vānirmitaṃ pūrva tatsarvaṃ me nivadaya,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मदनपुनर्भवो नाम त्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच किमिदं श्रीपुरं नाम केन रूपेण वर्तते केन वानिर्मितं पूर्व तत्सर्वं मे निवदय
3,31,2,kiyatpramāṇaṃ kiṃ varṇaṃ kathayasva mama prabho tvameva sarvasandehapaṅkaśoṣaṇabhāskaraḥ,कियत्प्रमाणं किं वर्णं कथयस्व मम प्रभो त्वमेव सर्वसन्देहपङ्कशोषणभास्करः
3,31,3,hayagrīva uvāca yathā cakrarathaṃ prāpya pūrvoktairlakṣaṇairyutam mahāyāgānalotpannā lalitā parameśvarī,हयग्रीव उवाच यथा चक्ररथं प्राप्य पूर्वोक्तैर्लक्षणैर्युतम् महायागानलोत्पन्ना ललिता परमेश्वरी
3,31,4,kṛtvā vaivāhikīṃ līlāṃ brahmādyaiḥ prārthitā punaḥ vyajeṣṭa bhaṇḍanāmānamasuraṃ lokakaṇṭakam,कृत्वा वैवाहिकीं लीलां ब्रह्माद्यैः प्रार्थिता पुनः व्यजेष्ट भण्डनामानमसुरं लोककण्टकम्
3,31,5,tadā devā mahendrādyāḥ santoṣaṃ bahu bhejire atha kāmeśvarasyāpi lalitāyāśca śobhanam nityopabhogasarvārthaṃ mandiraṃ kartumutsukāḥ,तदा देवा महेन्द्राद्याः सन्तोषं बहु भेजिरे अथ कामेश्वरस्यापि ललितायाश्च शोभनम् नित्योपभोगसर्वार्थं मन्दिरं कर्तुमुत्सुकाः
3,31,6,kumārā lalitādevyā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ vardhakiṃ viśvakarmāṇaṃ surāṇāṃ śilpakovidam,कुमारा ललितादेव्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः वर्धकिं विश्वकर्माणं सुराणां शिल्पकोविदम्
3,31,7,surāṇāṃ śilpanaṃ ca mayaṃ māyāvicakṣaṇam āhūya kṛtasatkārānūcire lalitājñayā,सुराणां शिल्पनं च मयं मायाविचक्षणम् आहूय कृतसत्कारानूचिरे ललिताज्ञया
3,31,8,adhikāripuruṣā ūcuḥ bho viśvakarmañchilpajña bhobho maya mahodaya bhavantau sarvaśāstrajñau ghaṭanāmārgakovidau,अधिकारिपुरुषा ऊचुः भो विश्वकर्मञ्छिल्पज्ञ भोभो मय महोदय भवन्तौ सर्वशास्त्रज्ञौ घटनामार्गकोविदौ
3,31,9,saṃkalpamātreṇa mahāśilpakalpaviśāradau yuvābhyāṃ lalitādevyā nityajñānamahodadheḥ,संकल्पमात्रेण महाशिल्पकल्पविशारदौ युवाभ्यां ललितादेव्या नित्यज्ञानमहोदधेः
3,31,10,ṣoḍaśīkṣetramadhyeṣu tatkṣetrasamasaṃkhyayā kartavyā śrīnagaryo hi nānāratnairalaṅkṛtāḥ,षोडशीक्षेत्रमध्येषु तत्क्षेत्रसमसंख्यया कर्तव्या श्रीनगर्यो हि नानारत्नैरलङ्कृताः
3,31,11,yatra ṣoḍaśadhā bhinnā lalitā parameśvarī viśvatrāṇāya satataṃ nivāsaṃ racayiṣyati,यत्र षोडशधा भिन्ना ललिता परमेश्वरी विश्वत्राणाय सततं निवासं रचयिष्यति
3,31,12,asmākaṃ hi priyamidaṃ marutāmapica priyam sarvalokapriyaṃ caitattannāmnaiva viracyatām,अस्माकं हि प्रियमिदं मरुतामपिच प्रियम् सर्वलोकप्रियं चैतत्तन्नाम्नैव विरच्यताम्
3,31,13,iti kāraṇadevānāṃ vacanaṃ suniśamya tau viśvakarmamayau natvā vyabhāṣetāṃ tathāstviti,इति कारणदेवानां वचनं सुनिशम्य तौ विश्वकर्ममयौ नत्वा व्यभाषेतां तथास्त्विति
3,31,14,punarnatvā pṛṣṭavantau tau tānkāraṇa pūruṣān keṣu kṣetreṣu kartavyāḥ śrīnagaryo mahodayāḥ,पुनर्नत्वा पृष्टवन्तौ तौ तान्कारण पूरुषान् केषु क्षेत्रेषु कर्तव्याः श्रीनगर्यो महोदयाः
3,31,15,brahmādyāḥ paripṛṣṭāste procustau śilpinau punaḥ kṣetrāṇāṃ pravibhāgaṃ tu kalpayantau yathocitam,ब्रह्माद्याः परिपृष्टास्ते प्रोचुस्तौ शिल्पिनौ पुनः क्षेत्राणां प्रविभागं तु कल्पयन्तौ यथोचितम्
3,31,16,kāraṇapuruṣā ūcuḥ prathamaṃ merupṛṣṭhe tu niṣadhe ca mahīdhare hemakūṭe himagirau pañcame gandhamādane,कारणपुरुषा ऊचुः प्रथमं मेरुपृष्ठे तु निषधे च महीधरे हेमकूटे हिमगिरौ पञ्चमे गन्धमादने
3,31,17,nīle meṣe ca śṛṅgāre mahendre ca mahāgirau kṣetrāṇi hi navaitāni bhaumāni viditānyatha,नीले मेषे च शृङ्गारे महेन्द्रे च महागिरौ क्षेत्राणि हि नवैतानि भौमानि विदितान्यथ
3,31,18,audakāni tu saptaiva proktānyakhila sindhuṣu lavaṇo 'bdhīkṣusārābdhiḥ surābdhirghṛtasāgaraḥ,औदकानि तु सप्तैव प्रोक्तान्यखिल सिन्धुषु लवणो ऽब्धीक्षुसाराब्धिः सुराब्धिर्घृतसागरः
3,31,19,dadhisindhuḥ kṣīrasindhurjalasindhuśca saptamaḥ pūrvoktā nava śailendrāḥ paścātsapta ca sindhavaḥ,दधिसिन्धुः क्षीरसिन्धुर्जलसिन्धुश्च सप्तमः पूर्वोक्ता नव शैलेन्द्राः पश्चात्सप्त च सिन्धवः
3,31,20,ātdṛtya ṣoḍaśa kṣetrāṇyaṃbāśrīpurakḷptaye yeṣu divyāni veśmāni lalitāyā mahaujasaḥ sṛjataṃ divyaghaṭanāpaṇḍitau śilpinau yuvām,आत्दृत्य षोडश क्षेत्राण्यंबाश्रीपुरकॢप्तये येषु दिव्यानि वेश्मानि ललिताया महौजसः सृजतं दिव्यघटनापण्डितौ शिल्पिनौ युवाम्
3,31,21,yeṣu kṣetreṣu kḷptāni ghnantyā devyā mahāsurān nāmāni nityānāmnaiva prathitāni na saṃśayaḥ,येषु क्षेत्रेषु कॢप्तानि घ्नन्त्या देव्या महासुरान् नामानि नित्यानाम्नैव प्रथितानि न संशयः
3,31,22,sā hi nityāsvarūpeṇa kālavyāptikarī parā sarvaṃ kalayate devī kalanāṅkatayā jagat,सा हि नित्यास्वरूपेण कालव्याप्तिकरी परा सर्वं कलयते देवी कलनाङ्कतया जगत्
3,31,23,nityānāca mahārājñī nityā yatra na tadbhidā atastadīyanāmnā tu sanāmā prathitā purā,नित्यानाच महाराज्ञी नित्या यत्र न तद्भिदा अतस्तदीयनाम्ना तु सनामा प्रथिता पुरा
3,31,24,kāmeśvarīpurī caiva bhagamālāpurī tathā nityaklinnāpurītyādināmāni prathitānyalam,कामेश्वरीपुरी चैव भगमालापुरी तथा नित्यक्लिन्नापुरीत्यादिनामानि प्रथितान्यलम्
3,31,25,ato nāmāni varṇena yogye puṇyatame dine mahāśilpaprakāreṇa purīṃ racayatāṃ śubhām,अतो नामानि वर्णेन योग्ये पुण्यतमे दिने महाशिल्पप्रकारेण पुरीं रचयतां शुभाम्
3,31,26,iti kāraṇakṛtyendrairbrahmaviṣṇumaheśvaraiḥ proktau tau śrīpurīstheṣu teṣu kṣetreṣu cakratuḥ,इति कारणकृत्येन्द्रैर्ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः प्रोक्तौ तौ श्रीपुरीस्थेषु तेषु क्षेत्रेषु चक्रतुः
3,31,27,atha śrīpuravistāraṃ purādhiṣṭhātṛdevatāḥ kathayāmyahamādhārya lopāmudrāpate śṛṇu,अथ श्रीपुरविस्तारं पुराधिष्ठातृदेवताः कथयाम्यहमाधार्य लोपामुद्रापते शृणु
3,31,28,yo merurakhilādhārastuṅgaścānantayojanaḥ caturdaśajagaccakrasaṃprotanijavigrahaḥ,यो मेरुरखिलाधारस्तुङ्गश्चानन्तयोजनः चतुर्दशजगच्चक्रसंप्रोतनिजविग्रहः
3,31,29,tasya catvāri śṛṅgāṇi śakranairṛtavāyuṣu madhyasthaleṣu jātāni procchrāyasteṣu kathyate,तस्य चत्वारि शृङ्गाणि शक्रनैरृतवायुषु मध्यस्थलेषु जातानि प्रोच्छ्रायस्तेषु कथ्यते
3,31,30,pūrvoktaśṛṅgatritayaṃ śatayojanamunnatam śatayojanavistāraṃ teṣu lokāstrayo matāḥ,पूर्वोक्तशृङ्गत्रितयं शतयोजनमुन्नतम् शतयोजनविस्तारं तेषु लोकास्त्रयो मताः
3,31,31,brahmaloko viṣṇulokaḥ śivalokastathaiva ca eteṣāṃ gṛhavinyāsānvakṣyāmyavasarāntare,ब्रह्मलोको विष्णुलोकः शिवलोकस्तथैव च एतेषां गृहविन्यासान्वक्ष्याम्यवसरान्तरे
3,31,32,madhye sthitasya śṛṅgasya vistāraṃ cocchrayaṃ śṛṇu catuḥśataṃ yojanānāmucchritaṃ vistṛtaṃ tathā,मध्ये स्थितस्य शृङ्गस्य विस्तारं चोच्छ्रयं शृणु चतुःशतं योजनानामुच्छ्रितं विस्तृतं तथा
3,31,33,tatraiva śṛṅge mahati śilpibhyāṃ śrīpuraṃ kṛtam catuḥśataṃ yojanānāṃ vistṛta kumbhasaṃbhava,तत्रैव शृङ्गे महति शिल्पिभ्यां श्रीपुरं कृतम् चतुःशतं योजनानां विस्तृत कुम्भसंभव
3,31,34,tatrāyaṃ pravibhāgaste pravivicya pradarśyate prākāraḥ prathamaḥ proktaḥ kālāyasavinirmitaḥ,तत्रायं प्रविभागस्ते प्रविविच्य प्रदर्श्यते प्राकारः प्रथमः प्रोक्तः कालायसविनिर्मितः
3,31,35,ṣaṭdaśādhikasāhasrayojanāyataveṣṭanaḥ caturdikṣu dvāryutaśca caturyojanamucchritaḥ,षट्दशाधिकसाहस्रयोजनायतवेष्टनः चतुर्दिक्षु द्वार्युतश्च चतुर्योजनमुच्छ्रितः
3,31,36,śālamūlaparīṇāho yojanāyutamabdhipa śālāgrasya tu gavyūternaddhavātāyanaṃ pṛthak,शालमूलपरीणाहो योजनायुतमब्धिप शालाग्रस्य तु गव्यूतेर्नद्धवातायनं पृथक्
3,31,37,śāladvārasya caunnatyamekayojanamāśritam dvāredvāre kapāṭe dve gavyūtyardhapravistare,शालद्वारस्य चौन्नत्यमेकयोजनमाश्रितम् द्वारेद्वारे कपाटे द्वे गव्यूत्यर्धप्रविस्तरे
3,31,38,ekayojanamunnaddhe kālāyasa vinirmite ubhayorargalā cetthamardhakrośasamāyatā,एकयोजनमुन्नद्धे कालायस विनिर्मिते उभयोरर्गला चेत्थमर्धक्रोशसमायता
3,31,39,evaṃ caturṣu dvāreṣu sadṛśaṃ parikīrtitam gopurasya tu saṃsthānaṃ kathaye kuṃbhasaṃbhava,एवं चतुर्षु द्वारेषु सदृशं परिकीर्तितम् गोपुरस्य तु संस्थानं कथये कुंभसंभव
3,31,40,pūrvoktasya tu śālasya mūle yojanasaṃmite pārśvadvaye yojane dve dve samādāya nirmite,पूर्वोक्तस्य तु शालस्य मूले योजनसंमिते पार्श्वद्वये योजने द्वे द्वे समादाय निर्मिते
3,31,41,vistāramapi tāvantaṃ saṃprāptaṃ dvāragarbhitam pārśvadvayaṃ yojane dve madhye śālasya yojanam,विस्तारमपि तावन्तं संप्राप्तं द्वारगर्भितम् पार्श्वद्वयं योजने द्वे मध्ये शालस्य योजनम्
3,31,42,melayitvā pañca mune yojanāni pramāṇataḥ pārśvadvayena sārdhena krośayugmena saṃyutam,मेलयित्वा पञ्च मुने योजनानि प्रमाणतः पार्श्वद्वयेन सार्धेन क्रोशयुग्मेन संयुतम्
3,31,43,melayitvā pañcasaṃkhyāyojanānyāyatastathā evaṃ prākāratastatra gopuraṃ racitaṃ mune,मेलयित्वा पञ्चसंख्यायोजनान्यायतस्तथा एवं प्राकारतस्तत्र गोपुरं रचितं मुने
3,31,44,tasmādgopuramūlasya veṣṭo viṃśatiyojanaḥ uparyupari veṣṭasya hrāsa eva prakīrtyate,तस्माद्गोपुरमूलस्य वेष्टो विंशतियोजनः उपर्युपरि वेष्टस्य ह्रास एव प्रकीर्त्यते
3,31,45,gopurasyonnatiḥ proktāpañcaviṃśatiyojanā yojaneyojane dvāraṃ sakapāṭaṃ manoharam,गोपुरस्योन्नतिः प्रोक्तापञ्चविंशतियोजना योजनेयोजने द्वारं सकपाटं मनोहरम्
3,31,46,bhūmikāścāpi tāvantyo yathordhvaṃ hrāsasaṃyutāḥ gopurāgrasya nistāro yojanaṃ hi samāśritaḥ,भूमिकाश्चापि तावन्त्यो यथोर्ध्वं ह्राससंयुताः गोपुराग्रस्य निस्तारो योजनं हि समाश्रितः
3,31,47,āyāmo 'pi ca tāvānvai tatra trimukuṭaṃ smṛtam mukuṭasya tu vistāraḥ krośamāno ghaṭodbhava,आयामो ऽपि च तावान्वै तत्र त्रिमुकुटं स्मृतम् मुकुटस्य तु विस्तारः क्रोशमानो घटोद्भव
3,31,48,krośadvayaṃ samunnaddhaṃ hrāsaṃ gopuravanmune mukuṭasyāntare kṣoṇī krośārdhena ca saṃmitā,क्रोशद्वयं समुन्नद्धं ह्रासं गोपुरवन्मुने मुकुटस्यान्तरे क्षोणी क्रोशार्धेन च संमिता
3,31,49,mukuṭaṃ paścime prācyāṃ dakṣiṇe dvāragopure dakṣottarastu mukuṭāḥ paścimadvāragopure,मुकुटं पश्चिमे प्राच्यां दक्षिणे द्वारगोपुरे दक्षोत्तरस्तु मुकुटाः पश्चिमद्वारगोपुरे
3,31,50,dakṣiṇadvāravatproktā uttaradvāḥkirīṭikāḥ paścimadvāravatpūrvadvāre mukuṭakalpanā,दक्षिणद्वारवत्प्रोक्ता उत्तरद्वाःकिरीटिकाः पश्चिमद्वारवत्पूर्वद्वारे मुकुटकल्पना
3,31,51,kālāyasākhyaśālasyāntare mārutayojane antare kāṃsyaśālasya pūrvavadgopuro 'nvitaḥ,कालायसाख्यशालस्यान्तरे मारुतयोजने अन्तरे कांस्यशालस्य पूर्ववद्गोपुरो ऽन्वितः
3,31,52,śālamūlapramāṇaṃ ca pūrvavatparikīrtitam kāṃsyaśālo 'pi pūrvādidikṣu dvārasamanvintaḥ,शालमूलप्रमाणं च पूर्ववत्परिकीर्तितम् कांस्यशालो ऽपि पूर्वादिदिक्षु द्वारसमन्विन्तः
3,31,53,dvāredvāre gopurāṇi parvalakṣaṇabhāñji ca kālāyasasya kāṃsyasya yoṃ'tardeśaḥ samantataḥ,द्वारेद्वारे गोपुराणि पर्वलक्षणभाञ्जि च कालायसस्य कांस्यस्य योंऽतर्देशः समन्ततः
3,31,54,nānāvṛkṣamahodyānaṃ tatproktaṃ kumbhasaṃbhava udbhijjādyaṃ yāvadasti tatsarvaṃ tatra vartate,नानावृक्षमहोद्यानं तत्प्रोक्तं कुम्भसंभव उद्भिज्जाद्यं यावदस्ति तत्सर्वं तत्र वर्तते
3,31,55,paraṃsahasrāstaravaḥ sadāpuṣpāḥ sadāphalāḥ sadāpallavaśobhāḍhyāḥ sadā saurabhasaṃkulāḥ,परंसहस्रास्तरवः सदापुष्पाः सदाफलाः सदापल्लवशोभाढ्याः सदा सौरभसंकुलाः
3,31,56,cūtāḥ kaṅkolakā lodhrā bakulāḥ karṇikārakāḥ śiṃśapāśca śirīṣāśca devadārunameravaḥ,चूताः कङ्कोलका लोध्रा बकुलाः कर्णिकारकाः शिंशपाश्च शिरीषाश्च देवदारुनमेरवः
3,31,57,punnāgā nāgabhadrāśca mucukundāśca kaṭphalāḥ elālavaṅgāstakkolāstathā karpūraśākhinaḥ,पुन्नागा नागभद्राश्च मुचुकुन्दाश्च कट्फलाः एलालवङ्गास्तक्कोलास्तथा कर्पूरशाखिनः
3,31,58,pīlavaḥ kākatuṇḍyaśca śālakāścāsanāstathā kāñcanārāśca lakucāḥ panasā hiṅgulāstathā,पीलवः काकतुण्ड्यश्च शालकाश्चासनास्तथा काञ्चनाराश्च लकुचाः पनसा हिङ्गुलास्तथा
3,31,59,pāṭalāśca phalinyaśca jaṭilyo jaghanephalāḥ gaṇikāśca kuraṇṭāśca bandhujīvāśca dāḍimāḥ,पाटलाश्च फलिन्यश्च जटिल्यो जघनेफलाः गणिकाश्च कुरण्टाश्च बन्धुजीवाश्च दाडिमाः
3,31,60,aśvakarṇā hastikarṇāścāṃpeyāḥ kanakadrumāḥ yūthikāstālaparṇyaśca tulasyaśca sadāphalāḥ,अश्वकर्णा हस्तिकर्णाश्चांपेयाः कनकद्रुमाः यूथिकास्तालपर्ण्यश्च तुलस्यश्च सदाफलाः
3,31,61,tālāstamālahintālakharjūrāḥ śarabarburāḥ ikṣavaḥ kṣīriṇaścaiva śleṣmāntakavibhītakāḥ,तालास्तमालहिन्तालखर्जूराः शरबर्बुराः इक्षवः क्षीरिणश्चैव श्लेष्मान्तकविभीतकाः
3,31,62,harītkyastvavākpuṣpyo ghoṇṭālyaḥ svargapuṣpikāḥ bhallātakāśca khadirāḥ śākhoṭāścandanadrumāḥ,हरीत्क्यस्त्ववाक्पुष्प्यो घोण्टाल्यः स्वर्गपुष्पिकाः भल्लातकाश्च खदिराः शाखोटाश्चन्दनद्रुमाः
3,31,63,kālāgurudrumāḥ kālaskandhāściñcā vadāstathā uduṃbarārjunāśvatthāḥ śamīvṛkṣā dhruvādrumāḥ,कालागुरुद्रुमाः कालस्कन्धाश्चिञ्चा वदास्तथा उदुंबरार्जुनाश्वत्थाः शमीवृक्षा ध्रुवाद्रुमाः
3,31,64,rucakāḥ kuṭajāḥ saptaparṇāśca kṛtamālakāḥ kapitthāstintiṇī caivetyevamādhyāḥ sahasraśaḥ,रुचकाः कुटजाः सप्तपर्णाश्च कृतमालकाः कपित्थास्तिन्तिणी चैवेत्येवमाध्याः सहस्रशः
3,31,65,nānāṛtusamāviṣṭā devyāḥ śṛṅgārahetavaḥ nānāvṛkṣamahotsedhā vartante varaśākhinaḥ,नानाऋतुसमाविष्टा देव्याः शृङ्गारहेतवः नानावृक्षमहोत्सेधा वर्तन्ते वरशाखिनः
3,31,66,kāṃsyaśālasyāntarole saptayojanadūrataḥ caturasrastāmraśālaḥ siṃdhuyojanamunnataḥ,कांस्यशालस्यान्तरोले सप्तयोजनदूरतः चतुरस्रस्ताम्रशालः सिंधुयोजनमुन्नतः
3,31,67,anayorantarakṣoṇī proktā kalpakavāṭikā karpūragandhibhiścāruratnabījasamanvitaiḥ,अनयोरन्तरक्षोणी प्रोक्ता कल्पकवाटिका कर्पूरगन्धिभिश्चारुरत्नबीजसमन्वितैः
3,31,68,kāñcanatvaksuruciraiḥ phalaistaiḥ phalitā drumāḥ pītāṃbarāṇi divyāni pravālānyeva śākhiṣu,काञ्चनत्वक्सुरुचिरैः फलैस्तैः फलिता द्रुमाः पीतांबराणि दिव्यानि प्रवालान्येव शाखिषु
3,31,69,amṛtaṃ syānmadhurasaḥ puṣpāṇi ca vibhūṣaṇam īdṛśā vahavastatra kalpavṛkṣāḥ prakīrtitāḥ,अमृतं स्यान्मधुरसः पुष्पाणि च विभूषणम् ईदृशा वहवस्तत्र कल्पवृक्षाः प्रकीर्तिताः
3,31,70,eṣā kakṣā dvitīyā syānkalpavāpīti nāmataḥ tāmraśālasyāntarāle nāgaśālaḥ prakīrtitāḥ,एषा कक्षा द्वितीया स्यान्कल्पवापीति नामतः ताम्रशालस्यान्तराले नागशालः प्रकीर्तिताः
3,31,71,anayorubhayostiryagadeśaḥ syātsaptayojanaḥ tatra saṃtānavāṭī syānkalpavāpīsamākṛtiḥ,अनयोरुभयोस्तिर्यगदेशः स्यात्सप्तयोजनः तत्र संतानवाटी स्यान्कल्पवापीसमाकृतिः
3,31,72,tayormadhye mahī proktā haricandanavāṭikā kalpavāṭīsamākārā phalapuṣpasamākulā,तयोर्मध्ये मही प्रोक्ता हरिचन्दनवाटिका कल्पवाटीसमाकारा फलपुष्पसमाकुला
3,31,73,eṣu sarveṣu śāleṣu pūrvavaddvārakalpanam pūrvavadgopurāṇāṃ ca mukuṭānāṃ ca kalpanam,एषु सर्वेषु शालेषु पूर्ववद्द्वारकल्पनम् पूर्ववद्गोपुराणां च मुकुटानां च कल्पनम्
3,31,74,gopuradvārakḷptaṃ ca dvāre dvāre ca saṃmitiḥ ārakūṭasyāntarāle saptayojanadūrataḥ,गोपुरद्वारकॢप्तं च द्वारे द्वारे च संमितिः आरकूटस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः
3,31,75,pañcalohamayaḥ śālaḥ pūrvaśālasamākṛtiḥ tayormadhye mahī proktā mandāradrumavāṭikā,पञ्चलोहमयः शालः पूर्वशालसमाकृतिः तयोर्मध्ये मही प्रोक्ता मन्दारद्रुमवाटिका
3,31,76,pañcalohasyāntarāle saptayojanadūrataḥ raupyaśālastu saṃproktaḥ pūrvoktairlakṣaṇairyutaḥ,पञ्चलोहस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः रौप्यशालस्तु संप्रोक्तः पूर्वोक्तैर्लक्षणैर्युतः
3,31,77,tayormadhyamahī proktā pārijātadruvāṭikā divyāmodasusaṃpūrṇā phalapuṣpabharojjvalā,तयोर्मध्यमही प्रोक्ता पारिजातद्रुवाटिका दिव्यामोदसुसंपूर्णा फलपुष्पभरोज्ज्वला
3,31,78,raupyaśālasyāntarāle saptayojanavistaraḥ hemaśālaḥ prakathitaḥ pūrvavaddvāraśobhitaḥ,रौप्यशालस्यान्तराले सप्तयोजनविस्तरः हेमशालः प्रकथितः पूर्ववद्द्वारशोभितः
3,31,79,tayormadhye mahīproktā kadambataruvāṭikā tatra divyā nīpavṛkṣā yojanadvayamunnatāḥ,तयोर्मध्ये महीप्रोक्ता कदम्बतरुवाटिका तत्र दिव्या नीपवृक्षा योजनद्वयमुन्नताः
3,31,80,sadaiva madirāspandā meduraprasavojjvalāḥ yebhyaḥ kādaṃbarī nāma yoginī bhogadāyinī,सदैव मदिरास्पन्दा मेदुरप्रसवोज्ज्वलाः येभ्यः कादंबरी नाम योगिनी भोगदायिनी
3,31,81,viśiṣṭā madirodyānā mantriṇyāḥ satataṃ priyā te nīpavṛkṣāḥ succhāyāḥ patralāḥ pallavākulāḥ āmodalolabhṛṅgālījhaṅkāraiḥ pūritodarāḥ,विशिष्टा मदिरोद्याना मन्त्रिण्याः सततं प्रिया ते नीपवृक्षाः सुच्छायाः पत्रलाः पल्लवाकुलाः आमोदलोलभृङ्गालीझङ्कारैः पूरितोदराः
3,31,82,tatraiva mantriṇīnāthāyā mandiraṃ sumanoharam kadaṃbavanavāṭyāstu vidikṣujvalanāditaḥ,तत्रैव मन्त्रिणीनाथाया मन्दिरं सुमनोहरम् कदंबवनवाट्यास्तु विदिक्षुज्वलनादितः
3,31,83,catvāri mandirāṇyuccaiḥ kalpitānyādiśilpinā ekaikasya tu ge7sya vistāraḥ pañcayojanaḥ,चत्वारि मन्दिराण्युच्चैः कल्पितान्यादिशिल्पिना एकैकस्य तु गे७स्य विस्तारः पञ्चयोजनः
3,31,84,pañcayojanamāyāmaḥ saptāvaraṇataḥ sthitiḥ evamanyavidikṣu syussarvatra priyakadrumāḥ nivāsanagarī seyaṃ śyāmāyāḥ parikīrtitā,पञ्चयोजनमायामः सप्तावरणतः स्थितिः एवमन्यविदिक्षु स्युस्सर्वत्र प्रियकद्रुमाः निवासनगरी सेयं श्यामायाः परिकीर्तिता
3,31,85,senārthaṃ nagarī tvanyā mahāpadmāṭavīsthale yadatraiva gṛha tasyā bahuyojanadūrataḥ,सेनार्थं नगरी त्वन्या महापद्माटवीस्थले यदत्रैव गृह तस्या बहुयोजनदूरतः
3,31,86,śrīdevyā nityasevā tu matriṇyā na ghaṭiṣyate ataścitāmaṇigṛhopānte 'pi bhavanaṃ kṛtam tasyāḥ śrīmantranāthāyāḥ suratvaṣṭrā mayena ca,श्रीदेव्या नित्यसेवा तु मत्रिण्या न घटिष्यते अतश्चितामणिगृहोपान्ते ऽपि भवनं कृतम् तस्याः श्रीमन्त्रनाथायाः सुरत्वष्ट्रा मयेन च
3,31,87,śrīpure mantreṇī devyā mandirasya guṇānbahun varṇayiṣyati ko nāma yo dvijihvāsahasravān,श्रीपुरे मन्त्रेणी देव्या मन्दिरस्य गुणान्बहुन् वर्णयिष्यति को नाम यो द्विजिह्वासहस्रवान्
3,31,88,kādaṃbarīmadātāmranayanāḥ kalavīṇayā gāyantyastatra khelanti mānyamātaṅgakanyakāḥ,कादंबरीमदाताम्रनयनाः कलवीणया गायन्त्यस्तत्र खेलन्ति मान्यमातङ्गकन्यकाः
3,31,89,agastya uvāca mātaṅgo nāma kaḥproktastasya kanyāḥ kathaṃ ca tāḥ sevante mantriṇīnāthāṃ sadā madhumadālasāḥ,अगस्त्य उवाच मातङ्गो नाम कःप्रोक्तस्तस्य कन्याः कथं च ताः सेवन्ते मन्त्रिणीनाथां सदा मधुमदालसाः
3,31,90,hayagrīva uvāca mataṅgo nāma tapasāmekarāśistapodhanaḥ mahāprabhāvasaṃpanno jagatsarjanalaṃpaṭaḥ,हयग्रीव उवाच मतङ्गो नाम तपसामेकराशिस्तपोधनः महाप्रभावसंपन्नो जगत्सर्जनलंपटः
3,31,91,tapaḥ śaktyāttadhiyā ca sarvatrājñāpravarttakaḥ tasya putrastu mātaṅgo mudriṇīṃ mantrināyikām,तपः शक्त्यात्तधिया च सर्वत्राज्ञाप्रवर्त्तकः तस्य पुत्रस्तु मातङ्गो मुद्रिणीं मन्त्रिनायिकाम्
3,31,92,. ghoraistapobhiratyarthaṃ pūrayāmāsa dhīradhīḥ mataṅgamuniputreṇa suciraṃ samupāsitā,. घोरैस्तपोभिरत्यर्थं पूरयामास धीरधीः मतङ्गमुनिपुत्रेण सुचिरं समुपासिता
3,31,93,mantriṇī kṛtasānnidhyā vṛṇīṣva varamityaśāt so 'pisarvamuniśreṣṭho mātaṅgastapasāṃ nidhiḥ uvāca tāṃ puro dattasānnidhyāṃ śyāmalāṃbikām,मन्त्रिणी कृतसान्निध्या वृणीष्व वरमित्यशात् सो ऽपिसर्वमुनिश्रेष्ठो मातङ्गस्तपसां निधिः उवाच तां पुरो दत्तसान्निध्यां श्यामलांबिकाम्
3,31,94,mātaṅgamahāmuniruvāca devī tvatsmṛtimātreṇa sarvāśca mama siddhayaḥ jātā evāṇimādyāstāḥ sarvāścānyā vibhūtayaḥ,मातङ्गमहामुनिरुवाच देवी त्वत्स्मृतिमात्रेण सर्वाश्च मम सिद्धयः जाता एवाणिमाद्यास्ताः सर्वाश्चान्या विभूतयः
3,31,95,prāpaṇīyanna me kiñcidastyaṃbabhuvanatraye sarvataḥ prāptakālasya bhavatyāścaritasmṛteḥ,प्रापणीयन्न मे किञ्चिदस्त्यंबभुवनत्रये सर्वतः प्राप्तकालस्य भवत्याश्चरितस्मृतेः
3,31,96,athāpi tava sāṃnidhyamidaṃ no niṣphalaṃ bhavet evaṃ paraṃ prārthaye 'haṃ taṃ varaṃ pūrayāṃbike,अथापि तव सांनिध्यमिदं नो निष्फलं भवेत् एवं परं प्रार्थये ऽहं तं वरं पूरयांबिके
3,31,97,pūrvaṃ himavatā sārthaṃ sauhārdaṃ parihāsavān krīḍāmattena cāvācyaistatra tena pragalbhitam,पूर्वं हिमवता सार्थं सौहार्दं परिहासवान् क्रीडामत्तेन चावाच्यैस्तत्र तेन प्रगल्भितम्
3,31,98,ahaṅgaurīgururiti ślāghāmātmani tenivān tadvākyaṃ mama naivābhūdyatastatrādhiko guṇaḥ,अहङ्गौरीगुरुरिति श्लाघामात्मनि तेनिवान् तद्वाक्यं मम नैवाभूद्यतस्तत्राधिको गुणः
3,31,99,ubhayorguṇasāmye tu mitrayoradhike guṇe ekasya kāraṇājjāte tatrānyasya spṛhā bhavet,उभयोर्गुणसाम्ये तु मित्रयोरधिके गुणे एकस्य कारणाज्जाते तत्रान्यस्य स्पृहा भवेत्
3,31,100,gaurīgurutvaślāghārthaṃ prāptakāmo 'pyahaṃ tapaḥ kṛtavānmantriṇīnāthe tattvaṃmattanayā bhava,गौरीगुरुत्वश्लाघार्थं प्राप्तकामो ऽप्यहं तपः कृतवान्मन्त्रिणीनाथे तत्त्वंमत्तनया भव
3,31,101,yato mannāmavikhyātā bhaviṣyasi na saṃśayaḥ ityuktaṃ vacanaṃ śrutvā mātaṅgasya mahāmuneḥ tathāstviti tiroghat sa ca prīto 'bhavanmuniḥ,यतो मन्नामविख्याता भविष्यसि न संशयः इत्युक्तं वचनं श्रुत्वा मातङ्गस्य महामुनेः तथास्त्विति तिरोघत् स च प्रीतो ऽभवन्मुनिः
3,31,102,mātaṅgasya maharṣestu tasya svapne tadā mudā tāpicchamañjarīmekāṃ dadau karṇāvataṃsataḥ,मातङ्गस्य महर्षेस्तु तस्य स्वप्ने तदा मुदा तापिच्छमञ्जरीमेकां ददौ कर्णावतंसतः
3,31,103,tatsvapnasya prabhāveṇa mātaṅgasya sadharmiṇī nāmnā siddhimatī garbhe laghuśyāmāmadhārayat,तत्स्वप्नस्य प्रभावेण मातङ्गस्य सधर्मिणी नाम्ना सिद्धिमती गर्भे लघुश्यामामधारयत्
3,31,104,tata eva samutpannā mātaṅgī tena kīrtitāḥ laghuśyāmeti sā prokta śyāmā yanmūlakandabhūḥ,तत एव समुत्पन्ना मातङ्गी तेन कीर्तिताः लघुश्यामेति सा प्रोक्त श्यामा यन्मूलकन्दभूः
3,31,105,mātaṅgakanyakā hṛdyāḥ koṭīnāmapi koṭiśaḥ laghuśyāmā mahāśyāmāmātaṅgī vṛndasaṃyutāḥ aṅgaśaktitvamāpannāḥ sevante priyakapriyām,मातङ्गकन्यका हृद्याः कोटीनामपि कोटिशः लघुश्यामा महाश्यामामातङ्गी वृन्दसंयुताः अङ्गशक्तित्वमापन्नाः सेवन्ते प्रियकप्रियाम्
3,31,106,iti mātaṅgakanyānāmutpattiḥ kuṃbhasaṃbhava kathitāḥ saptakakṣāśca śālā lohādinirmitāḥ,इति मातङ्गकन्यानामुत्पत्तिः कुंभसंभव कथिताः सप्तकक्षाश्च शाला लोहादिनिर्मिताः
3,32,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge lalitopākhyāne hayagrīvāgastyasaṃvāde saptakakṣyā mataṅgakanyāprādurbhāvo nāmaikatriṃśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca lohādisaptaśālānāṃ rakṣakā eva saṃti vai tannāmakīrtaya prājña yena me saṃśayacchidā,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे ललितोपाख्याने हयग्रीवागस्त्यसंवादे सप्तकक्ष्या मतङ्गकन्याप्रादुर्भावो नामैकत्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच लोहादिसप्तशालानां रक्षका एव संति वै तन्नामकीर्तय प्राज्ञ येन मे संशयच्छिदा
3,32,2,hayagrīva uvāca nānāvṛkṣamahodyāne vartate kuṃbhasaṃbhava mahākālaḥ sarvalokabhakṣakaḥ śyāmavigrahaḥ,हयग्रीव उवाच नानावृक्षमहोद्याने वर्तते कुंभसंभव महाकालः सर्वलोकभक्षकः श्यामविग्रहः
3,32,3,śyāmakañcukadhārī ca madāruṇavilocanaḥ brahmāṇḍacaṣake pūrṇaṃ pibanviśvarasāyanam,श्यामकञ्चुकधारी च मदारुणविलोचनः ब्रह्माण्डचषके पूर्णं पिबन्विश्वरसायनम्
3,32,4,mahākālīṃ ghanaśyāmāmanaṅgārdrāmapāṅgayan siṃhāsane samāsīnaḥ kalpānte kalanātmake,महाकालीं घनश्यामामनङ्गार्द्रामपाङ्गयन् सिंहासने समासीनः कल्पान्ते कलनात्मके
3,32,5,lalitādhyānasaṃpanno lalitāpūjanotsukaḥ vitanvaṃllaritābhakteḥ svāyuṣo dīrgha dīrghatām kālamṛtyupramukhyaiśca kiṅkarairapi sevitaḥ,ललिताध्यानसंपन्नो ललितापूजनोत्सुकः वितन्वंल्लरिताभक्तेः स्वायुषो दीर्घ दीर्घताम् कालमृत्युप्रमुख्यैश्च किङ्करैरपि सेवितः
3,32,6,mahākālīmahākālau lalitājñāpravarttakau viśvaṃ kalayataḥ kṛtsnaṃ prathame 'dhvani vāsinau,महाकालीमहाकालौ ललिताज्ञाप्रवर्त्तकौ विश्वं कलयतः कृत्स्नं प्रथमे ऽध्वनि वासिनौ
3,32,7,kālacakraṃ mataṅgasya tasyaivāsanatāṃ gatām caturāvaraṇopetaṃ madhye bindumanoharam,कालचक्रं मतङ्गस्य तस्यैवासनतां गताम् चतुरावरणोपेतं मध्ये बिन्दुमनोहरम्
3,32,8,trikoṇaṃpañcakoṇaṃ ca ṣoḍaśacchadapaṅkajam aṣṭārapaṅkajaṃ caivaṃ mahākālastu madhyagaḥ,त्रिकोणंपञ्चकोणं च षोडशच्छदपङ्कजम् अष्टारपङ्कजं चैवं महाकालस्तु मध्यगः
3,32,9,trikoṇe tu mahākālyā mahāsaṃdhyā mahāniśā etāstisro mahādevyo mahākālasya śaktayaḥ,त्रिकोणे तु महाकाल्या महासंध्या महानिशा एतास्तिस्रो महादेव्यो महाकालस्य शक्तयः
3,32,10,tatraiva pañcakoṇāgre pratyūṣaśca pitṛprasūḥ prāhṇāparāhṇamadhyāhnāḥ pañca kālasya śaktayaḥ,तत्रैव पञ्चकोणाग्रे प्रत्यूषश्च पितृप्रसूः प्राह्णापराह्णमध्याह्नाः पञ्च कालस्य शक्तयः
3,32,11,atha ṣoḍaśapatrābje sthitā śaktīrmune śṛṇu dinamiśrā tamisrā ca jyotsnī caiva tu pakṣiṇī,अथ षोडशपत्राब्जे स्थिता शक्तीर्मुने शृणु दिनमिश्रा तमिस्रा च ज्योत्स्नी चैव तु पक्षिणी
3,32,12,pradoṣā ca niśīthā ca praharā pūrṇimāpi ca rākā cānumatiścaiva tathaivāmāvasyikā punaḥ,प्रदोषा च निशीथा च प्रहरा पूर्णिमापि च राका चानुमतिश्चैव तथैवामावस्यिका पुनः
3,32,13,sinīvālī kuhūrbhadrā uparāgā ca ṣoḍaśī etā ṣoḍaśamātrasthāḥ śaktayaḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ,सिनीवाली कुहूर्भद्रा उपरागा च षोडशी एता षोडशमात्रस्थाः शक्तयः षोडश स्मृताः
3,32,14,kalā kāṣṭhā nimeṣāśca kṣaṇāścaiva lavāstruṭiḥ muhurtāḥ kutapāhorā śuklapakṣastathaiva ca,कला काष्ठा निमेषाश्च क्षणाश्चैव लवास्त्रुटिः मुहुर्ताः कुतपाहोरा शुक्लपक्षस्तथैव च
3,32,15,kṛṣṇapakṣāyanāścaiva viṣuvā ca trayodaśī saṃvatsarā ca parivatsareḍāvatsarāpi ca,कृष्णपक्षायनाश्चैव विषुवा च त्रयोदशी संवत्सरा च परिवत्सरेडावत्सरापि च
3,32,16,etāḥṣoḍaśa patrābjavāsinyaḥ śaktayaḥ smṛtāḥ idvatsarā tataścenduvatsarāvatsare 'pi ca,एताःषोडश पत्राब्जवासिन्यः शक्तयः स्मृताः इद्वत्सरा ततश्चेन्दुवत्सरावत्सरे ऽपि च
3,32,17,tithirvārāṃśca nakṣatraṃ yogāśca karaṇāni ca etāstu śaktayo nāgapatrāṃbhoruhasaṃsthitāḥ,तिथिर्वारांश्च नक्षत्रं योगाश्च करणानि च एतास्तु शक्तयो नागपत्रांभोरुहसंस्थिताः
3,32,18,kaliḥ kalpā ca kalanā kālī ceti catuṣṭayam dvārapālakatāṃ prāptaṃ kālaca krasya bhāsvataḥ,कलिः कल्पा च कलना काली चेति चतुष्टयम् द्वारपालकतां प्राप्तं कालच क्रस्य भास्वतः
3,32,19,etā mahākāladevyo madaprahasitānanāḥ madirāpūrṇacaṣakamaśeṣaṃ cāruṇaprabham dadhānāḥ śyāmalākārāḥ sarvāḥ kālasya yoṣitaḥ,एता महाकालदेव्यो मदप्रहसिताननाः मदिरापूर्णचषकमशेषं चारुणप्रभम् दधानाः श्यामलाकाराः सर्वाः कालस्य योषितः
3,32,20,lalitāpūjanadhyānajapastotraparāyaṇāḥ niṣevante mahākālaṃ kālacakrāsanasthitam,ललितापूजनध्यानजपस्तोत्रपरायणाः निषेवन्ते महाकालं कालचक्रासनस्थितम्
3,32,21,atha kalpakavaṭyāstu rakṣakaḥ kumbhasaṃbhava vasantarturmahātejā lalitāpriyakiṅkaraḥ,अथ कल्पकवट्यास्तु रक्षकः कुम्भसंभव वसन्तर्तुर्महातेजा ललिताप्रियकिङ्करः
3,32,22,puṣpasiṃhāsanāsīnaḥ puṣpamādhvīmadāruṇāḥ puṣpāyudhaḥ puṣpabhūṣaḥ puṣpacchatreṇa śobhitaḥ,पुष्पसिंहासनासीनः पुष्पमाध्वीमदारुणाः पुष्पायुधः पुष्पभूषः पुष्पच्छत्रेण शोभितः
3,32,23,madhuśrīrmādhavaśrīśca dve devyau tasya dīvyataḥ prasūnamadirāmatte prasūnaśaralālase,मधुश्रीर्माधवश्रीश्च द्वे देव्यौ तस्य दीव्यतः प्रसूनमदिरामत्ते प्रसूनशरलालसे
3,32,24,santānavāṭikāpālo grīṣmartustīkṣṇalocanaḥ lalitākiṅkaro nityaṃ tasyāstvājñāpravartakaḥ,सन्तानवाटिकापालो ग्रीष्मर्तुस्तीक्ष्णलोचनः ललिताकिङ्करो नित्यं तस्यास्त्वाज्ञाप्रवर्तकः
3,32,25,śukra śrīśca śuciśrīśca tasya bhārye ubhe smṛte haricandanavāṭī tu mune varṣartunā sthitā,शुक्र श्रीश्च शुचिश्रीश्च तस्य भार्ये उभे स्मृते हरिचन्दनवाटी तु मुने वर्षर्तुना स्थिता
3,32,26,sa varṣarnturmahātejā vidyutpaṅgalalocanaḥ vajrāṭṭahāsamukharo mattajīmūtavāhanaḥ,स वर्षर्न्तुर्महातेजा विद्युत्पङ्गललोचनः वज्राट्टहासमुखरो मत्तजीमूतवाहनः
3,32,27,jīmūtakavacacchanno maṇikārmukadhārakaḥ lalitāpūjanadhyānajapastotraparāyaṇaḥ,जीमूतकवचच्छन्नो मणिकार्मुकधारकः ललितापूजनध्यानजपस्तोत्रपरायणः
3,32,28,vartate vindhyamathana trailokyāhlādadāyakaḥ nabhaḥśrīśca nabhasyaśrīḥ svarasvārasvamālinī,वर्तते विन्ध्यमथन त्रैलोक्याह्लाददायकः नभःश्रीश्च नभस्यश्रीः स्वरस्वारस्वमालिनी
3,32,29,ambā dulā niraliścābhrayantī meghayantrikā varṣayantī cibuṇikā vāridhārā ca śaktayaḥ,अम्बा दुला निरलिश्चाभ्रयन्ती मेघयन्त्रिका वर्षयन्ती चिबुणिका वारिधारा च शक्तयः
3,32,30,varṣantyo dvādaśa proktā madāruṇavilocanāḥ tābhiḥ samaṃ sa varṣartuḥ śaktibhiḥ parameśvarīm,वर्षन्त्यो द्वादश प्रोक्ता मदारुणविलोचनाः ताभिः समं स वर्षर्तुः शक्तिभिः परमेश्वरीम्
3,32,31,sadaiva saṃjapannāste nijotthaiḥ puṣpamaṇḍalaiḥ lalitābhaktadeśāṃstu bhūṣayansvasya sampadā,सदैव संजपन्नास्ते निजोत्थैः पुष्पमण्डलैः ललिताभक्तदेशांस्तु भूषयन्स्वस्य सम्पदा
3,32,32,tadvairiṇāṃ tu vasudhāmanābṛṣṭyā nipīḍayan vartate satataṃ devīkiṅkarau jaladāgamaḥ,तद्वैरिणां तु वसुधामनाबृष्ट्या निपीडयन् वर्तते सततं देवीकिङ्करौ जलदागमः
3,32,33,mandāravāṭikāyāṃ tu sadā śaradṛturvasan tāṃ kakṣāṃ rakṣati śrīmāṃllokacittaprasādanaḥ,मन्दारवाटिकायां तु सदा शरदृतुर्वसन् तां कक्षां रक्षति श्रीमांल्लोकचित्तप्रसादनः
3,32,34,iṣaśrīśca tathorjaśrīstasyartoḥ prāṇanāyike tābyāṃ saṃjahratustoyaṃ nijotthaiḥ puṣpamaṇḍalaiḥ abhyarcayati sāmrājñīṃ śrīkāmeśvarayoṣitam,इषश्रीश्च तथोर्जश्रीस्तस्यर्तोः प्राणनायिके ताब्यां संजह्रतुस्तोयं निजोत्थैः पुष्पमण्डलैः अभ्यर्चयति साम्राज्ञीं श्रीकामेश्वरयोषितम्
3,32,35,hemantarturmahātejā himaśītalavigrahaḥ sadā prasannavadano lalitāpriyakiṅkaraḥ,हेमन्तर्तुर्महातेजा हिमशीतलविग्रहः सदा प्रसन्नवदनो ललिताप्रियकिङ्करः
3,32,36,nijotthaiḥ puṣpasaṃbhārairarcayanparameśvarīm pārijātasya vāṭīṃ tu rakṣati jvalanārdanaḥ,निजोत्थैः पुष्पसंभारैरर्चयन्परमेश्वरीम् पारिजातस्य वाटीं तु रक्षति ज्वलनार्दनः
3,32,37,sahaḥśrīśca sahasyaśrīstasya dve yoṣite śubhe kadambavanavāṭyāstu rakṣakaḥ śiśirākṛtiḥ,सहःश्रीश्च सहस्यश्रीस्तस्य द्वे योषिते शुभे कदम्बवनवाट्यास्तु रक्षकः शिशिराकृतिः
3,32,38,śiśirarturmuniśreṣṭha vartate kumbhasambhava sā kakṣyā tena sarvatra śīśirīkṛtabhūtalā,शिशिरर्तुर्मुनिश्रेष्ठ वर्तते कुम्भसम्भव सा कक्ष्या तेन सर्वत्र शीशिरीकृतभूतला
3,32,39,tadvāsinī tataḥ śyāmā devatā śiśirākṛtiḥ tapaḥśrīśca tapasyaśrīstasya dve yoṣiduttame tābhyāṃ sahārcayatyaṃbāṃ lalitāṃ viśvapāvanīm,तद्वासिनी ततः श्यामा देवता शिशिराकृतिः तपःश्रीश्च तपस्यश्रीस्तस्य द्वे योषिदुत्तमे ताभ्यां सहार्चयत्यंबां ललितां विश्वपावनीम्
3,32,40,agastya uvāca gandharvavadana śrīmannānāvṛkṣādisaptakaiḥ prathamodyānapālastu mahākālo mayā śritaḥ,अगस्त्य उवाच गन्धर्ववदन श्रीमन्नानावृक्षादिसप्तकैः प्रथमोद्यानपालस्तु महाकालो मया श्रितः
3,32,41,caturāvaraṇaṃ cakraṃ tvayā tasya prakīrtitam ṣaṇṇāmṛtūnāmanyeṣāṃ kalpakodyānavāṭiṣu pālakatvaṃ śrutaṃ tvattaścakradevyastu na śrutāḥ,चतुरावरणं चक्रं त्वया तस्य प्रकीर्तितम् षण्णामृतूनामन्येषां कल्पकोद्यानवाटिषु पालकत्वं श्रुतं त्वत्तश्चक्रदेव्यस्तु न श्रुताः
3,32,42,ata eva vasantādicakrāvaraṇadevatāḥ krameṇa brūhi bhagavansarvajño 'si yato mahān,अत एव वसन्तादिचक्रावरणदेवताः क्रमेण ब्रूहि भगवन्सर्वज्ञो ऽसि यतो महान्
3,32,43,hayagrīva uvāca ākarṇaya muniśreṣṭa tattaccakrasthadevatāḥ,हयग्रीव उवाच आकर्णय मुनिश्रेष्ट तत्तच्चक्रस्थदेवताः
3,32,44,kālacakraṃ purā proktaṃ vāsantaṃ cakramucyate trikoṇaṃ pañcakoṇaṃ ca nāgacchadasaroruham ṣoḍaśāraṃ sarojaṃ ca daśāradvitayaṃ punaḥ,कालचक्रं पुरा प्रोक्तं वासन्तं चक्रमुच्यते त्रिकोणं पञ्चकोणं च नागच्छदसरोरुहम् षोडशारं सरोजं च दशारद्वितयं पुनः
3,32,45,caturasraṃ ca vijñeyaṃ saptāvaraṇasaṃyutam tanmadhye binducakrastho vasantarturmahādyuti,चतुरस्रं च विज्ञेयं सप्तावरणसंयुतम् तन्मध्ये बिन्दुचक्रस्थो वसन्तर्तुर्महाद्युति
3,32,46,tadekadvayasaṃlagne madhuśrīmādhavaśriyau ubhābhyāṃ nijahastābhyāmubhayostanamekakam,तदेकद्वयसंलग्ने मधुश्रीमाधवश्रियौ उभाभ्यां निजहस्ताभ्यामुभयोस्तनमेककम्
3,32,47,nipīḍayansvahastasya yugalena sasaurabham sapuṣpamadirāpūrmacaṣakaṃ piśitaṃ vahan,निपीडयन्स्वहस्तस्य युगलेन ससौरभम् सपुष्पमदिरापूर्मचषकं पिशितं वहन्
3,32,48,evameva tu sarvartudhyānaṃ vindhyaniṣūdana varṣartostu punardhyāne śaktidvitayamādimam aṅkasthitaṃ tu vijñeyaṃ śaktayo 'nyāḥ samīpagāḥ,एवमेव तु सर्वर्तुध्यानं विन्ध्यनिषूदन वर्षर्तोस्तु पुनर्ध्याने शक्तिद्वितयमादिमम् अङ्कस्थितं तु विज्ञेयं शक्तयो ऽन्याः समीपगाः
3,32,49,atha vāsantacakrasthadevīḥ śṛṇu vadāmyam madhuśuklaprathamikā madhuśukladvitīyikā,अथ वासन्तचक्रस्थदेवीः शृणु वदाम्यम् मधुशुक्लप्रथमिका मधुशुक्लद्वितीयिका
3,32,50,madhuśuklatṛtīyā ca madhuśuklacaturthikā madhuśuklā pañcamī ca madhuśuklā ca ṣaṣṭhikā,मधुशुक्लतृतीया च मधुशुक्लचतुर्थिका मधुशुक्ला पञ्चमी च मधुशुक्ला च षष्ठिका
3,32,51,madhuśuklā saptamī ca madhuśuklāṣṭamī punaḥ navamī madhuśuklā ca daśamī madhuśuklikā,मधुशुक्ला सप्तमी च मधुशुक्लाष्टमी पुनः नवमी मधुशुक्ला च दशमी मधुशुक्लिका
3,32,52,madhuśuklaikādaśī ca dvādaśī madhuśuklataḥ madhuśuklatrayodaśyāṃ madhuśuklā caturdaśī,मधुशुक्लैकादशी च द्वादशी मधुशुक्लतः मधुशुक्लत्रयोदश्यां मधुशुक्ला चतुर्दशी
3,32,53,madhuśuklā paurṇamāsī prathamā madhukṛṣṇikā madhukṛṣṇā dvitīyā ca tṛtīyā madhukṛṣṇikā,मधुशुक्ला पौर्णमासी प्रथमा मधुकृष्णिका मधुकृष्णा द्वितीया च तृतीया मधुकृष्णिका
3,32,54,caturthī madhukṛṣṇā ca madhukṛṣma ca pañcamī ṣaṣṭī tu madhukṛṣṇā syātsaptamī madhukṛṣmataḥ,चतुर्थी मधुकृष्णा च मधुकृष्म च पञ्चमी षष्टी तु मधुकृष्णा स्यात्सप्तमी मधुकृष्मतः
3,32,55,madhukṛṣṇāṣṭamī caiva navamīmadhukṛṣṇataḥ daśamī madhukṛṣṇā ca vindhyadarpaniṣūdana,मधुकृष्णाष्टमी चैव नवमीमधुकृष्णतः दशमी मधुकृष्णा च विन्ध्यदर्पनिषूदन
3,32,56,madhukṛṣṇaikādaśī tu dvādaśī madhukṛṣṇataḥ madhukṛṣṇatrayodaśyā madhukṛṣṇacaturdaśī,मधुकृष्णैकादशी तु द्वादशी मधुकृष्णतः मधुकृष्णत्रयोदश्या मधुकृष्णचतुर्दशी
3,32,57,madhvamā ceti vijñeyāstriṃśadetāstu śaktayaḥ evameva prakāreṇa mādhavākhyo paristhitāḥ,मध्वमा चेति विज्ञेयास्त्रिंशदेतास्तु शक्तयः एवमेव प्रकारेण माधवाख्यो परिस्थिताः
3,32,58,śuklapratipadādyāstu śaktayastriṃśadanyakāḥ militvā ṣaṣṭisaṃkhyāstu khyātā vāsantaśaktayaḥ,शुक्लप्रतिपदाद्यास्तु शक्तयस्त्रिंशदन्यकाः मिलित्वा षष्टिसंख्यास्तु ख्याता वासन्तशक्तयः
3,32,59,svaiḥ svairmantraistatra cakre pūjanīyā vidhānataḥ vāsantacakrarājasya saptāvaraṇabhūmayaḥ,स्वैः स्वैर्मन्त्रैस्तत्र चक्रे पूजनीया विधानतः वासन्तचक्रराजस्य सप्तावरणभूमयः
3,32,60,ṣaṣṭiḥ syurdaivatāstāsu ṣaṣṭibhūmiṣu saṃsthitāḥ vibhajya cārcanīyāḥ syustattanmantraistu sādhakaiḥ,षष्टिः स्युर्दैवतास्तासु षष्टिभूमिषु संस्थिताः विभज्य चार्चनीयाः स्युस्तत्तन्मन्त्रैस्तु साधकैः
3,32,61,tathā vāsantacakraṃ syāttathaivānyeṣu ca triṣu devatāstu paraṃ bhinnāḥ śukraśucyādibhedataḥ,तथा वासन्तचक्रं स्यात्तथैवान्येषु च त्रिषु देवतास्तु परं भिन्नाः शुक्रशुच्यादिभेदतः
3,32,62,śaktayaḥ ṣaṣṭisaṃkhyātā grīṣmacakre mahodayāḥ evaṃ varṣādike cakre bhedānnabhavabhasyajān,शक्तयः षष्टिसंख्याता ग्रीष्मचक्रे महोदयाः एवं वर्षादिके चक्रे भेदान्नभवभस्यजान्
3,32,63,ṣaṣṭi ṣaṣṭisu śaktīnāṃ cakrecakre pratiṣṭhitāḥ granthavistārabhītyā tu tatsaṃkhyānādviramyate,षष्टि षष्टिसु शक्तीनां चक्रेचक्रे प्रतिष्ठिताः ग्रन्थविस्तारभीत्या तु तत्संख्यानाद्विरम्यते
3,32,64,ārtavyāḥ śaktayastvetā lalitābhakta saukhyadāḥ lalitāpūjanadhyānajapastotraparāyaṇāḥ,आर्तव्याः शक्तयस्त्वेता ललिताभक्त सौख्यदाः ललितापूजनध्यानजपस्तोत्रपरायणाः
3,32,65,kalpādivāṭikācakre sañcarantyo madālasāḥ svasvapuṣpotthamadhubhistarpayantyo maheśvarīm,कल्पादिवाटिकाचक्रे सञ्चरन्त्यो मदालसाः स्वस्वपुष्पोत्थमधुभिस्तर्पयन्त्यो महेश्वरीम्
3,32,66,militvā caiva saṃkhyātāḥ ṣaṣṭyuttaraśatatrayam evaṃ saptasu śāleṣu pālikāścakradevatāḥ,मिलित्वा चैव संख्याताः षष्ट्युत्तरशतत्रयम् एवं सप्तसु शालेषु पालिकाश्चक्रदेवताः
3,32,67,nāmakīrtanapūrvaṃ tu proktastubhyaṃ prapṛcchate anyeṣāmapi śālānāmupādānaṃ tu pūrakam vistāraṃ tatra śaktiṃ ca kathayāmyavadhāraya,नामकीर्तनपूर्वं तु प्रोक्तस्तुभ्यं प्रपृच्छते अन्येषामपि शालानामुपादानं तु पूरकम् विस्तारं तत्र शक्तिं च कथयाम्यवधारय
3,33,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasamvāde lalitopākhyāne śrīnagaratripurāsaptakakṣāpālakadevatāprakāśana kathanaṃ nāma dvātriṃśo 'dhyāyaḥ hayagrīva uvāca kathitaṃ saptaśālānāṃ lakṣaṇaṃ śilpibhiḥ kṛtam atha ratnamayāḥ śālāḥ prakīrtyante 'vadhāraya,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसम्वादे ललितोपाख्याने श्रीनगरत्रिपुरासप्तकक्षापालकदेवताप्रकाशन कथनं नाम द्वात्रिंशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच कथितं सप्तशालानां लक्षणं शिल्पिभिः कृतम् अथ रत्नमयाः शालाः प्रकीर्त्यन्ते ऽवधारय
3,33,2,suvarṇamayaśālasya puṣparāgamayasya ca saptayojanamātraṃ syānmadhyentaramudātdṛtam,सुवर्णमयशालस्य पुष्परागमयस्य च सप्तयोजनमात्रं स्यान्मध्येन्तरमुदात्दृतम्
3,33,3,tatra siddhāḥsiddhanāryaḥ khelanti madavihvalāḥ rasai rasāyanaiścāpi khaḍgaiḥ pādāñjanairapi,तत्र सिद्धाःसिद्धनार्यः खेलन्ति मदविह्वलाः रसै रसायनैश्चापि खड्गैः पादाञ्जनैरपि
3,33,4,lalitāyāṃ bhaktiyuktāstarpayanto mahājanān vasaṃti vividhāstatra pibanti madirārasān,ललितायां भक्तियुक्तास्तर्पयन्तो महाजनान् वसंति विविधास्तत्र पिबन्ति मदिरारसान्
3,33,5,puṣparāgādiśālānāṃ pūrvavaddvārakḷptayaḥ puṣparāgādiśāleṣu kavāṭārgalagopuram puṣparāgādijaṃ jñeyamuccendvādityabhāsvaram,पुष्परागादिशालानां पूर्ववद्द्वारकॢप्तयः पुष्परागादिशालेषु कवाटार्गलगोपुरम् पुष्परागादिजं ज्ञेयमुच्चेन्द्वादित्यभास्वरम्
3,33,6,hemaprākāracakrasya puṣparāgamayasya ca antare yā svalī sāpi puṣparāgamayī smṛtā,हेमप्राकारचक्रस्य पुष्परागमयस्य च अन्तरे या स्वली सापि पुष्परागमयी स्मृता
3,33,7,vakṣyamāṇamahāśālākakṣāsu nikhilāsvapi tadvarṇāḥ pakṣiṇastatra tadvarṇāni sarāṃsi ca,वक्ष्यमाणमहाशालाकक्षासु निखिलास्वपि तद्वर्णाः पक्षिणस्तत्र तद्वर्णानि सरांसि च
3,33,8,tadvarmasalilā nadyastadvarṇāśca maṇidrumāḥ siddhajātiṣu ye devīmupāsya vividhaiḥ kramai tyaktavanto vapuḥ pūrvaṃ te siddhāstatra sāṃganāḥ,तद्वर्मसलिला नद्यस्तद्वर्णाश्च मणिद्रुमाः सिद्धजातिषु ये देवीमुपास्य विविधैः क्रमै त्यक्तवन्तो वपुः पूर्वं ते सिद्धास्तत्र सांगनाः
3,33,9,lalitāmantrajaptāro lalitākramatatparāḥ te sarve lalitādevyā nāmakīrtanakāriṇaḥ,ललितामन्त्रजप्तारो ललिताक्रमतत्पराः ते सर्वे ललितादेव्या नामकीर्तनकारिणः
3,33,10,puṣparāgamahāśālāntare mārutayojane padmarāgamayaḥ śālaścaturasraḥ samantataḥ,पुष्परागमहाशालान्तरे मारुतयोजने पद्मरागमयः शालश्चतुरस्रः समन्ततः
3,33,11,sthalī ca padmarāgaḍhyā gopurādyaṃ ca tanmayam tatra cāraṇadeśasthāḥ pūrvadehavināśataḥ siddhiṃ prāptā mahārājñīcaramāmbhojasevakāḥ,स्थली च पद्मरागढ्या गोपुराद्यं च तन्मयम् तत्र चारणदेशस्थाः पूर्वदेहविनाशतः सिद्धिं प्राप्ता महाराज्ञीचरमाम्भोजसेवकाः
3,33,12,cāraṇīnāṃ striyaścāpi cārvaṅgyo madalālasāḥ gāyanti lalitādevyā gītibandhānmuhurmuhuḥ,चारणीनां स्त्रियश्चापि चार्वङ्ग्यो मदलालसाः गायन्ति ललितादेव्या गीतिबन्धान्मुहुर्मुहुः
3,33,13,tatraiva kalpavṛkṣāṇāṃ madhyasthavedikāsthitāḥ bhartṛbhiḥ sahacāriṇyaḥ pibanti madhuraṃ madhu,तत्रैव कल्पवृक्षाणां मध्यस्थवेदिकास्थिताः भर्तृभिः सहचारिण्यः पिबन्ति मधुरं मधु
3,33,14,padmarāgamahāśālāntare marutayojane gomedakamahāśālaḥ pūrvaśālāsamākṛtiḥ atituṅgo hīraśālastayormadhye ca hīrabhūḥ,पद्मरागमहाशालान्तरे मरुतयोजने गोमेदकमहाशालः पूर्वशालासमाकृतिः अतितुङ्गो हीरशालस्तयोर्मध्ये च हीरभूः
3,33,15,tatra devīṃ samabhyarcya pūrvajanmani kumbhaja vasantyapsarasāṃ vṛndaiḥ sākaṃ gandharvapuṅgavāḥ,तत्र देवीं समभ्यर्च्य पूर्वजन्मनि कुम्भज वसन्त्यप्सरसां वृन्दैः साकं गन्धर्वपुङ्गवाः
3,33,16,mahārājñīguṇagaṇāngāyanto vallakīsvanaiḥ kāmabhojaikarasikāḥ kāmasannibhavigrahāḥ sukumāraprakṛtayaḥ śrīdevībhaktiśālinaḥ,महाराज्ञीगुणगणान्गायन्तो वल्लकीस्वनैः कामभोजैकरसिकाः कामसन्निभविग्रहाः सुकुमारप्रकृतयः श्रीदेवीभक्तिशालिनः
3,33,17,gomedakasya śālastupūrvaśālasamākṛtiḥ tadantare yoginīnāṃ bhairavāṇāṃ ca koṭayaḥ kālasaṅkarṣaṇīmaṃbāṃ sevante tatra bhaktitaḥ,गोमेदकस्य शालस्तुपूर्वशालसमाकृतिः तदन्तरे योगिनीनां भैरवाणां च कोटयः कालसङ्कर्षणीमंबां सेवन्ते तत्र भक्तितः
3,33,18,gomedakamahāśālāntare mārutayojane urvaśī menakā caiva rambhā cālaṃbuṣā tathā,गोमेदकमहाशालान्तरे मारुतयोजने उर्वशी मेनका चैव रम्भा चालंबुषा तथा
3,33,19,mañjughoṣā sukeśī ca pūrvacittirghṛtācikā kṛtasthalā ca viśvācī puñjikasthalayā saha,मञ्जुघोषा सुकेशी च पूर्वचित्तिर्घृताचिका कृतस्थला च विश्वाची पुञ्जिकस्थलया सह
3,33,20,tilottameti devānāṃ veśyā etādṛśo 'parāḥ gandharvaiḥ saha navyāni kalpavṛkṣama dhūni ca,तिलोत्तमेति देवानां वेश्या एतादृशो ऽपराः गन्धर्वैः सह नव्यानि कल्पवृक्षम धूनि च
3,33,21,pibantyo lalitādevīṃ dhyāyantyaśca muhurmuhuḥ svasaubhāgyavivṛddhyarthaṃ guṇayantyaśca tanmanum,पिबन्त्यो ललितादेवीं ध्यायन्त्यश्च मुहुर्मुहुः स्वसौभाग्यविवृद्ध्यर्थं गुणयन्त्यश्च तन्मनुम्
3,33,22,caturdaśasucotpannā sthāneṣvapsaraso 'khilāḥ tatraiva devīmarcantyo vasaṃti muditāśayāḥ,चतुर्दशसुचोत्पन्ना स्थानेष्वप्सरसो ऽखिलाः तत्रैव देवीमर्चन्त्यो वसंति मुदिताशयाः
3,33,23,agastya uvāca caturdaśāpi janmāni tāsāmapsarasāṃ vibho kīrtaya tvaṃ mahāprājña sarvavidyāmahānidhe,अगस्त्य उवाच चतुर्दशापि जन्मानि तासामप्सरसां विभो कीर्तय त्वं महाप्राज्ञ सर्वविद्यामहानिधे
3,33,24,hayagrīva uvāca brāhmaṇo hṛdayaṃ kāmo mṛtyururvī ca mārutaḥ tapanasya karāścandrakaro vedāśca pāvakaḥ,हयग्रीव उवाच ब्राह्मणो हृदयं कामो मृत्युरुर्वी च मारुतः तपनस्य कराश्चन्द्रकरो वेदाश्च पावकः
3,33,25,saudāminī ca pīyūṣaṃ dakṣakanyā jalaṃ tathā janmanaḥ kāraṇānyetānyā mananti manīṣiṇaḥ,सौदामिनी च पीयूषं दक्षकन्या जलं तथा जन्मनः कारणान्येतान्या मनन्ति मनीषिणः
3,33,26,gīrvāṇagaṇyanārīṇāṃ sphuratsaubhāgyasaṃpadām etāḥ samastā gandharvaiḥ sārdhamarcanti cakriṇīm,गीर्वाणगण्यनारीणां स्फुरत्सौभाग्यसंपदाम् एताः समस्ता गन्धर्वैः सार्धमर्चन्ति चक्रिणीम्
3,33,27,kinnarāḥ saha nārībhistathā kiṃpuruṣā mune strībhiḥ saha madonmattā hīrakasthalamāśritāḥ,किन्नराः सह नारीभिस्तथा किंपुरुषा मुने स्त्रीभिः सह मदोन्मत्ता हीरकस्थलमाश्रिताः
3,33,28,mahārājñīmantrajāpairvidhūtāśeṣa kalmaṣāḥ nṛtyantaścaiva gāyanto vartante kuṃbhasaṃbhava,महाराज्ञीमन्त्रजापैर्विधूताशेष कल्मषाः नृत्यन्तश्चैव गायन्तो वर्तन्ते कुंभसंभव
3,33,29,tatraiva hīrakakṣoṇyāṃ vajrā nāma nadī mune vajrakārairnibiḍitā bhāsamānā taṭadrumaiḥ,तत्रैव हीरकक्षोण्यां वज्रा नाम नदी मुने वज्रकारैर्निबिडिता भासमाना तटद्रुमैः
3,33,30,vajraratnaikasikatā vajradravamayodakā sadā vahati sā siṃdhuḥ paritastatra pāvanī,वज्ररत्नैकसिकता वज्रद्रवमयोदका सदा वहति सा सिंधुः परितस्तत्र पावनी
3,33,31,lalitāparameśānyāṃ bhakta ye mānavottamāḥ te tasyā udakaṃ pītvā vajrarūpakalevarāḥ dīrghāyuṣaśca nīrogā bhavanti kalaśodbhava,ललितापरमेशान्यां भक्त ये मानवोत्तमाः ते तस्या उदकं पीत्वा वज्ररूपकलेवराः दीर्घायुषश्च नीरोगा भवन्ति कलशोद्भव
3,33,32,bhaṇḍāsureṇa galite mukte vajre śatakratuḥ tarayāstīre tapastepe vajreśīṃ prati bhaktimān,भण्डासुरेण गलिते मुक्ते वज्रे शतक्रतुः तरयास्तीरे तपस्तेपे वज्रेशीं प्रति भक्तिमान्
3,33,33,tajjalāduditā devī vajraṃ dattvā baladviṣe punarantardadheso 'pi kṛtārthaḥsvargameyivān,तज्जलादुदिता देवी वज्रं दत्त्वा बलद्विषे पुनरन्तर्दधेसो ऽपि कृतार्थःस्वर्गमेयिवान्
3,33,34,atha vajrākhyaśālasyāntare mārutayojane vaidūryaśāla uttuṅgaḥ pūrvavadgopurānvitaḥ sthālī ca tatra vaidṛryanirmitā bhāsvarākṛtiḥ,अथ वज्राख्यशालस्यान्तरे मारुतयोजने वैदूर्यशाल उत्तुङ्गः पूर्ववद्गोपुरान्वितः स्थाली च तत्र वैदृर्यनिर्मिता भास्वराकृतिः
3,33,35,pātālavāsino yeye śrīdevyarcanasādhakāḥ te siddhamūrtayastatra vasanti sukhamedurāḥ,पातालवासिनो येये श्रीदेव्यर्चनसाधकाः ते सिद्धमूर्तयस्तत्र वसन्ति सुखमेदुराः
3,33,36,śeṣakarkeṭakamahāpadmavāsukiśaṅkhakāḥ takṣakaḥ śaṅkhacūḍaśca mahādanto mahāphaṇaḥ,शेषकर्केटकमहापद्मवासुकिशङ्खकाः तक्षकः शङ्खचूडश्च महादन्तो महाफणः
3,33,37,ityevamādayastatra nāgā nāgāstrayo 'pi ca balīndrapramukhānāṃ ca daityānāṃ dharmavartinām gaṇastatra tathā nāgaiḥ sārdhaṃ vasati sāṃganāḥ,इत्येवमादयस्तत्र नागा नागास्त्रयो ऽपि च बलीन्द्रप्रमुखानां च दैत्यानां धर्मवर्तिनाम् गणस्तत्र तथा नागैः सार्धं वसति सांगनाः
3,33,38,lalitāmantra japtāro lalitāśāstradīkṣitāḥ lalitāpūjakā nityaṃ vasantyasurabhoginaḥ,ललितामन्त्र जप्तारो ललिताशास्त्रदीक्षिताः ललितापूजका नित्यं वसन्त्यसुरभोगिनः
3,33,39,tatra vaidūryakakṣāyāṃ nadyaḥ śiśirapāthasaḥ sarāṃsivimalāṃbhāṃsi sārasālaṅkṛtāni ca,तत्र वैदूर्यकक्षायां नद्यः शिशिरपाथसः सरांसिविमलांभांसि सारसालङ्कृतानि च
3,33,40,bhavanāni tu divyāni vaidūryamaṇimanti ca teṣu krīḍanti te nāgā asurāśca sahāṅganāḥ,भवनानि तु दिव्यानि वैदूर्यमणिमन्ति च तेषु क्रीडन्ति ते नागा असुराश्च सहाङ्गनाः
3,33,41,vaidūryākhyamahāśālāntare mārutayojane indranīlamayaḥ śālaścakravāla ivāparaḥ,वैदूर्याख्यमहाशालान्तरे मारुतयोजने इन्द्रनीलमयः शालश्चक्रवाल इवापरः
3,33,42,tanmadhyakakṣābhūmiśca nīlaratnamayī mune tatra nadyaśca madhurāḥ sarāṃsi śiśirāṇi ca nānāvidhāni bhogyāni vastūni sarasānyapi,तन्मध्यकक्षाभूमिश्च नीलरत्नमयी मुने तत्र नद्यश्च मधुराः सरांसि शिशिराणि च नानाविधानि भोग्यानि वस्तूनि सरसान्यपि
3,33,43,ye bhūlokagatā martyā lalitāmantrasādhakāḥ te dehānte śakranīlakakṣyāṃ prāpya vasaṃti vai,ये भूलोकगता मर्त्या ललितामन्त्रसाधकाः ते देहान्ते शक्रनीलकक्ष्यां प्राप्य वसंति वै
3,33,44,tatra divyāni vastūni bhuñjānā vanitāsakhāḥ pibanto madhuraṃ madyaṃ nṛtyanto bhaktinirbharāḥ,तत्र दिव्यानि वस्तूनि भुञ्जाना वनितासखाः पिबन्तो मधुरं मद्यं नृत्यन्तो भक्तिनिर्भराः
3,33,45,sarassu teṣu siṃdhūnāṃ kuleṣu kalaśodbhava latāgṛheṣu ramyeṣu mandireṣu maharddhiṣu,सरस्सु तेषु सिंधूनां कुलेषु कलशोद्भव लतागृहेषु रम्येषु मन्दिरेषु महर्द्धिषु
3,33,46,sadā japantaḥ śrīdevī paṭhantaścāpi tadguṇān nivasaṃti mahābhāgā nārībhiḥ pariveṣṭitāḥ,सदा जपन्तः श्रीदेवी पठन्तश्चापि तद्गुणान् निवसंति महाभागा नारीभिः परिवेष्टिताः
3,33,47,karmakṣaye punaryānti bhūloke mānuṣīṃ tanum pūrvavāsanayā yuktāḥ punararcanti cakriṇīm punaryānti śrīnagare śakranīlamahāsthalīm,कर्मक्षये पुनर्यान्ति भूलोके मानुषीं तनुम् पूर्ववासनया युक्ताः पुनरर्चन्ति चक्रिणीम् पुनर्यान्ति श्रीनगरे शक्रनीलमहास्थलीम्
3,33,48,tatsthalasyaiva saṃparkādrāgadveṣasamudbhavaiḥ nīlairbhāvaiḥ sadā yuktā vartante manujā mune,तत्स्थलस्यैव संपर्काद्रागद्वेषसमुद्भवैः नीलैर्भावैः सदा युक्ता वर्तन्ते मनुजा मुने
3,33,49,ye punarjñānino martyā nirdvandvā niyatendriyāḥ te mune vismayāviṣṭāḥ saṃviśanti maheśvarīm,ये पुनर्ज्ञानिनो मर्त्या निर्द्वन्द्वा नियतेन्द्रियाः ते मुने विस्मयाविष्टाः संविशन्ति महेश्वरीम्
3,33,50,indranīlākhyaśālasyāntare mārutayojane muktāphalamayaḥśālaḥ pūrvavadgopurānvitaḥ,इन्द्रनीलाख्यशालस्यान्तरे मारुतयोजने मुक्ताफलमयःशालः पूर्ववद्गोपुरान्वितः
3,33,51,atyantabhāsvarā svacchā tayormadhye sthalī mune sarvāpi muktākhacitāḥ śiśirātimanoharāḥ,अत्यन्तभास्वरा स्वच्छा तयोर्मध्ये स्थली मुने सर्वापि मुक्ताखचिताः शिशिरातिमनोहराः
3,33,52,tāmraparṇī mahāparṇī sadā muktāphalodakā evamādyā mahānadyaḥ pravaranti mahāsthale,ताम्रपर्णी महापर्णी सदा मुक्ताफलोदका एवमाद्या महानद्यः प्रवरन्ति महास्थले
3,33,53,tāsāṃ tīreṣu sarve 'pi devalokanivāsinaḥ vasaṃti pūrvajanuṣi śrīdevīmantrasādhakāḥ,तासां तीरेषु सर्वे ऽपि देवलोकनिवासिनः वसंति पूर्वजनुषि श्रीदेवीमन्त्रसाधकाः
3,33,54,pūrvādyaṣṭasu bhāgeṣu lokāḥ śakrādigocarāḥ muktāśālasya paritaḥ saṃyujya dvāradeśakān,पूर्वाद्यष्टसु भागेषु लोकाः शक्रादिगोचराः मुक्ताशालस्य परितः संयुज्य द्वारदेशकान्
3,33,55,muktāśālasya nīlasya dvārayormadhyadeśataḥ pūrvabhāge śakralokastatkoṇe vahnilokabhūḥ,मुक्ताशालस्य नीलस्य द्वारयोर्मध्यदेशतः पूर्वभागे शक्रलोकस्तत्कोणे वह्निलोकभूः
3,33,56,yāmyabhāge yamapuraṃ tatra daṇḍadharaḥ prabhuḥ sarvatra lalitāmantrajāpī tīvrasvabhāvavān,याम्यभागे यमपुरं तत्र दण्डधरः प्रभुः सर्वत्र ललितामन्त्रजापी तीव्रस्वभाववान्
3,33,57,ājñādharo yamabhaṭaiścitraguptapurogamaiḥ sārdhaṃ niyamayatyeva śrīdevīsamayaṃ guhaḥ,आज्ञाधरो यमभटैश्चित्रगुप्तपुरोगमैः सार्धं नियमयत्येव श्रीदेवीसमयं गुहः
3,33,58,guhaśaptāndurācārāllaṃlitādveṣakāriṇaḥ kūḍabhaktiparānmūrkhāṃstabdhānatyantadarpitān,गुहशप्तान्दुराचाराल्लंलिताद्वेषकारिणः कूडभक्तिपरान्मूर्खांस्तब्धानत्यन्तदर्पितान्
3,33,59,mantracorānkumantrāṃśca kuvidyānaghasaṃśrayān nāstikānpāpaśīlāṃśca vṛthaiva prāṇihiṃsakān,मन्त्रचोरान्कुमन्त्रांश्च कुविद्यानघसंश्रयान् नास्तिकान्पापशीलांश्च वृथैव प्राणिहिंसकान्
3,33,60,strīdviṣṭāṃllokavidviṣṭānpāṣaṇḍānāṃ hi pālinaḥ kālasūtre raurave ca kumbhīpāke ca kumbhaja,स्त्रीद्विष्टांल्लोकविद्विष्टान्पाषण्डानां हि पालिनः कालसूत्रे रौरवे च कुम्भीपाके च कुम्भज
3,33,61,asipatravane ghore kṛmibhakṣe pratāpane lālākṣepe sūcivedhe tathaivāṅgārapātane,असिपत्रवने घोरे कृमिभक्षे प्रतापने लालाक्षेपे सूचिवेधे तथैवाङ्गारपातने
3,33,62,evamādiṣu kaṣṭeṣu narakeṣu ghaṭodbhava pātayatyājñayā tasyāḥ śrīdevyāḥ sa mahaujasaḥ,एवमादिषु कष्टेषु नरकेषु घटोद्भव पातयत्याज्ञया तस्याः श्रीदेव्याः स महौजसः
3,33,63,tasyaiva paścime bhāge nirṛtiḥ khaḍgadhārakaḥ rākṣasaṃ lokamāśritya vartate lalitārcakaḥ,तस्यैव पश्चिमे भागे निरृतिः खड्गधारकः राक्षसं लोकमाश्रित्य वर्तते ललितार्चकः
3,33,64,tasya cottarabhāge tu dvārayorantasyale vāruṇaṃ lokamāśritya varuṇe vartate sadā,तस्य चोत्तरभागे तु द्वारयोरन्तस्यले वारुणं लोकमाश्रित्य वरुणे वर्तते सदा
3,33,65,vāruṇyāsvādanonmattaḥ śubhrāṅgo jhaṣavāhanaḥ sadā śrīdevatāmaṃ trajāpī śrīkramasādhakaḥ,वारुण्यास्वादनोन्मत्तः शुभ्राङ्गो झषवाहनः सदा श्रीदेवतामं त्रजापी श्रीक्रमसाधकः
3,33,66,śrīdevatādarśanasya dveṣiṇaḥ pāśabandhanaiḥ baddhvā nayatyadhomārgaṃ bhaktānāṃ bandhamocakaḥ,श्रीदेवतादर्शनस्य द्वेषिणः पाशबन्धनैः बद्ध्वा नयत्यधोमार्गं भक्तानां बन्धमोचकः
3,33,67,tasya cottarakoṇeṣu vāyuloko mahādyutiḥ tatra vāyuśarīrāśca sadānandamahodayāḥ,तस्य चोत्तरकोणेषु वायुलोको महाद्युतिः तत्र वायुशरीराश्च सदानन्दमहोदयाः
3,33,68,siddhā divyarṣayaścaiva pavanābhyāsino 'pare gorakṣapramukhāścānye yogino yogatatparāḥ,सिद्धा दिव्यर्षयश्चैव पवनाभ्यासिनो ऽपरे गोरक्षप्रमुखाश्चान्ये योगिनो योगतत्पराः
3,33,69,etaiḥ saha mahāsattvaktatra śrīmāruteśvaraḥ sarvathā bhinnamūrtiśca vartate kumbhasambhava,एतैः सह महासत्त्वक्तत्र श्रीमारुतेश्वरः सर्वथा भिन्नमूर्तिश्च वर्तते कुम्भसम्भव
3,33,70,iḍā ca piṅgalā caiva suṣumṇā tasya śaktayaḥ tisro mārutanāthasya sadā madhumadālasāḥ,इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्णा तस्य शक्तयः तिस्रो मारुतनाथस्य सदा मधुमदालसाः
3,33,71,dhvajahasto mṛgavare vāhane mahati sthitaḥ lalitāyajanadhyānakramapūjanatatparaḥ,ध्वजहस्तो मृगवरे वाहने महति स्थितः ललितायजनध्यानक्रमपूजनतत्परः
3,33,72,ānandapūritāṅgībhiranyābhiḥ śaktibhirvṛtaḥ sa māruteśvaraḥ śrīmānsadā japati cakriṇīm,आनन्दपूरिताङ्गीभिरन्याभिः शक्तिभिर्वृतः स मारुतेश्वरः श्रीमान्सदा जपति चक्रिणीम्
3,33,73,tena sattvena kalpānte trailokyaṃ sacarācaram parāgamayatāṃ nītvā vinodayati tatkṣaṇāt,तेन सत्त्वेन कल्पान्ते त्रैलोक्यं सचराचरम् परागमयतां नीत्वा विनोदयति तत्क्षणात्
3,33,74,tasya sattvasya siddhyarthaṃ tāmeva laliteśvarīm pūjayanbhāvayannāste sarvābharaṇabhūṣitaḥ,तस्य सत्त्वस्य सिद्ध्यर्थं तामेव ललितेश्वरीम् पूजयन्भावयन्नास्ते सर्वाभरणभूषितः
3,33,75,tallokapūrvabhāgasthe yakṣaloke mahādyutiḥ yakṣendro vasati śrīmāṃstaddvāradvandvamadhyagaḥ,तल्लोकपूर्वभागस्थे यक्षलोके महाद्युतिः यक्षेन्द्रो वसति श्रीमांस्तद्द्वारद्वन्द्वमध्यगः
3,33,76,nidhibhiśca navākārairṛddhivṛddhyādiśaktibhiḥ sahito lalitābhaktānpūrayandhanasampadā,निधिभिश्च नवाकारैरृद्धिवृद्ध्यादिशक्तिभिः सहितो ललिताभक्तान्पूरयन्धनसम्पदा
3,33,77,yakṣībhiśca manojñābhiranukūlapravṛttibhiḥ vividhairmadhubhedaiśca sampūjayati cakriṇīm,यक्षीभिश्च मनोज्ञाभिरनुकूलप्रवृत्तिभिः विविधैर्मधुभेदैश्च सम्पूजयति चक्रिणीम्
3,33,78,maṇibhadraḥ pūrṇabhadro maṇimānmāṇikandharaḥ ityevamādayo yakṣasenānyastatra saṃti vai,मणिभद्रः पूर्णभद्रो मणिमान्माणिकन्धरः इत्येवमादयो यक्षसेनान्यस्तत्र संति वै
3,33,79,tallokapūrvabhāge tu rudraloko mahodayaḥ anardhyaratnakhacitastatra rudro 'dhidevatā,तल्लोकपूर्वभागे तु रुद्रलोको महोदयः अनर्ध्यरत्नखचितस्तत्र रुद्रो ऽधिदेवता
3,33,80,sadaiva manyunā dīptaḥ sadā baddhamaheṣudhiḥ svasamānairmahāsattvailoṅkanirvāhadakṣiṇaiḥ,सदैव मन्युना दीप्तः सदा बद्धमहेषुधिः स्वसमानैर्महासत्त्वैलोङ्कनिर्वाहदक्षिणैः
3,33,81,adhijyakārmukairdakṣaiḥ ṣoḍaśāvaraṇasthitaiḥ āvṛtaḥ satataṃ vaktrairjapañchīdevatāmanum,अधिज्यकार्मुकैर्दक्षैः षोडशावरणस्थितैः आवृतः सततं वक्त्रैर्जपञ्छीदेवतामनुम्
3,33,82,śrīdevīdhyānasampannaḥ śrīdevīpūjanotsukaḥ anekakoṭirudrāṇīgaṇamaṇḍitapārśvabhūḥ,श्रीदेवीध्यानसम्पन्नः श्रीदेवीपूजनोत्सुकः अनेककोटिरुद्राणीगणमण्डितपार्श्वभूः
3,33,83,tāśca sarvāḥ pradīptāṅgyo navayauvanagarvitāḥ lalitādhyānaniranāḥ sadāsavamadālasāḥ,ताश्च सर्वाः प्रदीप्ताङ्ग्यो नवयौवनगर्विताः ललिताध्याननिरनाः सदासवमदालसाः
3,33,84,tābhiśca sākaṃ sa śrīmānmahārudrastriśūlabhṛt hiraṇyabāhupramuśai rudrairanyairniṣevitaḥ,ताभिश्च साकं स श्रीमान्महारुद्रस्त्रिशूलभृत् हिरण्यबाहुप्रमुशै रुद्रैरन्यैर्निषेवितः
3,33,85,lalitādarśanabhraṣṭānuddhatāngurudhikkṛtān śūlakoṭyā vinirbhidya netrotthaiḥ kaṭupāvakaiḥ,ललितादर्शनभ्रष्टानुद्धतान्गुरुधिक्कृतान् शूलकोट्या विनिर्भिद्य नेत्रोत्थैः कटुपावकैः
3,33,86,dahaṃsteṣā vadhūbhṛtyānprajāścaiva vināśayan ājñādharo mahāvīro lalitājñāprapālakaḥ,दहंस्तेषा वधूभृत्यान्प्रजाश्चैव विनाशयन् आज्ञाधरो महावीरो ललिताज्ञाप्रपालकः
3,33,87,rudraloke 'tirucire vartate kumbhasambhava mahārudrasya tasyarṣe parivārāḥ pramāthinaḥ,रुद्रलोके ऽतिरुचिरे वर्तते कुम्भसम्भव महारुद्रस्य तस्यर्षे परिवाराः प्रमाथिनः
3,33,88,ye rudrāstānasaṃkhyātānko vā vaktuṃ paṭurbhavet ye rudrā adhibhūmyāṃ tu sahasrāṇāṃ sahasraśaḥ,ये रुद्रास्तानसंख्यातान्को वा वक्तुं पटुर्भवेत् ये रुद्रा अधिभूम्यां तु सहस्राणां सहस्रशः
3,33,89,diviye 'pi ca vartante sahasrāṇāṃ sahasraśaḥ yeṣāmannamiṣaścava yeṣāṃ vātāstatheṣavaḥ,दिविये ऽपि च वर्तन्ते सहस्राणां सहस्रशः येषामन्नमिषश्चव येषां वातास्तथेषवः
3,33,90,yeṣāṃ ca varṣamiṣavaḥ pradīptāḥ piṅgalekṣaṇāḥ arṇave cāntarikṣe ca vartamānā mahaujasaḥ,येषां च वर्षमिषवः प्रदीप्ताः पिङ्गलेक्षणाः अर्णवे चान्तरिक्षे च वर्तमाना महौजसः
3,33,91,jaṭāvanto madhuṣmanto nīlagrīvā vilohitāḥ ye bhūtānāmadhibhuvo viśikhāsaḥ kapardinaḥ,जटावन्तो मधुष्मन्तो नीलग्रीवा विलोहिताः ये भूतानामधिभुवो विशिखासः कपर्दिनः
3,33,92,ye anneṣu vividhyanti pātreṣu pibato janān ye pathāṃ rathakā rudrā ye ca tīrthanivāsinaḥ,ये अन्नेषु विविध्यन्ति पात्रेषु पिबतो जनान् ये पथां रथका रुद्रा ये च तीर्थनिवासिनः
3,33,93,sahasrasaṃkhyā ye cānye sṛkāvanto niṣaṅgiṇaḥ lalitājñāpraṇetāro diśo rudrā vitasthire,सहस्रसंख्या ये चान्ये सृकावन्तो निषङ्गिणः ललिताज्ञाप्रणेतारो दिशो रुद्रा वितस्थिरे
3,33,94,te sarve sumahātmānaḥ kṣaṇādviśvatrayīvahāḥ śrīdevyā dhyānaniṣaṇātāñchrīdevīmantrajāpinaḥ,ते सर्वे सुमहात्मानः क्षणाद्विश्वत्रयीवहाः श्रीदेव्या ध्याननिषणाताञ्छ्रीदेवीमन्त्रजापिनः
3,33,95,śrīdevatāyāṃ bhaktāśca pālayanti kṛpālavaḥ ṣoḍaśāvaraṇaṃ cakraṃ muktāprākāramaṇḍale,श्रीदेवतायां भक्ताश्च पालयन्ति कृपालवः षोडशावरणं चक्रं मुक्ताप्राकारमण्डले
3,33,96,āśritya rudrāste sarve mahārudraṃ mahodayam hiraṇyabāhupramukhā jvalanmanyumupāsate,आश्रित्य रुद्रास्ते सर्वे महारुद्रं महोदयम् हिरण्यबाहुप्रमुखा ज्वलन्मन्युमुपासते
3,34,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne puṣparāgaprakārādibhuktākarāntasaptakakṣāntarakathanaṃ nāma trayastriṃśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca ṣoḍaśāvaraṇaṃ cakraṃ kiṃ tadrudrādhidaivatam tatra sthitāśca rudrāḥ ke kena nāmnā prakīrtitāḥ,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने पुष्परागप्रकारादिभुक्ताकरान्तसप्तकक्षान्तरकथनं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच षोडशावरणं चक्रं किं तद्रुद्राधिदैवतम् तत्र स्थिताश्च रुद्राः के केन नाम्ना प्रकीर्तिताः
3,34,2,keṣvāvaraṇabiṃbeṣu kinnāmāno vasaṃti te yaugikaṃ rauḍhikaṃ nāma teṣāṃ brūhi kṛpānidhe,केष्वावरणबिंबेषु किन्नामानो वसंति ते यौगिकं रौढिकं नाम तेषां ब्रूहि कृपानिधे
3,34,3,hayagrīva uvāca tatra rudrā layaḥ prokto muktājālakanirmitaḥ pañcayojanavistārastatsaṃkhyāyāmaśobhitaḥ,हयग्रीव उवाच तत्र रुद्रा लयः प्रोक्तो मुक्ताजालकनिर्मितः पञ्चयोजनविस्तारस्तत्संख्यायामशोभितः
3,34,4,ṣoḍaśāvaraṇairyukto madhyapīṭhamanoharaḥ madhyapīṭhe mahārudro jvalanmanyustrilocanaḥ,षोडशावरणैर्युक्तो मध्यपीठमनोहरः मध्यपीठे महारुद्रो ज्वलन्मन्युस्त्रिलोचनः
3,34,5,saccakārmukahastaśca sarvadā vartate mune trikoṇe kathitā rudrāstraya eva ghaṭodbhava,सच्चकार्मुकहस्तश्च सर्वदा वर्तते मुने त्रिकोणे कथिता रुद्रास्त्रय एव घटोद्भव
3,34,6,hiraṇya bāhuḥ senānīrdiśāṃpatirathāparaḥ,हिरण्य बाहुः सेनानीर्दिशांपतिरथापरः
3,34,7,vṛkṣāśca harikeśāśca tathā paśupatiḥ paraḥ śaṣpiñjarastviṣīmāṃśca pathīnāṃ patireva ca,वृक्षाश्च हरिकेशाश्च तथा पशुपतिः परः शष्पिञ्जरस्त्विषीमांश्च पथीनां पतिरेव च
3,34,8,ete ṣaṭkoṇagāḥ kiṃ ca babhruśāstvaṣṭakoṇake vivyādhyannapatiścaiva harikeśopavītinau,एते षट्कोणगाः किं च बभ्रुशास्त्वष्टकोणके विव्याध्यन्नपतिश्चैव हरिकेशोपवीतिनौ
3,34,9,puṣṭānāṃ patirapyanyo bhavo hetistathaiva ca daśāpatre tvāvaraṇe prathamo jagatāṃ patiḥ,पुष्टानां पतिरप्यन्यो भवो हेतिस्तथैव च दशापत्रे त्वावरणे प्रथमो जगतां पतिः
3,34,10,rudrātatāvinau kṣetrapatiḥ sūtastathāparaḥ ahaṃ tvanyo vanapatī rohitaḥ sthapatistathā,रुद्रातताविनौ क्षेत्रपतिः सूतस्तथापरः अहं त्वन्यो वनपती रोहितः स्थपतिस्तथा
3,34,11,vṛkṣāṇāṃ patirapyanyaścaite sajjaśarāsanāḥ mantrī ca vāṇijaścaiva tathā kakṣapatiḥ paraḥ,वृक्षाणां पतिरप्यन्यश्चैते सज्जशरासनाः मन्त्री च वाणिजश्चैव तथा कक्षपतिः परः
3,34,12,bhavantistu caturthaḥ syātpañcamo vārivastataḥ oṣadhīnāṃ patiścaiva ṣaṣṭhaḥ kalaśasaṃbhava,भवन्तिस्तु चतुर्थः स्यात्पञ्चमो वारिवस्ततः ओषधीनां पतिश्चैव षष्ठः कलशसंभव
3,34,13,uccairghoṣākrandayantau patīnāṃ ca patistathā kṛtsnavītaśca dhāvaṃśca sattvānāṃ patireva ca,उच्चैर्घोषाक्रन्दयन्तौ पतीनां च पतिस्तथा कृत्स्नवीतश्च धावंश्च सत्त्वानां पतिरेव च
3,34,14,ete dvādaśa patrasthāḥ pañcamāvaraṇasthitāḥ sahamānaśca nirvyādhiravyādhīnāṃ patistathā,एते द्वादश पत्रस्थाः पञ्चमावरणस्थिताः सहमानश्च निर्व्याधिरव्याधीनां पतिस्तथा
3,34,15,kakubhaśca niṣaṅgī ca stenānāṃ ca patistathā niceruśceti vijñeyāḥ ṣaṣṭhāvaraṇadevatāḥ,ककुभश्च निषङ्गी च स्तेनानां च पतिस्तथा निचेरुश्चेति विज्ञेयाः षष्ठावरणदेवताः
3,34,16,adhaḥ paricaro 'raṇyaḥ patiḥ kiṃ ca sṛkāviṣaḥ jighāṃsaṃto muṣṇatāṃ ca patayaḥ kuṃbhasaṃbhava,अधः परिचरो ऽरण्यः पतिः किं च सृकाविषः जिघांसंतो मुष्णतां च पतयः कुंभसंभव
3,34,17,asīmantaśca suprājñastathā naktañcaro mune prakṛtīnāṃ patiścaiva uṣṇīṣī ca gireścaraḥ,असीमन्तश्च सुप्राज्ञस्तथा नक्तञ्चरो मुने प्रकृतीनां पतिश्चैव उष्णीषी च गिरेश्चरः
3,34,18,kuluñcānāṃ patiścaiveṣumantaḥ kalaśodbhava dhanvāvidaścātanvānapratipūrvadadhānakāḥ,कुलुञ्चानां पतिश्चैवेषुमन्तः कलशोद्भव धन्वाविदश्चातन्वानप्रतिपूर्वदधानकाः
3,34,19,āyacchataḥ ṣoḍaśaite ṣoḍaśāranivāsinaḥ visṛjantastathāsyanto vidhyantaścāpi siṃdhupa,आयच्छतः षोडशैते षोडशारनिवासिनः विसृजन्तस्तथास्यन्तो विध्यन्तश्चापि सिंधुप
3,34,20,āsīnāśca śayānāśca yanto jāgrata eva ca tiṣṭhantaścaiva dhāvantaḥ sabhyāścaiva samādhipāḥ,आसीनाश्च शयानाश्च यन्तो जाग्रत एव च तिष्ठन्तश्चैव धावन्तः सभ्याश्चैव समाधिपाः
3,34,21,aśvāścaivāśvapataya avyādhinyastathaiva ca vividhyanto gaṇādhyakṣā bṛhanto vindhyamarddana,अश्वाश्चैवाश्वपतय अव्याधिन्यस्तथैव च विविध्यन्तो गणाध्यक्षा बृहन्तो विन्ध्यमर्द्दन
3,34,22,gṛtsaścāṣṭādaśavidhā devatā aṣṭamāvṛtau atha gṛtsādhipatayo vrātā vrātādhipāstathā,गृत्सश्चाष्टादशविधा देवता अष्टमावृतौ अथ गृत्साधिपतयो व्राता व्राताधिपास्तथा
3,34,23,gaṇāśca gaṇapāścaiva viśvarupā virūpakāḥ mahāntaḥ kṣullakāścaiva rathinaścārathāḥ pare,गणाश्च गणपाश्चैव विश्वरुपा विरूपकाः महान्तः क्षुल्लकाश्चैव रथिनश्चारथाः परे
3,34,24,rathāśca rathapattyākhyāḥ senāḥ senānya eva ca kṣattāraḥ saṃgrahī tārastakṣāṇo rathakārakāḥ,रथाश्च रथपत्त्याख्याः सेनाः सेनान्य एव च क्षत्तारः संग्रही तारस्तक्षाणो रथकारकाः
3,34,25,kulālaśceti rudrāste navamāvṛtidevatāḥ karmārāścaiva puñjiṣṭhā niṣādāśceṣukṛdgaṇāḥ,कुलालश्चेति रुद्रास्ते नवमावृतिदेवताः कर्माराश्चैव पुञ्जिष्ठा निषादाश्चेषुकृद्गणाः
3,34,26,dhanvakārā mṛgayavaḥ śvanayaḥ śvāna eva ca aśvāścaivaśvapatayo bhavo rudro ghaṭodbhava,धन्वकारा मृगयवः श्वनयः श्वान एव च अश्वाश्चैवश्वपतयो भवो रुद्रो घटोद्भव
3,34,27,śarvaḥ paśupatirnīlagrīvaśca śitikaṇṭhakaḥ kapardī vyuptakeśaśca sahasrakṣastathāparaḥ,शर्वः पशुपतिर्नीलग्रीवश्च शितिकण्ठकः कपर्दी व्युप्तकेशश्च सहस्रक्षस्तथापरः
3,34,28,śatadhanvā ca giriśaḥ śipiviṣṭaśca kuṃbhaja mīḍhuṣṭama iti proktā rudrā daśamaśālagāḥ,शतधन्वा च गिरिशः शिपिविष्टश्च कुंभज मीढुष्टम इति प्रोक्ता रुद्रा दशमशालगाः
3,34,29,athaikādaśacakrasthā iṣumaddhrasvavāmanāḥ bṛhaṃśca varṣīyāṃ ścaiva vṛddhaḥ samṛddhinā saha,अथैकादशचक्रस्था इषुमद्ध्रस्ववामनाः बृहंश्च वर्षीयां श्चैव वृद्धः समृद्धिना सह
3,34,30,agryaḥ prathama āśuścājironyaḥ śīghraśibhyakau urmyāvasvanyarudrau ca srotasyo divya eva ca,अग्र्यः प्रथम आशुश्चाजिरोन्यः शीघ्रशिभ्यकौ उर्म्यावस्वन्यरुद्रौ च स्रोतस्यो दिव्य एव च
3,34,31,jyeṣṭhaścaiva kaniṣṭhaśca pūrvajāvarajau tathā madhyamaścāvagamyaśca jaghanyaśca ghaṭodbhava,ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च पूर्वजावरजौ तथा मध्यमश्चावगम्यश्च जघन्यश्च घटोद्भव
3,34,32,caturviṃśatirākhyātā ete rudrā mahābalāḥ atha budhnyaḥ somyarudraḥ pratisarpakayāmyakau,चतुर्विंशतिराख्याता एते रुद्रा महाबलाः अथ बुध्न्यः सोम्यरुद्रः प्रतिसर्पकयाम्यकौ
3,34,33,kṣemyovocavakhalyaśca tataḥ ślokyāvasānyakau vanyaḥ kakṣyaḥ śravaścaiva tato 'nyastu pratiśravaḥ,क्षेम्योवोचवखल्यश्च ततः श्लोक्यावसान्यकौ वन्यः कक्ष्यः श्रवश्चैव ततो ऽन्यस्तु प्रतिश्रवः
3,34,34,āśuṣeṇaścāśurathaḥ śūraśca tapasāṃ nidhe avabhindaśca varmī ca varūthī bilminā saha,आशुषेणश्चाशुरथः शूरश्च तपसां निधे अवभिन्दश्च वर्मी च वरूथी बिल्मिना सह
3,34,35,kavacī ca śrutaścaiva seno dundubhya eva ca āhananyaśca dhṛṣṇuśca te ca ṣaḍviṃśatiḥ smṛtāḥ dvādaśāvaraṇasthāste mahākāyā mahābalāḥ,कवची च श्रुतश्चैव सेनो दुन्दुभ्य एव च आहनन्यश्च धृष्णुश्च ते च षड्विंशतिः स्मृताः द्वादशावरणस्थास्ते महाकाया महाबलाः
3,34,36,prabhṛśāścaiva dūtāśca prahitāśca nipaṅgiṇaḥ anyastviṣudhimānanyastakṣṇeṣuśca tathā yudhi,प्रभृशाश्चैव दूताश्च प्रहिताश्च निपङ्गिणः अन्यस्त्विषुधिमानन्यस्तक्ष्णेषुश्च तथा युधि
3,34,37,svāyudhaśca sudhanvā ca stutyaḥ pathyaśca kuṃbhaja kāpyo nāḍhyastathā sūdhaḥ sarasyo vindhyamardana,स्वायुधश्च सुधन्वा च स्तुत्यः पथ्यश्च कुंभज काप्यो नाढ्यस्तथा सूधः सरस्यो विन्ध्यमर्दन
3,34,38,tataścānyo nādhamāno veśantaḥ kupya eva ca avadhavarṣyo 'varṣyaśca medhyo vidyutya eva ca,ततश्चान्यो नाधमानो वेशन्तः कुप्य एव च अवधवर्ष्यो ऽवर्ष्यश्च मेध्यो विद्युत्य एव च
3,34,39,idhryātapyau tathā vātyau reṣmyaścaiva tathāparaḥ vāstavyo vāstupaścaiva somaśceti mahābalāḥ,इध्र्यातप्यौ तथा वात्यौ रेष्म्यश्चैव तथापरः वास्तव्यो वास्तुपश्चैव सोमश्चेति महाबलाः
3,34,40,trayodaśāvaraṇagāñchṛṇu rudrāṃśca tānmune rudrastāmrāruṇaḥ śaṅgastathā paśupatirmune,त्रयोदशावरणगाञ्छृणु रुद्रांश्च तान्मुने रुद्रस्ताम्रारुणः शङ्गस्तथा पशुपतिर्मुने
3,34,41,ugro bhīmastathaivāgrevadhadūrevadhāvapi hantā caiva hanīyāṃśca vṛṣaśca harikeśakaḥ,उग्रो भीमस्तथैवाग्रेवधदूरेवधावपि हन्ता चैव हनीयांश्च वृषश्च हरिकेशकः
3,34,42,tāraḥ śaṃbhurmayobhūśca śaṅkaraśca mayaskaraḥ śivaḥ śivataraścaiva tīrthyaḥ kulyastathaiva ca pāryo 'pāryaḥ prataraṇastathā cottaraṇo mune,तारः शंभुर्मयोभूश्च शङ्करश्च मयस्करः शिवः शिवतरश्चैव तीर्थ्यः कुल्यस्तथैव च पार्यो ऽपार्यः प्रतरणस्तथा चोत्तरणो मुने
3,34,43,ātaryaśca tathā labhyaḥ ṣaṣṭhaḥ phenyastathaiva ca caturdaśāvaraṇake kathitā rudradevatāḥ,आतर्यश्च तथा लभ्यः षष्ठः फेन्यस्तथैव च चतुर्दशावरणके कथिता रुद्रदेवताः
3,34,44,sikatyaśca pravāhyaśca tatheriṇyastaponidhe prapathyaḥ kiṃśilaścaiva kṣayaṇastadanantaram,सिकत्यश्च प्रवाह्यश्च तथेरिण्यस्तपोनिधे प्रपथ्यः किंशिलश्चैव क्षयणस्तदनन्तरम्
3,34,45,kapardī ca pulastyaṃśca goṣṭhyo gṛhyastathaiva ca talpayo gehya stathā kāṭyo gahvareṣṭhorudīpakaḥ,कपर्दी च पुलस्त्यंश्च गोष्ठ्यो गृह्यस्तथैव च तल्पयो गेह्य स्तथा काट्यो गह्वरेष्ठोरुदीपकः
3,34,46,niveṣṭyaścāpi pāntavyo rathanyaḥ śukya eva ca harītyalothā lopyāśca uryyasūrmyai tathā mune,निवेष्ट्यश्चापि पान्तव्यो रथन्यः शुक्य एव च हरीत्यलोथा लोप्याश्च उर्य्यसूर्म्यै तथा मुने
3,34,47,payeyaśca parṇaśaśca tathā vaguramāṇakaḥ abhighnanāśiduścaiva prakhidana kirikāstathā,पयेयश्च पर्णशश्च तथा वगुरमाणकः अभिघ्ननाशिदुश्चैव प्रखिदन किरिकास्तथा
3,34,48,devānāṃ hṛdayaścaiva dvātriṃśadrudradevatāḥ vartate sāyudhāḥ prājña nityaṃ pañcādaśāvṛtau,देवानां हृदयश्चैव द्वात्रिंशद्रुद्रदेवताः वर्तते सायुधाः प्राज्ञ नित्यं पञ्चादशावृतौ
3,34,49,ṣoḍaśe tvāvaraṇake pūrvādidvāravartinaḥ vikṣiṇatkāvicinvatkāstathā nirhatanāmakāḥ,षोडशे त्वावरणके पूर्वादिद्वारवर्तिनः विक्षिणत्काविचिन्वत्कास्तथा निर्हतनामकाः
3,34,50,āmīvaktāśca niṣṭaptā mahārudramupāsate iti ṣoḍaśaśāleṣu sthitai rudraiḥ sahasraśaḥ,आमीवक्ताश्च निष्टप्ता महारुद्रमुपासते इति षोडशशालेषु स्थितै रुद्रैः सहस्रशः
3,34,51,sevitastu mahārudro lalitājñāpravartakaḥ vartate jagatāmṛddhyai muktāśāleśakoṇake,सेवितस्तु महारुद्रो ललिताज्ञाप्रवर्तकः वर्तते जगतामृद्ध्यै मुक्ताशालेशकोणके
3,34,52,śatarudriyasaṃkhyātā ete rudrā mahābalāḥ lalitābhaktimampannānpālayanti divāniśam abhaktāṃllaritādevyāḥ pratyūhairyojayantyamī,शतरुद्रियसंख्याता एते रुद्रा महाबलाः ललिताभक्तिमम्पन्नान्पालयन्ति दिवानिशम् अभक्तांल्लरितादेव्याः प्रत्यूहैर्योजयन्त्यमी
3,34,53,itthaṃ śakrādidikpālā suktāśālaṃ samāśritāḥ lalitāparameśvaryāḥ sevāmeva vitanvate,इत्थं शक्रादिदिक्पाला सुक्ताशालं समाश्रिताः ललितापरमेश्वर्याः सेवामेव वितन्वते
3,34,54,atha muktākhyaśālasyāntare mārutayojane śālomārakatābhikhyaścaturyojanamucchritaḥ,अथ मुक्ताख्यशालस्यान्तरे मारुतयोजने शालोमारकताभिख्यश्चतुर्योजनमुच्छ्रितः
3,34,55,pūrvavadgopurādīnā saṃsthānaiśca suśobhitaḥ tatra śrīdaṇḍanāthāyā dahanādividiggatāḥ,पूर्ववद्गोपुरादीना संस्थानैश्च सुशोभितः तत्र श्रीदण्डनाथाया दहनादिविदिग्गताः
3,34,56,catvāro nilayāḥ proktā mantriṇīgṛhavistarāḥ gīticakrarathendrasya yāḥ parvāṇi samāśritāḥ,चत्वारो निलयाः प्रोक्ता मन्त्रिणीगृहविस्तराः गीतिचक्ररथेन्द्रस्य याः पर्वाणि समाश्रिताः
3,34,57,bhaṇḍāsuramahāyuddhe tā devyastatra jāgrati sarvāḥ sthalyo marakataśreṇibhiḥ khacitāḥ śubhāḥ,भण्डासुरमहायुद्धे ता देव्यस्तत्र जाग्रति सर्वाः स्थल्यो मरकतश्रेणिभिः खचिताः शुभाः
3,34,58,hematālavanāḍhyāśca sarvavastusamākulāḥ tatradevyaḥ samastāśca daṇḍanāthāsamaśriyaḥ,हेमतालवनाढ्याश्च सर्ववस्तुसमाकुलाः तत्रदेव्यः समस्ताश्च दण्डनाथासमश्रियः
3,34,59,haloddharṇahalāddharṇamusalāḥ sañcarantyapi saṃkhyātītāstālavṛkṣā navasvarṇavicitritāḥ,हलोद्धर्णहलाद्धर्णमुसलाः सञ्चरन्त्यपि संख्यातीतास्तालवृक्षा नवस्वर्णविचित्रिताः
3,34,60,yojanāyatakāṇḍāśca dalairyuktā viśaṅkaṭaiḥ hematvaco 'tisusnigdhāḥ sacchāyāḥ phalabhaṅgurāḥ,योजनायतकाण्डाश्च दलैर्युक्ता विशङ्कटैः हेमत्वचो ऽतिसुस्निग्धाः सच्छायाः फलभङ्गुराः
3,34,61,āmūlāgraṃ lambamānāstālā hālāghaṭākulāḥ vartante daṇḍanāthāyāḥ prītyarthaṃ śilpibhiḥ kṛtāḥ,आमूलाग्रं लम्बमानास्ताला हालाघटाकुलाः वर्तन्ते दण्डनाथायाः प्रीत्यर्थं शिल्पिभिः कृताः
3,34,62,taṃ ca tālarasāpūraṃ pītvāpītvā madākulāḥ jṛṃbhiṇyādyāścakradevyo hetukādyāśca bhairavāḥ,तं च तालरसापूरं पीत्वापीत्वा मदाकुलाः जृंभिण्याद्याश्चक्रदेव्यो हेतुकाद्याश्च भैरवाः
3,34,63,saptanigrahadevyaśca nṛtyanti madavihvalāḥ caturvidikṣu daṇḍinyā yatrayatra mahādṛśaḥ,सप्तनिग्रहदेव्यश्च नृत्यन्ति मदविह्वलाः चतुर्विदिक्षु दण्डिन्या यत्रयत्र महादृशः
3,34,64,tatra pūrvādidigbhāge devīsadṛśavarcasaḥ unmattabhairavī cava svapneśī sarvatodiśam,तत्र पूर्वादिदिग्भागे देवीसदृशवर्चसः उन्मत्तभैरवी चव स्वप्नेशी सर्वतोदिशम्
3,34,65,nivāso daṇḍanāthāyāḥ kevalaṃ tvābhimānikaḥ tasyāstu sevāvāso 'nyo mahāpadmāṭavīsthale tatkakṣātidavīyastvānsevārthaṃ tatra tadgṛhaḥ,निवासो दण्डनाथायाः केवलं त्वाभिमानिकः तस्यास्तु सेवावासो ऽन्यो महापद्माटवीस्थले तत्कक्षातिदवीयस्त्वान्सेवार्थं तत्र तद्गृहः
3,34,66,atho marakatākāre śāle tatsaptayojane prākāro vidrumākāraḥ prātararyamapāṭalaḥ,अथो मरकताकारे शाले तत्सप्तयोजने प्राकारो विद्रुमाकारः प्रातरर्यमपाटलः
3,34,67,tatra sthalāstu sakalā vidrumaireva nirmitāḥ tadvadvidrumasaṃkāśo brahmā nalinaviṣṭaraḥ,तत्र स्थलास्तु सकला विद्रुमैरेव निर्मिताः तद्वद्विद्रुमसंकाशो ब्रह्मा नलिनविष्टरः
3,34,68,brahmalokātsamāgatya sārddhaṃ sarvairmunīśvaraiḥ sadā śrīlalitādevyāḥ sevanārthamatandritaḥ,ब्रह्मलोकात्समागत्य सार्द्धं सर्वैर्मुनीश्वरैः सदा श्रीललितादेव्याः सेवनार्थमतन्द्रितः
3,34,69,marīcyādyaiḥ prajāsṛgbhirvartate sākamabdhipa caturdaśāpi vidyāstā upavidyāḥ sahasraśaḥ,मरीच्याद्यैः प्रजासृग्भिर्वर्तते साकमब्धिप चतुर्दशापि विद्यास्ता उपविद्याः सहस्रशः
3,34,70,catuṣṣaṣṭikalāścaiva śarīriṇyo mahattarāḥ prākāre vidrumākāre brahmalokasamāśritāḥ vartante jagatāmṛddhyai lalitā devatājñayā,चतुष्षष्टिकलाश्चैव शरीरिण्यो महत्तराः प्राकारे विद्रुमाकारे ब्रह्मलोकसमाश्रिताः वर्तन्ते जगतामृद्ध्यै ललिता देवताज्ञया
3,34,71,atha vidrumaśālasyānatare mārutayojane māṇikyamaṇḍapasthāne parītaḥ sarvatodiśam vartate viṣṇulokastu lalitāsevanotsukaḥ,अथ विद्रुमशालस्यानतरे मारुतयोजने माणिक्यमण्डपस्थाने परीतः सर्वतोदिशम् वर्तते विष्णुलोकस्तु ललितासेवनोत्सुकः
3,34,72,tatra vaiṣṇavaloke tu viṣṇuḥ sākṣātsanātanaḥ caturghā daśadhā caiva tathā dvādaśadhā punaḥ vibhinnamūrtiḥ satataṃ vartate mādhavaḥ sadā,तत्र वैष्णवलोके तु विष्णुः साक्षात्सनातनः चतुर्घा दशधा चैव तथा द्वादशधा पुनः विभिन्नमूर्तिः सततं वर्तते माधवः सदा
3,34,73,bhaṇḍāsuramahāyuddhe ye śrīdevīnakhodbhavāḥ daśāvatāradevāstu te 'pi māṇikyamaṇḍape,भण्डासुरमहायुद्धे ये श्रीदेवीनखोद्भवाः दशावतारदेवास्तु ते ऽपि माणिक्यमण्डपे
3,34,74,pūrvakakṣāntarebhyastu tatkakṣāyāṃ viśeṣataḥ uparyācchādanāmātraṃ māṇikyadṛṣadāṃ gaṇaiḥ,पूर्वकक्षान्तरेभ्यस्तु तत्कक्षायां विशेषतः उपर्याच्छादनामात्रं माणिक्यदृषदां गणैः
3,34,75,tatra kakṣāntare devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ bhinno dvādaśamūrtyā ca pūrvādyāśāsurakṣati,तत्र कक्षान्तरे देवः शङ्खचक्रगदाधरः भिन्नो द्वादशमूर्त्या च पूर्वाद्याशासुरक्षति
3,34,76,jāmbūnadaprabhaścakrī pūrvasyāṃ diśi keśavaḥ paścānnārāyaṇaḥ śaṅkhī nīlajīmūtasaṃnibhaḥ,जाम्बूनदप्रभश्चक्री पूर्वस्यां दिशि केशवः पश्चान्नारायणः शङ्खी नीलजीमूतसंनिभः
3,34,77,indīvaradalaśyā mo madhumānmādhavo 'vati govindo dakṣiṇe pārśve dhanvī candraprabho mahān,इन्दीवरदलश्या मो मधुमान्माधवो ऽवति गोविन्दो दक्षिणे पार्श्वे धन्वी चन्द्रप्रभो महान्
3,34,78,uttare haladhṛgviṣṇuḥ padmakiñjalkasaṃnibhaḥ āgneyyāmaravindābho musalī madhusūdanaḥ,उत्तरे हलधृग्विष्णुः पद्मकिञ्जल्कसंनिभः आग्नेय्यामरविन्दाभो मुसली मधुसूदनः
3,34,79,trivikramaḥ khaḍgapāṇirnairṛtye cvalanaprabhaḥ vāyavyāṃ vāmano vajrī taruṇāditya dīptimān,त्रिविक्रमः खड्गपाणिर्नैरृत्ये च्वलनप्रभः वायव्यां वामनो वज्री तरुणादित्य दीप्तिमान्
3,34,80,īśānyāṃ puṇḍarīkābhaḥ śrīdharaḥ paṭṭiśāyudhaḥ vidyutprabho hṛṣīkeśo hyavācyāṃ diśi mudgarī,ईशान्यां पुण्डरीकाभः श्रीधरः पट्टिशायुधः विद्युत्प्रभो हृषीकेशो ह्यवाच्यां दिशि मुद्गरी
3,34,81,padmanābhaḥ śārṅgapāṇiḥ sahasrārkasamaprabhaḥ māṇikyamaṇḍapasthānamanulomyena veṣṭate,पद्मनाभः शार्ङ्गपाणिः सहस्रार्कसमप्रभः माणिक्यमण्डपस्थानमनुलोम्येन वेष्टते
3,34,82,sarvāyudhaḥ sarvaśaktiḥ sarvajñaḥ sarvatomukhaḥ indragopakasaṃkāśaḥ pāśahasto 'parājitaḥ,सर्वायुधः सर्वशक्तिः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः इन्द्रगोपकसंकाशः पाशहस्तो ऽपराजितः
3,34,83,dāmodarastu sarvātmā lalitābhaktinirbharaḥ māṇikyamaṇḍapasthānaṃ vilomena viveṣṭate,दामोदरस्तु सर्वात्मा ललिताभक्तिनिर्भरः माणिक्यमण्डपस्थानं विलोमेन विवेष्टते
3,34,84,iti dvādaśabhirdehairbhagavānambujekṣaṇaḥ māṇikyamaṇḍapagato viṣṇuloke virājate,इति द्वादशभिर्देहैर्भगवानम्बुजेक्षणः माणिक्यमण्डपगतो विष्णुलोके विराजते
3,34,85,atha nānāratnaśālāntare mārutayojane sahasrastambhakaṃ nāma maṇḍapaṃ sumanoharam,अथ नानारत्नशालान्तरे मारुतयोजने सहस्रस्तम्भकं नाम मण्डपं सुमनोहरम्
3,34,86,nānāratnaistu khacitaṃ nānāratnairalaṅkṛtam nānāratnakṛtaśśālastuṅgastatrābhivartate,नानारत्नैस्तु खचितं नानारत्नैरलङ्कृतम् नानारत्नकृतश्शालस्तुङ्गस्तत्राभिवर्तते
3,34,87,ekā paṅktiḥ sahasraistu stambhastiyakpravartate tādṛśāḥ paṅktayo bahvyaḥ stambhānāṃ tu caturdiśam,एका पङ्क्तिः सहस्रैस्तु स्तम्भस्तियक्प्रवर्तते तादृशाः पङ्क्तयो बह्व्यः स्तम्भानां तु चतुर्दिशम्
3,34,88,uparyācchādanaṃ cāpi pūrvavadratnadārubhiḥ śivalokastatra mahāñjāgarti sphuritadyutiḥ,उपर्याच्छादनं चापि पूर्ववद्रत्नदारुभिः शिवलोकस्तत्र महाञ्जागर्ति स्फुरितद्युतिः
3,34,89,śaivāgamā mūrtimantastatrāṣṭāviṃśatiḥ smṛtāḥ nandibhṛṅgimahākālapramukhāstatra cottamāḥ,शैवागमा मूर्तिमन्तस्तत्राष्टाविंशतिः स्मृताः नन्दिभृङ्गिमहाकालप्रमुखास्तत्र चोत्तमाः
3,34,90,ṣaḍviṃśattattvadevāśca gajavaktrāḥ sahasraśaḥ śivalokottame tasminsahasrastambhamaṇḍape,षड्विंशत्तत्त्वदेवाश्च गजवक्त्राः सहस्रशः शिवलोकोत्तमे तस्मिन्सहस्रस्तम्भमण्डपे
3,34,91,īśānaḥ sarvavidyānāmadhipaścandraśekharaḥ lalitājñāpālakaśca lalitājñāpravartakaḥ,ईशानः सर्वविद्यानामधिपश्चन्द्रशेखरः ललिताज्ञापालकश्च ललिताज्ञाप्रवर्तकः
3,34,92,lalitāmantra jāpī ca nityamānandamānasaḥ śaivyā dṛṣṭyā svabhaktānāṃ lalitāmantrasiddhaye,ललितामन्त्र जापी च नित्यमानन्दमानसः शैव्या दृष्ट्या स्वभक्तानां ललितामन्त्रसिद्धये
3,34,93,antarbahistamaḥ puñjanirbhedanapaṭī yasīm mahāprakāśarūpāṃ tāṃ medhāśakti prakāśayan,अन्तर्बहिस्तमः पुञ्जनिर्भेदनपटी यसीम् महाप्रकाशरूपां तां मेधाशक्ति प्रकाशयन्
3,34,94,sarvajñaḥ sarvakartā ca sahasrastambhamaṇḍape vartamāno mahādeva devīḥ śrībhaktinirbharaḥ tattacchālānsamāśritya vartate kumbhasaṃbhavaḥ,सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सहस्रस्तम्भमण्डपे वर्तमानो महादेव देवीः श्रीभक्तिनिर्भरः तत्तच्छालान्समाश्रित्य वर्तते कुम्भसंभवः
3,35,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastya saṃvāde lalitopākhyāne dikpālādiśivalokāntarakathanaṃ nā catustriṃśo 'dhyāyaḥ hayagrīva uvāca atha vāpītra yādīnāṃ kakṣyābhedānpracakṣmahe eṣāṃ śravaṇamātreṇa jāyate śrīmahodayaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्य संवादे ललितोपाख्याने दिक्पालादिशिवलोकान्तरकथनं ना चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच अथ वापीत्र यादीनां कक्ष्याभेदान्प्रचक्ष्महे एषां श्रवणमात्रेण जायते श्रीमहोदयः
3,35,2,sahasrastambhaśālasyātaramārutayojane mano nāma mahāśālaḥ sarvaratnavicitritaḥ,सहस्रस्तम्भशालस्यातरमारुतयोजने मनो नाम महाशालः सर्वरत्नविचित्रितः
3,35,3,pūrvavadgopuradvārakapāṭārgalasaṃyutaḥ tanmadhyakakṣyābhāgastu sarvāpyamṛtavāpikā,पूर्ववद्गोपुरद्वारकपाटार्गलसंयुतः तन्मध्यकक्ष्याभागस्तु सर्वाप्यमृतवापिका
3,35,4,yatpītvā yoginaḥ siddhā vajrakāyā mahābalāḥ bhavanti puruṣāḥ prājñāstadeva hi rasāyanam,यत्पीत्वा योगिनः सिद्धा वज्रकाया महाबलाः भवन्ति पुरुषाः प्राज्ञास्तदेव हि रसायनम्
3,35,5,vāpyāmamṛtamayyāṃ tu vartate toyatāṃ gatam tadgandhāghrāṇamātreṇa siddhikāntāpatirbhavet,वाप्याममृतमय्यां तु वर्तते तोयतां गतम् तद्गन्धाघ्राणमात्रेण सिद्धिकान्तापतिर्भवेत्
3,35,6,aspṛśannapi vindhayāre puruṣaḥ kṣīṇakalmaṣaḥ ubhayoḥ śālayoḥ pārśve sudhāvāpītaṭadvaye,अस्पृशन्नपि विन्धयारे पुरुषः क्षीणकल्मषः उभयोः शालयोः पार्श्वे सुधावापीतटद्वये
3,35,7,adhakrośasamāyāmā anyāssarvāśca vāpikāḥ caturyojanadūraṃ tu talaṃ tasyā jalāntare,अधक्रोशसमायामा अन्यास्सर्वाश्च वापिकाः चतुर्योजनदूरं तु तलं तस्या जलान्तरे
3,35,8,sopānāvalayastasyā nānāratnavicitritāḥ svarṇavarṇā ratnavarṇāstasyāṃ haṃsāśca sārasāḥ,सोपानावलयस्तस्या नानारत्नविचित्रिताः स्वर्णवर्णा रत्नवर्णास्तस्यां हंसाश्च सारसाः
3,35,9,āsphoṭyate taṭadvandvataraṅgairmandacañcalaiḥ pakṣiṇastajjalaṃ pītvā rasāyanamayaṃ navam,आस्फोट्यते तटद्वन्द्वतरङ्गैर्मन्दचञ्चलैः पक्षिणस्तज्जलं पीत्वा रसायनमयं नवम्
3,35,10,ajarāmaratāṃ prāptāstatra vindhyaniṣūdana sadākūjitalakṣeṇa tatra kāraṇḍavadvijāḥ,अजरामरतां प्राप्तास्तत्र विन्ध्यनिषूदन सदाकूजितलक्षेण तत्र कारण्डवद्विजाः
3,35,11,japanti lalitādevyā mantrameva mahattaram parito vāpikācakrapariveṣaṇabhūyasā,जपन्ति ललितादेव्या मन्त्रमेव महत्तरम् परितो वापिकाचक्रपरिवेषणभूयसा
3,35,12,na tatra gantu mārgo 'sti naukāvāhanamantarā ājñayā kevalaṃ tatra mantriṇī daṇḍanāthayoḥ tārā nāma mahāśaktirvartate toraṇeśvarī,न तत्र गन्तु मार्गो ऽस्ति नौकावाहनमन्तरा आज्ञया केवलं तत्र मन्त्रिणी दण्डनाथयोः तारा नाम महाशक्तिर्वर्तते तोरणेश्वरी
3,35,13,bahvyastatrotpalaśyāmāstārāyāḥ paricārikāḥ ratnanaukāsahasreṇa khelantyo sarasījale,बह्व्यस्तत्रोत्पलश्यामास्तारायाः परिचारिकाः रत्ननौकासहस्रेण खेलन्त्यो सरसीजले
3,35,14,aparaṃ pāramāyānti punaryānti paraṃ taṭam vīṇāveṇumṛdaṅgādi vādayantyo muhurmuhuḥ,अपरं पारमायान्ति पुनर्यान्ति परं तटम् वीणावेणुमृदङ्गादि वादयन्त्यो मुहुर्मुहुः
3,35,15,koṭiśastatra tārāyā nāvikyo navayauvanāḥ muhurgāyanti nṛtyanti devyāḥ puṇyatamaṃ yaśaḥ,कोटिशस्तत्र ताराया नाविक्यो नवयौवनाः मुहुर्गायन्ति नृत्यन्ति देव्याः पुण्यतमं यशः
3,35,16,aritrapāṇayaḥ kāścitkāścicchūgāmbupāṇayaḥ pibantyastatsudhātoyaṃ saṃcarantyastarīśataiḥ,अरित्रपाणयः काश्चित्काश्चिच्छूगाम्बुपाणयः पिबन्त्यस्तत्सुधातोयं संचरन्त्यस्तरीशतैः
3,35,17,tāsāṃ naukāvāhikānāṃ śaktīnāṃ śyāmalatviṣām pradhānabhūtā tārāṃbā jalaughaśamanakṣamā,तासां नौकावाहिकानां शक्तीनां श्यामलत्विषाम् प्रधानभूता तारांबा जलौघशमनक्षमा
3,35,18,ājñāṃ vinā tayostārā mantriṇīdaṇḍadhārayoḥ trinetrasyāpi no datte vāpikāṃbhasi santaram,आज्ञां विना तयोस्तारा मन्त्रिणीदण्डधारयोः त्रिनेत्रस्यापि नो दत्ते वापिकांभसि सन्तरम्
3,35,19,gāyantīnāṃ calantīnāṃ naukābhirmaṇicārubhiḥ mahārājñī mahaudāryaṃ patantīnāṃ padepade,गायन्तीनां चलन्तीनां नौकाभिर्मणिचारुभिः महाराज्ञी महौदार्यं पतन्तीनां पदेपदे
3,35,20,pibantīnāṃ madhu bhṛśaṃ māṇikyacaṣakodaraiḥ pratinaukaṃ maṇigṛhe vasantīnāṃ manohare,पिबन्तीनां मधु भृशं माणिक्यचषकोदरैः प्रतिनौकं मणिगृहे वसन्तीनां मनोहरे
3,35,21,tārātaraṇiśaktīnāṃ samavāyo 'tisundaraḥ kāścinnaukāḥ suvarṇāḍhyāḥ kāścidratnakṛtā mune,तारातरणिशक्तीनां समवायो ऽतिसुन्दरः काश्चिन्नौकाः सुवर्णाढ्याः काश्चिद्रत्नकृता मुने
3,35,22,makarākāramāpannāḥ kāścinnaukā mṛgānanāḥ kāścitsiṃhāsanā nāvaḥ kāściddantāvalānanāḥ,मकराकारमापन्नाः काश्चिन्नौका मृगाननाः काश्चित्सिंहासना नावः काश्चिद्दन्तावलाननाः
3,35,23,itthaṃ vicitrarūpābhirnauṅkābhiḥ pariveṣṭitā tārāṃbāmahatīṃ naukāmadhigamya virājate,इत्थं विचित्ररूपाभिर्नौङ्काभिः परिवेष्टिता तारांबामहतीं नौकामधिगम्य विराजते
3,35,24,anulomavilomābhyāṃ sañcāraṃ vāpikājale tanvānā satataṃ tārā kakṣyāmenāṃ hi rakṣati,अनुलोमविलोमाभ्यां सञ्चारं वापिकाजले तन्वाना सततं तारा कक्ष्यामेनां हि रक्षति
3,35,25,manaśālasyāntarāle saptayojanadūrataḥ buddhiśāla iti khyātaścaturyojanamucchritaḥ,मनशालस्यान्तराले सप्तयोजनदूरतः बुद्धिशाल इति ख्यातश्चतुर्योजनमुच्छ्रितः
3,35,26,tanmadhyakakṣyābhāge 'sti sarvāpyānandavāpikā tatra divyaṃ mahāmadyaṃ bakulāmodameduram prataptakanakacchāyaṃ tajjalatvena varttate,तन्मध्यकक्ष्याभागे ऽस्ति सर्वाप्यानन्दवापिका तत्र दिव्यं महामद्यं बकुलामोदमेदुरम् प्रतप्तकनकच्छायं तज्जलत्वेन वर्त्तते
3,35,27,ānandavāpikāgādhāḥ pūrvavatparikīrttitāḥ sopānādikramaścaiva pakṣiṇāstatra pūrvavat,आनन्दवापिकागाधाः पूर्ववत्परिकीर्त्तिताः सोपानादिक्रमश्चैव पक्षिणास्तत्र पूर्ववत्
3,35,28,tatratyaṃ salilaṃ madyaṃ pāyampāyaṃ taṭasthitāḥ viharanti madonmattāḥ śaktayo madapāṭalāḥ,तत्रत्यं सलिलं मद्यं पायम्पायं तटस्थिताः विहरन्ति मदोन्मत्ताः शक्तयो मदपाटलाः
3,35,29,sākṣācca vāruṇī devī tatra naukādhināyikā yāṃ sudhāmālinīmāhuryāmā huramṛteśvarīm,साक्षाच्च वारुणी देवी तत्र नौकाधिनायिका यां सुधामालिनीमाहुर्यामा हुरमृतेश्वरीम्
3,35,30,sā tatra maṇinaukāsthaśaktisenāsamāvṛtā īṣadālokamātreṇa trailokyamadadāyinī,सा तत्र मणिनौकास्थशक्तिसेनासमावृता ईषदालोकमात्रेण त्रैलोक्यमददायिनी
3,35,31,taruṇāditya saṅkāśa madāraktakapolabhūḥ pārijātaprasūnasrakparivītakacācitā,तरुणादित्य सङ्काश मदारक्तकपोलभूः पारिजातप्रसूनस्रक्परिवीतकचाचिता
3,35,32,vahantī madirāpūrṇaṃ caṣakaṃ loladutpalam pakvaṃ piśitakhaṇḍaṃ ca maṇipātre tathānyake,वहन्ती मदिरापूर्णं चषकं लोलदुत्पलम् पक्वं पिशितखण्डं च मणिपात्रे तथान्यके
3,35,33,vāruṇītaraṇiśreṇīnāyikā tatra rājate sāpyājñayaiva sarveṣāṃ mantriṇīdaṇḍanāthayoḥ dadāti vāpītaraṇaṃ trinetrasyāpi nānyathā,वारुणीतरणिश्रेणीनायिका तत्र राजते साप्याज्ञयैव सर्वेषां मन्त्रिणीदण्डनाथयोः ददाति वापीतरणं त्रिनेत्रस्यापि नान्यथा
3,35,34,atha buddhimahāśālāntare mārutayojane ahaṅkāramahāśālaḥ pūrvavadgopurānvitaḥ,अथ बुद्धिमहाशालान्तरे मारुतयोजने अहङ्कारमहाशालः पूर्ववद्गोपुरान्वितः
3,35,35,tayostu śālayormadhye kakṣyābhūrakhilā mune vimarśavāpikā nāma sauṣumṇāmṛtarūpiṇī,तयोस्तु शालयोर्मध्ये कक्ष्याभूरखिला मुने विमर्शवापिका नाम सौषुम्णामृतरूपिणी
3,35,36,tanmahāyogināmantarmano mārutapūritam suṣumṇadaṇḍavivare jāgarti paramāmṛtam,तन्महायोगिनामन्तर्मनो मारुतपूरितम् सुषुम्णदण्डविवरे जागर्ति परमामृतम्
3,35,37,tadeva tasyāḥ salilaṃ vāpikāyāstapodhana pūrvavattaṭasopānapakṣinaukā hi tāḥ smṛtāḥ,तदेव तस्याः सलिलं वापिकायास्तपोधन पूर्ववत्तटसोपानपक्षिनौका हि ताः स्मृताः
3,35,38,tatra naukeśvarī devī klarukulletiviśrutā tamālaśyāmalākārā śyāmakañcukadhāriṇī,तत्र नौकेश्वरी देवी क्लरुकुल्लेतिविश्रुता तमालश्यामलाकारा श्यामकञ्चुकधारिणी
3,35,39,naukeśvarībhiranyābhissvasamānābhirāvṛtā ratnāritrakarā nityamullasanmadamāṃsalā,नौकेश्वरीभिरन्याभिस्स्वसमानाभिरावृता रत्नारित्रकरा नित्यमुल्लसन्मदमांसला
3,35,40,parito bhrāmyati mune maṇinaukādhirohiṇī vāpikā payasāgādhā pūrvavatparikīrtitā,परितो भ्राम्यति मुने मणिनौकाधिरोहिणी वापिका पयसागाधा पूर्ववत्परिकीर्तिता
3,35,41,ahaṅkārasya śālasyāntare mārutayojane sūryabiṃbamahāśālaścaturyojana mucchritaḥ,अहङ्कारस्य शालस्यान्तरे मारुतयोजने सूर्यबिंबमहाशालश्चतुर्योजन मुच्छ्रितः
3,35,42,sūryasyāpi mahānāsīdyadabhūdaruṇodayaḥ tanmadhyakakṣyā vasudhā khacitā kuravindakaiḥ,सूर्यस्यापि महानासीद्यदभूदरुणोदयः तन्मध्यकक्ष्या वसुधा खचिता कुरविन्दकैः
3,35,43,tatra bālātapodgāre lalitā parameśvarī atitīvratapastaptvā sūryo 'labhata tāṃ dyutim,तत्र बालातपोद्गारे ललिता परमेश्वरी अतितीव्रतपस्तप्त्वा सूर्यो ऽलभत तां द्युतिम्
3,35,44,graharāśigaṇāḥ sarve nakṣatrāṇyapi tārakāḥ te 'treva hi tapastaptvā lokabhāsakatāṃ gatāḥ,ग्रहराशिगणाः सर्वे नक्षत्राण्यपि तारकाः ते ऽत्रेव हि तपस्तप्त्वा लोकभासकतां गताः
3,35,46,mārtaṇḍabhairavastatra bhinno dvādaśadhā mune śaktibhistaijasībhiśca koṭisaṃkhyābhiranvitaḥ 35.45 mahāprakāśarūpaśca madāruṇavilocanaḥ kaṅkolitarukhaṇḍeṣu nityaṃ krīḍārasotsukaḥ vartate vindhyadarpāre pāre yastanmayasthitaḥ,मार्तण्डभैरवस्तत्र भिन्नो द्वादशधा मुने शक्तिभिस्तैजसीभिश्च कोटिसंख्याभिरन्वितः ३५.४५ महाप्रकाशरूपश्च मदारुणविलोचनः कङ्कोलितरुखण्डेषु नित्यं क्रीडारसोत्सुकः वर्तते विन्ध्यदर्पारे पारे यस्तन्मयस्थितः
3,35,47,mahāprakāśanāmrāsti tasya śaktirmahīyasī cakṣuṣmatyaparāśaktiśchāyā devī parā smṛtā,महाप्रकाशनाम्रास्ति तस्य शक्तिर्महीयसी चक्षुष्मत्यपराशक्तिश्छाया देवी परा स्मृता
3,35,48,itthaṃ tisṛbhi riṣṭābhiḥ śaktibhiḥ parivāritaḥ lalitāyā maheśānyāḥ sadā vidyā hṛdā japan,इत्थं तिसृभि रिष्टाभिः शक्तिभिः परिवारितः ललिताया महेशान्याः सदा विद्या हृदा जपन्
3,35,49,tadbhaktānāmindriyāṇi bhāsvarāṇi prakāśayan bahirantastamojālaṃ samūlamavamardayan,तद्भक्तानामिन्द्रियाणि भास्वराणि प्रकाशयन् बहिरन्तस्तमोजालं समूलमवमर्दयन्
3,35,50,tatra bālātapodgāre bhāti mārtaṇḍabhairavaḥ sūryabimbamahāśālāntare mārutayojane,तत्र बालातपोद्गारे भाति मार्तण्डभैरवः सूर्यबिम्बमहाशालान्तरे मारुतयोजने
3,35,51,candrabimbamayaḥ śālaścaturyojanamucchritaḥ pūrvavadgopuradvārakapāṭārgalasaṃyutaḥ,चन्द्रबिम्बमयः शालश्चतुर्योजनमुच्छ्रितः पूर्ववद्गोपुरद्वारकपाटार्गलसंयुतः
3,35,52,tanmadhyabhūḥ samastāpi candrikādvāramucyate,तन्मध्यभूः समस्तापि चन्द्रिकाद्वारमुच्यते
3,35,53,tatraiva candrikādvāre tapastaptvā sudāruṇam atrinetrasamutpannaścandramāḥ kāntimāyayau,तत्रैव चन्द्रिकाद्वारे तपस्तप्त्वा सुदारुणम् अत्रिनेत्रसमुत्पन्नश्चन्द्रमाः कान्तिमाययौ
3,35,54,atra śrīsomanāthākhyo vartate nirmalākṛtiḥ devastralokyatimiradhvaṃsī saṃsāravartakaḥ,अत्र श्रीसोमनाथाख्यो वर्तते निर्मलाकृतिः देवस्त्रलोक्यतिमिरध्वंसी संसारवर्तकः
3,35,55,pibañca ṣakasampūrṇaṃ nirmalaṃ candrikāmṛtam saptaviṃśatinakṣatraśaktibhiḥ parivāritaḥ,पिबञ्च षकसम्पूर्णं निर्मलं चन्द्रिकामृतम् सप्तविंशतिनक्षत्रशक्तिभिः परिवारितः
3,35,56,sadā pūrṇanijākāro niṣkalaṅko nijākṛtiḥ tatraiva candrikādvāre vartate bhagavāñchaśī,सदा पूर्णनिजाकारो निष्कलङ्को निजाकृतिः तत्रैव चन्द्रिकाद्वारे वर्तते भगवाञ्छशी
3,35,57,lalitāyā japaidhyānaiḥ stotraiḥ pūjāśatairapi aśvinyādiyutastatra kālaṃ nayati candramāḥ,ललिताया जपैध्यानैः स्तोत्रैः पूजाशतैरपि अश्विन्यादियुतस्तत्र कालं नयति चन्द्रमाः
3,35,58,anyāśca śaktayastārānāmadheyāḥ sahasraśaḥ santi tasyaiva nikaṭe sā kakṣā tatpra pūritā,अन्याश्च शक्तयस्तारानामधेयाः सहस्रशः सन्ति तस्यैव निकटे सा कक्षा तत्प्र पूरिता
3,35,59,atha candrasya śālasyāntare mārutayojane śṛṅgāro nāma śālo 'sti caturyojanamucchritaḥ,अथ चन्द्रस्य शालस्यान्तरे मारुतयोजने शृङ्गारो नाम शालो ऽस्ति चतुर्योजनमुच्छ्रितः
3,35,60,śṛṅgārāgārarūpaistu kaustubhairiva nirmitaḥ mahāśṛṅgāraparikhā tanmadhye vasudhākhilā,शृङ्गारागाररूपैस्तु कौस्तुभैरिव निर्मितः महाशृङ्गारपरिखा तन्मध्ये वसुधाखिला
3,35,61,parikhāvalaye tatra śṛṅgārarasapūrite śṛṅgāraśaktayaḥ santi nānābhūṣaṇabhāsurāḥ,परिखावलये तत्र शृङ्गाररसपूरिते शृङ्गारशक्तयः सन्ति नानाभूषणभासुराः
3,35,62,tatra naukāsahasreṇa saṃcarantyo madoddhatāḥ upāsate sadā sattaṃ naukāsthaṃ kusumāyudham,तत्र नौकासहस्रेण संचरन्त्यो मदोद्धताः उपासते सदा सत्तं नौकास्थं कुसुमायुधम्
3,35,63,sa tu saṃmohayatyeva viśvaṃ sammohanādibhiḥ viśikhairakhilāṃllokāṃllalitājñāvaśaṃvadaḥ,स तु संमोहयत्येव विश्वं सम्मोहनादिभिः विशिखैरखिलांल्लोकांल्ललिताज्ञावशंवदः
3,35,64,tatprabhāveṇa saṃmūḍhā mahāpadmāṭavīsthalam vanituṃ śuddhaveṣāśca lalitābhaktinirbharāḥ sāvadhānena manasā yānti padmāṭadīsthalam,तत्प्रभावेण संमूढा महापद्माटवीस्थलम् वनितुं शुद्धवेषाश्च ललिताभक्तिनिर्भराः सावधानेन मनसा यान्ति पद्माटदीस्थलम्
3,35,65,na gantuṃ pārayatyeva surasiddhanarāḥ surāḥ brahmaviṣṇumaheśāstu śuddhacittāḥ svabhāvataḥ tadājñayā paraṃ yānti mahāpadmāṭavīsthalam,न गन्तुं पारयत्येव सुरसिद्धनराः सुराः ब्रह्मविष्णुमहेशास्तु शुद्धचित्ताः स्वभावतः तदाज्ञया परं यान्ति महापद्माटवीस्थलम्
3,35,66,saṃsāriṇaśca rāgāndhābahusaṃkalpakalpanāḥ mahākulāśca puruṣā vikalpajñānadhūsarāḥ,संसारिणश्च रागान्धाबहुसंकल्पकल्पनाः महाकुलाश्च पुरुषा विकल्पज्ञानधूसराः
3,35,67,prabhūtarāgagahanāḥ prauḍhavyāmohadāyinīm mahāśṛṅgāraparikhāntarituṃ na vicakṣaṇāḥ,प्रभूतरागगहनाः प्रौढव्यामोहदायिनीम् महाशृङ्गारपरिखान्तरितुं न विचक्षणाः
3,35,68,yasmādajeyasaindaryastrailokyajanamohanaḥ mahāśṛṅgāraparikhādhikārī vartate smaraḥ,यस्मादजेयसैन्दर्यस्त्रैलोक्यजनमोहनः महाशृङ्गारपरिखाधिकारी वर्तते स्मरः
3,35,69,tasya sarvamatikramya mahatāmapi mohanam mahāpadmāṭavīṃ gantuṃ na ko 'pi bhavati kṣamaḥ,तस्य सर्वमतिक्रम्य महतामपि मोहनम् महापद्माटवीं गन्तुं न को ऽपि भवति क्षमः
3,35,70,atha śṛṅgāraśālasyāntarāle saptayojane cintāmaṇigṛhaṃ nāma cakrarājamahālayaḥ,अथ शृङ्गारशालस्यान्तराले सप्तयोजने चिन्तामणिगृहं नाम चक्रराजमहालयः
3,35,71,tanmadhyabhūḥ samastāpi parito ratnabhūṣitā mahāpadmāṭavī nāma sarvasaubhāgyadāyinī,तन्मध्यभूः समस्तापि परितो रत्नभूषिता महापद्माटवी नाम सर्वसौभाग्यदायिनी
3,35,72,śṛṅgārākhyāmahākālaparyantaṃ gopuraṃ mune caturdikṣvapyevameva gopurāṇāṃ vyavasthitiḥ,शृङ्गाराख्यामहाकालपर्यन्तं गोपुरं मुने चतुर्दिक्ष्वप्येवमेव गोपुराणां व्यवस्थितिः
3,35,73,sarvadikṣu taduktāni gopurāṇiśata mune śālāstu viṃśatiḥ proktāḥ pañcasaṃkhyādhikāḥ śubhāḥ,सर्वदिक्षु तदुक्तानि गोपुराणिशत मुने शालास्तु विंशतिः प्रोक्ताः पञ्चसंख्याधिकाः शुभाः
3,35,74,sarveṣāmapi śālānāṃ mūlaṃ yojanasaṃmitam padmāṭavīsthalaṃ vakṣye sāvadhāno mune śṛṇu,सर्वेषामपि शालानां मूलं योजनसंमितम् पद्माटवीस्थलं वक्ष्ये सावधानो मुने शृणु
3,35,75,samastaratnakhacite tatra ṣaḍyojanāntare paritasthalapadmāni mahākāṇḍāni saṃti vai,समस्तरत्नखचिते तत्र षड्योजनान्तरे परितस्थलपद्मानि महाकाण्डानि संति वै
3,35,76,kāṇḍāstu yojanāyāmā mṛdubhiḥ kaṇṭakairvṛtāḥ patrāṇi tāladaśakamātrāyāmāni saṃti vai,काण्डास्तु योजनायामा मृदुभिः कण्टकैर्वृताः पत्राणि तालदशकमात्रायामानि संति वै
3,35,77,kesarāśca sarojānāṃ pañcatālasamāyatāḥ daśatālasamunnamraḥ karṇikāḥ parikīrtitāḥ,केसराश्च सरोजानां पञ्चतालसमायताः दशतालसमुन्नम्रः कर्णिकाः परिकीर्तिताः
3,35,78,atyantakomalānyatra sadā vikasitāni ca navasaurabhahṛdyāni viśaṅkaṭadalāni ca bahuśaḥ saṃti padmāni koḍīnāmapi koḍiśaḥ,अत्यन्तकोमलान्यत्र सदा विकसितानि च नवसौरभहृद्यानि विशङ्कटदलानि च बहुशः संति पद्मानि कोडीनामपि कोडिशः
3,35,79,mahāpadmāḍavīkakṣyāpūrvabhāge ghaṭodbhava krośonnato vahnirūpo vartulākārasaṃsthitaḥ,महापद्माडवीकक्ष्यापूर्वभागे घटोद्भव क्रोशोन्नतो वह्निरूपो वर्तुलाकारसंस्थितः
3,35,80,arddhayojanavistāraḥ kalābhirdaśabhiryutaḥ arghyapātramahādhāro vartate kumbhasambhava,अर्द्धयोजनविस्तारः कलाभिर्दशभिर्युतः अर्घ्यपात्रमहाधारो वर्तते कुम्भसम्भव
3,35,81,tadādhārasya paritaḥ śaktayodīptavigrahāḥ dhūmrārciḥpramukhā bhānti kalā daśa vibhāvasoḥ,तदाधारस्य परितः शक्तयोदीप्तविग्रहाः धूम्रार्चिःप्रमुखा भान्ति कला दश विभावसोः
3,35,82,dīptatāruṇyalakṣmīkā nānālaṅkārabhūṣitāḥ ādhārarūpaṃ śrīmantaṃ bhagavantaṃ havirbhujam pariṣvajyaiva parito vartante manmathālasāḥ,दीप्ततारुण्यलक्ष्मीका नानालङ्कारभूषिताः आधाररूपं श्रीमन्तं भगवन्तं हविर्भुजम् परिष्वज्यैव परितो वर्तन्ते मन्मथालसाः
3,35,83,dhūmrārciruṣṇā jvalinī jvālinī visphuliṅginī suśrīḥsurūpā kapilā havyakavyavahetica etā daśakalāḥ proktā vahnerādhārarūpiṇaḥ,धूम्रार्चिरुष्णा ज्वलिनी ज्वालिनी विस्फुलिङ्गिनी सुश्रीःसुरूपा कपिला हव्यकव्यवहेतिच एता दशकलाः प्रोक्ता वह्नेराधाररूपिणः
3,35,84,tatrādhāre sthito devaḥ pātrarūpaṃ samāśritaḥ sūryastrilokītimirapradhvaṃsaprathitodayaḥ,तत्राधारे स्थितो देवः पात्ररूपं समाश्रितः सूर्यस्त्रिलोकीतिमिरप्रध्वंसप्रथितोदयः
3,35,85,sūryātmakaṃ tu tatpātraṃ sārddhayojanamunnatam yojanāyāmavistāraṃ mahājyotiḥ prakāśitam,सूर्यात्मकं तु तत्पात्रं सार्द्धयोजनमुन्नतम् योजनायामविस्तारं महाज्योतिः प्रकाशितम्
3,35,86,tatpātrātparitaḥ saktavapuṣaḥ putrikā iva vartante dvādaśa kalā atibhāsvararociṣaḥ,तत्पात्रात्परितः सक्तवपुषः पुत्रिका इव वर्तन्ते द्वादश कला अतिभास्वररोचिषः
3,35,87,tapinī tāpinī dhūmrā marīcirjvalinī ruciḥ suṣumṇā bhogadā viśvā bodhinī dhāriṇī kṣamā,तपिनी तापिनी धूम्रा मरीचिर्ज्वलिनी रुचिः सुषुम्णा भोगदा विश्वा बोधिनी धारिणी क्षमा
3,35,88,tasminpātre parānandakāraṇaṃ paramāmṛtam sarvauṃṣadhi rasāḍhyaṃ ca hṛdyasaurabhasaṃyutam,तस्मिन्पात्रे परानन्दकारणं परमामृतम् सर्वौंषधि रसाढ्यं च हृद्यसौरभसंयुतम्
3,35,89,nīlotpalaiśca kahlārairamlānairatisaurabhaiḥ vāsyamānaṃ sadā hṛdyaṃ śītalaṃ laghu nirmalam,नीलोत्पलैश्च कह्लारैरम्लानैरतिसौरभैः वास्यमानं सदा हृद्यं शीतलं लघु निर्मलम्
3,35,90,caladvīciśatodāraṃ lalitābyarcanocitam sadā śabdāyamānaṃ ca bhāsater'canakāraṇam,चलद्वीचिशतोदारं ललिताब्यर्चनोचितम् सदा शब्दायमानं च भासतेर्ऽचनकारणम्
3,35,91,tadarghyamamṛtaṃ proktaṃ niśākarakalāmayam tasmiṃstanīyasīrnauṅkā maṇikḷptāḥ samāsthitāḥ niśākarakalā hṛdyāḥ krīḍanti navayauvanāḥ,तदर्घ्यममृतं प्रोक्तं निशाकरकलामयम् तस्मिंस्तनीयसीर्नौङ्का मणिकॢप्ताः समास्थिताः निशाकरकला हृद्याः क्रीडन्ति नवयौवनाः
3,35,92,amṛtā mānadā pūṣṇā tuṣṭiḥ puṣṭī ratirdhṛtiḥ śaśinī candrikā kāntirjyotsnā śrīḥ prītiraṅgadā,अमृता मानदा पूष्णा तुष्टिः पुष्टी रतिर्धृतिः शशिनी चन्द्रिका कान्तिर्ज्योत्स्ना श्रीः प्रीतिरङ्गदा
3,35,93,pūrṇā pūrṇāmṛtā ceti kalāḥ pīyūṣa rociṣaḥ navayauvanasaṃpūrṇāḥ sadā prahasitānanāḥ,पूर्णा पूर्णामृता चेति कलाः पीयूष रोचिषः नवयौवनसंपूर्णाः सदा प्रहसिताननाः
3,35,94,puṣṭirṛddhiḥ sthitirmedhā kāntirlakṣmīrdyutirdhṛtiḥ jarā siddhiriti proktāḥ krīḍanti brahmaṇaḥ kalāḥ,पुष्टिरृद्धिः स्थितिर्मेधा कान्तिर्लक्ष्मीर्द्युतिर्धृतिः जरा सिद्धिरिति प्रोक्ताः क्रीडन्ति ब्रह्मणः कलाः
3,35,95,sthitiśca pālinī śāntiśceśvarī tatikāmike varadāhlādinī prītirdīrghā ceti hareḥ kalāḥ,स्थितिश्च पालिनी शान्तिश्चेश्वरी ततिकामिके वरदाह्लादिनी प्रीतिर्दीर्घा चेति हरेः कलाः
3,35,96,tīkṣṇā raudrī bhayā nidrā tandrā kṣutkrodhinī trapā utkārī mṛtyurapyetā roddhryastatra sthitāḥ kālāḥ,तीक्ष्णा रौद्री भया निद्रा तन्द्रा क्षुत्क्रोधिनी त्रपा उत्कारी मृत्युरप्येता रोद्ध्र्यस्तत्र स्थिताः कालाः
3,35,97,īśvarasya kalāḥ pītāḥ śvetāścaivāruṇāḥ sitāḥ catasreva proktāstu śaṅkarasya kalā atha,ईश्वरस्य कलाः पीताः श्वेताश्चैवारुणाः सिताः चतस्रेव प्रोक्तास्तु शङ्करस्य कला अथ
3,35,98,nivṛttiśca pratiṣṭhā ca tridyā śāntistathaiva ca indirā dīpikā caiva recikā caiva mocikā,निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च त्रिद्या शान्तिस्तथैव च इन्दिरा दीपिका चैव रेचिका चैव मोचिका
3,35,99,parā sūkṣmā ca vindhyāre tathā sūkṣmāmṛtā kalā jñānāmṛtā vyādhinī ca vyāpinī vyomarūpikā etāṃ ṣoḍaśa saṃproktāstatra krīḍanti śaktayaḥ,परा सूक्ष्मा च विन्ध्यारे तथा सूक्ष्मामृता कला ज्ञानामृता व्याधिनी च व्यापिनी व्योमरूपिका एतां षोडश संप्रोक्तास्तत्र क्रीडन्ति शक्तयः
3,35,100,rudranaukāsamārūḍhāstataścetaśca cañcalāḥ śaktirupeṇa khelanti tatra vidyāḥ sahasraśaḥ,रुद्रनौकासमारूढास्ततश्चेतश्च चञ्चलाः शक्तिरुपेण खेलन्ति तत्र विद्याः सहस्रशः
3,35,101,arghyasaṃśodhanārthāya kalpitāḥ parameṣṭhinā tadarghyamamṛtaṃ pītvā sadā mādyanti śaktayaḥ,अर्घ्यसंशोधनार्थाय कल्पिताः परमेष्ठिना तदर्घ्यममृतं पीत्वा सदा माद्यन्ति शक्तयः
3,35,102,mahāpadmāṭavīvāsā mahācakrasthitā api muhurmuhurnavanavaṃ muhuscābaddhasaurabham,महापद्माटवीवासा महाचक्रस्थिता अपि मुहुर्मुहुर्नवनवं मुहुस्चाबद्धसौरभम्
3,35,103,ratnakumbhasahasraiśca suvarṇaghaṭakoṭibhiḥ āpūryāpūrya satataṃ tadarghyamamṛtaṃ mahat,रत्नकुम्भसहस्रैश्च सुवर्णघटकोटिभिः आपूर्यापूर्य सततं तदर्घ्यममृतं महत्
3,35,104,cintāmaṇigṛhasthānāṃ paricārakaśaktayaḥ aṇimādikaśaktīnāmarghyayanti madoddhatāḥ,चिन्तामणिगृहस्थानां परिचारकशक्तयः अणिमादिकशक्तीनामर्घ्ययन्ति मदोद्धताः
3,35,105,mahāpadmāṭavīkakṣyāpūrvabhāger'ghyakalpanam ittha samīritaṃ paścāttatrānyadapi kathyate,महापद्माटवीकक्ष्यापूर्वभागेर्ऽघ्यकल्पनम् इत्थ समीरितं पश्चात्तत्रान्यदपि कथ्यते
3,36,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne mahāpadmāṭavyārghyasthāpanakathanaṃ nāma pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ hayagrīva uvāca cintāmaṇigṛhasyāgnidigbhāge kundamānakam yojanāyāmavistāraṃ yojanocchāsacātakam,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने महापद्माटव्यार्घ्यस्थापनकथनं नाम पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच चिन्तामणिगृहस्याग्निदिग्भागे कुन्दमानकम् योजनायामविस्तारं योजनोच्छासचातकम्
3,36,2,tatra jvalati cidvahniḥ sudhādhārāśatārcitaḥ paramaiśvaryajanakaḥ pāvano lalitājñayā,तत्र ज्वलति चिद्वह्निः सुधाधाराशतार्चितः परमैश्वर्यजनकः पावनो ललिताज्ञया
3,36,3,anindhano mahājvālaḥ sudhayā tarpitākṛtiḥ kaṅkolīpallavacchāyastatra jvalati cicchikhī,अनिन्धनो महाज्वालः सुधया तर्पिताकृतिः कङ्कोलीपल्लवच्छायस्तत्र ज्वलति चिच्छिखी
3,36,4,tatra hotrī mahādevī hotā kāmeśvaraḥ paraḥ ubhau tau nityahotārau rakṣataḥ sakalaṃ jagat,तत्र होत्री महादेवी होता कामेश्वरः परः उभौ तौ नित्यहोतारौ रक्षतः सकलं जगत्
3,36,5,anuttaraparādhīnā lalitā saṃpravartitā lalitācoditaḥ kāmaḥ śaṅkareṇa pravartitaḥ,अनुत्तरपराधीना ललिता संप्रवर्तिता ललिताचोदितः कामः शङ्करेण प्रवर्तितः
3,36,6,cintāmaṇigṛhendrasya rakṣobhāgembujāṭavau,चिन्तामणिगृहेन्द्रस्य रक्षोभागेम्बुजाटवौ
3,36,7,cakrarājarathaśreṣṭhastiṣṭhatyunnatavigrahaḥ navabhiḥ parvabhiryuktaḥ sarvaratnamayākṛtiḥ,चक्रराजरथश्रेष्ठस्तिष्ठत्युन्नतविग्रहः नवभिः पर्वभिर्युक्तः सर्वरत्नमयाकृतिः
3,36,8,caturyojanavistāro daśayojanamunnataḥ yathottare hrāsayuktaḥ sthūlataḥ kūbarojjvalaḥ,चतुर्योजनविस्तारो दशयोजनमुन्नतः यथोत्तरे ह्रासयुक्तः स्थूलतः कूबरोज्ज्वलः
3,36,9,caturvedamahācakraḥ puruṣārthamahāhayaḥ tattvairu pacaradbhiśca cāmarairabhimaṇḍitaḥ,चतुर्वेदमहाचक्रः पुरुषार्थमहाहयः तत्त्वैरु पचरद्भिश्च चामरैरभिमण्डितः
3,36,10,pūrvoktalakṣaṇairyukto muktācchatreṇa śobhitaḥ bhaṇḍāsuramahāyuddhe kṛtasāhasikakriyaḥ,पूर्वोक्तलक्षणैर्युक्तो मुक्ताच्छत्रेण शोभितः भण्डासुरमहायुद्धे कृतसाहसिकक्रियः
3,36,11,vartate rathamūrdhanyaḥ śrīdevyāsanapāṭitaḥ cintāmaṇigṛhendrasya vāyubhāgembujāṭavau,वर्तते रथमूर्धन्यः श्रीदेव्यासनपाटितः चिन्तामणिगृहेन्द्रस्य वायुभागेम्बुजाटवौ
3,36,12,geyacakrarathendrastu mantriṇyāḥ prāntatiṣṭhati cintāmaṇigṛhendrasya rudrabhāgembujāṭavau,गेयचक्ररथेन्द्रस्तु मन्त्रिण्याः प्रान्ततिष्ठति चिन्तामणिगृहेन्द्रस्य रुद्रभागेम्बुजाटवौ
3,36,13,vallabho daṇḍanāthāyāḥ kiricakre mahārathaḥ etadrathatrayaṃ sarvakṣetraśrīpurapaktiṣu samānameva vijñeyamaṅgasthā devatā yathā,वल्लभो दण्डनाथायाः किरिचक्रे महारथः एतद्रथत्रयं सर्वक्षेत्रश्रीपुरपक्तिषु समानमेव विज्ञेयमङ्गस्था देवता यथा
3,36,14,ānalaṃ kuṇḍamāgneye yattiṣṭhati sadā jvalat taptametattu gāyatrī taptaṃ syāda bhayaṅkaram,आनलं कुण्डमाग्नेये यत्तिष्ठति सदा ज्वलत् तप्तमेतत्तु गायत्री तप्तं स्याद भयङ्करम्
3,36,15,ghṛṇisūryastu tatpaścād oṃkārasya ca mandiram devī turīyagāyatrī cakṣuṣmatyapi tāpasa,घृणिसूर्यस्तु तत्पश्चाद् ओंकारस्य च मन्दिरम् देवी तुरीयगायत्री चक्षुष्मत्यपि तापस
3,36,16,atha gandharvarājaśca pariṣadrudra eva ca tārāṃbikā bhagavatī tatpaścādbhāgataḥ sthitāḥ,अथ गन्धर्वराजश्च परिषद्रुद्र एव च तारांबिका भगवती तत्पश्चाद्भागतः स्थिताः
3,36,17,cintāmaṇigṛhendrasya rakṣobhāgaṃ samāśritaḥ nāmatraya pahāmantravācyo 'sti bhagavānhariḥ,चिन्तामणिगृहेन्द्रस्य रक्षोभागं समाश्रितः नामत्रय पहामन्त्रवाच्यो ऽस्ति भगवान्हरिः
3,36,18,mahāgaṇapatistasyottarasaṃśritaketanaḥ pañcākṣarīmantravācyastasya cāpyuttare śivaḥ,महागणपतिस्तस्योत्तरसंश्रितकेतनः पञ्चाक्षरीमन्त्रवाच्यस्तस्य चाप्युत्तरे शिवः
3,36,19,atha mṛtyuñjayeśaśca vācyartryakṣaramātrataḥ sarasvatī dhāraṇākhyā hyasya cottaravāsinī,अथ मृत्युञ्जयेशश्च वाच्यर्त्र्यक्षरमात्रतः सरस्वती धारणाख्या ह्यस्य चोत्तरवासिनी
3,36,20,akārādikṣakārāntavarṇamūrtestu mandiram mātṛkāyā uttaratastasyāṃ vindhyaniṣūdana,अकारादिक्षकारान्तवर्णमूर्तेस्तु मन्दिरम् मातृकाया उत्तरतस्तस्यां विन्ध्यनिषूदन
3,36,21,uttare sampadeśī vai kālasaṃkarṣaṇī tathā śrīmahāśambhunāthā ca devyāvirbhāvakāraṇam,उत्तरे सम्पदेशी वै कालसंकर्षणी तथा श्रीमहाशम्भुनाथा च देव्याविर्भावकारणम्
3,36,22,śrīḥ parāṃbā ca viśadajyotsnā nirmalavigrahā uttarottarametāstu devatāḥ kṛtamandirāḥ,श्रीः परांबा च विशदज्योत्स्ना निर्मलविग्रहा उत्तरोत्तरमेतास्तु देवताः कृतमन्दिराः
3,36,23,bālācaivānnapūrṇā ca hayārūḍhā tathaiva ca śrīpādukācatasrastaduttarottaramandirāḥ,बालाचैवान्नपूर्णा च हयारूढा तथैव च श्रीपादुकाचतस्रस्तदुत्तरोत्तरमन्दिराः
3,36,24,cintāmaṇigṛhendrasya vāyavyavasudhāditaḥ mahāpadmāṭavau tvanyā devatāḥ kṛtamandirāḥ,चिन्तामणिगृहेन्द्रस्य वायव्यवसुधादितः महापद्माटवौ त्वन्या देवताः कृतमन्दिराः
3,36,25,unmattabhairavī caiva svapnavārāhikā parā tiraskaraṇikāṃbā ca tathānyā pañcamī parā,उन्मत्तभैरवी चैव स्वप्नवाराहिका परा तिरस्करणिकांबा च तथान्या पञ्चमी परा
3,36,26,yathāpūrvaṃ kṛtagṛhā etā devyo mahodayāḥ śrīpūrtiśca mahādevī śrīmahāpādukāpi ca,यथापूर्वं कृतगृहा एता देव्यो महोदयाः श्रीपूर्तिश्च महादेवी श्रीमहापादुकापि च
3,36,27,yathāpūrvaṃ kṛtagṛhe dve ete devatottame śaṅkareṇa ṣaḍāmnāyasāgare pratipāditāḥ yā vidyāstāḥ samastāśca mahāpadmāṭavīsthale,यथापूर्वं कृतगृहे द्वे एते देवतोत्तमे शङ्करेण षडाम्नायसागरे प्रतिपादिताः या विद्यास्ताः समस्ताश्च महापद्माटवीस्थले
3,36,28,itthaṃ śrīraśmimālāyā maṇikḷptā gahāgṛhāḥ uccadhvajā uccaśālāssasopānāstapodhana,इत्थं श्रीरश्मिमालाया मणिकॢप्ता गहागृहाः उच्चध्वजा उच्चशालास्ससोपानास्तपोधन
3,36,29,cintāmaṇigṛhendrasya pūrvadvāre samudrapa dakṣiṇe pārśvabhāgetu mantrināthāgṛhaṃ mahat,चिन्तामणिगृहेन्द्रस्य पूर्वद्वारे समुद्रप दक्षिणे पार्श्वभागेतु मन्त्रिनाथागृहं महत्
3,36,30,vāmabhāge daṇḍanāthābhavanaṃ ratnanirmitam brahmaviṣṇumaheśānāmardhyasthānamya pūrvataḥ,वामभागे दण्डनाथाभवनं रत्ननिर्मितम् ब्रह्मविष्णुमहेशानामर्ध्यस्थानम्य पूर्वतः
3,36,31,bhavanaṃ dīpitāśeṣadikcakraṃ ratnaraśmibhiḥ samastā devatā etā lalitābhaktinirbharāḥ lalitāmantrajāpyāśca śrīdevīṃ samupāsate,भवनं दीपिताशेषदिक्चक्रं रत्नरश्मिभिः समस्ता देवता एता ललिताभक्तिनिर्भराः ललितामन्त्रजाप्याश्च श्रीदेवीं समुपासते
3,36,32,pūrvokta mardhyasthānaṃ ca pūrvoktaṃ cārdhyakalpanam yāmyadvāraprabhṛtiṣu sarveṣvapi samaṃ smṛtam,पूर्वोक्त मर्ध्यस्थानं च पूर्वोक्तं चार्ध्यकल्पनम् याम्यद्वारप्रभृतिषु सर्वेष्वपि समं स्मृतम्
3,36,33,atha cintāmaṇigṛhaṃ vakṣye śṛṇu mahāmune tacchrīpaṭṭanamadhyasthaṃ yojanadvayavismṛtam,अथ चिन्तामणिगृहं वक्ष्ये शृणु महामुने तच्छ्रीपट्टनमध्यस्थं योजनद्वयविस्मृतम्
3,36,34,tasya cintāmaṇibhayī bhittiḥ kośasuvistṛtā cintāmaṇiśilābhiśca cchādinībhistathopari,तस्य चिन्तामणिभयी भित्तिः कोशसुविस्तृता चिन्तामणिशिलाभिश्च च्छादिनीभिस्तथोपरि
3,36,35,saṃvṛtā kūṭarūpeṇa tatratatra samunnatā gṛhabhittistathonnamrā caturyojanamānataḥ,संवृता कूटरूपेण तत्रतत्र समुन्नता गृहभित्तिस्तथोन्नम्रा चतुर्योजनमानतः
3,36,36,viṃśatiryojanaṃ tasyāśconnamrā bhūmirucyate tatordhvaṃ hrāsasaṃyuktaṃ sthaulyatrimukuṭojjvalā,विंशतिर्योजनं तस्याश्चोन्नम्रा भूमिरुच्यते ततोर्ध्वं ह्राससंयुक्तं स्थौल्यत्रिमुकुटोज्ज्वला
3,36,37,tāni cecchākriyājñānarūpāṇi mukuṭānyṛṣe sadā dedīpyamānāni cintāmaṇimayānyapi,तानि चेच्छाक्रियाज्ञानरूपाणि मुकुटान्यृषे सदा देदीप्यमानानि चिन्तामणिमयान्यपि
3,36,38,cintāmaṇigṛhe sarvaṃ cintāmaṇimayaṃ smṛtam yasya dvārāṇi catvāri krośārdhāyāmabhāñji ca,चिन्तामणिगृहे सर्वं चिन्तामणिमयं स्मृतम् यस्य द्वाराणि चत्वारि क्रोशार्धायामभाञ्जि च
3,36,39,krośārddhārddhaṃ ca vistāro dvārāṇāṃ kathito mune dvāreṣu sarveṣu punaścintāmaṇigṛhāntare,क्रोशार्द्धार्द्धं च विस्तारो द्वाराणां कथितो मुने द्वारेषु सर्वेषु पुनश्चिन्तामणिगृहान्तरे
3,36,40,pihitā lalitā devyā mūtarlohitasindhuvat taruṇārkasahasrābhā candravacchītalā hyapi muhuḥ pravāharūpeṇa prasarantī mahāmune,पिहिता ललिता देव्या मूतर्लोहितसिन्धुवत् तरुणार्कसहस्राभा चन्द्रवच्छीतला ह्यपि मुहुः प्रवाहरूपेण प्रसरन्ती महामुने
3,36,41,pūrvāmnāya mayaṃ caiva pūrvadvāraṃ prakīrtitam dakṣiṇadvāradeśastu dakṣiṇāmnāyalakṣaṇaḥ,पूर्वाम्नाय मयं चैव पूर्वद्वारं प्रकीर्तितम् दक्षिणद्वारदेशस्तु दक्षिणाम्नायलक्षणः
3,36,42,paścimadvāradeśastu paścimāmnāyalakṣaṇaḥ uttaradvāradeśaḥ syāduttarāmnāyalakṣaṇaḥ,पश्चिमद्वारदेशस्तु पश्चिमाम्नायलक्षणः उत्तरद्वारदेशः स्यादुत्तराम्नायलक्षणः
3,36,43,gṛharājasyāntarāle bhittau khacitadaṇḍakāḥ ratnapradīpā bhāsvantaḥ koṭyarkasadṛśatviṣaḥ paritastatra vartante bhāsayanto gṛhāntaram,गृहराजस्यान्तराले भित्तौ खचितदण्डकाः रत्नप्रदीपा भास्वन्तः कोट्यर्कसदृशत्विषः परितस्तत्र वर्तन्ते भासयन्तो गृहान्तरम्
3,36,44,cintāmaṇigṛhasyāsya madhyasthāne mahīyasi atyuccairvedikābhāge binducakraṃ mahāttaram,चिन्तामणिगृहस्यास्य मध्यस्थाने महीयसि अत्युच्चैर्वेदिकाभागे बिन्दुचक्रं महात्तरम्
3,36,45,cintāratnagṛhottuṅgabhintterbindośca madhyabhūḥ bhittiḥ krośaṃ parityajya krośatrayamudāhṛtam,चिन्तारत्नगृहोत्तुङ्गभिन्त्तेर्बिन्दोश्च मध्यभूः भित्तिः क्रोशं परित्यज्य क्रोशत्रयमुदाहृतम्
3,36,46,tatra krośatrayasthāne hyaṇimādyātmarociṣā krośatrayaṃ samastaṃ taddhastasaṃkhyāprakārataḥ caturviṃśatisāhasrahastaiḥ saṃmitamucyate,तत्र क्रोशत्रयस्थाने ह्यणिमाद्यात्मरोचिषा क्रोशत्रयं समस्तं तद्धस्तसंख्याप्रकारतः चतुर्विंशतिसाहस्रहस्तैः संमितमुच्यते
3,36,47,bindupīṭheśaparyamtaṃ caturdaśavibhedataḥ antare bhedite jāte hastasaṃkhyā mayocyate,बिन्दुपीठेशपर्यम्तं चतुर्दशविभेदतः अन्तरे भेदिते जाते हस्तसंख्या मयोच्यते
3,36,48,padmāṭavīsthalāccintāmaṇiveśmāntaraṃ mune hastaviṃśatirunnamraṃ tatra syuraṇimādayaḥ,पद्माटवीस्थलाच्चिन्तामणिवेश्मान्तरं मुने हस्तविंशतिरुन्नम्रं तत्र स्युरणिमादयः
3,36,49,aṇimāntaravistāraścaturnalvasamanvitaḥ kiṣkuścatuḥśatī nalvakiṣkurhasta udīryate,अणिमान्तरविस्तारश्चतुर्नल्वसमन्वितः किष्कुश्चतुःशती नल्वकिष्कुर्हस्त उदीर्यते
3,36,50,tatrāntare 'ṇimādyāstu pūrvādikṛtamandirāḥ aṇimā mahimā caiva laghimā garimā tathā,तत्रान्तरे ऽणिमाद्यास्तु पूर्वादिकृतमन्दिराः अणिमा महिमा चैव लघिमा गरिमा तथा
3,36,51,īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca prākāmyaṃ muktireva ca icchā prāptiḥ sarvakāmetyetāḥ siddhaya uttamāḥ,ईशित्वं च वशित्वं च प्राकाम्यं मुक्तिरेव च इच्छा प्राप्तिः सर्वकामेत्येताः सिद्धय उत्तमाः
3,36,52,rasasiddhirmokṣasiddhirbalasiddhistathaiva ca khaḍgasiddhiḥ pādukāyā siddhirañjanasiddhikaḥ,रससिद्धिर्मोक्षसिद्धिर्बलसिद्धिस्तथैव च खड्गसिद्धिः पादुकाया सिद्धिरञ्जनसिद्धिकः
3,36,53,vāksiddhirlokasiddhiśca dehasiddhiranantaram etā aṣṭau siddhayastu bahvyo 'nyā yogisaṃmatāḥ,वाक्सिद्धिर्लोकसिद्धिश्च देहसिद्धिरनन्तरम् एता अष्टौ सिद्धयस्तु बह्व्यो ऽन्या योगिसंमताः
3,36,54,tatrāntare tu paritaḥ sevate parameśvarīm koṭiśaḥ siddhayastasminnaṇimādyantare mune,तत्रान्तरे तु परितः सेवते परमेश्वरीम् कोटिशः सिद्धयस्तस्मिन्नणिमाद्यन्तरे मुने
3,36,55,navalāvaṇyasaṃpūrṇāḥ smayamānamukhāṃbujāḥ jvalaccintāmaṇi karāḥ madā ṣoḍaśavarṣikāḥ atyudāraprakṛtayaḥ khelanti madavihvalāḥ,नवलावण्यसंपूर्णाः स्मयमानमुखांबुजाः ज्वलच्चिन्तामणि कराः मदा षोडशवर्षिकाः अत्युदारप्रकृतयः खेलन्ति मदविह्वलाः
3,36,56,tasyāṇimādyantarasyopariṣṭātsumanoharam hastaviṃśatirunnamraṃ caturnalvapravistaram,तस्याणिमाद्यन्तरस्योपरिष्टात्सुमनोहरम् हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम्
3,36,57,caturdikṣu ca sopānapaṅktibhiḥ sumanoharam brahmādyaṃbaradhiṣṇyaṃ syāttatradevīḥ sthitāḥ śṛṇu,चतुर्दिक्षु च सोपानपङ्क्तिभिः सुमनोहरम् ब्रह्माद्यंबरधिष्ण्यं स्यात्तत्रदेवीः स्थिताः शृणु
3,36,58,brāhmī māheśvarī caiva kaumārī vaiṣṇavī tathā vārāhī caiva māhendrī cāmuṇḍāpyatha saptamī mahālakṣmīraṣṭamī tu tatraitāḥ kṛtamandirāḥ,ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा वाराही चैव माहेन्द्री चामुण्डाप्यथ सप्तमी महालक्ष्मीरष्टमी तु तत्रैताः कृतमन्दिराः
3,36,59,nānāvidhāyudhāḍhyāśca nānāśaktiparicchadāḥ pūrvādidiśamārabhya prādakṣiṇyakṛtālayāḥ,नानाविधायुधाढ्याश्च नानाशक्तिपरिच्छदाः पूर्वादिदिशमारभ्य प्रादक्षिण्यकृतालयाः
3,36,60,atha brāhyantarā tasyopariṣṭātkumbhasaṃbhava hastaviṃśatirunnamraṃ caturnalvapravistaram mudrāntaramiti traidhaṃ tatra mudrāḥ kṛtālayāḥ,अथ ब्राह्यन्तरा तस्योपरिष्टात्कुम्भसंभव हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् मुद्रान्तरमिति त्रैधं तत्र मुद्राः कृतालयाः
3,36,61,saṃkṣobhadrāvaṇākarṣavaśyonmādamahāṅkuśāḥ khecarī bījayonyākhyā trikhaṇḍā daśamī punaḥ,संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः खेचरी बीजयोन्याख्या त्रिखण्डा दशमी पुनः
3,36,62,pūrvādidiśamārabhya mudrā etāḥ pratiṣṭhitāḥ atyantasundarākārā navayauvanavihvalāḥ,पूर्वादिदिशमारभ्य मुद्रा एताः प्रतिष्ठिताः अत्यन्तसुन्दराकारा नवयौवनविह्वलाः
3,36,63,kāntibhiḥ kamanīyābhiḥ pūrayantyo gṛhāntaram sevante muniśārdūla lalitāparameśvarīm,कान्तिभिः कमनीयाभिः पूरयन्त्यो गृहान्तरम् सेवन्ते मुनिशार्दूल ललितापरमेश्वरीम्
3,36,64,antaraṃ trayametattu cakraṃ trailokyamohanam etasmiñchaktayo yāsu tā uktāḥ prakaṭābhidhāḥ,अन्तरं त्रयमेतत्तु चक्रं त्रैलोक्यमोहनम् एतस्मिञ्छक्तयो यासु ता उक्ताः प्रकटाभिधाः
3,36,65,etasāṃ samadhiṣṭhātrī tripurā cakranāyikā taccakrapālanakarī mudrāsaṃkṣobhaṇātmikā,एतसां समधिष्ठात्री त्रिपुरा चक्रनायिका तच्चक्रपालनकरी मुद्रासंक्षोभणात्मिका
3,36,66,atha mudrāntarasyordhvaṃ proktā nityākalāṃ taram hastaviṃśatirunnamraṃ caturnalvapravistaram parvataścaiva sopānamuttarottaramiṣyate,अथ मुद्रान्तरस्योर्ध्वं प्रोक्ता नित्याकलां तरम् हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् पर्वतश्चैव सोपानमुत्तरोत्तरमिष्यते
3,36,67,nityākalāntare tasminkāmākarṣaṇikāsukhāḥ paritaḥ kṛtasaṃsthānāḥ ṣoḍaśendukalātmikāḥ,नित्याकलान्तरे तस्मिन्कामाकर्षणिकासुखाः परितः कृतसंस्थानाः षोडशेन्दुकलात्मिकाः
3,36,68,tarpayantyo diśāṃ cakraṃ sudhāsyandaiḥ suśītalaiḥ tāsāṃ nāmāni mattastvamavadhāraya kumbhaja,तर्पयन्त्यो दिशां चक्रं सुधास्यन्दैः सुशीतलैः तासां नामानि मत्तस्त्वमवधारय कुम्भज
3,36,69,kāmākarṣiṇikā nityā buddhyākarṣaṇikāparā rasākarṣaṇikā nityā gandhākarṣaṇikā kalā,कामाकर्षिणिका नित्या बुद्ध्याकर्षणिकापरा रसाकर्षणिका नित्या गन्धाकर्षणिका कला
3,36,70,cittākarṣaṇikā nityā dhairyākarṣaṇikā kalā smṛtyākarṣaṇikā nityā nāmākarṣaṇikā kalā,चित्ताकर्षणिका नित्या धैर्याकर्षणिका कला स्मृत्याकर्षणिका नित्या नामाकर्षणिका कला
3,36,71,bījākarṣaṇikā nityā cārthākarṣaṇikā kalā amṛtākarṣaṇī cānyā śarīrākarṣaṇī kalā,बीजाकर्षणिका नित्या चार्थाकर्षणिका कला अमृताकर्षणी चान्या शरीराकर्षणी कला
3,36,72,etāstu guptayoginyastripureśī tu cakriṇī sarvāśāpūrikābhikhyā cakrādhiṣṭhānadevatā,एतास्तु गुप्तयोगिन्यस्त्रिपुरेशी तु चक्रिणी सर्वाशापूरिकाभिख्या चक्राधिष्ठानदेवता
3,36,73,etaccakre pālikā tu mudrā drāviṇikābhidhā nityā kalāntarādūrdhvaṃ dhiṣṇya matyantasundaram,एतच्चक्रे पालिका तु मुद्रा द्राविणिकाभिधा नित्या कलान्तरादूर्ध्वं धिष्ण्य मत्यन्तसुन्दरम्
3,36,74,hastaviṃśatirunnamraṃ caturnalvapravistaram prāgvatsopānasaṃyuktaṃ sarvasaṃkṣobhaṇābhidham,हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् प्राग्वत्सोपानसंयुक्तं सर्वसंक्षोभणाभिधम्
3,36,75,tatrāṣṭau śaktayastīvrā madāruṇavilocanāḥ navatāruṇyamaccāśca sevante parameśvarīm,तत्राष्टौ शक्तयस्तीव्रा मदारुणविलोचनाः नवतारुण्यमच्चाश्च सेवन्ते परमेश्वरीम्
3,36,76,kusumā mekhalā caiva madanā madanāturā rekhā veginyaṅkuśā ca mālinyaṣṭau ca śaktayaḥ,कुसुमा मेखला चैव मदना मदनातुरा रेखा वेगिन्यङ्कुशा च मालिन्यष्टौ च शक्तयः
3,36,77,koṭiśastatparīvāraḥ śaktayo 'naṅgapūrvikāḥ sarvasaṃkṣobhamidaṃ cakraṃ tadadhidevatā,कोटिशस्तत्परीवारः शक्तयो ऽनङ्गपूर्विकाः सर्वसंक्षोभमिदं चक्रं तदधिदेवता
3,36,78,suṃdarī nāma vijñeyā nāmnā guptatarāpi sā taccakrapālanakarī mudrākarṣaṇikā smṛtā,सुंदरी नाम विज्ञेया नाम्ना गुप्ततरापि सा तच्चक्रपालनकरी मुद्राकर्षणिका स्मृता
3,36,79,anaṅgaśaktyantarasyopariṣṭātkuṃbhasaṃbhava hastaviṃśatirunnamraṃ caturnalvapravistaram saṃkṣobhiṇyādyantaraṃ syātsarvasaubhāgyadāyakam,अनङ्गशक्त्यन्तरस्योपरिष्टात्कुंभसंभव हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् संक्षोभिण्याद्यन्तरं स्यात्सर्वसौभाग्यदायकम्
3,36,80,sarvasaṃkṣobhiṇīmukhyāstatra śaktaya uddhatāḥ caturdaśa vasaṃtyeva tāsāṃ nāmāni macchṛṇu,सर्वसंक्षोभिणीमुख्यास्तत्र शक्तय उद्धताः चतुर्दश वसंत्येव तासां नामानि मच्छृणु
3,36,81,sarvasaṃkṣobhiṇī śaktiḥ sarvavidrāviṇī tathā sarvākarṣaṇikā śāktiḥ sarvāhlādanikā tathā,सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः सर्वविद्राविणी तथा सर्वाकर्षणिका शाक्तिः सर्वाह्लादनिका तथा
3,36,82,sarvasaṃmohinī śaktiḥ sarvastaṃbhanaśaktikā sarvajṛṃbhiṇikā śaktistathā sarvavaśaṅkarī,सर्वसंमोहिनी शक्तिः सर्वस्तंभनशक्तिका सर्वजृंभिणिका शक्तिस्तथा सर्ववशङ्करी
3,36,83,sarvarañjanaśaktiśca sarvonmādaniśaktikā sarvārthasādhikā śaktiḥ sarvasaṃpattipūriṇī,सर्वरञ्जनशक्तिश्च सर्वोन्मादनिशक्तिका सर्वार्थसाधिका शक्तिः सर्वसंपत्तिपूरिणी
3,36,84,sarvamantramayī śaktiḥ sarvadvandvakṣayaṅkarī etāśca saṃpradāyākhyāścakriṇīpuravāsinīḥ,सर्वमन्त्रमयी शक्तिः सर्वद्वन्द्वक्षयङ्करी एताश्च संप्रदायाख्याश्चक्रिणीपुरवासिनीः
3,36,85,mudrāśca sarvavaśyākhyāstaccakre rakṣikā matāḥ koṭiśaḥ śaktayastatra tāsāṃ kiṅkaryya uddhṛtāḥ,मुद्राश्च सर्ववश्याख्यास्तच्चक्रे रक्षिका मताः कोटिशः शक्तयस्तत्र तासां किङ्कर्य्य उद्धृताः
3,36,86,saṃkṣobhiṇyādyantarasyopariṣṭātkuṃbhasaṃbhava hastaviṃśatirunnamraṃ caturnalvapravistaram sarvasiddhādikānāṃ tu mandiraṃ viṣṭyamucyate,संक्षोभिण्याद्यन्तरस्योपरिष्टात्कुंभसंभव हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् सर्वसिद्धादिकानां तु मन्दिरं विष्ट्यमुच्यते
3,36,87,sarvasiddhipradā caiva sarvasaṃpatpradā tathā sarvapriyaṅkarī devī sarvamaṅgalakāriṇī,सर्वसिद्धिप्रदा चैव सर्वसंपत्प्रदा तथा सर्वप्रियङ्करी देवी सर्वमङ्गलकारिणी
3,36,88,sarvakāmapradā devī sarvaduḥkhavimocanī sarvamṛtyupraśaminī sarvavighnanivāriṇī,सर्वकामप्रदा देवी सर्वदुःखविमोचनी सर्वमृत्युप्रशमिनी सर्वविघ्ननिवारिणी
3,36,89,sarvāṅgasundarī devī sarvasaubhāgyadāyinī etā devyaḥ kalotkīrṇā yoginyo nāmataḥ smṛtāḥ,सर्वाङ्गसुन्दरी देवी सर्वसौभाग्यदायिनी एता देव्यः कलोत्कीर्णा योगिन्यो नामतः स्मृताः
3,36,90,cakriṇī śrīśca vijñeyā cakraṃ sarvārthasādhakam sarvonmādanamudrāśca cakrasya paripālikāḥ,चक्रिणी श्रीश्च विज्ञेया चक्रं सर्वार्थसाधकम् सर्वोन्मादनमुद्राश्च चक्रस्य परिपालिकाः
3,36,91,sarvasiddhyādyantarasyopariṣṭātkumbhasambhava hastaviṃśatirunnamraṃ caturnalvapravistaram,सर्वसिद्ध्याद्यन्तरस्योपरिष्टात्कुम्भसम्भव हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम्
3,36,92,sarvajñādyantaraṃ nāmnā sarvarakṣākaraṃ smṛtam cakraṃ mahattaraṃ divyaṃ sarvajñādyāḥ prakīrtitāḥ,सर्वज्ञाद्यन्तरं नाम्ना सर्वरक्षाकरं स्मृतम् चक्रं महत्तरं दिव्यं सर्वज्ञाद्याः प्रकीर्तिताः
3,36,93,sarvajñā sarvaśaktiśca sarvaiśvaryapradāyinī sarvajñānamayī devī sarvavyādhivināśinī,सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वैश्वर्यप्रदायिनी सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी
3,36,94,sarvādhārasvarūpā ca sarvapāpaharī tathā sarvānandamayī devī sarvarakṣāsvarūpiṇī,सर्वाधारस्वरूपा च सर्वपापहरी तथा सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी
3,36,95,sarvepsitapradā caitā nirgarvā yoginīśvarāḥ,सर्वेप्सितप्रदा चैता निर्गर्वा योगिनीश्वराः
3,36,96,mālinī cakriṇī proktā mudrā sarvamahāṅkuśā iti cintāmaṇi gṛhe sarvajñādyantarāvadhi cakrāṇi kānicitproktānyanyānyapi mune śṛṇu,मालिनी चक्रिणी प्रोक्ता मुद्रा सर्वमहाङ्कुशा इति चिन्तामणि गृहे सर्वज्ञाद्यन्तरावधि चक्राणि कानिचित्प्रोक्तान्यन्यान्यपि मुने शृणु
3,37,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne cintāmaṇigṛhāntarakathanaṃ nāma ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ hayagrīva uvāca sarvajñadyantarālasyopariṣṭātkalaśodbhava hastaviṃśatirunnamraṃ caturnalvapravistaram,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने चिन्तामणिगृहान्तरकथनं नाम षट्त्रिंशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच सर्वज्ञद्यन्तरालस्योपरिष्टात्कलशोद्भव हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम्
3,37,2,vaśinyādyantaraṃ jñeyaṃ prāgvatsopānamandiram sarvarogaharaṃ nāmnā taccakramiti viśrutam,वशिन्याद्यन्तरं ज्ञेयं प्राग्वत्सोपानमन्दिरम् सर्वरोगहरं नाम्ना तच्चक्रमिति विश्रुतम्
3,37,3,vaśinyādyāstatra devyaḥ pūrvādidiganukramāt svaraistu rahitāstatra prathamā vaśinīśvarī,वशिन्याद्यास्तत्र देव्यः पूर्वादिदिगनुक्रमात् स्वरैस्तु रहितास्तत्र प्रथमा वशिनीश्वरी
3,37,4,kavargasahitā paścātkāmeśvaryākhyavāhmayī cavargajuṣṭā vāgīśī modinī syāttṛtīyakā,कवर्गसहिता पश्चात्कामेश्वर्याख्यवाह्मयी चवर्गजुष्टा वागीशी मोदिनी स्यात्तृतीयका
3,37,5,ṭavargamaṇḍitākārā vimalākhyā sarasvatī tavargeṇa tathopetā pañcamī vākpradhāraṇā,टवर्गमण्डिताकारा विमलाख्या सरस्वती तवर्गेण तथोपेता पञ्चमी वाक्प्रधारणा
3,37,6,pavargeṇa parisphītā ṣaṣṭhī tu jayinī matā yādivarṇacatuṣkoṇe sarvaiśvaryādivāṅmayī,पवर्गेण परिस्फीता षष्ठी तु जयिनी मता यादिवर्णचतुष्कोणे सर्वैश्वर्यादिवाङ्मयी
3,37,7,sādhikākṣaraṣaṭkena kaulinī tvaṣṭamī matā etā devyo japaratā muktābharaṇamaṇḍitāḥ,साधिकाक्षरषट्केन कौलिनी त्वष्टमी मता एता देव्यो जपरता मुक्ताभरणमण्डिताः
3,37,8,sadā sphuradgadyapadyalaharīlālitā matāḥ kāvyaiśca nāṭakaiścaiva madhuraiḥ karṇahāribhiḥ vinodayantyaḥ śrīdevīṃ vartante kumbhasambhavaḥ,सदा स्फुरद्गद्यपद्यलहरीलालिता मताः काव्यैश्च नाटकैश्चैव मधुरैः कर्णहारिभिः विनोदयन्त्यः श्रीदेवीं वर्तन्ते कुम्भसम्भवः
3,37,9,etā rahasyanāmnaiva khyātā vātāpitāpana nāyikā svasya cakrasya siddhānāmnā prakīrtitā,एता रहस्यनाम्नैव ख्याता वातापितापन नायिका स्वस्य चक्रस्य सिद्धानाम्ना प्रकीर्तिता
3,37,10,asya cakrasya saṃrakṣākāriṇī khecarī matā vaśinyādyantarālasyopariṣṭādvindhyamardana,अस्य चक्रस्य संरक्षाकारिणी खेचरी मता वशिन्याद्यन्तरालस्योपरिष्टाद्विन्ध्यमर्दन
3,37,11,hastaviṃśatirunnamraṃ caturnalvapravistaram astraṃ cakramitijñeyaṃ tatra bāṇādidevatāḥ,हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् अस्त्रं चक्रमितिज्ञेयं तत्र बाणादिदेवताः
3,37,12,pañca bāṇeśvarīdevyaḥ pañca kāmeśvarāśugāḥ aṅkuśadvitayaṃ dīptamādistrīpuṃsayordvayoḥ,पञ्च बाणेश्वरीदेव्यः पञ्च कामेश्वराशुगाः अङ्कुशद्वितयं दीप्तमादिस्त्रीपुंसयोर्द्वयोः
3,37,13,dhanurdvayaṃ ca vindhyāre nava puṇḍreṣu kalpitam pāśadvayaṃ ca dīptābhaṃ catvāryastrāṇi kumbhaja,धनुर्द्वयं च विन्ध्यारे नव पुण्ड्रेषु कल्पितम् पाशद्वयं च दीप्ताभं चत्वार्यस्त्राणि कुम्भज
3,37,14,kāmeśvaryāstu catvāri catvāri śrīmaheśituḥ āhatyāṣṭāyudhānīti prajvalanti vibhānti ca,कामेश्वर्यास्तु चत्वारि चत्वारि श्रीमहेशितुः आहत्याष्टायुधानीति प्रज्वलन्ति विभान्ति च
3,37,15,bhaṇḍāsuramahāyuddhe duṣṭadānavaśoṇitaiḥ pītairatīva tṛptānidivyāstrāṇyati jāgrati,भण्डासुरमहायुद्धे दुष्टदानवशोणितैः पीतैरतीव तृप्तानिदिव्यास्त्राण्यति जाग्रति
3,37,16,eteṣāmāyudhānāṃ tu parivārāyudhānyalam vartante 'strāntare tatra teṣāṃ saṃkhyā tu koṭiśaḥ,एतेषामायुधानां तु परिवारायुधान्यलम् वर्तन्ते ऽस्त्रान्तरे तत्र तेषां संख्या तु कोटिशः
3,37,17,vajraśaktiḥ śataghnī ca bhuśuṇḍī musalaṃ tathā kṛpāṇaḥ paṭṭiśaṃ caiva mudgaraṃ bhindipālakam,वज्रशक्तिः शतघ्नी च भुशुण्डी मुसलं तथा कृपाणः पट्टिशं चैव मुद्गरं भिन्दिपालकम्
3,37,18,evamādīni śastrāṇi sahasrāṇāṃ sahasraśaḥ aṣṭāyudhamahāśaktīḥ sevante madavihvalāḥ,एवमादीनि शस्त्राणि सहस्राणां सहस्रशः अष्टायुधमहाशक्तीः सेवन्ते मदविह्वलाः
3,37,19,atha śastrāntarālasyopari vātāpitāpana hastaviṃśatirunnamraṃ caturnalvapravistaram dhiṣṇyaṃ tu samayeśīnāṃ sthānaṃ ca tisṛṇāṃ matam,अथ शस्त्रान्तरालस्योपरि वातापितापन हस्तविंशतिरुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् धिष्ण्यं तु समयेशीनां स्थानं च तिसृणां मतम्
3,37,20,kāmeśādyāstatra devyastisro 'nyā tu caturthikā saiva niḥśeṣaviśvānāṃ savitrī laliteśvarī,कामेशाद्यास्तत्र देव्यस्तिस्रो ऽन्या तु चतुर्थिका सैव निःशेषविश्वानां सवित्री ललितेश्वरी
3,37,21,tisṛṇāṃ śṛṇu nāmāni kāmeśī prathamā matā vajreśī bhagamālā ca tāḥ sevante sahasraśaḥ,तिसृणां शृणु नामानि कामेशी प्रथमा मता वज्रेशी भगमाला च ताः सेवन्ते सहस्रशः
3,37,22,sarveṣāṃ darśanānāṃ ca yā devyo vividhāḥ smṛtāḥ tāḥ sarvāstatra sevante kāmeśādimahodayāḥ,सर्वेषां दर्शनानां च या देव्यो विविधाः स्मृताः ताः सर्वास्तत्र सेवन्ते कामेशादिमहोदयाः
3,37,23,etāsāṃca prasaṃgeṣu nityānāṃ ca prasañjane cakriṇīnāṃ yoginīnāṃ śrīdevī pūraṇātmikā,एतासांच प्रसंगेषु नित्यानां च प्रसञ्जने चक्रिणीनां योगिनीनां श्रीदेवी पूरणात्मिका
3,37,24,yā kāmeśvaradevāṅkaśāyinī lalitāṃbikā kāmeśyādicaturthī sā nityānāṃ ṣoḍaśī matā,या कामेश्वरदेवाङ्कशायिनी ललितांबिका कामेश्यादिचतुर्थी सा नित्यानां षोडशी मता
3,37,25,yoginī cakradevīnāṃ navamī parikīrtitā samayeśyantarālasyopariṣṭādilvalāntaka,योगिनी चक्रदेवीनां नवमी परिकीर्तिता समयेश्यन्तरालस्योपरिष्टादिल्वलान्तक
3,37,26,nāthāntaramiti proktaṃ hastaviṃśatirunnatam caturnalvapravistāraṃ prāgvatsopānamaṇḍitam,नाथान्तरमिति प्रोक्तं हस्तविंशतिरुन्नतम् चतुर्नल्वप्रविस्तारं प्राग्वत्सोपानमण्डितम्
3,37,27,tatra nāthāmahādevyā yogaśāstrapravarttakāḥ sarveṣāṃ mantraguravaḥ sarvavidyāmahārṇavāḥ,तत्र नाथामहादेव्या योगशास्त्रप्रवर्त्तकाः सर्वेषां मन्त्रगुरवः सर्वविद्यामहार्णवाः
3,37,28,catvāro yāganāthāśca lokānāmiha guptaye sṛṣṭāḥ kāmaṃśadevena teṣāṃ nāmāni me śṛṇu,चत्वारो यागनाथाश्च लोकानामिह गुप्तये सृष्टाः कामंशदेवेन तेषां नामानि मे शृणु
3,37,29,mitrī ca śoḍiśaścaiva caryākhyaḥ kumbhasambhava taiḥ sṛṣṭā bahavo lokārakṣārthaṃ pādukātmakāḥ,मित्री च शोडिशश्चैव चर्याख्यः कुम्भसम्भव तैः सृष्टा बहवो लोकारक्षार्थं पादुकात्मकाः
3,37,30,divyavidyā mānavaughasiddhaughāḥ suratāpasāḥ prāptasālokyasārūpyasāyujyādikasiddhayaḥ,दिव्यविद्या मानवौघसिद्धौघाः सुरतापसाः प्राप्तसालोक्यसारूप्यसायुज्यादिकसिद्धयः
3,37,31,mahānto guravastāṃstu sevante pracurā gurūn atha nāthāntarālasyopariṣṭāddhiṣṇyamuttamam,महान्तो गुरवस्तांस्तु सेवन्ते प्रचुरा गुरून् अथ नाथान्तरालस्योपरिष्टाद्धिष्ण्यमुत्तमम्
3,37,32,hastaviṃśatirunnamaṃ caturnalvapravistaram nityāntaramiti proktaṃ nityāḥ pañcadaśātra vai,हस्तविंशतिरुन्नमं चतुर्नल्वप्रविस्तरम् नित्यान्तरमिति प्रोक्तं नित्याः पञ्चदशात्र वै
3,37,33,atha kāmeśvarī nityā nityā ca bhagamālinī nityaklinnā api tathā bheruṇḍā vahnivāsinī,अथ कामेश्वरी नित्या नित्या च भगमालिनी नित्यक्लिन्ना अपि तथा भेरुण्डा वह्निवासिनी
3,37,34,mahāvajreśvarī dūtī tvaritā kulasundarī nityā nīlapatākā ca vijayā sarvamaṅgalā,महावज्रेश्वरी दूती त्वरिता कुलसुन्दरी नित्या नीलपताका च विजया सर्वमङ्गला
3,37,35,jvālāmālinikā citretyetāḥ pañcadaśoditāḥ etā devīsvarūpāḥ syurmahābalaparākramāḥ,ज्वालामालिनिका चित्रेत्येताः पञ्चदशोदिताः एता देवीस्वरूपाः स्युर्महाबलपराक्रमाः
3,37,36,prathamā mukhyatithitāṃ prāptā vyāpya jagattrayāḥ kālatritayarūpāśca kālagrāsavicakṣaṇāḥ,प्रथमा मुख्यतिथितां प्राप्ता व्याप्य जगत्त्रयाः कालत्रितयरूपाश्च कालग्रासविचक्षणाः
3,37,37,brahmādīnāmaśeṣāṇāṃ cirakālamupeyuṣām tattatkālaśatāyuṣyarūpā devyājñayā sthitāḥ,ब्रह्मादीनामशेषाणां चिरकालमुपेयुषाम् तत्तत्कालशतायुष्यरूपा देव्याज्ञया स्थिताः
3,37,38,nityodyatā nirāntakāḥ śrīparāṅgasamudbhavāḥ sevante jagatāmṛddhyai lalitāṃ citsvarūpiṇīm,नित्योद्यता निरान्तकाः श्रीपराङ्गसमुद्भवाः सेवन्ते जगतामृद्ध्यै ललितां चित्स्वरूपिणीम्
3,37,39,tāsāṃ bhavanatāṃ prāptā dīptāḥ pañcadaśeśvarāḥ visṛṣṭibinducakre tu ṣoḍaśyā bhavanaṃ matam,तासां भवनतां प्राप्ता दीप्ताः पञ्चदशेश्वराः विसृष्टिबिन्दुचक्रे तु षोडश्या भवनं मतम्
3,37,40,atha nityāntarālasyopariṣṭātkumbhasambhava aṅgadevyantaraṃ proktaṃ hastaviṃśātirunnatam,अथ नित्यान्तरालस्योपरिष्टात्कुम्भसम्भव अङ्गदेव्यन्तरं प्रोक्तं हस्तविंशातिरुन्नतम्
3,37,41,caturnalvapravistāraṃ prāgvatsopānamandiram tasminhṛdayadevyādyāḥ śaktayaḥ saṃti vai mune,चतुर्नल्वप्रविस्तारं प्राग्वत्सोपानमन्दिरम् तस्मिन्हृदयदेव्याद्याः शक्तयः संति वै मुने
3,37,42,hṛddevī ca śirodevī śikhādevī tathaiva ca varmadevī dṛṣṭidevī śastradevī ṣaḍīritāḥ,हृद्देवी च शिरोदेवी शिखादेवी तथैव च वर्मदेवी दृष्टिदेवी शस्त्रदेवी षडीरिताः
3,37,43,atyantasannikṛṣṭāstāḥ śrīkāmeśvarasubhruvaḥ navalāvaṇyapūrṇāṅgyaḥ sāvadhānā dhṛtāyudhāḥ,अत्यन्तसन्निकृष्टास्ताः श्रीकामेश्वरसुभ्रुवः नवलावण्यपूर्णाङ्ग्यः सावधाना धृतायुधाः
3,37,44,parito bindupīṭhe ca bhrāmyanto dṛptamūrtayaḥ lalitājñāpravartinyo vaśīnāṃ pīṭhavartikāḥ,परितो बिन्दुपीठे च भ्राम्यन्तो दृप्तमूर्तयः ललिताज्ञाप्रवर्तिन्यो वशीनां पीठवर्तिकाः
3,37,45,athāṅgadevyantarasyopariṣṭānmaṇḍalākṛti bindunāda mahāpīṭhaṃ daśahastasamunnatam,अथाङ्गदेव्यन्तरस्योपरिष्टान्मण्डलाकृति बिन्दुनाद महापीठं दशहस्तसमुन्नतम्
3,37,46,nalvāṣṭakapravistāramudyadādityasaṃnibham bindupīṭhamidaṃ jñeyaṃ śrīpīṭhamapi ceṣyate,नल्वाष्टकप्रविस्तारमुद्यदादित्यसंनिभम् बिन्दुपीठमिदं ज्ञेयं श्रीपीठमपि चेष्यते
3,37,47,mahāpīṭhamiti jñeyaṃ vidyāpīṭhamapīṣyate ānandapīṭhamapi ca pañcāśatpīṭharūpadhṛk,महापीठमिति ज्ञेयं विद्यापीठमपीष्यते आनन्दपीठमपि च पञ्चाशत्पीठरूपधृक्
3,37,48,tatra śrīlalitādevyāḥ pañcabrahmamaye mahat jāgarti mañcaratnaṃ tu prapañcatrayamūlakam,तत्र श्रीललितादेव्याः पञ्चब्रह्ममये महत् जागर्ति मञ्चरत्नं तु प्रपञ्चत्रयमूलकम्
3,37,49,tasya mañcasya pādāstu catvāraḥ parikīrtitāḥ daśahastasamunnamrā hastatritayaviṣṭhitāḥ,तस्य मञ्चस्य पादास्तु चत्वारः परिकीर्तिताः दशहस्तसमुन्नम्रा हस्तत्रितयविष्ठिताः
3,37,50,brahmaviṣṇumaheśāneśvararūpatvamāgatāḥ śaktibhāvamanuprāptāḥ sadā śrīdhyānayogataḥ,ब्रह्मविष्णुमहेशानेश्वररूपत्वमागताः शक्तिभावमनुप्राप्ताः सदा श्रीध्यानयोगतः
3,37,51,ekastu pañcapādaḥ syājjapākusumasannibhaḥ brahmātmakaḥ sa vijñeyo vahnidigbhāgamāśritaḥ,एकस्तु पञ्चपादः स्याज्जपाकुसुमसन्निभः ब्रह्मात्मकः स विज्ञेयो वह्निदिग्भागमाश्रितः
3,37,52,caturtho mañcapādastu karṇikārakasāraruk īśvarātmā sa vijñeya īśadigbhāgamāśritaḥ,चतुर्थो मञ्चपादस्तु कर्णिकारकसाररुक् ईश्वरात्मा स विज्ञेय ईशदिग्भागमाश्रितः
3,37,53,ete sarve sāyudhāśca sarvālaṅkārabhūṣitāḥ uparyadhaḥstaṃbharūpā madhye puruṣarūpiṇaḥ,एते सर्वे सायुधाश्च सर्वालङ्कारभूषिताः उपर्यधःस्तंभरूपा मध्ये पुरुषरूपिणः
3,37,54,śrīdhyānamīlitākṣāśca śrīdhyānānniścalāṅgakāḥ teṣāmupari mañcasya phalakastu sadāśivaḥ,श्रीध्यानमीलिताक्षाश्च श्रीध्यानान्निश्चलाङ्गकाः तेषामुपरि मञ्चस्य फलकस्तु सदाशिवः
3,37,55,vikāsidāḍimacchāyaścaturnalvapravistaraḥ nalvaṣaṭkāyāmavāṃśca sadābhāsvaramūrtimān,विकासिदाडिमच्छायश्चतुर्नल्वप्रविस्तरः नल्वषट्कायामवांश्च सदाभास्वरमूर्तिमान्
3,37,56,aṅgadevyantarāraṃbhānmañcasya phalakāvadhi cintāmaṇimayāṅgāni tattvarūpāṇi tāpasa,अङ्गदेव्यन्तरारंभान्मञ्चस्य फलकावधि चिन्तामणिमयाङ्गानि तत्त्वरूपाणि तापस
3,37,57,sopānāni vibhāsaṃte ṣaṭtriṃśadvai niveśanaiḥ ārohasya krameṇaiva sopānānyabhidadhmahe,सोपानानि विभासंते षट्त्रिंशद्वै निवेशनैः आरोहस्य क्रमेणैव सोपानान्यभिदध्महे
3,37,58,bhūmirāpo 'nalo vāyurākāśo gandha eva ca raso rūpaṃ sparśasaṃbdopasthapāyupadāni ca,भूमिरापो ऽनलो वायुराकाशो गन्ध एव च रसो रूपं स्पर्शसंब्दोपस्थपायुपदानि च
3,37,59,pāṇivāgghrāṇajihvāścatvak cakṣuḥ śrotrameva ca ahaṅkāraśca buddhiśca manaḥ prakṛtipūruṣau,पाणिवाग्घ्राणजिह्वाश्चत्वक् चक्षुः श्रोत्रमेव च अहङ्कारश्च बुद्धिश्च मनः प्रकृतिपूरुषौ
3,37,60,niyatiḥ kālarāgau ca kalā vidye ca māyayā śuddhāvidyeśvarasadāśivaśaktiḥ śivā iti,नियतिः कालरागौ च कला विद्ये च मायया शुद्धाविद्येश्वरसदाशिवशक्तिः शिवा इति
3,37,61,etāḥ ṣaṭtriṃśadākhyātāstattvasopānapaṅktayaḥ pūṣā sopānapaṅktiśca mañcapūrvadiśaṃśritāḥ,एताः षट्त्रिंशदाख्यातास्तत्त्वसोपानपङ्क्तयः पूषा सोपानपङ्क्तिश्च मञ्चपूर्वदिशंश्रिताः
3,37,62,atha mañcasyopariṣṭāddhaṃsatūlikatalpakaḥ hastamātraṃ samunnamraṃ caturnalvapravistaram,अथ मञ्चस्योपरिष्टाद्धंसतूलिकतल्पकः हस्तमात्रं समुन्नम्रं चतुर्नल्वप्रविस्तरम्
3,37,63,pādopadhānamūrdhopadhāna dandvavirājitam gaḍḍakānāṃ catuḥ ṣaṣṭiśobhitaṃ pāṭalatviṣā,पादोपधानमूर्धोपधान दन्द्वविराजितम् गड्डकानां चतुः षष्टिशोभितं पाटलत्विषा
3,37,64,tasyopariṣṭātkausuṃbhavasanenottaracchadaḥ śucinā mṛdunā kḷptaḥ padmarāgamaṇitviṣā,तस्योपरिष्टात्कौसुंभवसनेनोत्तरच्छदः शुचिना मृदुना कॢप्तः पद्मरागमणित्विषा
3,37,65,tasyopari vasanpūrvadiṅmukho dayayānvitaḥ śṛṅgāraveṣarucirassadā ṣoḍaśavārṣikaḥ,तस्योपरि वसन्पूर्वदिङ्मुखो दययान्वितः शृङ्गारवेषरुचिरस्सदा षोडशवार्षिकः
3,37,66,udyadbhāskarabiṃbābhaścaturhastastrilocanaḥ hārakeyūramukuṭakaṭakādyairalaṅkṛtaḥ,उद्यद्भास्करबिंबाभश्चतुर्हस्तस्त्रिलोचनः हारकेयूरमुकुटकटकाद्यैरलङ्कृतः
3,37,67,kamanīyasmitajyotsnāmaripūrṇakapolabhūḥ jāgarti bhagavānādidevaḥ kāmeśvaraḥ śivaḥ,कमनीयस्मितज्योत्स्नामरिपूर्णकपोलभूः जागर्ति भगवानादिदेवः कामेश्वरः शिवः
3,37,68,tasyotsaṃge samāsīnā taruṇādityapāṭalā sadā ṣoḍaśavarṣā ca navayauvanadarpitā,तस्योत्संगे समासीना तरुणादित्यपाटला सदा षोडशवर्षा च नवयौवनदर्पिता
3,37,69,amṛṣṭapadmarāgābhā candanābjanakhacchaṭā yāvakaśrīrnirvyapekṣā pādalauhityavāhinī,अमृष्टपद्मरागाभा चन्दनाब्जनखच्छटा यावकश्रीर्निर्व्यपेक्षा पादलौहित्यवाहिनी
3,37,70,kalanisvānamañjīrapatatkaṅkaṇamohanā anaṅgavaratūṇīradarponmathanajaṅghikā,कलनिस्वानमञ्जीरपतत्कङ्कणमोहना अनङ्गवरतूणीरदर्पोन्मथनजङ्घिका
3,37,71,kariśuṇḍadoḥ kadalikākāntitulyoruśobhinī aruṇena dukūlena susparśena tanīyasā alaṅkṛtanitaṃbāḍhyā jaghanābhogabhāsurā,करिशुण्डदोः कदलिकाकान्तितुल्योरुशोभिनी अरुणेन दुकूलेन सुस्पर्शेन तनीयसा अलङ्कृतनितंबाढ्या जघनाभोगभासुरा
3,37,72,ardhorukagranthimatī ratnakāñcīvirājitā natanābhimahāvartatri valyūrmiprabhāsarit,अर्धोरुकग्रन्थिमती रत्नकाञ्चीविराजिता नतनाभिमहावर्तत्रि वल्यूर्मिप्रभासरित्
3,37,73,stanakuḍmalahindolamuktādāmaśatāvṛtā atipīvaravakṣojabhārabhaṅguramadhyabhūḥ,स्तनकुड्मलहिन्दोलमुक्तादामशतावृता अतिपीवरवक्षोजभारभङ्गुरमध्यभूः
3,37,74,śirīṣadāmamṛdulacchadābhāṃścaturo bhujān,शिरीषदाममृदुलच्छदाभांश्चतुरो भुजान्
3,37,75,keyūrakaṅkaṇaśreṇīmaṇḍitānsormikāṅgulīn vahantī patisaṃsṛṣṭaśaṅkhasundarakandharā,केयूरकङ्कणश्रेणीमण्डितान्सोर्मिकाङ्गुलीन् वहन्ती पतिसंसृष्टशङ्खसुन्दरकन्धरा
3,37,76,mukhadarpaṇa vṛttābhacibukā pāṭalādharā śucibhiḥ paṅktiśuddhaisca vidyārūpairvibhāsvaraiḥ kundakuḍmalalakṣmīkairdantairdarśitacandrikā,मुखदर्पण वृत्ताभचिबुका पाटलाधरा शुचिभिः पङ्क्तिशुद्धैस्च विद्यारूपैर्विभास्वरैः कुन्दकुड्मललक्ष्मीकैर्दन्तैर्दर्शितचन्द्रिका
3,37,77,sthūlamauktikasanaddhanānābharaṇabhāsurā ketakāntardalaśroṇī dīrghadīrghavilocanā,स्थूलमौक्तिकसनद्धनानाभरणभासुरा केतकान्तर्दलश्रोणी दीर्घदीर्घविलोचना
3,37,78,ardhendulalite bhāle samyakkḷptālakacchaṭā pālīvataṃ samāṇikyakuṇḍalāmaṇḍitaśrutiḥ,अर्धेन्दुललिते भाले सम्यक्कॢप्तालकच्छटा पालीवतं समाणिक्यकुण्डलामण्डितश्रुतिः
3,37,79,navakarpūrakastūrīsadāmoditavīṭikā śaraccañcanniśānāthamaṇḍalīmadhurānanā,नवकर्पूरकस्तूरीसदामोदितवीटिका शरच्चञ्चन्निशानाथमण्डलीमधुरानना
3,37,80,cintāmaṇīnāṃ sāreṇa kḷptacārukirīṭikā sphurattilakaratnābhabhālanetravirājitā,चिन्तामणीनां सारेण कॢप्तचारुकिरीटिका स्फुरत्तिलकरत्नाभभालनेत्रविराजिता
3,37,81,gāḍhāndhakāranibiḍakṣāmakuntalasaṃhatiḥ sīmantareśāvinyastakindūraśreṇibhāsurā,गाढान्धकारनिबिडक्षामकुन्तलसंहतिः सीमन्तरेशाविन्यस्तकिन्दूरश्रेणिभासुरा
3,37,82,sphuraccandrakalottaṃsamadalolavilocanā sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā sarvābharaṇabhūṣitā,स्फुरच्चन्द्रकलोत्तंसमदलोलविलोचना सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणभूषिता
3,37,83,samastalokamātā ca sadānandavivardhinī brahmaviṣṇugirīśeśasadāśivanidānabhūḥ,समस्तलोकमाता च सदानन्दविवर्धिनी ब्रह्मविष्णुगिरीशेशसदाशिवनिदानभूः
3,37,84,apāṅgariṅkhatkaruṇānirjharītarpitākhilā bhāsate sā bhagavatī pāpaghnī lalitāṃbikā,अपाङ्गरिङ्खत्करुणानिर्झरीतर्पिताखिला भासते सा भगवती पापघ्नी ललितांबिका
3,37,85,anyadaivatapūjānāṃ yasyāḥ pūjāphalaṃ viduḥ yasyāḥ pūjāphalaṃ prāhuyasyā eva hi pūjanam,अन्यदैवतपूजानां यस्याः पूजाफलं विदुः यस्याः पूजाफलं प्राहुयस्या एव हि पूजनम्
3,37,86,tasyāśca lalitādevyā varṇayāmi kathaṃ punaḥ varṣakoṭisahasreṇāpyekāṃśo varṇyate na hi,तस्याश्च ललितादेव्या वर्णयामि कथं पुनः वर्षकोटिसहस्रेणाप्येकांशो वर्ण्यते न हि
3,37,87,varṇyamānā hyavāgrūpā vācastasyāṃ kuto gatiḥ yato vāco nivartante aprāpya manasā saha,वर्ण्यमाना ह्यवाग्रूपा वाचस्तस्यां कुतो गतिः यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह
3,37,88,bahunā kimihoktena tattvabhūtamidaṃ śṛṇu na pakṣapātānna snehānna mohādvā mayocyate,बहुना किमिहोक्तेन तत्त्वभूतमिदं शृणु न पक्षपातान्न स्नेहान्न मोहाद्वा मयोच्यते
3,37,89,saṃtu kalpataroḥ śākhā lekhinyastapasāṃ nidhe maṣīpātrāṇi sarve 'pi sapta saṃtu mahārṇavāḥ,संतु कल्पतरोः शाखा लेखिन्यस्तपसां निधे मषीपात्राणि सर्वे ऽपि सप्त संतु महार्णवाः
3,37,90,pañcāśatkoṭivistīrṇā bhūmiḥ patratvamṛcchatu tasya lekhanakālo 'stu parārdhyādhikavatsaraiḥ,पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णा भूमिः पत्रत्वमृच्छतु तस्य लेखनकालो ऽस्तु परार्ध्याधिकवत्सरैः
3,37,91,likhantu sarve lokāśca pratyekaṃ koṭibāhavaḥ sarve bṛhaspatisamā vaktāro yadi kuṃbhaja,लिखन्तु सर्वे लोकाश्च प्रत्येकं कोटिबाहवः सर्वे बृहस्पतिसमा वक्तारो यदि कुंभज
3,37,92,athāpi tasyāḥ śrīdevyāḥ pādābjaikāṅgulidyuteḥ sahasrāṃśeṣvekaikāṃśavarṇanā na hi jāyate atha vā vṛttirakhilā niṣphalā tadguṇastutau,अथापि तस्याः श्रीदेव्याः पादाब्जैकाङ्गुलिद्युतेः सहस्रांशेष्वेकैकांशवर्णना न हि जायते अथ वा वृत्तिरखिला निष्फला तद्गुणस्तुतौ
3,37,93,bindupīṭhasya paritaścaturasravayā sthitā mahāmāyājavanikā laṃbate mecakaprabhā,बिन्दुपीठस्य परितश्चतुरस्रवया स्थिता महामायाजवनिका लंबते मेचकप्रभा
3,37,94,devyā upari hastānāṃ viṃśatidvitayordhvataḥ indragopavitānaṃ tu baddhaṃ trailokyadurlabham,देव्या उपरि हस्तानां विंशतिद्वितयोर्ध्वतः इन्द्रगोपवितानं तु बद्धं त्रैलोक्यदुर्लभम्
3,37,95,tatrālaṅkārajālaṃ tu vartamānaṃ sudurlabham madvāṇī varṇayiṣyantī kaṇṭha eva hriyā hatā,तत्रालङ्कारजालं तु वर्तमानं सुदुर्लभम् मद्वाणी वर्णयिष्यन्ती कण्ठ एव ह्रिया हता
3,37,96,saiva jānāti tatsarvaṃ tatratyamakhilaṃ guṇam manaso 'pi hi dūre tatsaubhāgyaṃ kenavarṇyate,सैव जानाति तत्सर्वं तत्रत्यमखिलं गुणम् मनसो ऽपि हि दूरे तत्सौभाग्यं केनवर्ण्यते
3,37,97,itthaṃ bhaṇḍamahādaityavadhāya lalitāṃbikā prādurbhutā cidanalāddagdhaniḥśeṣadānavā,इत्थं भण्डमहादैत्यवधाय ललितांबिका प्रादुर्भुता चिदनलाद्दग्धनिःशेषदानवा
3,37,98,divyaśilpijanaiḥ kḷptaṃ ṣoḍaśakṣetraveśanam adhiṣṭhāya śrīnagaraṃ sadā rakṣati viṣṭapam,दिव्यशिल्पिजनैः कॢप्तं षोडशक्षेत्रवेशनम् अधिष्ठाय श्रीनगरं सदा रक्षति विष्टपम्
3,37,99,itthameva prakāreṇa śrīpurāṇyanyakānyapi na bhedako 'pi vinyāso nāmamātraṃ purāṃ bhidā,इत्थमेव प्रकारेण श्रीपुराण्यन्यकान्यपि न भेदको ऽपि विन्यासो नाममात्रं पुरां भिदा
3,37,100,nānāvṛkṣamahodyānamārabhyetikrameṇa ye vadanti śrīpurakathāṃ te yānti paramāṃ gatim,नानावृक्षमहोद्यानमारभ्येतिक्रमेण ये वदन्ति श्रीपुरकथां ते यान्ति परमां गतिम्
3,37,101,ākarṇayanti pṛcchanti vicinvanti ca ye narāḥ ye pustake dhārayanti te yānti paramāṃ gatim,आकर्णयन्ति पृच्छन्ति विचिन्वन्ति च ये नराः ये पुस्तके धारयन्ति ते यान्ति परमां गतिम्
3,37,102,ye śrīpuraprakāreṇa tattatsthānavibhedataḥ kṛtvā śilpijanaiḥ sarvaṃ śrīdevyāyatanaṃ mahat saṃpādayanti ye bhaktāste yānti paramāṃ gatim,ये श्रीपुरप्रकारेण तत्तत्स्थानविभेदतः कृत्वा शिल्पिजनैः सर्वं श्रीदेव्यायतनं महत् संपादयन्ति ये भक्तास्ते यान्ति परमां गतिम्
3,38,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne gṛharājāntarakathanaṃ nāma saptatriṃśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca śrutametanmahāvṛttamāvirbhāvādikaṃ mahat bhaṇḍāsuravadhaścaiva devyāḥ śrīnagarasthitiḥ,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने गृहराजान्तरकथनं नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच श्रुतमेतन्महावृत्तमाविर्भावादिकं महत् भण्डासुरवधश्चैव देव्याः श्रीनगरस्थितिः
3,38,2,idānīṃ śrotumicchāmi tasyā matrasya sādhanam tanmantrāṇāṃ lakṣaṇaṃ ca sarvametannivedaya,इदानीं श्रोतुमिच्छामि तस्या मत्रस्य साधनम् तन्मन्त्राणां लक्षणं च सर्वमेतन्निवेदय
3,38,3,hayagrīva uvāca sarvebhyo 'pi padārthebhyaḥ śābdaṃ vastu mahattaram sarvebhyo 'pi hi śabdebhyo vedarāśirmahānmune,हयग्रीव उवाच सर्वेभ्यो ऽपि पदार्थेभ्यः शाब्दं वस्तु महत्तरम् सर्वेभ्यो ऽपि हि शब्देभ्यो वेदराशिर्महान्मुने
3,38,4,sarvebhyo 'pi hi vedebhyo vedamantrā mahattarāḥ sarvebhyo vedamantrebhyo viṣṇumantrā mahattarāḥ,सर्वेभ्यो ऽपि हि वेदेभ्यो वेदमन्त्रा महत्तराः सर्वेभ्यो वेदमन्त्रेभ्यो विष्णुमन्त्रा महत्तराः
3,38,5,tebhyo 'pi daurgamantrāstu mahānto munipuṅgava tebhyo gāṇapatā mantrā mune vīrya mahattarāḥ,तेभ्यो ऽपि दौर्गमन्त्रास्तु महान्तो मुनिपुङ्गव तेभ्यो गाणपता मन्त्रा मुने वीर्य महत्तराः
3,38,6,tebhyo 'pyarkasya mantrāstu tebhyaḥ śaivā mahattarāḥ tebhyo 'pi lakṣmīmantrāstu tebhyaḥ sārasvatā varāḥ,तेभ्यो ऽप्यर्कस्य मन्त्रास्तु तेभ्यः शैवा महत्तराः तेभ्यो ऽपि लक्ष्मीमन्त्रास्तु तेभ्यः सारस्वता वराः
3,38,7,tebhyo 'pi girijāmantrāstebhyaścāmnāyabhedajāḥ sarvāmnāyamanubhyo 'pi vārāhā manavo varāḥ,तेभ्यो ऽपि गिरिजामन्त्रास्तेभ्यश्चाम्नायभेदजाः सर्वाम्नायमनुभ्यो ऽपि वाराहा मनवो वराः
3,38,8,tebhyaḥ śyāmāmanuvarā viśiṣṭā ilvalāntaka tebhyo 'pi lalitāmantrā daśabhedavibheditāḥ,तेभ्यः श्यामामनुवरा विशिष्टा इल्वलान्तक तेभ्यो ऽपि ललितामन्त्रा दशभेदविभेदिताः
3,38,9,teṣu dvau manurājau tu variṣṭhau vindhyamardana lopāmudrā kāmarāja iti khyātimupāgatau,तेषु द्वौ मनुराजौ तु वरिष्ठौ विन्ध्यमर्दन लोपामुद्रा कामराज इति ख्यातिमुपागतौ
3,38,10,hrādistu lopāmudrā syātkāmarājastu kādikāḥ haṃsādervācyatāṃ yātāḥ kāmarājo mahesvaraḥ,ह्रादिस्तु लोपामुद्रा स्यात्कामराजस्तु कादिकाः हंसादेर्वाच्यतां याताः कामराजो महेस्वरः
3,38,11,smarādervācyatāṃ yātā devī śrīlalitāṃbikā hādikādyormantrayostu bhedo varṇatrayodbhavaḥ,स्मरादेर्वाच्यतां याता देवी श्रीललितांबिका हादिकाद्योर्मन्त्रयोस्तु भेदो वर्णत्रयोद्भवः
3,38,12,tyośca kāmarājo 'yaṃ siddhido bhaktiśālinām śivena śaktyā kāmena kṣityā caiva tu māyayā,त्योश्च कामराजो ऽयं सिद्धिदो भक्तिशालिनाम् शिवेन शक्त्या कामेन क्षित्या चैव तु मायया
3,38,13,haṃsena bhṛguṇā caiva kāmena śaśimaulinā śakreṇa bhuvaneśena candreṇa ca manobhuvā,हंसेन भृगुणा चैव कामेन शशिमौलिना शक्रेण भुवनेशेन चन्द्रेण च मनोभुवा
3,38,14,kṣityā hṛllekhayā caiva prokto haṃsādimantrarāṭ kāmādimantrarājastu smarayoniḥ śriyo mukhe,क्षित्या हृल्लेखया चैव प्रोक्तो हंसादिमन्त्रराट् कामादिमन्त्रराजस्तु स्मरयोनिः श्रियो मुखे
3,38,15,pañcatrikamahāvidyā lalitāṃbā pravācikām ye yajanti mahābhāgāsteṣāṃ sarvatra siddhaye,पञ्चत्रिकमहाविद्या ललितांबा प्रवाचिकाम् ये यजन्ति महाभागास्तेषां सर्वत्र सिद्धये
3,38,16,sadgurostu manuṃ prāpya tripañcārṇapariṣkṛtam samyaksaṃsādhayedvidvānvakṣyamāṇaprakārataḥ,सद्गुरोस्तु मनुं प्राप्य त्रिपञ्चार्णपरिष्कृतम् सम्यक्संसाधयेद्विद्वान्वक्ष्यमाणप्रकारतः
3,38,17,tatkrameṇa pravakṣyāmi sāvadhāno mune śṛṇu prātarutthāya śirasismṛtvā kamalamujjvalam,तत्क्रमेण प्रवक्ष्यामि सावधानो मुने शृणु प्रातरुत्थाय शिरसिस्मृत्वा कमलमुज्ज्वलम्
3,38,18,sahasrapatraśobhāḍhyaṃ sakeśarasukarṇikam tatra śrīmadguruṃ dhvātvā prasannaṃ karuṇāmayam,सहस्रपत्रशोभाढ्यं सकेशरसुकर्णिकम् तत्र श्रीमद्गुरुं ध्वात्वा प्रसन्नं करुणामयम्
3,38,19,tatobahirvinirgatya kuryācchaucādikāḥ kriyāḥ athāgatya ca tailena sāmodena vilepitaḥ,ततोबहिर्विनिर्गत्य कुर्याच्छौचादिकाः क्रियाः अथागत्य च तैलेन सामोदेन विलेपितः
3,38,20,udvartitaśca susnātaḥ śuddhenoṣṇena vāriṇā āpo nisargataḥ pūtāḥ kiṃ punarvahnisaṃyutāḥ tasmāduṣṇodake snāyāttadabhāve yathodakam,उद्वर्तितश्च सुस्नातः शुद्धेनोष्णेन वारिणा आपो निसर्गतः पूताः किं पुनर्वह्निसंयुताः तस्मादुष्णोदके स्नायात्तदभावे यथोदकम्
3,38,21,paridhāya paṭau śuddhe kausumbhau vātha vāruṇau ācamya prayato vidvānhṛdi dhyāyanparāṃbikām,परिधाय पटौ शुद्धे कौसुम्भौ वाथ वारुणौ आचम्य प्रयतो विद्वान्हृदि ध्यायन्परांबिकाम्
3,38,22,ūrdhvapuṇḍraṃ tripuṇḍaṃ vā paṭṭavardhanameva vā agastyapatrākāraṃ vā dhṛtvā bhāle nijocitam antarhitaśca śuddhātmā sandhyāvandanamācaret,ऊर्ध्वपुण्ड्रं त्रिपुण्डं वा पट्टवर्धनमेव वा अगस्त्यपत्राकारं वा धृत्वा भाले निजोचितम् अन्तर्हितश्च शुद्धात्मा सन्ध्यावन्दनमाचरेत्
3,38,23,aśvatthapatrākāreṇa pātreṇa sakuśākṣatam sapuṣpacandanaṃ cārdhyaṃ mārtaṇḍāya samutkṣipet,अश्वत्थपत्राकारेण पात्रेण सकुशाक्षतम् सपुष्पचन्दनं चार्ध्यं मार्तण्डाय समुत्क्षिपेत्
3,38,24,tathārdhyabhāvadevatvāllalitāyai trirardhyakam tarppayitvā yathāśakti mūlena laliteśvarīm,तथार्ध्यभावदेवत्वाल्ललितायै त्रिरर्ध्यकम् तर्प्पयित्वा यथाशक्ति मूलेन ललितेश्वरीम्
3,38,25,devarṣipitṛvargāṃśca tarpayitvā vidhānataḥ divākaramupāsthāya devīṃ ca ravibimbagām,देवर्षिपितृवर्गांश्च तर्पयित्वा विधानतः दिवाकरमुपास्थाय देवीं च रविबिम्बगाम्
3,38,26,maunī viśuddhahṛdayaḥ praviśya makhamandiram cārukarpūrakastūrīcandanādivilepitaḥ,मौनी विशुद्धहृदयः प्रविश्य मखमन्दिरम् चारुकर्पूरकस्तूरीचन्दनादिविलेपितः
3,38,27,bhūṣaṇairbhūṣitāṅgaśca cāruśṛṅgāraveṣadhṛk āmodikusumasragbhiravataṃsitakuntalaḥ,भूषणैर्भूषिताङ्गश्च चारुशृङ्गारवेषधृक् आमोदिकुसुमस्रग्भिरवतंसितकुन्तलः
3,38,28,saṃkalpabhūṣaṇo vātha yathāvibhavabhūṣaṇaḥ pūjākhaṇḍe vakṣyamāṇānkṛtvā nyāsānanukramāt,संकल्पभूषणो वाथ यथाविभवभूषणः पूजाखण्डे वक्ष्यमाणान्कृत्वा न्यासाननुक्रमात्
3,38,29,mṛdvāsane samāsīno dhyāyecchrīnagaraṃ mahat nānāvṛkṣamahodyānamārabhya lalitāvadhi,मृद्वासने समासीनो ध्यायेच्छ्रीनगरं महत् नानावृक्षमहोद्यानमारभ्य ललितावधि
3,38,30,dhyāyecchrīnagaraṃ divyaṃ bahirantarataḥ śuciḥ pūjākhaṇḍoktamārgema pūjāṃ kṛtvā vilakṣaṇaḥ,ध्यायेच्छ्रीनगरं दिव्यं बहिरन्तरतः शुचिः पूजाखण्डोक्तमार्गेम पूजां कृत्वा विलक्षणः
3,38,31,akṣamālāṃ samādāya candrakastūrivāsitām udaṅmukhaḥ prāṅkho vā japetsiṃhāsaneśvarīm ṣaṭtriṃśallakṣasaṃkhyāṃ tu japedvidyā prasīdati,अक्षमालां समादाय चन्द्रकस्तूरिवासिताम् उदङ्मुखः प्राङ्खो वा जपेत्सिंहासनेश्वरीम् षट्त्रिंशल्लक्षसंख्यां तु जपेद्विद्या प्रसीदति
3,38,32,taddaśāṃśastu homaḥ syāttaddaśāṃśaṃ ca tarpaṇam taddaśāṃśaṃ brāhmaṇānāṃ bhojanaṃ samudīritam,तद्दशांशस्तु होमः स्यात्तद्दशांशं च तर्पणम् तद्दशांशं ब्राह्मणानां भोजनं समुदीरितम्
3,38,33,evaṃ sa siddhamantrastu kuryātkāmyajapaṃ punaḥ lakṣamātraṃ japitvā tu manuṣyānvaśamānayet,एवं स सिद्धमन्त्रस्तु कुर्यात्काम्यजपं पुनः लक्षमात्रं जपित्वा तु मनुष्यान्वशमानयेत्
3,38,34,lakṣadvitayajāpyena nārīḥ sarvā vaśaṃ nayet lakṣatritayajāpena sarvānvaśayate nṛpān,लक्षद्वितयजाप्येन नारीः सर्वा वशं नयेत् लक्षत्रितयजापेन सर्वान्वशयते नृपान्
3,38,35,caturlakṣajape jāte kṣubhyanti phaṇikanyakāḥ pañcalakṣajape jāte sarvāḥ pātālayoṣitaḥ,चतुर्लक्षजपे जाते क्षुभ्यन्ति फणिकन्यकाः पञ्चलक्षजपे जाते सर्वाः पातालयोषितः
3,38,36,bhūlokasundarīvargo vaśyaḥṣaḍlakṣajāpataḥ kṣubhyanti sapta lakṣeṇa svargalokamṛgīdṛśaḥ,भूलोकसुन्दरीवर्गो वश्यःषड्लक्षजापतः क्षुभ्यन्ति सप्त लक्षेण स्वर्गलोकमृगीदृशः
3,38,37,devayonibhavāḥ sarve 'pyaṣṭalakṣajapādvaśāḥ navalakṣeṇa gīrvāṇā nakhilānvaśamānayet,देवयोनिभवाः सर्वे ऽप्यष्टलक्षजपाद्वशाः नवलक्षेण गीर्वाणा नखिलान्वशमानयेत्
3,38,38,lakṣaikādaśajāpyena brahmaviṣṇumaheśvarān lakṣadvādaśajāpena siddhīraṣṭau vaśaṃ nayet,लक्षैकादशजाप्येन ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् लक्षद्वादशजापेन सिद्धीरष्टौ वशं नयेत्
3,38,39,indrasyendratvametena mantreṇa hyabhavatpurā viṣṇorviṣṇutvametena śivasya śivatāmunā,इन्द्रस्येन्द्रत्वमेतेन मन्त्रेण ह्यभवत्पुरा विष्णोर्विष्णुत्वमेतेन शिवस्य शिवतामुना
3,38,40,indoścandratvametena bhānorbhāskaratāmunā sarvāsāṃ devatānāṃ ca tāstāḥ siddhaya ujjvalāḥ anena mantrarājena jātā ityavadhāraya,इन्दोश्चन्द्रत्वमेतेन भानोर्भास्करतामुना सर्वासां देवतानां च तास्ताः सिद्धय उज्ज्वलाः अनेन मन्त्रराजेन जाता इत्यवधारय
3,38,41,etanmantrasya jāpī tu sarvapāpavivarjitaḥ trailokyasundarākāro manmathasyāpi mohakṛt,एतन्मन्त्रस्य जापी तु सर्वपापविवर्जितः त्रैलोक्यसुन्दराकारो मन्मथस्यापि मोहकृत्
3,38,42,sarvābhiḥ siddhibhiryuktaḥ sarvajñaḥ sarvapūjitaḥ darśanādeva sarvaṣāmantarālasya pūrakaḥ,सर्वाभिः सिद्धिभिर्युक्तः सर्वज्ञः सर्वपूजितः दर्शनादेव सर्वषामन्तरालस्य पूरकः
3,38,43,vācā vācaspatisamaḥ śriyā śrīpatisānabhaḥ bale marutsamānaḥ syātsthiratve himavāniva,वाचा वाचस्पतिसमः श्रिया श्रीपतिसानभः बले मरुत्समानः स्यात्स्थिरत्वे हिमवानिव
3,38,44,aunnatye merutulyaḥ syādgāṃbhīryeṇa mahārṇavaḥ kṣaṇātkṣobhakaro mūrtyā grāmapallīpurādiṣu,औन्नत्ये मेरुतुल्यः स्याद्गांभीर्येण महार्णवः क्षणात्क्षोभकरो मूर्त्या ग्रामपल्लीपुरादिषु
3,38,45,īṣadbhūbhaṅgamātreṇa stambhako jṛṃbhakastathā uccāṭako mohakaśca mārako duṣṭacetasām,ईषद्भूभङ्गमात्रेण स्तम्भको जृंभकस्तथा उच्चाटको मोहकश्च मारको दुष्टचेतसाम्
3,38,46,kruddhaḥ prasīdati haṭhāttasya darśanaharṣitaḥ aṣṭādaśasu vidyāsu nirūḍhimabhigacchati,क्रुद्धः प्रसीदति हठात्तस्य दर्शनहर्षितः अष्टादशसु विद्यासु निरूढिमभिगच्छति
3,38,47,mandākinīpūrasamā madhurā tasya bhāratī na tasyāviditaṃ kiñcitsarvaśāstreṣu kumbhaja,मन्दाकिनीपूरसमा मधुरा तस्य भारती न तस्याविदितं किञ्चित्सर्वशास्त्रेषु कुम्भज
3,38,48,darśanāni ca sarvāṇi kartu khaṇḍayituṃ paṭuḥ tattvañjānāti nikhilaṃ sarvajñatvaṃ ca gacchati,दर्शनानि च सर्वाणि कर्तु खण्डयितुं पटुः तत्त्वञ्जानाति निखिलं सर्वज्ञत्वं च गच्छति
3,38,49,sadā dayārdrahṛdayaṃ tasya sarveṣu jantuṣu tatkopāgnerviṣayatāṃ gantuṃ nālaṃ jagattrayī,सदा दयार्द्रहृदयं तस्य सर्वेषु जन्तुषु तत्कोपाग्नेर्विषयतां गन्तुं नालं जगत्त्रयी
3,38,50,tasya darśanavelāyāṃ ślathannīvīnibandhanāḥ viśrastaraśanābandhā galatkuṇḍalasañcayāḥ,तस्य दर्शनवेलायां श्लथन्नीवीनिबन्धनाः विश्रस्तरशनाबन्धा गलत्कुण्डलसञ्चयाः
3,38,51,gharmavārikaṇaśreṇīmuktābhūṣitamūrtayaḥ atyantarāgataralavyāpāranayanāñcalāḥ,घर्मवारिकणश्रेणीमुक्ताभूषितमूर्तयः अत्यन्तरागतरलव्यापारनयनाञ्चलाः
3,38,52,sraṃsamānakarāṃbhojamaṇikaṅkaṇapaṅktayaḥ ūrustambhena niṣpandā namitāsyāśca lajjayā,स्रंसमानकरांभोजमणिकङ्कणपङ्क्तयः ऊरुस्तम्भेन निष्पन्दा नमितास्याश्च लज्जया
3,38,53,dravatkandarpasadanāḥ pulakāṅkurabhūṣaṇāḥ anyamākāramiva ca prāptā mānasajanmanā,द्रवत्कन्दर्पसदनाः पुलकाङ्कुरभूषणाः अन्यमाकारमिव च प्राप्ता मानसजन्मना
3,38,54,dīpyamānā ivoddāmarāgajvālākadaṃbakaiḥ vīkṣyamāṇā ivānaṅgaśarapāvakavṛṣṭibhiḥ,दीप्यमाना इवोद्दामरागज्वालाकदंबकैः वीक्ष्यमाणा इवानङ्गशरपावकवृष्टिभिः
3,38,55,utkaṇṭhayā tudyamānāḥ khidyamānā tanūṣmaṇā sicyamānāḥ śramajalaiḥ śucyamānāśca lajjayā,उत्कण्ठया तुद्यमानाः खिद्यमाना तनूष्मणा सिच्यमानाः श्रमजलैः शुच्यमानाश्च लज्जया
3,38,56,kulaṃ jātiṃ ca śīlaṃ ca lajjāṃ ca parivārakam lokādbhayaṃ bandhubhayaṃ paralokabhaye tathā,कुलं जातिं च शीलं च लज्जां च परिवारकम् लोकाद्भयं बन्धुभयं परलोकभये तथा
3,38,57,muñcantyo hṛdi yācantyo bhavanti hariṇīdṛśaḥ araṇye pattane vāpi devālayamaṭheṣu vā yatra kutrāpi tiṣṭhantaṃ taṃ dhāvanti mṛgīdṛśaḥ,मुञ्चन्त्यो हृदि याचन्त्यो भवन्ति हरिणीदृशः अरण्ये पत्तने वापि देवालयमठेषु वा यत्र कुत्रापि तिष्ठन्तं तं धावन्ति मृगीदृशः
3,38,58,atyāhato yathaivāṃbhobindurbhramati puṣkare tadvadbhramanti cittāni darśane tasya subhruvām,अत्याहतो यथैवांभोबिन्दुर्भ्रमति पुष्करे तद्वद्भ्रमन्ति चित्तानि दर्शने तस्य सुभ्रुवाम्
3,38,59,vinītānavanītānāṃ vidrāvaṇamahāphalam taṃ sevante samastānāṃ vidyānāmapi paṅktayaḥ,विनीतानवनीतानां विद्रावणमहाफलम् तं सेवन्ते समस्तानां विद्यानामपि पङ्क्तयः
3,38,60,candrārkamaṇḍaladvandvakucamaṇḍalaśobhinī triloke lalanā tasya darśanādanurajyati anyāsāṃ tu varākīṇāṃ vaktavyaṃ kiṃ tapodhana,चन्द्रार्कमण्डलद्वन्द्वकुचमण्डलशोभिनी त्रिलोके ललना तस्य दर्शनादनुरज्यति अन्यासां तु वराकीणां वक्तव्यं किं तपोधन
3,38,61,pattaneṣu ca vīthīṣu catvareṣu vaneṣu ca tatkīrtighoṣaṇā puṇyā sadā dyusaddrumāyate,पत्तनेषु च वीथीषु चत्वरेषु वनेषु च तत्कीर्तिघोषणा पुण्या सदा द्युसद्द्रुमायते
3,38,62,tasya darśanataḥ pāpa jālaṃ naśyati pāpinām tadguṇā eva ghokṣyante sarvatra kavipuṅgavaiḥ,तस्य दर्शनतः पाप जालं नश्यति पापिनाम् तद्गुणा एव घोक्ष्यन्ते सर्वत्र कविपुङ्गवैः
3,38,63,bhinnairvarṇairāyudhaiśca bhinnairvāhanabhūṣaṇaiḥ ye dhyāyanti mahādevīṃ tāstāḥ siddhīrbhañjati te,भिन्नैर्वर्णैरायुधैश्च भिन्नैर्वाहनभूषणैः ये ध्यायन्ति महादेवीं तास्ताः सिद्धीर्भञ्जति ते
3,38,64,manorādimakhaṇḍastu kundendudhavaladyutiḥ ahaścakre jvalajjvālaścintanīyastu mūlake,मनोरादिमखण्डस्तु कुन्देन्दुधवलद्युतिः अहश्चक्रे ज्वलज्ज्वालश्चिन्तनीयस्तु मूलके
3,38,65,indragopaka saṃkāśo dvitīyo manukhaṇḍakaḥ nībhālanīye 'haścakre ābālāntajvalacchikhaḥ,इन्द्रगोपक संकाशो द्वितीयो मनुखण्डकः नीभालनीये ऽहश्चक्रे आबालान्तज्वलच्छिखः
3,38,66,atha bālādipadmasthadvidalāṃbujakoṭare nībhālanīyastārtīyakhaṇḍo duritakhaṇḍakaḥ,अथ बालादिपद्मस्थद्विदलांबुजकोटरे नीभालनीयस्तार्तीयखण्डो दुरितखण्डकः
3,38,67,muktā dhyeyā śaśijotsnā dhavalākṛtiraṃbikā raktasaṃdhyakarociḥ syādvaśīkaraṇakarmaṇi,मुक्ता ध्येया शशिजोत्स्ना धवलाकृतिरंबिका रक्तसंध्यकरोचिः स्याद्वशीकरणकर्मणि
3,38,68,sarvasaṃpattilābhe tu śyāmalāṅgī vicintyate nīlā ca mūkīkaraṇe pītā staṃbhanakarmaṇi,सर्वसंपत्तिलाभे तु श्यामलाङ्गी विचिन्त्यते नीला च मूकीकरणे पीता स्तंभनकर्मणि
3,38,69,kavitve viśadākārā sphaṭikopalanirmalā dhanalābhe suvarṇābhā cintyate lalitāṃbikā,कवित्वे विशदाकारा स्फटिकोपलनिर्मला धनलाभे सुवर्णाभा चिन्त्यते ललितांबिका
3,38,70,āmūlamābrahmabilaṃ jvalanmāṇikyadīpavat ye dhyāyanti mahāpuñjaṃ te syuḥ saṃsiddhasiddhayaḥ,आमूलमाब्रह्मबिलं ज्वलन्माणिक्यदीपवत् ये ध्यायन्ति महापुञ्जं ते स्युः संसिद्धसिद्धयः
3,38,71,evaṃ bahuprakāreṇa dhyānabhedena kumbhaja nibhālayantaḥ śrīdevīṃ bhajanti mahatīṃ śriyam prāpyate sadbhirevaiṣā nāsadbhistu kadācana,एवं बहुप्रकारेण ध्यानभेदेन कुम्भज निभालयन्तः श्रीदेवीं भजन्ति महतीं श्रियम् प्राप्यते सद्भिरेवैषा नासद्भिस्तु कदाचन
3,38,72,yaistu taptaṃ tapastīvraṃ tairevātmani dhyāyate tasya no paścimaṃ janma svayaṃ yo vā na śaṅkaraḥ na tena labhyate vidyā lalitā parameśvarī,यैस्तु तप्तं तपस्तीव्रं तैरेवात्मनि ध्यायते तस्य नो पश्चिमं जन्म स्वयं यो वा न शङ्करः न तेन लभ्यते विद्या ललिता परमेश्वरी
3,38,73,vaṃśe tu yasya kasyāpi bhavedeṣa manuryadi tadvaṃśyāḥ sarva eva syurmuktāstṛptā na saṃśayaḥ,वंशे तु यस्य कस्यापि भवेदेष मनुर्यदि तद्वंश्याः सर्व एव स्युर्मुक्तास्तृप्ता न संशयः
3,38,74,guptādguptataraivaiṣā sarvaśāstreṣu niścitā vedāḥ samastaśāstrāṇi stuvanti laliteśvarīm,गुप्ताद्गुप्ततरैवैषा सर्वशास्त्रेषु निश्चिता वेदाः समस्तशास्त्राणि स्तुवन्ति ललितेश्वरीम्
3,38,75,paramātmeyameva syādiyameva parā gatiḥ iyameva mahattīrthamiyameva mahatphalam,परमात्मेयमेव स्यादियमेव परा गतिः इयमेव महत्तीर्थमियमेव महत्फलम्
3,38,76,imāṃ gāyanti munayo dhyāyanti sanakādayaḥ arcantīmāṃ suraśreṣṭhā brahmādyāḥ pañcasiddhidām,इमां गायन्ति मुनयो ध्यायन्ति सनकादयः अर्चन्तीमां सुरश्रेष्ठा ब्रह्माद्याः पञ्चसिद्धिदाम्
3,38,77,na prāpyate kucāritraiḥ kutsitaiḥ kuṭilāśayaiḥ daivabāhyairvṛthātarkairvṛthā vibhrānta buddhibhiḥ,न प्राप्यते कुचारित्रैः कुत्सितैः कुटिलाशयैः दैवबाह्यैर्वृथातर्कैर्वृथा विभ्रान्त बुद्धिभिः
3,38,78,naṣṭairaśīlairucchiṣṭaiḥ kulabhraṣṭaiśca niṣṭhuraiḥ darśanadveṣibhiḥ pāpaśīlairācāranindakaiḥ,नष्टैरशीलैरुच्छिष्टैः कुलभ्रष्टैश्च निष्ठुरैः दर्शनद्वेषिभिः पापशीलैराचारनिन्दकैः
3,38,79,uddhatairuddhatālāpairdāṃbhikairatimānibhiḥ etādṛśānāṃ martyānāṃ devānāṃ cātidurlabhā,उद्धतैरुद्धतालापैर्दांभिकैरतिमानिभिः एतादृशानां मर्त्यानां देवानां चातिदुर्लभा
3,38,80,devatānāṃ ca pūjyatvamasyāḥ proktaṃ ghaṭodbhava bhaṇḍāsura vadhāyaiṣā prādurbhūtā cidagnitaḥ,देवतानां च पूज्यत्वमस्याः प्रोक्तं घटोद्भव भण्डासुर वधायैषा प्रादुर्भूता चिदग्नितः
3,38,81,mahātripurasundaryā sūrtistejovijṛṃbhitā kāmākṣīti vidhātrā tu prastutā laliteśvarī,महात्रिपुरसुन्दर्या सूर्तिस्तेजोविजृंभिता कामाक्षीति विधात्रा तु प्रस्तुता ललितेश्वरी
3,38,82,dhyāyataḥ parayā bhaktyā tāṃ parāṃ lalitāṃbikām sadāśivasya manaso lālanāllalitābhidhā,ध्यायतः परया भक्त्या तां परां ललितांबिकाम् सदाशिवस्य मनसो लालनाल्ललिताभिधा
3,38,83,yadyatkṛtavatī kṛtyaṃ tatsarvaṃ viniveditam pūjāvidhānamakhilaṃ śāstroktenaiva vartmanā khaṇḍāntare vadiṣyāmi tadvilāsaṃ mahādbhutam,यद्यत्कृतवती कृत्यं तत्सर्वं विनिवेदितम् पूजाविधानमखिलं शास्त्रोक्तेनैव वर्त्मना खण्डान्तरे वदिष्यामि तद्विलासं महाद्भुतम्
3,39,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne mantrarājasādhanaprakārakathanannāmāṣṭatriṃśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca anādyanantamavyaktaṃ vyaktānāmādikāraṇam ānandabodhaikarasaṃ tanmahanmanmahe mahaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने मन्त्रराजसाधनप्रकारकथनन्नामाष्टत्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच अनाद्यनन्तमव्यक्तं व्यक्तानामादिकारणम् आनन्दबोधैकरसं तन्महन्मन्महे महः
3,39,2,aśvānana mahāprājña vedavedāntavittama śrutametanmahāpuṇyaṃ lalitākhyānamuttamam,अश्वानन महाप्राज्ञ वेदवेदान्तवित्तम श्रुतमेतन्महापुण्यं ललिताख्यानमुत्तमम्
3,39,3,sarvapūjyā tvayā proktā tripurā paradevatā pāśāṅkuśadhanurbāṇa pariṣkṛtacaturbhujā,सर्वपूज्या त्वया प्रोक्ता त्रिपुरा परदेवता पाशाङ्कुशधनुर्बाण परिष्कृतचतुर्भुजा
3,39,4,tasyā mantramiti proktaṃ śrīcakraṃ cakrūṣaṇam navāvaraṇamīśānī śrīparasyādhidaivatam,तस्या मन्त्रमिति प्रोक्तं श्रीचक्रं चक्रूषणम् नवावरणमीशानी श्रीपरस्याधिदैवतम्
3,39,5,kāñcīpure pavitre 'sminmahīmaṇḍalamaṇḍale keyaṃ vibhāti kalyāṇī kāmākṣītyabhiviśrutā,काञ्चीपुरे पवित्रे ऽस्मिन्महीमण्डलमण्डले केयं विभाति कल्याणी कामाक्षीत्यभिविश्रुता
3,39,6,dvibhujā vividhollāsavilasattanuvallarī adṛṣṭapūrvasaindaryā parajyotirmayī parā,द्विभुजा विविधोल्लासविलसत्तनुवल्लरी अदृष्टपूर्वसैन्दर्या परज्योतिर्मयी परा
3,39,7,sūta uvāca agastyenaivamuktaḥ sanparānandādṛtekṣaṇaḥ dhyāyaṃstacca paraṃ tejo hayagrīvo mahāmanāḥ iti dhyātvā namaskṛtya tamagastyamathābravīt,सूत उवाच अगस्त्येनैवमुक्तः सन्परानन्दादृतेक्षणः ध्यायंस्तच्च परं तेजो हयग्रीवो महामनाः इति ध्यात्वा नमस्कृत्य तमगस्त्यमथाब्रवीत्
3,39,8,hayagrīva uvāca rahasyaṃ saṃpravakṣyāmi lopāmudrāpate śṛṇu,हयग्रीव उवाच रहस्यं संप्रवक्ष्यामि लोपामुद्रापते शृणु
3,39,9,ādyā yāṇutarā sā syāccitparā tvādikāraṇam antākhyeti tathā proktā svarūpāttattvacintakaiḥ,आद्या याणुतरा सा स्याच्चित्परा त्वादिकारणम् अन्ताख्येति तथा प्रोक्ता स्वरूपात्तत्त्वचिन्तकैः
3,39,10,dvitīyābhūttataḥ śuddhaparādvibhujasaṃyutā dakṣahaste yogamudrāṃ vāmahaste tu pustakam,द्वितीयाभूत्ततः शुद्धपराद्विभुजसंयुता दक्षहस्ते योगमुद्रां वामहस्ते तु पुस्तकम्
3,39,11,bibhratī himakundendumuktāsamavapurdyutiḥ parāparā tṛtīyā syādbā lārkāyutasaṃmitā,बिभ्रती हिमकुन्देन्दुमुक्तासमवपुर्द्युतिः परापरा तृतीया स्याद्बा लार्कायुतसंमिता
3,39,12,sarvābharaṇasaṃyuktā daśahastadhṛtāmbujā vāmorunyastahastā vā kirīṭārdhendubhūṣaṇā,सर्वाभरणसंयुक्ता दशहस्तधृताम्बुजा वामोरुन्यस्तहस्ता वा किरीटार्धेन्दुभूषणा
3,39,13,paścāccaturbhujā jātā sā parā tripurāruṇā pāśāṅkuśekṣukodaṇḍapañcabāṇalasatkarā,पश्चाच्चतुर्भुजा जाता सा परा त्रिपुरारुणा पाशाङ्कुशेक्षुकोदण्डपञ्चबाणलसत्करा
3,39,14,lalitā saiva kāmākṣī kāñcyāṃ vyaktimupāgatā sarasvatīramāgauryastāmevādyāmupāsate,ललिता सैव कामाक्षी काञ्च्यां व्यक्तिमुपागता सरस्वतीरमागौर्यस्तामेवाद्यामुपासते
3,39,15,netradvayaṃ maheśasya kāśīkāñjīpuradvayam,नेत्रद्वयं महेशस्य काशीकाञ्जीपुरद्वयम्
3,39,16,vikhyātaṃ vaiṣṇavaṃ kṣetraṃ śivasāṃnidhya kārakam kāñcīkṣetre purā dhātā sarvalokapitāmahaḥ,विख्यातं वैष्णवं क्षेत्रं शिवसांनिध्य कारकम् काञ्चीक्षेत्रे पुरा धाता सर्वलोकपितामहः
3,39,17,śrīdevīdarśanāyaiva tapastepe suduṣkaram ātmaikadhyānayuktasya tasyavratavato mune,श्रीदेवीदर्शनायैव तपस्तेपे सुदुष्करम् आत्मैकध्यानयुक्तस्य तस्यव्रतवतो मुने
3,39,18,prādurāsītpuro lakṣmīḥ padmahastā parātparā padmāsane ca tiṣṭhantī viṣṇunā jiṣṇunā saha,प्रादुरासीत्पुरो लक्ष्मीः पद्महस्ता परात्परा पद्मासने च तिष्ठन्ती विष्णुना जिष्णुना सह
3,39,19,sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā sarvābharaṇabhūṣitā siṃhāsaneśvarī khyātā sarvalokaikarakṣiṇī,सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणभूषिता सिंहासनेश्वरी ख्याता सर्वलोकैकरक्षिणी
3,39,20,tāṃ dṛṣṭvādbhutasaindaryāṃ parajyotirmayīṃ parām ādilakṣmīmiti khyātāṃ sarveṣāṃ hṛdaye sthitām,तां दृष्ट्वाद्भुतसैन्दर्यां परज्योतिर्मयीं पराम् आदिलक्ष्मीमिति ख्यातां सर्वेषां हृदये स्थिताम्
3,39,21,yāmāhustripurāmeva brahmaviṣṇavīśamātaram kāmākṣīti prasiddhāṃ tāmastau ṣītpurmabhaktimān,यामाहुस्त्रिपुरामेव ब्रह्मविष्णवीशमातरम् कामाक्षीति प्रसिद्धां तामस्तौ षीत्पुर्मभक्तिमान्
3,39,22,brahmovāca jaya devi jaganmātarjaya tripurasundari jaya śrīnāthasahaje jaya śrīsarvamaṅgale,ब्रह्मोवाच जय देवि जगन्मातर्जय त्रिपुरसुन्दरि जय श्रीनाथसहजे जय श्रीसर्वमङ्गले
3,39,23,jaya śrīkaruṇārāśe jaya śṛṅgāranāyike jayajayedhikasiddheśi jaya yogīndravandite,जय श्रीकरुणाराशे जय शृङ्गारनायिके जयजयेधिकसिद्धेशि जय योगीन्द्रवन्दिते
3,39,24,jayajaya jagadamba nityarūpe jayajaya sannutalokasaukhyadātri jayajaya himaśailakīrtanīye jayajaya śaṅkarakāmavāmanetri,जयजय जगदम्ब नित्यरूपे जयजय सन्नुतलोकसौख्यदात्रि जयजय हिमशैलकीर्तनीये जयजय शङ्करकामवामनेत्रि
3,39,25,jagajjanmasthitidhvaṃsapidhānānugrahānmuhuḥ yā karoti svasaṅkalpāttasyai devyai namonamaḥ,जगज्जन्मस्थितिध्वंसपिधानानुग्रहान्मुहुः या करोति स्वसङ्कल्पात्तस्यै देव्यै नमोनमः
3,39,26,varṇāśramāṇāṃ sāṃkaryakāriṇaḥ pāpino janān nihantyādyātitīkṣṇāstraistasyai devyaidṛ,वर्णाश्रमाणां सांकर्यकारिणः पापिनो जनान् निहन्त्याद्यातितीक्ष्णास्त्रैस्तस्यै देव्यैदृ
3,39,27,nāgamaiśca na vedaiśca na śāstrairna ca yogibhiḥ dedyā yā ca svasaṃvedyā tasyai devyai namonamaḥ,नागमैश्च न वेदैश्च न शास्त्रैर्न च योगिभिः देद्या या च स्वसंवेद्या तस्यै देव्यै नमोनमः
3,39,28,rahasyāmnāyavedāntaistattvavidbhirmunīśvaraiḥ paraṃ brahmeti yā khyātā tasyaidṛ,रहस्याम्नायवेदान्तैस्तत्त्वविद्भिर्मुनीश्वरैः परं ब्रह्मेति या ख्याता तस्यैदृ
3,39,29,hṛdayasthāpi sarveṣāṃ yā na kenāpi dṛśyate sūkṣmavijñānarūpāyaidṛ,हृदयस्थापि सर्वेषां या न केनापि दृश्यते सूक्ष्मविज्ञानरूपायैदृ
3,39,30,brahmā viṣṇuśca rudraśca īśvaraśca sadāśivaḥ yaddhyānaikaparā nityaṃ tasyaidṛ,ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः यद्ध्यानैकपरा नित्यं तस्यैदृ
3,39,31,yaccaraṇabhaktā indrādyā yadājñāmeva bibhrati sāmrājyasaṃpadīśāyai tasyaidṛ,यच्चरणभक्ता इन्द्राद्या यदाज्ञामेव बिभ्रति साम्राज्यसंपदीशायै तस्यैदृ
3,39,32,vedā niḥśvasitaṃ yasyā vīkṣitaṃ bhūtapañcakam smitaṃ carācaraṃ viśvaṃ tasyaidṛ,वेदा निःश्वसितं यस्या वीक्षितं भूतपञ्चकम् स्मितं चराचरं विश्वं तस्यैदृ
3,39,33,sahasraśīrṣā bhogīndro dharitrīṃ tu yadājñayā dhatte sarvajanādhārāṃ tasyaidṛ,सहस्रशीर्षा भोगीन्द्रो धरित्रीं तु यदाज्ञया धत्ते सर्वजनाधारां तस्यैदृ
3,39,34,jvalatyagnistapatyarkevāto vāti yadājñayā jñānaśaktisvarūpāyai tasyaidṛ,ज्वलत्यग्निस्तपत्यर्केवातो वाति यदाज्ञया ज्ञानशक्तिस्वरूपायै तस्यैदृ
3,39,35,pañcaviṃśatitattvāni māyākañcukapañcakam yanmayaṃ munayaḥ prāhustasyaidṛ,पञ्चविंशतितत्त्वानि मायाकञ्चुकपञ्चकम् यन्मयं मुनयः प्राहुस्तस्यैदृ
3,39,36,śivaśaktīśvarāścaiva śuddhabodhaḥ sadāśivaḥ yadunmeṣavibhedāḥ syustasyaidṛ,शिवशक्तीश्वराश्चैव शुद्धबोधः सदाशिवः यदुन्मेषविभेदाः स्युस्तस्यैदृ
3,39,37,gururmantro devatā ca tathā prāṇāśca pañcadhā yā virājati cidrūpā tasyaidṛ,गुरुर्मन्त्रो देवता च तथा प्राणाश्च पञ्चधा या विराजति चिद्रूपा तस्यैदृ
3,39,38,sarvātmanāmantarātmā paramāndarūpiṇī śrīvidyeti smṛtā vā tu tasyaidṛ,सर्वात्मनामन्तरात्मा परमान्दरूपिणी श्रीविद्येति स्मृता वा तु तस्यैदृ
3,39,39,darśanāni ca sarvāṇi yadaṅgāni vidurbudhāḥ tattanniyamayūpāyai tasyai devyai namonamaḥ,दर्शनानि च सर्वाणि यदङ्गानि विदुर्बुधाः तत्तन्नियमयूपायै तस्यै देव्यै नमोनमः
3,39,40,yā bhāti sarvalokeṣu maṇimantrauṣa dhātmanā tattvopadeśarūpāyai tasyaidṛ,या भाति सर्वलोकेषु मणिमन्त्रौष धात्मना तत्त्वोपदेशरूपायै तस्यैदृ
3,39,41,deśakālapadārthātmā yadyadvastu yathā tathā tattadrūpeṇa yā bhāti tasyaidṛ,देशकालपदार्थात्मा यद्यद्वस्तु यथा तथा तत्तद्रूपेण या भाति तस्यैदृ
3,39,42,he pratibhaṭākārā kalyāṇaguṇaśālinī viśvottīrṇeti cākhyātā tasyaidṛ,हे प्रतिभटाकारा कल्याणगुणशालिनी विश्वोत्तीर्णेति चाख्याता तस्यैदृ
3,39,43,iti stutvā mahādevīṃ dhātā lokapitāmahaḥ bhūyobhūyo namaskṛtya sahasā śaraṇaṃ gataḥ,इति स्तुत्वा महादेवीं धाता लोकपितामहः भूयोभूयो नमस्कृत्य सहसा शरणं गतः
3,39,44,santuṣṭā sā tadā devī brahmāṇaṃ prekṣya saṃnatam varadā sarvalokānāṃ vṛṇīṣva varamityaśāt,सन्तुष्टा सा तदा देवी ब्रह्माणं प्रेक्ष्य संनतम् वरदा सर्वलोकानां वृणीष्व वरमित्यशात्
3,39,45,brahmovāca bhaktyā tvaddarśanenaiva kṛtārtho 'smi na saṃśayaḥ tathāpi prārthaye kiñcillokānugrahakāmyayā,ब्रह्मोवाच भक्त्या त्वद्दर्शनेनैव कृतार्थो ऽस्मि न संशयः तथापि प्रार्थये किञ्चिल्लोकानुग्रहकाम्यया
3,39,46,karmabhūmau tu loke 'sminprāyo mūḍhā ime janāḥ teṣāmanugrahārthāya nityaṃ kurvatra saṃnidhim,कर्मभूमौ तु लोके ऽस्मिन्प्रायो मूढा इमे जनाः तेषामनुग्रहार्थाय नित्यं कुर्वत्र संनिधिम्
3,39,47,tatheti tasya taṃ kāmaṃ pūrayāmāsa vedhasaḥ atha dhātā punastasyā devyā vāsamakalpayat,तथेति तस्य तं कामं पूरयामास वेधसः अथ धाता पुनस्तस्या देव्या वासमकल्पयत्
3,39,48,śrīdevīsodaraṃ natvā puṇḍarīkākṣamacyutam tatsāṃnidhyaṃ sadā kāñcyāṃ prārthayāmāsa cādṛtaḥ,श्रीदेवीसोदरं नत्वा पुण्डरीकाक्षमच्युतम् तत्सांनिध्यं सदा काञ्च्यां प्रार्थयामास चादृतः
3,39,49,tatastathā kariṣyāmītyabravīttaṃ janārdanaḥ atha tuṣṭo jagaddhātā punaḥ prāha maheśvarīm,ततस्तथा करिष्यामीत्यब्रवीत्तं जनार्दनः अथ तुष्टो जगद्धाता पुनः प्राह महेश्वरीम्
3,39,50,śivo 'pyatraiva sāṃnidhyaṃ tava prītyā karotviti atha śrītripurādakṣabhāgātkāmeśvaraḥ paraḥ,शिवो ऽप्यत्रैव सांनिध्यं तव प्रीत्या करोत्विति अथ श्रीत्रिपुरादक्षभागात्कामेश्वरः परः
3,39,51,īśānaḥsarvavidyā nāmīśvaraḥ sarvadehinām āvirāsīnmahādevaḥ sākṣācchṛṅgāranāyakaḥ,ईशानःसर्वविद्या नामीश्वरः सर्वदेहिनाम् आविरासीन्महादेवः साक्षाच्छृङ्गारनायकः
3,39,52,tataḥ punaḥ śrīkāmākṣībhālanetrakaṭākṣataḥ kācidbālā prādurāsīnmahāgaurā mahojjvalā,ततः पुनः श्रीकामाक्षीभालनेत्रकटाक्षतः काचिद्बाला प्रादुरासीन्महागौरा महोज्ज्वला
3,39,53,sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā mahālāvaṇyaśevadhiḥ atha śrīpuṇḍarīkākṣo brahmaṇā saha sādaram,सर्वशृङ्गारवेषाढ्या महालावण्यशेवधिः अथ श्रीपुण्डरीकाक्षो ब्रह्मणा सह सादरम्
3,39,54,kārayāmāsa kalyāṇamādistrīpuṃsayostayoḥ ākhaṇḍalādayo devā vasurudrādidevatāḥ,कारयामास कल्याणमादिस्त्रीपुंसयोस्तयोः आखण्डलादयो देवा वसुरुद्रादिदेवताः
3,39,55,mārkaṇḍeyādimunayo vasiṣṭhādimunīśvarāḥ yogīndrāḥ sanakādyāśca nāradādyāḥ surarṣayaḥ,मार्कण्डेयादिमुनयो वसिष्ठादिमुनीश्वराः योगीन्द्राः सनकाद्याश्च नारदाद्याः सुरर्षयः
3,39,56,vāmadevaprabhṛtayo jīvanmuktāḥ śukādayaḥ yakṣakinnara gandharvasiddhavidyādharoragāḥ,वामदेवप्रभृतयो जीवन्मुक्ताः शुकादयः यक्षकिन्नर गन्धर्वसिद्धविद्याधरोरगाः
3,39,57,gaṇāgraṇīrmahāśāstā durgādyāścaiva mātaraḥ yā yāstu devatāḥ proktāstāḥ sarvāḥ parameśvarīm,गणाग्रणीर्महाशास्ता दुर्गाद्याश्चैव मातरः या यास्तु देवताः प्रोक्तास्ताः सर्वाः परमेश्वरीम्
3,39,58,bhadrāsanavimānasthā nemuḥ prāñjalayastadā manasā nirmitaṃ dhātrā madhye nagaramadbhutam,भद्रासनविमानस्था नेमुः प्राञ्जलयस्तदा मनसा निर्मितं धात्रा मध्ये नगरमद्भुतम्
3,39,59,mandiraṃ parameśānyā manoharatamaṃ śubham śrīmatā vāsudevena sodarema maheśvaraḥ,मन्दिरं परमेशान्या मनोहरतमं शुभम् श्रीमता वासुदेवेन सोदरेम महेश्वरः
3,39,60,tatrodavoḍhatāṃ gaurīmupāgni bhagavānbhavaḥ devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha,तत्रोदवोढतां गौरीमुपाग्नि भगवान्भवः देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात ह
3,39,61,dampatyorjagatāṃ patyoḥ pāṇigrahaṇamaṅgalam ko vā varṇayituṃ śakto yadi jihvāsahasravān,दम्पत्योर्जगतां पत्योः पाणिग्रहणमङ्गलम् को वा वर्णयितुं शक्तो यदि जिह्वासहस्रवान्
3,39,62,ādiśrīmandirasyāsya vāyubhāge maheśituḥ vistṛtaṃ bhuvanaśreṣṭhaṃ kalpitaṃ parameṣṭhinā,आदिश्रीमन्दिरस्यास्य वायुभागे महेशितुः विस्तृतं भुवनश्रेष्ठं कल्पितं परमेष्ठिना
3,39,63,śrīgṛhasyāgnibhāge tu vicitraṃ viṣṇumandiram itthaṃ tā devatāstatra tisraḥ sannihitāḥ sadā,श्रीगृहस्याग्निभागे तु विचित्रं विष्णुमन्दिरम् इत्थं ता देवतास्तत्र तिस्रः सन्निहिताः सदा
3,39,64,tadā pradakṣiṇīkṛtya tatparau dampatī tu tau prāptau sabhāvanāgāraṃ tadā vidhijanārdanau,तदा प्रदक्षिणीकृत्य तत्परौ दम्पती तु तौ प्राप्तौ सभावनागारं तदा विधिजनार्दनौ
3,39,65,samāgamya ca sabhyānāṃ samāstānāṃyathāvidhi saṃskāraṃ vaidikairmantraiḥ kathayāmāsaturmudā,समागम्य च सभ्यानां समास्तानांयथाविधि संस्कारं वैदिकैर्मन्त्रैः कथयामासतुर्मुदा
3,39,66,ādyādilakṣmīḥ sarveṣāṃ purataḥ śrīpareśvarī virañciṃ dakṣiṇenākṣṇā vāmena harimaikṣata,आद्यादिलक्ष्मीः सर्वेषां पुरतः श्रीपरेश्वरी विरञ्चिं दक्षिणेनाक्ष्णा वामेन हरिमैक्षत
3,39,67,kā nāma vāṇī mā nāma kamalā te ubhe tataḥ prādurbhūte prabhāpuñje pañjarānta iva sthite,का नाम वाणी मा नाम कमला ते उभे ततः प्रादुर्भूते प्रभापुञ्जे पञ्जरान्त इव स्थिते
3,39,68,śrīdevatānamacchīrṣabaddhāñjalipuṭāvubhau jaya kāmākṣikāmākṣītyūcatustāṃ praṇematuḥ,श्रीदेवतानमच्छीर्षबद्धाञ्जलिपुटावुभौ जय कामाक्षिकामाक्षीत्यूचतुस्तां प्रणेमतुः
3,39,69,mūrte ca gaṅgāyamune tatra sevārthamāgate tisraḥ koṭyor'dhakoṭī ca yā yāstīr thādhidevatāḥ,मूर्ते च गङ्गायमुने तत्र सेवार्थमागते तिस्रः कोट्योर्ऽधकोटी च या यास्तीर् थाधिदेवताः
3,39,70,sevārthaṃ tripurāṃbā yāstāstāḥ sarvāḥ samāgatāḥ tadā karābhyāmādāya cāmare bhāratīśriyau śrīdevīmupatasthāte vījayantyau yathocitam,सेवार्थं त्रिपुरांबा यास्तास्ताः सर्वाः समागताः तदा कराभ्यामादाय चामरे भारतीश्रियौ श्रीदेवीमुपतस्थाते वीजयन्त्यौ यथोचितम्
3,39,71,anarghyaratnakhacitakiṅkiṇīcitadorlate ādiśrīnayanotpanne te ubhe bhāratīśriyau,अनर्घ्यरत्नखचितकिङ्किणीचितदोर्लते आदिश्रीनयनोत्पन्ने ते उभे भारतीश्रियौ
3,39,72,saṃvīkṣya sarvajanatā viśeṣeṇa visismiye tadā prabhṛti kalyāṇī kāmākṣītyabhidhāmiyāt taduccāraṇamātreṇa śrīdevī śaṃ prayacchati,संवीक्ष्य सर्वजनता विशेषेण विसिस्मिये तदा प्रभृति कल्याणी कामाक्षीत्यभिधामियात् तदुच्चारणमात्रेण श्रीदेवी शं प्रयच्छति
3,39,73,kāmākṣīti trayo varṇāḥ sarvamaṅgalahetavaḥ atha sā jagadīśānī vedavedāṅgapārage,कामाक्षीति त्रयो वर्णाः सर्वमङ्गलहेतवः अथ सा जगदीशानी वेदवेदाङ्गपारगे
3,39,74,vidhau nityaṃ niṣīdeti saṃdideśa sarasvatīm sāpi vāṇīśvarī gaṅgāhastanikṣiptacāmarā paśyatāṃ sarvadevānāṃ vidhāturmukhamāviśat,विधौ नित्यं निषीदेति संदिदेश सरस्वतीम् सापि वाणीश्वरी गङ्गाहस्तनिक्षिप्तचामरा पश्यतां सर्वदेवानां विधातुर्मुखमाविशत्
3,39,75,indirā ca mahālakṣmyā saṃdiṣṭā tuṣṭayā tathā yathocitanivāsāya viṣṇorvakṣasthalaṃ mudā tadājñāṃ śirasā dhṛtvā ramā viṣṇuśca bhaktitaḥ,इन्दिरा च महालक्ष्म्या संदिष्टा तुष्टया तथा यथोचितनिवासाय विष्णोर्वक्षस्थलं मुदा तदाज्ञां शिरसा धृत्वा रमा विष्णुश्च भक्तितः
3,39,76,tāvubhau daṃpatī natvā mahātripurasundarīm prārthayāmāsaturbhūyastadāvaraṇadevatām,तावुभौ दंपती नत्वा महात्रिपुरसुन्दरीम् प्रार्थयामासतुर्भूयस्तदावरणदेवताम्
3,39,77,tathāstviti varaṃ dattvā tābhyāṃ tripurasundaram tadāvaraṇadevatvaṃ prāptau padmācyutau tadā,तथास्त्विति वरं दत्त्वा ताभ्यां त्रिपुरसुन्दरम् तदावरणदेवत्वं प्राप्तौ पद्माच्युतौ तदा
3,39,78,svapīṭhottaramāsthāpya dakṣiṇe sthitavānsvayam athovāca mahāgaurīṃ tvamanyadrūpamācara tatra yāto mahāgauryāḥ pratibiṃbo manoharaḥ,स्वपीठोत्तरमास्थाप्य दक्षिणे स्थितवान्स्वयम् अथोवाच महागौरीं त्वमन्यद्रूपमाचर तत्र यातो महागौर्याः प्रतिबिंबो मनोहरः
3,39,79,cakāsaddivyadehena mahāgaurīsamākṛtiḥ taruṇāruṇarājābhasaindaryacaraṇadvayaḥ,चकासद्दिव्यदेहेन महागौरीसमाकृतिः तरुणारुणराजाभसैन्दर्यचरणद्वयः
3,39,80,kvaṇatkaṅkaṇamañjīratittirīkṛtapīṭhakaḥ vidyudullāsitasvānamanojñamaṇimekhalaḥ,क्वणत्कङ्कणमञ्जीरतित्तिरीकृतपीठकः विद्युदुल्लासितस्वानमनोज्ञमणिमेखलः
3,39,81,ratnakaṅkaṇakeyūravirājitabhujadvayaḥ muktāvaidūryamāṇikya nibaddhavarabandhanaḥ,रत्नकङ्कणकेयूरविराजितभुजद्वयः मुक्तावैदूर्यमाणिक्य निबद्धवरबन्धनः
3,39,82,vibhrājamāno madhyena valitritayaśobhitaḥ jāhnavīsaridāvartaśobhinābhīvibhūṣitaḥ,विभ्राजमानो मध्येन वलित्रितयशोभितः जाह्नवीसरिदावर्तशोभिनाभीविभूषितः
3,39,83,pāṭīrapaṅkakarpūrakuṅkumālaṅkṛtastanaḥ āmuktamuktālaṅkārabhāsurastanakuñcukaḥ,पाटीरपङ्ककर्पूरकुङ्कुमालङ्कृतस्तनः आमुक्तमुक्तालङ्कारभासुरस्तनकुञ्चुकः
3,39,84,vinodena kaṭīdeśalaṃbamānasuśṛṅkhalaḥ māṇikyaśakalābaddhamudrikābhiralaṅkṛtaḥ,विनोदेन कटीदेशलंबमानसुशृङ्खलः माणिक्यशकलाबद्धमुद्रिकाभिरलङ्कृतः
3,39,85,dakṣahastāṃbujāsaktasnigdhojjavalamanoharaḥ ābhātyāprapadīnasragdivyākalpakadaṃbakaiḥ,दक्षहस्तांबुजासक्तस्निग्धोज्जवलमनोहरः आभात्याप्रपदीनस्रग्दिव्याकल्पकदंबकैः
3,39,86,dīptabhūṣaṇaratnāṃśurājirājitadiṅmukhaḥ taptahāṭakasaṃkḷptaratnagrībopaśobhitaḥ,दीप्तभूषणरत्नांशुराजिराजितदिङ्मुखः तप्तहाटकसंकॢप्तरत्नग्रीबोपशोभितः
3,39,87,māṅgalyasūtraratnāṃśuśoṇimādharakandharaḥ pālīvataṃsamāṇikyatāṭaṅkaparibhūṣitaḥ,माङ्गल्यसूत्ररत्नांशुशोणिमाधरकन्धरः पालीवतंसमाणिक्यताटङ्कपरिभूषितः
3,39,88,japāvidrumalāvaṇyalalitādharapallavaḥ dāḍimīphalabījābhadantapaṅktivirājitaḥ,जपाविद्रुमलावण्यललिताधरपल्लवः दाडिमीफलबीजाभदन्तपङ्क्तिविराजितः
3,39,89,mandamandasmitollāsikapolaphalakomalaḥ aupamyarahitodāranāsāmaṇimanoharaḥ,मन्दमन्दस्मितोल्लासिकपोलफलकोमलः औपम्यरहितोदारनासामणिमनोहरः
3,39,90,vilasattilapuṣpaśrīvimalonnata nāsikaḥ īṣadunmeṣamadhuranīlotpalavilocanaḥ,विलसत्तिलपुष्पश्रीविमलोन्नत नासिकः ईषदुन्मेषमधुरनीलोत्पलविलोचनः
3,39,91,navaprasūnacāpaśrīlalitabhrūvikāśakaḥ arddhendutulito bhāle pūrṇendurucirānanaḥ,नवप्रसूनचापश्रीललितभ्रूविकाशकः अर्द्धेन्दुतुलितो भाले पूर्णेन्दुरुचिराननः
3,39,92,sāṃdrasaurabhasaṃpannakastūrītilakojjvalaḥ mattālimālāvilasadalakāḍhyamukhāṃbujaḥ,सांद्रसौरभसंपन्नकस्तूरीतिलकोज्ज्वलः मत्तालिमालाविलसदलकाढ्यमुखांबुजः
3,39,93,pārijātaprasūnasragvāhidhammillabandhanaḥ atyartharatnakhacitamukuṭāñcitamastakaḥ,पारिजातप्रसूनस्रग्वाहिधम्मिल्लबन्धनः अत्यर्थरत्नखचितमुकुटाञ्चितमस्तकः
3,39,94,sarvalāvaṇyavasatirbhavanaṃ vibhramāśriyaḥ śivo viṣṇuśca tatratyāḥ samastāśca mahājanāḥ,सर्वलावण्यवसतिर्भवनं विभ्रमाश्रियः शिवो विष्णुश्च तत्रत्याः समस्ताश्च महाजनाः
3,39,95,biṃbasya tasya devyāśca abhedaṃ jagṛhustadā atha tarhi maheśānī svatantrā praviveśa ha,बिंबस्य तस्य देव्याश्च अभेदं जगृहुस्तदा अथ तर्हि महेशानी स्वतन्त्रा प्रविवेश ह
3,39,96,agrataḥ sarbadevānāmāśrayeṇa prapaśyatām bimbaṃ kṛtvātmanā bimbe saṃpraviśya sthitāṃ ca tām dṛṣṭvā bhūyo namaskṛtya punaḥ prārthitavānvidhiḥ,अग्रतः सर्बदेवानामाश्रयेण प्रपश्यताम् बिम्बं कृत्वात्मना बिम्बे संप्रविश्य स्थितां च ताम् दृष्ट्वा भूयो नमस्कृत्य पुनः प्रार्थितवान्विधिः
3,39,97,pūrṇabrahme mahāśakte mahātripurasundari śrīkāmākṣīti vikhyāte namastubhyaṃ dinedine kiñcidvijñāpayāmyadya śṛṇu tatkṛpayā mama,पूर्णब्रह्मे महाशक्ते महात्रिपुरसुन्दरि श्रीकामाक्षीति विख्याते नमस्तुभ्यं दिनेदिने किञ्चिद्विज्ञापयाम्यद्य शृणु तत्कृपया मम
3,39,98,atraiva tu mahāgauryā maheśasyobhayorapi śrīdevi nityakalyāṇi vivāhaḥ prativatsaram kartavyo jagatāmṛddhasevāyai ca divaukasām,अत्रैव तु महागौर्या महेशस्योभयोरपि श्रीदेवि नित्यकल्याणि विवाहः प्रतिवत्सरम् कर्तव्यो जगतामृद्धसेवायै च दिवौकसाम्
3,39,99,bhūloke 'sminmahādevi vimūḍhā janatā api tāṃ dṛṣṭvā bhaktito natvā prayāntu paramāṃ gatim,भूलोके ऽस्मिन्महादेवि विमूढा जनता अपि तां दृष्ट्वा भक्तितो नत्वा प्रयान्तु परमां गतिम्
3,39,100,tathetyākāśavāṇyā tu dadau tasyauttaraṃ parā visasarja ca sarvāṃstānsvaniketanivṛttaye,तथेत्याकाशवाण्या तु ददौ तस्यौत्तरं परा विससर्ज च सर्वांस्तान्स्वनिकेतनिवृत्तये
3,39,101,tadadbhutatamaṃ śīlaṃ smṛtvā smṛtvā muhurmuhuḥ tāṃ namaskṛtya te sarve tato jagamuryathāgatam,तदद्भुततमं शीलं स्मृत्वा स्मृत्वा मुहुर्मुहुः तां नमस्कृत्य ते सर्वे ततो जगमुर्यथागतम्
3,39,102,pitāmahastu hṛṣṭātmā mukundena śivena ca sārdhaṃ śrīmandire tatra mantropetāṃ niveśya ca ārādhya vaidikaiḥ stotraiḥ sāṣṭāṅgaṃ praṇanāma saḥ,पितामहस्तु हृष्टात्मा मुकुन्देन शिवेन च सार्धं श्रीमन्दिरे तत्र मन्त्रोपेतां निवेश्य च आराध्य वैदिकैः स्तोत्रैः साष्टाङ्गं प्रणनाम सः
3,39,103,athākāśagirā devī brahmāṇamidamabravīt,अथाकाशगिरा देवी ब्रह्माणमिदमब्रवीत्
3,39,104,viṣṇuṃ śivaṃ ca svasthāne samādhāya samāhitaḥ pratisaṃvatsaraṃ tatra sevāṃ kurudṛḍhāśaya,विष्णुं शिवं च स्वस्थाने समाधाय समाहितः प्रतिसंवत्सरं तत्र सेवां कुरुदृढाशय
3,39,105,svayaṃvyaktamiha śrīśamitreśāṃbāsamanvitam śrīkāmagiripīṭhaṃ tu sākṣācchrīpuramadhyagam,स्वयंव्यक्तमिह श्रीशमित्रेशांबासमन्वितम् श्रीकामगिरिपीठं तु साक्षाच्छ्रीपुरमध्यगम्
3,39,106,vāmabhāge vṛtaṃ lakṣyaṃ viṣṇunānyatra sevinam,वामभागे वृतं लक्ष्यं विष्णुनान्यत्र सेविनम्
3,39,107,cidānandākārarūpaṃ sarvapīṭhādhidaivatam adṛśyamūrtimavyaktamādadhāra yathā vidhi,चिदानन्दाकाररूपं सर्वपीठाधिदैवतम् अदृश्यमूर्तिमव्यक्तमादधार यथा विधि
3,39,108,śrīmanojñe sunakṣatre dalānāṃ hīrakorakaiḥ arciṣmadbhirapradhṛṣyairllokānāmabhivṛddhaye,श्रीमनोज्ञे सुनक्षत्रे दलानां हीरकोरकैः अर्चिष्मद्भिरप्रधृष्यैर्ल्लोकानामभिवृद्धये
3,39,109,idānīṃ tvaṃ tadabhyarcya yadhāvidhi vidhe mudā maṇḍalaṃ tvakhilaṃ kṛtvā nijalokaṃ hi pālaya,इदानीं त्वं तदभ्यर्च्य यधाविधि विधे मुदा मण्डलं त्वखिलं कृत्वा निजलोकं हि पालय
3,39,110,ityukto bhagavānbrahmā tathā kṛtvā tadīritam nikṣipya hṛdi tāṃ devīṃ nijaṃ dhāma jagāma saḥ,इत्युक्तो भगवान्ब्रह्मा तथा कृत्वा तदीरितम् निक्षिप्य हृदि तां देवीं निजं धाम जगाम सः
3,39,111,iti te tattvataḥ proktaṃ kāmākṣīśīlamadbhutam sākṣādevamahālakṣmīmimāṃ viddhi ghaṭodbhava,इति ते तत्त्वतः प्रोक्तं कामाक्षीशीलमद्भुतम् साक्षादेवमहालक्ष्मीमिमां विद्धि घटोद्भव
3,39,112,ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ yaścāpi prayataḥ paṭhet tasya bhuktiśca muktiśca karasthā nātra saṃśayaḥ,य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि प्रयतः पठेत् तस्य भुक्तिश्च मुक्तिश्च करस्था नात्र संशयः
3,39,113,bṛhaspatisamo buddhyā sarvavidyādhipo bhavet ādirnārāyaṇaḥ śrīmānbhagavānbhaktavatsalaḥ,बृहस्पतिसमो बुद्ध्या सर्वविद्याधिपो भवेत् आदिर्नारायणः श्रीमान्भगवान्भक्तवत्सलः
3,39,114,tapasā toṣitaḥ pūrvaṃ mayā ca cirakālataḥ sārūpyamuktiṃ kṛpayā dattvā putrāya me prabhuḥ mahātripurasundaryā mahātmyaṃ samupādiśat,तपसा तोषितः पूर्वं मया च चिरकालतः सारूप्यमुक्तिं कृपया दत्त्वा पुत्राय मे प्रभुः महात्रिपुरसुन्दर्या महात्म्यं समुपादिशत्
3,39,115,tatastasmādahaṃ kiñcidvedmi vakṣye na cānyathā rahasyamantraṃ saṃvakṣyeśṛṇu taṃ tvaṃ samāhitaḥ,ततस्तस्मादहं किञ्चिद्वेद्मि वक्ष्ये न चान्यथा रहस्यमन्त्रं संवक्ष्येशृणु तं त्वं समाहितः
3,39,116,na brahmā na ca viṣṇurvā na rudraśca trayo 'pyamī mohitā māyayā yasyāsturīyastu sa ceśvaraḥ sadāśivo na jānāti kathaṃ prākṛtadevatāḥ,न ब्रह्मा न च विष्णुर्वा न रुद्रश्च त्रयो ऽप्यमी मोहिता मायया यस्यास्तुरीयस्तु स चेश्वरः सदाशिवो न जानाति कथं प्राकृतदेवताः
3,39,117,sadāśivastu sarvātmā saccidānandavigrahaḥ akartumanyathā kartuṃ kartumasyā anugrahāt,सदाशिवस्तु सर्वात्मा सच्चिदानन्दविग्रहः अकर्तुमन्यथा कर्तुं कर्तुमस्या अनुग्रहात्
3,39,118,sadā kaścittadevāhaṃ manyamāno maheśvaraḥ tanmāyāmohito bhūtvā tvavaśaḥ śavatāmagāt,सदा कश्चित्तदेवाहं मन्यमानो महेश्वरः तन्मायामोहितो भूत्वा त्ववशः शवतामगात्
3,39,119,saiva kāraṇameteṣāmutpattau ca laye 'pi ca kaścidatra viśeṣo 'sti vaktavyāṃśo 'pi taṃ śṛṇu,सैव कारणमेतेषामुत्पत्तौ च लये ऽपि च कश्चिदत्र विशेषो ऽस्ति वक्तव्यांशो ऽपि तं शृणु
3,39,120,brahmādīnāṃ trayāṇāṃ ca turīyastvīśvaraḥ prabhuḥ caturṇāmapi sarveṣāmādi kartā sadāśivaḥ,ब्रह्मादीनां त्रयाणां च तुरीयस्त्वीश्वरः प्रभुः चतुर्णामपि सर्वेषामादि कर्ता सदाशिवः
3,39,121,etadrahasyaṃ kathitaṃ tasyāścaritamadbhutam bhūya eva pravakṣyāmi sāvadhānamanāḥ śṛṇu,एतद्रहस्यं कथितं तस्याश्चरितमद्भुतम् भूय एव प्रवक्ष्यामि सावधानमनाः शृणु
3,40,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne ekonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca śrīkāmakoṣṭhapīṭhasthā mahātripurasundarī kaṅkaṃ vilāsamakarotkāmākṣītyabhiviśrutā,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने एकोनचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच श्रीकामकोष्ठपीठस्था महात्रिपुरसुन्दरी कङ्कं विलासमकरोत्कामाक्षीत्यभिविश्रुता
3,40,2,śrīkāmākṣīti sā devī mahātripurasuṃdarī bhūmaṇḍalasthitā devī kiṃ karoti maheśvarī etasyāścaritaṃ divyaṃ vada me vadatāṃ vara,श्रीकामाक्षीति सा देवी महात्रिपुरसुंदरी भूमण्डलस्थिता देवी किं करोति महेश्वरी एतस्याश्चरितं दिव्यं वद मे वदतां वर
3,40,3,hayagrīva uvāca atra sthitāpi sarveṣāṃ hṛdayasthā ghaṭodbhava tattatkarmānurūpaṃ sā pradatte dehināṃ phalam,हयग्रीव उवाच अत्र स्थितापि सर्वेषां हृदयस्था घटोद्भव तत्तत्कर्मानुरूपं सा प्रदत्ते देहिनां फलम्
3,40,4,yatkiñcidvartate loke sarvamasyā viceṣṭitam kiñciccintayate kaścitsvacchandaṃ vidadhātyasau,यत्किञ्चिद्वर्तते लोके सर्वमस्या विचेष्टितम् किञ्चिच्चिन्तयते कश्चित्स्वच्छन्दं विदधात्यसौ
3,40,5,tasyā evāvatārāstu tripurādyāśca śaktayaḥ iyameva mahālakṣmīḥ sasarjāṇḍatrayaṃ purā,तस्या एवावतारास्तु त्रिपुराद्याश्च शक्तयः इयमेव महालक्ष्मीः ससर्जाण्डत्रयं पुरा
3,40,6,paratrayāṇāmāvāsaṃ śaktīnāṃ tisṛṇāmapi ekasmādaṇḍato jātāvaṃbikāpuruṣottamau,परत्रयाणामावासं शक्तीनां तिसृणामपि एकस्मादण्डतो जातावंबिकापुरुषोत्तमौ
3,40,7,śrīviriñcau tato 'nyasmādanya smācca girāśivau indirāṃ yojayāmāsa mukundena maheśvarī pārvatyā parameśānaṃ sarasvatyā pitāmaham,श्रीविरिञ्चौ ततो ऽन्यस्मादन्य स्माच्च गिराशिवौ इन्दिरां योजयामास मुकुन्देन महेश्वरी पार्वत्या परमेशानं सरस्वत्या पितामहम्
3,40,8,brahmāṇaṃ sarva lokānāṃ sṛṣṭikārye nyayuṅkta sā vāsudevaṃ paritrāṇe saṃhāre ca trilocanam,ब्रह्माणं सर्व लोकानां सृष्टिकार्ये न्ययुङ्क्त सा वासुदेवं परित्राणे संहारे च त्रिलोचनम्
3,40,9,te sarve 'pi mahālakṣmīṃ dhyāyantaḥ śarmadāṃ sadā brahmaloke ca vaikuṇṭhe kailāse ca vasaṃtyamī,ते सर्वे ऽपि महालक्ष्मीं ध्यायन्तः शर्मदां सदा ब्रह्मलोके च वैकुण्ठे कैलासे च वसंत्यमी
3,40,10,kadācitpārvatī devī kailāsaśikhare śubhe viharantī maheśasya pidhānaṃ netrayorvyadhāt,कदाचित्पार्वती देवी कैलासशिखरे शुभे विहरन्ती महेशस्य पिधानं नेत्रयोर्व्यधात्
3,40,11,candrasūryauṃ yatastasya netrāttasmājjagattrayam andhakārāvṛtamabhūdatejaskaṃ samantataḥ,चन्द्रसूर्यौं यतस्तस्य नेत्रात्तस्माज्जगत्त्रयम् अन्धकारावृतमभूदतेजस्कं समन्ततः
3,40,12,tataśca sakalā lokā styaktadevapitṛktiyāḥ iti karttavyatāmūḍhā na prajānanta kiñcana,ततश्च सकला लोका स्त्यक्तदेवपितृक्तियाः इति कर्त्तव्यतामूढा न प्रजानन्त किञ्चन
3,40,13,taddṛṣṭvā bhagavānrudraḥ pārvatīmidamabravīt tvayā pāpaṃ kṛtaṃ devi mama netrapidhānataḥ,तद्दृष्ट्वा भगवान्रुद्रः पार्वतीमिदमब्रवीत् त्वया पापं कृतं देवि मम नेत्रपिधानतः
3,40,14,ṛṣayastyaktatapaso hatasandhyāśca vaidikāḥ sarvaṃ ca vaidikaṃ karma tvayā nāśitamaṃbike,ऋषयस्त्यक्ततपसो हतसन्ध्याश्च वैदिकाः सर्वं च वैदिकं कर्म त्वया नाशितमंबिके
3,40,15,tasmātpāpasya śāntyarthaṃ tapaḥ kuru suduṣkaram gatvā kāśīṃ vrataṃ tatra kiñcitkālaṃ samācara,तस्मात्पापस्य शान्त्यर्थं तपः कुरु सुदुष्करम् गत्वा काशीं व्रतं तत्र किञ्चित्कालं समाचर
3,40,16,paścātkāñcīpuraṃ gatvā kāmākṣīṃ tatra drakṣyasi ārādhayaitāṃ nityāṃ tvaṃ sarvapāpaharīṃ śivām,पश्चात्काञ्चीपुरं गत्वा कामाक्षीं तत्र द्रक्ष्यसि आराधयैतां नित्यां त्वं सर्वपापहरीं शिवाम्
3,40,17,tulasīmagrataḥ kṛttvā kampākūle tapaḥ kuru ityādiśya mahādevastatraivāntaradhīyata,तुलसीमग्रतः कृत्त्वा कम्पाकूले तपः कुरु इत्यादिश्य महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत
3,40,18,tathā kṛtavatīśānī bharturājñānuvartinī cireṇa tapasā kliṣṭāmananyahṛdayāṃ śivām,तथा कृतवतीशानी भर्तुराज्ञानुवर्तिनी चिरेण तपसा क्लिष्टामनन्यहृदयां शिवाम्
3,40,19,agrataḥ kṛtasāṃnidhyā kāmākṣī vākyamabravīt vatse tapobhiratyugrairalaṃ prītāsmi suvrate,अग्रतः कृतसांनिध्या कामाक्षी वाक्यमब्रवीत् वत्से तपोभिरत्युग्रैरलं प्रीतास्मि सुव्रते
3,40,20,unmīlya nayane paścātpārvatī svapuraḥ sthitām bālārkāyutasaṃkāśāṃ sarvābharaṇabhūṣitām,उन्मील्य नयने पश्चात्पार्वती स्वपुरः स्थिताम् बालार्कायुतसंकाशां सर्वाभरणभूषिताम्
3,40,21,kirīṭahārakeyūrakaṭakādyairalaṅkṛtām pāśāṅkuśekṣukodaṇḍapañcabāṇalasatkarām,किरीटहारकेयूरकटकाद्यैरलङ्कृताम् पाशाङ्कुशेक्षुकोदण्डपञ्चबाणलसत्कराम्
3,40,22,kirīṭamukuṭollāsicandrarekhāvibhūṣaṇām vidhātṛharirudreśasadāśivapadapradām,किरीटमुकुटोल्लासिचन्द्ररेखाविभूषणाम् विधातृहरिरुद्रेशसदाशिवपदप्रदाम्
3,40,23,saguṇaṃ brahmatāmāhuranuttarapadābhidhām prapañcadvayanirmāṇakāriṇīṃ tāṃ parāṃbikām,सगुणं ब्रह्मतामाहुरनुत्तरपदाभिधाम् प्रपञ्चद्वयनिर्माणकारिणीं तां परांबिकाम्
3,40,24,tāṃ dṛṣṭvātha mahārājñīṃ mahā nandapariplutā pulakācitasarvāṅgī harṣeṇotphullalocanā,तां दृष्ट्वाथ महाराज्ञीं महा नन्दपरिप्लुता पुलकाचितसर्वाङ्गी हर्षेणोत्फुल्ललोचना
3,40,25,caṇḍikāmaṅgalādyaiśca sahasā svasakhījanaiḥ praṇipatya ca sāṣṭāṅgaṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇām,चण्डिकामङ्गलाद्यैश्च सहसा स्वसखीजनैः प्रणिपत्य च साष्टाङ्गं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम्
3,40,26,baddhāñjalipuṭā bhūyaḥ praṇatā svaikyarūpiṇī tāmāha kṛpayā vīkṣya mahātripurasuṃdarī,बद्धाञ्जलिपुटा भूयः प्रणता स्वैक्यरूपिणी तामाह कृपया वीक्ष्य महात्रिपुरसुंदरी
3,40,27,bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya sasnehamidamabravīt vatse labhasva bhartāraṃ rudraṃ svamanasepsitam,बाहुभ्यां संपरिष्वज्य सस्नेहमिदमब्रवीत् वत्से लभस्व भर्तारं रुद्रं स्वमनसेप्सितम्
3,40,28,loke tvamapi rakṣārthaṃ mamājñāma nuvartaya ahaṃ tvamiti ko bhedastvamevāhaṃ na saṃśayaḥ,लोके त्वमपि रक्षार्थं ममाज्ञाम नुवर्तय अहं त्वमिति को भेदस्त्वमेवाहं न संशयः
3,40,29,kiṃ pāpaṃ tava kalyāṇi tvaṃ hi pāpanikṛntanī āmananti hi yogīndrāstvāmeva brahmarūpiṇīm,किं पापं तव कल्याणि त्वं हि पापनिकृन्तनी आमनन्ति हि योगीन्द्रास्त्वामेव ब्रह्मरूपिणीम्
3,40,30,līlāmātramidaṃ vatse paralokaviḍaṃbanam ityūciṣīṃ mahārājñīmabikāṃ sarvamaṅgalā bhaktyā praṇamya paśyantī parāṃ prītimupāyayau,लीलामात्रमिदं वत्से परलोकविडंबनम् इत्यूचिषीं महाराज्ञीमबिकां सर्वमङ्गला भक्त्या प्रणम्य पश्यन्ती परां प्रीतिमुपाययौ
3,40,31,stuvatyāmeva pārvatyāṃ tadānīmeva sāparā praviṣṭā hṛdayaṃ tasyāḥ prahṛṣṭāyā mahāmune,स्तुवत्यामेव पार्वत्यां तदानीमेव सापरा प्रविष्टा हृदयं तस्याः प्रहृष्टाया महामुने
3,40,32,atha vismayamāpannā cintayantī muhurmuhuḥ svapnaḥ kimeṣa dṛṣṭo vā mayā kimatha vā bhramaḥ,अथ विस्मयमापन्ना चिन्तयन्ती मुहुर्मुहुः स्वप्नः किमेष दृष्टो वा मया किमथ वा भ्रमः
3,40,33,itthaṃ vimṛśya paritaḥ prerayāmāsa locane jayāṃ ca vijayāṃ paścātsakhyāvālokya sasmite prasannavadanā sā tu praṇate vadati sma sā,इत्थं विमृश्य परितः प्रेरयामास लोचने जयां च विजयां पश्चात्सख्यावालोक्य सस्मिते प्रसन्नवदना सा तु प्रणते वदति स्म सा
3,40,34,etāvantamalaṃ kālaṃ kutra yāte yuvāṃ priye mayā dṛṣṭāṃ tu kāmākṣīṃ yuvāṃ cetkimapaśyatam,एतावन्तमलं कालं कुत्र याते युवां प्रिये मया दृष्टां तु कामाक्षीं युवां चेत्किमपश्यतम्
3,40,35,sakhyau tu tadvacaḥ śrutvā praharṣotphullalocane puṣpāṇi pūjanārhāṇi nidhāyāgre samūcatuḥ,सख्यौ तु तद्वचः श्रुत्वा प्रहर्षोत्फुल्ललोचने पुष्पाणि पूजनार्हाणि निधायाग्रे समूचतुः
3,40,36,satyamevādhunā dṛṣṭā hyāvābhyāmapi sā parā na svapno na bhramo vāpi sākṣātte hṛdayaṃ gatā ityuktvā pārśvayostasyā niṣaṇṇe vinayānate,सत्यमेवाधुना दृष्टा ह्यावाभ्यामपि सा परा न स्वप्नो न भ्रमो वापि साक्षात्ते हृदयं गता इत्युक्त्वा पार्श्वयोस्तस्या निषण्णे विनयानते
3,40,37,ekāmramūle bhagavānbhavānīvirahārtimān gaurīsaṃprāptaye dadhyau kāmākṣīṃ niyatendriyaḥ,एकाम्रमूले भगवान्भवानीविरहार्तिमान् गौरीसंप्राप्तये दध्यौ कामाक्षीं नियतेन्द्रियः
3,40,38,tatrāpi kṛtasāṃnidhyā śrīvidyādevatā parā acaṣṭa kṛpayā tuṣṭā dhyāyantaṃ niścalaṃ śivam,तत्रापि कृतसांनिध्या श्रीविद्यादेवता परा अचष्ट कृपया तुष्टा ध्यायन्तं निश्चलं शिवम्
3,40,39,alaṃ dhyānena kandarpadarpaghna tvaṃ mamājñayā aṅgīkuruṣva kandarpaṃ bhūyo macchāsane sthitam,अलं ध्यानेन कन्दर्पदर्पघ्न त्वं ममाज्ञया अङ्गीकुरुष्व कन्दर्पं भूयो मच्छासने स्थितम्
3,40,40,ekāmrasaṃjñe matpīṭhe tvihaiva nivasansadā tvamevāgatya matprītyai saṃnidhau mama suvrata gaurīmanugṛhāṇa tvaṃ kaṃpānīranivāsinīm,एकाम्रसंज्ञे मत्पीठे त्विहैव निवसन्सदा त्वमेवागत्य मत्प्रीत्यै संनिधौ मम सुव्रत गौरीमनुगृहाण त्वं कंपानीरनिवासिनीम्
3,40,41,tāpadvayaṃ jahīhyāśu yogajaṃ tadviyogajam ityuktvāntardadhe tasya hṛdaye paramā ramā,तापद्वयं जहीह्याशु योगजं तद्वियोगजम् इत्युक्त्वान्तर्दधे तस्य हृदये परमा रमा
3,40,42,śivo vyutthāya sahasā dhīraḥ saṃhṛṣṭamānasaḥ tasyā anugrahaṃ labdhvā sarvadevaniṣevitaḥ,शिवो व्युत्थाय सहसा धीरः संहृष्टमानसः तस्या अनुग्रहं लब्ध्वा सर्वदेवनिषेवितः
3,40,43,hṛdidhyāyaṃśca tāmeva mahātripurasundarīm yadvilāsātsamutpannaṃ layaṃ yāti ca yatra vai,हृदिध्यायंश्च तामेव महात्रिपुरसुन्दरीम् यद्विलासात्समुत्पन्नं लयं याति च यत्र वै
3,40,44,jagaccarācaraṃ caitatprapañcadvitayātmakam bhūṣayantīṃ śivāṃ kampāmanukaṃpārdramānasām,जगच्चराचरं चैतत्प्रपञ्चद्वितयात्मकम् भूषयन्तीं शिवां कम्पामनुकंपार्द्रमानसाम्
3,40,45,aṅgīkṛtya tadā gaurī vaivāhikavidhānataḥ ādāya vṛṣamāruhya kailāsaśikharaṃ yayau,अङ्गीकृत्य तदा गौरी वैवाहिकविधानतः आदाय वृषमारुह्य कैलासशिखरं ययौ
3,40,46,punaranyaṃ mahaprājñaṃ samākarṇaya kumbhaja ādilakṣmyāḥ prabhāvaṃ tu kathayāmi tavānagha,पुनरन्यं महप्राज्ञं समाकर्णय कुम्भज आदिलक्ष्म्याः प्रभावं तु कथयामि तवानघ
3,40,47,sabhāyāṃ brahmaṇo gatvā samāsedustrimurttayaḥ dikpālāśca surāḥ sarve sanakādyāśca yoginaḥ,सभायां ब्रह्मणो गत्वा समासेदुस्त्रिमुर्त्तयः दिक्पालाश्च सुराः सर्वे सनकाद्याश्च योगिनः
3,40,48,devarṣayo nāradādyā vaśiṣṭhādyāśca tāpasāḥ te sarve sahitāstatra brahmaṇaśca kapardinaḥ dvayoḥ pañcamukhatvena bhedaṃ na vividustadā,देवर्षयो नारदाद्या वशिष्ठाद्याश्च तापसाः ते सर्वे सहितास्तत्र ब्रह्मणश्च कपर्दिनः द्वयोः पञ्चमुखत्वेन भेदं न विविदुस्तदा
3,40,49,anyonyaṃ pṛṣṭavantaste brahmā kaḥ kaścaśaṅkaraḥ teṣāṃ saṃvadatāṃ madhye kṣipramantarhitaḥ śivaḥ,अन्योन्यं पृष्टवन्तस्ते ब्रह्मा कः कश्चशङ्करः तेषां संवदतां मध्ये क्षिप्रमन्तर्हितः शिवः
3,40,50,tadā pañcamukho brahmā sito nārāyaṇastayoḥ ubhayorapi saṃvādastvahaṃ brahmetyajāyata,तदा पञ्चमुखो ब्रह्मा सितो नारायणस्तयोः उभयोरपि संवादस्त्वहं ब्रह्मेत्यजायत
3,40,51,a5mannābhikamalājjātastvaṃ yanmamātmajaḥ sṛṣṭikartā tvahaṃ brahmā nāmasādharmyatastathā tvaṃ ca rudraśca me putrau sṛṣṭikarturubhau yuvām,अ५मन्नाभिकमलाज्जातस्त्वं यन्ममात्मजः सृष्टिकर्ता त्वहं ब्रह्मा नामसाधर्म्यतस्तथा त्वं च रुद्रश्च मे पुत्रौ सृष्टिकर्तुरुभौ युवाम्
3,40,52,iti māyāmohitayorubhayorantare tadā tayośca svasya māhātmyamahaṃ brahmeti darśayan prādurāsīnmahājyotistaṃbharūpo maheśvaraḥ,इति मायामोहितयोरुभयोरन्तरे तदा तयोश्च स्वस्य माहात्म्यमहं ब्रह्मेति दर्शयन् प्रादुरासीन्महाज्योतिस्तंभरूपो महेश्वरः
3,40,53,jñātvaivainaṃ maheśānaṃ viṣṇustūṣṇīṃ tataḥ sthitaḥ pañcavaktrastato brahmā hyavamatyaivamāsthitaḥ brahmaṇaḥ śirasāmūrdhvaṃ jyotiścakramabhūtpuraḥ,ज्ञात्वैवैनं महेशानं विष्णुस्तूष्णीं ततः स्थितः पञ्चवक्त्रस्ततो ब्रह्मा ह्यवमत्यैवमास्थितः ब्रह्मणः शिरसामूर्ध्वं ज्योतिश्चक्रमभूत्पुरः
3,40,54,tanmadhye saṃsthito devaḥ prādurāsomayā saha ūrdhvamaikṣatha bhūyastamavamatya vaco 'bravīt,तन्मध्ये संस्थितो देवः प्रादुरासोमया सह ऊर्ध्वमैक्षथ भूयस्तमवमत्य वचो ऽब्रवीत्
3,40,55,tanniśamya bhṛśaṃ krodhamavāpa tripurāntakaḥ viṣṇumevaṃ tadālokya krodhenaiva vikārataḥ,तन्निशम्य भृशं क्रोधमवाप त्रिपुरान्तकः विष्णुमेवं तदालोक्य क्रोधेनैव विकारतः
3,40,56,tayoreva samutpanno bhairavaḥ krodhasaṃyutaḥ mūrdhānamekaṃ ciccheda nakhenaiva tadā vidheḥ hāheti tatra sarve 'pi krandantaśca palāyitāḥ,तयोरेव समुत्पन्नो भैरवः क्रोधसंयुतः मूर्धानमेकं चिच्छेद नखेनैव तदा विधेः हाहेति तत्र सर्वे ऽपि क्रन्दन्तश्च पलायिताः
3,40,57,atha brahmakapālaṃ tu nakhalagnaṃ sa bhairavaḥ bhūyobhūyo dhunoti sma tathāpi na mumoca tam,अथ ब्रह्मकपालं तु नखलग्नं स भैरवः भूयोभूयो धुनोति स्म तथापि न मुमोच तम्
3,40,58,tadbrahmahatyāmuktyarthaṃ cacāra dharaṇītale puṇyakṣetrāṇi sarvāṇi gaṅgādyāśca mahānadīḥ,तद्ब्रह्महत्यामुक्त्यर्थं चचार धरणीतले पुण्यक्षेत्राणि सर्वाणि गङ्गाद्याश्च महानदीः
3,40,59,na ca tābhirvimukto 'bhūtkapālī brahmahatyayā viṣaṇṇavadano dīno niḥśrīka iva lakṣitaḥ cireṇa prāptavānkāñcīṃ brahmaṇā pūrvamoṣitām,न च ताभिर्विमुक्तो ऽभूत्कपाली ब्रह्महत्यया विषण्णवदनो दीनो निःश्रीक इव लक्षितः चिरेण प्राप्तवान्काञ्चीं ब्रह्मणा पूर्वमोषिताम्
3,40,60,tatra bhikṣāmaṭannityaṃ sevamānaḥ parā śriyam pañcatīrthe pratidinaṃ snātvā bhūlakṣaṇāṅkite,तत्र भिक्षामटन्नित्यं सेवमानः परा श्रियम् पञ्चतीर्थे प्रतिदिनं स्नात्वा भूलक्षणाङ्किते
3,40,61,kañcitkālamuvāsātha prabhrānta iva bilvalaḥ kāñcīkṣetranivāsena krameṇa prayatāśayaḥ,कञ्चित्कालमुवासाथ प्रभ्रान्त इव बिल्वलः काञ्चीक्षेत्रनिवासेन क्रमेण प्रयताशयः
3,40,62,nirdhūtanikhilātaṅkaḥ śrīdevīṃ manasā vān uttare sevituṃ lakṣmyā vāsudevena dakṣiṇe,निर्धूतनिखिलातङ्कः श्रीदेवीं मनसा वान् उत्तरे सेवितुं लक्ष्म्या वासुदेवेन दक्षिणे
3,40,63,śrīkāmakoṣṭhamāgatya purastāttasya saṃsthitaḥ ādilakṣmīpadadhyānamātatāna yatātmavān,श्रीकामकोष्ठमागत्य पुरस्तात्तस्य संस्थितः आदिलक्ष्मीपदध्यानमाततान यतात्मवान्
3,40,64,yathā dīpo nivātastho nistaraṅgo yathāṃbudhiḥ tathāntarvāyurodhena na cacālā caleśvaraḥ,यथा दीपो निवातस्थो निस्तरङ्गो यथांबुधिः तथान्तर्वायुरोधेन न चचाला चलेश्वरः
3,40,65,tailadhārāvadacchinnāmanavacchinnabhairavaḥ vitene śailatanayānāthaśrīdhyānasantatim na brahmā naiva viṣṇurvā na siddhaḥ kapilo 'pi vā,तैलधारावदच्छिन्नामनवच्छिन्नभैरवः वितेने शैलतनयानाथश्रीध्यानसन्ततिम् न ब्रह्मा नैव विष्णुर्वा न सिद्धः कपिलो ऽपि वा
3,40,66,nānye ca sanakādyā ye munayo vā śukādayaḥ tayā samādhiniṣṭhāyāṃ na samarthāḥ kathañcana,नान्ये च सनकाद्या ये मुनयो वा शुकादयः तया समाधिनिष्ठायां न समर्थाः कथञ्चन
3,40,67,atha śrībhāvayogena śrībhāvaṃ prāptavāñśivaḥ tataḥ prasannā śrīdevī prabhāmaṇḍalavartinī ardharātre puraḥ sthitvā vācaṃ provāca vāṅmayī,अथ श्रीभावयोगेन श्रीभावं प्राप्तवाञ्शिवः ततः प्रसन्ना श्रीदेवी प्रभामण्डलवर्तिनी अर्धरात्रे पुरः स्थित्वा वाचं प्रोवाच वाङ्मयी
3,40,68,śrīkaṇṭha sarvapāpaghna kiṃ pāpaṃ tava vidyate madrūpastvaṃ kathaṃ dehaḥ seyaṃ lokaviḍambanā,श्रीकण्ठ सर्वपापघ्न किं पापं तव विद्यते मद्रूपस्त्वं कथं देहः सेयं लोकविडम्बना
3,40,69,śvobhūte brahmahatyāyāḥ kṣaṇānmukto bhaviṣyasi ityuktvāntardadhe tatra mahāsiṃhāsaneśvarī,श्वोभूते ब्रह्महत्यायाः क्षणान्मुक्तो भविष्यसि इत्युक्त्वान्तर्दधे तत्र महासिंहासनेश्वरी
3,40,70,bhairavo 'pi prahṛṣṭātmā kṛtārthaḥ śrīvilokanāt vinīya taṃ niśāśeṣaṃ śrīdhyānaikaparāyaṇaḥ,भैरवो ऽपि प्रहृष्टात्मा कृतार्थः श्रीविलोकनात् विनीय तं निशाशेषं श्रीध्यानैकपरायणः
3,40,71,prātaḥ pañcamahātīrthe snātvā sandhyāmupāsya ca punaḥ punardhūnute sma karalagnaṃ kapālakam,प्रातः पञ्चमहातीर्थे स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य च पुनः पुनर्धूनुते स्म करलग्नं कपालकम्
3,40,72,tathāpi tattu nāsraṃsatsa nirvedaṃ paraṃ gataḥ svapnaḥ kimeṣa māyā vā mānasabhrāntireva vā,तथापि तत्तु नास्रंसत्स निर्वेदं परं गतः स्वप्नः किमेष माया वा मानसभ्रान्तिरेव वा
3,40,73,muhurevaṃ vicintyeśaḥ śokavyākulamānasaḥ svayameva nigṛhyātha śokaṃ dhīrāgraṇīḥ śivaḥ,मुहुरेवं विचिन्त्येशः शोकव्याकुलमानसः स्वयमेव निगृह्याथ शोकं धीराग्रणीः शिवः
3,40,74,tulasīmaṇḍalaṃ natvā pūjayitvā puraḥ sthitaḥ nigṛhītendriyagrāmaḥ samādhistho 'bhavatpunaḥ,तुलसीमण्डलं नत्वा पूजयित्वा पुरः स्थितः निगृहीतेन्द्रियग्रामः समाधिस्थो ऽभवत्पुनः
3,40,75,yāmamātre gate devī punaḥ sāṃnidhyamāgatā alaṃ samādhinā śambho nimajjātra sarovare,याममात्रे गते देवी पुनः सांनिध्यमागता अलं समाधिना शम्भो निमज्जात्र सरोवरे
3,40,76,ityā diśya tiro 'dhatta so 'pi cintāmupāgamat iyaṃ ca māyā svapno vā kiṃ karttavyaṃ mayātha vā,इत्या दिश्य तिरो ऽधत्त सो ऽपि चिन्तामुपागमत् इयं च माया स्वप्नो वा किं कर्त्तव्यं मयाथ वा
3,40,77,śvobhūte brahmahatyāyāḥ kṣaṇānmukto bhaviṣyasi ityuktaṃ śrīparādevyā yāmātītamidaṃ dinam,श्वोभूते ब्रह्महत्यायाः क्षणान्मुक्तो भविष्यसि इत्युक्तं श्रीपरादेव्या यामातीतमिदं दिनम्
3,40,78,evaṃ sarvaṃ ca mithyaivetyadhikaṃ cintayāvṛtaḥ bhagavānvyo mavāṇyā tu nimajjāpsviti garjitam,एवं सर्वं च मिथ्यैवेत्यधिकं चिन्तयावृतः भगवान्व्यो मवाण्या तु निमज्जाप्स्विति गर्जितम्
3,40,79,śrutvā śaṅkāṃ samutsṛjya tattvaṃ niścitya śaṅkaraḥ nimamajja sarasyāṃ tu gaṅgāyāṃ punarutthitaḥ,श्रुत्वा शङ्कां समुत्सृज्य तत्त्वं निश्चित्य शङ्करः निममज्ज सरस्यां तु गङ्गायां पुनरुत्थितः
3,40,80,tatra kāśīṃ samālokya kimetaditi cintayan sa muhurtaṃ sthitastūṣṇīṃ nakhalīnakapālakaḥ,तत्र काशीं समालोक्य किमेतदिति चिन्तयन् स मुहुर्तं स्थितस्तूष्णीं नखलीनकपालकः
3,40,81,lalāṭanta pamudvīkṣya taraṇiṃ taruṇondubhṛt bhikṣārthaṃ nagarīmenāṃ praviveśa vaśī śivaḥ,ललाटन्त पमुद्वीक्ष्य तरणिं तरुणोन्दुभृत् भिक्षार्थं नगरीमेनां प्रविवेश वशी शिवः
3,40,82,gṛhāṇi kānicidgatvā pratolyāṃ paryaṭanbhavaḥ so 'paśyadagrataḥ kāñcitkāñcīṃ śrīdevatākṛtim,गृहाणि कानिचिद्गत्वा प्रतोल्यां पर्यटन्भवः सो ऽपश्यदग्रतः काञ्चित्काञ्चीं श्रीदेवताकृतिम्
3,40,83,bhikṣāṃ jyotirmayīṃ tasmai dattvā kṣipraṃ tirodadhe kṣaṇādbrahmakapālaṃ tatpracyutaṃ tannakhāgrataḥ,भिक्षां ज्योतिर्मयीं तस्मै दत्त्वा क्षिप्रं तिरोदधे क्षणाद्ब्रह्मकपालं तत्प्रच्युतं तन्नखाग्रतः
3,40,84,taddṛṣṭvādbhutamīśānaḥ kāmākṣī śīlamuttamam prasannavadanāṃbhojo bahu mene muhuḥ param,तद्दृष्ट्वाद्भुतमीशानः कामाक्षी शीलमुत्तमम् प्रसन्नवदनांभोजो बहु मेने मुहुः परम्
3,40,85,purī kāñcī purī puṇyā nadī kaṃpā nadī parā devatā saiva kāmākṣītyāsītsaṃbhāvanā puraḥ,पुरी काञ्ची पुरी पुण्या नदी कंपा नदी परा देवता सैव कामाक्षीत्यासीत्संभावना पुरः
3,40,86,itthaṃ devīprabhāveṇa vimuktaḥ saṃkaṭāddharaḥ svasthaḥ svasthānamagamacchlāghamānaḥ parāṃ śriyam,इत्थं देवीप्रभावेण विमुक्तः संकटाद्धरः स्वस्थः स्वस्थानमगमच्छ्लाघमानः परां श्रियम्
3,40,87,punaranyatpravakṣyāmi vilāsaṃ śṛṇu kumbhaja prabhāvaṃ śrīmahādevyāḥ kāmadaṃ śṛṇvatāṃ sadā,पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि विलासं शृणु कुम्भज प्रभावं श्रीमहादेव्याः कामदं शृण्वतां सदा
3,40,88,ayodhyādhipatiḥ śrīmānnāmnā daśaratho nṛpaḥ santānarahito 'tiṣṭhadbahukālaṃ śucākulaḥ,अयोध्याधिपतिः श्रीमान्नाम्ना दशरथो नृपः सन्तानरहितो ऽतिष्ठद्बहुकालं शुचाकुलः
3,40,89,rahasyāhūya matimānvaśiṣṭhaṃ svapurohitam uvācācārasaṃśuddhaḥ sarvaśāstrārthavedinam,रहस्याहूय मतिमान्वशिष्ठं स्वपुरोहितम् उवाचाचारसंशुद्धः सर्वशास्त्रार्थवेदिनम्
3,40,90,śrīnātha bahavo 'tītāḥ kālānādhigataḥ sutaḥ saṃtatermama saṃtāpaḥ saṃtataṃ vardhatetarām kiṃ kurve yadi saṃtānasaṃpatsyāttannivedaya,श्रीनाथ बहवो ऽतीताः कालानाधिगतः सुतः संततेर्मम संतापः संततं वर्धतेतराम् किं कुर्वे यदि संतानसंपत्स्यात्तन्निवेदय
3,40,91,vaśiṣṭha uvāca mama vaṃśa mahārāja rahasyaṃ kathayāmi te ayodhyā mathurā māyā kāśī kāñcī hyavantikā etā puṇyatamāḥ proktāḥ purīṇāmuttamottamāḥ,वशिष्ठ उवाच मम वंश महाराज रहस्यं कथयामि ते अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची ह्यवन्तिका एता पुण्यतमाः प्रोक्ताः पुरीणामुत्तमोत्तमाः
3,40,92,asyāḥ sāṃnidhyamātreṇa mahātripurasundarīm arcayanti hyayodhyāyāṃ manuṣyā adhidevatām,अस्याः सांनिध्यमात्रेण महात्रिपुरसुन्दरीम् अर्चयन्ति ह्ययोध्यायां मनुष्या अधिदेवताम्
3,40,93,naitasyāḥ sadṛśī kāciddevatā vidyate parā enāmevarcayantyanye sarve śrīdevatāṃ nṛpa,नैतस्याः सदृशी काचिद्देवता विद्यते परा एनामेवर्चयन्त्यन्ये सर्वे श्रीदेवतां नृप
3,40,94,brahmaviṣṇumaheśādyāḥ sastrīkāḥ sarvadā sadā nārikelaphalālībhiḥ panasaiḥ kadalīphalaiḥ,ब्रह्मविष्णुमहेशाद्याः सस्त्रीकाः सर्वदा सदा नारिकेलफलालीभिः पनसैः कदलीफलैः
3,40,95,madhvājyaśarkarāprājyairmahāpāyasarāśibhiḥ siddhadravyaviśeṣaiśca pūjayettripurāṃbikām abhīṣṭamacireṇaiva saṃpradāsyati saiva naḥ,मध्वाज्यशर्कराप्राज्यैर्महापायसराशिभिः सिद्धद्रव्यविशेषैश्च पूजयेत्त्रिपुरांबिकाम् अभीष्टमचिरेणैव संप्रदास्यति सैव नः
3,40,96,ityuktavantamabhyarcya gurumiṣṭairupāyanaiḥ svāṅgajaprāptaye bhūyo visasarja viśāṃpatiḥ,इत्युक्तवन्तमभ्यर्च्य गुरुमिष्टैरुपायनैः स्वाङ्गजप्राप्तये भूयो विससर्ज विशांपतिः
3,40,97,tato gurūktarītyaiva lalitāṃ parameśvarīm arcayāmāsa rājendro bhaktyā paramayā yutaḥ,ततो गुरूक्तरीत्यैव ललितां परमेश्वरीम् अर्चयामास राजेन्द्रो भक्त्या परमया युतः
3,40,98,evaṃ pratidinaṃ pūjāṃ vidhāya prītamānasaḥ ayodhyādevatādhāmāmaśiṣattatra saṅgataḥ,एवं प्रतिदिनं पूजां विधाय प्रीतमानसः अयोध्यादेवताधामामशिषत्तत्र सङ्गतः
3,40,99,ardharātre vyatīte tu nibhṛtollāsadīpike kiñcinnidrālasasyāsya puratastripurāṃbikā,अर्धरात्रे व्यतीते तु निभृतोल्लासदीपिके किञ्चिन्निद्रालसस्यास्य पुरतस्त्रिपुरांबिका
3,40,100,pāśāṅkuśadhanurbāṇapariṣkṛtacaturbhujā sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā sarvābharaṇabhūṣitā sthitvā vācamuvācemāṃ mandamindumatīsutam,पाशाङ्कुशधनुर्बाणपरिष्कृतचतुर्भुजा सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वाभरणभूषिता स्थित्वा वाचमुवाचेमां मन्दमिन्दुमतीसुतम्
3,40,101,asti paṅktiratha śrīmanputrabhāgyaṃ tavānagha viśvāsaghātakarmāṇi saṃti pūrvakṛtāni te,अस्ति पङ्क्तिरथ श्रीमन्पुत्रभाग्यं तवानघ विश्वासघातकर्माणि संति पूर्वकृतानि ते
3,40,102,tādṛśāṃ karmaṇāṃ śāntyai gatvā kāñcīpuraṃ varam snātvā kampāsarasyāṃ ca tatra māṃ paśya pāvanīm,तादृशां कर्मणां शान्त्यै गत्वा काञ्चीपुरं वरम् स्नात्वा कम्पासरस्यां च तत्र मां पश्य पावनीम्
3,40,103,madhye kāñcīpurasya tvaṃ kandarākāśamadhyagam kāmakoṣṭhaṃ vipāpmāpi saptadvārabilānvitam,मध्ये काञ्चीपुरस्य त्वं कन्दराकाशमध्यगम् कामकोष्ठं विपाप्मापि सप्तद्वारबिलान्वितम्
3,40,104,sāmrājyasūcakaṃ puṃsāṃ trayāṇāmapi siddhidam prāṅmukhī tatra varte 'haṃ mahāsiṃhāsaneśvarī,साम्राज्यसूचकं पुंसां त्रयाणामपि सिद्धिदम् प्राङ्मुखी तत्र वर्ते ऽहं महासिंहासनेश्वरी
3,40,105,mahālakṣmīsvarūpeṇa dvibhujā padmadhāriṇī cakreśvarī mahārājñī hyadṛśyā sthūlacakṣuṣām,महालक्ष्मीस्वरूपेण द्विभुजा पद्मधारिणी चक्रेश्वरी महाराज्ञी ह्यदृश्या स्थूलचक्षुषाम्
3,40,106,mamākṣijā mahāgaurī vartate mama dakṣiṇe saundaryasārasīmā sā sarvābharaṇabhūṣitā,ममाक्षिजा महागौरी वर्तते मम दक्षिणे सौन्दर्यसारसीमा सा सर्वाभरणभूषिता
3,40,107,mayā ca kalpitā'vāsā dvibhujā padmadhāriṇī mahālakṣmīsvarūpeṇa kiṃ vā kṛtyātmanā sthitā,मया च कल्पिताऽवासा द्विभुजा पद्मधारिणी महालक्ष्मीस्वरूपेण किं वा कृत्यात्मना स्थिता
3,40,108,āpīṭhamauliparyantaṃ paśya tastāṃ mamāṃśajām pātakānyāśu naśyanti kiṃ punastūpapātakam,आपीठमौलिपर्यन्तं पश्य तस्तां ममांशजाम् पातकान्याशु नश्यन्ति किं पुनस्तूपपातकम्
3,40,109,kuvāsanā kubuddhiśca kutarkanicayaśca yaḥ kudehaśca kubhāvaśca nāstikatvaṃ layaṃ vrajet,कुवासना कुबुद्धिश्च कुतर्कनिचयश्च यः कुदेहश्च कुभावश्च नास्तिकत्वं लयं व्रजेत्
3,40,110,kuruṣva me mahāpūjāṃ sitāmadhvājyapāyasaiḥ vividhairbhakṣyabhojyaiśca padārthaiḥ ṣaḍrasānvitaiḥ,कुरुष्व मे महापूजां सितामध्वाज्यपायसैः विविधैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पदार्थैः षड्रसान्वितैः
3,40,111,tatraiva suprasannāhaṃ pūrayiṣyāmi te varam upadiśyeti samrājñī divyamūrtistirodadhe,तत्रैव सुप्रसन्नाहं पूरयिष्यामि ते वरम् उपदिश्येति सम्राज्ञी दिव्यमूर्तिस्तिरोदधे
3,40,112,rājāpi sahasotthāya kimetaditi vismitaḥ devīmudbodhya kausalyāṃ śubhalakṣaṇalakṣitām,राजापि सहसोत्थाय किमेतदिति विस्मितः देवीमुद्बोध्य कौसल्यां शुभलक्षणलक्षिताम्
3,40,113,tasyai tadrātrivṛttāntaṃ kathayāmāsa sādaram tatsamā karṇya sā devī santoṣamabhajattadā,तस्यै तद्रात्रिवृत्तान्तं कथयामास सादरम् तत्समा कर्ण्य सा देवी सन्तोषमभजत्तदा
3,40,114,prāptaharṣo nṛpaḥ prātastayā dayitayā saha anīkasacivopetaḥ kāñcīpuramupāgamat,प्राप्तहर्षो नृपः प्रातस्तया दयितया सह अनीकसचिवोपेतः काञ्चीपुरमुपागमत्
3,40,115,snātvā kaṃpātaraṅgiṇyāṃ dṛṣṭvā devīṃ ca pāvanīm pañcatīrthe tataḥ snātvā devyā kausalyayā nṛpaḥ,स्नात्वा कंपातरङ्गिण्यां दृष्ट्वा देवीं च पावनीम् पञ्चतीर्थे ततः स्नात्वा देव्या कौसल्यया नृपः
3,40,116,gobhūvastra hiraṇyādyaistattīrthakṣetravāsinaḥ prīṇayitvā sapatnīkastathā tadbhaktipūjakān,गोभूवस्त्र हिरण्याद्यैस्तत्तीर्थक्षेत्रवासिनः प्रीणयित्वा सपत्नीकस्तथा तद्भक्तिपूजकान्
3,40,117,athālayaṃ samāviśya mahābhaktyā nṛpottamaḥ pradakṣiṇatrayaṃ kṛtvā vinayena samanvitaḥ,अथालयं समाविश्य महाभक्त्या नृपोत्तमः प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा विनयेन समन्वितः
3,40,118,tataḥ saṃnidhimāgatya devyā kausalyayā saha śrīkāmakoṣṭhanilayaṃ mahātripurasundarīm,ततः संनिधिमागत्य देव्या कौसल्यया सह श्रीकामकोष्ठनिलयं महात्रिपुरसुन्दरीम्
3,40,119,trimūrtijananīmaṃbāṃ dṛṣṭvā śrīcakrarūpiṇīm praṇipatya tu sāṣṭāṅgaṃ bhāryayā saha bhaktimān,त्रिमूर्तिजननीमंबां दृष्ट्वा श्रीचक्ररूपिणीम् प्रणिपत्य तु साष्टाङ्गं भार्यया सह भक्तिमान्
3,40,120,svapure traipure dhāmni purekṣvākupravartite durvāsā saśiṣyeṇa pūjārthaṃ pūrvakalpite,स्वपुरे त्रैपुरे धाम्नि पुरेक्ष्वाकुप्रवर्तिते दुर्वासा सशिष्येण पूजार्थं पूर्वकल्पिते
3,40,121,dāsīdāsadhvajārohagṛhotsavasamanvite tatra svaguruṇoktaṃ ca kṛtvā svātmārghapūjanam,दासीदासध्वजारोहगृहोत्सवसमन्विते तत्र स्वगुरुणोक्तं च कृत्वा स्वात्मार्घपूजनम्
3,40,122,rātrau svapne tu yadrūpaṃ dṛṣṭavānsvapure mahaḥ tadevātrāpi saṃdadhyau sannidhau rājasattamaḥ,रात्रौ स्वप्ने तु यद्रूपं दृष्टवान्स्वपुरे महः तदेवात्रापि संदध्यौ सन्निधौ राजसत्तमः
3,40,123,ciraṃ dhyātvā mahārājaḥ suvāsāṃsi bahūni ca divyānyāyatanānyasyai dattvā stotraṃ cakāra ha,चिरं ध्यात्वा महाराजः सुवासांसि बहूनि च दिव्यान्यायतनान्यस्यै दत्त्वा स्तोत्रं चकार ह
3,40,124,pādāgralaṃbiparamābharaṇābhirāmemañjīraratnarucimañjulapādapadme pītāṃbarasphuritapeśalahemakāñci keyūrakaṅkaṇapariṣkṛtabāhuvalli,पादाग्रलंबिपरमाभरणाभिरामेमञ्जीररत्नरुचिमञ्जुलपादपद्मे पीतांबरस्फुरितपेशलहेमकाञ्चि केयूरकङ्कणपरिष्कृतबाहुवल्लि
3,40,125,puṇḍrekṣucāpavilasanmṛduvāmapāṇe ratnormikāsumaśarāñcitadakṣahaste vakṣojamaṇḍalavilāsivalakṣahāri pāśāṅkuśāṅgadalasadbhujaśobhitāṅgi,पुण्ड्रेक्षुचापविलसन्मृदुवामपाणे रत्नोर्मिकासुमशराञ्चितदक्षहस्ते वक्षोजमण्डलविलासिवलक्षहारि पाशाङ्कुशाङ्गदलसद्भुजशोभिताङ्गि
3,40,126,vaktraśriyā vijitaśāradacandrabiṃbe tāṭaṅkaratnakaramaṇḍitagaṇḍabhāge vāme kare sarasijaṃ subisaṃ dadhāne kāruṇyanirjharadapāṅgayute maheśi,वक्त्रश्रिया विजितशारदचन्द्रबिंबे ताटङ्करत्नकरमण्डितगण्डभागे वामे करे सरसिजं सुबिसं दधाने कारुण्यनिर्झरदपाङ्गयुते महेशि
3,40,127,māṇikyasūtramaṇibhāsurakaṃbukaṇṭhi bhālasthacandraśakalojjavalitālakāḍhye mandasmitasphuraṇaśālini mañjunāse netraśriyā vijitanīlasarojapatre,माणिक्यसूत्रमणिभासुरकंबुकण्ठि भालस्थचन्द्रशकलोज्जवलितालकाढ्ये मन्दस्मितस्फुरणशालिनि मञ्जुनासे नेत्रश्रिया विजितनीलसरोजपत्रे
3,40,128,subhrūlate suvadane sulalāṭacitre yogīndramānasasarojanivāsahaṃsi ratnānubaddhatapanīyamahākirīṭe sarvāṅgasundari samastasurendravandye,सुभ्रूलते सुवदने सुललाटचित्रे योगीन्द्रमानससरोजनिवासहंसि रत्नानुबद्धतपनीयमहाकिरीटे सर्वाङ्गसुन्दरि समस्तसुरेन्द्रवन्द्ये
3,40,129,kāṅkṣānurūpavarade karuṇārdracitte sāmrājyasampadabhimānini cakranāthe indrādidevaparisevitapādapadme siṃhāsaneśvarī pare mayi saṃnidadhyāḥ,काङ्क्षानुरूपवरदे करुणार्द्रचित्ते साम्राज्यसम्पदभिमानिनि चक्रनाथे इन्द्रादिदेवपरिसेवितपादपद्मे सिंहासनेश्वरी परे मयि संनिदध्याः
3,40,130,iti statvā sa bhūpālo bahirnirgatya bhaktitaḥ tasyāstu dakṣiṇe bhāge mahāgaurīṃ dadarśa ha,इति स्तत्वा स भूपालो बहिर्निर्गत्य भक्तितः तस्यास्तु दक्षिणे भागे महागौरीं ददर्श ह
3,40,131,praṇamya daṇḍavadbhūmau kṛtvā cāsyāḥ stutiṃ punaḥ dattvā cāsyai mahārhāṇi vāsāṃsi vividhāni ca,प्रणम्य दण्डवद्भूमौ कृत्वा चास्याः स्तुतिं पुनः दत्त्वा चास्यै महार्हाणि वासांसि विविधानि च
3,40,132,amulyāni mahārhāṇi bhūṣaṇāni mahānti ca tataḥ pradakṣiṇīkṛtya nirgatya saha bhāryayā,अमुल्यानि महार्हाणि भूषणानि महान्ति च ततः प्रदक्षिणीकृत्य निर्गत्य सह भार्यया
3,40,133,svagurūktavidhānena mahāpūjāṃ vidhāya ca tāmeva cintayaṃstatra saptarātramuvāsa saḥ,स्वगुरूक्तविधानेन महापूजां विधाय च तामेव चिन्तयंस्तत्र सप्तरात्रमुवास सः
3,40,134,aṣṭame divase devīṃ natvā bhaktyā vilokayan ambābhīṣṭaṃ pradehīti prārthayāmāsa cetasā,अष्टमे दिवसे देवीं नत्वा भक्त्या विलोकयन् अम्बाभीष्टं प्रदेहीति प्रार्थयामास चेतसा
3,40,135,suprasannā ca kāmākṣī sāṃtarikṣagirāvadat bhaviṣyanti madaṃśāste catvārastanayā nṛpa,सुप्रसन्ना च कामाक्षी सांतरिक्षगिरावदत् भविष्यन्ति मदंशास्ते चत्वारस्तनया नृप
3,40,136,ityudīritamākarṇya pramodavikasanmukhaḥ śriyaṃ praṇamya sāṣṭāṅgamanananyaśaraṇaḥ parām,इत्युदीरितमाकर्ण्य प्रमोदविकसन्मुखः श्रियं प्रणम्य साष्टाङ्गमननन्यशरणः पराम्
3,40,137,āmantrya manasaivāṃbāṃ sastrīkaḥ saha mantribhiḥ ayodhyāṃ nagarīṃ prāpadindumatyāstu nandanaḥ,आमन्त्र्य मनसैवांबां सस्त्रीकः सह मन्त्रिभिः अयोध्यां नगरीं प्रापदिन्दुमत्यास्तु नन्दनः
3,40,138,evaṃ prabhāvā kāmākṣī sarvalokahitaiṣiṇī sarveṣāmapi bhaktānāṃ kāṅkṣitaṃ pūrayatyalam,एवं प्रभावा कामाक्षी सर्वलोकहितैषिणी सर्वेषामपि भक्तानां काङ्क्षितं पूरयत्यलम्
3,40,139,enāṃ lokeṣu bahavaḥ kāmākṣīṃ paradevatām upāsya vidhivadbhaktyā prāptāḥ kāmānaśeṣataḥ,एनां लोकेषु बहवः कामाक्षीं परदेवताम् उपास्य विधिवद्भक्त्या प्राप्ताः कामानशेषतः
3,40,140,adyāpi prāpnuvantyeva bhaktimantaḥ phalaṃ mune aneke ca bhaviṣyanti kāmākṣyāḥ karuṇādṛśaḥ,अद्यापि प्राप्नुवन्त्येव भक्तिमन्तः फलं मुने अनेके च भविष्यन्ति कामाक्ष्याः करुणादृशः
3,40,141,māhātmyamasyāḥ śrīdevyāḥ ko vā varṇayituṃ kṣamaḥ nāhaṃ na śambhurna brahmā na viṣṇuḥ kimutāpare,माहात्म्यमस्याः श्रीदेव्याः को वा वर्णयितुं क्षमः नाहं न शम्भुर्न ब्रह्मा न विष्णुः किमुतापरे
3,40,142,iti te kathitaṃ kiñcitkāmākṣyāḥ śīlamujjvalam śṛṇvatāṃ paṭhatāṃ cāpi sarvapāpaharaṃ smṛtam,इति ते कथितं किञ्चित्कामाक्ष्याः शीलमुज्ज्वलम् शृण्वतां पठतां चापि सर्वपापहरं स्मृतम्
3,41,1,iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne catvāriṃśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca kīdṛśaṃ yantrametasyā mantrovā kīdṛśo varaḥ upadeṣṭā ca kīdṛksyācchiṣyo vā kīdṛśaḥ smṛtaḥ,इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने चत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच कीदृशं यन्त्रमेतस्या मन्त्रोवा कीदृशो वरः उपदेष्टा च कीदृक्स्याच्छिष्यो वा कीदृशः स्मृतः
3,41,2,sarvajñastvaṃ hayagrīva sākṣātparamapūruṣaḥ svāminmayi kṛpādṛṣṭyā sarvametannivedaya,सर्वज्ञस्त्वं हयग्रीव साक्षात्परमपूरुषः स्वामिन्मयि कृपादृष्ट्या सर्वमेतन्निवेदय
3,41,3,hayagrīva uvāca mantraṃ śrīcakragevāsyāḥ seyaṃ hi tripurāṃbikā saiṣaiva hi mahālakṣmīḥ sphuraccaivātmanaḥ purā,हयग्रीव उवाच मन्त्रं श्रीचक्रगेवास्याः सेयं हि त्रिपुरांबिका सैषैव हि महालक्ष्मीः स्फुरच्चैवात्मनः पुरा
3,41,4,pasyati sma tadā cakraṃ jyotirmayavijṛṃbhitam asya cakrasya māhātmyamaparijñeyameva hi,पस्यति स्म तदा चक्रं ज्योतिर्मयविजृंभितम् अस्य चक्रस्य माहात्म्यमपरिज्ञेयमेव हि
3,41,5,sākṣātsaiva mahālakṣmīḥ śrīcakramiti tattvataḥ yadabhyarcya mahāviṣṇuḥ sarvalokavimohanam kāmasaṃmohinīrūpaṃ bheje rājīvalocanaḥ,साक्षात्सैव महालक्ष्मीः श्रीचक्रमिति तत्त्वतः यदभ्यर्च्य महाविष्णुः सर्वलोकविमोहनम् कामसंमोहिनीरूपं भेजे राजीवलोचनः
3,41,6,arcayitvā tadīśānaḥ sarvavidyeśvaro 'bhavat tadārādhya viśeṣeṇa brahmā brahmāṇḍasūrabhūt munīnāṃ mohanaścāsītsmaro yadvarivasyayā,अर्चयित्वा तदीशानः सर्वविद्येश्वरो ऽभवत् तदाराध्य विशेषेण ब्रह्मा ब्रह्माण्डसूरभूत् मुनीनां मोहनश्चासीत्स्मरो यद्वरिवस्यया
3,41,7,śrīdevyāḥ purataścakraṃ hemaraupyādinirmitam nidhāya gandhairabhyarcya ṣoḍaśākṣaravidyayā,श्रीदेव्याः पुरतश्चक्रं हेमरौप्यादिनिर्मितम् निधाय गन्धैरभ्यर्च्य षोडशाक्षरविद्यया
3,41,8,pratyahaṃ tulasīpatraiḥ pavitrairmaṅgalākṛtiḥ sahasrairmūlamantreṇa śrīdevīdhyānasaṃyutaḥ,प्रत्यहं तुलसीपत्रैः पवित्रैर्मङ्गलाकृतिः सहस्रैर्मूलमन्त्रेण श्रीदेवीध्यानसंयुतः
3,41,9,arcayitvā ca madhvājyaśarkarāpāyasaiḥ śubhaiḥ anavadyaiśca naivedyairmāṣāpūpairmanoharaiḥ,अर्चयित्वा च मध्वाज्यशर्करापायसैः शुभैः अनवद्यैश्च नैवेद्यैर्माषापूपैर्मनोहरैः
3,41,10,yaḥ prīṇati mahālakṣmīṃ matimānmaṇḍalatraye mahasā tasya sāṃnidhyamādhatte parameśvarī,यः प्रीणति महालक्ष्मीं मतिमान्मण्डलत्रये महसा तस्य सांनिध्यमाधत्ते परमेश्वरी
3,41,11,manasā vāñchitaṃ yacca prasannā tatprapūrayet dhavalai kusumaiścakramuktarītyā tu yor'cayet,मनसा वाञ्छितं यच्च प्रसन्ना तत्प्रपूरयेत् धवलै कुसुमैश्चक्रमुक्तरीत्या तु योर्ऽचयेत्
3,41,12,tasyaiva rasanābhāge nityaṃ nṛtyati bhāratī pāṭalaiḥ kusumaiścakraṃ yor'cayeduktamārgataḥ sārvabhaumaṃ ca rājānaṃ dāsavadvaśayedasau,तस्यैव रसनाभागे नित्यं नृत्यति भारती पाटलैः कुसुमैश्चक्रं योर्ऽचयेदुक्तमार्गतः सार्वभौमं च राजानं दासवद्वशयेदसौ
3,41,13,pītavarṇaiḥ śubhaiḥ puṣpaiḥ pūrvavatpūjayecca yaḥ tasya vakṣasthale nityaṃ sākṣācchrīrvasati dhruvam,पीतवर्णैः शुभैः पुष्पैः पूर्ववत्पूजयेच्च यः तस्य वक्षस्थले नित्यं साक्षाच्छ्रीर्वसति ध्रुवम्
3,41,14,durgandhairgandhahīnaiśca suvarṇairapi nārcayet sugandhaireva kusumaiḥ puṣpaiścābhyarcaryocchavām,दुर्गन्धैर्गन्धहीनैश्च सुवर्णैरपि नार्चयेत् सुगन्धैरेव कुसुमैः पुष्पैश्चाभ्यर्चर्योच्छवाम्
3,41,15,kāmākṣyaiva mahālakṣmīścakraṃ śrīcakrameva hi śrīvidyaiṣā parā vidyā nāyikā gurunāyikā,कामाक्ष्यैव महालक्ष्मीश्चक्रं श्रीचक्रमेव हि श्रीविद्यैषा परा विद्या नायिका गुरुनायिका
3,41,16,etasyā mantrarājastu śrīvidyaiva tapodhana kāmarājāntamantrānte śrībījena samanvitaḥ,एतस्या मन्त्रराजस्तु श्रीविद्यैव तपोधन कामराजान्तमन्त्रान्ते श्रीबीजेन समन्वितः
3,41,17,ṣoḍaśākṣaravidyeyaṃ śrīvidyeti prakīrtitā itthaṃ rahasyamākhyātaṃ gopanīyaṃ prayatnataḥ,षोडशाक्षरविद्येयं श्रीविद्येति प्रकीर्तिता इत्थं रहस्यमाख्यातं गोपनीयं प्रयत्नतः
3,41,18,tisṛṇāmapi mūrtīnāṃ śaktirvidyeyamīritā sarveṣā mapi mantrāṇāṃ vidyaiṣā prāṇarūpiṇī,तिसृणामपि मूर्तीनां शक्तिर्विद्येयमीरिता सर्वेषा मपि मन्त्राणां विद्यैषा प्राणरूपिणी
3,41,19,pāraṃparyeṇa vijñātā vidyeyaṃ bandhamocinī saṃsmṛtā pāpaharaṇī jarāmṛtyuvināśinī,पारंपर्येण विज्ञाता विद्येयं बन्धमोचिनी संस्मृता पापहरणी जरामृत्युविनाशिनी
3,41,20,pūjitā duḥkhadaurbhāgyavyādhidāridrayanāśinī stutā vighnaughaśaminī dhyātā sarvārthasiddhidā,पूजिता दुःखदौर्भाग्यव्याधिदारिद्रयनाशिनी स्तुता विघ्नौघशमिनी ध्याता सर्वार्थसिद्धिदा
3,41,21,mudrāviśeṣatattvajño dīkṣākṣapitakalmaṣaḥ bhajedyaḥ parameśānīmabhīṣṭaphalamāpnuyāt,मुद्राविशेषतत्त्वज्ञो दीक्षाक्षपितकल्मषः भजेद्यः परमेशानीमभीष्टफलमाप्नुयात्
3,41,22,dhavalāṃbarasaṃvītāṃ dhavalāvāsamadhyagām pūjayeddhavalaiḥ puṣpairbrahmacaryayuto naraḥ,धवलांबरसंवीतां धवलावासमध्यगाम् पूजयेद्धवलैः पुष्पैर्ब्रह्मचर्ययुतो नरः
3,41,23,dhavalaiścaiva naivedyairdadhikṣīraudanādibhiḥ saṃkalpadhavalairvāpi pūjayetparameśvarīm,धवलैश्चैव नैवेद्यैर्दधिक्षीरौदनादिभिः संकल्पधवलैर्वापि पूजयेत्परमेश्वरीम्
3,41,24,śrīrvālantryakṣībījaiḥ kramātkhaṇḍeṣu yojitām ṣoḍaśākṣaravidyāṃ tāmarcayecchuddhamānasaḥ,श्रीर्वालन्त्र्यक्षीबीजैः क्रमात्खण्डेषु योजिताम् षोडशाक्षरविद्यां तामर्चयेच्छुद्धमानसः
3,41,25,anulomavilomena prajapanmātrikākṣaraiḥ,अनुलोमविलोमेन प्रजपन्मात्रिकाक्षरैः
3,41,26,bhāvayanneva devāgre śrīdevīṃ dīparūpiṇīm manasopāṃśunā vāpi nigadenāpi tāpasa,भावयन्नेव देवाग्रे श्रीदेवीं दीपरूपिणीम् मनसोपांशुना वापि निगदेनापि तापस
3,41,27,śrīdevīnyāsasahitaḥ śrīdevīkṛtavigrahaḥ ekalakṣajapenaiva mahāpāpaiḥ pramucyate,श्रीदेवीन्याससहितः श्रीदेवीकृतविग्रहः एकलक्षजपेनैव महापापैः प्रमुच्यते
3,41,28,lakṣadvayena devarṣe saptajanmakṛtānyapi pāpāni nāśayatyeva sādhakasya parā kalā,लक्षद्वयेन देवर्षे सप्तजन्मकृतान्यपि पापानि नाशयत्येव साधकस्य परा कला
3,41,29,lakṣatritayajāpena sahasrajanipātakaiḥ mucyate nātra saṃdeho nirmalo nitarāṃ mune kramātṣoḍaśalakṣeṇa devīsāṃnidhyamāpnuyāt,लक्षत्रितयजापेन सहस्रजनिपातकैः मुच्यते नात्र संदेहो निर्मलो नितरां मुने क्रमात्षोडशलक्षेण देवीसांनिध्यमाप्नुयात्
3,41,30,pūjā traikālikī nityaṃ japastarpaṇameva ca homo brāhmaṇabhuktiśca puraścaraṇamucyate,पूजा त्रैकालिकी नित्यं जपस्तर्पणमेव च होमो ब्राह्मणभुक्तिश्च पुरश्चरणमुच्यते
3,41,31,homatarpaṇayoḥ svāhā nyāsapūjanayornamaḥ mantrānte pūjayeddevīṃ japakāle yathocitam,होमतर्पणयोः स्वाहा न्यासपूजनयोर्नमः मन्त्रान्ते पूजयेद्देवीं जपकाले यथोचितम्
3,41,32,japāddaśāṃśo homaḥ syāttaddaśāṃśaṃ tu tarpaṇam taddaśāṃśaṃ brāhmaṇānāṃ bhojanaṃ vindhyamardana,जपाद्दशांशो होमः स्यात्तद्दशांशं तु तर्पणम् तद्दशांशं ब्राह्मणानां भोजनं विन्ध्यमर्दन
3,41,33,deśakālopaghāte tu yadyadaṅgaṃ vihīyate tatsaṃkhyādviguṇaṃ japtvā puraścaryāṃ samāpayet,देशकालोपघाते तु यद्यदङ्गं विहीयते तत्संख्याद्विगुणं जप्त्वा पुरश्चर्यां समापयेत्
3,41,34,tataḥ kāmyaprayogārthaṃ punarlakṣatrayaṃ japet vratastho nirvikāraśca trikālaṃ pūjanerataḥ paścādvaśyādikarmāṇi kurvansiddhimavāpsyati,ततः काम्यप्रयोगार्थं पुनर्लक्षत्रयं जपेत् व्रतस्थो निर्विकारश्च त्रिकालं पूजनेरतः पश्चाद्वश्यादिकर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यति
3,41,35,abhyarcya cakramadhyastho mantrī cintayate yadā sarvamātmānamaruṇaṃ sādhyamapyaruṇīkṛtam,अभ्यर्च्य चक्रमध्यस्थो मन्त्री चिन्तयते यदा सर्वमात्मानमरुणं साध्यमप्यरुणीकृतम्
3,41,36,tato bhavati vindhyāre sarvasaubhāgyasundaraḥ vallabhaḥ sarvalokānāṃ vaśayennātrasaṃśayaḥ,ततो भवति विन्ध्यारे सर्वसौभाग्यसुन्दरः वल्लभः सर्वलोकानां वशयेन्नात्रसंशयः
3,41,37,rocanākuṅkumābhyāṃ tu samabhāgaṃ tu candanam śatamaṣṭottaraṃ japtvā tilakaṃ kārayed budhaḥ,रोचनाकुङ्कुमाभ्यां तु समभागं तु चन्दनम् शतमष्टोत्तरं जप्त्वा तिलकं कारयेद् बुधः
3,41,38,tato yamīkṣate vakti spṛśate cintayecca yam ardhena ca śarīreṇa sa vaśaṃ yāti dāsavat,ततो यमीक्षते वक्ति स्पृशते चिन्तयेच्च यम् अर्धेन च शरीरेण स वशं याति दासवत्
3,41,39,tathā puṣpaṃ phalaṃ gandhaṃ pānaṃ vastraṃ tapodhana śatamaṣṭottaraṃ japtvā yasyai saṃproṣyate striyai sadya ākṛṣyate sā tu vimūḍhahṛdayā satī,तथा पुष्पं फलं गन्धं पानं वस्त्रं तपोधन शतमष्टोत्तरं जप्त्वा यस्यै संप्रोष्यते स्त्रियै सद्य आकृष्यते सा तु विमूढहृदया सती
3,41,40,likhedrocana yaikānte pratimāmavanītale surūpāṃ ca saśṛṅgāraveṣābharaṇamaṇḍitām,लिखेद्रोचन यैकान्ते प्रतिमामवनीतले सुरूपां च सशृङ्गारवेषाभरणमण्डिताम्
3,41,41,tadbhālagalahṛnnābhijānumaṇḍalayojitam janmanāmamahāvidyāmaṅkuśāntarvidarbhitam,तद्भालगलहृन्नाभिजानुमण्डलयोजितम् जन्मनाममहाविद्यामङ्कुशान्तर्विदर्भितम्
3,41,42,sarvāṅgasaṃdhisaṃlīnāmālikhya madanākṣaraiḥ tadāśābhimukho bhūtvā tripurīkṛtavigrahaḥ,सर्वाङ्गसंधिसंलीनामालिख्य मदनाक्षरैः तदाशाभिमुखो भूत्वा त्रिपुरीकृतविग्रहः
3,41,43,baddhvā tu kṣobhiṇīṃ mudrāṃ vidyāmaṣṭaśataṃ japet saṃyojya dahanāgāre candrasūryaprabhākule,बद्ध्वा तु क्षोभिणीं मुद्रां विद्यामष्टशतं जपेत् संयोज्य दहनागारे चन्द्रसूर्यप्रभाकुले
3,41,44,tato vihvalitāpāṅgīmanaṅgaśarapīḍitām prajvalanmadanonmeṣaprasphurajjaghanasthalām,ततो विह्वलितापाङ्गीमनङ्गशरपीडिताम् प्रज्वलन्मदनोन्मेषप्रस्फुरज्जघनस्थलाम्
3,41,45,śakticakre lasadraśmivalanākavalīkṛtām dūrīkṛtasucāritrāṃ viśālanayanāmbujām,शक्तिचक्रे लसद्रश्मिवलनाकवलीकृताम् दूरीकृतसुचारित्रां विशालनयनाम्बुजाम्
3,41,46,ākṛṣṭanayanāṃ naṣṭadhairyasaṃlīnavrīḍanām mantrayantrauṣadhamahāmudrānigaḍabandhanām dūrīkṛtasucāritrāṃ viśālanayanāmbujām,आकृष्टनयनां नष्टधैर्यसंलीनव्रीडनाम् मन्त्रयन्त्रौषधमहामुद्रानिगडबन्धनाम् दूरीकृतसुचारित्रां विशालनयनाम्बुजाम्
3,41,47,mano 'dhikamahāmantrajapamānāṃ hṛtāṃśukām vimūḍhāmiva vikṣubdhāmiva pluṣṭāmivādbhutām,मनो ऽधिकमहामन्त्रजपमानां हृतांशुकाम् विमूढामिव विक्षुब्धामिव प्लुष्टामिवाद्भुताम्
3,41,48,likhitāmiva niḥsaṃjñāmiva pramathitāmiva nilīnāmiva niśceṣṭāmivānyatvaṃ gatāmiva,लिखितामिव निःसंज्ञामिव प्रमथितामिव निलीनामिव निश्चेष्टामिवान्यत्वं गतामिव
3,41,49,bhramanmantrāniloddhūtaveṇupatrākṛtiṃ ca khe bhramantīṃ bhāvayennārīṃ yojanānāṃ śatādapi,भ्रमन्मन्त्रानिलोद्धूतवेणुपत्राकृतिं च खे भ्रमन्तीं भावयेन्नारीं योजनानां शतादपि
3,41,50,cakramadhyagatāṃ pṛthvīṃ saśailavanakānanām catuḥsamudraparyantaṃ jvalantīṃ cintayettataḥ,चक्रमध्यगतां पृथ्वीं सशैलवनकाननाम् चतुःसमुद्रपर्यन्तं ज्वलन्तीं चिन्तयेत्ततः
3,41,51,ṣaṇmāsābhyāsayogena jāyate madanopamaḥ dṛṣṭvā karṣayate lokaṃ dṛṣṭvaiva kurute vaśam,षण्मासाभ्यासयोगेन जायते मदनोपमः दृष्ट्वा कर्षयते लोकं दृष्ट्वैव कुरुते वशम्
3,41,52,dṛṣṭvā saṃkṣobhayennārīṃ dṛṣṭvaiva harate viṣam dṛṣṭvā karīti vāgīśaṃ dṛṣṭvā sarvaṃ vimohayet dṛṣṭvā cāturthikādīṃśca jvarānnāśayate kṣaṇāt,दृष्ट्वा संक्षोभयेन्नारीं दृष्ट्वैव हरते विषम् दृष्ट्वा करीति वागीशं दृष्ट्वा सर्वं विमोहयेत् दृष्ट्वा चातुर्थिकादींश्च ज्वरान्नाशयते क्षणात्
3,41,53,pītadravyeṇa likhitaṃ cakraṃ gūḍhaṃ tu dhārayet vākstaṃbhaṃ vādināṃ kṣipraṃ kurute nātra saṃśayaḥ,पीतद्रव्येण लिखितं चक्रं गूढं तु धारयेत् वाक्स्तंभं वादिनां क्षिप्रं कुरुते नात्र संशयः
3,41,54,mahānīlīrasenāpi śatrunāmayutaṃ likhet dakṣiṇābhimukho vahnau dagdhvā mārayate ripūn,महानीलीरसेनापि शत्रुनामयुतं लिखेत् दक्षिणाभिमुखो वह्नौ दग्ध्वा मारयते रिपून्
3,41,55,mahiṣāśvapurīṣābhyāṃ gomūtrairnāma ṭaṅkitam āranālasthitaṃ cakraṃ vidveṣaṃ kurute dviṣām,महिषाश्वपुरीषाभ्यां गोमूत्रैर्नाम टङ्कितम् आरनालस्थितं चक्रं विद्वेषं कुरुते द्विषाम्
3,41,56,yuktvā rocanayā nāma kākapakṣeṇa madhyagam laṃbamānastadākāro uccāṭanakaraṃ param,युक्त्वा रोचनया नाम काकपक्षेण मध्यगम् लंबमानस्तदाकारो उच्चाटनकरं परम्
3,41,57,dugdhalākṣārocanābhirmahānīlīrasena ca likhitvā dhārayaṃścakraṃ cāturvarṇyaṃ vaśaṃ nayet,दुग्धलाक्षारोचनाभिर्महानीलीरसेन च लिखित्वा धारयंश्चक्रं चातुर्वर्ण्यं वशं नयेत्
3,41,58,anenaiva vidhānena jalamadhye yadi kṣipet saubhāgyamatulaṃ tasya snānapānānna saṃśayaḥ,अनेनैव विधानेन जलमध्ये यदि क्षिपेत् सौभाग्यमतुलं तस्य स्नानपानान्न संशयः
3,41,59,cakramadhyagataṃ deśaṃ nagarīṃ vā varāṅganām jvalantīṃ cintayennityaṃ saptāhātkṣobhayenmune,चक्रमध्यगतं देशं नगरीं वा वराङ्गनाम् ज्वलन्तीं चिन्तयेन्नित्यं सप्ताहात्क्षोभयेन्मुने
3,41,60,likhitvā pītavarṇaṃ tu cakrametadyadācaret pūrvāśābhimukho bhūtvā staṃbhayetsarvavādinaḥ,लिखित्वा पीतवर्णं तु चक्रमेतद्यदाचरेत् पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा स्तंभयेत्सर्ववादिनः
3,41,61,siṃdūravarṇalikhitaṃ pūjayeduttarāmukhaḥ yadā tadā svavaśago loko bhavati nānyathā,सिंदूरवर्णलिखितं पूजयेदुत्तरामुखः यदा तदा स्ववशगो लोको भवति नान्यथा
3,41,62,cakraṃ gaurikayālikhyapūjayetpaścimāmukhaḥ yaḥ sasarvāṅganākarṣavaśyakṣobhakaro bhavet,चक्रं गौरिकयालिख्यपूजयेत्पश्चिमामुखः यः ससर्वाङ्गनाकर्षवश्यक्षोभकरो भवेत्
3,41,63,pūjayedvindhyadarpāre rahasyekacaro girau ajarāmaratāṃ mantrī labhate nātra saṃśayaḥ,पूजयेद्विन्ध्यदर्पारे रहस्येकचरो गिरौ अजरामरतां मन्त्री लभते नात्र संशयः
3,41,64,rahasyametatkathitaṃ gopitavyaṃ mahāmune gopanātsarvasiddhiḥ syādbhraṃśa eva prakāśanāt,रहस्यमेतत्कथितं गोपितव्यं महामुने गोपनात्सर्वसिद्धिः स्याद्भ्रंश एव प्रकाशनात्
3,41,65,avidhāya puraścaryāṃ yaḥ karma kurute mune devatāśāpamāpnoti na ca siddhiṃ sa vindati,अविधाय पुरश्चर्यां यः कर्म कुरुते मुने देवताशापमाप्नोति न च सिद्धिं स विन्दति
3,41,66,prayogadoṣaśāntyarthaṃ punarlakṣaṃ japedbudhaḥ kuryācca vidhivatpūjāṃ punaryogyo bhavennaraḥ,प्रयोगदोषशान्त्यर्थं पुनर्लक्षं जपेद्बुधः कुर्याच्च विधिवत्पूजां पुनर्योग्यो भवेन्नरः
3,41,67,niṣkāmo devatāṃ nityaṃ yor'cayedbhaktinirbharaḥ,निष्कामो देवतां नित्यं योर्ऽचयेद्भक्तिनिर्भरः
3,41,68,tāmeva cintayannāste yathāśakti manuṃ japan,तामेव चिन्तयन्नास्ते यथाशक्ति मनुं जपन्
3,41,69,saiva tasyaihikaṃ bhāraṃ vahenmuktiṃ ca sādhayet sadā saṃnihitā tasya sarvaṃ ca kathayeta sā,सैव तस्यैहिकं भारं वहेन्मुक्तिं च साधयेत् सदा संनिहिता तस्य सर्वं च कथयेत सा
3,41,70,vātsalyasahitā dhenu yathā vatsamanuvrajet tathānugacchetsā devī svabhaktaṃ śaraṇāgatam,वात्सल्यसहिता धेनु यथा वत्समनुव्रजेत् तथानुगच्छेत्सा देवी स्वभक्तं शरणागतम्
3,41,71,agastya uvāca śaraṇāgataśabdasya kor'tho vada hayā nana vatsaṃ gauriva yaṃ gaurī dhāvantamanudhāvati,अगस्त्य उवाच शरणागतशब्दस्य कोर्ऽथो वद हया नन वत्सं गौरिव यं गौरी धावन्तमनुधावति
3,41,72,hayagrīva uvāca yaḥ pumānakhilaṃ bhāramaihikāmuṣmikātmakam śrīdevatāyāṃ nikṣipya sadā tadgatamānasaḥ,हयग्रीव उवाच यः पुमानखिलं भारमैहिकामुष्मिकात्मकम् श्रीदेवतायां निक्षिप्य सदा तद्गतमानसः
3,41,73,sarvānukūlaḥ sarvatra pratikūlavivarjitaḥ ananyaśaraṇo gaurīṃ dṛḍhaṃ samprārthya rakṣaṇe,सर्वानुकूलः सर्वत्र प्रतिकूलविवर्जितः अनन्यशरणो गौरीं दृढं सम्प्रार्थ्य रक्षणे
3,41,74,rakṣiṣyatīti viśvāsastatsevaikaprayojanaḥ varivasyātatparaḥ syātsā eva śaraṇāgatiḥ,रक्षिष्यतीति विश्वासस्तत्सेवैकप्रयोजनः वरिवस्यातत्परः स्यात्सा एव शरणागतिः
3,41,75,yadā kadācitstutinindanādau nindantu lokāḥ stuvatāṃ jano vā iti svarūpaṃ sudhiyā samīkṣya viṣādakhedau na bhajetprapannaḥ,यदा कदाचित्स्तुतिनिन्दनादौ निन्दन्तु लोकाः स्तुवतां जनो वा इति स्वरूपं सुधिया समीक्ष्य विषादखेदौ न भजेत्प्रपन्नः
3,41,76,anukūlasya saṃkalpaḥ pratikūlasya varjanam rakṣiṣyatīti viśvāso goptṛtvavaraṇaṃ tathā,अनुकूलस्य संकल्पः प्रतिकूलस्य वर्जनम् रक्षिष्यतीति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तथा
3,41,77,ātmanikṣepakārpaṇye ṣaḍvidhā śaraṇāgatiḥ aṅgīkṛtyātmanikṣepaṃ pañcāṅgāni samarpayet na hyasya sadṛśaṃ kiñcidbhuktimuktyostu sādhanam,आत्मनिक्षेपकार्पण्ये षड्विधा शरणागतिः अङ्गीकृत्यात्मनिक्षेपं पञ्चाङ्गानि समर्पयेत् न ह्यस्य सदृशं किञ्चिद्भुक्तिमुक्त्योस्तु साधनम्
3,41,78,amānitvamadaṃbhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ,अमानित्वमदंभित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः
3,41,79,indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanam asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu,इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु
3,41,80,nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu mayi cānanyabhāvena bhaktikhyabhicāriṇī,नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु मयि चानन्यभावेन भक्तिख्यभिचारिणी
3,41,81,viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam etāni sarvadā jñānasādhanāni samabhyaset,विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् एतानि सर्वदा ज्ञानसाधनानि समभ्यसेत्
3,41,82,tatkarmakṛttatparamastadbhaktaḥ saṃgavarjitaḥ nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa yāti parāṃ śriyam,तत्कर्मकृत्तत्परमस्तद्भक्तः संगवर्जितः निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स याति परां श्रियम्
3,41,83,gurustu mādṛśo dhīmānkhyāto vātāpitāpana śiṣyo 'pi tvādṛśaḥ prokto rahasyāmnāyadeśikaḥ,गुरुस्तु मादृशो धीमान्ख्यातो वातापितापन शिष्यो ऽपि त्वादृशः प्रोक्तो रहस्याम्नायदेशिकः
3,42,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne ekacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca mudrāviracanārītimaśvānana nivedaya yābhirviracitābhistu śrīdevī saṃprasīdati,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच मुद्राविरचनारीतिमश्वानन निवेदय याभिर्विरचिताभिस्तु श्रीदेवी संप्रसीदति
3,42,2,hayagrīva uvāca āvāhanī mahāmudrā trikhaṇḍeti prakīrtitā parivṛtya karau spaṣṭamaṅguṣṭhau kārayetsamau,हयग्रीव उवाच आवाहनी महामुद्रा त्रिखण्डेति प्रकीर्तिता परिवृत्य करौ स्पष्टमङ्गुष्ठौ कारयेत्समौ
3,42,3,anāmāntargate kṛtvā tarjanyau kuṭilākṛtī kaniṣṭhike niyuñjīta nijasthāne tapodhana saṃkṣobhiṇyākhyāmudrāṃ tu kathayāmyadhunā śruṇu,अनामान्तर्गते कृत्वा तर्जन्यौ कुटिलाकृती कनिष्ठिके नियुञ्जीत निजस्थाने तपोधन संक्षोभिण्याख्यामुद्रां तु कथयाम्यधुना श्रुणु
3,42,4,madhyame madhyage kṛtvā kaniṣṭhāṅguṣṭarodhite tarjanyo daṇḍavatkṛtvā madhyamoparyanāmike,मध्यमे मध्यगे कृत्वा कनिष्ठाङ्गुष्टरोधिते तर्जन्यो दण्डवत्कृत्वा मध्यमोपर्यनामिके
3,42,5,etasyā eva mudrāyā madhyame sarale yadi kriyate vindhyadarpāre mudrā vidrāviṇī tathā,एतस्या एव मुद्राया मध्यमे सरले यदि क्रियते विन्ध्यदर्पारे मुद्रा विद्राविणी तथा
3,42,6,madhyamātarjanībhyāṃ tu kaniṣṭhānāmike same aṅkuśākārarūpābhyāṃ madhyage kalaśodbhava iyamākarṣiṇī mudrā trailokyākarṣaṇe kṣamā,मध्यमातर्जनीभ्यां तु कनिष्ठानामिके समे अङ्कुशाकाररूपाभ्यां मध्यगे कलशोद्भव इयमाकर्षिणी मुद्रा त्रैलोक्याकर्षणे क्षमा
3,42,7,puṭākārau karau kṛtvā tarjanyāvaṅkuśākṛtī parivartakrameṇaiva madhyame tadadhogate,पुटाकारौ करौ कृत्वा तर्जन्यावङ्कुशाकृती परिवर्तक्रमेणैव मध्यमे तदधोगते
3,42,8,krameṇānena devarṣe madhyamāmadhyage 'nuje anāmike tu sarale tadbahistarjanīdvayam,क्रमेणानेन देवर्षे मध्यमामध्यगे ऽनुजे अनामिके तु सरले तद्बहिस्तर्जनीद्वयम्
3,42,9,daṇḍākārau tatoṃ'guṣṭhau madhyamāvartadeśagau mudraiṣonmādinī nāmnā khyātā vātāpitāpana,दण्डाकारौ ततोंऽगुष्ठौ मध्यमावर्तदेशगौ मुद्रैषोन्मादिनी नाम्ना ख्याता वातापितापन
3,42,10,asyāstvanāmikāyugmamadhaḥ kṛtvāṅkuśākṛti tarjanyāvapi tenaiva krameṇa viniyojayet,अस्यास्त्वनामिकायुग्ममधः कृत्वाङ्कुशाकृति तर्जन्यावपि तेनैव क्रमेण विनियोजयेत्
3,42,11,iyaṃ mahāṅkuśā mudrā sarvakāryārthasādhikā,इयं महाङ्कुशा मुद्रा सर्वकार्यार्थसाधिका
3,42,13,savyaṃ dakṣiṇādeśe tu dakṣiṇaṃ savyadeśataḥ bāhū kṛtvā tu devarṣe hastau samparivartya ca 42.12 kaniṣṭhānāmike yukte krameṇānena tāpasa tarjanībhyāṃ samākrānte sarvordhvamapi madhyame,सव्यं दक्षिणादेशे तु दक्षिणं सव्यदेशतः बाहू कृत्वा तु देवर्षे हस्तौ सम्परिवर्त्य च ४२.१२ कनिष्ठानामिके युक्ते क्रमेणानेन तापस तर्जनीभ्यां समाक्रान्ते सर्वोर्ध्वमपि मध्यमे
3,42,14,lopāmudrāpateṅguṣṭhau kārayetsakalāvapi iyaṃ tu khecarī nāma mudrā sarvottamottamā etadvijñānamātreṇa yoginīnāṃ priyo bhavet,लोपामुद्रापतेङ्गुष्ठौ कारयेत्सकलावपि इयं तु खेचरी नाम मुद्रा सर्वोत्तमोत्तमा एतद्विज्ञानमात्रेण योगिनीनां प्रियो भवेत्
3,42,15,parivartya karau spṛṣṭāvardhacandrasamākṛtī tarjanyaṅguṣṭhayugalaṃ yugapadyojayettataḥ,परिवर्त्य करौ स्पृष्टावर्धचन्द्रसमाकृती तर्जन्यङ्गुष्ठयुगलं युगपद्योजयेत्ततः
3,42,16,adhaḥ kaniṣṭhāvaṣṭabdhamadhyame viniyojayet athaite kuṭile yuktvā sarvādhastādanāmike bījamudreyamācirātsarvasiddhapravartinī,अधः कनिष्ठावष्टब्धमध्यमे विनियोजयेत् अथैते कुटिले युक्त्वा सर्वाधस्तादनामिके बीजमुद्रेयमाचिरात्सर्वसिद्धप्रवर्तिनी
3,42,17,madhyāgre kuṭilākāre tarjanyupari saṃsthite anāmikāmadhyagate tathaiva hi kaniṣṭike,मध्याग्रे कुटिलाकारे तर्जन्युपरि संस्थिते अनामिकामध्यगते तथैव हि कनिष्टिके
3,42,18,sarvā ekatra saṃyojya cāṅguṣṭhaparipīḍitāḥ eṣā tu prathamā mudrā yonimudreti saṃjñitā,सर्वा एकत्र संयोज्य चाङ्गुष्ठपरिपीडिताः एषा तु प्रथमा मुद्रा योनिमुद्रेति संज्ञिता
3,42,19,etā mudrāstu devarṣe śrīdevyāḥ prītihetavaḥ pūjākāle prayoktavyā yathānukramayogataḥ,एता मुद्रास्तु देवर्षे श्रीदेव्याः प्रीतिहेतवः पूजाकाले प्रयोक्तव्या यथानुक्रमयोगतः
3,43,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge lalitopākhyāne hayagrīvāgastyasamvāde dvācatvāriṃśo 'dhyāyaḥ agastya uvāca aśvānana mahāprājña karuṇāmṛtavāridhe śrīdevīdarśane dīkṣā yādṛśī tāṃ nivedaya,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे ललितोपाख्याने हयग्रीवागस्त्यसम्वादे द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच अश्वानन महाप्राज्ञ करुणामृतवारिधे श्रीदेवीदर्शने दीक्षा यादृशी तां निवेदय
3,43,2,hayagrīva uvāca yadi te devatābhāvo yayā kalmaṣakardamāḥ kṣālyante ca tathā pusāṃ dīkṣāmācakṣmahe 'tra tām,हयग्रीव उवाच यदि ते देवताभावो यया कल्मषकर्दमाः क्षाल्यन्ते च तथा पुसां दीक्षामाचक्ष्महे ऽत्र ताम्
3,43,3,haste śivapurandhyātvā japenmūlāṅgamālinīm guruḥ spṛśecchiṣyatanuṃ sparśadīkṣeyamīritā,हस्ते शिवपुरन्ध्यात्वा जपेन्मूलाङ्गमालिनीम् गुरुः स्पृशेच्छिष्यतनुं स्पर्शदीक्षेयमीरिता
3,43,4,nimīlya nayane dhyātvā śrīkāmākṣīṃ prasannadhīḥ samyakpaśyedguruḥ śiṣyaṃ dṛgdīkṣā seyamucyate,निमील्य नयने ध्यात्वा श्रीकामाक्षीं प्रसन्नधीः सम्यक्पश्येद्गुरुः शिष्यं दृग्दीक्षा सेयमुच्यते
3,43,5,gurorālokamātreṇa bhāṣaṇātsparśanādapi sadyaḥ sañjāyate jñānaṃ sā dīkṣā śāmbhavī matā,गुरोरालोकमात्रेण भाषणात्स्पर्शनादपि सद्यः सञ्जायते ज्ञानं सा दीक्षा शाम्भवी मता
3,43,6,devyā deho yathā prokto gurudehastathaiva ca tatprasādena śiṣyo 'pi tadrūpaḥ samprakāśate,देव्या देहो यथा प्रोक्तो गुरुदेहस्तथैव च तत्प्रसादेन शिष्यो ऽपि तद्रूपः सम्प्रकाशते
3,43,7,ciraṃ śuśrūṣayā samyaktoṣito deśikeśvaraḥ tūṣṇīṃ saṃkalpayecchiṣyaṃ sā dīkṣā mānasī matā,चिरं शुश्रूषया सम्यक्तोषितो देशिकेश्वरः तूष्णीं संकल्पयेच्छिष्यं सा दीक्षा मानसी मता
3,43,8,dīkṣāṇāmapi sarvāsāmiyamevottamottamā ādau kuryātkriyādīkṣāṃ tatprakāraḥ pravakṣyate,दीक्षाणामपि सर्वासामियमेवोत्तमोत्तमा आदौ कुर्यात्क्रियादीक्षां तत्प्रकारः प्रवक्ष्यते
3,43,9,śuklapakṣe śubhadine vidhāya śucimānasam jihvāsyamalaśuddhiṃ ca kṛtvā snātvā yathāvidhi,शुक्लपक्षे शुभदिने विधाय शुचिमानसम् जिह्वास्यमलशुद्धिं च कृत्वा स्नात्वा यथाविधि
3,43,10,saṃdhyākarma samāpyātha gurudehaṃ paraṃ smaran ekānte nivasañchrīmānmaunī ca niyatāśanaḥ,संध्याकर्म समाप्याथ गुरुदेहं परं स्मरन् एकान्ते निवसञ्छ्रीमान्मौनी च नियताशनः
3,43,11,guruśca tādṛśobhūtvā pūjāmandiramāviśet devīsūktena saṃyuktaṃ vidyānyāsaṃ samātṛkam,गुरुश्च तादृशोभूत्वा पूजामन्दिरमाविशेत् देवीसूक्तेन संयुक्तं विद्यान्यासं समातृकम्
3,43,12,kṛtvā puruṣasūktena ṣoḍaśairupacārakaiḥ āvāhanā sane pādyamardhyamācamanaṃ tathā,कृत्वा पुरुषसूक्तेन षोडशैरुपचारकैः आवाहना सने पाद्यमर्ध्यमाचमनं तथा
3,43,13,snānaṃ vastraṃ ca bhūṣā ca gandhaḥ puṣpaṃ tathaiva ca dhūpadīpau ca naivedyaṃ tāmbūlaṃ ca pradakṣiṇā,स्नानं वस्त्रं च भूषा च गन्धः पुष्पं तथैव च धूपदीपौ च नैवेद्यं ताम्बूलं च प्रदक्षिणा
3,43,14,praṇāmaśceti vikhyātaiḥ prīṇayettripurāṃbikām atha puṣpāñjaliṃ dadyātsahasrākṣaravidyayā,प्रणामश्चेति विख्यातैः प्रीणयेत्त्रिपुरांबिकाम् अथ पुष्पाञ्जलिं दद्यात्सहस्राक्षरविद्यया
3,43,15,oṃ aiṃ hrīṃ śrīṃ aiṃ klīṃ sauḥ oṃ namastripurasundari hṛdaye devi śirodevi śikhādevi kavacadevi netradevi āsyadevi kāmeśvari bhagamālini nityaklinneṃ bhairuṇḍe vahnivāsini mahāvajreśvari vidyeśvari paraśivadūti tvarite kulasuṃdari nitye nīlapatāke vijaye sarvamaṅgale jvālāmālini citre mahānitye parameśvari mantreśamayi ṣaṣṭhīśamayyudyānamayi lopāmudrāmayyagastyamayi kālatāpanamayi dharmācāramayi muktake śīśvaramayi dīpakalānāthamayi viṣṇudevamayi prabhākaradevamayi tejodevamayi manojadevamayi aṇimasiddhe mahimasiddhe garima siddhe laghimasiddhe īśitvasiddhe vaśitvasiddhe prāptisiddhe prākāmyasiddhe rasasiddhe mokṣasiddhe brāhmi māheśvarī kaumāri vaiṣṇavi vārāhi indrāṇi cāmuṇḍe mahālakṣmi sarvasaṃkṣobhiṇi sarvavidrāviṇi sarvākarṣiṇi sarvavaśaṅkari sarvonmādini sarvamahāṅkuśe sarvakhecari sarvabīje sarvayone sarvāstrakhaṇḍini trailokyamohini cakrasvāmini prāṭayogini bauddhadarśanāṅgi kāmākarṣiṇi buddhyākarṣiṇi ahaṅkārākarṣiṇi śabdākarṣiṇi sparśākarṣiṇi rūpākarṣiṇi rasākarṣiṇi gandhākarṣiṇi cittākarṣiṇi dhairyākarṣiṇi smṛtyākarṣiṇi nāmākarṣiṇi bījākarṣiṇātmākirṣiṇi amṛtākarṣiṇi śarīrākarṣiṇi guptayogini sarvāśāparipūrakacakrasvāmini anaṅgakusume anaṅgamekhale anaṅgamādini anaṅgamadanāture 'naṅgarekhe 'naṅgaveginyanaṅgāṅkuśe 'naṅgamālini guptatarayogini vaidikadarśanāṅgi sarvasaṃkṣobhakāraka cakrasvāmini pūrvāmnāyādhidevate sṛṣṭirūpe sarvasaṃkṣobhiṇi sarvavidrāviṇi sarvākarṣiṇi sarvāhlādini sarvasaṃmohini sarvastaṃbhiṇi sarvajṛṃbhiṇi sarvavaśaṅkari sarvarañjini sarvonmādini sarvārthasādhike sarvasaṃpatprapūriṇi sarvamantramayi sarvadvandvakṣayakari sampradāyayogini sauradarśanāṅgi sarvasaubhāgyadāyakacakre sarvasiddhiprade sarvasampatprade sarvapriyaṅkari sarvamaṅgalakāriṇi sarvakāmaprade sarvaduḥkhavimocini sarvamṛtyupraśamini sarvavighnanivāriṇi sarvāṅgasundari sarvasaubhāgyadāyini kulottīrṇayogini sarvārthasādhakacakreśi sarvajñe sarvaśakte sarvaiśvaryaphalaprade sarvajñānamayi sarvavyādhinivāriṇi sarvādhārasvarūpe sarvapāpahare sarvānandamayi sarvarakṣāsvarūpiṇi sarvepsita phalaprade niyogini vaiṣṇavadarśanāṅgi sarvarakṣākaracakrasthe dakṣiṇāmnāyeśi sthitirūpe vaśini kāmeśi modini vimale aruṇe jayini sarveśvari kaulini rahasyayogini rahasyabhogini rahasyagopini śāktadarśanāṅgi sarvarogaharacakreśi paścimāmnāye dhanurbāṇapāśāṅkuśadevate kāmeśi vajreśi phagamālini atirahasyayogini śaivadarśanāṅgi sarvasiddhipradacakrage uttarāmnāyeśi saṃhārarūpe śuddhapare vindupīṭhagate mahārātripurasundari parāparātirahasyayogini śāṃbhavadarśanāṅgi sarvānandamayacakreśi tripurasuṃdari tripuravāsini tripuraśrīḥ tripuramālini tripurasiddhe tripurāṃba sarvacakrasthe anuttarāmnāyākhyasvarūpe mahātripurabhairavi caturvidhaguṇarūpe kule akule kulākule mahākaulini sarvottare sarvadarśanāṅgi navāsanasthite navākṣari navamithunākṛte maheśamādhavavidhātṛmanmathaskandanandīndramanucandrakuberāgastyadurvāsaḥkrodhabhaṭṭārakavidyātmike kalyāṇatattvatrayarūpe śivaśivātmike pūrmabrahmaśakte mahāparameśvari mahātripurasundari tava śrīpādukāṃ pūjayāmi namaḥ ka eṃ īla hrīṃ hasa kahala hrīṃ aiṃ klīṃ sauḥ sauḥ klīṃ aiṃ śrīṃ devyāḥ puṣpāñjaliṃ dadyātsahasrākṣaravidyāyā nocettatpūjanaṃ vyarthamityāhurvedavādinaḥ,ॐ ऐं ह्रीं श्रीं ऐं क्लीं सौः ॐ नमस्त्रिपुरसुन्दरि हृदये देवि शिरोदेवि शिखादेवि कवचदेवि नेत्रदेवि आस्यदेवि कामेश्वरि भगमालिनि नित्यक्लिन्नें भैरुण्डे वह्निवासिनि महावज्रेश्वरि विद्येश्वरि परशिवदूति त्वरिते कुलसुंदरि नित्ये नीलपताके विजये सर्वमङ्गले ज्वालामालिनि चित्रे महानित्ये परमेश्वरि मन्त्रेशमयि षष्ठीशमय्युद्यानमयि लोपामुद्रामय्यगस्त्यमयि कालतापनमयि धर्माचारमयि मुक्तके शीश्वरमयि दीपकलानाथमयि विष्णुदेवमयि प्रभाकरदेवमयि तेजोदेवमयि मनोजदेवमयि अणिमसिद्धे महिमसिद्धे गरिम सिद्धे लघिमसिद्धे ईशित्वसिद्धे वशित्वसिद्धे प्राप्तिसिद्धे प्राकाम्यसिद्धे रससिद्धे मोक्षसिद्धे ब्राह्मि माहेश्वरी कौमारि वैष्णवि वाराहि इन्द्राणि चामुण्डे महालक्ष्मि सर्वसंक्षोभिणि सर्वविद्राविणि सर्वाकर्षिणि सर्ववशङ्करि सर्वोन्मादिनि सर्वमहाङ्कुशे सर्वखेचरि सर्वबीजे सर्वयोने सर्वास्त्रखण्डिनि त्रैलोक्यमोहिनि चक्रस्वामिनि प्राटयोगिनि बौद्धदर्शनाङ्गि कामाकर्षिणि बुद्ध्याकर्षिणि अहङ्काराकर्षिणि शब्दाकर्षिणि स्पर्शाकर्षिणि रूपाकर्षिणि रसाकर्षिणि गन्धाकर्षिणि चित्ताकर्षिणि धैर्याकर्षिणि स्मृत्याकर्षिणि नामाकर्षिणि बीजाकर्षिणात्माकिर्षिणि अमृताकर्षिणि शरीराकर्षिणि गुप्तयोगिनि सर्वाशापरिपूरकचक्रस्वामिनि अनङ्गकुसुमे अनङ्गमेखले अनङ्गमादिनि अनङ्गमदनातुरे ऽनङ्गरेखे ऽनङ्गवेगिन्यनङ्गाङ्कुशे ऽनङ्गमालिनि गुप्ततरयोगिनि वैदिकदर्शनाङ्गि सर्वसंक्षोभकारक चक्रस्वामिनि पूर्वाम्नायाधिदेवते सृष्टिरूपे सर्वसंक्षोभिणि सर्वविद्राविणि सर्वाकर्षिणि सर्वाह्लादिनि सर्वसंमोहिनि सर्वस्तंभिणि सर्वजृंभिणि सर्ववशङ्करि सर्वरञ्जिनि सर्वोन्मादिनि सर्वार्थसाधिके सर्वसंपत्प्रपूरिणि सर्वमन्त्रमयि सर्वद्वन्द्वक्षयकरि सम्प्रदाययोगिनि सौरदर्शनाङ्गि सर्वसौभाग्यदायकचक्रे सर्वसिद्धिप्रदे सर्वसम्पत्प्रदे सर्वप्रियङ्करि सर्वमङ्गलकारिणि सर्वकामप्रदे सर्वदुःखविमोचिनि सर्वमृत्युप्रशमिनि सर्वविघ्ननिवारिणि सर्वाङ्गसुन्दरि सर्वसौभाग्यदायिनि कुलोत्तीर्णयोगिनि सर्वार्थसाधकचक्रेशि सर्वज्ञे सर्वशक्ते सर्वैश्वर्यफलप्रदे सर्वज्ञानमयि सर्वव्याधिनिवारिणि सर्वाधारस्वरूपे सर्वपापहरे सर्वानन्दमयि सर्वरक्षास्वरूपिणि सर्वेप्सित फलप्रदे नियोगिनि वैष्णवदर्शनाङ्गि सर्वरक्षाकरचक्रस्थे दक्षिणाम्नायेशि स्थितिरूपे वशिनि कामेशि मोदिनि विमले अरुणे जयिनि सर्वेश्वरि कौलिनि रहस्ययोगिनि रहस्यभोगिनि रहस्यगोपिनि शाक्तदर्शनाङ्गि सर्वरोगहरचक्रेशि पश्चिमाम्नाये धनुर्बाणपाशाङ्कुशदेवते कामेशि वज्रेशि फगमालिनि अतिरहस्ययोगिनि शैवदर्शनाङ्गि सर्वसिद्धिप्रदचक्रगे उत्तराम्नायेशि संहाररूपे शुद्धपरे विन्दुपीठगते महारात्रिपुरसुन्दरि परापरातिरहस्ययोगिनि शांभवदर्शनाङ्गि सर्वानन्दमयचक्रेशि त्रिपुरसुंदरि त्रिपुरवासिनि त्रिपुरश्रीः त्रिपुरमालिनि त्रिपुरसिद्धे त्रिपुरांब सर्वचक्रस्थे अनुत्तराम्नायाख्यस्वरूपे महात्रिपुरभैरवि चतुर्विधगुणरूपे कुले अकुले कुलाकुले महाकौलिनि सर्वोत्तरे सर्वदर्शनाङ्गि नवासनस्थिते नवाक्षरि नवमिथुनाकृते महेशमाधवविधातृमन्मथस्कन्दनन्दीन्द्रमनुचन्द्रकुबेरागस्त्यदुर्वासःक्रोधभट्टारकविद्यात्मिके कल्याणतत्त्वत्रयरूपे शिवशिवात्मिके पूर्मब्रह्मशक्ते महापरमेश्वरि महात्रिपुरसुन्दरि तव श्रीपादुकां पूजयामि नमः क एं ईल ह्रीं हस कहल ह्रीं ऐं क्लीं सौः सौः क्लीं ऐं श्रीं देव्याः पुष्पाञ्जलिं दद्यात्सहस्राक्षरविद्याया नोचेत्तत्पूजनं व्यर्थमित्याहुर्वेदवादिनः
3,43,16,tato gomayasaṃlipte bhūtale droṇaśālibhiḥ tāvadbhistaṇḍulaiḥ śuddhaiḥ śastārṇaistatra nūtanam,ततो गोमयसंलिप्ते भूतले द्रोणशालिभिः तावद्भिस्तण्डुलैः शुद्धैः शस्तार्णैस्तत्र नूतनम्
3,43,17,droṇodapūritaṃ kuṃbhaṃ pañcaratnairnavairyutam nyagrodhāśvatthamākandajaṃbūdumbaraśākhinām,द्रोणोदपूरितं कुंभं पञ्चरत्नैर्नवैर्युतम् न्यग्रोधाश्वत्थमाकन्दजंबूदुम्बरशाखिनाम्
3,43,18,tvagbhiśca pallavaiścaiva prakṣiptairadhivāsinam kumbhāgre nikṣipetpakvaṃ nārikelaphalaṃ śubham,त्वग्भिश्च पल्लवैश्चैव प्रक्षिप्तैरधिवासिनम् कुम्भाग्रे निक्षिपेत्पक्वं नारिकेलफलं शुभम्
3,43,19,abhyarcya gandhapuṣpādyairdhūpadīpādi darśayet śrīcintāmaṇimantraṃ tu hṛdi mātṛkamājapet,अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्धूपदीपादि दर्शयेत् श्रीचिन्तामणिमन्त्रं तु हृदि मातृकमाजपेत्
3,43,20,kumbha spṛśañchrīkāmāptirūpīkṛtakalevaram aṣṭottaraśate jāte punardīpaṃ pradarśayet,कुम्भ स्पृशञ्छ्रीकामाप्तिरूपीकृतकलेवरम् अष्टोत्तरशते जाते पुनर्दीपं प्रदर्शयेत्
3,43,21,śiṣyamāhūya rahasi vāsasā baddhalocanam kārayitvā praṇāmānāṃ sāṣṭāṅgānāṃ trayaṃ guruḥ,शिष्यमाहूय रहसि वाससा बद्धलोचनम् कारयित्वा प्रणामानां साष्टाङ्गानां त्रयं गुरुः
3,43,22,puṣpāṇi tatkare dattvā kāraye tkusumāñjalim śrīnāthakaruṇārāśe parañjyotirmayeśvari,पुष्पाणि तत्करे दत्त्वा कारये त्कुसुमाञ्जलिम् श्रीनाथकरुणाराशे परञ्ज्योतिर्मयेश्वरि
3,43,23,prasūnāñjalireṣā te nikṣiptā caraṇāṃbuje paraṃ dhāma paraṃ brahma mama tvaṃ paradevatā,प्रसूनाञ्जलिरेषा ते निक्षिप्ता चरणांबुजे परं धाम परं ब्रह्म मम त्वं परदेवता
3,43,24,adyaprabhṛti me putrānrakṣa māṃ śāraṇāgatam ityuktvā gurupādāvje śiṣyo mūrdhni vidhārayet,अद्यप्रभृति मे पुत्रान्रक्ष मां शारणागतम् इत्युक्त्वा गुरुपादाव्जे शिष्यो मूर्ध्नि विधारयेत्
3,43,25,janmāntara sukṛtatvaṃ syānnyaste śirasi pāduke guruṇā kamalāsanamuraśāsanapuraśāsanasevayā labdhe,जन्मान्तर सुकृतत्वं स्यान्न्यस्ते शिरसि पादुके गुरुणा कमलासनमुरशासनपुरशासनसेवया लब्धे
3,43,26,ityuktvā bhaktibharitaḥ punarutthāya śāntimān vāmapārśve gurostiṣṭhedamānī vinayānvitaḥ,इत्युक्त्वा भक्तिभरितः पुनरुत्थाय शान्तिमान् वामपार्श्वे गुरोस्तिष्ठेदमानी विनयान्वितः
3,43,27,tatastuṃbījalaiḥ prokṣya vāmabhāge nivedayet vimucya netrabandhaṃ tu darśayedarcanakramam,ततस्तुंबीजलैः प्रोक्ष्य वामभागे निवेदयेत् विमुच्य नेत्रबन्धं तु दर्शयेदर्चनक्रमम्
3,43,28,sitāmadhvājyakadalīphalapāyasarūpakam mahātripurasundaryā naivedyamiti cādiśet,सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरूपकम् महात्रिपुरसुन्दर्या नैवेद्यमिति चादिशेत्
3,43,29,ṣoḍaśarṇamanuṃ tasya vadedvāmaśrutau śanaiḥ tato bahirvinirgatya sthāpya dārvāsane śucim,षोडशर्णमनुं तस्य वदेद्वामश्रुतौ शनैः ततो बहिर्विनिर्गत्य स्थाप्य दार्वासने शुचिम्
3,43,30,niveśya prāṅmukhaṃ tatra paṭṭavastrasamāstṛte śiṣyaṃ śrīkumbhasalilairabhiṣiñcetsamantrakam,निवेश्य प्राङ्मुखं तत्र पट्टवस्त्रसमास्तृते शिष्यं श्रीकुम्भसलिलैरभिषिञ्चेत्समन्त्रकम्
3,43,31,punaḥ śuddhodakaiḥ snātvā vāsasī parigṛhya ca aṣṭottaraśataṃ mantraṃ japtvā nidrāmathāviśet,पुनः शुद्धोदकैः स्नात्वा वाससी परिगृह्य च अष्टोत्तरशतं मन्त्रं जप्त्वा निद्रामथाविशेत्
3,43,32,śubhe dṛṣṭe sati svapne puṇyaṃ yojyaṃ tadottamam duḥsvapne tu japaṃ kuryādaṣṭottarasahasrakam,शुभे दृष्टे सति स्वप्ने पुण्यं योज्यं तदोत्तमम् दुःस्वप्ने तु जपं कुर्यादष्टोत्तरसहस्रकम्
3,43,33,kārayettripurāṃbāyāḥ saparyāṃ muktamārgataḥ yadā na dṛṣṭaḥ svapno 'pi tadā siddhiścirādbhavet,कारयेत्त्रिपुरांबायाः सपर्यां मुक्तमार्गतः यदा न दृष्टः स्वप्नो ऽपि तदा सिद्धिश्चिराद्भवेत्
3,43,34,svīkuryātparayā bhaktyā devī śeṣa kalādhikam sadya eva sa śiṣyaḥ syātpaṅktipāvanapāvanaḥ,स्वीकुर्यात्परया भक्त्या देवी शेष कलाधिकम् सद्य एव स शिष्यः स्यात्पङ्क्तिपावनपावनः
3,43,35,śarīramarthaṃ prāṇaṃ ca tasmai śrīgurave diśet tadadhīnaśca rennityaṃ tadvākyaṃ naiva laghayet,शरीरमर्थं प्राणं च तस्मै श्रीगुरवे दिशेत् तदधीनश्च रेन्नित्यं तद्वाक्यं नैव लघयेत्
3,43,36,yaḥ prasannaḥ kṣaṇārdhena mokṣalakṣmīṃ prayacchati durlabhaṃ taṃ vijānīyādguruṃ saṃsāratārakam,यः प्रसन्नः क्षणार्धेन मोक्षलक्ष्मीं प्रयच्छति दुर्लभं तं विजानीयाद्गुरुं संसारतारकम्
3,43,37,gukārasyāndhakāror'tho rukārastannirodhakaḥ andhakāranirodhitvādgururityabhidhīyate,गुकारस्यान्धकारोर्ऽथो रुकारस्तन्निरोधकः अन्धकारनिरोधित्वाद्गुरुरित्यभिधीयते
3,43,38,bodharūpaṃ guruṃ prāpya na gurvantaramādiśet guruktaṃ paruṣaṃ vākyamāśiṣaṃ paricintayet,बोधरूपं गुरुं प्राप्य न गुर्वन्तरमादिशेत् गुरुक्तं परुषं वाक्यमाशिषं परिचिन्तयेत्
3,43,39,laukikaṃ vaidikaṃ vāpi tathādhyātmikameva ca ādadīta tato jñānaṃ pūrvaṃ tamabhivādayet,लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव च आददीत ततो ज्ञानं पूर्वं तमभिवादयेत्
3,43,40,evaṃ dīkṣātrayaṃ kṛtvā vidheyaṃ baudhayetpunaḥ gurubhaktissadācārastaddrohastatra pātakam,एवं दीक्षात्रयं कृत्वा विधेयं बौधयेत्पुनः गुरुभक्तिस्सदाचारस्तद्द्रोहस्तत्र पातकम्
3,43,41,tatpadasmaraṇaṃ muktiryāvaddehamayaṃ kramaḥ yatpāpaṃ samavāpnoti gurvagre 'nṛtabhāṣaṇat,तत्पदस्मरणं मुक्तिर्यावद्देहमयं क्रमः यत्पापं समवाप्नोति गुर्वग्रे ऽनृतभाषणत्
3,43,42,gobrāhmaṇāvadhaṃ kṛtvā na tatpāpaṃ samāśrayet brahmādistaṃba paryataṃ yasya me gurusaṃtatiḥ,गोब्राह्मणावधं कृत्वा न तत्पापं समाश्रयेत् ब्रह्मादिस्तंब पर्यतं यस्य मे गुरुसंततिः
3,43,43,tasya me sarvapūjyasya ko na pūjyo mahītale iti sarvānukūlo yaḥ sa śiṣyaḥ parikīrtitaḥ,तस्य मे सर्वपूज्यस्य को न पूज्यो महीतले इति सर्वानुकूलो यः स शिष्यः परिकीर्तितः
3,43,44,śīlādivimalānekaguṇasaṃpannabhāvanaḥ guruśāsanavartitvācchiṣya ityabhidhīyate,शीलादिविमलानेकगुणसंपन्नभावनः गुरुशासनवर्तित्वाच्छिष्य इत्यभिधीयते
3,43,45,japācchrāntaḥ punardhyāyeddhyānācchrāntaḥ punarjapet japadhyānādiyuktasya kṣipraṃ mantraḥ prasidhyati,जपाच्छ्रान्तः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रान्तः पुनर्जपेत् जपध्यानादियुक्तस्य क्षिप्रं मन्त्रः प्रसिध्यति
3,43,46,yathā dhyānasya sāmarthyātkīṭo 'pi bhramarāyate tathā samādhisā marthyādbrahmībhūto bhavennaraḥ,यथा ध्यानस्य सामर्थ्यात्कीटो ऽपि भ्रमरायते तथा समाधिसा मर्थ्याद्ब्रह्मीभूतो भवेन्नरः
3,43,47,yathā nilīyate kāle prapañco naiva dṛśyate tathaiva mīlayennetre etaddhyānasya lakṣaṇam,यथा निलीयते काले प्रपञ्चो नैव दृश्यते तथैव मीलयेन्नेत्रे एतद्ध्यानस्य लक्षणम्
3,43,48,vidite tu pare tattve varṇātīte hyavikriye kiṅkaratvaṃ ca gacchanti mantrā mantrādhipaiḥ saha,विदिते तु परे तत्त्वे वर्णातीते ह्यविक्रिये किङ्करत्वं च गच्छन्ति मन्त्रा मन्त्राधिपैः सह
3,43,49,ātmaikyabhāvaniṣṭhasya yā ceṣṭā sā tu darśanam yogastapaḥ sa tanmantrastaddhanaṃ yannirīkṣaṇam,आत्मैक्यभावनिष्ठस्य या चेष्टा सा तु दर्शनम् योगस्तपः स तन्मन्त्रस्तद्धनं यन्निरीक्षणम्
3,43,50,dehābhimāne galite vijñāte paramātmani yatrayatra mano yāti tatratatra samādhayaḥ,देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि यत्रयत्र मनो याति तत्रतत्र समाधयः
3,43,51,yaḥ paśyetsarvagaṃ śāṃmānandātmānamadvayam na tasya kiñcidāptavyaṃ jñātavyaṃ vāvaśiṣyate,यः पश्येत्सर्वगं शांमानन्दात्मानमद्वयम् न तस्य किञ्चिदाप्तव्यं ज्ञातव्यं वावशिष्यते
3,43,52,pūjākoṭisamaṃ stotraṃ stotrakoṭisamojapaḥ japakoṭisamaṃ dhyānaṃ dhyānakoṭisamo layaḥ,पूजाकोटिसमं स्तोत्रं स्तोत्रकोटिसमोजपः जपकोटिसमं ध्यानं ध्यानकोटिसमो लयः
3,43,53,deho devālayaḥ prokto jīva eva maheśvaraḥ tyajedajñānanirmālyaṃ sohaṃbhāvena yojayet,देहो देवालयः प्रोक्तो जीव एव महेश्वरः त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोहंभावेन योजयेत्
3,43,54,tuṣeṇa baddho vrīhiḥ syāttuṣābhāve tu taṇḍulaḥ pāśabaddhaḥ smṛto jīvaḥ pāśamukto maheśvaraḥ,तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात्तुषाभावे तु तण्डुलः पाशबद्धः स्मृतो जीवः पाशमुक्तो महेश्वरः
3,43,55,ākāśe pakṣijātīnāṃ jaleṣu jalacāriṇām yathā gatirna dṛśyeta mahāvṛttaṃ mahātmanām,आकाशे पक्षिजातीनां जलेषु जलचारिणाम् यथा गतिर्न दृश्येत महावृत्तं महात्मनाम्
3,43,56,nityārcanaṃ divā kuryādrātrau naimittikārcanam ubhayoḥ kāmyakarmā syāditi śāstrasya niścayaḥ,नित्यार्चनं दिवा कुर्याद्रात्रौ नैमित्तिकार्चनम् उभयोः काम्यकर्मा स्यादिति शास्त्रस्य निश्चयः
3,43,57,koṭikoṭimahādānātkoṭikoṭimahāvratāt koṭikoṭimahāyajñātparā śrīpādukā smṛtiḥ,कोटिकोटिमहादानात्कोटिकोटिमहाव्रतात् कोटिकोटिमहायज्ञात्परा श्रीपादुका स्मृतिः
3,43,58,jñānato 'jñānato vāpi yāvaddehasya dhāraṇam tāvadvarṇāśramācāraḥ kartavyaḥ karmamuktaye,ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापि यावद्देहस्य धारणम् तावद्वर्णाश्रमाचारः कर्तव्यः कर्ममुक्तये
3,43,59,nirgataṃ yadgurorvaktrātsarvaṃ śāstraṃ taducyate niṣiddhamapi tatkuryādgurvājñāṃ naiva laṅghayet,निर्गतं यद्गुरोर्वक्त्रात्सर्वं शास्त्रं तदुच्यते निषिद्धमपि तत्कुर्याद्गुर्वाज्ञां नैव लङ्घयेत्
3,43,60,jātividyādhanāḍhyo vā dūre dṛṣṭvā guruṃ mudā daṇḍapramāṇaṃ kṛtvaikaṃ triḥ pradakṣiṇāmācaret,जातिविद्याधनाढ्यो वा दूरे दृष्ट्वा गुरुं मुदा दण्डप्रमाणं कृत्वैकं त्रिः प्रदक्षिणामाचरेत्
3,43,61,gurubuddhyā nametsarvaṃ daivataṃ tṛṇameva vā praṇameddevabuddhyā tu pratimāṃ lohamṛnmayīm,गुरुबुद्ध्या नमेत्सर्वं दैवतं तृणमेव वा प्रणमेद्देवबुद्ध्या तु प्रतिमां लोहमृन्मयीम्
3,43,62,guruṃ huṅkṛtya tuṅkṛtya vipraṃ vādairvijitya ca vikāsya guhyaśāstrāṇi bhavanti brahmarākṣasāḥ,गुरुं हुङ्कृत्य तुङ्कृत्य विप्रं वादैर्विजित्य च विकास्य गुह्यशास्त्राणि भवन्ति ब्रह्मराक्षसाः
3,43,63,advaitaṃ bhāva yennityaṃ nādvaitaṃ guruṇā saha na nindedanyasamayānvedaśāstrāgamādikān,अद्वैतं भाव येन्नित्यं नाद्वैतं गुरुणा सह न निन्देदन्यसमयान्वेदशास्त्रागमादिकान्
3,43,64,ekagrāmasthitaḥ śiṣyastrisaṃdhyaṃ praṇamedgurum krośa mātrasthito bhaktyā guruṃ pratidinaṃ namet,एकग्रामस्थितः शिष्यस्त्रिसंध्यं प्रणमेद्गुरुम् क्रोश मात्रस्थितो भक्त्या गुरुं प्रतिदिनं नमेत्
3,43,65,arthayojanagaḥ śiṣyaḥ praṇametpañcaparvasu ekayojanamārabhya yojanadvādaśāvadhi,अर्थयोजनगः शिष्यः प्रणमेत्पञ्चपर्वसु एकयोजनमारभ्य योजनद्वादशावधि
3,43,66,tattadyojanasaṃkhyātamāseṣu praṇamedgurum atidūrasthitaḥ śiṣyo yadecchā syāttadā vrajet,तत्तद्योजनसंख्यातमासेषु प्रणमेद्गुरुम् अतिदूरस्थितः शिष्यो यदेच्छा स्यात्तदा व्रजेत्
3,43,67,riktapāṇistu nopeyādrājānaṃ devatāṃ gurum phalapuṣpāṃbarādīni yathāśakti samarpayet,रिक्तपाणिस्तु नोपेयाद्राजानं देवतां गुरुम् फलपुष्पांबरादीनि यथाशक्ति समर्पयेत्
3,43,68,manuṣyacarmaṇā baddhaḥ sākṣātparaśivaḥ svayam sacchiṣyānugrahārthāya gūḍhaṃ paryaṭati kṣitau,मनुष्यचर्मणा बद्धः साक्षात्परशिवः स्वयम् सच्छिष्यानुग्रहार्थाय गूढं पर्यटति क्षितौ
3,43,70,"sadbhaktarakṣaṇāyaiva nirākāro 'pi sākṛtiḥ śivaḥ kṛpānidhirloke saṃsārīva hi ceṣṭate bndp_3,43.69 atrinetraḥ śivaḥ sākṣādacaturbāhuracyutaḥ acaturvadano brahmā śrīguruḥ parikīrtitaḥ","सद्भक्तरक्षणायैव निराकारो ऽपि साकृतिः शिवः कृपानिधिर्लोके संसारीव हि चेष्टते ब्न्द्प्_३,४३.६९ अत्रिनेत्रः शिवः साक्षादचतुर्बाहुरच्युतः अचतुर्वदनो ब्रह्मा श्रीगुरुः परिकीर्तितः"
3,43,71,śrīguruṃ paratattvākhyaṃ tiṣṭhantaṃ cakṣuragrataḥ bhāgyahīnā na paśyanti sūryamandhā ivoditam,श्रीगुरुं परतत्त्वाख्यं तिष्ठन्तं चक्षुरग्रतः भाग्यहीना न पश्यन्ति सूर्यमन्धा इवोदितम्
3,43,72,uttamā tattvacintā syājjapacintā tu madhyamā adhamā śāstracintā syāllokacintādhamādhamā,उत्तमा तत्त्वचिन्ता स्याज्जपचिन्ता तु मध्यमा अधमा शास्त्रचिन्ता स्याल्लोकचिन्ताधमाधमा
3,43,73,nāsthi gurvadhikaṃ tattvaṃ nāsti jñānādhikaṃ sukham nāsti bhaktyadhikā pūjā na hi mokṣādhikaṃ phalam,नास्थि गुर्वधिकं तत्त्वं नास्ति ज्ञानाधिकं सुखम् नास्ति भक्त्यधिका पूजा न हि मोक्षाधिकं फलम्
3,43,74,sarvavedeṣu śāstreṣu brahmaviṣṇuśivādiṣu tatra tatrocyate śabdaiḥ śrīkāmākṣī parātparā,सर्ववेदेषु शास्त्रेषु ब्रह्मविष्णुशिवादिषु तत्र तत्रोच्यते शब्दैः श्रीकामाक्षी परात्परा
3,43,75,śacīndrau svāhāgnī ca prabhāravī lakṣmīnārāyaṇau vāṇīdhātārau girijāśivau,शचीन्द्रौ स्वाहाग्नी च प्रभारवी लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ
3,43,76,agnīṣomau bindunādau tathā prakṛtipūruṣau ādhārādheyanāmānau bhogamokṣau tathaiva ca,अग्नीषोमौ बिन्दुनादौ तथा प्रकृतिपूरुषौ आधाराधेयनामानौ भोगमोक्षौ तथैव च
3,43,77,prāṇāpanau ca śabdārthauṃ tathā vidhiniṣedhakau sukhaduḥkhādi yaddvandvaṃ dṛśyate śrūyate 'pi vā,प्राणापनौ च शब्दार्थौं तथा विधिनिषेधकौ सुखदुःखादि यद्द्वन्द्वं दृश्यते श्रूयते ऽपि वा
3,43,78,sarvalokeṣu tatsarvaṃ paraṃ brahma na saṃśayaḥ uttīrmamaparaṃ jyotiḥ kāmākṣīnāmakaṃ viduḥ,सर्वलोकेषु तत्सर्वं परं ब्रह्म न संशयः उत्तीर्ममपरं ज्योतिः कामाक्षीनामकं विदुः
3,43,79,yadeva nityaṃ dhyāyanti brahmaviṣṇuśivādayaḥ itthaṃ hi śaktimārge 'sminyaḥ pumāniha vartate,यदेव नित्यं ध्यायन्ति ब्रह्मविष्णुशिवादयः इत्थं हि शक्तिमार्गे ऽस्मिन्यः पुमानिह वर्तते
3,43,80,prasādabhūmiḥ śrīdevyā bhuktimuktyoḥ sa bhājanam amantraṃ vā samatraṃ vā kāmākṣīmarcayanti ye,प्रसादभूमिः श्रीदेव्या भुक्तिमुक्त्योः स भाजनम् अमन्त्रं वा समत्रं वा कामाक्षीमर्चयन्ति ये
3,43,81,striyo vaiśyāśca śūdrāśca te yānti paramāṃ gatim kiṃ punaḥ kṣattriyā viprā mantrapūrvaṃ yajanti ye,स्त्रियो वैश्याश्च शूद्राश्च ते यान्ति परमां गतिम् किं पुनः क्षत्त्रिया विप्रा मन्त्रपूर्वं यजन्ति ये
3,43,82,saṃsāriṇo 'pi te nūnaṃ vimuktā nātra saṃśayaḥ sitāmadhvājyakadalīphalapāyasarūpakam,संसारिणो ऽपि ते नूनं विमुक्ता नात्र संशयः सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरूपकम्
3,43,83,pañcaparvasu naivedyaṃ sarvadaiva nivedayet yonārcayati śakto 'pi sa devīśāpamāpnuyāt,पञ्चपर्वसु नैवेद्यं सर्वदैव निवेदयेत् योनार्चयति शक्तो ऽपि स देवीशापमाप्नुयात्
3,43,84,aśaktau bhāvanādravyairarcayennityamaṃbikām gṛhasthastu mahādevīṃ maṅgalācārasaṃyutaḥ,अशक्तौ भावनाद्रव्यैरर्चयेन्नित्यमंबिकाम् गृहस्थस्तु महादेवीं मङ्गलाचारसंयुतः
3,43,85,arcayeta mahālakṣmīmanukūlāṅganāsakhaḥ gurustrivāramācāraṃ kathayetkalaśodbhava,अर्चयेत महालक्ष्मीमनुकूलाङ्गनासखः गुरुस्त्रिवारमाचारं कथयेत्कलशोद्भव
3,43,86,śiṣyo yadi na gṛhṇīyā cchiṣye pāpaṃ gurorna hi lakṣmīnārāyaṇau vāṇīdhātārau girijāśivau,शिष्यो यदि न गृह्णीया च्छिष्ये पापं गुरोर्न हि लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ
3,43,87,śrīguruṃ gurupatnīṃ ca pitarau cintayeddhiyā iti sarvaṃ mayā proktaṃ samāsena ghaṭodbhava,श्रीगुरुं गुरुपत्नीं च पितरौ चिन्तयेद्धिया इति सर्वं मया प्रोक्तं समासेन घटोद्भव
3,43,88,etāvadavadhānena sarvajño matimānbhavet,एतावदवधानेन सर्वज्ञो मतिमान्भवेत्
3,44,1,iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge lalitopākhyāne tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ hayagrīva uvāca praviśya tu japasthānamānīya nijamāsanam abhyukṣya vidhivanmantrairgurūktakramayogataḥ,इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे ललितोपाख्याने त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच प्रविश्य तु जपस्थानमानीय निजमासनम् अभ्युक्ष्य विधिवन्मन्त्रैर्गुरूक्तक्रमयोगतः
3,44,2,svātmānaṃ devatāmūrtiṃ dhyāyaṃstatrāviśeṣataḥ prāṅmukho dṛḍhamābadhya padmāsanamananyadhīḥ,स्वात्मानं देवतामूर्तिं ध्यायंस्तत्राविशेषतः प्राङ्मुखो दृढमाबध्य पद्मासनमनन्यधीः
3,44,3,trikhaṇḍāmanubadhnīyādgurvādīnabhivandya ca dviruktabālabījāni madhyādyaṅguliṣu kramāt,त्रिखण्डामनुबध्नीयाद्गुर्वादीनभिवन्द्य च द्विरुक्तबालबीजानि मध्याद्यङ्गुलिषु क्रमात्
3,44,4,talayorapi vinyasya karaśuddhipuraḥsaram agniprākāraparyantaṃ kuryātsvāstreṇa mantravit,तलयोरपि विन्यस्य करशुद्धिपुरःसरम् अग्निप्राकारपर्यन्तं कुर्यात्स्वास्त्रेण मन्त्रवित्
3,44,5,pratilomena pādādyamanulomena kādikam vyāpa kanyāsamāropya vyāpayanvāgbhavādibhiḥ,प्रतिलोमेन पादाद्यमनुलोमेन कादिकम् व्याप कन्यासमारोप्य व्यापयन्वाग्भवादिभिः
3,44,6,vyaktaiḥ kāramasūkṣmasthūlaśarīrāṇi kalpayet nābhau hṛdi bhruvormadhye bālābījānyatha nyaset,व्यक्तैः कारमसूक्ष्मस्थूलशरीराणि कल्पयेत् नाभौ हृदि भ्रुवोर्मध्ये बालाबीजान्यथ न्यसेत्
3,44,7,mātṛkāṃ mūlapuṭitāṃ nyasennābhyādiṣu kramāt bālābījāni tānyeva dvirāvṛttyātha vinyaset,मातृकां मूलपुटितां न्यसेन्नाभ्यादिषु क्रमात् बालाबीजानि तान्येव द्विरावृत्त्याथ विन्यसेत्
3,44,8,madhyādikaraśākhāsu talayorapi nānyathā nābhyādāvatha vinyasya nyasedatha padadvaye,मध्यादिकरशाखासु तलयोरपि नान्यथा नाभ्यादावथ विन्यस्य न्यसेदथ पदद्वये
3,44,9,jānūrusphigguhyamūlanābhi hṛnmūrdhasu kramāt navāsanāni brahmāṇaṃ viṣṇuṃ rudraṃ tatheśvaram,जानूरुस्फिग्गुह्यमूलनाभि हृन्मूर्धसु क्रमात् नवासनानि ब्रह्माणं विष्णुं रुद्रं तथेश्वरम्
3,44,10,sadāśivaṃ ca pūṣāṇaṃ tūlikāṃ ca prakāśakam vidyāsanaṃ ca vinyasya hṛdaye darśayettataḥ,सदाशिवं च पूषाणं तूलिकां च प्रकाशकम् विद्यासनं च विन्यस्य हृदये दर्शयेत्ततः
3,44,11,padmatrikhaṇḍayonyākhyāṃ mudrāmoṣṭhapuṭena ca vāyumāpūrya huṃ huṃ huṃ tviti prābīdhya kuṇḍalīm,पद्मत्रिखण्डयोन्याख्यां मुद्रामोष्ठपुटेन च वायुमापूर्य हुं हुं हुं त्विति प्राबीध्य कुण्डलीम्
3,44,11,brāhmī māheśvarī caiva kaumārī vaiṣṇavī tathā vārāhī ca tathendrāṇī cāmuṇḍā caiva saptamī,ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा चैव सप्तमी
3,44,12,mantraśaktyā samunnīya dvādaśānte śivaikatām bhāvayitvā punastaṃ ca svasthāne viniveśya ca,मन्त्रशक्त्या समुन्नीय द्वादशान्ते शिवैकताम् भावयित्वा पुनस्तं च स्वस्थाने विनिवेश्य च
3,44,12,mahālakṣmīśca vijñeyā mātaro vai kramād budhaiḥ mudrādevīrnyasedaṣṭāveṣveva dve ca te punaḥ,महालक्ष्मीश्च विज्ञेया मातरो वै क्रमाद् बुधैः मुद्रादेवीर्न्यसेदष्टावेष्वेव द्वे च ते पुनः
3,44,13,vāgbhavādīni bījāni mūlahṛdbāhuṣu nyaset samastamūrdhni dormūlamadhyāgreṣu yathākramam,वाग्भवादीनि बीजानि मूलहृद्बाहुषु न्यसेत् समस्तमूर्ध्नि दोर्मूलमध्याग्रेषु यथाक्रमम्
3,44,13,mūrddhārndhyorapi mudrāstu sarvasaṃkṣobhiṇī tathā sarvavidrāviṇī paścātsarvārthākarṣaṇī tathā,मूर्द्धार्न्ध्योरपि मुद्रास्तु सर्वसंक्षोभिणी तथा सर्वविद्राविणी पश्चात्सर्वार्थाकर्षणी तथा
3,44,14,hastau vinyasya cāṅgeṣu hyaṅguṣṭhāditalāvadhi hṛdayādau ca vinyasya kuṅkumaṃ nyāsamācaret,हस्तौ विन्यस्य चाङ्गेषु ह्यङ्गुष्ठादितलावधि हृदयादौ च विन्यस्य कुङ्कुमं न्यासमाचरेत्
3,44,14,sarvādyā vaśakariṇī sarvādyā priyakāriṇī mahāṅkuśī ca sarvādyā sarvādyā khecarī tathā,सर्वाद्या वशकरिणी सर्वाद्या प्रियकारिणी महाङ्कुशी च सर्वाद्या सर्वाद्या खेचरी तथा
3,44,15,śuddhā tṛtīyabījena puṭitāṃ mātṛkāṃ punaḥ ādyabījadvayaṃ nyasya hyantyabījaṃ nyasediti,शुद्धा तृतीयबीजेन पुटितां मातृकां पुनः आद्यबीजद्वयं न्यस्य ह्यन्त्यबीजं न्यसेदिति
3,44,15,trikhaṇḍā sarvabījā ca mūdrā sarvaprapīrikā yonimudreti vijñeyāstatra cakreśvarīṃ nyaset,त्रिखण्डा सर्वबीजा च मूद्रा सर्वप्रपीरिका योनिमुद्रेति विज्ञेयास्तत्र चक्रेश्वरीं न्यसेत्
3,44,16,punarbhūtalavinyāsamācarennātivistaram vargāṣṭakaṃ nyasenmūle nābhau hṛdayakaṇṭhayoḥ,पुनर्भूतलविन्यासमाचरेन्नातिविस्तरम् वर्गाष्टकं न्यसेन्मूले नाभौ हृदयकण्ठयोः
3,44,16,trailokya mohanaṃ cakraṃ samarpya vyāpya varṣmaṇi tataḥ kalānāṃ nityānāṃ kramātṣoḍaśakaṃ nyaset,त्रैलोक्य मोहनं चक्रं समर्प्य व्याप्य वर्ष्मणि ततः कलानां नित्यानां क्रमात्षोडशकं न्यसेत्
3,44,17,prāgādhāyaiṣu śaṣasānmūlahṛnmūrddhasu nyaset kakṣakaṭyaṃsavāmāṃsakaṭihṛtsu ca vinyaset,प्रागाधायैषु शषसान्मूलहृन्मूर्द्धसु न्यसेत् कक्षकट्यंसवामांसकटिहृत्सु च विन्यसेत्
3,44,17,kāmākarṣaṇarūpā ca śabdākarṣaṇarūpiṇī ahaṅkārākarṣiṇī ca śabdākarṣaṇarūpiṇī,कामाकर्षणरूपा च शब्दाकर्षणरूपिणी अहङ्काराकर्षिणी च शब्दाकर्षणरूपिणी
3,44,18,prabhūtādhaḥ ṣaḍaṅgāni dādivargaistu vinyaset ṛṣistu śabdabrahmasyācchando bhūtalipirmatā,प्रभूताधः षडङ्गानि दादिवर्गैस्तु विन्यसेत् ऋषिस्तु शब्दब्रह्मस्याच्छन्दो भूतलिपिर्मता
3,44,18,sparśākarṣaṇarūpā ca rūpākarṣaṇarūpiṇī rasākarṣaṇarūpā ca gandhākarṣaṇarūpiṇī,स्पर्शाकर्षणरूपा च रूपाकर्षणरूपिणी रसाकर्षणरूपा च गन्धाकर्षणरूपिणी
3,44,19,śrīmūlaprakṛtistvasya devatā kathitā manoḥ akṣasrakpustake cordhve puṣpasāyakakārmuke,श्रीमूलप्रकृतिस्त्वस्य देवता कथिता मनोः अक्षस्रक्पुस्तके चोर्ध्वे पुष्पसायककार्मुके
3,44,19,cittākarṣaṇarūpā ca dhairyākarṣaṇarūpiṇī smṛtyākarṣaṇarūpā ca hṛdākarṣaṇarūpiṇī,चित्ताकर्षणरूपा च धैर्याकर्षणरूपिणी स्मृत्याकर्षणरूपा च हृदाकर्षणरूपिणी
3,44,20,varābhītikarābjaiśca dhārayantīmanūpamām rakṣaṇākṣamayīṃ mānāṃ vahantī kaṇṭhadeśataḥ,वराभीतिकराब्जैश्च धारयन्तीमनूपमाम् रक्षणाक्षमयीं मानां वहन्ती कण्ठदेशतः
3,44,21,hārakeyūrakaṭakacchannavīravibhūṣaṇām divyāṅgarāgasaṃbhinnamaṇikuṇḍalamaṇḍitām,हारकेयूरकटकच्छन्नवीरविभूषणाम् दिव्याङ्गरागसंभिन्नमणिकुण्डलमण्डिताम्
3,44,21,sthānāni dakṣiṇaṃ śrotraṃ pṛṣṭhamaṃsaśca kūrparaḥ dakṣahasta talasyātha pṛṣṭhaṃ tatsphikca jānunī,स्थानानि दक्षिणं श्रोत्रं पृष्ठमंसश्च कूर्परः दक्षहस्त तलस्याथ पृष्ठं तत्स्फिक्च जानुनी
3,44,22,lipikalpadrumasyādho rūpipaṅkajavāsinīm sākṣāllipimayīṃ dhyāyedbhairavīṃ bhaktavatsalām,लिपिकल्पद्रुमस्याधो रूपिपङ्कजवासिनीम् साक्षाल्लिपिमयीं ध्यायेद्भैरवीं भक्तवत्सलाम्
3,44,22,tajjaṅghāprapade vāmaprapadādivilomataḥ cakreśīṃ nyasya cakraṃ ca samarcya vyāpya varṣmaṇi,तज्जङ्घाप्रपदे वामप्रपदादिविलोमतः चक्रेशीं न्यस्य चक्रं च समर्च्य व्याप्य वर्ष्मणि
3,44,23,anekakoṭidūtībhiḥ samantātsamalaṅkṛtām evaṃ dhyātvā nyasedbhūyo bhūtalepyakṣarānkramāt,अनेककोटिदूतीभिः समन्तात्समलङ्कृताम् एवं ध्यात्वा न्यसेद्भूयो भूतलेप्यक्षरान्क्रमात्
3,44,23,nyasedanaṅgakusumadevyādīnāmathāṣṭakam śaṅkhajatrūrujaṅghāsu vāme tu pratilomataḥ,न्यसेदनङ्गकुसुमदेव्यादीनामथाष्टकम् शङ्खजत्रूरुजङ्घासु वामे तु प्रतिलोमतः
3,44,24,mūlādyājñāvasāneṣu vargāṣṭakamatho nyaset śaṣasānmūrdhni saṃnyasya svarāneṣveva vinyaset,मूलाद्याज्ञावसानेषु वर्गाष्टकमथो न्यसेत् शषसान्मूर्ध्नि संन्यस्य स्वरानेष्वेव विन्यसेत्
3,44,24,anaṅgakusumā paścāddvitīyānaṅga mekhalā anaṅgamadanā paścādanaṅgamadanāturā,अनङ्गकुसुमा पश्चाद्द्वितीयानङ्ग मेखला अनङ्गमदना पश्चादनङ्गमदनातुरा
3,44,25,hādirūrdhvādipañcāsyeṣvagre mūle ca madhyame aṅgulīmūlamaṇibandhayordeṣṇośca pādayoḥ,हादिरूर्ध्वादिपञ्चास्येष्वग्रे मूले च मध्यमे अङ्गुलीमूलमणिबन्धयोर्देष्णोश्च पादयोः
3,44,25,anaṅgarekhā tatpaścādvegākhyānaṅgapūrvikā tato 'naṅgāṅkuśā paścādanaṅgādhāramālinī,अनङ्गरेखा तत्पश्चाद्वेगाख्यानङ्गपूर्विका ततो ऽनङ्गाङ्कुशा पश्चादनङ्गाधारमालिनी
3,44,26,jaṭhare pārśvayordakṣavāmayornābhipṛṣṭhayoḥ śaṣasānmūlahṛnmūrdhasvetānvā lādikānnya set,जठरे पार्श्वयोर्दक्षवामयोर्नाभिपृष्ठयोः शषसान्मूलहृन्मूर्धस्वेतान्वा लादिकान्न्य सेत्
3,44,26,cakreśīṃ nyasya cakraṃ ca samarpya vyāpya varṣmaṇi śaktidevīrnyasetsarvasaṃkṣobhiṇyādikā atha,चक्रेशीं न्यस्य चक्रं च समर्प्य व्याप्य वर्ष्मणि शक्तिदेवीर्न्यसेत्सर्वसंक्षोभिण्यादिका अथ
3,44,27,hrasvāḥ pañcātha sandhyarṇāścatvāro hayarā valau akau khagenagaścādau kramoyaṃ śiṣṭavargake,ह्रस्वाः पञ्चाथ सन्ध्यर्णाश्चत्वारो हयरा वलौ अकौ खगेनगश्चादौ क्रमोयं शिष्टवर्गके
3,44,27,lalāṭagaṇḍayoraṃ se pādamūle ca jānuni uparyadhaśca jaṅghāyāṃ tathā vāme vilomataḥ,ललाटगण्डयोरं से पादमूले च जानुनि उपर्यधश्च जङ्घायां तथा वामे विलोमतः
3,44,28,śaṣasā iti vikhyātā dvicatvāriṃśadakṣarāḥ ādyaḥ pañcākṣaro vargo dvitīyaścaturakṣaraḥ,शषसा इति विख्याता द्विचत्वारिंशदक्षराः आद्यः पञ्चाक्षरो वर्गो द्वितीयश्चतुरक्षरः
3,44,28,sarvasaṃkṣobhiṇī śaktiḥ sarvavidrāviṇī tathā sarvādyākarṣaṇī śaktiḥ sarvaprahlādinī tathā,सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः सर्वविद्राविणी तथा सर्वाद्याकर्षणी शक्तिः सर्वप्रह्लादिनी तथा
3,44,29,pañcākṣarī tu ṣaḍvargī trivarṇo navamo mataḥ brahmā viṣṇuśca rudraśca dhaneśendrayamāḥ kramāt,पञ्चाक्षरी तु षड्वर्गी त्रिवर्णो नवमो मतः ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च धनेशेन्द्रयमाः क्रमात्
3,44,29,sarvasaṃmohinī śaktiḥ sarvādyā staṃbhinī tathā sarvādyā jṛṃbhiṇī śaktiḥ sarvādyā vaśakāriṇī,सर्वसंमोहिनी शक्तिः सर्वाद्या स्तंभिनी तथा सर्वाद्या जृंभिणी शक्तिः सर्वाद्या वशकारिणी
3,44,30,varuṇaścaiva somaśca śaktitrayamime nava varṇānāmīśvarāḥ proktāḥ kramo bhūtaliperayam,वरुणश्चैव सोमश्च शक्तित्रयमिमे नव वर्णानामीश्वराः प्रोक्ताः क्रमो भूतलिपेरयम्
3,44,31,evaṃ sṛṣṭau pāṭho viparītaḥ saṃhṛtāvamunyeva sthānāni yojanīyau visargabindū ca varṇāntau,एवं सृष्टौ पाठो विपरीतः संहृतावमुन्येव स्थानानि योजनीयौ विसर्गबिन्दू च वर्णान्तौ
3,44,31,sarvamantramayī śaktiḥ sarvadvandvakṣayaṅkarā cakreśīṃ nyasya cakraṃ ca samarpya vyāpya varṣmaṇi,सर्वमन्त्रमयी शक्तिः सर्वद्वन्द्वक्षयङ्करा चक्रेशीं न्यस्य चक्रं च समर्प्य व्याप्य वर्ष्मणि
3,44,32,dhyānapūrvaṃ tataḥ prājño ratyādinyāsamācaret japākusumasaṃkāśāḥ kuṅkumāruṇavigrahāḥ,ध्यानपूर्वं ततः प्राज्ञो रत्यादिन्यासमाचरेत् जपाकुसुमसंकाशाः कुङ्कुमारुणविग्रहाः
3,44,32,sarvasiddhipradādīnāṃ daśakaṃ cātha vinyaset dakṣanāsāpuṭe dantamūle dakṣastane tathā,सर्वसिद्धिप्रदादीनां दशकं चाथ विन्यसेत् दक्षनासापुटे दन्तमूले दक्षस्तने तथा
3,44,33,kāmavāmādhirūḍhāṅkā dhyeyāḥ śaradhanurdharāḥ ratiprītiyutaḥ kāmaḥ kāminyāḥ kāntaiṣyate,कामवामाधिरूढाङ्का ध्येयाः शरधनुर्धराः रतिप्रीतियुतः कामः कामिन्याः कान्तैष्यते
3,44,33,kūrpare maṇibandhe ca nyasyedvāme vilomataḥ sarvasiddhipradā nityaṃ sarvasaṃpatpradā tathā,कूर्परे मणिबन्धे च न्यस्येद्वामे विलोमतः सर्वसिद्धिप्रदा नित्यं सर्वसंपत्प्रदा तथा
3,44,34,kāntimānmohinīyuktakāmāṅgaḥ kalahapriyām anveti kāmacāraistu vilāsinyā samanvitaḥ,कान्तिमान्मोहिनीयुक्तकामाङ्गः कलहप्रियाम् अन्वेति कामचारैस्तु विलासिन्या समन्वितः
3,44,34,sarvapriyaṅkarā devī sarvamaṅgalakāriṇī sarvāghamocinī śaktiḥ sarvaduḥkhavimocinī,सर्वप्रियङ्करा देवी सर्वमङ्गलकारिणी सर्वाघमोचिनी शक्तिः सर्वदुःखविमोचिनी
3,44,35,kāmaḥ kalpalatā yuktaḥ kāmukaḥ śyāmavarṇayā śucismitānvitaḥ kāmo bandhako vismṛtāyutaḥ,कामः कल्पलता युक्तः कामुकः श्यामवर्णया शुचिस्मितान्वितः कामो बन्धको विस्मृतायुतः
3,44,35,sarva mṛtyupraśaminī sarvavighnavināśinī sarvāṅgasundarī caiva sarvasaubhāgyadāyinī,सर्व मृत्युप्रशमिनी सर्वविघ्नविनाशिनी सर्वाङ्गसुन्दरी चैव सर्वसौभाग्यदायिनी
3,44,36,ramaṇo vismitākṣyā ca rāmo 'yaṃ lelihānayā ramaṇyā ratināthopi digvastrāḍhyo ratipriyaḥ,रमणो विस्मिताक्ष्या च रामो ऽयं लेलिहानया रमण्या रतिनाथोपि दिग्वस्त्राढ्यो रतिप्रियः
3,44,36,cakreśīṃ nyasya cakraṃ ca samarpya vyāpya varṣmaṇi sarvajñādyānnyasedvakṣasyapi dantasthaleṣvatha,चक्रेशीं न्यस्य चक्रं च समर्प्य व्याप्य वर्ष्मणि सर्वज्ञाद्यान्न्यसेद्वक्षस्यपि दन्तस्थलेष्वथ
3,44,37,vāmayā kubjayā yukto ratinātho dharāyutaḥ ramākānto ramopāsyo ramamāṇo niśācaraḥ,वामया कुब्जया युक्तो रतिनाथो धरायुतः रमाकान्तो रमोपास्यो रममाणो निशाचरः
3,44,37,sarvajñā sarvaśaktiśca sarvajñānapradā tathā sarvajñānamayī devī sarvavyādhivināśinī,सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वज्ञानप्रदा तथा सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी
3,44,38,kalyāṇo mohinīnātho nandakaścottamānvitaḥ nandī surottamāḍhyo nandano nandayitā punaḥ,कल्याणो मोहिनीनाथो नन्दकश्चोत्तमान्वितः नन्दी सुरोत्तमाढ्यो नन्दनो नन्दयिता पुनः
3,44,38,sarvādhārasvarūpā ca sarvapāpaharā tathā sarvānandamayī devī sarvarakṣāsvarūpiṇī vijñeyā daśamī caiva sarvepsitaphalapradā,सर्वाधारस्वरूपा च सर्वपापहरा तथा सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी विज्ञेया दशमी चैव सर्वेप्सितफलप्रदा
3,44,39,sulāvaṇyānvitaḥ pañcabāṇo bālanidhīśvaraḥ kalahapriyayā yuktastathā ratisakhaḥ punaḥ,सुलावण्यान्वितः पञ्चबाणो बालनिधीश्वरः कलहप्रियया युक्तस्तथा रतिसखः पुनः
3,44,39,cakreśīṃ nyasya cakraṃ ca samarpya vyāpya varṣmaṇi prāgvāmādyāśca vinyasya pakṣiṇyādyāstataḥ sudhīḥ,चक्रेशीं न्यस्य चक्रं च समर्प्य व्याप्य वर्ष्मणि प्राग्वामाद्याश्च विन्यस्य पक्षिण्याद्यास्ततः सुधीः
3,44,40,ekākṣyā puṣpadhanvāpi sumukheśo mahādhanuḥ nīlī jaḍilyo bhramaṇaḥ kramaśaḥ pālinīpatiḥ,एकाक्ष्या पुष्पधन्वापि सुमुखेशो महाधनुः नीली जडिल्यो भ्रमणः क्रमशः पालिनीपतिः
3,44,41,bhramamāṇaḥ śivākānto bhramo bhrāntaśca mugdhayā bhrāmako ramayā prāpto bhrāmito bhṛṅga iṣyate,भ्रममाणः शिवाकान्तो भ्रमो भ्रान्तश्च मुग्धया भ्रामको रमया प्राप्तो भ्रामितो भृङ्ग इष्यते
3,44,41,kāmeśvarī parā jñeyā mohinī vimalā tathā aruṇā jayinī paścāttathā sarveśvarī matā kaulinīti samuktāni tāsāṃ nāmāni sūribhiḥ,कामेश्वरी परा ज्ञेया मोहिनी विमला तथा अरुणा जयिनी पश्चात्तथा सर्वेश्वरी मता कौलिनीति समुक्तानि तासां नामानि सूरिभिः
3,44,42,bhrāntācāro locanayā dīrghajihvikayā punaḥ bhramāvahaṃ samanveti mohanastu ratipriyām,भ्रान्ताचारो लोचनया दीर्घजिह्विकया पुनः भ्रमावहं समन्वेति मोहनस्तु रतिप्रियाम्
3,44,42,cakreśvarīṃ nyaseccakraṃ samarpya vyāpya varṣmaṇi hṛdi trikoṇaṃ saṃbhāvya dikṣu prāgāditaḥ kramāt,चक्रेश्वरीं न्यसेच्चक्रं समर्प्य व्याप्य वर्ष्मणि हृदि त्रिकोणं संभाव्य दिक्षु प्रागादितः क्रमात्
3,44,43,mohakastu palāśākṣyā gṛhiṇyāṃ moha iṣyate vikaṭeśo mohadharo vardhanoyaṃ dharāyutaḥ,मोहकस्तु पलाशाक्ष्या गृहिण्यां मोह इष्यते विकटेशो मोहधरो वर्धनोयं धरायुतः
3,44,43,tadbahirvinnyaseddhīmānāyudhānāṃ catuṣṭayam nyasedagnyādikoṇeṣu madhye pīṭhacatuṣṭayam,तद्बहिर्विन्न्यसेद्धीमानायुधानां चतुष्टयम् न्यसेदग्न्यादिकोणेषु मध्ये पीठचतुष्टयम्
3,44,44,madanātho 'nūpamastu manmatho malayānvitaḥ mādakohlādinīyuktaḥ samicchanviśvatomukhī,मदनाथो ऽनूपमस्तु मन्मथो मलयान्वितः मादकोह्लादिनीयुक्तः समिच्छन्विश्वतोमुखी
3,44,44,madhyavṛttaṃnyasitvā ca nityāṣoḍaśakaṃ nyaset kāmeśvarī tathā nityā nityā ca bhagamālinī,मध्यवृत्तंन्यसित्वा च नित्याषोडशकं न्यसेत् कामेश्वरी तथा नित्या नित्या च भगमालिनी
3,44,45,nāyako bhṛṅgapūrvastu gāyako nandinīyutaḥ gaṇako 'nāmayā jñeyaḥ kālyā nartaka iṣyate,नायको भृङ्गपूर्वस्तु गायको नन्दिनीयुतः गणको ऽनामया ज्ञेयः काल्या नर्तक इष्यते
3,44,45,nityaklinnā tathā nityā nityā bheruṇḍinī matā vahnivāsinikā nityā mahāvajreśvarī tathā,नित्यक्लिन्ना तथा नित्या नित्या भेरुण्डिनी मता वह्निवासिनिका नित्या महावज्रेश्वरी तथा
3,44,46,kṣvellakaḥ kālakarṇyaḍhyaḥ kandarpo matta iṣyate nartakaḥ śyāmalākānto vilāsī jhaṣayānvitaḥ,क्ष्वेल्लकः कालकर्ण्यढ्यः कन्दर्पो मत्त इष्यते नर्तकः श्यामलाकान्तो विलासी झषयान्वितः
3,44,46,nityā ca dūtī nityā ca tvaritā tu tataḥ param kulasundarikā nityā kulyā nityā tataḥ param,नित्या च दूती नित्या च त्वरिता तु ततः परम् कुलसुन्दरिका नित्या कुल्या नित्या ततः परम्
3,44,47,unmattāmupasaṃgamya modate kāmavardhanaḥ dhyānapūrvaṃ tataḥ śrīkaṇṭhādivinyāsamācaret,उन्मत्तामुपसंगम्य मोदते कामवर्धनः ध्यानपूर्वं ततः श्रीकण्ठादिविन्यासमाचरेत्
3,44,47,nityā nīlapatākā ca nityā tu vijayā parā tatastu maṅgalā caiva nityapūrvā pracakṣyate,नित्या नीलपताका च नित्या तु विजया परा ततस्तु मङ्गला चैव नित्यपूर्वा प्रचक्ष्यते
3,44,48,siṃdūrakāñcanasamobhayabhāgamardhanārīśvaraṃ girisutāharabhūpacihnam pāśadvayākṣavalayeṣṭadahastameva smṛtvā nyasellipipadeṣu samīhitārtham,सिंदूरकाञ्चनसमोभयभागमर्धनारीश्वरं गिरिसुताहरभूपचिह्नम् पाशद्वयाक्षवलयेष्टदहस्तमेव स्मृत्वा न्यसेल्लिपिपदेषु समीहितार्थम्
3,44,48,prabhāmālinikā nityā citrā nityā tathaiva ca etāstrikoṇāntareṇa pādato hṛdi vinyaset,प्रभामालिनिका नित्या चित्रा नित्या तथैव च एतास्त्रिकोणान्तरेण पादतो हृदि विन्यसेत्
3,44,49,śrīkaṇṭhānantasūkṣmau ca trimūrtiramareśvaraḥ urvīśobhārabhūtiścātithīśaḥ sthāṇuko haraḥ,श्रीकण्ठानन्तसूक्ष्मौ च त्रिमूर्तिरमरेश्वरः उर्वीशोभारभूतिश्चातिथीशः स्थाणुको हरः
3,44,49,nityā pramodinī caiva nityā tripurasundarī tanmadhye vinyaseddevīmakhaṇḍajagadātmikām,नित्या प्रमोदिनी चैव नित्या त्रिपुरसुन्दरी तन्मध्ये विन्यसेद्देवीमखण्डजगदात्मिकाम्
3,44,50,caṇḍīśo bhautikaḥ sadyojātaścānugraheśvaraḥ akrūraśca mahāsenaḥ syurete varamūrttayaḥ,चण्डीशो भौतिकः सद्योजातश्चानुग्रहेश्वरः अक्रूरश्च महासेनः स्युरेते वरमूर्त्तयः
3,44,51,tataḥ krodhīśacaṇḍīśau pañcāntakaśivottamau tathaikarudrakūrmaikanetrāḥ sacaturātanāḥ,ततः क्रोधीशचण्डीशौ पञ्चान्तकशिवोत्तमौ तथैकरुद्रकूर्मैकनेत्राः सचतुरातनाः
3,44,52,ajeśaḥ śarvasomeśau haro lāgalidārukau ardhanārīśvaraścomākāntaścāpāḍhyadaṇḍinau,अजेशः शर्वसोमेशौ हरो लागलिदारुकौ अर्धनारीश्वरश्चोमाकान्तश्चापाढ्यदण्डिनौ
3,44,53,atrirmīnaśca meṣaśca lohitaśca śikhī tathā khaḍgadaṇḍadvidaṇḍau ca sumahākālavyā linau,अत्रिर्मीनश्च मेषश्च लोहितश्च शिखी तथा खड्गदण्डद्विदण्डौ च सुमहाकालव्या लिनौ
3,44,54,bhujaṅgeśaḥ pinākī ca khaḍgeśaśca bakastathā śveto hyabhraśca lakulīśivaḥ saṃvarttakastathā,भुजङ्गेशः पिनाकी च खड्गेशश्च बकस्तथा श्वेतो ह्यभ्रश्च लकुलीशिवः संवर्त्तकस्तथा
3,44,55,pūrṇodarī ca virajā tṛtīyā śālma tathā lolākṣī vartulākṣī ca dīrghaṅghoṇā tathaiva ca,पूर्णोदरी च विरजा तृतीया शाल्म तथा लोलाक्षी वर्तुलाक्षी च दीर्घङ्घोणा तथैव च
3,44,56,sudīrghamukhigo mukhyau navamī dīrghajihvikā kuñjarī caurdhvakeśā ca dvimukhī vikṛtānanā,सुदीर्घमुखिगो मुख्यौ नवमी दीर्घजिह्विका कुञ्जरी चौर्ध्वकेशा च द्विमुखी विकृतानना
3,44,57,satyalīlākalāvidyāmukhyāḥ syuḥ svaraśaktayaḥ mahākālī sarasvatyau sarvasiddhisamanvite,सत्यलीलाकलाविद्यामुख्याः स्युः स्वरशक्तयः महाकाली सरस्वत्यौ सर्वसिद्धिसमन्विते
3,44,58,gaurī trailokyavidyā ca tathā mantrātmaśaktikā laṃbodarī bhūtamatā drāviṇī nāgarī tathā,गौरी त्रैलोक्यविद्या च तथा मन्त्रात्मशक्तिका लंबोदरी भूतमता द्राविणी नागरी तथा
3,44,59,khecarī mañjarī caiva rūpiṇī vīriṇī tathā koṭarā pūtanā bhadrā kālī yoginya eva ca,खेचरी मञ्जरी चैव रूपिणी वीरिणी तथा कोटरा पूतना भद्रा काली योगिन्य एव च
3,44,60,śaṅkhinīgarjinīkālarātrikūrdinya eva ca kapardinī tathā vajrā jayā ca sumukheśvarī,शङ्खिनीगर्जिनीकालरात्रिकूर्दिन्य एव च कपर्दिनी तथा वज्रा जया च सुमुखेश्वरी
3,44,61,revatī mādhavī caiva vāruṇī vāyavī tathā rakṣāvadhāriṇī cānyā tathā ca sahajāhvayā,रेवती माधवी चैव वारुणी वायवी तथा रक्षावधारिणी चान्या तथा च सहजाह्वया
3,44,62,lakṣmīśca vyāpinīmāye saṃkhyātā varṇaśaktayaḥ dviruktavālāyā varṇai raṅgaṃ kṛtvātha kevalaiḥ,लक्ष्मीश्च व्यापिनीमाये संख्याता वर्णशक्तयः द्विरुक्तवालाया वर्णै रङ्गं कृत्वाथ केवलैः
3,44,63,ṣoḍhā nyāsaṃ prakurvīta devatātmatvasiddhaye vighneśādīṃstu tatrādau vinyaseddhyānapūrvakam,षोढा न्यासं प्रकुर्वीत देवतात्मत्वसिद्धये विघ्नेशादींस्तु तत्रादौ विन्यसेद्ध्यानपूर्वकम्
3,44,64,taruṇāruṇasaṃkāśāngajavaktrāṃstrilocanān pāśāṅkuśavarābhītihastāñchaktisamanvitān,तरुणारुणसंकाशान्गजवक्त्रांस्त्रिलोचनान् पाशाङ्कुशवराभीतिहस्ताञ्छक्तिसमन्वितान्
3,44,65,vighneśo vighnarājaśca vināyakaśivottamau vighnakṛdvighnahantā ca vighnarāḍhgaṇanāyakaḥ,विघ्नेशो विघ्नराजश्च विनायकशिवोत्तमौ विघ्नकृद्विघ्नहन्ता च विघ्नराढ्गणनायकः
3,44,66,ekadanto dvidantaśca gajavaktro nirañjanaḥ kapardavāndīrghamukhaḥ śaṅkukarṇo vṛṣadhvajaḥ,एकदन्तो द्विदन्तश्च गजवक्त्रो निरञ्जनः कपर्दवान्दीर्घमुखः शङ्कुकर्णो वृषध्वजः
3,44,67,gaṇanātho gajendrāsyaḥ śūrpakarṇastrilocanaḥ lambodaro mahānādaścaturmūrtiḥ sadāśivaḥ,गणनाथो गजेन्द्रास्यः शूर्पकर्णस्त्रिलोचनः लम्बोदरो महानादश्चतुर्मूर्तिः सदाशिवः
3,44,68,āmodo durmadaścaiva sumukhaśca pramodakaḥ ekapādo dvipādaśca śūro vīraśca ṣaṇmukhaḥ,आमोदो दुर्मदश्चैव सुमुखश्च प्रमोदकः एकपादो द्विपादश्च शूरो वीरश्च षण्मुखः
3,44,69,varado nāma devaśca vakratuṇḍo dvidantakaḥ senānīrgrāmaṇīrmatto mattamūṣakavāhanaḥ,वरदो नाम देवश्च वक्रतुण्डो द्विदन्तकः सेनानीर्ग्रामणीर्मत्तो मत्तमूषकवाहनः
3,44,70,jaṭī muṇḍī tathā khaḍgī vareṇyo vṛṣaketanaḥ bhaṅyapriyo gaṇeśaśca meghanādo gaṇeśvaraḥ,जटी मुण्डी तथा खड्गी वरेण्यो वृषकेतनः भङ्यप्रियो गणेशश्च मेघनादो गणेश्वरः
3,44,71,ete gaṇeśā varṇānāmekapañcāśataḥ kramāt śrīśca hrīścaiva puṣṭiśca śāntistuṣṭiḥ sarasvatī,एते गणेशा वर्णानामेकपञ्चाशतः क्रमात् श्रीश्च ह्रीश्चैव पुष्टिश्च शान्तिस्तुष्टिः सरस्वती
3,44,72,ratirmedhā tathā kāntiḥ kāminī mohinī tathā tīvrā ca jvālinī nandā suyaśāḥ kāmarūpiṇī,रतिर्मेधा तथा कान्तिः कामिनी मोहिनी तथा तीव्रा च ज्वालिनी नन्दा सुयशाः कामरूपिणी
3,44,73,ugrā tejovatī satyā vighneśānī svarūpiṇī kāmārttā madajihvā ca vikaṭā ghūrṇitānanā,उग्रा तेजोवती सत्या विघ्नेशानी स्वरूपिणी कामार्त्ता मदजिह्वा च विकटा घूर्णितानना
3,44,74,bhūtirbhūmirdviramyā cāmārūpā makaradhvajā vikarṇabhrukuṭī lajjā dīrghaghoṇā dhanurdharī,भूतिर्भूमिर्द्विरम्या चामारूपा मकरध्वजा विकर्णभ्रुकुटी लज्जा दीर्घघोणा धनुर्धरी
3,44,75,tathaiva yāminī rātriścandrakāntā śaśiprabhā lolākṣī capalā ṛjvī durbhagā subhagā śivā,तथैव यामिनी रात्रिश्चन्द्रकान्ता शशिप्रभा लोलाक्षी चपला ऋज्वी दुर्भगा सुभगा शिवा
3,44,76,durgā guhapriyā kālī kālajihvā ca śaktayaḥ grahanyāsaṃ tataḥ kuryāddhyānapūrvaṃ samāhitaḥ,दुर्गा गुहप्रिया काली कालजिह्वा च शक्तयः ग्रहन्यासं ततः कुर्याद्ध्यानपूर्वं समाहितः
3,44,77,varadābhayahastāḍhyāñchaktyāliṅgitavigrahān kuṅkumakṣīrarudhirakundakāñcanakaṃbubhiḥ,वरदाभयहस्ताढ्याञ्छक्त्यालिङ्गितविग्रहान् कुङ्कुमक्षीररुधिरकुन्दकाञ्चनकंबुभिः
3,44,78,ambhodadhūmatimiraiḥ sūryādīnsadṛśānsmaret hṛdayādho raviṃ nyasya śīrṣṇi somaṃ dṛśoḥ kujam,अम्भोदधूमतिमिरैः सूर्यादीन्सदृशान्स्मरेत् हृदयाधो रविं न्यस्य शीर्ष्णि सोमं दृशोः कुजम्
3,44,79,hṛdi śukraṃ ca hṛnmadhye budhaṃ kaṇṭhe bṛhaspatim nābhau śanaiścaraṃ vaktre rāhuṃ ketuṃ padadvaye,हृदि शुक्रं च हृन्मध्ये बुधं कण्ठे बृहस्पतिम् नाभौ शनैश्चरं वक्त्रे राहुं केतुं पदद्वये
3,44,80,jvalatkālānalaprakhyā varadābhayapāṇayaḥ tārā nyasettato dhyāyansarvābharaṇabhūṣitāḥ,ज्वलत्कालानलप्रख्या वरदाभयपाणयः तारा न्यसेत्ततो ध्यायन्सर्वाभरणभूषिताः
3,44,81,bhāle nayanayoḥ karṇadvaye nāsāpuḍadvaye kaṇṭhe skandhadvaye paścātkūrpayormaṇibandhayoḥ,भाले नयनयोः कर्णद्वये नासापुडद्वये कण्ठे स्कन्धद्वये पश्चात्कूर्पयोर्मणिबन्धयोः
3,44,82,stanayornābhikaṭyūrujānujaṅghāpadadvaye yoginīnyāsamādadhyā dviśuddho hṛdaye tathā,स्तनयोर्नाभिकट्यूरुजानुजङ्घापदद्वये योगिनीन्यासमादध्या द्विशुद्धो हृदये तथा
3,44,83,nābhau svādhiṣṭhite mūle bhrūmadhye mūrdhani kramāt padmendukarṇikāmadhye varṇaśaktīrdaleṣvatha,नाभौ स्वाधिष्ठिते मूले भ्रूमध्ये मूर्धनि क्रमात् पद्मेन्दुकर्णिकामध्ये वर्णशक्तीर्दलेष्वथ
3,44,84,dalāgreṣu tu padmasya mūrdhni sarvāśca vinyaset amṛtā nandinīndrāṇī tvīśānī cātyumā tathā,दलाग्रेषु तु पद्मस्य मूर्ध्नि सर्वाश्च विन्यसेत् अमृता नन्दिनीन्द्राणी त्वीशानी चात्युमा तथा
3,44,85,ūrdhvakeśī ṛdviduṣī ḷkārikā tathaiva ca ekapādātmikaiśvaryakāriṇī cauṣadhātmikā,ऊर्ध्वकेशी ऋद्विदुषी ऌकारिका तथैव च एकपादात्मिकैश्वर्यकारिणी चौषधात्मिका
3,44,86,tatoṃbikātho rakṣātmiketi ṣoḍaśa śaktayaḥ kālikā khecarī gāyatrī ghaṇṭādhāriṇī tathā,ततोंबिकाथो रक्षात्मिकेति षोडश शक्तयः कालिका खेचरी गायत्री घण्टाधारिणी तथा
3,44,87,nādātmikā ca cāmuṇṭā chatrikā ca jayā tathā jhaṅkāriṇī ca saṃjñā ca ṭaṅkahastā tataḥ param,नादात्मिका च चामुण्टा छत्रिका च जया तथा झङ्कारिणी च संज्ञा च टङ्कहस्ता ततः परम्
3,44,88,ṭaṅkāriṇī ca vijñeyāḥ śaktayo dvādaśa kramāt ḍaṅkārī ṭaṅkāriṇī ca ṇāminī tāmasī tathā,टङ्कारिणी च विज्ञेयाः शक्तयो द्वादश क्रमात् डङ्कारी टङ्कारिणी च णामिनी तामसी तथा
3,44,89,thaṅkāriṇī dayā dhātrī nādinī pārvatī tathā phaṭkāriṇī ca vijñeyāḥ śaktayo dvayapannagāḥ,थङ्कारिणी दया धात्री नादिनी पार्वती तथा फट्कारिणी च विज्ञेयाः शक्तयो द्वयपन्नगाः
3,44,90,vardhinī ca tathā bhadrā majjā caiva yaśasvinī ramā ca lāminī ceti ṣaḍetāḥ śaktayaḥ kramāt,वर्धिनी च तथा भद्रा मज्जा चैव यशस्विनी रमा च लामिनी चेति षडेताः शक्तयः क्रमात्
3,44,91,nāradā śrīstathā ṣaṇḍhāśaśvatyapi ca śaktayaḥ catasro 'pi tathaiva dve hākinī ca kṣamā tathā,नारदा श्रीस्तथा षण्ढाशश्वत्यपि च शक्तयः चतस्रो ऽपि तथैव द्वे हाकिनी च क्षमा तथा
3,44,92,tataḥ pāde ca liṅge ca kukṣau hṛddoḥśirasmu ca dakṣā divāmapādāntaṃ rāśīnmeṣādikānnyaset,ततः पादे च लिङ्गे च कुक्षौ हृद्दोःशिरस्मु च दक्षा दिवामपादान्तं राशीन्मेषादिकान्न्यसेत्
3,44,93,tataḥ pīṭhāni pañcāśadekaṃ cakraṃ mano nyaset vārāṇasī kāmarūpaṃ nepālaṃ pauṇḍravardhanam,ततः पीठानि पञ्चाशदेकं चक्रं मनो न्यसेत् वाराणसी कामरूपं नेपालं पौण्ड्रवर्धनम्
3,44,94,varasthiraṃ kānyakubjaṃ pūrṇaśailaṃ tathārbudam āmrātakeśvaraikāmraṃ trisrotaḥ kāmakoṣṭhakam,वरस्थिरं कान्यकुब्जं पूर्णशैलं तथार्बुदम् आम्रातकेश्वरैकाम्रं त्रिस्रोतः कामकोष्ठकम्
3,44,95,kailāsaṃ bhṛgunagaraṃ kedāraṃ candrapuṣkaram śrīpīṭhaṃ caikavīrāṃ ca jālandhraṃ mālavaṃ tathā,कैलासं भृगुनगरं केदारं चन्द्रपुष्करम् श्रीपीठं चैकवीरां च जालन्ध्रं मालवं तथा
3,44,96,kulānnaṃ devikoṭaṃ ca gokarṇaṃ māruteśvaram aṭṭahāsaṃ ca virajaṃ rājaveśma mahāpatham,कुलान्नं देविकोटं च गोकर्णं मारुतेश्वरम् अट्टहासं च विरजं राजवेश्म महापथम्
3,44,97,kolāpurakailāpurakāleśvarajayantikāḥ ujjyinyapi citrā ca kṣīrakaṃ hastināpuram,कोलापुरकैलापुरकालेश्वरजयन्तिकाः उज्ज्यिन्यपि चित्रा च क्षीरकं हस्तिनापुरम्
3,44,98,uḍīrāṃ ca prayāgaṃ ca ṣaṣṭimāyāpuraṃ tathā gaurīśaṃ salayaṃ caiva śrīśailaṃ marumeva ca,उडीरां च प्रयागं च षष्टिमायापुरं तथा गौरीशं सलयं चैव श्रीशैलं मरुमेव च
3,44,99,punargirivaraṃ paścānmahendraṃ vāmanaṃ girim syāddhiraṇyapuraṃ paścānmahālakṣmīpuraṃ tathā,पुनर्गिरिवरं पश्चान्महेन्द्रं वामनं गिरिम् स्याद्धिरण्यपुरं पश्चान्महालक्ष्मीपुरं तथा
3,44,100,purodyānaṃ tathā chāyākṣetramāhurmanīṣiṇaḥ lipikramasamāyuktāṃllipisthāneṣu vinyaset,पुरोद्यानं तथा छायाक्षेत्रमाहुर्मनीषिणः लिपिक्रमसमायुक्तांल्लिपिस्थानेषु विन्यसेत्
3,44,101,anyānyathīktasthāneṣu saṃyuktāṃllipisaṅkamāt ṣoḍhā nyāso mayākhyātaḥ sākṣādīśvarabhāṣitaḥ,अन्यान्यथीक्तस्थानेषु संयुक्तांल्लिपिसङ्कमात् षोढा न्यासो मयाख्यातः साक्षादीश्वरभाषितः
3,44,102,evaṃ vinyastadehastu devatāvigraho bhavet tataḥ ṣoḍhā puraḥ kṛtvā śrīcakranyāsamācaret,एवं विन्यस्तदेहस्तु देवताविग्रहो भवेत् ततः षोढा पुरः कृत्वा श्रीचक्रन्यासमाचरेत्
3,44,103,aṃśādyānandyamūrtyantaṃ mantraistu vyāpakaṃ caret cakreśvarīṃ cakrasamarpaṇamantrānhṛdi nyaset,अंशाद्यानन्द्यमूर्त्यन्तं मन्त्रैस्तु व्यापकं चरेत् चक्रेश्वरीं चक्रसमर्पणमन्त्रान्हृदि न्यसेत्
3,44,104,anyānyathoktasthāneṣu gaṇapatyādikānnyaset dakṣiṇorusamaṃ vāmaṃ sarvāṃśca kramaśo nyaset,अन्यान्यथोक्तस्थानेषु गणपत्यादिकान्न्यसेत् दक्षिणोरुसमं वामं सर्वांश्च क्रमशो न्यसेत्
3,44,105,gaṇeśaṃ kṣetrapālaṃ ca yoginīṃ baṭukaṃ tathā ādāvindrādayo nyasyāḥ padāṅguṣṭhadvayāgrake,गणेशं क्षेत्रपालं च योगिनीं बटुकं तथा आदाविन्द्रादयो न्यस्याः पदाङ्गुष्ठद्वयाग्रके
3,44,106,jānupārśvaṃsamūrdhāsyapārśvajānuṣu mūrdhani mūlādhāre 'ṇimādīnāṃ siddhīnāṃ daśakaṃ tataḥ,जानुपार्श्वंसमूर्धास्यपार्श्वजानुषु मूर्धनि मूलाधारे ऽणिमादीनां सिद्धीनां दशकं ततः
3,44,107,nyastavyamaṃsadoḥ pṛṣṭhavakṣassu prapadoḥ sphiji dordeśapṛṣṭhayormūrdhapādadvitayayoḥ kramāt,न्यस्तव्यमंसदोः पृष्ठवक्षस्सु प्रपदोः स्फिजि दोर्देशपृष्ठयोर्मूर्धपादद्वितययोः क्रमात्
3,44,108,aṇimā caiva laghimā tṛtīyā mahimā tathā īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca prākāmyaṃ prāptireva ca icchāsiddhī rasasiddhirmokṣasiddhiriti smṛtāḥ,अणिमा चैव लघिमा तृतीया महिमा तथा ईशित्वं च वशित्वं च प्राकाम्यं प्राप्तिरेव च इच्छासिद्धी रससिद्धिर्मोक्षसिद्धिरिति स्मृताः
3,44,109,tato vipra nyaseddhīmānmātṛṇāmaṣṭakaṃ kramāt pādāṅguṣṭhayuge dakṣapārśve mūrddhani vāmataḥ,ततो विप्र न्यसेद्धीमान्मातृणामष्टकं क्रमात् पादाङ्गुष्ठयुगे दक्षपार्श्वे मूर्द्धनि वामतः
3,44,110,vāmajanau dakṣajānau dakṣavāmāṃsayostathā,वामजनौ दक्षजानौ दक्षवामांसयोस्तथा
3,44,120,śraddhākarṣaṇarūpā ca hyātmākarṣaṇarūpiṇī amṛtākarṣiṇī proktā śarīrākarṣaṇī tathā,श्रद्धाकर्षणरूपा च ह्यात्माकर्षणरूपिणी अमृताकर्षिणी प्रोक्ता शरीराकर्षणी तथा
3,44,130,sarvādyā rañjinī śaktiḥ sarvādyonmādinī tathā sarvārthasādhinī śaktissarvāśāpūriṇī tathā,सर्वाद्या रञ्जिनी शक्तिः सर्वाद्योन्मादिनी तथा सर्वार्थसाधिनी शक्तिस्सर्वाशापूरिणी तथा
3,44,140,dakṣe tu cibuke kaṇṭhe stane nābhau ca pārśvayoḥ vāmā vinodinī vidyā vaśitā kāmikī matā,दक्षे तु चिबुके कण्ठे स्तने नाभौ च पार्श्वयोः वामा विनोदिनी विद्या वशिता कामिकी मता
3,44,150,cakreśvarīṃ hṛdi nyasya kṛtvā cakraṃ samuddhṛtam pradarśya mudrāṃ yonyākhyāṃ sarvānandamanuṃ japet,चक्रेश्वरीं हृदि न्यस्य कृत्वा चक्रं समुद्धृतम् प्रदर्श्य मुद्रां योन्याख्यां सर्वानन्दमनुं जपेत्
3,44,151,ityātmanastu cakrasya cakradevī bhaviṣyati,इत्यात्मनस्तु चक्रस्य चक्रदेवी भविष्यति