Book,Chapter,Verse,Subverse,Sanskrit_IAST,Sanskrit_Devanagari
1,1,0,1,oṃ namo bhagavate vāsudevāya oṃ śrīgaṇeśāya namaḥ oṃ namo nārāyaṇāya oṃ oṃ namo kṛṣṇāya oṃ namo bhagavate vāsudevāya namo gaṇapataye oṃ śrīkṛṣṇaḥ jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namas te viśvabhāvana namas te 'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣa pūrvaja,ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॐ श्रीगणेशाय नमः ॐ नमो नारायणाय ॐ ॐ नमो कृष्णाय ॐ नमो भगवते वासुदेवाय नमो गणपतये ॐ श्रीकृष्णः जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस् ते विश्वभावन नमस् ते ऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज
1,1,0,2,sadakṣaraṃ brahma ya īśvaraḥ pumān guṇormisṛṣṭisthitikālasaṃlayaḥ pradhānabuddhyādijagatprapañcasūḥ sa no 'stu viṣṇur matibhūtimuktidaḥ,सदक्षरं ब्रह्म य ईश्वरः पुमान् गुणोर्मिसृष्टिस्थितिकालसंलयः प्रधानबुद्ध्यादिजगत्प्रपञ्चसूः स नो ऽस्तु विष्णुर् मतिभूतिमुक्तिदः
1,1,0,3,praṇamya viṣṇuṃ viśveśaṃ brahmādīn praṇipatya ca guruṃ praṇamya vakṣyāmi purāṇaṃ vedasaṃmitam,प्रणम्य विष्णुं विश्वेशं ब्रह्मादीन् प्रणिपत्य च गुरुं प्रणम्य वक्ष्यामि पुराणं वेदसंमितम्
1,1,0,4,itihāsapurāṇajñaṃ vedavedāṅgapāragam dharmaśāstrāditattvajñaṃ vasiṣṭhatanayātmajam,इतिहासपुराणज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम् धर्मशास्त्रादितत्त्वज्ञं वसिष्ठतनयात्मजम्
1,1,0,5,svasti śrīgurugaṇeśabhāratīsvarūpiṇe śrīnārāyaṇāya namaḥ samastacetobhimatārthasiddhaye gaṇaiḥ surāṇām api saṃstutau yaḥ aśeṣavighnendhanajātavedasaṃ namāmi taṃ śuddhadhiyaṃ gaṇādhipam,स्वस्ति श्रीगुरुगणेशभारतीस्वरूपिणे श्रीनारायणाय नमः समस्तचेतोभिमतार्थसिद्धये गणैः सुराणाम् अपि संस्तुतौ यः अशेषविघ्नेन्धनजातवेदसं नमामि तं शुद्धधियं गणाधिपम्
1,1,0,6,padmāsanaṃ padmasamānanaṃ ca padmasya yoniś caturānanaṃ ca ṣaḍaṅgavedaiś ca vibhūṣitāṅgaṃ pitāmahaṃ taṃ praṇato 'smi nityam,पद्मासनं पद्मसमाननं च पद्मस्य योनिश् चतुराननं च षडङ्गवेदैश् च विभूषिताङ्गं पितामहं तं प्रणतो ऽस्मि नित्यम्
1,1,0,7,.... .... .... .tātmane [lacuna] itihāsapurāṇānām ādikartre namo namaḥ,.... .... .... .तात्मने [लचुन] इतिहासपुराणानाम् आदिकर्त्रे नमो नमः
1,1,0,8,kṛtvā tan narasiṃharūpam atulaṃ lokatrayavyāpi yad vyālaṃ visphuṭacārukesarasaṭāsaṃghātaramyākṛtiḥ vakṣo vajraśilāsamūhakaṭhinaṃ vistāri devadviṣo bhinnaṃ yena nakhair mudes tu bhagavān devaḥ sa vaḥ keśavaḥ,कृत्वा तन् नरसिंहरूपम् अतुलं लोकत्रयव्यापि यद् व्यालं विस्फुटचारुकेसरसटासंघातरम्याकृतिः वक्षो वज्रशिलासमूहकठिनं विस्तारि देवद्विषो भिन्नं येन नखैर् मुदेस् तु भगवान् देवः स वः केशवः
1,1,0,9,oṃ namo bhagavate vāsudevāya śrīgaṇeśasarasvatībhyāṃ namaḥ jayati kamalodaravapuḥ kama[la]mukhaḥ kamalagarbhasaṃbhūtaḥ suranamitacaraṇakamalaḥ kamalāsanasaṃsthito brahmā,ॐ नमो भगवते वासुदेवाय श्रीगणेशसरस्वतीभ्यां नमः जयति कमलोदरवपुः कम[ल]मुखः कमलगर्भसंभूतः सुरनमितचरणकमलः कमलासनसंस्थितो ब्रह्मा
1,1,0,10,* jayati jalabhāragarbhitanilāmbudanīlavapuḥ mandaragiriparivartanaviṣamaśilālāñchano vibhuḥ,* जयति जलभारगर्भितनिलाम्बुदनीलवपुः मन्दरगिरिपरिवर्तनविषमशिलालाञ्छनो विभुः
1,1,0,11,* jayati śaśikhaṇḍamaṇḍitavikaṭajaṭāmukuṭasaṃkaṭalalāṭam sphuṭadaśanakiraṇavikasitamukhakamalacatuṣṭayaṃ śaṃbhoḥ,* जयति शशिखण्डमण्डितविकटजटामुकुटसंकटललाटम् स्फुटदशनकिरणविकसितमुखकमलचतुष्टयं शंभोः
1,1,0,12,* śrīgaṇeśāya namaḥ oṃ namo bhagavate śrīvāsudevāya oṃ oṃ namo bhagavate vāsudevāya śrīgaṇeśasarasvatībhyāṃ namaḥ oṃ śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye,* श्रीगणेशाय नमः ॐ नमो भगवते श्रीवासुदेवाय ॐ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय श्रीगणेशसरस्वतीभ्यां नमः ॐ शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये
1,1,0,13,agajānanapadmārkaṃ gajānanam aharniśam anekadantaṃ bhaktānām ekadantam upāsmahe,अगजाननपद्मार्कं गजाननम् अहर्निशम् अनेकदन्तं भक्तानाम् एकदन्तम् उपास्महे
1,1,0,14,yā kundendutuṣārahāradhavalā yā śubhravastrāvṛtā yā vīṇāvaradaṇḍamaṇḍitakarā yā śvetapadmāsana ya brahmācyutaśaṃkaraprabhṛtibhir devaiḥ sadā pūjitā sā māṃ pātu sarasvatī bhagavatī niḥśeṣajāḍyāpahā,या कुन्देन्दुतुषारहारधवला या शुभ्रवस्त्रावृता या वीणावरदण्डमण्डितकरा या श्वेतपद्मासन य ब्रह्माच्युतशंकरप्रभृतिभिर् देवैः सदा पूजिता सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेषजाड्यापहा
1,1,0,15,oṃ yasmād idaṃ jagad ajāyata yatra tiṣṭhaty ante samastam idaṃ astam upaiti yatra tasmai namaḥ sadasadādivikalpaśūnya caitanyamātravapuṣe puruṣottamāya,ॐ यस्माद् इदं जगद् अजायत यत्र तिष्ठत्य् अन्ते समस्तम् इदं अस्तम् उपैति यत्र तस्मै नमः सदसदादिविकल्पशून्य चैतन्यमात्रवपुषे पुरुषोत्तमाय
1,1,0,16,* tattvena yaś ca dadhadīśvaratatsvabhāva bhogāpavargatadupāyagatīr udāraḥ saṃdarśayan niramimīta purāṇaratnaṃ tasmai namo munivarāya parāśarāya,* तत्त्वेन यश् च दधदीश्वरतत्स्वभाव भोगापवर्गतदुपायगतीर् उदारः संदर्शयन् निरमिमीत पुराणरत्नं तस्मै नमो मुनिवराय पराशराय
1,1,0,17,* aṃśaiḥ ṣaḍbhiḥ samākīṇam aṅgair vedam ivāparam purāṇaṃ vaiṣṇavaṃ cakre yas tam vande parāśaram,* अंशैः षड्भिः समाकीणम् अङ्गैर् वेदम् इवापरम् पुराणं वैष्णवं चक्रे यस् तम् वन्दे पराशरम्
1,1,0,18,oṃ śrīviṣṇave namaḥ śrīmahāgaṇapataye namaḥ avighnam astu paṅkeruhākṣāya bhavauṣadhāya bhaktārtināśāya parāt parāya tārkṣyādhirūḍhāya sukhapradāya akṣmīvarāhāya namaḥ parasmai,ॐ श्रीविष्णवे नमः श्रीमहागणपतये नमः अविघ्नम् अस्तु पङ्केरुहाक्षाय भवौषधाय भक्तार्तिनाशाय परात् पराय तार्क्ष्याधिरूढाय सुखप्रदाय अक्ष्मीवराहाय नमः परस्मै
1,1,0,19,hariḥ oṃ viṣṇupurāṇaṃ saṃputaṃ ārambhaṃ śubham astu avighnam astu śrīśriyai nmaḥ [namaḥ] śrīhayagrīvāya nmaḥ [namaḥ] śrīrāmacandrāya parasmai brahmaṇe nmaḥ [namaḥ] hariḥ oṃ avighnam astu śrīgaṇeśāya namaḥ avighnena parisamāptir astu yasyāsīt prapitāmaho guṇanidher devaḥ purāṇo jagat sṛṣṭā yasya pitāmaho matimatāṃ śreṣṭho vasiṣṭhaḥ pitā śaktir yasya jagaddhitāya bhagavān vyāso hariḥ putratāṃ yāto yasya parāśaraṃ tam atulam vandāmahe nirmalam,हरिः ॐ विष्णुपुराणं संपुतं आरम्भं शुभम् अस्तु अविघ्नम् अस्तु श्रीश्रियै न्मः [नमः] श्रीहयग्रीवाय न्मः [नमः] श्रीरामचन्द्राय परस्मै ब्रह्मणे न्मः [नमः] हरिः ॐ अविघ्नम् अस्तु श्रीगणेशाय नमः अविघ्नेन परिसमाप्तिर् अस्तु यस्यासीत् प्रपितामहो गुणनिधेर् देवः पुराणो जगत् सृष्टा यस्य पितामहो मतिमतां श्रेष्ठो वसिष्ठः पिता शक्तिर् यस्य जगद्धिताय भगवान् व्यासो हरिः पुत्रतां यातो यस्य पराशरं तम् अतुलम् वन्दामहे निर्मलम्
1,1,31,20,"parāśaraṃ munivaraṃ kṛtapūrvāhṇikakriyam maitreyaḥ paripapraccha praṇipatyābhivādya ca ViP_1,1.1 tvatto hi vedādhyayanam adhītam akhilaṃ guro dharmaśāstrāṇi sarvāṇi vedāṅgāni yathākramam ViP_1,1.2 tvatprasādān muniśreṣṭha mām anye nākṛtaśramam vakṣyanti sarvaśāstreṣu prāyaśo ye 'pi vidviṣaḥ ViP_1,1.3 so 'ham icchāmi dharmajña śrotuṃ tvatto yathā jagat babhūva bhūyaś ca yathā mahābhāga bhaviṣyati ViP_1,1.4 yanmayaṃ ca jagad brahman yataś caitac carācaram līnam āsīd yathā yatra layam eṣyati yatra ca ViP_1,1.5 yatpramāṇāni bhūtāni devādīnāṃ ca saṃbhavam samudraparvatānāṃ ca saṃsthānaṃ ca yathā bhuvaḥ ViP_1,1.6 sūryādīnāṃ ca saṃsthānaṃ pramāṇaṃ munisattama devādīnāṃ tathā vaṃśān manūn manvantarāṇi ca ViP_1,1.7 kalpān kalpavikalpāṃś ca caturyugavikalpitān kalpāntasya svarūpaṃ ca yugadharmāṃś ca kṛtsnaśaḥ ViP_1,1.8 devarṣipārthivānāṃ ca caritaṃ yan mahāmune vedaśākhāpraṇayanaṃ yathāvad vyāsakartṛkam ViP_1,1.9 dharmāṃś ca brāhmaṇādīnāṃ tathā cāśramavāsinām śrotum icchāmy ahaṃ sarvaṃ tvatto vāsiṣṭhanandana ViP_1,1.10 brahman prasādapravaṇaṃ kuruṣva mayi mānasam yenāham etaj jānīyāṃ tvatprasādān mahāmune ViP_1,1.11 sādhu maitreya dharmajña smārito 'smi purātanam pituḥ pitā me bhagavān vasiṣṭho yad uvāca ha ViP_1,1.12 viśvāmitraprayuktena rakṣasā bhakṣito mayā śrutas tātas tataḥ krodho maitreyāsīn mamātulaḥ ViP_1,1.13 tato 'haṃ rakṣasāṃ satraṃ vināśāya samārabham bhasmīkṛtāś ca śataśas tasmin satre niśācarāḥ ViP_1,1.14 tataḥ saṃkṣīyamāṇeṣu teṣu rakṣaḥsv aśeṣataḥ mām uvāca mahābhāgo vasiṣṭho 'smatpitāmahaḥ ViP_1,1.15 alam atyantakopena tāta manyum imaṃ jahi rākṣasā nāparādhyante pitus te vihitaṃ tathā ViP_1,1.16 mūḍhānām eṣa bhavati krodho jñānavatāṃ kutaḥ hanyate tāta kaḥ kena yataḥ svakṛtabhuk pumān ViP_1,1.17 saṃcitasyāpi mahatā vatsa kleśena mānavaiḥ yaśasas tapasaś caiva krodho nāśakaraḥ paraḥ ViP_1,1.18 svargāpavargavyāsedhakāraṇaṃ paramarṣayaḥ varjayanti sadā krodhaṃ tāta mā tadvaśo bhava ViP_1,1.19 alaṃ niśācarair dagdhair dīnair anaparādhibhiḥ satraṃ te viramatv etat kṣamāsārā hi sādhavaḥ ViP_1,1.20 evaṃ tātena tenāham anunīto mahātmanā upasaṃhṛtavān satraṃ sadyas tadvākyagauravāt ViP_1,1.21 tataḥ prītaḥ sa bhagavān vasiṣṭho munisattamaḥ saṃprāptaś ca tadā tatra pulastyo brahmaṇaḥ sutaḥ ViP_1,1.22 pitāmahena dattārghyaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ mām uvāca mahābhāgo maitreya pulahāgrajaḥ ViP_1,1.23 vaire mahati yad vākyād guror asyāśritā kṣamā tvayā tasmāt samastāni bhavāñ chāstrāṇi vetsyati ViP_1,1.24 saṃtater na mamocchedaḥ kruddhenāpi yataḥ kṛtaḥ tvayā tasmān mahābhāga dadāmy anyaṃ mahāvaram ViP_1,1.25 purāṇasaṃhitākartā bhavān vatsa bhaviṣyati devatāpāramārthyaṃ ca yathāvad vetsyate bhavān ViP_1,1.26 pravṛtte ca nivṛtte ca karmaṇy astamalā matiḥ matprasādād asaṃdigdhā tava vatsa bhaviṣyati ViP_1,1.27 tataś ca bhagavān prāha vasiṣṭho me pitāmahaḥ pulastyena yad uktaṃ te sarvam etad bhaviṣyati ViP_1,1.28 iti pūrvaṃ vasiṣṭhena pulastyena ca dhīmatā yad uktaṃ tat smṛtiṃ yātaṃ tvatpraśnād akhilaṃ mama ViP_1,1.29 so 'haṃ vadāmy aśeṣaṃ te maitreya paripṛcchate purāṇasaṃhitāṃ samyak tāṃ nibodha yathātatham ViP_1,1.30 viṣṇoḥ sakāśād udbhūtaṃ jagat tatraiva ca sthitam sthitisaṃyamakartāsau jagato 'sya jagac ca saḥ ViP_1,1.31 mitrāputravaco niśamya sakalaṃ smṛtvātmanas tad varam satraṃ caiva nivāritaṃ sa sumahābhāgo 'bhavat tāraṇam kṛtvā vaiṣṇavam uttamaṃ munivaraṃ maitreyam adhyāpayat tattvārthapratipādanaṃ pravadatāṃ sarvārthadaṃ śṛṇvatām","पराशरं मुनिवरं कृतपूर्वाह्णिकक्रियम् मैत्रेयः परिपप्रच्छ प्रणिपत्याभिवाद्य च विप्_१,१.१ त्वत्तो हि वेदाध्ययनम् अधीतम् अखिलं गुरो धर्मशास्त्राणि सर्वाणि वेदाङ्गानि यथाक्रमम् विप्_१,१.२ त्वत्प्रसादान् मुनिश्रेष्ठ माम् अन्ये नाकृतश्रमम् वक्ष्यन्ति सर्वशास्त्रेषु प्रायशो ये ऽपि विद्विषः विप्_१,१.३ सो ऽहम् इच्छामि धर्मज्ञ श्रोतुं त्वत्तो यथा जगत् बभूव भूयश् च यथा महाभाग भविष्यति विप्_१,१.४ यन्मयं च जगद् ब्रह्मन् यतश् चैतच् चराचरम् लीनम् आसीद् यथा यत्र लयम् एष्यति यत्र च विप्_१,१.५ यत्प्रमाणानि भूतानि देवादीनां च संभवम् समुद्रपर्वतानां च संस्थानं च यथा भुवः विप्_१,१.६ सूर्यादीनां च संस्थानं प्रमाणं मुनिसत्तम देवादीनां तथा वंशान् मनून् मन्वन्तराणि च विप्_१,१.७ कल्पान् कल्पविकल्पांश् च चतुर्युगविकल्पितान् कल्पान्तस्य स्वरूपं च युगधर्मांश् च कृत्स्नशः विप्_१,१.८ देवर्षिपार्थिवानां च चरितं यन् महामुने वेदशाखाप्रणयनं यथावद् व्यासकर्तृकम् विप्_१,१.९ धर्मांश् च ब्राह्मणादीनां तथा चाश्रमवासिनाम् श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं सर्वं त्वत्तो वासिष्ठनन्दन विप्_१,१.१० ब्रह्मन् प्रसादप्रवणं कुरुष्व मयि मानसम् येनाहम् एतज् जानीयां त्वत्प्रसादान् महामुने विप्_१,१.११ साधु मैत्रेय धर्मज्ञ स्मारितो ऽस्मि पुरातनम् पितुः पिता मे भगवान् वसिष्ठो यद् उवाच ह विप्_१,१.१२ विश्वामित्रप्रयुक्तेन रक्षसा भक्षितो मया श्रुतस् तातस् ततः क्रोधो मैत्रेयासीन् ममातुलः विप्_१,१.१३ ततो ऽहं रक्षसां सत्रं विनाशाय समारभम् भस्मीकृताश् च शतशस् तस्मिन् सत्रे निशाचराः विप्_१,१.१४ ततः संक्षीयमाणेषु तेषु रक्षःस्व् अशेषतः माम् उवाच महाभागो वसिष्ठो ऽस्मत्पितामहः विप्_१,१.१५ अलम् अत्यन्तकोपेन तात मन्युम् इमं जहि राक्षसा नापराध्यन्ते पितुस् ते विहितं तथा विप्_१,१.१६ मूढानाम् एष भवति क्रोधो ज्ञानवतां कुतः हन्यते तात कः केन यतः स्वकृतभुक् पुमान् विप्_१,१.१७ संचितस्यापि महता वत्स क्लेशेन मानवैः यशसस् तपसश् चैव क्रोधो नाशकरः परः विप्_१,१.१८ स्वर्गापवर्गव्यासेधकारणं परमर्षयः वर्जयन्ति सदा क्रोधं तात मा तद्वशो भव विप्_१,१.१९ अलं निशाचरैर् दग्धैर् दीनैर् अनपराधिभिः सत्रं ते विरमत्व् एतत् क्षमासारा हि साधवः विप्_१,१.२० एवं तातेन तेनाहम् अनुनीतो महात्मना उपसंहृतवान् सत्रं सद्यस् तद्वाक्यगौरवात् विप्_१,१.२१ ततः प्रीतः स भगवान् वसिष्ठो मुनिसत्तमः संप्राप्तश् च तदा तत्र पुलस्त्यो ब्रह्मणः सुतः विप्_१,१.२२ पितामहेन दत्तार्घ्यः कृतासनपरिग्रहः माम् उवाच महाभागो मैत्रेय पुलहाग्रजः विप्_१,१.२३ वैरे महति यद् वाक्याद् गुरोर् अस्याश्रिता क्षमा त्वया तस्मात् समस्तानि भवाञ् छास्त्राणि वेत्स्यति विप्_१,१.२४ संततेर् न ममोच्छेदः क्रुद्धेनापि यतः कृतः त्वया तस्मान् महाभाग ददाम्य् अन्यं महावरम् विप्_१,१.२५ पुराणसंहिताकर्ता भवान् वत्स भविष्यति देवतापारमार्थ्यं च यथावद् वेत्स्यते भवान् विप्_१,१.२६ प्रवृत्ते च निवृत्ते च कर्मण्य् अस्तमला मतिः मत्प्रसादाद् असंदिग्धा तव वत्स भविष्यति विप्_१,१.२७ ततश् च भगवान् प्राह वसिष्ठो मे पितामहः पुलस्त्येन यद् उक्तं ते सर्वम् एतद् भविष्यति विप्_१,१.२८ इति पूर्वं वसिष्ठेन पुलस्त्येन च धीमता यद् उक्तं तत् स्मृतिं यातं त्वत्प्रश्नाद् अखिलं मम विप्_१,१.२९ सो ऽहं वदाम्य् अशेषं ते मैत्रेय परिपृच्छते पुराणसंहितां सम्यक् तां निबोध यथातथम् विप्_१,१.३० विष्णोः सकाशाद् उद्भूतं जगत् तत्रैव च स्थितम् स्थितिसंयमकर्तासौ जगतो ऽस्य जगच् च सः विप्_१,१.३१ मित्रापुत्रवचो निशम्य सकलं स्मृत्वात्मनस् तद् वरम् सत्रं चैव निवारितं स सुमहाभागो ऽभवत् तारणम् कृत्वा वैष्णवम् उत्तमं मुनिवरं मैत्रेयम् अध्यापयत् तत्त्वार्थप्रतिपादनं प्रवदतां सर्वार्थदं शृण्वताम्"
1,2,27,21,"[[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe prathamo 'dhyāyaḥ ]] avikārāya śuddhāya nityāya paramātmane sadaikarūparūpāya viṣṇave sarvajiṣṇave ViP_1,2.1 namo hiraṇyagarbhāya haraye śaṃkarāya ca vāsudevāya tārāya sargasthityantakāriṇe ViP_1,2.2 ekānekasvarūpāya sthūlasūkṣmātmane namaḥ avyaktavyaktarūpāya viṣṇave muktihetave ViP_1,2.3 sargasthitivināśānāṃ jagato yo jaganmayaḥ mūlabhūto namas tasmai viṣṇave paramātmane ViP_1,2.4 ādhārabhūtaṃ viśvasyāpy aṇīyāṃsam aṇīyasām praṇamya sarvabhūtastham acyutaṃ puruṣottamam ViP_1,2.5 jñānasvarūpam atyantanirmalaṃ paramārthataḥ tam evārthasvarūpeṇa bhrāntidarśanataḥ sthitam ViP_1,2.6 viṣṇuṃ grasiṣṇuṃ viśvasya sthitisarge tathā prabhum praṇamya jagatām īśam ajam akṣayam avyayam ViP_1,2.7 kathayāmi yathāpūrvaṃ dakṣādyair munisattamaiḥ pṛṣṭaḥ provāca bhagavān abjayoniḥ pitāmahaḥ ViP_1,2.8 taiś coktaṃ purukutsāya bhūbhuje narmadātaṭe sārasvatāya tenāpi mama sārasvatena ca ViP_1,2.9 paraḥ parāṇāṃ paramaḥ paramātmātmasaṃsthitaḥ rūpavarṇādinirdeśaviśeṣaṇavivarjitaḥ ViP_1,2.10 apakṣayavināśābhyāṃ pariṇāmarddhijanmabhiḥ varjitaḥ śakyate vaktuṃ yaḥ sadāstīti kevalam ViP_1,2.11 sarvatrāsau samastaṃ ca vasaty atreti vai yataḥ tataḥ sa vāsudeveti vidvadbhiḥ paripaṭhyate ViP_1,2.12 tad brahma paramaṃ nityam ajam akṣayam avyayam ekasvarūpaṃ ca sadā heyābhāvāc ca nirmalam ViP_1,2.13 tad eva sarvam evaitad vyaktāvyaktasvarūpavat tathā puruṣarūpeṇa kālarūpeṇa ca sthitam ViP_1,2.14 parasya brahmaṇo rūpaṃ puruṣaḥ prathamaṃ dvija vyaktāvyakte tathaivānye rūpe kālas tathāparam ViP_1,2.15 pradhānapuruṣavyaktakālānāṃ paramaṃ hi yat paśyanti sūrayaḥ śuddhaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ViP_1,2.16 pradhānapuruṣavyaktakālās tu pravibhāgaśaḥ rūpāṇi sthitisargāntavyaktisadbhāvahetavaḥ ViP_1,2.17 vyaktaṃ viṣṇus tathāvyaktaṃ puruṣaḥ kāla eva ca krīḍato bālakasyeva ceṣṭāṃ tasya niśāmaya ViP_1,2.18 avyaktaṃ kāraṇaṃ yat tat pradhānam ṛṣisattamaiḥ procyate prakṛtiḥ sūkṣmā nityā sadasadātmikā ViP_1,2.19 akṣayaṃ nānyadādhāram ameyam ajaraṃ dhruvam śabdasparśavihīnaṃ tad rūpādibhir asaṃhatam ViP_1,2.20 triguṇaṃ taj jagadyonir anādiprabhavāvyayam tenāgre sarvam evāsīd vyāptaṃ vai pralayād anu ViP_1,2.21 vedavādavido vidvan niyatā brahmavādinaḥ paṭhanti caitam evārthaṃ pradhānapratipādakam ViP_1,2.22 nāho na rātrir na nabho na bhūmir nāsīt tamo jyotir abhūn na cānyat śrotrādibuddhyānupalabhyam ekaṃ prādhānikaṃ brahma pumāṃs tadāsīt ViP_1,2.23 viṣṇoḥ svarūpāt parato hi te 'nye rūpe pradhānaṃ puruṣaś ca vipra tasyaiva te 'nyena dhṛte viyukte rūpāntaraṃ tad dvija kālasaṃjñam ViP_1,2.24 prakṛtau ca sthitaṃ vyaktam atītapralaye tu yat tasmāt prākṛtasaṃjño 'yam ucyate pratisaṃcaraḥ ViP_1,2.25 anādir bhagavān kālo nānto 'sya dvija vidyate avyucchinnās tatas tv ete sargasthityantasaṃyamāḥ ViP_1,2.26 guṇasāmye tatas tasmin pṛthak puṃsi vyavasthite kālasvarūpaṃ tad viṣṇor maitreya parivartate ViP_1,2.27 kālasvarūparūpaṃ tad viṣṇor maitreya vartate","[[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे प्रथमो ऽध्यायः ]] अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे विप्_१,२.१ नमो हिरण्यगर्भाय हरये शंकराय च वासुदेवाय ताराय सर्गस्थित्यन्तकारिणे विप्_१,२.२ एकानेकस्वरूपाय स्थूलसूक्ष्मात्मने नमः अव्यक्तव्यक्तरूपाय विष्णवे मुक्तिहेतवे विप्_१,२.३ सर्गस्थितिविनाशानां जगतो यो जगन्मयः मूलभूतो नमस् तस्मै विष्णवे परमात्मने विप्_१,२.४ आधारभूतं विश्वस्याप्य् अणीयांसम् अणीयसाम् प्रणम्य सर्वभूतस्थम् अच्युतं पुरुषोत्तमम् विप्_१,२.५ ज्ञानस्वरूपम् अत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः तम् एवार्थस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनतः स्थितम् विप्_१,२.६ विष्णुं ग्रसिष्णुं विश्वस्य स्थितिसर्गे तथा प्रभुम् प्रणम्य जगताम् ईशम् अजम् अक्षयम् अव्ययम् विप्_१,२.७ कथयामि यथापूर्वं दक्षाद्यैर् मुनिसत्तमैः पृष्टः प्रोवाच भगवान् अब्जयोनिः पितामहः विप्_१,२.८ तैश् चोक्तं पुरुकुत्साय भूभुजे नर्मदातटे सारस्वताय तेनापि मम सारस्वतेन च विप्_१,२.९ परः पराणां परमः परमात्मात्मसंस्थितः रूपवर्णादिनिर्देशविशेषणविवर्जितः विप्_१,२.१० अपक्षयविनाशाभ्यां परिणामर्द्धिजन्मभिः वर्जितः शक्यते वक्तुं यः सदास्तीति केवलम् विप्_१,२.११ सर्वत्रासौ समस्तं च वसत्य् अत्रेति वै यतः ततः स वासुदेवेति विद्वद्भिः परिपठ्यते विप्_१,२.१२ तद् ब्रह्म परमं नित्यम् अजम् अक्षयम् अव्ययम् एकस्वरूपं च सदा हेयाभावाच् च निर्मलम् विप्_१,२.१३ तद् एव सर्वम् एवैतद् व्यक्ताव्यक्तस्वरूपवत् तथा पुरुषरूपेण कालरूपेण च स्थितम् विप्_१,२.१४ परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथमं द्विज व्यक्ताव्यक्ते तथैवान्ये रूपे कालस् तथापरम् विप्_१,२.१५ प्रधानपुरुषव्यक्तकालानां परमं हि यत् पश्यन्ति सूरयः शुद्धं तद् विष्णोः परमं पदम् विप्_१,२.१६ प्रधानपुरुषव्यक्तकालास् तु प्रविभागशः रूपाणि स्थितिसर्गान्तव्यक्तिसद्भावहेतवः विप्_१,२.१७ व्यक्तं विष्णुस् तथाव्यक्तं पुरुषः काल एव च क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय विप्_१,२.१८ अव्यक्तं कारणं यत् तत् प्रधानम् ऋषिसत्तमैः प्रोच्यते प्रकृतिः सूक्ष्मा नित्या सदसदात्मिका विप्_१,२.१९ अक्षयं नान्यदाधारम् अमेयम् अजरं ध्रुवम् शब्दस्पर्शविहीनं तद् रूपादिभिर् असंहतम् विप्_१,२.२० त्रिगुणं तज् जगद्योनिर् अनादिप्रभवाव्ययम् तेनाग्रे सर्वम् एवासीद् व्याप्तं वै प्रलयाद् अनु विप्_१,२.२१ वेदवादविदो विद्वन् नियता ब्रह्मवादिनः पठन्ति चैतम् एवार्थं प्रधानप्रतिपादकम् विप्_१,२.२२ नाहो न रात्रिर् न नभो न भूमिर् नासीत् तमो ज्योतिर् अभून् न चान्यत् श्रोत्रादिबुद्ध्यानुपलभ्यम् एकं प्राधानिकं ब्रह्म पुमांस् तदासीत् विप्_१,२.२३ विष्णोः स्वरूपात् परतो हि ते ऽन्ये रूपे प्रधानं पुरुषश् च विप्र तस्यैव ते ऽन्येन धृते वियुक्ते रूपान्तरं तद् द्विज कालसंज्ञम् विप्_१,२.२४ प्रकृतौ च स्थितं व्यक्तम् अतीतप्रलये तु यत् तस्मात् प्राकृतसंज्ञो ऽयम् उच्यते प्रतिसंचरः विप्_१,२.२५ अनादिर् भगवान् कालो नान्तो ऽस्य द्विज विद्यते अव्युच्छिन्नास् ततस् त्व् एते सर्गस्थित्यन्तसंयमाः विप्_१,२.२६ गुणसाम्ये ततस् तस्मिन् पृथक् पुंसि व्यवस्थिते कालस्वरूपं तद् विष्णोर् मैत्रेय परिवर्तते विप्_१,२.२७ कालस्वरूपरूपं तद् विष्णोर् मैत्रेय वर्तते"
1,3,20,22,"tatas tat paramaṃ brahma paramātmā jaganmayaḥ sarvagaḥ sarvabhūteśaḥ sarvātmā parameśvaraḥ ViP_1,2.28 pradhānaṃ puruṣaṃ cāpi praviśyātmecchayā hariḥ kṣobhayām āsa saṃprāpte sargakāle vyayāvyayau ViP_1,2.29 yathā saṃnidhimātreṇa gandhaḥ kṣobhāya jāyate manaso nopakartṛtvāt tathāsau parameśvaraḥ ViP_1,2.30 sa eva kṣobhako brahman kṣobhyaś ca puruṣottamaḥ sa saṃkocavikāsābhyāṃ pradhānatve 'pi ca sthitaḥ ViP_1,2.31 vikāsāṇusvarūpaiś ca brahmarūpādibhis tathā vyaktasvarūpaś ca tathā viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ ViP_1,2.32 guṇasāmyāt tatas tasmāt kṣetrajñādhiṣṭhitān mune guṇavyañjanasaṃbhūtiḥ sargakāle dvijottama ViP_1,2.33 pradhānatattvam udbhūtaṃ mahāntaṃ tat samāvṛṇot sāttviko rājasaś caiva tāmasaś ca tridhā mahān pradhānatattvena samaṃ tvacā bījam ivāvṛtam ViP_1,2.34 vaikārikas taijasaś ca bhūtādiś caiva tāmasaḥ trividho 'yam ahaṃkāro mahattattvād ajāyata ViP_1,2.35 bhūtendriyāṇāṃ hetuḥ sa triguṇatvān mahāmune yathā pradhānena mahān mahatā sa tathāvṛtaḥ ViP_1,2.36 bhūtādis tu vikurvāṇaḥ śabdatanmātrakaṃ tataḥ sasarja śabdatanmātrād ākāśaṃ śabdalakṣaṇam ViP_1,2.37 śabdamātraṃ tathākāśaṃ bhūtādiḥ sa samāvṛṇot ākāśas tu vikurvāṇaḥ sparśamātraṃ sasarja ha ViP_1,2.38 balavān abhavad vāyus tasya sparśo guṇo mataḥ ākāśaṃ śabdamātraṃ tu sparśamātraṃ samāvṛṇot ViP_1,2.39 tato vāyur vikurvāṇo rūpamātraṃ sasarja ha jyotir utpadyate vāyos tad rūpaguṇam ucyate ViP_1,2.40 sparśamātras tato vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot jyotiś cāpi vikurvāṇaṃ rasamātraṃ sasarja ha ViP_1,2.41 saṃbhavanti tato 'mbhāṃsi rasādhārāṇi tāni ca rasamātrāṇi cāmbhāṃsi rūpamātraṃ samāvṛṇot ViP_1,2.42 vikurvāṇāni cāmbhāṃsi gandhamātraṃ sasarjire saṃghāto jāyate tasmāt tasya gandho guṇo mataḥ ViP_1,2.43 tasmiṃs tasmiṃs tu tanmātrā tena tanmātratā smṛtā tanmātrāṇy aviśeṣāṇi aviśeṣās tato hi te ViP_1,2.44 na śāntā nāpi ghorās te na mūḍhāś cāviśeṣiṇaḥ bhūtatanmātrasargo 'yam ahaṃkārāt tu tāmasāt ViP_1,2.45 taijasānīndriyāṇy āhur devā vaikārikā daśa ekādaśaṃ manaś cātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ ViP_1,2.46 tvak cakṣur nāsikā jihvā śrotram atra ca pañcamam śabdādīnām avāptyarthaṃ buddhiyuktāni vai dvija ViP_1,2.47 pāyūpasthau karau pādau vāk ca maitreya pañcamī visargaśilpagatyukti karma teṣāṃ ca kathyate ViP_1,2.48 ākāśavāyutejāṃsi salilaṃ pṛthivī tathā śabdādibhir guṇair brahman saṃyuktāny uttarottaraiḥ ViP_1,2.49 śāntā ghorāś ca mūḍhāś ca viśeṣās tena te smṛtāḥ ViP_1,2.50 nānāvīryāḥ pṛthagbhūtās tatas te saṃhatiṃ vinā nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭum asamāgamya kṛtsnaśaḥ ViP_1,2.51 sametyānyonyasaṃyogaṃ parasparasamāśrayāḥ ekasaṃghātalakṣyāś ca saṃprāpyaikyam aśeṣataḥ ViP_1,2.52 puruṣādhiṣṭhitatvāc ca avyaktānugraheṇa ca mahadādyā viśeṣāntā hy aṇḍam utpādayanti te ViP_1,2.53 tat krameṇa vivṛddhaṃ tu jalabudbudavat samam bhūtebhyo 'ṇḍaṃ mahābuddhe bṛhat tad udakeśayam prākṛtaṃ brahmarūpasya viṣṇoḥ sthānam anuttamam ViP_1,2.54 tatrāvyaktasvarūpo 'sau vyaktarūpī jagatpatiḥ viṣṇur brahmasvarūpeṇa svayam eva vyavasthitaḥ ViP_1,2.55 merur ulbam abhūt tasya jarāyuś ca mahīdharāḥ garbhodakaṃ samudrāś ca tasyāsan sumahātmanaḥ ViP_1,2.56 sādridvīpasamudrāś ca sajyotir lokasaṃgrahaḥ tasminn aṇḍe 'bhavad vipra sadevāsuramānuṣaḥ ViP_1,2.57 vārivahnyanilākāśais tato bhūtādinā bahiḥ vṛtaṃ daśaguṇair aṇḍaṃ bhūtādir mahatā tathā ViP_1,2.58 avyaktenāvṛto brahmaṃs taiḥ sarvaiḥ sahito mahān ebhir āvaraṇair aṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtair vṛtam nālikeraphalasyāntar bījaṃ bāhyadalair iva ViP_1,2.59 juṣan rajoguṇaṃ tatra svayaṃ viśveśvaro hariḥ brahmā bhūtvāsya jagato visṛṣṭau saṃpravartate ViP_1,2.60 sṛṣṭaṃ ca pāty anuyugaṃ yāvat kalpavikalpanā sattvabhṛd bhagavān viṣṇur aprameyaparākramaḥ ViP_1,2.61 tamoudrekī ca kalpānte rudrarūpī janārdanaḥ maitreyākhilabhūtāni bhakṣayaty atibhīṣaṇaḥ ViP_1,2.62 saṃbhakṣayitvā bhūtāni jagaty ekārṇavīkṛte nāgaparyaṅkaśayane śete 'sau parameśvaraḥ ViP_1,2.63 prabuddhaś ca punaḥ sṛṣṭiṃ karoti brahmarūpadhṛk ViP_1,2.64 sṛṣṭisthityantakaraṇād brahmaviṣṇuśivātmikām sa saṃjñāṃ yāti bhagavān eka eva janārdanaḥ ViP_1,2.65 sraṣṭā sṛjati cātmānaṃ viṣṇuḥ pālyaṃ ca pāti ca upasaṃharate cānte saṃhartā ca svayaṃ prabhuḥ ViP_1,2.66 pṛthivy āpas tathā tejo vāyur ākāśam eva ca sarvendriyāntaḥkaraṇaṃ puruṣākhyaṃ hi yaj jagat ViP_1,2.67 sa eva sarvabhūteśo viśvarūpo yato 'vyayaḥ sargādikaṃ tato 'syaiva bhūtastham upakārakam ViP_1,2.68 sa eva sṛjyaḥ sa ca sargakartā sa eva pāty atti ca pālyate ca brahmādyavasthābhir aśeṣamūrtir viṣṇur variṣṭho varado vareṇyaḥ ViP_1,2.69 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe dvitīyo 'dhyāyaḥ ]] nirguṇasyāprameyasya śuddhasyāpy amalātmanaḥ kathaṃ sargādikartṛtvaṃ brahmaṇo 'bhyupagamyate ViP_1,3.1 śaktayaḥ sarvabhāvānām acintyajñānagocarāḥ yato 'to brahmaṇas tās tu sargādyā bhāvaśaktayaḥ bhavanti tapatāṃ śreṣṭha pāvakasya yathoṣṇatā ViP_1,3.2 tan nibodha yathā sarge bhagavān saṃpravartate nārāyaṇākhyo bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ ViP_1,3.3 utpannaḥ procyate vidvan nitya evopacārataḥ ViP_1,3.4 nijena tasya mānena āyur varṣaśataṃ smṛtam tat parākhyaṃ tadardhaṃ ca parārdham abhidhīyate ViP_1,3.5 kālasvarūpaṃ viṣṇoś ca yan mayoktaṃ tavānagha tena tasya nibodha tvaṃ parimāṇopapādanam ViP_1,3.6 anyeṣāṃ caiva jantūnāṃ carāṇām acarāś ca ye bhūbhūbhṛtsāgarādīnām aśeṣāṇāṃ ca sattama ViP_1,3.7 kāṣṭhā pañcadaśākhyātā nimeṣā munisattama kāṣṭhātriṃśat kalā triṃśat kalā mauhūrtiko vidhiḥ ViP_1,3.8 tāvatsaṃkhyair ahorātraṃ muhūrtair mānuṣaṃ smṛtam ahorātrāṇi tāvanti māsaḥ pakṣadvayātmakaḥ ViP_1,3.9 taiḥ ṣaḍbhir ayanaṃ varṣaṃ dve 'yane dakṣiṇottare ayanaṃ dakṣiṇaṃ rātrir devānām uttaraṃ dinam ViP_1,3.10 divyair varṣasahasrais tu kṛtatretādisaṃjñitam caturyugaṃ dvādaśabhis tadvibhāgaṃ nibodha me ViP_1,3.11 catvāri trīṇi dve caikaṃ kṛtādiṣu yathākramam divyābdānāṃ sahasrāṇi yugeṣv āhuḥ purāvidaḥ ViP_1,3.12 tatpramāṇaiḥ śataiḥ saṃdhyā pūrvā tatrābhidhīyate saṃdhyāṃśakaś ca tattulyo yugasyānantaro hi saḥ ViP_1,3.13 saṃdhyāsaṃdhyāṃśayor antar yaḥ kālo munisattama yugākhyaḥ sa tu vijñeyaḥ kṛtatretādisaṃjñitaḥ ViP_1,3.14 kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliś caiva caturyugam procyate tatsahasraṃ ca brahmaṇo divasaṃ mune ViP_1,3.15 brahmaṇo divase brahman manavas tu caturdaśa bhavanti parimāṇaṃ ca teṣāṃ kālakṛtaṃ śṛṇu ViP_1,3.16 saptarṣayaḥ surāḥ śakro manus tatsūnavo nṛpāḥ ekakāle hi sṛjyante saṃhriyante ca pūrvavat ViP_1,3.17 caturyugāṇāṃ saṃkhyātā sādhikā hy ekasaptatiḥ manvantaraṃ manoḥ kālaḥ surādīnāṃ ca sattama ViP_1,3.18 aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtam dvāpañcāśat tathānyāni sahasrāṇy adhikāni tu ViP_1,3.19 triṃśatkoṭyas tu saṃpūrṇāḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvija saptaṣaṣṭis tathānyāni niyutāni mahāmune ViP_1,3.20 dvicatvāriṃśatā yukta śatenāpy adhikās tathā","ततस् तत् परमं ब्रह्म परमात्मा जगन्मयः सर्वगः सर्वभूतेशः सर्वात्मा परमेश्वरः विप्_१,२.२८ प्रधानं पुरुषं चापि प्रविश्यात्मेच्छया हरिः क्षोभयाम् आस संप्राप्ते सर्गकाले व्ययाव्ययौ विप्_१,२.२९ यथा संनिधिमात्रेण गन्धः क्षोभाय जायते मनसो नोपकर्तृत्वात् तथासौ परमेश्वरः विप्_१,२.३० स एव क्षोभको ब्रह्मन् क्षोभ्यश् च पुरुषोत्तमः स संकोचविकासाभ्यां प्रधानत्वे ऽपि च स्थितः विप्_१,२.३१ विकासाणुस्वरूपैश् च ब्रह्मरूपादिभिस् तथा व्यक्तस्वरूपश् च तथा विष्णुः सर्वेश्वरेश्वरः विप्_१,२.३२ गुणसाम्यात् ततस् तस्मात् क्षेत्रज्ञाधिष्ठितान् मुने गुणव्यञ्जनसंभूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम विप्_१,२.३३ प्रधानतत्त्वम् उद्भूतं महान्तं तत् समावृणोत् सात्त्विको राजसश् चैव तामसश् च त्रिधा महान् प्रधानतत्त्वेन समं त्वचा बीजम् इवावृतम् विप्_१,२.३४ वैकारिकस् तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः त्रिविधो ऽयम् अहंकारो महत्तत्त्वाद् अजायत विप्_१,२.३५ भूतेन्द्रियाणां हेतुः स त्रिगुणत्वान् महामुने यथा प्रधानेन महान् महता स तथावृतः विप्_१,२.३६ भूतादिस् तु विकुर्वाणः शब्दतन्मात्रकं ततः ससर्ज शब्दतन्मात्राद् आकाशं शब्दलक्षणम् विप्_१,२.३७ शब्दमात्रं तथाकाशं भूतादिः स समावृणोत् आकाशस् तु विकुर्वाणः स्पर्शमात्रं ससर्ज ह विप्_१,२.३८ बलवान् अभवद् वायुस् तस्य स्पर्शो गुणो मतः आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्रं समावृणोत् विप्_१,२.३९ ततो वायुर् विकुर्वाणो रूपमात्रं ससर्ज ह ज्योतिर् उत्पद्यते वायोस् तद् रूपगुणम् उच्यते विप्_१,२.४० स्पर्शमात्रस् ततो वायू रूपमात्रं समावृणोत् ज्योतिश् चापि विकुर्वाणं रसमात्रं ससर्ज ह विप्_१,२.४१ संभवन्ति ततो ऽम्भांसि रसाधाराणि तानि च रसमात्राणि चाम्भांसि रूपमात्रं समावृणोत् विप्_१,२.४२ विकुर्वाणानि चाम्भांसि गन्धमात्रं ससर्जिरे संघातो जायते तस्मात् तस्य गन्धो गुणो मतः विप्_१,२.४३ तस्मिंस् तस्मिंस् तु तन्मात्रा तेन तन्मात्रता स्मृता तन्मात्राण्य् अविशेषाणि अविशेषास् ततो हि ते विप्_१,२.४४ न शान्ता नापि घोरास् ते न मूढाश् चाविशेषिणः भूततन्मात्रसर्गो ऽयम् अहंकारात् तु तामसात् विप्_१,२.४५ तैजसानीन्द्रियाण्य् आहुर् देवा वैकारिका दश एकादशं मनश् चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः विप्_१,२.४६ त्वक् चक्षुर् नासिका जिह्वा श्रोत्रम् अत्र च पञ्चमम् शब्दादीनाम् अवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वै द्विज विप्_१,२.४७ पायूपस्थौ करौ पादौ वाक् च मैत्रेय पञ्चमी विसर्गशिल्पगत्युक्ति कर्म तेषां च कथ्यते विप्_१,२.४८ आकाशवायुतेजांसि सलिलं पृथिवी तथा शब्दादिभिर् गुणैर् ब्रह्मन् संयुक्तान्य् उत्तरोत्तरैः विप्_१,२.४९ शान्ता घोराश् च मूढाश् च विशेषास् तेन ते स्मृताः विप्_१,२.५० नानावीर्याः पृथग्भूतास् ततस् ते संहतिं विना नाशक्नुवन् प्रजाः स्रष्टुम् असमागम्य कृत्स्नशः विप्_१,२.५१ समेत्यान्योन्यसंयोगं परस्परसमाश्रयाः एकसंघातलक्ष्याश् च संप्राप्यैक्यम् अशेषतः विप्_१,२.५२ पुरुषाधिष्ठितत्वाच् च अव्यक्तानुग्रहेण च महदाद्या विशेषान्ता ह्य् अण्डम् उत्पादयन्ति ते विप्_१,२.५३ तत् क्रमेण विवृद्धं तु जलबुद्बुदवत् समम् भूतेभ्यो ऽण्डं महाबुद्धे बृहत् तद् उदकेशयम् प्राकृतं ब्रह्मरूपस्य विष्णोः स्थानम् अनुत्तमम् विप्_१,२.५४ तत्राव्यक्तस्वरूपो ऽसौ व्यक्तरूपी जगत्पतिः विष्णुर् ब्रह्मस्वरूपेण स्वयम् एव व्यवस्थितः विप्_१,२.५५ मेरुर् उल्बम् अभूत् तस्य जरायुश् च महीधराः गर्भोदकं समुद्राश् च तस्यासन् सुमहात्मनः विप्_१,२.५६ साद्रिद्वीपसमुद्राश् च सज्योतिर् लोकसंग्रहः तस्मिन्न् अण्डे ऽभवद् विप्र सदेवासुरमानुषः विप्_१,२.५७ वारिवह्न्यनिलाकाशैस् ततो भूतादिना बहिः वृतं दशगुणैर् अण्डं भूतादिर् महता तथा विप्_१,२.५८ अव्यक्तेनावृतो ब्रह्मंस् तैः सर्वैः सहितो महान् एभिर् आवरणैर् अण्डं सप्तभिः प्राकृतैर् वृतम् नालिकेरफलस्यान्तर् बीजं बाह्यदलैर् इव विप्_१,२.५९ जुषन् रजोगुणं तत्र स्वयं विश्वेश्वरो हरिः ब्रह्मा भूत्वास्य जगतो विसृष्टौ संप्रवर्तते विप्_१,२.६० सृष्टं च पात्य् अनुयुगं यावत् कल्पविकल्पना सत्त्वभृद् भगवान् विष्णुर् अप्रमेयपराक्रमः विप्_१,२.६१ तमोउद्रेकी च कल्पान्ते रुद्ररूपी जनार्दनः मैत्रेयाखिलभूतानि भक्षयत्य् अतिभीषणः विप्_१,२.६२ संभक्षयित्वा भूतानि जगत्य् एकार्णवीकृते नागपर्यङ्कशयने शेते ऽसौ परमेश्वरः विप्_१,२.६३ प्रबुद्धश् च पुनः सृष्टिं करोति ब्रह्मरूपधृक् विप्_१,२.६४ सृष्टिस्थित्यन्तकरणाद् ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् स संज्ञां याति भगवान् एक एव जनार्दनः विप्_१,२.६५ स्रष्टा सृजति चात्मानं विष्णुः पाल्यं च पाति च उपसंहरते चान्ते संहर्ता च स्वयं प्रभुः विप्_१,२.६६ पृथिव्य् आपस् तथा तेजो वायुर् आकाशम् एव च सर्वेन्द्रियान्तःकरणं पुरुषाख्यं हि यज् जगत् विप्_१,२.६७ स एव सर्वभूतेशो विश्वरूपो यतो ऽव्ययः सर्गादिकं ततो ऽस्यैव भूतस्थम् उपकारकम् विप्_१,२.६८ स एव सृज्यः स च सर्गकर्ता स एव पात्य् अत्ति च पाल्यते च ब्रह्माद्यवस्थाभिर् अशेषमूर्तिर् विष्णुर् वरिष्ठो वरदो वरेण्यः विप्_१,२.६९ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे द्वितीयो ऽध्यायः ]] निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याप्य् अमलात्मनः कथं सर्गादिकर्तृत्वं ब्रह्मणो ऽभ्युपगम्यते विप्_१,३.१ शक्तयः सर्वभावानाम् अचिन्त्यज्ञानगोचराः यतो ऽतो ब्रह्मणस् तास् तु सर्गाद्या भावशक्तयः भवन्ति तपतां श्रेष्ठ पावकस्य यथोष्णता विप्_१,३.२ तन् निबोध यथा सर्गे भगवान् संप्रवर्तते नारायणाख्यो भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः विप्_१,३.३ उत्पन्नः प्रोच्यते विद्वन् नित्य एवोपचारतः विप्_१,३.४ निजेन तस्य मानेन आयुर् वर्षशतं स्मृतम् तत् पराख्यं तदर्धं च परार्धम् अभिधीयते विप्_१,३.५ कालस्वरूपं विष्णोश् च यन् मयोक्तं तवानघ तेन तस्य निबोध त्वं परिमाणोपपादनम् विप्_१,३.६ अन्येषां चैव जन्तूनां चराणाम् अचराश् च ये भूभूभृत्सागरादीनाम् अशेषाणां च सत्तम विप्_१,३.७ काष्ठा पञ्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम काष्ठात्रिंशत् कला त्रिंशत् कला मौहूर्तिको विधिः विप्_१,३.८ तावत्संख्यैर् अहोरात्रं मुहूर्तैर् मानुषं स्मृतम् अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः विप्_१,३.९ तैः षड्भिर् अयनं वर्षं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे अयनं दक्षिणं रात्रिर् देवानाम् उत्तरं दिनम् विप्_१,३.१० दिव्यैर् वर्षसहस्रैस् तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् चतुर्युगं द्वादशभिस् तद्विभागं निबोध मे विप्_१,३.११ चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् दिव्याब्दानां सहस्राणि युगेष्व् आहुः पुराविदः विप्_१,३.१२ तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते संध्यांशकश् च तत्तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः विप्_१,३.१३ संध्यासंध्यांशयोर् अन्तर् यः कालो मुनिसत्तम युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः विप्_१,३.१४ कृतं त्रेता द्वापरश् च कलिश् चैव चतुर्युगम् प्रोच्यते तत्सहस्रं च ब्रह्मणो दिवसं मुने विप्_१,३.१५ ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवस् तु चतुर्दश भवन्ति परिमाणं च तेषां कालकृतं शृणु विप्_१,३.१६ सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस् तत्सूनवो नृपाः एककाले हि सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत् विप्_१,३.१७ चतुर्युगाणां संख्याता साधिका ह्य् एकसप्ततिः मन्वन्तरं मनोः कालः सुरादीनां च सत्तम विप्_१,३.१८ अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् द्वापञ्चाशत् तथान्यानि सहस्राण्य् अधिकानि तु विप्_१,३.१९ त्रिंशत्कोट्यस् तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज सप्तषष्टिस् तथान्यानि नियुतानि महामुने विप्_१,३.२० द्विचत्वारिंशता युक्त शतेनाप्य् अधिकास् तथा"
1,3,20,22,:1 divyāhnaḥ pañcasāhasramāsā daśa dināṣṭakam,:१ दिव्याह्नः पञ्चसाहस्रमासा दश दिनाष्टकम्
1,3,20,22,:2 catur yāmā muhūrtau dvāv aṣṭāv api kalās tathā,:२ चतुर् यामा मुहूर्तौ द्वाव् अष्टाव् अपि कलास् तथा
1,3,20,22,:3 kāṣṭā saptadaśa dvau ca nimeṣau tadanantaram,:३ काष्टा सप्तदश द्वौ च निमेषौ तदनन्तरम्
1,3,20,22,:4 daivasyaikanimeṣasya saptamo bhāga iṣyate,:४ दैवस्यैकनिमेषस्य सप्तमो भाग इष्यते
1,3,20,22,:5 mānuṣābdās tu lakṣyāṇi tathāṣṭādaśa tatparam,:५ मानुषाब्दास् तु लक्ष्याणि तथाष्टादश तत्परम्
1,3,20,22,:6 sahasram aṣṭāviṃśatyā yutāś cābdā catuḥśatī,:६ सहस्रम् अष्टाविंशत्या युताश् चाब्दा चतुःशती
1,3,20,22,:7 caturviṃśed ahorātre yutā māsāś ca ṣaṭ tathā,:७ चतुर्विंशेद् अहोरात्रे युता मासाश् च षट् तथा
1,3,20,22,:8 nāḍyo dvādaśa tāvatyaḥ kalāś ca tadanantaram,:८ नाड्यो द्वादश तावत्यः कलाश् च तदनन्तरम्
1,3,20,22,:9 pañcaviṃśati kāṣṭāś ca nimeṣā daśasāyikā,:९ पञ्चविंशति काष्टाश् च निमेषा दशसायिका
1,4,23,23,":10 viṃśatiś ca sahasrāṇi kālo 'yam adhikaṃ vinā manvantarasya saṃkhyeyaṃ mānuṣair vatsarair dvija ViP_1,3.21 caturdaśaguṇo hy eṣa kālo brāhmam ahaḥ smṛtam brāhmo naimittiko nāma tasyānte pratisaṃcaraḥ ViP_1,3.22 tadā hi dahyate sarvaṃ trailokyaṃ bhūrbhuvādikam janaṃ prayānti tāpārtā maharlokanivāsinaḥ ViP_1,3.23 ekārṇave tu trailokye brahmā nārāyaṇātmakaḥ bhogiśayyāgataḥ śete trailokyagrāsabṛṃhitaḥ ViP_1,3.24 janasthair yogibhir devaś cintyamāno 'bjasaṃbhavaḥ tatpramāṇāṃ hi tāṃ rātriṃ tadante sṛjate punaḥ ViP_1,3.25 evaṃ tu brahmaṇo varṣam evaṃ varṣaśataṃ ca yat śataṃ hi tasya varṣāṇāṃ paramāyur mahātmanaḥ ViP_1,3.26 ekam asya vyatītaṃ tu parārdhaṃ brahmaṇo 'nagha tasyānte 'bhūn mahākalpaḥ pādma ity abhiviśrutaḥ ViP_1,3.27 dvitīyasya parārdhasya vartamānasya vai dvija vārāha iti kalpo 'yaṃ prathamaḥ parikīrtitaḥ ViP_1,3.28 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe tṛtīyo 'dhyāyaḥ ]] brahmā nārāyaṇākhyo 'sau kalpādau bhagavān yathā sasarja sarvabhūtāni tad ācakṣva mahāmune ViP_1,4.1 prajāḥ sasarja bhagavān brahmā nārāyaṇātmakaḥ prajāpatipatir devo yathā tan me niśāmaya ViP_1,4.2 atītakalpāvasāne niśāsuptotthitaḥ prabhuḥ sattvodriktas tathā brahmā śūnyaṃ lokam avaikṣata ViP_1,4.3 nārāyaṇaḥ paro 'cintyaḥ pareṣām api sa prabhuḥ brahmasvarūpī bhagavān anādiḥ sarvasaṃbhavaḥ ViP_1,4.4 imaṃ codāharanty atra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam ViP_1,4.5 āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ ViP_1,4.6 toyāntaḥ sa mahīṃ jñātvā jagaty ekārṇave prabhuḥ anumānāt taduddhāraṃ kartukāmaḥ prajāpatiḥ ViP_1,4.7 akarot sa tanūm anyāṃ kalpādiṣu yathā purā matsyakūrmādikāṃ tadvad vārāhaṃ vapur āsthitaḥ ViP_1,4.8 vedayajñamayaṃ rūpam aśeṣajagataḥ sthitau sthitaḥ sthirātmā sarvātmā paramātmā prajāpatiḥ ViP_1,4.9 janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ praviveśa tadā toyam ātmādhāro dharādharaḥ ViP_1,4.10 nirīkṣya taṃ tadā devī pātālatalam āgatam tuṣṭāva praṇatā bhūtvā bhaktinamrā vasuṃdharā ViP_1,4.11 namas te sarvabhūtāya tubhyaṃ śaṅkhagadādhara mām uddharāsmād adya tvaṃ tvatto 'haṃ pūrvam utthitā ViP_1,4.12 tvayāham uddhṛtā pūrvaṃ tvanmayāhaṃ janārdana tathānyāni ca bhūtāni gaganādīny aśeṣataḥ ViP_1,4.13 namas te paramātmātman puruṣātman namo 'stu te pradhānavyaktabhūtāya kālabhūtāya te namaḥ ViP_1,4.14 tvaṃ kartā sarvabhūtānāṃ tvaṃ pātā tvaṃ vināśakṛt sargādiṣu prabho brahmaviṣṇurudrātmarūpadhṛk ViP_1,4.15 saṃbhakṣayitvā sakalaṃ jagaty ekārṇavīkṛte śeṣe tvam eva govinda cintyamāno manīṣibhiḥ ViP_1,4.16 bhavato yat paraṃ rūpaṃ tan na jānāti kaścana avatāreṣu yad rūpaṃ tad arcanti divaukasaḥ ViP_1,4.17 tvām ārādhya paraṃ brahma yātā muktiṃ mumukṣavaḥ vāsudevam anārādhya ko mokṣaṃ samavāpsyati ViP_1,4.18 yat kiṃcin manasā grāhyaṃ yad grāhyaṃ cakṣurādibhiḥ buddhyā ca yat paricchedyaṃ tad rūpam akhilaṃ tava ViP_1,4.19 tvanmayāhaṃ tvadādhārā tvatsṛṣṭā tvām upāśritā mādhavīm iti loko 'yam abhidhatte tato hi mām ViP_1,4.20 jayākhilajñānamaya jaya sthūlamayāvyaya jayānanta jayāvyakta jaya vyaktamaya prabho parāparātman viśvātmañ jaya yajñapate 'nagha ViP_1,4.21 tvaṃ yajñas tvaṃ vaṣaṭkāras tvam oṃkāras tvam agnayaḥ tvaṃ vedās tvaṃ tadaṅgāni tvaṃ yajñapuruṣo hare ViP_1,4.22 sūryādayo grahās tārā nakṣatrāṇy akhilāni ca mūrtāmūrtam adṛśyaṃ ca dṛśyaṃ ca puruṣottama ViP_1,4.23 tathaiva māyayā sarvaṃ tvatto 'ham iva dṛśyate",":१० विंशतिश् च सहस्राणि कालो ऽयम् अधिकं विना मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषैर् वत्सरैर् द्विज विप्_१,३.२१ चतुर्दशगुणो ह्य् एष कालो ब्राह्मम् अहः स्मृतम् ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यान्ते प्रतिसंचरः विप्_१,३.२२ तदा हि दह्यते सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् जनं प्रयान्ति तापार्ता महर्लोकनिवासिनः विप्_१,३.२३ एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्मा नारायणात्मकः भोगिशय्यागतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः विप्_१,३.२४ जनस्थैर् योगिभिर् देवश् चिन्त्यमानो ऽब्जसंभवः तत्प्रमाणां हि तां रात्रिं तदन्ते सृजते पुनः विप्_१,३.२५ एवं तु ब्रह्मणो वर्षम् एवं वर्षशतं च यत् शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर् महात्मनः विप्_१,३.२६ एकम् अस्य व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणो ऽनघ तस्यान्ते ऽभून् महाकल्पः पाद्म इत्य् अभिविश्रुतः विप्_१,३.२७ द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज वाराह इति कल्पो ऽयं प्रथमः परिकीर्तितः विप्_१,३.२८ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे तृतीयो ऽध्यायः ]] ब्रह्मा नारायणाख्यो ऽसौ कल्पादौ भगवान् यथा ससर्ज सर्वभूतानि तद् आचक्ष्व महामुने विप्_१,४.१ प्रजाः ससर्ज भगवान् ब्रह्मा नारायणात्मकः प्रजापतिपतिर् देवो यथा तन् मे निशामय विप्_१,४.२ अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः सत्त्वोद्रिक्तस् तथा ब्रह्मा शून्यं लोकम् अवैक्षत विप्_१,४.३ नारायणः परो ऽचिन्त्यः परेषाम् अपि स प्रभुः ब्रह्मस्वरूपी भगवान् अनादिः सर्वसंभवः विप्_१,४.४ इमं चोदाहरन्त्य् अत्र श्लोकं नारायणं प्रति ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् विप्_१,४.५ आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः विप्_१,४.६ तोयान्तः स महीं ज्ञात्वा जगत्य् एकार्णवे प्रभुः अनुमानात् तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः विप्_१,४.७ अकरोत् स तनूम् अन्यां कल्पादिषु यथा पुरा मत्स्यकूर्मादिकां तद्वद् वाराहं वपुर् आस्थितः विप्_१,४.८ वेदयज्ञमयं रूपम् अशेषजगतः स्थितौ स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः विप्_१,४.९ जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः प्रविवेश तदा तोयम् आत्माधारो धराधरः विप्_१,४.१० निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालतलम् आगतम् तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुंधरा विप्_१,४.११ नमस् ते सर्वभूताय तुभ्यं शङ्खगदाधर माम् उद्धरास्माद् अद्य त्वं त्वत्तो ऽहं पूर्वम् उत्थिता विप्_१,४.१२ त्वयाहम् उद्धृता पूर्वं त्वन्मयाहं जनार्दन तथान्यानि च भूतानि गगनादीन्य् अशेषतः विप्_१,४.१३ नमस् ते परमात्मात्मन् पुरुषात्मन् नमो ऽस्तु ते प्रधानव्यक्तभूताय कालभूताय ते नमः विप्_१,४.१४ त्वं कर्ता सर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत् सर्गादिषु प्रभो ब्रह्मविष्णुरुद्रात्मरूपधृक् विप्_१,४.१५ संभक्षयित्वा सकलं जगत्य् एकार्णवीकृते शेषे त्वम् एव गोविन्द चिन्त्यमानो मनीषिभिः विप्_१,४.१६ भवतो यत् परं रूपं तन् न जानाति कश्चन अवतारेषु यद् रूपं तद् अर्चन्ति दिवौकसः विप्_१,४.१७ त्वाम् आराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः वासुदेवम् अनाराध्य को मोक्षं समवाप्स्यति विप्_१,४.१८ यत् किंचिन् मनसा ग्राह्यं यद् ग्राह्यं चक्षुरादिभिः बुद्ध्या च यत् परिच्छेद्यं तद् रूपम् अखिलं तव विप्_१,४.१९ त्वन्मयाहं त्वदाधारा त्वत्सृष्टा त्वाम् उपाश्रिता माधवीम् इति लोको ऽयम् अभिधत्ते ततो हि माम् विप्_१,४.२० जयाखिलज्ञानमय जय स्थूलमयाव्यय जयानन्त जयाव्यक्त जय व्यक्तमय प्रभो परापरात्मन् विश्वात्मञ् जय यज्ञपते ऽनघ विप्_१,४.२१ त्वं यज्ञस् त्वं वषट्कारस् त्वम् ओंकारस् त्वम् अग्नयः त्वं वेदास् त्वं तदङ्गानि त्वं यज्ञपुरुषो हरे विप्_१,४.२२ सूर्यादयो ग्रहास् तारा नक्षत्राण्य् अखिलानि च मूर्तामूर्तम् अदृश्यं च दृश्यं च पुरुषोत्तम विप्_१,४.२३ तथैव मायया सर्वं त्वत्तो ऽहम् इव दृश्यते"
1,4,28,24,"yac coktaṃ yac ca naivoktaṃ mayātra parameśvara tat sarvaṃ tvaṃ namas tubhyaṃ bhūyo bhūyo namo namaḥ ViP_1,4.24 evaṃ saṃstūyamānas tu pṛthivyā pṛthivīdharaḥ sāmasvaradhvaniḥ śrīmāñ jagarja parighargharam ViP_1,4.25 tataḥ samutkṣipya dharāṃ svadaṃṣṭrayā mahāvarāhaḥ sphuṭapadmalocanaḥ rasātalād utpalapatrasaṃnibhaḥ samutthito nīla ivācalo mahān ViP_1,4.26 uttiṣṭhatā tena mukhānilāhataṃ tatsaṃplavāmbho janalokasaṃśrayān sanandanādīn apakalmaṣān munīn cakāra bhūyo 'pi pavitratāspadam ViP_1,4.27 prayānti toyāni khurāgravikṣate rasātale 'dhaḥ kṛtaśabdasaṃtatam śvāsānilārtāḥ paritaḥ prayānti siddhā jane ye niyataṃ vasanti ViP_1,4.28 nārāyaṇasyāpi tanur viśanti ...","यच् चोक्तं यच् च नैवोक्तं मयात्र परमेश्वर तत् सर्वं त्वं नमस् तुभ्यं भूयो भूयो नमो नमः विप्_१,४.२४ एवं संस्तूयमानस् तु पृथिव्या पृथिवीधरः सामस्वरध्वनिः श्रीमाञ् जगर्ज परिघर्घरम् विप्_१,४.२५ ततः समुत्क्षिप्य धरां स्वदंष्ट्रया महावराहः स्फुटपद्मलोचनः रसातलाद् उत्पलपत्रसंनिभः समुत्थितो नील इवाचलो महान् विप्_१,४.२६ उत्तिष्ठता तेन मुखानिलाहतं तत्संप्लवाम्भो जनलोकसंश्रयान् सनन्दनादीन् अपकल्मषान् मुनीन् चकार भूयो ऽपि पवित्रतास्पदम् विप्_१,४.२७ प्रयान्ति तोयानि खुराग्रविक्षते रसातले ऽधः कृतशब्दसंततम् श्वासानिलार्ताः परितः प्रयान्ति सिद्धा जने ये नियतं वसन्ति विप्_१,४.२८ नारायणस्यापि तनुर् विशन्ति ..."
1,5,18,25,"uttiṣṭhatas tasya jalārdrakukṣer mahāvarāhasya mahīṃ vigṛhya vidhunvato vedamayaṃ śarīraṃ romāntarasthā munayaḥ stuvanti ViP_1,4.29 taṃ tuṣṭuvus toṣaparītacetaso loke jane ye nivasanti yoginaḥ sanandanādyā natinamrakandharā dharādharaṃ dhīrataroddhatekṣaṇam ViP_1,4.30 jayeśvarāṇāṃ parameśa keśava prabho gadāśaṅkhadharāsicakradhṛk prasūtināśasthitihetur īśvaras tvam eva nānyat paramaṃ ca yat padam ViP_1,4.31 pādeṣu vedās tava yūpadaṃṣṭra danteṣu yajñāś citayaś ca vaktre hutāśajihvo 'si tanūruhāṇi darbhāḥ prabho yajñapumāṃs tvam eva ViP_1,4.32 vilocane rātryahanī mahātman sarvāspadaṃ brahma paraṃ śiras te sūktāny aśeṣāṇi saṭākalāpo ghrāṇaṃ samastāni havīṃṣi deva ViP_1,4.33 sruktuṇḍa sāmasvaradhīranāda prāgvaṃśakāyākhilasatrasaṃdhe pūrteṣṭadharmaśravaṇo 'si deva sanātanātman bhagavan prasīda ViP_1,4.34 padakramākrāntam anantam ādi sthitaṃ tvam evākṣara viśvamūrte viśvasya vidmaḥ parameśvaro 'si prasīda nātho 'si carācarasya ViP_1,4.35 daṃṣṭrāgravinyastam aśeṣam etad bhūmaṇḍalaṃ nātha vibhāvyate te vigāhataḥ padmavanaṃ vilagnaṃ sarojinīpatram ivoḍhapaṅkam ViP_1,4.36 dyāvāpṛthivyor atulaprabhāva yad antaraṃ tad vapuṣā tavaiva vyāptaṃ jagad vyāptisamarthadīpte hitāya viśvasya vibho bhava tvam ViP_1,4.37 paramārthas tvam evaiko nānyo 'sti jagataḥ pate tavaiṣa mahimā yena vyāptam etac carācaram ViP_1,4.38 yad etad dṛśyate mūrtam etaj jñānātmanas tava bhrāntijñānena paśyanti jagadrūpam ayoginaḥ ViP_1,4.39 jñānasvarūpam akhilaṃ jagad etad abuddhayaḥ arthasvarūpaṃ paśyanto bhrāmyante mohasaṃplave ViP_1,4.40 ye tu jñānavidaḥ śuddhacetasas te 'khilaṃ jagat jñānātmakaṃ prapaśyanti tvadrūpaṃ parameśvara ViP_1,4.41 prasīda sarvasarvātman bhavāya jagatām imām uddharorvīm ameyātmañ śaṃ no dehy abjalocana ViP_1,4.42 sattvodrikto 'si bhagavan govinda pṛthivīm imām samuddhara bhavāyeśa śaṃ no dehy abjalocana ViP_1,4.43 sargapravṛttir bhavato jagatām upakāriṇī bhavatv eṣā namas te 'stu śaṃ no dehy abjalocana ViP_1,4.44 evaṃ saṃstūyamānas tu paramātmā mahīdharaḥ ujjahāra kṣitiṃ kṣipraṃ nyastavāṃś ca mahārṇave ViP_1,4.45 tasyopari jalaughasya mahatī naur iva sthitā vitatatvāt tu dehasya na mahī yāti saṃplavam ViP_1,4.46 tataḥ kṣitiṃ samāṃ kṛtvā pṛthivyāṃ so 'cinod girīn yathāvibhāgaṃ bhagavān anādiḥ sarvasaṃbhavaḥ ViP_1,4.47 prāksargadagdhān akhilān parvatān pṛthivītale amoghena prabhāvena sasarjāmoghavāñchitaḥ ViP_1,4.48 bhūvibhāgaṃ tataḥ kṛtvā saptadvīpaṃ yathātatham bhūrādyāṃś caturo lokān pūrvavat samakalpayat ViP_1,4.49 brahmarūpadharo devas tato 'sau rajasā vṛtaḥ cakāra sṛṣṭiṃ bhagavāṃś caturvaktradharo hariḥ ViP_1,4.50 nimittamātram evāsau sṛjyānāṃ sargakarmaṇi pradhānakāraṇībhūtā yato vai sṛjyaśaktayaḥ ViP_1,4.51 nimittamātraṃ muktvaikaṃ nānyat kiṃcid apekṣyate nīyate tapatāṃ śreṣṭha svaśaktyā vastu vastutām ViP_1,4.52 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe caturtho 'dhyāyaḥ ]] yathā sasarja devo 'sau devarṣipitṛdānavān manuṣyatiryagvṛkṣādīn bhūvyomasalilaukasaḥ ViP_1,5.1 yadguṇaṃ yatsvabhāvaṃ ca yadrūpaṃ ca jagad dvija sargādau sṛṣṭavān brahmā tan mamācakṣva vistarāt ViP_1,5.2 maitreya kathayāmy eṣa śṛṇuṣva susamāhitaḥ yathā sasarja devo 'sau devādīn akhilān vibhuḥ ViP_1,5.3 sṛṣṭiṃ cintayatas tasya kalpādiṣu yathā purā abuddhipūrvakaḥ sargaḥ prādurbhūtas tamomayaḥ ViP_1,5.4 tamo moho mahāmohas tāmisro hy andhasaṃjñitaḥ avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ ViP_1,5.5 pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato 'pratibodhavān bahir antaś cāprakāśaḥ saṃvṛtātmā nagātmakaḥ ViP_1,5.6 mukhyā nagā yataś coktā mukhyasargas tatas tv ayam ViP_1,5.7 taṃ dṛṣṭvāsādhakaṃ sargam amanyad aparaṃ punaḥ ViP_1,5.8 tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tiryaksroto 'bhyavartata yasmāt tiryakpravṛttaḥ sa tiryaksrotas tataḥ smṛtaḥ ViP_1,5.9 paśvādayas te vikhyātās tamaḥprāyā hy avedinaḥ utpathagrāhiṇaś caiva te 'jñāne jñānamāninaḥ ViP_1,5.10 ahaṃkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśadvadhātmakāḥ antaḥprakāśās te sarve āvṛtāś ca parasparam ViP_1,5.11 tam apy asādhakaṃ matvā dhyāyato 'nyas tato 'bhavat ūrdhvasrotas tṛtīyas tu sāttvikordhvam avartata ViP_1,5.12 te sukhaprītibahulā bahir antaś ca nāvṛtāḥ prakāśā bahir antaś ca ūrdhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ ViP_1,5.13 tuṣṭyātmakas tṛtīyas tu devasargas tu sa smṛtaḥ tasmin sarge 'bhavat prītir niṣpanne brahmaṇas tathā ViP_1,5.14 tato 'nyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargam uttamam asādhakāṃs tu tāñ jñātvā mukhyasargādisaṃbhavān ViP_1,5.15 tathābhidhyāyatas tasya satyābhidhyāyinas tataḥ prādurbhūtas tadāvyaktād arvāksrotas tu sādhakaḥ ViP_1,5.16 yasmād arvāg vyavartanta tato 'rvāksrotasas tu te te ca prakāśabahulās tamoudriktā rajo'dhikāḥ ViP_1,5.17 tasmāt te duḥkhabahulā bhūyo bhūyaś ca kāriṇaḥ prakāśā bahir antaś ca manuṣyāḥ sādhakās tu te ViP_1,5.18 pañcamo 'nugrahaḥ sargaḥ sa caturdhā vyavasthitaḥ","उत्तिष्ठतस् तस्य जलार्द्रकुक्षेर् महावराहस्य महीं विगृह्य विधुन्वतो वेदमयं शरीरं रोमान्तरस्था मुनयः स्तुवन्ति विप्_१,४.२९ तं तुष्टुवुस् तोषपरीतचेतसो लोके जने ये निवसन्ति योगिनः सनन्दनाद्या नतिनम्रकन्धरा धराधरं धीरतरोद्धतेक्षणम् विप्_१,४.३० जयेश्वराणां परमेश केशव प्रभो गदाशङ्खधरासिचक्रधृक् प्रसूतिनाशस्थितिहेतुर् ईश्वरस् त्वम् एव नान्यत् परमं च यत् पदम् विप्_१,४.३१ पादेषु वेदास् तव यूपदंष्ट्र दन्तेषु यज्ञाश् चितयश् च वक्त्रे हुताशजिह्वो ऽसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस् त्वम् एव विप्_१,४.३२ विलोचने रात्र्यहनी महात्मन् सर्वास्पदं ब्रह्म परं शिरस् ते सूक्तान्य् अशेषाणि सटाकलापो घ्राणं समस्तानि हवींषि देव विप्_१,४.३३ स्रुक्तुण्ड सामस्वरधीरनाद प्राग्वंशकायाखिलसत्रसंधे पूर्तेष्टधर्मश्रवणो ऽसि देव सनातनात्मन् भगवन् प्रसीद विप्_१,४.३४ पदक्रमाक्रान्तम् अनन्तम् आदि स्थितं त्वम् एवाक्षर विश्वमूर्ते विश्वस्य विद्मः परमेश्वरो ऽसि प्रसीद नाथो ऽसि चराचरस्य विप्_१,४.३५ दंष्ट्राग्रविन्यस्तम् अशेषम् एतद् भूमण्डलं नाथ विभाव्यते ते विगाहतः पद्मवनं विलग्नं सरोजिनीपत्रम् इवोढपङ्कम् विप्_१,४.३६ द्यावापृथिव्योर् अतुलप्रभाव यद् अन्तरं तद् वपुषा तवैव व्याप्तं जगद् व्याप्तिसमर्थदीप्ते हिताय विश्वस्य विभो भव त्वम् विप्_१,४.३७ परमार्थस् त्वम् एवैको नान्यो ऽस्ति जगतः पते तवैष महिमा येन व्याप्तम् एतच् चराचरम् विप्_१,४.३८ यद् एतद् दृश्यते मूर्तम् एतज् ज्ञानात्मनस् तव भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपम् अयोगिनः विप्_१,४.३९ ज्ञानस्वरूपम् अखिलं जगद् एतद् अबुद्धयः अर्थस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्ते मोहसंप्लवे विप्_१,४.४० ये तु ज्ञानविदः शुद्धचेतसस् ते ऽखिलं जगत् ज्ञानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर विप्_१,४.४१ प्रसीद सर्वसर्वात्मन् भवाय जगताम् इमाम् उद्धरोर्वीम् अमेयात्मञ् शं नो देह्य् अब्जलोचन विप्_१,४.४२ सत्त्वोद्रिक्तो ऽसि भगवन् गोविन्द पृथिवीम् इमाम् समुद्धर भवायेश शं नो देह्य् अब्जलोचन विप्_१,४.४३ सर्गप्रवृत्तिर् भवतो जगताम् उपकारिणी भवत्व् एषा नमस् ते ऽस्तु शं नो देह्य् अब्जलोचन विप्_१,४.४४ एवं संस्तूयमानस् तु परमात्मा महीधरः उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवांश् च महार्णवे विप्_१,४.४५ तस्योपरि जलौघस्य महती नौर् इव स्थिता विततत्वात् तु देहस्य न मही याति संप्लवम् विप्_१,४.४६ ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यां सो ऽचिनोद् गिरीन् यथाविभागं भगवान् अनादिः सर्वसंभवः विप्_१,४.४७ प्राक्सर्गदग्धान् अखिलान् पर्वतान् पृथिवीतले अमोघेन प्रभावेन ससर्जामोघवाञ्छितः विप्_१,४.४८ भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपं यथातथम् भूराद्यांश् चतुरो लोकान् पूर्ववत् समकल्पयत् विप्_१,४.४९ ब्रह्मरूपधरो देवस् ततो ऽसौ रजसा वृतः चकार सृष्टिं भगवांश् चतुर्वक्त्रधरो हरिः विप्_१,४.५० निमित्तमात्रम् एवासौ सृज्यानां सर्गकर्मणि प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्यशक्तयः विप्_१,४.५१ निमित्तमात्रं मुक्त्वैकं नान्यत् किंचिद् अपेक्ष्यते नीयते तपतां श्रेष्ठ स्वशक्त्या वस्तु वस्तुताम् विप्_१,४.५२ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे चतुर्थो ऽध्यायः ]] यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवर्षिपितृदानवान् मनुष्यतिर्यग्वृक्षादीन् भूव्योमसलिलौकसः विप्_१,५.१ यद्गुणं यत्स्वभावं च यद्रूपं च जगद् द्विज सर्गादौ सृष्टवान् ब्रह्मा तन् ममाचक्ष्व विस्तरात् विप्_१,५.२ मैत्रेय कथयाम्य् एष शृणुष्व सुसमाहितः यथा ससर्ज देवो ऽसौ देवादीन् अखिलान् विभुः विप्_१,५.३ सृष्टिं चिन्तयतस् तस्य कल्पादिषु यथा पुरा अबुद्धिपूर्वकः सर्गः प्रादुर्भूतस् तमोमयः विप्_१,५.४ तमो मोहो महामोहस् तामिस्रो ह्य् अन्धसंज्ञितः अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः विप्_१,५.५ पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतो ऽप्रतिबोधवान् बहिर् अन्तश् चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः विप्_१,५.६ मुख्या नगा यतश् चोक्ता मुख्यसर्गस् ततस् त्व् अयम् विप्_१,५.७ तं दृष्ट्वासाधकं सर्गम् अमन्यद् अपरं पुनः विप्_१,५.८ तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत यस्मात् तिर्यक्प्रवृत्तः स तिर्यक्स्रोतस् ततः स्मृतः विप्_१,५.९ पश्वादयस् ते विख्यातास् तमःप्राया ह्य् अवेदिनः उत्पथग्राहिणश् चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः विप्_१,५.१० अहंकृता अहंमाना अष्टाविंशद्वधात्मकाः अन्तःप्रकाशास् ते सर्वे आवृताश् च परस्परम् विप्_१,५.११ तम् अप्य् असाधकं मत्वा ध्यायतो ऽन्यस् ततो ऽभवत् ऊर्ध्वस्रोतस् तृतीयस् तु सात्त्विकोर्ध्वम् अवर्तत विप्_१,५.१२ ते सुखप्रीतिबहुला बहिर् अन्तश् च नावृताः प्रकाशा बहिर् अन्तश् च ऊर्ध्वस्रोतोद्भवाः स्मृताः विप्_१,५.१३ तुष्ट्यात्मकस् तृतीयस् तु देवसर्गस् तु स स्मृतः तस्मिन् सर्गे ऽभवत् प्रीतिर् निष्पन्ने ब्रह्मणस् तथा विप्_१,५.१४ ततो ऽन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गम् उत्तमम् असाधकांस् तु ताञ् ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् विप्_१,५.१५ तथाभिध्यायतस् तस्य सत्याभिध्यायिनस् ततः प्रादुर्भूतस् तदाव्यक्ताद् अर्वाक्स्रोतस् तु साधकः विप्_१,५.१६ यस्माद् अर्वाग् व्यवर्तन्त ततो ऽर्वाक्स्रोतसस् तु ते ते च प्रकाशबहुलास् तमोउद्रिक्ता रजोऽधिकाः विप्_१,५.१७ तस्मात् ते दुःखबहुला भूयो भूयश् च कारिणः प्रकाशा बहिर् अन्तश् च मनुष्याः साधकास् तु ते विप्_१,५.१८ पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गः स चतुर्धा व्यवस्थितः"
1,5,18,25,:1 viparyayeṇa cāśaktyā siddhyā tuṣṭyā tathaiva ca,:१ विपर्ययेण चाशक्त्या सिद्ध्या तुष्ट्या तथैव च
1,5,18,25,:2 nivṛttaṃ vartamānaṃ ca sarve jānanti vai punaḥ,:२ निवृत्तं वर्तमानं च सर्वे जानन्ति वै पुनः
1,5,18,25,:3 bhūtādikānāṃ bhūtānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate,:३ भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्गः स उच्यते
1,5,18,25,:4 te parigrāhiṇaḥ sarge saṃvibhāganatāḥ sadā,:४ ते परिग्राहिणः सर्गे संविभागनताः सदा
1,5,18,25,:5 krodhanāś cāpy aśīlāś ca jñeyā bhūtādikās tu te,:५ क्रोधनाश् चाप्य् अशीलाश् च ज्ञेया भूतादिकास् तु ते
1,7,6,26,":6 ity ete kathitāḥ sargāḥ ṣaḍ atra munisattama prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇas tu saḥ ViP_1,5.19 tanmātrāṇāṃ dvitīyaś ca bhūtasargas tu sa smṛtaḥ vaikārikas tṛtīyas tu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ ViP_1,5.20 ity eṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto buddhipūrvakaḥ mukhyasargaś caturthas tu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ ViP_1,5.21 pañcamas tu ca yaḥ proktas tairyagyonyaḥ sa ucyate tatordhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargas tu sa smṛtaḥ ViP_1,5.22 tato 'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ ViP_1,5.23 aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikas tāmasaś ca saḥ pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtās tu trayaḥ smṛtāḥ ViP_1,5.24 prākṛto vaikṛtaś caiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ ity ete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ ViP_1,5.25 prākṛtā vaikṛtāś caiva jagato mūlahetavaḥ sṛjato jagadīśasya kim anyac chrotum icchasi ViP_1,5.26 saṃkṣepāt kathitaḥ sargo devādīnāṃ mune tvayā vistarāc chrotum icchāmi tvatto munivarottama ViP_1,5.27 karmabhir bhāvitāḥ pūrvaiḥ kuśalākuśalais tu tāḥ khyātyā tayā hy anirmuktāḥ saṃhāre 'py upasaṃhṛtāḥ ViP_1,5.28 sthāvarāntāḥ surādyās tu prajā brahmaṃś caturvidhāḥ brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasās tu tāḥ ViP_1,5.29 tato devāsurapitṝn manuṣyāṃś ca catuṣṭayam sisṛkṣur ambhāṃsy etāni svam ātmānam ayūyujat ViP_1,5.30 yuktātmanas tamomātrā udriktābhūt prajāpateḥ sisṛkṣor jaghanāt pūrvam asurā jajñire tataḥ ViP_1,5.31 utsasarja tatas tāṃ tu tamomātrātmikāṃ tanum sā tu tyaktā tatas tena maitreyābhūd vibhāvarī ViP_1,5.32 sisṛkṣur anyadehasthaḥ prītim āpa tataḥ surāḥ sattvodriktāḥ samudbhūtā mukhato brahmaṇo dvija ViP_1,5.33 tyaktā sāpi tanus tena sattvaprāyam abhūd dinam tato hi balino rātrāv asurā devatā divā ViP_1,5.34 sattvamātrātmikām eva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum pitṛvan manyamānasya pitaras tasya jajñire ViP_1,5.35 utsasarja pitṝn sṛṣṭvā tatas tām api sa prabhuḥ sā cotsṛṣṭābhavat saṃdhyā dinanaktāntarasthitā ViP_1,5.36 rajomātrātmikām anyāṃ jagṛhe sa tanuṃ tataḥ rajomātrotkaṭā jātā manuṣyā dvijasattama ViP_1,5.37 tām apy āśu sa tatyāja tanuṃ sadyaḥ prajāpatiḥ jyotsnā samabhavat sāpi prāksaṃdhyā yābhidhīyate ViP_1,5.38 jyotsnāgame tu balino manuṣyāḥ pitaras tathā maitreya saṃdhyāsamaye tasmād ete bhavanti vai ViP_1,5.39 jyotsnā rātryahanī saṃdhyā catvāry etāni vai vibhoḥ brahmaṇas tu śarīrāṇi triguṇopāśrayāṇi tu ViP_1,5.40 rajomātrātmikām eva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum tataḥ kṣud brahmaṇo jātā jajñe kopas tayā tataḥ ViP_1,5.41 kṣutkṣāmān andhakāre 'tha so 'sṛjad bhagavān prabhuḥ virūpāḥ śmaśrulā jātās te 'bhyadhāvanta taṃ prabhum ViP_1,5.42 maivaṃ bho rakṣyatām eṣa yair uktaṃ rākṣasās tu te ūcuḥ khādāma ity anye ye te yakṣās tu jakṣaṇāt ViP_1,5.43 apriyān atha tān dṛṣṭvā keśāḥ śīryanta vedhasaḥ hīnāś ca śiraso bhūyaḥ samārohanta tacchiraḥ ViP_1,5.44 sarpaṇāt te 'bhavan sarpā hīnatvād ahayaḥ smṛtāḥ tataḥ kruddho jagatsraṣṭā krodhātmāno vinirmame varṇena kapiśenogrā bhūtās te piśitāśanāḥ ViP_1,5.45 dhyāyato 'ṅgāt samudbhūtā gandharvās tasya tatkṣaṇāt pibanto jajñire vācaṃ gandharvās tena te dvija ViP_1,5.46 etāni sṛṣṭvā bhagavān brahmā tacchakticoditaḥ tataḥ svacchandato 'nyāni vayāṃsi vayaso 'sṛjat ViP_1,5.47 avayo vakṣasaś cakre mukhato 'jāḥ sa sṛṣṭavān sṛṣṭavān udarād gāś ca pārśvābhyāṃ ca prajāpatiḥ ViP_1,5.48 padbhyāṃ cāśvān samātaṅgān rāsabhān gavayān mṛgān uṣṭrān aśvatarāṃś caiva nyaṅkūn anyāś ca jātayaḥ ViP_1,5.49 oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyas tasya jajñire tretāyugamukhe brahmā kalpasyādau dvijottama sṛṣṭvā paśvoṣadhīḥ samyag yuyoja sa tadādhvare ViP_1,5.50 gaur ajaḥ puruṣo meṣā aśvāśvataragardabhāḥ etān grāmyān paśūn āhur āraṇyāṃś ca nibodha me ViP_1,5.51 śvāpado dvikhuro hastī vānaraḥ pakṣipañcamāḥ audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamās tu sarīsṛpāḥ ViP_1,5.52 gāyatraṃ ca ṛcaś caiva trivṛtsāma rathantaram agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamān mukhāt ViP_1,5.53 yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā bṛhat sāma tathokthaṃ ca dakṣiṇād asṛjan mukhāt ViP_1,5.54 sāmāni jagatīchandaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā vairūpam atirātraṃ ca paścimād asṛjan mukhāt ViP_1,5.55 ekaviṃśam atharvāṇam āptoryāmāṇam eva ca anuṣṭubhaṃ sa vairājam uttarād asṛjan mukhāt ViP_1,5.56 uccāvacāni bhūtāni gātrebhyas tasya jajñire devāsurapitṝn sṛṣṭvā manuṣyāṃś ca prajāpatiḥ ViP_1,5.57 tataḥ punaḥ sasarjādau sa kalpasya pitāmahaḥ yakṣān piśācān gandharvān tathaivāpsarasāṃ gaṇān ViP_1,5.58 narakiṃnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān avyayaṃ ca vyayaṃ caiva yad idaṃ sthāṇujaṅgamam ViP_1,5.59 tat sasarja tadā brahmā bhagavān ādikṛd vibhuḥ teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire tāny eva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ ViP_1,5.60 hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāv ṛtānṛte tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāt tat tasya rocate ViP_1,5.61 indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ nānātvaṃ viniyogāṃś ca dhātaivaṃ vyasṛjat svayam ViP_1,5.62 nāmarūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtyānāṃ ca prapañcanam vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra saḥ ViP_1,5.63 ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yathā vedaśrutāni vai yathā niyogayogyāni sarveṣām api so 'karot ViP_1,5.64 yathartuṣv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye dṛśyante tāni tāny eva tathā bhāvā yugādiṣu ViP_1,5.65 karoty evaṃvidhāṃ sṛṣṭiṃ kalpādau sa punaḥ punaḥ sisṛkṣāśaktiyukto 'sau sṛjyaśaktipracoditaḥ ViP_1,5.66 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe pañcamo 'dhyāyaḥ ]] arvāksrotas tu kathito bhavatā yas tu mānuṣaḥ brahman vistarato brūhi brahmā tam asṛjad yathā ViP_1,6.1 yathā ca varṇān asṛjad yadguṇāṃś ca mahāmune yac ca teṣāṃ smṛtaṃ karma viprādīnāṃ tad ucyatām ViP_1,6.2 satyābhidhyāyinaḥ pūrvaṃ sisṛkṣor brahmaṇo jagat ajāyanta dvijaśreṣṭha sattvodriktā mukhāt prajāḥ ViP_1,6.3 vakṣaso rajasodriktās tathānyā brahmaṇo 'bhavan rajasā tamasā caiva samudriktās tathorutaḥ ViP_1,6.4 padbhyām anyāḥ prajā brahmā sasarja dvijasattama tamaḥpradhānās tāḥ sarvāś cāturvarṇyam idaṃ tataḥ ViP_1,6.5 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama pādoruvakṣaḥsthalato mukhataś ca samudgatāḥ ViP_1,6.6 yajñaniṣpattaye sarvam etad brahmā cakāra vai cāturvarṇyaṃ mahābhāga yajñasādhanam uttamam ViP_1,6.7 yajñair āpyāyitā devā vṛṣṭyutsargeṇa vai prajāḥ āpyāyayante dharmajña yajñāḥ kalyāṇahetavaḥ ViP_1,6.8 niṣpādyante narais tais tu svakarmābhirataiḥ sadā viśuddhācaraṇopetaiḥ sadbhiḥ sanmārgagāmibhiḥ ViP_1,6.9 svargāpavargau mānuṣyāt prāpnuvanti narā mune yad vābhirucitaṃ sthānaṃ tad yānti manujā dvija ViP_1,6.10 prajās tā brahmaṇā sṛṣṭāś cāturvarṇyavyavasthitau samyakchraddhāḥ samācārapravaṇā munisattama ViP_1,6.11 yathecchāvāsaniratāḥ sarvabādhāvivarjitāḥ śuddhāntaḥkaraṇāḥ śuddhāḥ sarvānuṣṭhānanirmalāḥ ViP_1,6.12 śuddhe ca tāsāṃ manasi śuddhe 'ntaḥsaṃsthite harau śuddhajñānaṃ prapaśyanti viṣṇvākhyaṃ yena tat padam ViP_1,6.13 tataḥ kālātmako yo 'sau sa cāṃśaḥ kathito hareḥ sa pātayaty aghaṃ ghoram alpam alpālpasāravat ViP_1,6.14 adharmabījam udbhūtaṃ tamolobhasamudbhavam prajāsu tāsu maitreya rāgādikam asādhakam ViP_1,6.15 tataḥ sā sahajā siddhis teṣāṃ nātīva jāyate rasollāsādayaś cānyāḥ siddhayo 'ṣṭau bhavanti yāḥ ViP_1,6.16 tāsu kṣīṇāsv aśeṣāsu vardhamāne ca pātake dvandvābhibhavaduḥkhārtās tā bhavanti tataḥ prajāḥ ViP_1,6.17 tato durgāṇi tāś cakrur vārkṣaṃ pārvatam audakam kṛtrimaṃ ca tathā durgaṃ purakharvaṭakādi yat ViP_1,6.18 gṛhāṇi ca yathānyāyaṃ teṣu cakruḥ purādiṣu śītātapādibādhānāṃ praśamāya mahāmate ViP_1,6.19 pratīkāram imaṃ kṛtvā śītādes tāḥ prajāḥ punaḥ vārtopāyaṃ tataś cakrur hastasiddhiṃ ca karmajām ViP_1,6.20 vrīhayaś ca yavāś caiva godhūmā aṇavas tilāḥ priyaṃgavo hy udārāś ca koradūṣāḥ satīnakāḥ ViP_1,6.21 māṣā mudgā masūrāś ca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ āḍhakyaś caṇakāś caiva śaṇāḥ saptadaśa smṛtāḥ ViP_1,6.22 ity etā oṣadhīnāṃ tu grāmyānāṃ jātayo mune oṣadhyo yajñiyāś caiva grāmyāraṇyāś caturdaśa ViP_1,6.23 vrīhayaḥ sayavā māṣā godhūmā aṇavas tilāḥ priyaṃgusaptamā hy etā aṣṭamās tu kulatthakāḥ ViP_1,6.24 śyāmākās tv atha nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ tathā veṇuyavāḥ proktās tadvan markaṭakā mune ViP_1,6.25 grāmyāraṇyāḥ smṛtā hy etā oṣadhyas tu caturdaśa yajñaniṣpattaye yajñas tathāsāṃ hetur uttamaḥ ViP_1,6.26 etāś ca saha yajñena prajānāṃ kāraṇaṃ param parāvaravidaḥ prājñās tato yajñān vitanvate ViP_1,6.27 ahany ahany anuṣṭhānaṃ yajñānāṃ munisattama upakārakaraṃ puṃsāṃ kriyamāṇāghaśāntidam ViP_1,6.28 yeṣāṃ tu kālasṛṣṭo 'sau pāpabindur mahāmate cetaḥsu vavṛdhe cakrus te na yajñeṣu mānasam ViP_1,6.29 vedavādāṃs tathā vedān yajñakarmādikaṃ ca yat tat sarvaṃ nindamānās te yajñavyāsedhakāriṇaḥ ViP_1,6.30 pravṛttimārgavyucchittikāriṇo vedanindakāḥ durātmāno durācārā babhūvuḥ kuṭilāśayāḥ ViP_1,6.31 saṃsiddhāyāṃ tu vārtāyāṃ prajāḥ sṛṣṭvā prajāpatiḥ maryādāṃ sthāpayām āsa yathāsthānaṃ yathāguṇam ViP_1,6.32 varṇānām āśramāṇāṃ ca dharmān dharmabhṛtāṃ vara lokāṃś ca sarvavarṇānāṃ samyagdharmānupālinām ViP_1,6.33 prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām sthānam aindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣv anivartinām ViP_1,6.34 vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmaniratātmanām gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricaryānuvartinām ViP_1,6.35 aṣṭāśītisahasrāṇi munīnām ūrdhvaretasām smṛtaṃ teṣāṃ tu yat sthānaṃ tad eva guruvāsinām ViP_1,6.36 saptarṣīṇāṃ tu yat sthānaṃ smṛtaṃ tad vai vanaukasām prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ brāhmaṃ saṃnyāsināṃ smṛtam ViP_1,6.37 yoginām amṛtaṃ sthānaṃ yad viṣṇoḥ paramaṃ padam ViP_1,6.38 ekāntinaḥ sadā brahmadhyāyino yogino hi ye teṣāṃ tat paramaṃ sthānaṃ yad vai paśyanti sūrayaḥ ViP_1,6.39 gatvā gatvā nivartante candrasūryādayo grahāḥ adyāpi na nivartante dvādaśākṣaracintakāḥ ViP_1,6.40 tāmisram andhatāmisraṃ mahārauravarauravau asipatravanaṃ ghoraṃ kālasūtram avīcimat ViP_1,6.41 vinindakānāṃ vedasya yajñavyāsedhakāriṇām sthānam etat samākhyātaṃ svadharmatyāginaś ca ye ViP_1,6.42 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ]] tato 'bhidhyāyatas tasya jajñire mānasāḥ prajāḥ taccharīrasamutpannaiḥ kāryais taiḥ karaṇaiḥ saha kṣetrajñāḥ samavartanta gātrebhyas tasya dhīmataḥ ViP_1,7.1 te sarve samavartanta ye mayā prāg udāhṛtāḥ devādyāḥ sthāvarāntāś ca traiguṇyaviṣaye sthitāḥ ViP_1,7.2 evaṃ bhūtāni sṛṣṭāni carāṇi sthāvarāṇi ca ViP_1,7.3 yadāsya tāḥ prajāḥ sarvā na vyavardhanta dhīmataḥ tadānyān mānasān putrān sadṛśān ātmano 'sṛjat ViP_1,7.4 bhṛguṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum aṅgirasaṃ tathā marīciṃ dakṣam atriṃ ca vasiṣṭhaṃ caiva mānasān ViP_1,7.5 nava brahmāṇa ity ete purāṇe niścayaṃ gatāḥ ViP_1,7.6 khyātiṃ bhūtiṃ ca saṃbhūtiṃ kṣamāṃ prītiṃ tathaiva ca",":६ इत्य् एते कथिताः सर्गाः षड् अत्र मुनिसत्तम प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस् तु सः विप्_१,५.१९ तन्मात्राणां द्वितीयश् च भूतसर्गस् तु स स्मृतः वैकारिकस् तृतीयस् तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः विप्_१,५.२० इत्य् एष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः मुख्यसर्गश् चतुर्थस् तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः विप्_१,५.२१ पञ्चमस् तु च यः प्रोक्तस् तैर्यग्योन्यः स उच्यते ततोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस् तु स स्मृतः विप्_१,५.२२ ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः विप्_१,५.२३ अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस् तामसश् च सः पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास् तु त्रयः स्मृताः विप्_१,५.२४ प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमः स्मृतः इत्य् एते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः विप्_१,५.२५ प्राकृता वैकृताश् चैव जगतो मूलहेतवः सृजतो जगदीशस्य किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छसि विप्_१,५.२६ संक्षेपात् कथितः सर्गो देवादीनां मुने त्वया विस्तराच् छ्रोतुम् इच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम विप्_१,५.२७ कर्मभिर् भाविताः पूर्वैः कुशलाकुशलैस् तु ताः ख्यात्या तया ह्य् अनिर्मुक्ताः संहारे ऽप्य् उपसंहृताः विप्_१,५.२८ स्थावरान्ताः सुराद्यास् तु प्रजा ब्रह्मंश् चतुर्विधाः ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास् तु ताः विप्_१,५.२९ ततो देवासुरपितॄन् मनुष्यांश् च चतुष्टयम् सिसृक्षुर् अम्भांस्य् एतानि स्वम् आत्मानम् अयूयुजत् विप्_१,५.३० युक्तात्मनस् तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः सिसृक्षोर् जघनात् पूर्वम् असुरा जज्ञिरे ततः विप्_१,५.३१ उत्ससर्ज ततस् तां तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् सा तु त्यक्ता ततस् तेन मैत्रेयाभूद् विभावरी विप्_१,५.३२ सिसृक्षुर् अन्यदेहस्थः प्रीतिम् आप ततः सुराः सत्त्वोद्रिक्ताः समुद्भूता मुखतो ब्रह्मणो द्विज विप्_१,५.३३ त्यक्ता सापि तनुस् तेन सत्त्वप्रायम् अभूद् दिनम् ततो हि बलिनो रात्राव् असुरा देवता दिवा विप्_१,५.३४ सत्त्वमात्रात्मिकाम् एव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् पितृवन् मन्यमानस्य पितरस् तस्य जज्ञिरे विप्_१,५.३५ उत्ससर्ज पितॄन् सृष्ट्वा ततस् ताम् अपि स प्रभुः सा चोत्सृष्टाभवत् संध्या दिननक्तान्तरस्थिता विप्_१,५.३६ रजोमात्रात्मिकाम् अन्यां जगृहे स तनुं ततः रजोमात्रोत्कटा जाता मनुष्या द्विजसत्तम विप्_१,५.३७ ताम् अप्य् आशु स तत्याज तनुं सद्यः प्रजापतिः ज्योत्स्ना समभवत् सापि प्राक्संध्या याभिधीयते विप्_१,५.३८ ज्योत्स्नागमे तु बलिनो मनुष्याः पितरस् तथा मैत्रेय संध्यासमये तस्माद् एते भवन्ति वै विप्_१,५.३९ ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्य् एतानि वै विभोः ब्रह्मणस् तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि तु विप्_१,५.४० रजोमात्रात्मिकाम् एव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् ततः क्षुद् ब्रह्मणो जाता जज्ञे कोपस् तया ततः विप्_१,५.४१ क्षुत्क्षामान् अन्धकारे ऽथ सो ऽसृजद् भगवान् प्रभुः विरूपाः श्मश्रुला जातास् ते ऽभ्यधावन्त तं प्रभुम् विप्_१,५.४२ मैवं भो रक्ष्यताम् एष यैर् उक्तं राक्षसास् तु ते ऊचुः खादाम इत्य् अन्ये ये ते यक्षास् तु जक्षणात् विप्_१,५.४३ अप्रियान् अथ तान् दृष्ट्वा केशाः शीर्यन्त वेधसः हीनाश् च शिरसो भूयः समारोहन्त तच्छिरः विप्_१,५.४४ सर्पणात् ते ऽभवन् सर्पा हीनत्वाद् अहयः स्मृताः ततः क्रुद्धो जगत्स्रष्टा क्रोधात्मानो विनिर्ममे वर्णेन कपिशेनोग्रा भूतास् ते पिशिताशनाः विप्_१,५.४५ ध्यायतो ऽङ्गात् समुद्भूता गन्धर्वास् तस्य तत्क्षणात् पिबन्तो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास् तेन ते द्विज विप्_१,५.४६ एतानि सृष्ट्वा भगवान् ब्रह्मा तच्छक्तिचोदितः ततः स्वच्छन्दतो ऽन्यानि वयांसि वयसो ऽसृजत् विप्_१,५.४७ अवयो वक्षसश् चक्रे मुखतो ऽजाः स सृष्टवान् सृष्टवान् उदराद् गाश् च पार्श्वाभ्यां च प्रजापतिः विप्_१,५.४८ पद्भ्यां चाश्वान् समातङ्गान् रासभान् गवयान् मृगान् उष्ट्रान् अश्वतरांश् चैव न्यङ्कून् अन्याश् च जातयः विप्_१,५.४९ ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस् तस्य जज्ञिरे त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ द्विजोत्तम सृष्ट्वा पश्वोषधीः सम्यग् युयोज स तदाध्वरे विप्_१,५.५० गौर् अजः पुरुषो मेषा अश्वाश्वतरगर्दभाः एतान् ग्राम्यान् पशून् आहुर् आरण्यांश् च निबोध मे विप्_१,५.५१ श्वापदो द्विखुरो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमाः औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास् तु सरीसृपाः विप्_१,५.५२ गायत्रं च ऋचश् चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम् अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान् मुखात् विप्_१,५.५३ यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा बृहत् साम तथोक्थं च दक्षिणाद् असृजन् मुखात् विप्_१,५.५४ सामानि जगतीछन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा वैरूपम् अतिरात्रं च पश्चिमाद् असृजन् मुखात् विप्_१,५.५५ एकविंशम् अथर्वाणम् आप्तोर्यामाणम् एव च अनुष्टुभं स वैराजम् उत्तराद् असृजन् मुखात् विप्_१,५.५६ उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस् तस्य जज्ञिरे देवासुरपितॄन् सृष्ट्वा मनुष्यांश् च प्रजापतिः विप्_१,५.५७ ततः पुनः ससर्जादौ स कल्पस्य पितामहः यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वान् तथैवाप्सरसां गणान् विप्_१,५.५८ नरकिंनररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् अव्ययं च व्ययं चैव यद् इदं स्थाणुजङ्गमम् विप्_१,५.५९ तत् ससर्ज तदा ब्रह्मा भगवान् आदिकृद् विभुः तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे तान्य् एव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः विप्_१,५.६० हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्माव् ऋतानृते तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत् तस्य रोचते विप्_१,५.६१ इन्द्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः नानात्वं विनियोगांश् च धातैवं व्यसृजत् स्वयम् विप्_१,५.६२ नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपञ्चनम् वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः विप्_१,५.६३ ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदश्रुतानि वै यथा नियोगयोग्यानि सर्वेषाम् अपि सो ऽकरोत् विप्_१,५.६४ यथर्तुष्व् ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये दृश्यन्ते तानि तान्य् एव तथा भावा युगादिषु विप्_१,५.६५ करोत्य् एवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनः पुनः सिसृक्षाशक्तियुक्तो ऽसौ सृज्यशक्तिप्रचोदितः विप्_१,५.६६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे पञ्चमो ऽध्यायः ]] अर्वाक्स्रोतस् तु कथितो भवता यस् तु मानुषः ब्रह्मन् विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा तम् असृजद् यथा विप्_१,६.१ यथा च वर्णान् असृजद् यद्गुणांश् च महामुने यच् च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तद् उच्यताम् विप्_१,६.२ सत्याभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षोर् ब्रह्मणो जगत् अजायन्त द्विजश्रेष्ठ सत्त्वोद्रिक्ता मुखात् प्रजाः विप्_१,६.३ वक्षसो रजसोद्रिक्तास् तथान्या ब्रह्मणो ऽभवन् रजसा तमसा चैव समुद्रिक्तास् तथोरुतः विप्_१,६.४ पद्भ्याम् अन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज द्विजसत्तम तमःप्रधानास् ताः सर्वाश् चातुर्वर्ण्यम् इदं ततः विप्_१,६.५ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् च द्विजसत्तम पादोरुवक्षःस्थलतो मुखतश् च समुद्गताः विप्_१,६.६ यज्ञनिष्पत्तये सर्वम् एतद् ब्रह्मा चकार वै चातुर्वर्ण्यं महाभाग यज्ञसाधनम् उत्तमम् विप्_१,६.७ यज्ञैर् आप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण वै प्रजाः आप्याययन्ते धर्मज्ञ यज्ञाः कल्याणहेतवः विप्_१,६.८ निष्पाद्यन्ते नरैस् तैस् तु स्वकर्माभिरतैः सदा विशुद्धाचरणोपेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः विप्_१,६.९ स्वर्गापवर्गौ मानुष्यात् प्राप्नुवन्ति नरा मुने यद् वाभिरुचितं स्थानं तद् यान्ति मनुजा द्विज विप्_१,६.१० प्रजास् ता ब्रह्मणा सृष्टाश् चातुर्वर्ण्यव्यवस्थितौ सम्यक्छ्रद्धाः समाचारप्रवणा मुनिसत्तम विप्_१,६.११ यथेच्छावासनिरताः सर्वबाधाविवर्जिताः शुद्धान्तःकरणाः शुद्धाः सर्वानुष्ठाननिर्मलाः विप्_१,६.१२ शुद्धे च तासां मनसि शुद्धे ऽन्तःसंस्थिते हरौ शुद्धज्ञानं प्रपश्यन्ति विष्ण्वाख्यं येन तत् पदम् विप्_१,६.१३ ततः कालात्मको यो ऽसौ स चांशः कथितो हरेः स पातयत्य् अघं घोरम् अल्पम् अल्पाल्पसारवत् विप्_१,६.१४ अधर्मबीजम् उद्भूतं तमोलोभसमुद्भवम् प्रजासु तासु मैत्रेय रागादिकम् असाधकम् विप्_१,६.१५ ततः सा सहजा सिद्धिस् तेषां नातीव जायते रसोल्लासादयश् चान्याः सिद्धयो ऽष्टौ भवन्ति याः विप्_१,६.१६ तासु क्षीणास्व् अशेषासु वर्धमाने च पातके द्वन्द्वाभिभवदुःखार्तास् ता भवन्ति ततः प्रजाः विप्_१,६.१७ ततो दुर्गाणि ताश् चक्रुर् वार्क्षं पार्वतम् औदकम् कृत्रिमं च तथा दुर्गं पुरखर्वटकादि यत् विप्_१,६.१८ गृहाणि च यथान्यायं तेषु चक्रुः पुरादिषु शीतातपादिबाधानां प्रशमाय महामते विप्_१,६.१९ प्रतीकारम् इमं कृत्वा शीतादेस् ताः प्रजाः पुनः वार्तोपायं ततश् चक्रुर् हस्तसिद्धिं च कर्मजाम् विप्_१,६.२० व्रीहयश् च यवाश् चैव गोधूमा अणवस् तिलाः प्रियंगवो ह्य् उदाराश् च कोरदूषाः सतीनकाः विप्_१,६.२१ माषा मुद्गा मसूराश् च निष्पावाः सकुलत्थकाः आढक्यश् चणकाश् चैव शणाः सप्तदश स्मृताः विप्_१,६.२२ इत्य् एता ओषधीनां तु ग्राम्यानां जातयो मुने ओषध्यो यज्ञियाश् चैव ग्राम्यारण्याश् चतुर्दश विप्_१,६.२३ व्रीहयः सयवा माषा गोधूमा अणवस् तिलाः प्रियंगुसप्तमा ह्य् एता अष्टमास् तु कुलत्थकाः विप्_१,६.२४ श्यामाकास् त्व् अथ नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः तथा वेणुयवाः प्रोक्तास् तद्वन् मर्कटका मुने विप्_१,६.२५ ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्य् एता ओषध्यस् तु चतुर्दश यज्ञनिष्पत्तये यज्ञस् तथासां हेतुर् उत्तमः विप्_१,६.२६ एताश् च सह यज्ञेन प्रजानां कारणं परम् परावरविदः प्राज्ञास् ततो यज्ञान् वितन्वते विप्_१,६.२७ अहन्य् अहन्य् अनुष्ठानं यज्ञानां मुनिसत्तम उपकारकरं पुंसां क्रियमाणाघशान्तिदम् विप्_१,६.२८ येषां तु कालसृष्टो ऽसौ पापबिन्दुर् महामते चेतःसु ववृधे चक्रुस् ते न यज्ञेषु मानसम् विप्_१,६.२९ वेदवादांस् तथा वेदान् यज्ञकर्मादिकं च यत् तत् सर्वं निन्दमानास् ते यज्ञव्यासेधकारिणः विप्_१,६.३० प्रवृत्तिमार्गव्युच्छित्तिकारिणो वेदनिन्दकाः दुरात्मानो दुराचारा बभूवुः कुटिलाशयाः विप्_१,६.३१ संसिद्धायां तु वार्तायां प्रजाः सृष्ट्वा प्रजापतिः मर्यादां स्थापयाम् आस यथास्थानं यथागुणम् विप्_१,६.३२ वर्णानाम् आश्रमाणां च धर्मान् धर्मभृतां वर लोकांश् च सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मानुपालिनाम् विप्_१,६.३३ प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् स्थानम् ऐन्द्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्व् अनिवर्तिनाम् विप्_१,६.३४ वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्मनिरतात्मनाम् गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्यानुवर्तिनाम् विप्_१,६.३५ अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम् स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तद् एव गुरुवासिनाम् विप्_१,६.३६ सप्तर्षीणां तु यत् स्थानं स्मृतं तद् वै वनौकसाम् प्राजापत्यं गृहस्थानां ब्राह्मं संन्यासिनां स्मृतम् विप्_१,६.३७ योगिनाम् अमृतं स्थानं यद् विष्णोः परमं पदम् विप्_१,६.३८ एकान्तिनः सदा ब्रह्मध्यायिनो योगिनो हि ये तेषां तत् परमं स्थानं यद् वै पश्यन्ति सूरयः विप्_१,६.३९ गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः विप्_१,६.४० तामिस्रम् अन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ असिपत्रवनं घोरं कालसूत्रम् अवीचिमत् विप्_१,६.४१ विनिन्दकानां वेदस्य यज्ञव्यासेधकारिणाम् स्थानम् एतत् समाख्यातं स्वधर्मत्यागिनश् च ये विप्_१,६.४२ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे षष्ठो ऽध्यायः ]] ततो ऽभिध्यायतस् तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस् तैः करणैः सह क्षेत्रज्ञाः समवर्तन्त गात्रेभ्यस् तस्य धीमतः विप्_१,७.१ ते सर्वे समवर्तन्त ये मया प्राग् उदाहृताः देवाद्याः स्थावरान्ताश् च त्रैगुण्यविषये स्थिताः विप्_१,७.२ एवं भूतानि सृष्टानि चराणि स्थावराणि च विप्_१,७.३ यदास्य ताः प्रजाः सर्वा न व्यवर्धन्त धीमतः तदान्यान् मानसान् पुत्रान् सदृशान् आत्मनो ऽसृजत् विप्_१,७.४ भृगुं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् अङ्गिरसं तथा मरीचिं दक्षम् अत्रिं च वसिष्ठं चैव मानसान् विप्_१,७.५ नव ब्रह्माण इत्य् एते पुराणे निश्चयं गताः विप्_१,७.६ ख्यातिं भूतिं च संभूतिं क्षमां प्रीतिं तथैव च"
1,7,6,26,:1 sannatiṃ ca tathaivorjām anasūyāṃ tathaiva ca,:१ सन्नतिं च तथैवोर्जाम् अनसूयां तथैव च
1,7,6,26,:2 prasūtiṃ ca tataḥ sṛṣṭvā dadau teṣāṃ mahātmanām,:२ प्रसूतिं च ततः सृष्ट्वा ददौ तेषां महात्मनाम्
1,7,6,26,:3 patnyo bhavadhvam ity uktvā teṣām eva tu dattavān,:३ पत्न्यो भवध्वम् इत्य् उक्त्वा तेषाम् एव तु दत्तवान्
1,8,12,27,":4 sanandanādayo ye ca pūrvaṃ sṛṣṭās tu vedhasā na te lokeṣv asajjanta nirapekṣāḥ prajāsu te ViP_1,7.7 sarve te 'bhyāgatajñānā vītarāgā vimatsarāḥ teṣv evaṃ nirapekṣeṣu lokasṛṣṭau mahātmanaḥ brahmaṇo 'bhūn mahān krodhas trailokyadahanakṣamaḥ ViP_1,7.8 tasya krodhasamudbhūtaṃ jvālāmālāvidīpitam brahmaṇo 'bhūt tadā sarvaṃ trailokyam akhilaṃ mune ViP_1,7.9 bhrukuṭīkuṭilāt tasya lalāṭāt krodhadīpitāt samutpannas tadā rudro madhyāhnārkasamaprabhaḥ ardhanārīnaravapuḥ pracaṇḍo 'tiśarīravān ViP_1,7.10 vibhajātmānam ity uktvā taṃ brahmāntardadhe tataḥ ViP_1,7.11 tathokto 'sau dvidhā strītvaṃ puruṣatvaṃ tathākarot bibheda puruṣatvaṃ ca daśadhā caikadhā ca saḥ ViP_1,7.12 saumyāsaumyais tathā śānta(a)śāntaiḥ strītvaṃ ca sa prabhuḥ bibheda bahudhā devaḥ svarūpair asitaiḥ sitaiḥ ViP_1,7.13 tato brahmātmasaṃbhūtaṃ pūrvaṃ svāyambhuvaṃ prabhuḥ ātmānam eva kṛtavān prājāpatye manuṃ dvija ViP_1,7.14 śatarūpāṃ ca tāṃ nārīṃ taponirdhūtakalmaṣām svāyambhuvo manur devaḥ patnītve jagṛhe vibhuḥ ViP_1,7.15 tasmāc ca puruṣād devī śatarūpā vyajāyata priyavratottānapādau prasūtyākūtisaṃjñitam kanyādvayaṃ ca dharmajña rūpaudāryaguṇānvitam ViP_1,7.16 dadau prasūtiṃ dakṣāya ākūtiṃ rucaye purā prajāpatiḥ sa jagrāha tayor jajñe sadakṣiṇaḥ putro yajño mahābhāga dampatyor mithunaṃ tataḥ ViP_1,7.17 yajñasya dakṣiṇāyāṃ tu putrā dvādaśa jajñire yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyambhuve manau ViP_1,7.18 prasūtyāṃ ca tathā dakṣaś catasro viṃśatiṃ tathā sasarja kanyās tāsāṃ tu samyaṅ nāmāni me śṛṇu ViP_1,7.19 śraddhā lakṣmīr dhṛtis tuṣṭir puṣṭir medhā kriyā tathā buddhir lajjā vapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrtis trayodaśī ViP_1,7.20 patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ ViP_1,7.21 khyātiḥ saty atha saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā sannatiś cānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā ViP_1,7.22 bhṛgur bhavo marīciś ca tathā caivāṅgirā muniḥ pulastyaḥ pulahaś caiva kratuś carṣivaras tathā ViP_1,7.23 atrir vasiṣṭho vahniś ca pitaraś ca yathākramam khyātyādyā jagṛhuḥ kanyā munayo munisattama ViP_1,7.24 śraddhā kāmaṃ calā darpaṃ niyamaṃ dhṛtir ātmajam saṃtoṣaṃ ca tathā tuṣṭir lobhaṃ puṣṭir asūyata ViP_1,7.25 medhā śrutaṃ kriyā daṇḍaṃ nayaṃ vinayam eva ca bodhaṃ buddhis tathā lajjā vinayaṃ vapur ātmajam vyavasāyaṃ prajajñe vai kṣemaṃ śāntir asūyata ViP_1,7.26 sukhaṃ siddhir yaśaḥ kīrtir ity ete dharmasūnavaḥ kāmād ratiḥ sutaṃ harṣaṃ dharmapautram asūyata ViP_1,7.27 hiṃsā bhāryā tv adharmasya tayor jajñe tathānṛtam kanyā ca nikṛtis tābhyāṃ bhayaṃ narakam eva ca ViP_1,7.28 māyā ca vedanā caiva mithunaṃ tv idam etayoḥ tayor jajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam ViP_1,7.29 vedanā svasutaṃ cāpi duḥkhaṃ jajñe 'tha rauravāt mṛtyor vyādhijarāśokatṛṣṇākrodhāś ca jajñire ViP_1,7.30 duḥkhottarāḥ smṛtā hy ete sarve cādharmalakṣaṇāḥ naiṣāṃ bhāryāsti putro vā te sarve hy ūrdhvaretasaḥ ViP_1,7.31 raudrāṇy etāni rūpāṇi viṣṇor munivarātmaja nityapralayahetutvaṃ jagato 'sya prayānti vai ViP_1,7.32 dakṣo marīcir atriś ca bhṛgvādyāś ca prajeśvarāḥ jagaty atra mahābhāga nityaṃ sargasya hetavaḥ ViP_1,7.33 manavo manuputrāś ca bhūpā vīryadharāś ca ye sanmārgābhiratāḥ śūrās te nityaṃ sthitikāriṇaḥ ViP_1,7.34 yeyaṃ nityasthitir brahman nityasargas tatheritaḥ nityābhāvaś ca teṣāṃ vai svarūpaṃ mama kathyatām ViP_1,7.35 sargasthitivināśāṃś ca bhagavān madhusūdanaḥ tais tai rūpair acintyātmā karoty avyāhatān vibhuḥ ViP_1,7.36 naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko dvija nityaś ca sarvabhūtānāṃ pralayo 'yaṃ caturvidhaḥ ViP_1,7.37 brāhmo naimittikas tatra yac chete jagataḥ patiḥ prayāti prākṛte caiva brahmāṇḍaṃ prakṛtau layam ViP_1,7.38 jñānād ātyantikaḥ prokto yoginaḥ paramātmani nityaḥ sadaiva jātānāṃ yo vināśo divāniśam ViP_1,7.39 prasūtiḥ prakṛter yā tu sā sṛṣṭiḥ prākṛtā smṛtā dainaṃdinī tathā proktā yāntarapralayād anu ViP_1,7.40 bhūtāny anudinaṃ yatra jāyante munisattama nityasargo hi sa proktaḥ purāṇārthavicakṣaṇaiḥ ViP_1,7.41 evaṃ sarvaśarīreṣu bhagavān bhūtabhāvanaḥ saṃsthitaḥ kurute viṣṇur utpattisthitisaṃyamān ViP_1,7.42 sṛṣṭisthitivināśānāṃ śaktayaḥ sarvadehiṣu vaiṣṇavyaḥ parivartante maitreyāharniśaṃ sadā ViP_1,7.43 guṇatrayamayaṃ hy etad brahmañ chaktitrayaṃ mahat yo 'tiyāti sa yāty eva paraṃ nāvartate punaḥ ViP_1,7.44 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe saptamo 'dhyāyaḥ ]] kathitas tāmasaḥ sargo brahmaṇas te mahāmune rudrasargaṃ pravakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu ViP_1,8.1 kalpādāv ātmanas tulyaṃ sutaṃ pradhyāyatas tataḥ prādur āsīt prabhor aṅke kumāro nīlalohitaḥ ViP_1,8.2 rudan vai susvaraṃ so 'tha dravaṃś ca dvijasattama kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ pratyuvāca ha ViP_1,8.3 nāma dehīti taṃ so 'tha pratyuvāca prajāpatiḥ rudras tvaṃ deva nāmnāsi mā rodīr dhairyam āvaha evam uktaḥ punaḥ so 'tha saptakṛtvo ruroda vai ViP_1,8.4 tato 'nyāni dadau tasmai sapta nāmāni sa prabhuḥ sthānāni caiṣām aṣṭānāṃ patnīḥ putrāṃś ca vai vibhuḥ ViP_1,8.5 bhavaṃ śarvam atheśānaṃ tathā paśupatiṃ dvija bhīmam ugraṃ mahādevam uvāca sa pitāmahaḥ ViP_1,8.6 cakre nāmāny athaitāni sthānāny eṣāṃ cakāra saḥ sūryo jalaṃ mahī vāyur vahnir ākāśam eva ca dīkṣito brāhmaṇaḥ soma ity etās tanavaḥ kramāt ViP_1,8.7 suvarcalā tathaivoṣā vikeśī cāparā śivā svāhā diśas tathā dīkṣā rohiṇī ca yathākramam ViP_1,8.8 sūryādīnāṃ naraśreṣṭha rudrādyair nāmabhiḥ saha patnyaḥ smṛtā mahābhāga tadapatyāni me śṛṇu ViP_1,8.9 yeṣāṃ sūtiprasūtaiś ca idam āpūritaṃ jagat ViP_1,8.10 śanaiścaras tathā śukro lohitāṅgo manojavaḥ skandaḥ svargo 'tha santāno budhaś cānukramāt sutāḥ ViP_1,8.11 evaṃprakāro rudro 'sau satīṃ bhāryām avindata dakṣakopāc ca tatyāja sā satī svaṃ kalevaram ViP_1,8.12 upayeme duhitaraṃ dakṣasyaiva prajāpateḥ",":४ सनन्दनादयो ये च पूर्वं सृष्टास् तु वेधसा न ते लोकेष्व् असज्जन्त निरपेक्षाः प्रजासु ते विप्_१,७.७ सर्वे ते ऽभ्यागतज्ञाना वीतरागा विमत्सराः तेष्व् एवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ महात्मनः ब्रह्मणो ऽभून् महान् क्रोधस् त्रैलोक्यदहनक्षमः विप्_१,७.८ तस्य क्रोधसमुद्भूतं ज्वालामालाविदीपितम् ब्रह्मणो ऽभूत् तदा सर्वं त्रैलोक्यम् अखिलं मुने विप्_१,७.९ भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् क्रोधदीपितात् समुत्पन्नस् तदा रुद्रो मध्याह्नार्कसमप्रभः अर्धनारीनरवपुः प्रचण्डो ऽतिशरीरवान् विप्_१,७.१० विभजात्मानम् इत्य् उक्त्वा तं ब्रह्मान्तर्दधे ततः विप्_१,७.११ तथोक्तो ऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाकरोत् बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः विप्_१,७.१२ सौम्यासौम्यैस् तथा शान्त(अ)शान्तैः स्त्रीत्वं च स प्रभुः बिभेद बहुधा देवः स्वरूपैर् असितैः सितैः विप्_१,७.१३ ततो ब्रह्मात्मसंभूतं पूर्वं स्वायम्भुवं प्रभुः आत्मानम् एव कृतवान् प्राजापत्ये मनुं द्विज विप्_१,७.१४ शतरूपां च तां नारीं तपोनिर्धूतकल्मषाम् स्वायम्भुवो मनुर् देवः पत्नीत्वे जगृहे विभुः विप्_१,७.१५ तस्माच् च पुरुषाद् देवी शतरूपा व्यजायत प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकूतिसंज्ञितम् कन्याद्वयं च धर्मज्ञ रूपौदार्यगुणान्वितम् विप्_१,७.१६ ददौ प्रसूतिं दक्षाय आकूतिं रुचये पुरा प्रजापतिः स जग्राह तयोर् जज्ञे सदक्षिणः पुत्रो यज्ञो महाभाग दम्पत्योर् मिथुनं ततः विप्_१,७.१७ यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे यामा इति समाख्याता देवाः स्वायम्भुवे मनौ विप्_१,७.१८ प्रसूत्यां च तथा दक्षश् चतस्रो विंशतिं तथा ससर्ज कन्यास् तासां तु सम्यङ् नामानि मे शृणु विप्_१,७.१९ श्रद्धा लक्ष्मीर् धृतिस् तुष्टिर् पुष्टिर् मेधा क्रिया तथा बुद्धिर् लज्जा वपुः शान्तिः सिद्धिः कीर्तिस् त्रयोदशी विप्_१,७.२० पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः विप्_१,७.२१ ख्यातिः सत्य् अथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा सन्नतिश् चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा विप्_१,७.२२ भृगुर् भवो मरीचिश् च तथा चैवाङ्गिरा मुनिः पुलस्त्यः पुलहश् चैव क्रतुश् चर्षिवरस् तथा विप्_१,७.२३ अत्रिर् वसिष्ठो वह्निश् च पितरश् च यथाक्रमम् ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तम विप्_१,७.२४ श्रद्धा कामं चला दर्पं नियमं धृतिर् आत्मजम् संतोषं च तथा तुष्टिर् लोभं पुष्टिर् असूयत विप्_१,७.२५ मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयम् एव च बोधं बुद्धिस् तथा लज्जा विनयं वपुर् आत्मजम् व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिर् असूयत विप्_१,७.२६ सुखं सिद्धिर् यशः कीर्तिर् इत्य् एते धर्मसूनवः कामाद् रतिः सुतं हर्षं धर्मपौत्रम् असूयत विप्_१,७.२७ हिंसा भार्या त्व् अधर्मस्य तयोर् जज्ञे तथानृतम् कन्या च निकृतिस् ताभ्यां भयं नरकम् एव च विप्_१,७.२८ माया च वेदना चैव मिथुनं त्व् इदम् एतयोः तयोर् जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् विप्_१,७.२९ वेदना स्वसुतं चापि दुःखं जज्ञे ऽथ रौरवात् मृत्योर् व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश् च जज्ञिरे विप्_१,७.३० दुःखोत्तराः स्मृता ह्य् एते सर्वे चाधर्मलक्षणाः नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा ते सर्वे ह्य् ऊर्ध्वरेतसः विप्_१,७.३१ रौद्राण्य् एतानि रूपाणि विष्णोर् मुनिवरात्मज नित्यप्रलयहेतुत्वं जगतो ऽस्य प्रयान्ति वै विप्_१,७.३२ दक्षो मरीचिर् अत्रिश् च भृग्वाद्याश् च प्रजेश्वराः जगत्य् अत्र महाभाग नित्यं सर्गस्य हेतवः विप्_१,७.३३ मनवो मनुपुत्राश् च भूपा वीर्यधराश् च ये सन्मार्गाभिरताः शूरास् ते नित्यं स्थितिकारिणः विप्_१,७.३४ येयं नित्यस्थितिर् ब्रह्मन् नित्यसर्गस् तथेरितः नित्याभावश् च तेषां वै स्वरूपं मम कथ्यताम् विप्_१,७.३५ सर्गस्थितिविनाशांश् च भगवान् मधुसूदनः तैस् तै रूपैर् अचिन्त्यात्मा करोत्य् अव्याहतान् विभुः विप्_१,७.३६ नैमित्तिकः प्राकृतिकस् तथैवात्यन्तिको द्विज नित्यश् च सर्वभूतानां प्रलयो ऽयं चतुर्विधः विप्_१,७.३७ ब्राह्मो नैमित्तिकस् तत्र यच् छेते जगतः पतिः प्रयाति प्राकृते चैव ब्रह्माण्डं प्रकृतौ लयम् विप्_१,७.३८ ज्ञानाद् आत्यन्तिकः प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि नित्यः सदैव जातानां यो विनाशो दिवानिशम् विप्_१,७.३९ प्रसूतिः प्रकृतेर् या तु सा सृष्टिः प्राकृता स्मृता दैनंदिनी तथा प्रोक्ता यान्तरप्रलयाद् अनु विप्_१,७.४० भूतान्य् अनुदिनं यत्र जायन्ते मुनिसत्तम नित्यसर्गो हि स प्रोक्तः पुराणार्थविचक्षणैः विप्_१,७.४१ एवं सर्वशरीरेषु भगवान् भूतभावनः संस्थितः कुरुते विष्णुर् उत्पत्तिस्थितिसंयमान् विप्_१,७.४२ सृष्टिस्थितिविनाशानां शक्तयः सर्वदेहिषु वैष्णव्यः परिवर्तन्ते मैत्रेयाहर्निशं सदा विप्_१,७.४३ गुणत्रयमयं ह्य् एतद् ब्रह्मञ् छक्तित्रयं महत् यो ऽतियाति स यात्य् एव परं नावर्तते पुनः विप्_१,७.४४ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे सप्तमो ऽध्यायः ]] कथितस् तामसः सर्गो ब्रह्मणस् ते महामुने रुद्रसर्गं प्रवक्ष्यामि तन् मे निगदतः शृणु विप्_१,८.१ कल्पादाव् आत्मनस् तुल्यं सुतं प्रध्यायतस् ततः प्रादुर् आसीत् प्रभोर् अङ्के कुमारो नीललोहितः विप्_१,८.२ रुदन् वै सुस्वरं सो ऽथ द्रवंश् च द्विजसत्तम किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह विप्_१,८.३ नाम देहीति तं सो ऽथ प्रत्युवाच प्रजापतिः रुद्रस् त्वं देव नाम्नासि मा रोदीर् धैर्यम् आवह एवम् उक्तः पुनः सो ऽथ सप्तकृत्वो रुरोद वै विप्_१,८.४ ततो ऽन्यानि ददौ तस्मै सप्त नामानि स प्रभुः स्थानानि चैषाम् अष्टानां पत्नीः पुत्रांश् च वै विभुः विप्_१,८.५ भवं शर्वम् अथेशानं तथा पशुपतिं द्विज भीमम् उग्रं महादेवम् उवाच स पितामहः विप्_१,८.६ चक्रे नामान्य् अथैतानि स्थानान्य् एषां चकार सः सूर्यो जलं मही वायुर् वह्निर् आकाशम् एव च दीक्षितो ब्राह्मणः सोम इत्य् एतास् तनवः क्रमात् विप्_१,८.७ सुवर्चला तथैवोषा विकेशी चापरा शिवा स्वाहा दिशस् तथा दीक्षा रोहिणी च यथाक्रमम् विप्_१,८.८ सूर्यादीनां नरश्रेष्ठ रुद्राद्यैर् नामभिः सह पत्न्यः स्मृता महाभाग तदपत्यानि मे शृणु विप्_१,८.९ येषां सूतिप्रसूतैश् च इदम् आपूरितं जगत् विप्_१,८.१० शनैश्चरस् तथा शुक्रो लोहिताङ्गो मनोजवः स्कन्दः स्वर्गो ऽथ सन्तानो बुधश् चानुक्रमात् सुताः विप्_१,८.११ एवंप्रकारो रुद्रो ऽसौ सतीं भार्याम् अविन्दत दक्षकोपाच् च तत्याज सा सती स्वं कलेवरम् विप्_१,८.१२ उपयेमे दुहितरं दक्षस्यैव प्रजापतेः"
1,9,110,28,"himavadduhitā sābhūn menāyāṃ dvijasattama upayeme punaś comām ananyāṃ bhagavān bhavaḥ ViP_1,8.13 devau dhātṛvidhātārau bhṛgoḥ khyātir asūyata śriyaṃ ca devadevasya patnī nārāyaṇasya yā ViP_1,8.14 kṣīrābdhau śrīḥ samutpannā śrūyate 'mṛtamanthane bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannety etad āha kathaṃ bhavān ViP_1,8.15 nityaivaiṣā jaganmātā viṣṇoḥ śrīr anapāyinī yathā sarvagato viṣṇus tathaiveyaṃ dvijottama ViP_1,8.16 artho viṣṇur iyaṃ vāṇī nītir eṣā nayo hariḥ bodho viṣṇur iyaṃ buddhir dharmo 'sau satkriyā tv iyam ViP_1,8.17 sraṣṭā viṣṇur iyaṃ sṛṣṭiḥ śrīr bhūmir bhūdharo hariḥ saṃtoṣo bhagavāṃl lakṣmīs tuṣṭir maitreya śāśvatī ViP_1,8.18 icchā śrīr bhagavān kāmo yajño 'sau dakṣiṇā tu sā ājyāhutir asau devī puroḍāśo janārdanaḥ ViP_1,8.19 patnīśālā mune lakṣmīḥ prāgvaṃśo madhusūdanaḥ citir lakṣmīr harir yūpa idhmā śrīr bhagavān kuśaḥ ViP_1,8.20 sāmasvarūpī bhagavān udgītiḥ kamalālayā svāhā lakṣmīr jagannātho vāsudevo hutāśanaḥ ViP_1,8.21 śaṃkaro bhagavāñ chaurir gaurī lakṣmīr dvijottama maitreya keśavaḥ sūryas tatprabhā kamalālayā ViP_1,8.22 viṣṇuḥ pitṛgaṇaḥ padmā svadhā śāśvatapuṣṭidā dyauḥ śrīḥ sarvātmako viṣṇur avakāśo 'tivistaraḥ ViP_1,8.23 śaśāṅkaḥ śrīdharaḥ kāntiḥ śrīs tasyaivānapāyinī dhṛtir lakṣmīr jagacceṣṭā vāyuḥ sarvatrago hariḥ ViP_1,8.24 jaladhir dvija govindas tadvelā śrīr mahāmate lakṣmīsvarūpam indrāṇī devendro madhusūdanaḥ ViP_1,8.25 yamaś cakradharaḥ sākṣād dhūmorṇā kamalālayā ṛddhiḥ śrīḥ śrīdharo devaḥ svayam eva dhaneśvaraḥ ViP_1,8.26 gaurī lakṣmīr mahābhāgā keśavo varuṇaḥ svayam śrīr devasenā viprendra devasenāpatir hariḥ ViP_1,8.27 avaṣṭambho gadāpāṇiḥ śaktir lakṣmīr dvijottama kāṣṭhā lakṣmīr nimeṣo 'sau muhūrto 'sau kalā tu sā ViP_1,8.28 jyotsnā lakṣmīḥ pradīpo 'sau sarvaḥ sarveśvaro hariḥ latābhūtā jaganmātā śrīr viṣṇur drumasaṃsthitiḥ ViP_1,8.29 vibhāvarī śrīr divaso devaś cakragadādharaḥ varaprado varo viṣṇur vadhūḥ padmavanālayā ViP_1,8.30 nadasvarūpī bhagavāñ śrīr nadīrūpasaṃsthitā dhvajaś ca puṇḍarīkākṣaḥ patākā kamalālayā ViP_1,8.31 tṛṣṇā lakṣmīr jagatsvāmī lobho nārāyaṇaḥ paraḥ ratirāgau ca dharmajña lakṣmīr govinda eva ca ViP_1,8.32 kiṃ vātra bahunoktena saṃkṣepeṇedam ucyate ViP_1,8.33 devatiryaṅmanuṣyeṣu puṃnāmni bhagavān hariḥ strīnāmni lakṣmīr maitreya nānayor vidyate param ViP_1,8.34 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ ]] idaṃ ca śṛṇu maitreya yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā śrīsaṃbaddhaṃ mayāpy etac śrutam āsīn marīcitaḥ ViP_1,9.1 durvāsāḥ śaṃkarasyāṃśaś cacāra pṛthivīm imām sa dadarśa srajaṃ divyām ṛṣir vidyādharīkare ViP_1,9.2 saṃtānakānām akhilaṃ yasyā gandhena vāsitam atisevyam abhūd brahman tad vanaṃ vanacāriṇām ViP_1,9.3 unmattavratadhṛg vipraḥ sa dṛṣṭvā śobhanāṃ srajam tāṃ yayāce varārohāṃ vidyādharavadhūṃ tataḥ ViP_1,9.4 yācitā tena tanvaṅgī mālāṃ vidyādharāṅganā dadau tasmai viśālākṣī sādaraṃ praṇipatya tam ViP_1,9.5 tām ādāyātmano mūrdhni srajam unmattarūpadhṛk kṛtvā sa vipro maitreya paribabhrāma medinīm ViP_1,9.6 sa dadarśa samāyāntam unmattairāvatasthitam trailokyādhipatiṃ devaṃ saha devaiḥ śacīpatim ViP_1,9.7 tām ātmanaḥ sa śirasaḥ srajam unmattaṣaṭpadām ādāyāmararājāya cikṣeponmattavan muniḥ ViP_1,9.8 gṛhītvāmararājena srag airāvatamūrdhani nyastā rarāja kailāsaśikhare jāhnavī yathā ViP_1,9.9 madāndhakāritākṣo 'sau gandhākṛṣṭena vāraṇaḥ kareṇāghrāya cikṣepa tāṃ srajaṃ dharaṇītale ViP_1,9.10 tataś cukrodha bhagavān durvāsā munisattamaḥ maitreya devarājānaṃ kruddhaś caitad uvāca ha ViP_1,9.11 aiśvaryamadaduṣṭātmann atistabdho 'si vāsava śriyo dhāma srajaṃ yas tvaṃ maddattāṃ nābhinandasi ViP_1,9.12 prasāda iti noktaṃ te praṇipātapuraḥsaram harṣotphullakapolena na cāpi śirasā dhṛtā ViP_1,9.13 mayā dattām imāṃ mālāṃ yasmān na bahu manyase trailokyaśrīr ato mūḍha vināśam upayāsyati ViP_1,9.14 māṃ manyate 'nyaiḥ sadṛśaṃ nūnaṃ śakra bhavān dvijaiḥ ato 'vamānam asmāsu māninā bhavatā kṛtam ViP_1,9.15 maddattā bhavatā yasmāt kṣiptā mālā mahītale tasmāt praṇaṣṭalakṣmīkaṃ trailokyaṃ te bhaviṣyati ViP_1,9.16 yasya saṃjātakopasya bhayam eti carācaram taṃ tvaṃ mām atigarveṇa devarājāvamanyase ViP_1,9.17 mahendro vāraṇaskandhād avatīrya tvarānvitaḥ prasādayām āsa muniṃ durvāsasam akalmaṣam ViP_1,9.18 prasādyamānaḥ sa tadā praṇipātapuraḥsaram pratyuvāca sahasrākṣaṃ durvāsā munisattamaḥ ViP_1,9.19 nāhaṃ kṛpāluhṛdayo na ca māṃ bhajate kṣamā anye te munayaḥ śakra durvāsasam avehi mām ViP_1,9.20 gautamādibhir anyais tvaṃ garvam āpādito mudhā akṣāntisārasarvasvaṃ durvāsasam avehi mām ViP_1,9.21 vasiṣṭhādyair dayāsāraiḥ stotraṃ kurvadbhir uccakaiḥ garvaṃ gato 'si yenaivaṃ mām apy adyāvamanyase ViP_1,9.22 jvalajjaṭākalāpasya bhṛkuṭīkuṭilaṃ mukham nirīkṣya kas tribhuvane mama yo na gato bhayam ViP_1,9.23 nāhaṃ kṣamiṣye bahunā kim uktena śatakrato viḍambanām imāṃ bhūyaḥ karoṣy anunayātmikām ViP_1,9.24 ity uktvā prayayau vipro devarājo 'pi taṃ punaḥ āruhyairāvataṃ brahman prayayāv amarāvatīm ViP_1,9.25 tataḥprabhṛti niḥśrīkaṃ saśakraṃ bhuvanatrayam maitreyāsīd apadhvastaṃ saṃkṣīṇauṣadhivīrudham ViP_1,9.26 na yajñāḥ saṃpravartante na tapasyanti tāpasāḥ na ca dānādidharmeṣu manaś cakre tadā janaḥ ViP_1,9.27 niḥsattvāḥ sakalā lokā lobhādyupahatendriyāḥ svalpe 'pi hi babhūvus te sābhilāṣā dvijottama ViP_1,9.28 yataḥ sattvaṃ tato lakṣmīḥ sattvaṃ bhūtyanusāri ca niḥśrīkāṇāṃ kutaḥ sattvaṃ vinā tena guṇāḥ kutaḥ ViP_1,9.29 balaśauryādyabhāvaś ca puruṣāṇāṃ guṇair vinā laṅghanīyaḥ samastasya balaśauryavivarjitaḥ bhavaty apadhvastamatir laṅghitaḥ prathitaḥ pumān ViP_1,9.30 evam atyantaniḥśrīke trailokye sattvavarjite devān prati balodyogaṃ cakrur daiteyadānavāḥ ViP_1,9.31 lobhābhibhūtā niḥśrīkā daityāḥ sattvavivarjitāḥ śriyā vihīnair niḥsattvair devaiś cakrus tato raṇam ViP_1,9.32 vijitās tridaśā daityair indrādyāḥ śaraṇaṃ yayuḥ pitāmahaṃ mahābhāgaṃ hutāśanapurogamāḥ ViP_1,9.33 yathāvat kathito devair brahmā prāha tataḥ surān parāvareśaṃ śaraṇaṃ vrajadhvam asurārdanam ViP_1,9.34 utpattisthitināśānām ahetuṃ hetum īśvaram prajāpatipatiṃ viṣṇum anantam aparājitam ViP_1,9.35 pradhānapuṃsor ajayoḥ kāraṇaṃ kāryabhūtayoḥ praṇatārtiharaṃ viṣṇuṃ sa vaḥ śreyo vidhāsyati ViP_1,9.36 evam uktvā surān sarvān brahmā lokapitāmahaḥ kṣīrodasyottaraṃ tīraṃ tair eva sahito yayau ViP_1,9.37 sa gatvā tridaśaiḥ sarvaiḥ samavetaḥ pitāmahaḥ tuṣṭāva vāgbhir iṣṭābhiḥ parāvarapatiṃ harim ViP_1,9.38 namāmi sarvaṃ sarveśam anantam ajam avyayam lokadhāmadharādhāram aprakāśam abhedinam ViP_1,9.39 nārāyaṇam aṇīyāṃsam aśeṣāṇām aṇīyasām samastānāṃ gariṣṭhaṃ ca bhūrādīnāṃ garīyasām ViP_1,9.40 yatra sarvaṃ yataḥ sarvam utpannaṃ matpuraḥsaram sarvabhūtaś ca yo devaḥ parāṇām api yaḥ paraḥ ViP_1,9.41 paraḥ parasmāt puruṣāt paramātmasvarūpadhṛk yogibhiś cintyate yo 'sau muktihetor mumukṣubhiḥ ViP_1,9.42 sattvādayo na santīśe yatra ca prākṛtā guṇāḥ sa śuddhaḥ sarvaśuddhebhyaḥ pumān ādyaḥ prasīdatu ViP_1,9.43 kalākāṣṭhānimeṣādi kālasūtrasya gocare yasya śaktir na śuddhasya prasīdatu sa no hariḥ ViP_1,9.44 procyate parameśo hi yaḥ śuddho 'py upacārataḥ prasīdatu sa no viṣṇur ātmā yaḥ sarvadehinām ViP_1,9.45 yaḥ kāraṇaṃ ca kāryaṃ ca kāraṇasyāpi kāraṇam kāryasyāpi ca yaḥ kāryaṃ prasīdatu sa no hariḥ ViP_1,9.46 kāryakāryasya yat kāryaṃ tatkāryasyāpi yaḥ svayam tatkāryakāryabhūto yas tataś ca praṇato 'smi tam ViP_1,9.47 kāraṇaṃ kāraṇasyāpi tasya kāraṇakāraṇam tatkāraṇānāṃ hetuṃ taṃ praṇato 'smi sureśvaram ViP_1,9.48 bhoktāraṃ bhojyabhūtaṃ ca sraṣṭāraṃ sṛjyam eva ca kāryakartṛsvarūpaṃ taṃ praṇato 'smi paraṃ padam ViP_1,9.49 viśuddhabodhavan nityam ajam akṣayam avyayam avyaktam avikāraṃ yat tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ViP_1,9.50 na sthūlaṃ na ca sūkṣmaṃ yan na viśeṣaṇagocaram tat padaṃ paramaṃ viṣṇoḥ praṇamāmi sadāmalam ViP_1,9.51 yasyāyutāyutāṃśāṃśe viśvaśaktir iyaṃ sthitā parabrahmasvarūpasya praṇamāmi tam avyayam ViP_1,9.52 yan na devā na munayo na cāhaṃ na ca śaṃkaraḥ jānanti parameśasya tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ViP_1,9.53 yad yoginaḥ sadodyuktāḥ puṇyapāpakṣaye 'kṣayam paśyanti praṇave cintyaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ViP_1,9.54 śaktayo yasya devasya brahmaviṣṇuśivātmikāḥ bhavanty abhūtapūrvasya tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ViP_1,9.55 sarveśa sarvabhūtātman sarva sarvāśrayācyuta prasīda viṣṇo bhaktānāṃ vraja no dṛṣṭigocaram ViP_1,9.56 ity udīritam ākarṇya brahmaṇas tridaśās tataḥ praṇamyocuḥ prasīdeti vraja no dṛṣṭigocaram ViP_1,9.57 yan nāyaṃ bhagavān brahmā jānāti paramaṃ padam taṃ natāḥ smo jagaddhāma tava sarvagatācyuta ViP_1,9.58 ity ante vacasas teṣāṃ devānāṃ brahmaṇas tathā ūcur devarṣayaḥ sarve bṛhaspatipurogamāḥ ViP_1,9.59 ādyo yajñaḥ pumān īḍyo yaḥ pūrveṣāṃ ca pūrvajaḥ taṃ natāḥ smo jagatsraṣṭuḥ sraṣṭāram aviśeṣaṇam ViP_1,9.60 bhagavan bhūtabhavyeśa yajñamūrtidharāvyaya prasīda praṇatānāṃ tvaṃ sarveṣāṃ dehi darśanam ViP_1,9.61 eṣa brahmā tathaivāyaṃ saha rudrais trilocanaḥ sarvādityaiḥ samaṃ pūṣā pāvako 'yaṃ sahāgnibhiḥ ViP_1,9.62 aśvinau vasavaś ceme sarve caite marudgaṇāḥ sādhyā viśve tathā devā devendraś cāyam īśvaraḥ ViP_1,9.63 praṇāmapravaṇā nātha daityasainyaparājitāḥ śaraṇaṃ tvām anuprāptāḥ samastā devatāgaṇāḥ ViP_1,9.64 evaṃ saṃstūyamānas tu bhagavāñ chaṅkhacakradhṛk jagāma darśanaṃ teṣāṃ maitreya parameśvaraḥ ViP_1,9.65 taṃ dṛṣṭvā te tadā devāḥ śaṅkhacakragadādharam apūrvarūpasaṃsthānaṃ tejasāṃ rāśim ūrjitam ViP_1,9.66 praṇamya praṇatāḥ pūrvaṃ saṃkṣobhastimitekṣaṇāḥ tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣaṃ pitāmahapurogamāḥ ViP_1,9.67 namo namas te viśveśa tvaṃ brahmā tvaṃ pinākadhṛk indras tvam agniḥ pavano varuṇaḥ savitā yamaḥ vasavo marutaḥ sādhyā viśvedevagaṇā bhavān ViP_1,9.68 yo 'yaṃ tavāgato deva samīpaṃ devatāgaṇaḥ sa tvam eva jagatsraṣṭā yataḥ sarvagato bhavān ViP_1,9.69 tvaṃ yajñas tvaṃ vaṣaṭkāras tvam oṅkāraḥ prajāpatiḥ vettā vedyaṃ ca sarvātmaṃs tvanmayaṃ cākhilaṃ jagat ViP_1,9.70 tvām ārtāḥ śaraṇaṃ viṣṇo prayātā daityanirjitāḥ vayaṃ prasīda sarvātmaṃs tejasāpyāyayasva naḥ ViP_1,9.71 tāvad ārtis tathā vāñchā tāvan mohas tathāsukham yāvan nāyāti śaraṇaṃ tvām aśeṣāghanāśanam ViP_1,9.72 tvaṃ prasādaṃ prasannātman prapannānāṃ kuruṣva naḥ tejasāṃ nātha sarveṣāṃ svaśaktyāpyāyanaṃ kuru ViP_1,9.73 evaṃ saṃstūyamānas tu praṇatair amarair hariḥ prasannadṛṣṭir bhagavān idam āha sa viśvakṛt ViP_1,9.74 tejaso bhavatāṃ devāḥ kariṣyāmy upabṛṃhaṇam vadāmy ahaṃ yat kriyatāṃ bhavadbhis tad idaṃ surāḥ ViP_1,9.75 ānīya sahitā daityaiḥ kṣīrābdhau sakalauṣadhīḥ manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukim mathyatām amṛtaṃ devāḥ sahāye mayy avasthite ViP_1,9.76 sāmapūrvaṃ ca daiteyās tatra sāhāyyakarmaṇi sāmānyaphalabhoktāro yūyaṃ vācyā bhaviṣyatha ViP_1,9.77 mathyamāne ca tatrābdhau yat samutpadyate 'mṛtam tatpānād balino yūyam amarāś ca bhaviṣyatha ViP_1,9.78 tathā cāhaṃ kariṣyāmi te yathā tridaśadviṣaḥ na prāpsyanty amṛtaṃ devāḥ kevalaṃ kleśabhāginaḥ ViP_1,9.79 ity uktā devadevena sarva eva tataḥ surāḥ saṃdhānam asuraiḥ kṛtvā yatnavanto 'mṛte 'bhavan ViP_1,9.80 nānauṣadhīḥ samānīya devadaiteyadānavāḥ kṣiptvā kṣīrābdhipayasi śaradabhrāmalatviṣi ViP_1,9.81 manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā ca vāsukim tato mathitum ārabdhā maitreya tarasāmṛtam ViP_1,9.82 vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ kṛtāḥ kṛṣṇena vāsuker daityāḥ pūrvakāye niveśitāḥ ViP_1,9.83 te tasya phaṇaniḥśvāsavahnināpahatatviṣaḥ nistejaso 'surāḥ sarve babhūvur amitadyute ViP_1,9.84 tenaiva mukhaniḥśvāsavāyunāstabalāhakaiḥ pucchapradeśe varṣadbhis tadā cāpyāyitāḥ surāḥ ViP_1,9.85 kṣīrodamadhye bhagavān kūrmarūpī svayaṃ hariḥ mandarādrer adhiṣṭhānaṃ bhramato 'bhūn mahāmune ViP_1,9.86 rūpeṇānyena devānāṃ madhye cakragadādharaḥ cakarṣa nāgarājānaṃ daityamadhye 'pareṇa ca ViP_1,9.87 upary ākrāntavāñ chailaṃ bṛhadrūpeṇa keśavaḥ tathāpareṇa maitreya yan na dṛṣṭaṃ surāsuraiḥ ViP_1,9.88 tejasā nāgarājānaṃ tathāpyāyitavān hariḥ anyena tejasā devān upabṛṃhitavān vibhuḥ ViP_1,9.89 mathyamāne tatas tasmin kṣīrābdhau devadānavaiḥ havirdhāmābhavat pūrvaṃ surabhiḥ surapūjitā ViP_1,9.90 jagmur mudaṃ tato devā dānavāś ca mahāmune vyākṣiptacetasaś caiva babhūvuḥ stimitekṣaṇāḥ ViP_1,9.91 kim etad iti siddhānāṃ divi cintayatāṃ tataḥ babhūva vāruṇī devī madāghūrṇitalocanā ViP_1,9.92 kṛtāvartāt tatas tasmāt kṣīrodād vāsayañ jagat gandhena pārijāto 'bhūd devastrīnandanas taruḥ ViP_1,9.93 rūpaudāryaguṇopetas tataś cāpsarasāṃ gaṇaḥ kṣīrodadheḥ samutpanno maitreya paramādbhutaḥ ViP_1,9.94 tataḥ śītāṃśur abhavaj jagṛhe taṃ maheśvaraḥ jagṛhuś ca viṣaṃ nāgāḥ kṣīrodābdhisamutthitam ViP_1,9.95 tato dhanvantarir devaḥ śvetāmbaradharaḥ svayam bibhratkamaṇḍaluṃ pūrṇam amṛtasya samutthitaḥ ViP_1,9.96 tataḥ svasthamanaskās te sarve daiteyadānavāḥ babhūvur muditāḥ sadyo maitreya munibhiḥ saha ViP_1,9.97 tataḥ sphuratkāntimatī vikāsikamale sthitā śrīr devī payasas tasmād utthitā dhṛtapaṅkajā ViP_1,9.98 tāṃ tuṣṭuvur mudā yuktāḥ śrīsūktena maharṣayaḥ ViP_1,9.99 viśvāvasumukhās tasyā gandharvāḥ purato jaguḥ ghṛtācīpramukhā brahman nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ ViP_1,9.100 gaṅgādyāḥ saritas toyaiḥ snānārtham upatasthire diggajā hemapātrastham ādāya vimalaṃ jalam snāpayāṃ cakrire devīṃ sarvalokamaheśvarīm ViP_1,9.101 kṣīrodo rūpadhṛk tasyai mālām amlānapaṅkajām dadau vibhūṣaṇāny aṅge viśvakarmā cakāra ha ViP_1,9.102 divyamālyāmbaradharā snātā bhūṣaṇabhūṣitā paśyatāṃ sarvadevānāṃ yayau vakṣaḥsthalaṃ hareḥ ViP_1,9.103 tato 'valokitā devā harivakṣaḥsthalasthayā lakṣmyā maitreya sahasā parāṃ nirvṛtim āgatāḥ ViP_1,9.104 udvegaṃ paramaṃ jagmur daityā viṣṇuparāṅmukhāḥ tyaktā lakṣmyā mahābhāga vipracittipurogamāḥ ViP_1,9.105 tatas te jagṛhur daityā dhanvantarikare sthitam kamaṇḍaluṃ mahāvīryā yatrāste tad dvijāmṛtam ViP_1,9.106 māyayā mohayitvā tān viṣṇuḥ strīrūpam āsthitaḥ dānavebhyas tad ādāya devebhyaḥ pradadau vibhuḥ ViP_1,9.107 tataḥ papuḥ suragaṇāḥ śakrādyās tat tadāmṛtam udyatāyudhanistriṃśā daityās tāṃś ca samabhyayuḥ ViP_1,9.108 pīte 'mṛte ca balibhir devair daityacamūs tadā vadhyamānā diśo bheje pātālaṃ ca viveśa vai ViP_1,9.109 tato devā mudā yuktāḥ śaṅkhacakragadādharam praṇipatya yathāpūrvam aśāsaṃs tat triviṣṭapam ViP_1,9.110 devadeve gate tasmin vāsudeveśvaraṃ harim","हिमवद्दुहिता साभून् मेनायां द्विजसत्तम उपयेमे पुनश् चोमाम् अनन्यां भगवान् भवः विप्_१,८.१३ देवौ धातृविधातारौ भृगोः ख्यातिर् असूयत श्रियं च देवदेवस्य पत्नी नारायणस्य या विप्_१,८.१४ क्षीराब्धौ श्रीः समुत्पन्ना श्रूयते ऽमृतमन्थने भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्नेत्य् एतद् आह कथं भवान् विप्_१,८.१५ नित्यैवैषा जगन्माता विष्णोः श्रीर् अनपायिनी यथा सर्वगतो विष्णुस् तथैवेयं द्विजोत्तम विप्_१,८.१६ अर्थो विष्णुर् इयं वाणी नीतिर् एषा नयो हरिः बोधो विष्णुर् इयं बुद्धिर् धर्मो ऽसौ सत्क्रिया त्व् इयम् विप्_१,८.१७ स्रष्टा विष्णुर् इयं सृष्टिः श्रीर् भूमिर् भूधरो हरिः संतोषो भगवांल् लक्ष्मीस् तुष्टिर् मैत्रेय शाश्वती विप्_१,८.१८ इच्छा श्रीर् भगवान् कामो यज्ञो ऽसौ दक्षिणा तु सा आज्याहुतिर् असौ देवी पुरोडाशो जनार्दनः विप्_१,८.१९ पत्नीशाला मुने लक्ष्मीः प्राग्वंशो मधुसूदनः चितिर् लक्ष्मीर् हरिर् यूप इध्मा श्रीर् भगवान् कुशः विप्_१,८.२० सामस्वरूपी भगवान् उद्गीतिः कमलालया स्वाहा लक्ष्मीर् जगन्नाथो वासुदेवो हुताशनः विप्_१,८.२१ शंकरो भगवाञ् छौरिर् गौरी लक्ष्मीर् द्विजोत्तम मैत्रेय केशवः सूर्यस् तत्प्रभा कमलालया विप्_१,८.२२ विष्णुः पितृगणः पद्मा स्वधा शाश्वतपुष्टिदा द्यौः श्रीः सर्वात्मको विष्णुर् अवकाशो ऽतिविस्तरः विप्_१,८.२३ शशाङ्कः श्रीधरः कान्तिः श्रीस् तस्यैवानपायिनी धृतिर् लक्ष्मीर् जगच्चेष्टा वायुः सर्वत्रगो हरिः विप्_१,८.२४ जलधिर् द्विज गोविन्दस् तद्वेला श्रीर् महामते लक्ष्मीस्वरूपम् इन्द्राणी देवेन्द्रो मधुसूदनः विप्_१,८.२५ यमश् चक्रधरः साक्षाद् धूमोर्णा कमलालया ऋद्धिः श्रीः श्रीधरो देवः स्वयम् एव धनेश्वरः विप्_१,८.२६ गौरी लक्ष्मीर् महाभागा केशवो वरुणः स्वयम् श्रीर् देवसेना विप्रेन्द्र देवसेनापतिर् हरिः विप्_१,८.२७ अवष्टम्भो गदापाणिः शक्तिर् लक्ष्मीर् द्विजोत्तम काष्ठा लक्ष्मीर् निमेषो ऽसौ मुहूर्तो ऽसौ कला तु सा विप्_१,८.२८ ज्योत्स्ना लक्ष्मीः प्रदीपो ऽसौ सर्वः सर्वेश्वरो हरिः लताभूता जगन्माता श्रीर् विष्णुर् द्रुमसंस्थितिः विप्_१,८.२९ विभावरी श्रीर् दिवसो देवश् चक्रगदाधरः वरप्रदो वरो विष्णुर् वधूः पद्मवनालया विप्_१,८.३० नदस्वरूपी भगवाञ् श्रीर् नदीरूपसंस्थिता ध्वजश् च पुण्डरीकाक्षः पताका कमलालया विप्_१,८.३१ तृष्णा लक्ष्मीर् जगत्स्वामी लोभो नारायणः परः रतिरागौ च धर्मज्ञ लक्ष्मीर् गोविन्द एव च विप्_१,८.३२ किं वात्र बहुनोक्तेन संक्षेपेणेदम् उच्यते विप्_१,८.३३ देवतिर्यङ्मनुष्येषु पुंनाम्नि भगवान् हरिः स्त्रीनाम्नि लक्ष्मीर् मैत्रेय नानयोर् विद्यते परम् विप्_१,८.३४ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे ऽष्टमो ऽध्यायः ]] इदं च शृणु मैत्रेय यत् पृष्टो ऽहम् इह त्वया श्रीसंबद्धं मयाप्य् एतच् श्रुतम् आसीन् मरीचितः विप्_१,९.१ दुर्वासाः शंकरस्यांशश् चचार पृथिवीम् इमाम् स ददर्श स्रजं दिव्याम् ऋषिर् विद्याधरीकरे विप्_१,९.२ संतानकानाम् अखिलं यस्या गन्धेन वासितम् अतिसेव्यम् अभूद् ब्रह्मन् तद् वनं वनचारिणाम् विप्_१,९.३ उन्मत्तव्रतधृग् विप्रः स दृष्ट्वा शोभनां स्रजम् तां ययाचे वरारोहां विद्याधरवधूं ततः विप्_१,९.४ याचिता तेन तन्वङ्गी मालां विद्याधराङ्गना ददौ तस्मै विशालाक्षी सादरं प्रणिपत्य तम् विप्_१,९.५ ताम् आदायात्मनो मूर्ध्नि स्रजम् उन्मत्तरूपधृक् कृत्वा स विप्रो मैत्रेय परिबभ्राम मेदिनीम् विप्_१,९.६ स ददर्श समायान्तम् उन्मत्तैरावतस्थितम् त्रैलोक्याधिपतिं देवं सह देवैः शचीपतिम् विप्_१,९.७ ताम् आत्मनः स शिरसः स्रजम् उन्मत्तषट्पदाम् आदायामरराजाय चिक्षेपोन्मत्तवन् मुनिः विप्_१,९.८ गृहीत्वामरराजेन स्रग् ऐरावतमूर्धनि न्यस्ता रराज कैलासशिखरे जाह्नवी यथा विप्_१,९.९ मदान्धकारिताक्षो ऽसौ गन्धाकृष्टेन वारणः करेणाघ्राय चिक्षेप तां स्रजं धरणीतले विप्_१,९.१० ततश् चुक्रोध भगवान् दुर्वासा मुनिसत्तमः मैत्रेय देवराजानं क्रुद्धश् चैतद् उवाच ह विप्_१,९.११ ऐश्वर्यमददुष्टात्मन्न् अतिस्तब्धो ऽसि वासव श्रियो धाम स्रजं यस् त्वं मद्दत्तां नाभिनन्दसि विप्_१,९.१२ प्रसाद इति नोक्तं ते प्रणिपातपुरःसरम् हर्षोत्फुल्लकपोलेन न चापि शिरसा धृता विप्_१,९.१३ मया दत्ताम् इमां मालां यस्मान् न बहु मन्यसे त्रैलोक्यश्रीर् अतो मूढ विनाशम् उपयास्यति विप्_१,९.१४ मां मन्यते ऽन्यैः सदृशं नूनं शक्र भवान् द्विजैः अतो ऽवमानम् अस्मासु मानिना भवता कृतम् विप्_१,९.१५ मद्दत्ता भवता यस्मात् क्षिप्ता माला महीतले तस्मात् प्रणष्टलक्ष्मीकं त्रैलोक्यं ते भविष्यति विप्_१,९.१६ यस्य संजातकोपस्य भयम् एति चराचरम् तं त्वं माम् अतिगर्वेण देवराजावमन्यसे विप्_१,९.१७ महेन्द्रो वारणस्कन्धाद् अवतीर्य त्वरान्वितः प्रसादयाम् आस मुनिं दुर्वाससम् अकल्मषम् विप्_१,९.१८ प्रसाद्यमानः स तदा प्रणिपातपुरःसरम् प्रत्युवाच सहस्राक्षं दुर्वासा मुनिसत्तमः विप्_१,९.१९ नाहं कृपालुहृदयो न च मां भजते क्षमा अन्ये ते मुनयः शक्र दुर्वाससम् अवेहि माम् विप्_१,९.२० गौतमादिभिर् अन्यैस् त्वं गर्वम् आपादितो मुधा अक्षान्तिसारसर्वस्वं दुर्वाससम् अवेहि माम् विप्_१,९.२१ वसिष्ठाद्यैर् दयासारैः स्तोत्रं कुर्वद्भिर् उच्चकैः गर्वं गतो ऽसि येनैवं माम् अप्य् अद्यावमन्यसे विप्_१,९.२२ ज्वलज्जटाकलापस्य भृकुटीकुटिलं मुखम् निरीक्ष्य कस् त्रिभुवने मम यो न गतो भयम् विप्_१,९.२३ नाहं क्षमिष्ये बहुना किम् उक्तेन शतक्रतो विडम्बनाम् इमां भूयः करोष्य् अनुनयात्मिकाम् विप्_१,९.२४ इत्य् उक्त्वा प्रययौ विप्रो देवराजो ऽपि तं पुनः आरुह्यैरावतं ब्रह्मन् प्रययाव् अमरावतीम् विप्_१,९.२५ ततःप्रभृति निःश्रीकं सशक्रं भुवनत्रयम् मैत्रेयासीद् अपध्वस्तं संक्षीणौषधिवीरुधम् विप्_१,९.२६ न यज्ञाः संप्रवर्तन्ते न तपस्यन्ति तापसाः न च दानादिधर्मेषु मनश् चक्रे तदा जनः विप्_१,९.२७ निःसत्त्वाः सकला लोका लोभाद्युपहतेन्द्रियाः स्वल्पे ऽपि हि बभूवुस् ते साभिलाषा द्विजोत्तम विप्_१,९.२८ यतः सत्त्वं ततो लक्ष्मीः सत्त्वं भूत्यनुसारि च निःश्रीकाणां कुतः सत्त्वं विना तेन गुणाः कुतः विप्_१,९.२९ बलशौर्याद्यभावश् च पुरुषाणां गुणैर् विना लङ्घनीयः समस्तस्य बलशौर्यविवर्जितः भवत्य् अपध्वस्तमतिर् लङ्घितः प्रथितः पुमान् विप्_१,९.३० एवम् अत्यन्तनिःश्रीके त्रैलोक्ये सत्त्ववर्जिते देवान् प्रति बलोद्योगं चक्रुर् दैतेयदानवाः विप्_१,९.३१ लोभाभिभूता निःश्रीका दैत्याः सत्त्वविवर्जिताः श्रिया विहीनैर् निःसत्त्वैर् देवैश् चक्रुस् ततो रणम् विप्_१,९.३२ विजितास् त्रिदशा दैत्यैर् इन्द्राद्याः शरणं ययुः पितामहं महाभागं हुताशनपुरोगमाः विप्_१,९.३३ यथावत् कथितो देवैर् ब्रह्मा प्राह ततः सुरान् परावरेशं शरणं व्रजध्वम् असुरार्दनम् विप्_१,९.३४ उत्पत्तिस्थितिनाशानाम् अहेतुं हेतुम् ईश्वरम् प्रजापतिपतिं विष्णुम् अनन्तम् अपराजितम् विप्_१,९.३५ प्रधानपुंसोर् अजयोः कारणं कार्यभूतयोः प्रणतार्तिहरं विष्णुं स वः श्रेयो विधास्यति विप्_१,९.३६ एवम् उक्त्वा सुरान् सर्वान् ब्रह्मा लोकपितामहः क्षीरोदस्योत्तरं तीरं तैर् एव सहितो ययौ विप्_१,९.३७ स गत्वा त्रिदशैः सर्वैः समवेतः पितामहः तुष्टाव वाग्भिर् इष्टाभिः परावरपतिं हरिम् विप्_१,९.३८ नमामि सर्वं सर्वेशम् अनन्तम् अजम् अव्ययम् लोकधामधराधारम् अप्रकाशम् अभेदिनम् विप्_१,९.३९ नारायणम् अणीयांसम् अशेषाणाम् अणीयसाम् समस्तानां गरिष्ठं च भूरादीनां गरीयसाम् विप्_१,९.४० यत्र सर्वं यतः सर्वम् उत्पन्नं मत्पुरःसरम् सर्वभूतश् च यो देवः पराणाम् अपि यः परः विप्_१,९.४१ परः परस्मात् पुरुषात् परमात्मस्वरूपधृक् योगिभिश् चिन्त्यते यो ऽसौ मुक्तिहेतोर् मुमुक्षुभिः विप्_१,९.४२ सत्त्वादयो न सन्तीशे यत्र च प्राकृता गुणाः स शुद्धः सर्वशुद्धेभ्यः पुमान् आद्यः प्रसीदतु विप्_१,९.४३ कलाकाष्ठानिमेषादि कालसूत्रस्य गोचरे यस्य शक्तिर् न शुद्धस्य प्रसीदतु स नो हरिः विप्_१,९.४४ प्रोच्यते परमेशो हि यः शुद्धो ऽप्य् उपचारतः प्रसीदतु स नो विष्णुर् आत्मा यः सर्वदेहिनाम् विप्_१,९.४५ यः कारणं च कार्यं च कारणस्यापि कारणम् कार्यस्यापि च यः कार्यं प्रसीदतु स नो हरिः विप्_१,९.४६ कार्यकार्यस्य यत् कार्यं तत्कार्यस्यापि यः स्वयम् तत्कार्यकार्यभूतो यस् ततश् च प्रणतो ऽस्मि तम् विप्_१,९.४७ कारणं कारणस्यापि तस्य कारणकारणम् तत्कारणानां हेतुं तं प्रणतो ऽस्मि सुरेश्वरम् विप्_१,९.४८ भोक्तारं भोज्यभूतं च स्रष्टारं सृज्यम् एव च कार्यकर्तृस्वरूपं तं प्रणतो ऽस्मि परं पदम् विप्_१,९.४९ विशुद्धबोधवन् नित्यम् अजम् अक्षयम् अव्ययम् अव्यक्तम् अविकारं यत् तद् विष्णोः परमं पदम् विप्_१,९.५० न स्थूलं न च सूक्ष्मं यन् न विशेषणगोचरम् तत् पदं परमं विष्णोः प्रणमामि सदामलम् विप्_१,९.५१ यस्यायुतायुतांशांशे विश्वशक्तिर् इयं स्थिता परब्रह्मस्वरूपस्य प्रणमामि तम् अव्ययम् विप्_१,९.५२ यन् न देवा न मुनयो न चाहं न च शंकरः जानन्ति परमेशस्य तद् विष्णोः परमं पदम् विप्_१,९.५३ यद् योगिनः सदोद्युक्ताः पुण्यपापक्षये ऽक्षयम् पश्यन्ति प्रणवे चिन्त्यं तद् विष्णोः परमं पदम् विप्_१,९.५४ शक्तयो यस्य देवस्य ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः भवन्त्य् अभूतपूर्वस्य तद् विष्णोः परमं पदम् विप्_१,९.५५ सर्वेश सर्वभूतात्मन् सर्व सर्वाश्रयाच्युत प्रसीद विष्णो भक्तानां व्रज नो दृष्टिगोचरम् विप्_१,९.५६ इत्य् उदीरितम् आकर्ण्य ब्रह्मणस् त्रिदशास् ततः प्रणम्योचुः प्रसीदेति व्रज नो दृष्टिगोचरम् विप्_१,९.५७ यन् नायं भगवान् ब्रह्मा जानाति परमं पदम् तं नताः स्मो जगद्धाम तव सर्वगताच्युत विप्_१,९.५८ इत्य् अन्ते वचसस् तेषां देवानां ब्रह्मणस् तथा ऊचुर् देवर्षयः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः विप्_१,९.५९ आद्यो यज्ञः पुमान् ईड्यो यः पूर्वेषां च पूर्वजः तं नताः स्मो जगत्स्रष्टुः स्रष्टारम् अविशेषणम् विप्_१,९.६० भगवन् भूतभव्येश यज्ञमूर्तिधराव्यय प्रसीद प्रणतानां त्वं सर्वेषां देहि दर्शनम् विप्_१,९.६१ एष ब्रह्मा तथैवायं सह रुद्रैस् त्रिलोचनः सर्वादित्यैः समं पूषा पावको ऽयं सहाग्निभिः विप्_१,९.६२ अश्विनौ वसवश् चेमे सर्वे चैते मरुद्गणाः साध्या विश्वे तथा देवा देवेन्द्रश् चायम् ईश्वरः विप्_१,९.६३ प्रणामप्रवणा नाथ दैत्यसैन्यपराजिताः शरणं त्वाम् अनुप्राप्ताः समस्ता देवतागणाः विप्_१,९.६४ एवं संस्तूयमानस् तु भगवाञ् छङ्खचक्रधृक् जगाम दर्शनं तेषां मैत्रेय परमेश्वरः विप्_१,९.६५ तं दृष्ट्वा ते तदा देवाः शङ्खचक्रगदाधरम् अपूर्वरूपसंस्थानं तेजसां राशिम् ऊर्जितम् विप्_१,९.६६ प्रणम्य प्रणताः पूर्वं संक्षोभस्तिमितेक्षणाः तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षं पितामहपुरोगमाः विप्_१,९.६७ नमो नमस् ते विश्वेश त्वं ब्रह्मा त्वं पिनाकधृक् इन्द्रस् त्वम् अग्निः पवनो वरुणः सविता यमः वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवगणा भवान् विप्_१,९.६८ यो ऽयं तवागतो देव समीपं देवतागणः स त्वम् एव जगत्स्रष्टा यतः सर्वगतो भवान् विप्_१,९.६९ त्वं यज्ञस् त्वं वषट्कारस् त्वम् ओङ्कारः प्रजापतिः वेत्ता वेद्यं च सर्वात्मंस् त्वन्मयं चाखिलं जगत् विप्_१,९.७० त्वाम् आर्ताः शरणं विष्णो प्रयाता दैत्यनिर्जिताः वयं प्रसीद सर्वात्मंस् तेजसाप्याययस्व नः विप्_१,९.७१ तावद् आर्तिस् तथा वाञ्छा तावन् मोहस् तथासुखम् यावन् नायाति शरणं त्वाम् अशेषाघनाशनम् विप्_१,९.७२ त्वं प्रसादं प्रसन्नात्मन् प्रपन्नानां कुरुष्व नः तेजसां नाथ सर्वेषां स्वशक्त्याप्यायनं कुरु विप्_१,९.७३ एवं संस्तूयमानस् तु प्रणतैर् अमरैर् हरिः प्रसन्नदृष्टिर् भगवान् इदम् आह स विश्वकृत् विप्_१,९.७४ तेजसो भवतां देवाः करिष्याम्य् उपबृंहणम् वदाम्य् अहं यत् क्रियतां भवद्भिस् तद् इदं सुराः विप्_१,९.७५ आनीय सहिता दैत्यैः क्षीराब्धौ सकलौषधीः मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् मथ्यताम् अमृतं देवाः सहाये मय्य् अवस्थिते विप्_१,९.७६ सामपूर्वं च दैतेयास् तत्र साहाय्यकर्मणि सामान्यफलभोक्तारो यूयं वाच्या भविष्यथ विप्_१,९.७७ मथ्यमाने च तत्राब्धौ यत् समुत्पद्यते ऽमृतम् तत्पानाद् बलिनो यूयम् अमराश् च भविष्यथ विप्_१,९.७८ तथा चाहं करिष्यामि ते यथा त्रिदशद्विषः न प्राप्स्यन्त्य् अमृतं देवाः केवलं क्लेशभागिनः विप्_१,९.७९ इत्य् उक्ता देवदेवेन सर्व एव ततः सुराः संधानम् असुरैः कृत्वा यत्नवन्तो ऽमृते ऽभवन् विप्_१,९.८० नानौषधीः समानीय देवदैतेयदानवाः क्षिप्त्वा क्षीराब्धिपयसि शरदभ्रामलत्विषि विप्_१,९.८१ मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा च वासुकिम् ततो मथितुम् आरब्धा मैत्रेय तरसामृतम् विप्_१,९.८२ विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः कृताः कृष्णेन वासुकेर् दैत्याः पूर्वकाये निवेशिताः विप्_१,९.८३ ते तस्य फणनिःश्वासवह्निनापहतत्विषः निस्तेजसो ऽसुराः सर्वे बभूवुर् अमितद्युते विप्_१,९.८४ तेनैव मुखनिःश्वासवायुनास्तबलाहकैः पुच्छप्रदेशे वर्षद्भिस् तदा चाप्यायिताः सुराः विप्_१,९.८५ क्षीरोदमध्ये भगवान् कूर्मरूपी स्वयं हरिः मन्दराद्रेर् अधिष्ठानं भ्रमतो ऽभून् महामुने विप्_१,९.८६ रूपेणान्येन देवानां मध्ये चक्रगदाधरः चकर्ष नागराजानं दैत्यमध्ये ऽपरेण च विप्_१,९.८७ उपर्य् आक्रान्तवाञ् छैलं बृहद्रूपेण केशवः तथापरेण मैत्रेय यन् न दृष्टं सुरासुरैः विप्_१,९.८८ तेजसा नागराजानं तथाप्यायितवान् हरिः अन्येन तेजसा देवान् उपबृंहितवान् विभुः विप्_१,९.८९ मथ्यमाने ततस् तस्मिन् क्षीराब्धौ देवदानवैः हविर्धामाभवत् पूर्वं सुरभिः सुरपूजिता विप्_१,९.९० जग्मुर् मुदं ततो देवा दानवाश् च महामुने व्याक्षिप्तचेतसश् चैव बभूवुः स्तिमितेक्षणाः विप्_१,९.९१ किम् एतद् इति सिद्धानां दिवि चिन्तयतां ततः बभूव वारुणी देवी मदाघूर्णितलोचना विप्_१,९.९२ कृतावर्तात् ततस् तस्मात् क्षीरोदाद् वासयञ् जगत् गन्धेन पारिजातो ऽभूद् देवस्त्रीनन्दनस् तरुः विप्_१,९.९३ रूपौदार्यगुणोपेतस् ततश् चाप्सरसां गणः क्षीरोदधेः समुत्पन्नो मैत्रेय परमाद्भुतः विप्_१,९.९४ ततः शीतांशुर् अभवज् जगृहे तं महेश्वरः जगृहुश् च विषं नागाः क्षीरोदाब्धिसमुत्थितम् विप्_१,९.९५ ततो धन्वन्तरिर् देवः श्वेताम्बरधरः स्वयम् बिभ्रत्कमण्डलुं पूर्णम् अमृतस्य समुत्थितः विप्_१,९.९६ ततः स्वस्थमनस्कास् ते सर्वे दैतेयदानवाः बभूवुर् मुदिताः सद्यो मैत्रेय मुनिभिः सह विप्_१,९.९७ ततः स्फुरत्कान्तिमती विकासिकमले स्थिता श्रीर् देवी पयसस् तस्माद् उत्थिता धृतपङ्कजा विप्_१,९.९८ तां तुष्टुवुर् मुदा युक्ताः श्रीसूक्तेन महर्षयः विप्_१,९.९९ विश्वावसुमुखास् तस्या गन्धर्वाः पुरतो जगुः घृताचीप्रमुखा ब्रह्मन् ननृतुश् चाप्सरोगणाः विप्_१,९.१०० गङ्गाद्याः सरितस् तोयैः स्नानार्थम् उपतस्थिरे दिग्गजा हेमपात्रस्थम् आदाय विमलं जलम् स्नापयां चक्रिरे देवीं सर्वलोकमहेश्वरीम् विप्_१,९.१०१ क्षीरोदो रूपधृक् तस्यै मालाम् अम्लानपङ्कजाम् ददौ विभूषणान्य् अङ्गे विश्वकर्मा चकार ह विप्_१,९.१०२ दिव्यमाल्याम्बरधरा स्नाता भूषणभूषिता पश्यतां सर्वदेवानां ययौ वक्षःस्थलं हरेः विप्_१,९.१०३ ततो ऽवलोकिता देवा हरिवक्षःस्थलस्थया लक्ष्म्या मैत्रेय सहसा परां निर्वृतिम् आगताः विप्_१,९.१०४ उद्वेगं परमं जग्मुर् दैत्या विष्णुपराङ्मुखाः त्यक्ता लक्ष्म्या महाभाग विप्रचित्तिपुरोगमाः विप्_१,९.१०५ ततस् ते जगृहुर् दैत्या धन्वन्तरिकरे स्थितम् कमण्डलुं महावीर्या यत्रास्ते तद् द्विजामृतम् विप्_१,९.१०६ मायया मोहयित्वा तान् विष्णुः स्त्रीरूपम् आस्थितः दानवेभ्यस् तद् आदाय देवेभ्यः प्रददौ विभुः विप्_१,९.१०७ ततः पपुः सुरगणाः शक्राद्यास् तत् तदामृतम् उद्यतायुधनिस्त्रिंशा दैत्यास् तांश् च समभ्ययुः विप्_१,९.१०८ पीते ऽमृते च बलिभिर् देवैर् दैत्यचमूस् तदा वध्यमाना दिशो भेजे पातालं च विवेश वै विप्_१,९.१०९ ततो देवा मुदा युक्ताः शङ्खचक्रगदाधरम् प्रणिपत्य यथापूर्वम् अशासंस् तत् त्रिविष्टपम् विप्_१,९.११० देवदेवे गते तस्मिन् वासुदेवेश्वरं हरिम्"
1,9,110,28,:1 tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣam antardhānagataṃ harim,:१ तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षम् अन्तर्धानगतं हरिम्
1,9,114,29,":2 tataḥ prasannabhāḥ sūryaḥ prayayau svena vartmanā jyotīṃṣi ca yathāmārgaṃ prayayur munisattama ViP_1,9.111 jajvāla bhagavāṃś coccaiś cārudīptir vibhāvasuḥ dharme ca sarvabhūtānāṃ tadā matir ajāyata ViP_1,9.112 śriyā juṣṭaṃ ca trailokyaṃ babhūva dvijasattama śakraś ca tridaśaśreṣṭhaḥ punaḥ śrīmān ajāyata ViP_1,9.113 siṃhāsanagataḥ śakraḥ saṃprāpya tridivaṃ punaḥ devarājye sthito devīṃ tuṣṭāvābjakarāṃ tataḥ ViP_1,9.114 durvāsaśāpapātena punar mā bhūd iyaṃ hare",":२ ततः प्रसन्नभाः सूर्यः प्रययौ स्वेन वर्त्मना ज्योतींषि च यथामार्गं प्रययुर् मुनिसत्तम विप्_१,९.१११ जज्वाल भगवांश् चोच्चैश् चारुदीप्तिर् विभावसुः धर्मे च सर्वभूतानां तदा मतिर् अजायत विप्_१,९.११२ श्रिया जुष्टं च त्रैलोक्यं बभूव द्विजसत्तम शक्रश् च त्रिदशश्रेष्ठः पुनः श्रीमान् अजायत विप्_१,९.११३ सिंहासनगतः शक्रः संप्राप्य त्रिदिवं पुनः देवराज्ये स्थितो देवीं तुष्टावाब्जकरां ततः विप्_१,९.११४ दुर्वासशापपातेन पुनर् मा भूद् इयं हरे"
1,9,114,29,:1 tathyeti cābhiprāyeṇas tuṣṭāva śriyamānataḥ,:१ तथ्येति चाभिप्रायेणस् तुष्टाव श्रियमानतः
1,9,115,30,":2 namasye sarvalokānāṃ jananīm abjasaṃbhavām śriyam unnidrapadmākṣīṃ viṣṇuvakṣaḥsthalasthitām ViP_1,9.115 padmālayāṃ padmakarāṃ padmapatranibhekṣaṇām",":२ नमस्ये सर्वलोकानां जननीम् अब्जसंभवाम् श्रियम् उन्निद्रपद्माक्षीं विष्णुवक्षःस्थलस्थिताम् विप्_१,९.११५ पद्मालयां पद्मकरां पद्मपत्रनिभेक्षणाम्"
1,9,115,30,:1 vande padmamukhāṃ devīṃ padmanābhapriyām aham,:१ वन्दे पद्ममुखां देवीं पद्मनाभप्रियाम् अहम्
1,11,17,31,":2 tvaṃ siddhis tvaṃ svadhā svāhā sudhā tvaṃ lokapāvanī saṃdhyā rātriḥ prabhā bhūtir medhā śraddhā sarasvatī ViP_1,9.116 yajñavidyā mahāvidyā guhyavidyā ca śobhane ātmavidyā ca devi tvaṃ vimuktiphaladāyinī ViP_1,9.117 ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītis tvam eva ca saumyāsaumyair jagad rūpais tvayaitad devi pūritam ViP_1,9.118 kā tv anyā tvām ṛte devi sarvayajñamayaṃ vapuḥ adhyāste devadevasya yogicintyaṃ gadābhṛtaḥ ViP_1,9.119 tvayā devi parityaktaṃ sakalaṃ bhuvanatrayam vinaṣṭaprāyam abhavat tvayedānīṃ samedhitam ViP_1,9.120 dārāḥ putrās tathāgāraṃ suhṛddhānyadhanādikam bhavaty etan mahābhāge nityaṃ tvadvīkṣaṇān nṛṇām ViP_1,9.121 śarīrārogyam aiśvaryam aripakṣakṣayaḥ sukham devi tvaddṛṣṭidṛṣṭānāṃ puruṣāṇāṃ na durlabham ViP_1,9.122 tvaṃ mātā sarvabhūtānāṃ devadevo hariḥ pitā tvayaitad viṣṇunā cāmba jagad vyāptaṃ carācaram ViP_1,9.123 mā naḥ kośaṃ tathā goṣṭhaṃ mā gṛhaṃ mā paricchadam mā śarīraṃ kalatraṃ ca tyajethāḥ sarvapāvani ViP_1,9.124 mā putrān mā suhṛdvargān mā paśūn mā vibhūṣaṇam tyajethā mama devasya viṣṇor vakṣaḥsthalālaye ViP_1,9.125 sattvena satyaśaucābhyāṃ tathā śīlādibhir guṇaiḥ tyajyante te narāḥ sadyaḥ saṃtyaktā ye tvayāmale ViP_1,9.126 tvayāvalokitāḥ sadyaḥ śīlādyair akhilair guṇaiḥ kulaiśvaryaiś ca yujyante puruṣā nirguṇā api ViP_1,9.127 sa ślāghyaḥ sa guṇī dhanyaḥ sa kulīnaḥ sa buddhimān sa śūraḥ sa ca vikrānto yas tvayā devi vīkṣitaḥ ViP_1,9.128 sadyo vaiguṇyam āyānti śīlādyāḥ sakalā guṇāḥ parāṅmukhī jagaddhātrī yasya tvaṃ viṣṇuvallabhe ViP_1,9.129 na te varṇayituṃ śaktā guṇāñ jihvāpi vedhasaḥ prasīda devi padmākṣi māsmāṃs tyākṣīḥ kadācana ViP_1,9.130 evaṃ śrīḥ saṃstutā samyak prāha hṛṣṭā śatakratum śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sarvabhūtasthitā dvija ViP_1,9.131 parituṣṭāsmi deveśa stotreṇānena te hare varaṃ vṛṇīṣva yas tv iṣṭo varadāhaṃ tavāgatā ViP_1,9.132 varadā yadi me devi varārho yadi cāpy aham trailokyaṃ na tvayā tyājyam eṣa me 'stu varaḥ paraḥ ViP_1,9.133 stotreṇa yas tathaitena tvāṃ stoṣyaty abdhisaṃbhave sa tvayā na parityājyo dvitīyo 'stu varo mama ViP_1,9.134 trailokyaṃ tridaśaśreṣṭha na saṃtyakṣyāmi vāsava datto varo mayāyaṃ te stotrārādhanatuṣṭayā ViP_1,9.135 yaś ca sāyaṃ tathā prātaḥ stotreṇānena mānavaḥ māṃ stoṣyati na tasyāhaṃ bhaviṣyāmi parāṅmukhī ViP_1,9.136 evaṃ dadau varau devī devarājāya vai purā maitreya śrīr mahābhāgā stotrārādhanatoṣitā ViP_1,9.137 bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannā śrīḥ pūrvam udadheḥ punaḥ devadānavayatnena prasūtāmṛtamanthane ViP_1,9.138 evaṃ yadā jagatsvāmī devadevo janārdanaḥ avatāraṃ karoty eṣā tadā śrīs tatsahāyinī ViP_1,9.139 punaś ca padmā saṃbhūtā ādityo 'bhūd yadā hariḥ yadā tu bhārgavo rāmas tadābhūd dharaṇī tv iyam ViP_1,9.140 rāghavatve 'bhavat sītā rukmiṇī kṛṣṇajanmani anyeṣu cāvatāreṣu viṣṇor eṣā sahāyinī ViP_1,9.141 devatve devadeheyaṃ manuṣyatve ca mānuṣī viṣṇor dehānurūpāṃ vai karoty eṣātmanas tanum ViP_1,9.142 yaś caitac chṛṇuyāj janma lakṣmyā yaś ca paṭhen naraḥ śriyo na vicyutis tasya gṛhe yāvat kulatrayam ViP_1,9.143 paṭhyate yeṣu caiveyaṃ gṛheṣu śrīstutir mune alakṣmīḥ kalahādhārā na teṣv āste kadācana ViP_1,9.144 etat te kathitaṃ brahman yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi kṣīrābdhau śrīr yathā jātā pūrvaṃ bhṛgusutā satī ViP_1,9.145 iti sakalavibhūtyavāptihetuḥ stutir iyam indramukhodgatā hi lakṣmyāḥ anudinam iha paṭhyate nṛbhir yair vasati na teṣu kadācid apy alakṣmīḥ ViP_1,9.146 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe navamo 'dhyāyaḥ ]] kathitaṃ me tvayā sarvaṃ yat pṛṣṭo 'si mahāmune bhṛgusargāt prabhṛty eṣa sargo me kathyatāṃ punaḥ ViP_1,10.1 bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannā lakṣmīr viṣṇuparigrahaḥ tathā dhātṛvidhātārau khyātyāṃ jātau sutau bhṛgoḥ ViP_1,10.2 āyatir niyatiś caiva meroḥ kanye mahātmanaḥ dhātṛvidhātros te bhārye tayor jātau sutāv ubhau ViP_1,10.3 prāṇaś caiva mṛkaṇḍuś ca mārkaṇḍeyo mṛkaṇḍutaḥ tato vedaśirā jajñe prāṇasyāpi sutaṃ śṛṇu ViP_1,10.4 prāṇasya dyutimān putro rājavāṃś ca tato 'bhavat tato vaṃśo mahābhāga vistāraṃ bhārgavo gataḥ ViP_1,10.5 patnī marīceḥ saṃbhūtiḥ paurṇamāsam asūyata virajāḥ parvataś caiva tasya putrau mahātmanaḥ ViP_1,10.6 vaṃśasaṃkīrtane putrān vadiṣye 'haṃ tato dvija smṛtiś cāṅgirasaḥ patnī prasūtā kanyakās tathā sinīvālī kuhūś caiva rākā cānumatī tathā ViP_1,10.7 anasūyā tathaivātrer jajñe putrān akalmaṣān somaṃ durvāsasaṃ caiva dattātreyaṃ ca yoginam ViP_1,10.8 prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ dattolis tatsuto 'bhavat pūrvajanmani so 'gastyaḥ smṛtaḥ svāyaṃbhuve 'ntare ViP_1,10.9 kardamaś cārvarīvāṃś ca sahiṣṇuś ca sutatrayam kṣamā tu suṣuve bhāryā pulahasya prajāpateḥ ViP_1,10.10 kratoś ca sannatir bhāryā vālakhilyān asūyata ṣaṣṭis tāni sahasrāṇi ṛṣīṇām ūrdhvaretasām aṅguṣṭhaparvamātrāṇāṃ jvaladbhāskaratejasām ViP_1,10.11 ūrjāyāṃ ca vasiṣṭhasya saptājāyanta vai sutāḥ ViP_1,10.12 rajo gotrordhvabāhuś ca savanaś cānaghas tathā sutapāḥ śukra ity ete sarve saptarṣayo 'malāḥ ViP_1,10.13 yo 'sāv agnir abhimānī brahmaṇas tanayo 'grajaḥ tasmāt svāhā sutāṃl lebhe trīn udāraujaso dvija ViP_1,10.14 pāvakaṃ pavamānaṃ ca śuciṃ cāpi jalāśinam ViP_1,10.15 teṣāṃ tu saṃtatāv anye catvāriṃśac ca pañca ca kathyante vahnayaś caite pitā putratrayaṃ ca yat ViP_1,10.16 evam ekonapañcāśad vahnayaḥ parikīrtitāḥ ViP_1,10.17 pitaro brahmaṇā sṛṣṭā vyākhyātā ye mayā tava agniṣvāttā barhiṣado 'nagnayaḥ sāgnayaś ca ye ViP_1,10.18 tebhyaḥ svadhā sute jajñe menāṃ vai dhāriṇīṃ tathā te ubhe brahmavādinyau yoginyau cāpy ubhe dvija ViP_1,10.19 uttamajñānasaṃpanne sarvaiḥ samuditair guṇaiḥ ViP_1,10.20 ity eṣā dakṣakanyānāṃ kathitāpatyasaṃtatiḥ śraddhāvān saṃsmarann etām anapatyo na jāyate ViP_1,10.21 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe daśamo 'dhyāyaḥ ]] priyavratottānapādau manoḥ svāyambhuvasya tu dvau putrau sumahāvīryau dharmajñau kathitau tava ViP_1,11.1 tayor uttānapādasya surucyām uttamaḥ sutaḥ abhīṣṭāyām abhūd brahman pitur atyantavallabhaḥ ViP_1,11.2 sunītir nāma yā rājñas tasyābhūn mahiṣī dvija sa nātiprītimāṃs tasyāṃ tasyāś cābhūd dhruvaḥ sutaḥ ViP_1,11.3 rājāsanasthitasyāṅkaṃ pitur bhrātaram āśritam dṛṣṭvottamaṃ dhruvaś cakre tam āroḍhuṃ manoratham ViP_1,11.4 pratyakṣaṃ bhūpatis tasyāḥ surucyā nābhyanandata praṇayenāgataṃ putram utsaṅgārohaṇotsukam ViP_1,11.5 sapatnī tanayaṃ dṛṣṭvā tam aṅkārohaṇotsukam svaputraṃ ca tathārūḍhaṃ surucir vākyam abravīt ViP_1,11.6 kriyate kiṃ vṛthā vatsa mahān eṣa manorathaḥ anyastrīgarbhajātena asaṃbhūya mamodare uttamottamam aprāpyam aviveko 'bhivāñchasi ViP_1,11.7 satyaṃ sutas tvam apy asya kintu na tvaṃ mayā dhṛtaḥ ViP_1,11.8 etad rājāsanaṃ sarvabhūbhṛtsaṃśrayaketanam yogyaṃ mamaiva putrasya kim ātmā kliśyate tvayā ViP_1,11.9 uccair manorathas te 'yaṃ matputrasyeva kiṃ vṛthā sunītyām ātmano janma kiṃ tvayā nāvagamyate ViP_1,11.10 utsṛjya pitaraṃ bālas tac chrutvā mātṛbhāṣitam jagāma kupito mātur nijāyā dvija mandiram ViP_1,11.11 taṃ dṛṣṭvā kupitaṃ putram īṣatprasphuritādharam sunītir aṅkam āropya maitreyaitad abhāṣata ViP_1,11.12 vatsa kaḥ kopahetus te kaś ca tvāṃ nābhinandati ko 'vajānāti pitaraṃ tava yas te 'parādhyati ViP_1,11.13 ity uktaḥ sakalaṃ mātre kathayām āsa tad yathā suruciḥ prāha bhūpālapratyakṣam atigarvitā ViP_1,11.14 niḥśvasya seti kathite tasmin putreṇa durmanāḥ śvāsakṣāmekṣaṇā dīnā sunītir vākyam abravīt ViP_1,11.15 suruciḥ satyam āhedaṃ svalpabhāgyo 'si putraka na hi puṇyavatāṃ vatsa sapatnair evam ucyate ViP_1,11.16 nodvegas tāta kartavyaḥ kṛtaṃ yad bhavatā purā tat ko 'pahartuṃ śaknoti dātuṃ kaś cākṛtaṃ tvayā ViP_1,11.17 tat tvayā nātra kartavyaṃ duḥkhaṃ tadvākyasaṃbhavam",":२ त्वं सिद्धिस् त्वं स्वधा स्वाहा सुधा त्वं लोकपावनी संध्या रात्रिः प्रभा भूतिर् मेधा श्रद्धा सरस्वती विप्_१,९.११६ यज्ञविद्या महाविद्या गुह्यविद्या च शोभने आत्मविद्या च देवि त्वं विमुक्तिफलदायिनी विप्_१,९.११७ आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस् त्वम् एव च सौम्यासौम्यैर् जगद् रूपैस् त्वयैतद् देवि पूरितम् विप्_१,९.११८ का त्व् अन्या त्वाम् ऋते देवि सर्वयज्ञमयं वपुः अध्यास्ते देवदेवस्य योगिचिन्त्यं गदाभृतः विप्_१,९.११९ त्वया देवि परित्यक्तं सकलं भुवनत्रयम् विनष्टप्रायम् अभवत् त्वयेदानीं समेधितम् विप्_१,९.१२० दाराः पुत्रास् तथागारं सुहृद्धान्यधनादिकम् भवत्य् एतन् महाभागे नित्यं त्वद्वीक्षणान् नृणाम् विप्_१,९.१२१ शरीरारोग्यम् ऐश्वर्यम् अरिपक्षक्षयः सुखम् देवि त्वद्दृष्टिदृष्टानां पुरुषाणां न दुर्लभम् विप्_१,९.१२२ त्वं माता सर्वभूतानां देवदेवो हरिः पिता त्वयैतद् विष्णुना चाम्ब जगद् व्याप्तं चराचरम् विप्_१,९.१२३ मा नः कोशं तथा गोष्ठं मा गृहं मा परिच्छदम् मा शरीरं कलत्रं च त्यजेथाः सर्वपावनि विप्_१,९.१२४ मा पुत्रान् मा सुहृद्वर्गान् मा पशून् मा विभूषणम् त्यजेथा मम देवस्य विष्णोर् वक्षःस्थलालये विप्_१,९.१२५ सत्त्वेन सत्यशौचाभ्यां तथा शीलादिभिर् गुणैः त्यज्यन्ते ते नराः सद्यः संत्यक्ता ये त्वयामले विप्_१,९.१२६ त्वयावलोकिताः सद्यः शीलाद्यैर् अखिलैर् गुणैः कुलैश्वर्यैश् च युज्यन्ते पुरुषा निर्गुणा अपि विप्_१,९.१२७ स श्लाघ्यः स गुणी धन्यः स कुलीनः स बुद्धिमान् स शूरः स च विक्रान्तो यस् त्वया देवि वीक्षितः विप्_१,९.१२८ सद्यो वैगुण्यम् आयान्ति शीलाद्याः सकला गुणाः पराङ्मुखी जगद्धात्री यस्य त्वं विष्णुवल्लभे विप्_१,९.१२९ न ते वर्णयितुं शक्ता गुणाञ् जिह्वापि वेधसः प्रसीद देवि पद्माक्षि मास्मांस् त्याक्षीः कदाचन विप्_१,९.१३० एवं श्रीः संस्तुता सम्यक् प्राह हृष्टा शतक्रतुम् शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वभूतस्थिता द्विज विप्_१,९.१३१ परितुष्टास्मि देवेश स्तोत्रेणानेन ते हरे वरं वृणीष्व यस् त्व् इष्टो वरदाहं तवागता विप्_१,९.१३२ वरदा यदि मे देवि वरार्हो यदि चाप्य् अहम् त्रैलोक्यं न त्वया त्याज्यम् एष मे ऽस्तु वरः परः विप्_१,९.१३३ स्तोत्रेण यस् तथैतेन त्वां स्तोष्यत्य् अब्धिसंभवे स त्वया न परित्याज्यो द्वितीयो ऽस्तु वरो मम विप्_१,९.१३४ त्रैलोक्यं त्रिदशश्रेष्ठ न संत्यक्ष्यामि वासव दत्तो वरो मयायं ते स्तोत्राराधनतुष्टया विप्_१,९.१३५ यश् च सायं तथा प्रातः स्तोत्रेणानेन मानवः मां स्तोष्यति न तस्याहं भविष्यामि पराङ्मुखी विप्_१,९.१३६ एवं ददौ वरौ देवी देवराजाय वै पुरा मैत्रेय श्रीर् महाभागा स्तोत्राराधनतोषिता विप्_१,९.१३७ भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना श्रीः पूर्वम् उदधेः पुनः देवदानवयत्नेन प्रसूतामृतमन्थने विप्_१,९.१३८ एवं यदा जगत्स्वामी देवदेवो जनार्दनः अवतारं करोत्य् एषा तदा श्रीस् तत्सहायिनी विप्_१,९.१३९ पुनश् च पद्मा संभूता आदित्यो ऽभूद् यदा हरिः यदा तु भार्गवो रामस् तदाभूद् धरणी त्व् इयम् विप्_१,९.१४० राघवत्वे ऽभवत् सीता रुक्मिणी कृष्णजन्मनि अन्येषु चावतारेषु विष्णोर् एषा सहायिनी विप्_१,९.१४१ देवत्वे देवदेहेयं मनुष्यत्वे च मानुषी विष्णोर् देहानुरूपां वै करोत्य् एषात्मनस् तनुम् विप्_१,९.१४२ यश् चैतच् छृणुयाज् जन्म लक्ष्म्या यश् च पठेन् नरः श्रियो न विच्युतिस् तस्य गृहे यावत् कुलत्रयम् विप्_१,९.१४३ पठ्यते येषु चैवेयं गृहेषु श्रीस्तुतिर् मुने अलक्ष्मीः कलहाधारा न तेष्व् आस्ते कदाचन विप्_१,९.१४४ एतत् ते कथितं ब्रह्मन् यन् मां त्वं परिपृच्छसि क्षीराब्धौ श्रीर् यथा जाता पूर्वं भृगुसुता सती विप्_१,९.१४५ इति सकलविभूत्यवाप्तिहेतुः स्तुतिर् इयम् इन्द्रमुखोद्गता हि लक्ष्म्याः अनुदिनम् इह पठ्यते नृभिर् यैर् वसति न तेषु कदाचिद् अप्य् अलक्ष्मीः विप्_१,९.१४६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे नवमो ऽध्यायः ]] कथितं मे त्वया सर्वं यत् पृष्टो ऽसि महामुने भृगुसर्गात् प्रभृत्य् एष सर्गो मे कथ्यतां पुनः विप्_१,१०.१ भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर् विष्णुपरिग्रहः तथा धातृविधातारौ ख्यात्यां जातौ सुतौ भृगोः विप्_१,१०.२ आयतिर् नियतिश् चैव मेरोः कन्ये महात्मनः धातृविधात्रोस् ते भार्ये तयोर् जातौ सुताव् उभौ विप्_१,१०.३ प्राणश् चैव मृकण्डुश् च मार्कण्डेयो मृकण्डुतः ततो वेदशिरा जज्ञे प्राणस्यापि सुतं शृणु विप्_१,१०.४ प्राणस्य द्युतिमान् पुत्रो राजवांश् च ततो ऽभवत् ततो वंशो महाभाग विस्तारं भार्गवो गतः विप्_१,१०.५ पत्नी मरीचेः संभूतिः पौर्णमासम् असूयत विरजाः पर्वतश् चैव तस्य पुत्रौ महात्मनः विप्_१,१०.६ वंशसंकीर्तने पुत्रान् वदिष्ये ऽहं ततो द्विज स्मृतिश् चाङ्गिरसः पत्नी प्रसूता कन्यकास् तथा सिनीवाली कुहूश् चैव राका चानुमती तथा विप्_१,१०.७ अनसूया तथैवात्रेर् जज्ञे पुत्रान् अकल्मषान् सोमं दुर्वाससं चैव दत्तात्रेयं च योगिनम् विप्_१,१०.८ प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस् तत्सुतो ऽभवत् पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे विप्_१,१०.९ कर्दमश् चार्वरीवांश् च सहिष्णुश् च सुतत्रयम् क्षमा तु सुषुवे भार्या पुलहस्य प्रजापतेः विप्_१,१०.१० क्रतोश् च सन्नतिर् भार्या वालखिल्यान् असूयत षष्टिस् तानि सहस्राणि ऋषीणाम् ऊर्ध्वरेतसाम् अङ्गुष्ठपर्वमात्राणां ज्वलद्भास्करतेजसाम् विप्_१,१०.११ ऊर्जायां च वसिष्ठस्य सप्ताजायन्त वै सुताः विप्_१,१०.१२ रजो गोत्रोर्ध्वबाहुश् च सवनश् चानघस् तथा सुतपाः शुक्र इत्य् एते सर्वे सप्तर्षयो ऽमलाः विप्_१,१०.१३ यो ऽसाव् अग्निर् अभिमानी ब्रह्मणस् तनयो ऽग्रजः तस्मात् स्वाहा सुतांल् लेभे त्रीन् उदारौजसो द्विज विप्_१,१०.१४ पावकं पवमानं च शुचिं चापि जलाशिनम् विप्_१,१०.१५ तेषां तु संतताव् अन्ये चत्वारिंशच् च पञ्च च कथ्यन्ते वह्नयश् चैते पिता पुत्रत्रयं च यत् विप्_१,१०.१६ एवम् एकोनपञ्चाशद् वह्नयः परिकीर्तिताः विप्_१,१०.१७ पितरो ब्रह्मणा सृष्टा व्याख्याता ये मया तव अग्निष्वात्ता बर्हिषदो ऽनग्नयः साग्नयश् च ये विप्_१,१०.१८ तेभ्यः स्वधा सुते जज्ञे मेनां वै धारिणीं तथा ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चाप्य् उभे द्विज विप्_१,१०.१९ उत्तमज्ञानसंपन्ने सर्वैः समुदितैर् गुणैः विप्_१,१०.२० इत्य् एषा दक्षकन्यानां कथितापत्यसंततिः श्रद्धावान् संस्मरन्न् एताम् अनपत्यो न जायते विप्_१,१०.२१ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे दशमो ऽध्यायः ]] प्रियव्रतोत्तानपादौ मनोः स्वायम्भुवस्य तु द्वौ पुत्रौ सुमहावीर्यौ धर्मज्ञौ कथितौ तव विप्_१,११.१ तयोर् उत्तानपादस्य सुरुच्याम् उत्तमः सुतः अभीष्टायाम् अभूद् ब्रह्मन् पितुर् अत्यन्तवल्लभः विप्_१,११.२ सुनीतिर् नाम या राज्ञस् तस्याभून् महिषी द्विज स नातिप्रीतिमांस् तस्यां तस्याश् चाभूद् ध्रुवः सुतः विप्_१,११.३ राजासनस्थितस्याङ्कं पितुर् भ्रातरम् आश्रितम् दृष्ट्वोत्तमं ध्रुवश् चक्रे तम् आरोढुं मनोरथम् विप्_१,११.४ प्रत्यक्षं भूपतिस् तस्याः सुरुच्या नाभ्यनन्दत प्रणयेनागतं पुत्रम् उत्सङ्गारोहणोत्सुकम् विप्_१,११.५ सपत्नी तनयं दृष्ट्वा तम् अङ्कारोहणोत्सुकम् स्वपुत्रं च तथारूढं सुरुचिर् वाक्यम् अब्रवीत् विप्_१,११.६ क्रियते किं वृथा वत्स महान् एष मनोरथः अन्यस्त्रीगर्भजातेन असंभूय ममोदरे उत्तमोत्तमम् अप्राप्यम् अविवेको ऽभिवाञ्छसि विप्_१,११.७ सत्यं सुतस् त्वम् अप्य् अस्य किन्तु न त्वं मया धृतः विप्_१,११.८ एतद् राजासनं सर्वभूभृत्संश्रयकेतनम् योग्यं ममैव पुत्रस्य किम् आत्मा क्लिश्यते त्वया विप्_१,११.९ उच्चैर् मनोरथस् ते ऽयं मत्पुत्रस्येव किं वृथा सुनीत्याम् आत्मनो जन्म किं त्वया नावगम्यते विप्_१,११.१० उत्सृज्य पितरं बालस् तच् छ्रुत्वा मातृभाषितम् जगाम कुपितो मातुर् निजाया द्विज मन्दिरम् विप्_१,११.११ तं दृष्ट्वा कुपितं पुत्रम् ईषत्प्रस्फुरिताधरम् सुनीतिर् अङ्कम् आरोप्य मैत्रेयैतद् अभाषत विप्_१,११.१२ वत्स कः कोपहेतुस् ते कश् च त्वां नाभिनन्दति को ऽवजानाति पितरं तव यस् ते ऽपराध्यति विप्_१,११.१३ इत्य् उक्तः सकलं मात्रे कथयाम् आस तद् यथा सुरुचिः प्राह भूपालप्रत्यक्षम् अतिगर्विता विप्_१,११.१४ निःश्वस्य सेति कथिते तस्मिन् पुत्रेण दुर्मनाः श्वासक्षामेक्षणा दीना सुनीतिर् वाक्यम् अब्रवीत् विप्_१,११.१५ सुरुचिः सत्यम् आहेदं स्वल्पभाग्यो ऽसि पुत्रक न हि पुण्यवतां वत्स सपत्नैर् एवम् उच्यते विप्_१,११.१६ नोद्वेगस् तात कर्तव्यः कृतं यद् भवता पुरा तत् को ऽपहर्तुं शक्नोति दातुं कश् चाकृतं त्वया विप्_१,११.१७ तत् त्वया नात्र कर्तव्यं दुःखं तद्वाक्यसंभवम्"
1,11,48,32,"rājāsanaṃ tathā chatraṃ varāśvā varavāraṇāḥ yasya puṇyāni tasyaiva matvaitac chāmya putraka ViP_1,11.18 anyajanmakṛtaiḥ puṇyaiḥ surucyāṃ surucir nṛpaḥ bhāryeti procyate cānyā madvidhā puṇyavarjitā ViP_1,11.19 puṇyopacayasaṃpannas tasyāḥ putras tathottamaḥ mama putras tathā jātaḥ svalpapuṇyo dhruvo bhavān ViP_1,11.20 tathāpi duḥkhaṃ na bhavān kartum arhati putraka yasya yāvat sa tenaiva svena tuṣyati buddhimān ViP_1,11.21 yadi ced duḥkham atyarthaṃ surucyā vacanāt tava tat puṇyopacaye yatnaṃ kuru sarvaphalaprade ViP_1,11.22 suśīlo bhava dharmātmā maitraḥ prāṇihite rataḥ nimnaṃ yathāpaḥ pravaṇāḥ pātram āyānti saṃpadaḥ ViP_1,11.23 amba yat tvam idaṃ prāha praśamāya vaco mama naitad durvacasā bhinne hṛdaye mama tiṣṭhati ViP_1,11.24 so 'haṃ tathā yatiṣyāmi yathā sarvottamottamam sthānaṃ prāpsyāmy aśeṣāṇāṃ jagatām abhipūjitam ViP_1,11.25 surucir dayitā rājñas tasyā jāto 'smi nodarāt prabhāvaṃ paśya me 'mba tvaṃ dhṛtasyāpi tavodare ViP_1,11.26 uttamaḥ sa mama bhrātā yo garbheṇa dhṛtas tayā sa rājāsanam āpnotu pitrā dattaṃ tathāstu tat ViP_1,11.27 nānyadattam abhīpsyāmi sthānam amba svakarmaṇā icchāmi tad ahaṃ sthānaṃ yan na prāpa pitā mama ViP_1,11.28 nirjagāma gṛhān mātur ity uktvā mātaraṃ dhruvaḥ purāc ca nirgamya tatas tadbāhyopavanaṃ yayau ViP_1,11.29 sa dadarśa munīṃs tatra sapta pūrvāgatān dhruvaḥ kṛṣṇājinottarīyeṣu viṣṭareṣu samāsthitān ViP_1,11.30 sa rājaputras tān sarvān praṇipatyābhyabhāṣata praśrayāvanataḥ samyag abhivādanapūrvakam ViP_1,11.31 uttānapādatanayaṃ māṃ nibodhata sattamāḥ jātaṃ sunītyāṃ nirvedād yuṣmākaṃ prāptam antikam ViP_1,11.32 catuḥpañcābdasaṃbhūto bālas tvaṃ nṛpanandana nirvedakāraṇaṃ kiṃcit tava nādyāpi vidyate ViP_1,11.33 na cintyaṃ bhavataḥ kiṃcid dhriyate bhūpatiḥ pitā na caiveṣṭaviyogādi tava paśyāma bālaka ViP_1,11.34 śarīre na ca te vyādhir asmābhir upalakṣyate nirvedaḥ kiṃnimittas te kathyatāṃ yadi vidyate ViP_1,11.35 tataḥ sa kathayām āsa surucyā yad udāhṛtam tan niśamya tataḥ procur munayas te parasparam ViP_1,11.36 aho kṣātraṃ paraṃ tejo bālasyāpi yad akṣamā sapatnyā mātur uktasya hṛdayān nāpasarpati ViP_1,11.37 bho bhoḥ kṣatriyadāyāda nirvedād yat tvayādhunā kartuṃ vyavasitaṃ tan naḥ kathyatāṃ yadi rocate ViP_1,11.38 yac ca kāryaṃ tavāsmābhiḥ sāhāyyam amitadyute tad ucyatāṃ vivakṣus tvam asmābhir upalakṣyase ViP_1,11.39 nāham artham abhīpsāmi na rājyaṃ dvijasattamāḥ tat sthānam ekam icchāmi bhuktaṃ nānyena yat purā ViP_1,11.40 etan me kriyatāṃ samyak kathyatāṃ prāpyate yathā sthānam agryaṃ samastebhyaḥ sthānebhyo munisattamāḥ ViP_1,11.41 anārādhitagovindair naraiḥ sthānaṃ nṛpātmaja na hi saṃprāpyate śreṣṭhaṃ tasmād ārādhayācyutam ViP_1,11.42 paraḥ parāṇāṃ puruṣo yasya tuṣṭo janārdanaḥ sa prāpnoty akṣayaṃ sthānam etat satyaṃ mayoditam ViP_1,11.43 yasyāntaḥ sarvam evedam acyutasyāvyayātmanaḥ tam ārādhaya govindaṃ sthānam agryaṃ yadīcchasi ViP_1,11.44 paraṃ brahma paraṃ dhāma yo 'sau brahma tathā param tam ārādhya hariṃ yāti muktim apy atidurlabhām ViP_1,11.45 yo yajñapuruṣo yajñe yoge yaḥ paramaḥ pumān tasmiṃs tuṣṭe yad aprāpyaṃ kiṃ tad asti janārdane ViP_1,11.46 aindram indraḥ paraṃ sthānaṃ yam ārādhya jagatpatim prāpa yajñapatiṃ viṣṇuṃ tam ārādhaya suvrata ViP_1,11.47 prāpnoṣy ārādhite viṣṇau manasā yad yad icchasi trailokyāntargataṃ sthānaṃ kim u vatsottamottamam ViP_1,11.48 kṛṣṇārādhanam evaikaṃ puṃsaḥ sarvaphalapradam","राजासनं तथा छत्रं वराश्वा वरवारणाः यस्य पुण्यानि तस्यैव मत्वैतच् छाम्य पुत्रक विप्_१,११.१८ अन्यजन्मकृतैः पुण्यैः सुरुच्यां सुरुचिर् नृपः भार्येति प्रोच्यते चान्या मद्विधा पुण्यवर्जिता विप्_१,११.१९ पुण्योपचयसंपन्नस् तस्याः पुत्रस् तथोत्तमः मम पुत्रस् तथा जातः स्वल्पपुण्यो ध्रुवो भवान् विप्_१,११.२० तथापि दुःखं न भवान् कर्तुम् अर्हति पुत्रक यस्य यावत् स तेनैव स्वेन तुष्यति बुद्धिमान् विप्_१,११.२१ यदि चेद् दुःखम् अत्यर्थं सुरुच्या वचनात् तव तत् पुण्योपचये यत्नं कुरु सर्वफलप्रदे विप्_१,११.२२ सुशीलो भव धर्मात्मा मैत्रः प्राणिहिते रतः निम्नं यथापः प्रवणाः पात्रम् आयान्ति संपदः विप्_१,११.२३ अम्ब यत् त्वम् इदं प्राह प्रशमाय वचो मम नैतद् दुर्वचसा भिन्ने हृदये मम तिष्ठति विप्_१,११.२४ सो ऽहं तथा यतिष्यामि यथा सर्वोत्तमोत्तमम् स्थानं प्राप्स्याम्य् अशेषाणां जगताम् अभिपूजितम् विप्_१,११.२५ सुरुचिर् दयिता राज्ञस् तस्या जातो ऽस्मि नोदरात् प्रभावं पश्य मे ऽम्ब त्वं धृतस्यापि तवोदरे विप्_१,११.२६ उत्तमः स मम भ्राता यो गर्भेण धृतस् तया स राजासनम् आप्नोतु पित्रा दत्तं तथास्तु तत् विप्_१,११.२७ नान्यदत्तम् अभीप्स्यामि स्थानम् अम्ब स्वकर्मणा इच्छामि तद् अहं स्थानं यन् न प्राप पिता मम विप्_१,११.२८ निर्जगाम गृहान् मातुर् इत्य् उक्त्वा मातरं ध्रुवः पुराच् च निर्गम्य ततस् तद्बाह्योपवनं ययौ विप्_१,११.२९ स ददर्श मुनींस् तत्र सप्त पूर्वागतान् ध्रुवः कृष्णाजिनोत्तरीयेषु विष्टरेषु समास्थितान् विप्_१,११.३० स राजपुत्रस् तान् सर्वान् प्रणिपत्याभ्यभाषत प्रश्रयावनतः सम्यग् अभिवादनपूर्वकम् विप्_१,११.३१ उत्तानपादतनयं मां निबोधत सत्तमाः जातं सुनीत्यां निर्वेदाद् युष्माकं प्राप्तम् अन्तिकम् विप्_१,११.३२ चतुःपञ्चाब्दसंभूतो बालस् त्वं नृपनन्दन निर्वेदकारणं किंचित् तव नाद्यापि विद्यते विप्_१,११.३३ न चिन्त्यं भवतः किंचिद् ध्रियते भूपतिः पिता न चैवेष्टवियोगादि तव पश्याम बालक विप्_१,११.३४ शरीरे न च ते व्याधिर् अस्माभिर् उपलक्ष्यते निर्वेदः किंनिमित्तस् ते कथ्यतां यदि विद्यते विप्_१,११.३५ ततः स कथयाम् आस सुरुच्या यद् उदाहृतम् तन् निशम्य ततः प्रोचुर् मुनयस् ते परस्परम् विप्_१,११.३६ अहो क्षात्रं परं तेजो बालस्यापि यद् अक्षमा सपत्न्या मातुर् उक्तस्य हृदयान् नापसर्पति विप्_१,११.३७ भो भोः क्षत्रियदायाद निर्वेदाद् यत् त्वयाधुना कर्तुं व्यवसितं तन् नः कथ्यतां यदि रोचते विप्_१,११.३८ यच् च कार्यं तवास्माभिः साहाय्यम् अमितद्युते तद् उच्यतां विवक्षुस् त्वम् अस्माभिर् उपलक्ष्यसे विप्_१,११.३९ नाहम् अर्थम् अभीप्सामि न राज्यं द्विजसत्तमाः तत् स्थानम् एकम् इच्छामि भुक्तं नान्येन यत् पुरा विप्_१,११.४० एतन् मे क्रियतां सम्यक् कथ्यतां प्राप्यते यथा स्थानम् अग्र्यं समस्तेभ्यः स्थानेभ्यो मुनिसत्तमाः विप्_१,११.४१ अनाराधितगोविन्दैर् नरैः स्थानं नृपात्मज न हि संप्राप्यते श्रेष्ठं तस्माद् आराधयाच्युतम् विप्_१,११.४२ परः पराणां पुरुषो यस्य तुष्टो जनार्दनः स प्राप्नोत्य् अक्षयं स्थानम् एतत् सत्यं मयोदितम् विप्_१,११.४३ यस्यान्तः सर्वम् एवेदम् अच्युतस्याव्ययात्मनः तम् आराधय गोविन्दं स्थानम् अग्र्यं यदीच्छसि विप्_१,११.४४ परं ब्रह्म परं धाम यो ऽसौ ब्रह्म तथा परम् तम् आराध्य हरिं याति मुक्तिम् अप्य् अतिदुर्लभाम् विप्_१,११.४५ यो यज्ञपुरुषो यज्ञे योगे यः परमः पुमान् तस्मिंस् तुष्टे यद् अप्राप्यं किं तद् अस्ति जनार्दने विप्_१,११.४६ ऐन्द्रम् इन्द्रः परं स्थानं यम् आराध्य जगत्पतिम् प्राप यज्ञपतिं विष्णुं तम् आराधय सुव्रत विप्_१,११.४७ प्राप्नोष्य् आराधिते विष्णौ मनसा यद् यद् इच्छसि त्रैलोक्यान्तर्गतं स्थानं किम् उ वत्सोत्तमोत्तमम् विप्_१,११.४८ कृष्णाराधनम् एवैकं पुंसः सर्वफलप्रदम्"
1,11,48,32,:1 sarvair apy evam evoktaṃ tad upāyam abṛhat sate,:१ सर्वैर् अप्य् एवम् एवोक्तं तद् उपायम् अबृहत् सते
1,12,95,33,":2 ārādhyaḥ kathito devo bhavadbhiḥ praṇatasya me mayā tatparitoṣāya yaj japtavyaṃ tad ucyatām ViP_1,11.49 yathā cārādhanaṃ tasya mayā kāryaṃ mahātmanaḥ prasādasumukhās tan me kathayantu maharṣayaḥ ViP_1,11.50 rājaputra yathā viṣṇor ārādhanaparair naraiḥ kāryam ārādhanaṃ tan no yathāvac chrotum arhasi ViP_1,11.51 bāhyārthād akhilāc cittaṃ tyājayet prathamaṃ naraḥ tasminn eva jagaddhāmni tataḥ kurvīta niścalam ViP_1,11.52 evam ekāgracittena tanmayena dhṛtātmanā japtavyaṃ yan nibodhaitat tan naḥ pārthivanandana ViP_1,11.53 hiraṇyagarbhapuruṣapradhānavyaktarūpiṇe oṃ namo vāsudevāya śuddhajñānasvabhāvine ViP_1,11.54 etaj jajāpa bhagavān japyaṃ svāyambhuvo manuḥ pitāmahas tava purā tasya tuṣṭo janārdanaḥ ViP_1,11.55 dadau yathābhilaṣitām ṛddhiṃ trailokyadurlabhām tathā tvam api govindaṃ toṣayaitat sadā japan ViP_1,11.56 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe ekādaśo 'dhyāyaḥ ]] niśamyaitad aśeṣeṇa maitreya nṛpateḥ sutaḥ nirjagāma vanāt tasmāt praṇipatya sa tān ṛṣīn ViP_1,12.1 kṛtakṛtyam ivātmānaṃ manyamānas tato dvija madhusaṃjñaṃ mahāpuṇyaṃ jagāma yamunātaṭam ViP_1,12.2 punaś ca madhusaṃjñena daityenādhiṣṭhitaṃ yataḥ tato madhuvanaṃ nāmnā khyātam atra mahītale ViP_1,12.3 hatvā ca lavaṇaṃ rakṣo madhuputraṃ mahābalam śatrughno madhurāṃ nāma purīṃ yatra cakāra vai ViP_1,12.4 yatra vai devadevasya sāṃnidhyaṃ harimedhasaḥ sarvapāpahare tasmiṃs tapas tīrthe cakāra saḥ ViP_1,12.5 marīcimiśrair munibhir yathoddiṣṭam abhūt tathā ātmany aśeṣadeveśaṃ sthitaṃ viṣṇum amanyata ViP_1,12.6 ananyacetasas tasya dhyāyato bhagavān hariḥ sarvabhūtagato vipra sarvabhāvagato 'bhavat ViP_1,12.7 manasy avasthite tasya viṣṇau maitreya yoginaḥ na śaśāka dharā bhāram udvoḍhuṃ bhūtadhāriṇī ViP_1,12.8 vāmapādasthite tasmin nanāmārdhena medinī dvitīyaṃ ca nanāmārdhaṃ kṣiter dakṣiṇataḥ sthite ViP_1,12.9 pādāṅguṣṭhena saṃpīḍya yadā sa vasudhāṃ sthitaḥ tadā sā vasudhā vipra cacāla saha parvataiḥ ViP_1,12.10 nadyo nadāḥ samudrāś ca saṃkṣobhaṃ paramaṃ yayuḥ tatkṣobhād amarāḥ kṣobhaṃ paraṃ jagmur mahāmune ViP_1,12.11 yāmā nāma tadā devā maitreya paramākulāḥ indreṇa saha saṃmantrya dhyānabhaṅgaṃ pracakramuḥ ViP_1,12.12 kūṣmāṇḍā vividhai rūpair mahendreṇa mahāmune samādhibhaṅgam atyantam ārabdhāḥ kartum āturāḥ ViP_1,12.13 sunītir nāma tanmātā sāsrā tatpurataḥ sthitā putreti karuṇāṃ vācam āha māyāmayī tadā ViP_1,12.14 putrakāsmān nivartasva śarīravyayadāruṇāt nirbandhato mayā labdho bahubhis tvaṃ manorathaiḥ ViP_1,12.15 dīnām ekāṃ parityaktum anāthāṃ na tvam arhasi sapatnīvacanād vatsa agates tvaṃ gatir mama ViP_1,12.16 kva ca tvaṃ pañcavarṣīyaḥ kva caitad dāruṇaṃ tapaḥ nivartyatāṃ manaḥ kaṣṭān nirbandhāt phalavarjitāt ViP_1,12.17 kālaḥ krīḍanakānāṃ te tadante 'dhyayanasya ca tataḥ samastabhogānāṃ tadante ceṣyate tapaḥ ViP_1,12.18 kālaḥ krīḍanakānāṃ yas tava bālasya putraka tasmiṃs tvam itthaṃ tapasi kiṃ nāśāyātmano rataḥ ViP_1,12.19 matprītiḥ paramo dharmo vayovasthākriyākramam anuvartasva mā mohaṃ nivartāsmād adharmataḥ ViP_1,12.20 parityajati vatsādya yady etan na bhavāṃs tapaḥ tyakṣyāmy aham api prāṇāṃs tato vai paśyatas tava ViP_1,12.21 sa tāṃ vilapatīm evaṃ bāṣpavyākulalocanām samāhitamanā viṣṇau paśyann api na dṛṣṭavān ViP_1,12.22 vatsa vatsa sughorāṇi rakṣāṃsy etāni bhīṣaṇe vane 'bhyudyataśastrāṇi samāyānty apagamyatām ViP_1,12.23 ity uktvā prayayau sātha rakṣāṃsy āvirbabhus tataḥ abhyudyatograśastrāṇi jvālāmālākulair mukhaiḥ ViP_1,12.24 tato nādān atīvogrān rājaputrasya te puraḥ mumucur dīptaśastrāṇi bhrāmayanto niśācarāḥ ViP_1,12.25 śivāś ca śataśo neduḥ sajvālakavalair mukhaiḥ trāsāya tasya bālasya yogayuktasya sarvataḥ ViP_1,12.26 hanyatāṃ hanyatām eṣa chidyatāṃ chidyatām ayam bhakṣyatāṃ bhakṣyatāṃ cāyam ity ūcus te niśācarāḥ ViP_1,12.27 tato nānāvidhān nādān siṃhoṣṭramakarānanāḥ trāsāya rājaputrasya nedus te rajanīcarāḥ ViP_1,12.28 rakṣāṃsi tāni te nādāḥ śivās tāny āyudhāni ca govindāsaktacittasya yayur nendriyagocaram ViP_1,12.29 ekāgracetāḥ satataṃ viṣṇum evātmasaṃśrayam dṛṣṭavān pṛthivīnāthaputro nānyat kathaṃcana ViP_1,12.30 tataḥ sarvāsu māyāsu vilīnāsu punaḥ surāḥ saṃkṣobhaṃ paramaṃ jagmus tatparābhavaśaṅkitāḥ ViP_1,12.31 te sametya jagadyonim anādinidhanaṃ harim śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yātās tapasā tasya tāpitāḥ ViP_1,12.32 devadeva jagannātha pareśa puruṣottama dhruvasya tapasā taptās tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ ViP_1,12.33 dine dine kalāśeṣaiḥ śaśāṅkaḥ pūryate yathā tathāyaṃ tapasā deva prayāty ṛddhim aharniśam ViP_1,12.34 auttānapāditapasā vayam itthaṃ janārdana bhītās tvāṃ śaraṇaṃ yātās tapasas taṃ nivartaya ViP_1,12.35 na vidmaḥ kiṃ sa śakratvaṃ kiṃ sūryatvam abhīpsati vittapāmbupasomānāṃ sābhilāṣaḥ padeṣu kim ViP_1,12.36 tad asmākaṃ prasīdeśa hṛdayāc chalyam uddhara uttānapādatanayaṃ tapasaḥ saṃnivartaya ViP_1,12.37 nendratvaṃ na ca sūryatvaṃ naivāmbupadhaneśatām prārthayaty eṣa yaṃ kāmaṃ taṃ karomy akhilaṃ surāḥ ViP_1,12.38 yāta devā yathākāmaṃ svasthānaṃ vigatajvarāḥ nivartayāmy ahaṃ bālaṃ tapasy āsaktamānasam ViP_1,12.39 ity uktā devadevena praṇamya tridaśās tataḥ prayayuḥ svāni dhiṣṇyāni śatakratupurogamāḥ ViP_1,12.40 bhagavān api sarvātmā tanmayatvena toṣitaḥ gatvā dhruvam uvācedaṃ caturbhujavapur hariḥ ViP_1,12.41 auttānapāde bhadraṃ te tapasā paritoṣitaḥ varado 'ham anuprāpto varaṃ varaya suvrata ViP_1,12.42 bāhyārthanirapekṣaṃ te mayi cittaṃ yad āhitam tuṣṭo 'haṃ bhavatas tena tad vṛṇīṣva varaṃ param ViP_1,12.43 śrutvetthaṃ gaditaṃ tasya devadevasya bālakaḥ unmīlitākṣo dadṛśe dhyānadṛṣṭaṃ hariṃ puraḥ ViP_1,12.44 śaṅkhacakragadāśārṅgavarāsidharam acyutam kirīṭinaṃ samālokya jagāma śirasā mahīm ViP_1,12.45 romāñcitāṅgaḥ sahasā sādhvasaṃ paramaṃ gataḥ stavāya devadevasya sa cakre mānasaṃ dhruvaḥ ViP_1,12.46 kiṃ vadāmi stutāv asya kenoktenāsya saṃstutiḥ ity ākulamatir devaṃ tam eva śaraṇaṃ yayau ViP_1,12.47 bhagavan yadi me toṣaṃ tapasā paramaṃ gataḥ stotuṃ tad aham icchāmi varam enaṃ prayaccha me ViP_1,12.48 brahmādyair vedavedajñair jñāyate yasya no gatiḥ taṃ tvāṃ katham ahaṃ deva stotuṃ śakṣyāmi bālakaḥ ViP_1,12.49 tvadbhaktipravaṇaṃ hy etat parameśvara me manaḥ stotuṃ pravṛttaṃ tvatpādau tatra prajñāṃ prayaccha me ViP_1,12.50 śaṅkhaprāntena govindas taṃ pasparśa kṛtāñjalim uttānapādatanayaṃ dvijavarya jagatpatiḥ ViP_1,12.51 atha prasannavadanaḥ tatkṣaṇān nṛpanandanaḥ tuṣṭāva praṇato bhūtvā bhūtadhātāram acyutam ViP_1,12.52 bhūmir āpo 'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhir eva ca bhūtādir ādiprakṛtir yasya rūpaṃ nato 'smi tam ViP_1,12.53 śuddhaḥ sūkṣmo 'khilavyāpī pradhānāt parataḥ pumān yasya rūpaṃ namas tasmai puruṣāya guṇātmane ViP_1,12.54 bhūrādīnāṃ samastānāṃ gandhādīnāṃ ca śāśvataḥ buddhyādīnāṃ pradhānasya puruṣasya ca yaḥ paraḥ ViP_1,12.55 taṃ brahmabhūtam ātmānam aśeṣajagataḥ patim prapadye śaraṇaṃ śuddhaṃ tvadrūpaṃ parameśvara ViP_1,12.56 bṛhattvād bṛṃhaṇatvāc ca yad rūpaṃ brahmasaṃjñitam tasmai namas te sarvātman yogicintyāvikāravat ViP_1,12.57 sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt sarvavyāpī bhuvaḥ sparśād atyatiṣṭhad daśāṅgulam ViP_1,12.58 yad bhūtaṃ yac ca vai bhavyaṃ puruṣottama tad bhavān tvatto virāṭ svarāṭ samrāṭ tvattaś cāpy adhipūruṣaḥ ViP_1,12.59 atyaricyata so 'dhaś ca tiryag ūrdhvaṃ ca vai bhuvaḥ tvatto viśvam idaṃ jātaṃ tvatto bhūtabhaviṣyatī ViP_1,12.60 tvadrūpadhāriṇaś cāntaḥ sarvabhūtam idaṃ jagat tvatto yajñaḥ sarvahutaḥ pṛṣadājyaṃ paśur dvidhā ViP_1,12.61 tvatta ṛco 'tha sāmāni tvattaś chandāṃsi jajñire tvatto yajūṃṣy ajāyanta tvatto 'śvāś caikatodataḥ ViP_1,12.62 gāvas tvattaḥ samudbhūtās tvatto 'jā avayo mṛgāḥ tvanmukhād brāhmaṇā bāhvos tvattaḥ kṣatram ajāyata ViP_1,12.63 vaiśyās tavorujāḥ śūdrās tava padbhyāṃ samudgatāḥ akṣṇoḥ sūryo 'nilaḥ prāṇāc candramā manasas tava ViP_1,12.64 prāṇo 'ntaḥsuṣirāj jāto mukhād agnir ajāyata nābhito gaganaṃ dyauś ca śirasaḥ samavartata diśaḥ śrotrāt kṣitiḥ padbhyāṃ tvattaḥ sarvam abhūd idam ViP_1,12.65 nyagrodhaḥ sumahān alpe yathā bīje vyavasthitaḥ saṃyame viśvam akhilaṃ bījabhūte tathā tvayi ViP_1,12.66 bījād aṅkurasaṃbhūto nyagrodhaḥ sa samucchritaḥ vistāraṃ ca yathā yāti tvattaḥ sṛṣṭau tathā jagat ViP_1,12.67 yathā hi kadalī nānyā tvakpatrān nātha dṛśyate evaṃ viśvasya nānyas tvaṃ tvatsthāyīśvara dṛśyate ViP_1,12.68 hlādinī saṃdhinī saṃvit tvayy ekā sarvasaṃsthitau hlādatāpakarī miśrā tvayi no guṇavarjite ViP_1,12.69 pṛthagbhūtaikabhūtāya bhūtabhūtāya te namaḥ prabhūtabhūtabhūtāya tubhyaṃ bhūtātmane namaḥ ViP_1,12.70 vyaktapradhānapuruṣavirāṭ saṃrāṭ svarāṭ tathā vibhāvyate 'ntaḥkaraṇe puruṣeṣv akṣayo bhavān ViP_1,12.71 sarvasmin sarvabhūtas tvaṃ sarvaḥ sarvasvarūpadhṛk sarvaṃ tvattas tataś ca tvaṃ namaḥ sarvātmane 'stu te ViP_1,12.72 sarvātmako 'si sarveśa sarvabhūtasthito yataḥ kathayāmi tataḥ kiṃ te sarvaṃ vetsi hṛdi sthitam ViP_1,12.73 sarvātman sarvabhūteśa sarvasattvasamudbhava sarvabhūto bhavān vetti sarvasattvamanoratham ViP_1,12.74 yo me manoratho nātha saphalaḥ sa tvayā kṛtaḥ tapaś ca taptaṃ saphalaṃ yad dṛṣṭo 'si jagatpate ViP_1,12.75 tapasas tat phalaṃ prāptaṃ yad dṛṣṭo 'haṃ tvayā dhruva maddarśanaṃ hi viphalaṃ rājaputra na jāyate ViP_1,12.76 varaṃ varaya tasmāt tvaṃ yathābhimatam ātmanaḥ sarvaṃ saṃpadyate puṃsāṃ mayi dṛṣṭipathaṃ gate ViP_1,12.77 bhagavan sarvabhūteśa sarvasyāste bhavān hṛdi kim ajñātaṃ tava svāmin manasā yan mayepsitam ViP_1,12.78 tathāpi tubhyaṃ deveśa kathayiṣyāmi yan mayā prārthyate durvinītena hṛdayenātidurlabham ViP_1,12.79 kiṃ vā sarvajagatsraṣṭaḥ prasanne tvayi durlabham tvatprasādaphalaṃ bhuṅkte trailokyaṃ maghavān api ViP_1,12.80 naitad rājāsanaṃ yogyam ajātasya mamodarāt iti garvād avocan māṃ sapatnī mātur uccakaiḥ ViP_1,12.81 ādhārabhūtaṃ jagataḥ sarveṣām uttamottamam prārthayāmi prabho sthānaṃ tvatprasādād ato 'vyayam ViP_1,12.82 yat tvayā prārthitaṃ sthānam etat prāpsyati vai bhavān tvayāhaṃ toṣitaḥ pūrvam anyajanmani bālaka ViP_1,12.83 tvam āsīr brāhmaṇaḥ pūrvaṃ mayy ekāgramatiḥ sadā mātāpitroś ca śuśrūṣur nijadharmānupālakaḥ ViP_1,12.84 kālena gacchatā mitraṃ rājaputras tavābhavat yauvane 'khilabhogāḍhyo darśanīyojjvalākṛtiḥ ViP_1,12.85 tatsaṅgāt tasya tām ṛddhim avalokyātidurlabhām bhaveyaṃ rājaputro 'ham iti vāñchā tvayā kṛtā ViP_1,12.86 tato yathābhilaṣitā prāptā te rājaputratā uttānapādasya gṛhe jāto 'si dhruva durlabhe ViP_1,12.87 anyeṣāṃ tad varaṃ sthānaṃ kule svāyambhuvasya yat ViP_1,12.88 tasyaitad aparaṃ bāla yenāhaṃ paritoṣitaḥ mām ārādhya naro muktim avāpnoty avilambitam ViP_1,12.89 mayy arpitamanā bāla kim u svargādikaṃ padam trailokyād adhike sthāne sarvatārāgrahāśrayaḥ bhaviṣyati na saṃdeho matprasādād bhavān dhruva ViP_1,12.90 sūryāt somāt tathā bhaumāt somaputrād bṛhaspateḥ sitārkatanayādīnāṃ sarvarkṣāṇāṃ tathā dhruva ViP_1,12.91 saptarṣīṇām aśeṣāṇāṃ ye ca vaimānikāḥ surāḥ sarveṣām upari sthānaṃ tava dattaṃ mayā dhruva ViP_1,12.92 kecic caturyugaṃ yāvat kecin manvantaraṃ surāḥ tiṣṭhanti bhavato dattā mayā vai kalpasaṃsthitiḥ ViP_1,12.93 sunītir api te mātā tvadāsannātinirmalā vimāne tārakā bhūtvā tāvatkālaṃ nivatsyati ViP_1,12.94 ye ca tvāṃ mānavāḥ prātaḥ sāyaṃ ca susamāhitāḥ kīrtayiṣyanti teṣāṃ ca mahat puṇyaṃ bhaviṣyati ViP_1,12.95 .... .... ...tardadhe hariḥ",":२ आराध्यः कथितो देवो भवद्भिः प्रणतस्य मे मया तत्परितोषाय यज् जप्तव्यं तद् उच्यताम् विप्_१,११.४९ यथा चाराधनं तस्य मया कार्यं महात्मनः प्रसादसुमुखास् तन् मे कथयन्तु महर्षयः विप्_१,११.५० राजपुत्र यथा विष्णोर् आराधनपरैर् नरैः कार्यम् आराधनं तन् नो यथावच् छ्रोतुम् अर्हसि विप्_१,११.५१ बाह्यार्थाद् अखिलाच् चित्तं त्याजयेत् प्रथमं नरः तस्मिन्न् एव जगद्धाम्नि ततः कुर्वीत निश्चलम् विप्_१,११.५२ एवम् एकाग्रचित्तेन तन्मयेन धृतात्मना जप्तव्यं यन् निबोधैतत् तन् नः पार्थिवनन्दन विप्_१,११.५३ हिरण्यगर्भपुरुषप्रधानव्यक्तरूपिणे ॐ नमो वासुदेवाय शुद्धज्ञानस्वभाविने विप्_१,११.५४ एतज् जजाप भगवान् जप्यं स्वायम्भुवो मनुः पितामहस् तव पुरा तस्य तुष्टो जनार्दनः विप्_१,११.५५ ददौ यथाभिलषिताम् ऋद्धिं त्रैलोक्यदुर्लभाम् तथा त्वम् अपि गोविन्दं तोषयैतत् सदा जपन् विप्_१,११.५६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे एकादशो ऽध्यायः ]] निशम्यैतद् अशेषेण मैत्रेय नृपतेः सुतः निर्जगाम वनात् तस्मात् प्रणिपत्य स तान् ऋषीन् विप्_१,१२.१ कृतकृत्यम् इवात्मानं मन्यमानस् ततो द्विज मधुसंज्ञं महापुण्यं जगाम यमुनातटम् विप्_१,१२.२ पुनश् च मधुसंज्ञेन दैत्येनाधिष्ठितं यतः ततो मधुवनं नाम्ना ख्यातम् अत्र महीतले विप्_१,१२.३ हत्वा च लवणं रक्षो मधुपुत्रं महाबलम् शत्रुघ्नो मधुरां नाम पुरीं यत्र चकार वै विप्_१,१२.४ यत्र वै देवदेवस्य सांनिध्यं हरिमेधसः सर्वपापहरे तस्मिंस् तपस् तीर्थे चकार सः विप्_१,१२.५ मरीचिमिश्रैर् मुनिभिर् यथोद्दिष्टम् अभूत् तथा आत्मन्य् अशेषदेवेशं स्थितं विष्णुम् अमन्यत विप्_१,१२.६ अनन्यचेतसस् तस्य ध्यायतो भगवान् हरिः सर्वभूतगतो विप्र सर्वभावगतो ऽभवत् विप्_१,१२.७ मनस्य् अवस्थिते तस्य विष्णौ मैत्रेय योगिनः न शशाक धरा भारम् उद्वोढुं भूतधारिणी विप्_१,१२.८ वामपादस्थिते तस्मिन् ननामार्धेन मेदिनी द्वितीयं च ननामार्धं क्षितेर् दक्षिणतः स्थिते विप्_१,१२.९ पादाङ्गुष्ठेन संपीड्य यदा स वसुधां स्थितः तदा सा वसुधा विप्र चचाल सह पर्वतैः विप्_१,१२.१० नद्यो नदाः समुद्राश् च संक्षोभं परमं ययुः तत्क्षोभाद् अमराः क्षोभं परं जग्मुर् महामुने विप्_१,१२.११ यामा नाम तदा देवा मैत्रेय परमाकुलाः इन्द्रेण सह संमन्त्र्य ध्यानभङ्गं प्रचक्रमुः विप्_१,१२.१२ कूष्माण्डा विविधै रूपैर् महेन्द्रेण महामुने समाधिभङ्गम् अत्यन्तम् आरब्धाः कर्तुम् आतुराः विप्_१,१२.१३ सुनीतिर् नाम तन्माता सास्रा तत्पुरतः स्थिता पुत्रेति करुणां वाचम् आह मायामयी तदा विप्_१,१२.१४ पुत्रकास्मान् निवर्तस्व शरीरव्ययदारुणात् निर्बन्धतो मया लब्धो बहुभिस् त्वं मनोरथैः विप्_१,१२.१५ दीनाम् एकां परित्यक्तुम् अनाथां न त्वम् अर्हसि सपत्नीवचनाद् वत्स अगतेस् त्वं गतिर् मम विप्_१,१२.१६ क्व च त्वं पञ्चवर्षीयः क्व चैतद् दारुणं तपः निवर्त्यतां मनः कष्टान् निर्बन्धात् फलवर्जितात् विप्_१,१२.१७ कालः क्रीडनकानां ते तदन्ते ऽध्ययनस्य च ततः समस्तभोगानां तदन्ते चेष्यते तपः विप्_१,१२.१८ कालः क्रीडनकानां यस् तव बालस्य पुत्रक तस्मिंस् त्वम् इत्थं तपसि किं नाशायात्मनो रतः विप्_१,१२.१९ मत्प्रीतिः परमो धर्मो वयोवस्थाक्रियाक्रमम् अनुवर्तस्व मा मोहं निवर्तास्माद् अधर्मतः विप्_१,१२.२० परित्यजति वत्साद्य यद्य् एतन् न भवांस् तपः त्यक्ष्याम्य् अहम् अपि प्राणांस् ततो वै पश्यतस् तव विप्_१,१२.२१ स तां विलपतीम् एवं बाष्पव्याकुललोचनाम् समाहितमना विष्णौ पश्यन्न् अपि न दृष्टवान् विप्_१,१२.२२ वत्स वत्स सुघोराणि रक्षांस्य् एतानि भीषणे वने ऽभ्युद्यतशस्त्राणि समायान्त्य् अपगम्यताम् विप्_१,१२.२३ इत्य् उक्त्वा प्रययौ साथ रक्षांस्य् आविर्बभुस् ततः अभ्युद्यतोग्रशस्त्राणि ज्वालामालाकुलैर् मुखैः विप्_१,१२.२४ ततो नादान् अतीवोग्रान् राजपुत्रस्य ते पुरः मुमुचुर् दीप्तशस्त्राणि भ्रामयन्तो निशाचराः विप्_१,१२.२५ शिवाश् च शतशो नेदुः सज्वालकवलैर् मुखैः त्रासाय तस्य बालस्य योगयुक्तस्य सर्वतः विप्_१,१२.२६ हन्यतां हन्यताम् एष छिद्यतां छिद्यताम् अयम् भक्ष्यतां भक्ष्यतां चायम् इत्य् ऊचुस् ते निशाचराः विप्_१,१२.२७ ततो नानाविधान् नादान् सिंहोष्ट्रमकराननाः त्रासाय राजपुत्रस्य नेदुस् ते रजनीचराः विप्_१,१२.२८ रक्षांसि तानि ते नादाः शिवास् तान्य् आयुधानि च गोविन्दासक्तचित्तस्य ययुर् नेन्द्रियगोचरम् विप्_१,१२.२९ एकाग्रचेताः सततं विष्णुम् एवात्मसंश्रयम् दृष्टवान् पृथिवीनाथपुत्रो नान्यत् कथंचन विप्_१,१२.३० ततः सर्वासु मायासु विलीनासु पुनः सुराः संक्षोभं परमं जग्मुस् तत्पराभवशङ्किताः विप्_१,१२.३१ ते समेत्य जगद्योनिम् अनादिनिधनं हरिम् शरण्यं शरणं यातास् तपसा तस्य तापिताः विप्_१,१२.३२ देवदेव जगन्नाथ परेश पुरुषोत्तम ध्रुवस्य तपसा तप्तास् त्वां वयं शरणं गताः विप्_१,१२.३३ दिने दिने कलाशेषैः शशाङ्कः पूर्यते यथा तथायं तपसा देव प्रयात्य् ऋद्धिम् अहर्निशम् विप्_१,१२.३४ औत्तानपादितपसा वयम् इत्थं जनार्दन भीतास् त्वां शरणं यातास् तपसस् तं निवर्तय विप्_१,१२.३५ न विद्मः किं स शक्रत्वं किं सूर्यत्वम् अभीप्सति वित्तपाम्बुपसोमानां साभिलाषः पदेषु किम् विप्_१,१२.३६ तद् अस्माकं प्रसीदेश हृदयाच् छल्यम् उद्धर उत्तानपादतनयं तपसः संनिवर्तय विप्_१,१२.३७ नेन्द्रत्वं न च सूर्यत्वं नैवाम्बुपधनेशताम् प्रार्थयत्य् एष यं कामं तं करोम्य् अखिलं सुराः विप्_१,१२.३८ यात देवा यथाकामं स्वस्थानं विगतज्वराः निवर्तयाम्य् अहं बालं तपस्य् आसक्तमानसम् विप्_१,१२.३९ इत्य् उक्ता देवदेवेन प्रणम्य त्रिदशास् ततः प्रययुः स्वानि धिष्ण्यानि शतक्रतुपुरोगमाः विप्_१,१२.४० भगवान् अपि सर्वात्मा तन्मयत्वेन तोषितः गत्वा ध्रुवम् उवाचेदं चतुर्भुजवपुर् हरिः विप्_१,१२.४१ औत्तानपादे भद्रं ते तपसा परितोषितः वरदो ऽहम् अनुप्राप्तो वरं वरय सुव्रत विप्_१,१२.४२ बाह्यार्थनिरपेक्षं ते मयि चित्तं यद् आहितम् तुष्टो ऽहं भवतस् तेन तद् वृणीष्व वरं परम् विप्_१,१२.४३ श्रुत्वेत्थं गदितं तस्य देवदेवस्य बालकः उन्मीलिताक्षो ददृशे ध्यानदृष्टं हरिं पुरः विप्_१,१२.४४ शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गवरासिधरम् अच्युतम् किरीटिनं समालोक्य जगाम शिरसा महीम् विप्_१,१२.४५ रोमाञ्चिताङ्गः सहसा साध्वसं परमं गतः स्तवाय देवदेवस्य स चक्रे मानसं ध्रुवः विप्_१,१२.४६ किं वदामि स्तुताव् अस्य केनोक्तेनास्य संस्तुतिः इत्य् आकुलमतिर् देवं तम् एव शरणं ययौ विप्_१,१२.४७ भगवन् यदि मे तोषं तपसा परमं गतः स्तोतुं तद् अहम् इच्छामि वरम् एनं प्रयच्छ मे विप्_१,१२.४८ ब्रह्माद्यैर् वेदवेदज्ञैर् ज्ञायते यस्य नो गतिः तं त्वां कथम् अहं देव स्तोतुं शक्ष्यामि बालकः विप्_१,१२.४९ त्वद्भक्तिप्रवणं ह्य् एतत् परमेश्वर मे मनः स्तोतुं प्रवृत्तं त्वत्पादौ तत्र प्रज्ञां प्रयच्छ मे विप्_१,१२.५० शङ्खप्रान्तेन गोविन्दस् तं पस्पर्श कृताञ्जलिम् उत्तानपादतनयं द्विजवर्य जगत्पतिः विप्_१,१२.५१ अथ प्रसन्नवदनः तत्क्षणान् नृपनन्दनः तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भूतधातारम् अच्युतम् विप्_१,१२.५२ भूमिर् आपो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिर् एव च भूतादिर् आदिप्रकृतिर् यस्य रूपं नतो ऽस्मि तम् विप्_१,१२.५३ शुद्धः सूक्ष्मो ऽखिलव्यापी प्रधानात् परतः पुमान् यस्य रूपं नमस् तस्मै पुरुषाय गुणात्मने विप्_१,१२.५४ भूरादीनां समस्तानां गन्धादीनां च शाश्वतः बुद्ध्यादीनां प्रधानस्य पुरुषस्य च यः परः विप्_१,१२.५५ तं ब्रह्मभूतम् आत्मानम् अशेषजगतः पतिम् प्रपद्ये शरणं शुद्धं त्वद्रूपं परमेश्वर विप्_१,१२.५६ बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच् च यद् रूपं ब्रह्मसंज्ञितम् तस्मै नमस् ते सर्वात्मन् योगिचिन्त्याविकारवत् विप्_१,१२.५७ सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् सर्वव्यापी भुवः स्पर्शाद् अत्यतिष्ठद् दशाङ्गुलम् विप्_१,१२.५८ यद् भूतं यच् च वै भव्यं पुरुषोत्तम तद् भवान् त्वत्तो विराट् स्वराट् सम्राट् त्वत्तश् चाप्य् अधिपूरुषः विप्_१,१२.५९ अत्यरिच्यत सो ऽधश् च तिर्यग् ऊर्ध्वं च वै भुवः त्वत्तो विश्वम् इदं जातं त्वत्तो भूतभविष्यती विप्_१,१२.६० त्वद्रूपधारिणश् चान्तः सर्वभूतम् इदं जगत् त्वत्तो यज्ञः सर्वहुतः पृषदाज्यं पशुर् द्विधा विप्_१,१२.६१ त्वत्त ऋचो ऽथ सामानि त्वत्तश् छन्दांसि जज्ञिरे त्वत्तो यजूंष्य् अजायन्त त्वत्तो ऽश्वाश् चैकतोदतः विप्_१,१२.६२ गावस् त्वत्तः समुद्भूतास् त्वत्तो ऽजा अवयो मृगाः त्वन्मुखाद् ब्राह्मणा बाह्वोस् त्वत्तः क्षत्रम् अजायत विप्_१,१२.६३ वैश्यास् तवोरुजाः शूद्रास् तव पद्भ्यां समुद्गताः अक्ष्णोः सूर्यो ऽनिलः प्राणाच् चन्द्रमा मनसस् तव विप्_१,१२.६४ प्राणो ऽन्तःसुषिराज् जातो मुखाद् अग्निर् अजायत नाभितो गगनं द्यौश् च शिरसः समवर्तत दिशः श्रोत्रात् क्षितिः पद्भ्यां त्वत्तः सर्वम् अभूद् इदम् विप्_१,१२.६५ न्यग्रोधः सुमहान् अल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः संयमे विश्वम् अखिलं बीजभूते तथा त्वयि विप्_१,१२.६६ बीजाद् अङ्कुरसंभूतो न्यग्रोधः स समुच्छ्रितः विस्तारं च यथा याति त्वत्तः सृष्टौ तथा जगत् विप्_१,१२.६७ यथा हि कदली नान्या त्वक्पत्रान् नाथ दृश्यते एवं विश्वस्य नान्यस् त्वं त्वत्स्थायीश्वर दृश्यते विप्_१,१२.६८ ह्लादिनी संधिनी संवित् त्वय्य् एका सर्वसंस्थितौ ह्लादतापकरी मिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते विप्_१,१२.६९ पृथग्भूतैकभूताय भूतभूताय ते नमः प्रभूतभूतभूताय तुभ्यं भूतात्मने नमः विप्_१,१२.७० व्यक्तप्रधानपुरुषविराट् संराट् स्वराट् तथा विभाव्यते ऽन्तःकरणे पुरुषेष्व् अक्षयो भवान् विप्_१,१२.७१ सर्वस्मिन् सर्वभूतस् त्वं सर्वः सर्वस्वरूपधृक् सर्वं त्वत्तस् ततश् च त्वं नमः सर्वात्मने ऽस्तु ते विप्_१,१२.७२ सर्वात्मको ऽसि सर्वेश सर्वभूतस्थितो यतः कथयामि ततः किं ते सर्वं वेत्सि हृदि स्थितम् विप्_१,१२.७३ सर्वात्मन् सर्वभूतेश सर्वसत्त्वसमुद्भव सर्वभूतो भवान् वेत्ति सर्वसत्त्वमनोरथम् विप्_१,१२.७४ यो मे मनोरथो नाथ सफलः स त्वया कृतः तपश् च तप्तं सफलं यद् दृष्टो ऽसि जगत्पते विप्_१,१२.७५ तपसस् तत् फलं प्राप्तं यद् दृष्टो ऽहं त्वया ध्रुव मद्दर्शनं हि विफलं राजपुत्र न जायते विप्_१,१२.७६ वरं वरय तस्मात् त्वं यथाभिमतम् आत्मनः सर्वं संपद्यते पुंसां मयि दृष्टिपथं गते विप्_१,१२.७७ भगवन् सर्वभूतेश सर्वस्यास्ते भवान् हृदि किम् अज्ञातं तव स्वामिन् मनसा यन् मयेप्सितम् विप्_१,१२.७८ तथापि तुभ्यं देवेश कथयिष्यामि यन् मया प्रार्थ्यते दुर्विनीतेन हृदयेनातिदुर्लभम् विप्_१,१२.७९ किं वा सर्वजगत्स्रष्टः प्रसन्ने त्वयि दुर्लभम् त्वत्प्रसादफलं भुङ्क्ते त्रैलोक्यं मघवान् अपि विप्_१,१२.८० नैतद् राजासनं योग्यम् अजातस्य ममोदरात् इति गर्वाद् अवोचन् मां सपत्नी मातुर् उच्चकैः विप्_१,१२.८१ आधारभूतं जगतः सर्वेषाम् उत्तमोत्तमम् प्रार्थयामि प्रभो स्थानं त्वत्प्रसादाद् अतो ऽव्ययम् विप्_१,१२.८२ यत् त्वया प्रार्थितं स्थानम् एतत् प्राप्स्यति वै भवान् त्वयाहं तोषितः पूर्वम् अन्यजन्मनि बालक विप्_१,१२.८३ त्वम् आसीर् ब्राह्मणः पूर्वं मय्य् एकाग्रमतिः सदा मातापित्रोश् च शुश्रूषुर् निजधर्मानुपालकः विप्_१,१२.८४ कालेन गच्छता मित्रं राजपुत्रस् तवाभवत् यौवने ऽखिलभोगाढ्यो दर्शनीयोज्ज्वलाकृतिः विप्_१,१२.८५ तत्सङ्गात् तस्य ताम् ऋद्धिम् अवलोक्यातिदुर्लभाम् भवेयं राजपुत्रो ऽहम् इति वाञ्छा त्वया कृता विप्_१,१२.८६ ततो यथाभिलषिता प्राप्ता ते राजपुत्रता उत्तानपादस्य गृहे जातो ऽसि ध्रुव दुर्लभे विप्_१,१२.८७ अन्येषां तद् वरं स्थानं कुले स्वायम्भुवस्य यत् विप्_१,१२.८८ तस्यैतद् अपरं बाल येनाहं परितोषितः माम् आराध्य नरो मुक्तिम् अवाप्नोत्य् अविलम्बितम् विप्_१,१२.८९ मय्य् अर्पितमना बाल किम् उ स्वर्गादिकं पदम् त्रैलोक्याद् अधिके स्थाने सर्वताराग्रहाश्रयः भविष्यति न संदेहो मत्प्रसादाद् भवान् ध्रुव विप्_१,१२.९० सूर्यात् सोमात् तथा भौमात् सोमपुत्राद् बृहस्पतेः सितार्कतनयादीनां सर्वर्क्षाणां तथा ध्रुव विप्_१,१२.९१ सप्तर्षीणाम् अशेषाणां ये च वैमानिकाः सुराः सर्वेषाम् उपरि स्थानं तव दत्तं मया ध्रुव विप्_१,१२.९२ केचिच् चतुर्युगं यावत् केचिन् मन्वन्तरं सुराः तिष्ठन्ति भवतो दत्ता मया वै कल्पसंस्थितिः विप्_१,१२.९३ सुनीतिर् अपि ते माता त्वदासन्नातिनिर्मला विमाने तारका भूत्वा तावत्कालं निवत्स्यति विप्_१,१२.९४ ये च त्वां मानवाः प्रातः सायं च सुसमाहिताः कीर्तयिष्यन्ति तेषां च महत् पुण्यं भविष्यति विप्_१,१२.९५ .... .... ...तर्दधे हरिः"
1,12,95,33,:1 dhruvo 'pi taṃ namaskṛtya jagāma svapitur gṛham,:१ ध्रुवो ऽपि तं नमस्कृत्य जगाम स्वपितुर् गृहम्
1,12,95,33,:2 ākarṇyātmajam āyāntaṃ saṃparetaṃ yathāgatam,:२ आकर्ण्यात्मजम् आयान्तं संपरेतं यथागतम्
1,12,95,33,:3 rājānaṃ śraddadhe candra sa candrasya suto mama,:३ राजानं श्रद्दधे चन्द्र स चन्द्रस्य सुतो मम
1,12,95,33,:4 satyaṃ devarṣiṇā uktam ākarṇya mudito bhavat,:४ सत्यं देवर्षिणा उक्तम् आकर्ण्य मुदितो भवत्
1,12,95,33,:5 vārtā hartur api prītyāṃ hīnaprādrān mahādhanam,:५ वार्ता हर्तुर् अपि प्रीत्यां हीनप्राद्रान् महाधनम्
1,12,95,33,:6 śaṅkhatūryaninādena brahmaghoṣeṇa bhūyasā,:६ शङ्खतूर्यनिनादेन ब्रह्मघोषेण भूयसा
1,12,95,33,:7 niścakrāma purā tūrṇaṃ sadaśvaratham āsthitaḥ,:७ निश्चक्राम पुरा तूर्णं सदश्वरथम् आस्थितः
1,12,95,33,:8 taṃ dṛṣṭvā pavanābhyāse āyāntaṃ tarasā rathāt,:८ तं दृष्ट्वा पवनाभ्यासे आयान्तं तरसा रथात्
1,12,95,33,:9 avaruhya nṛpaxx dorbhyāṃ x parirebhire,:९ अवरुह्य नृपxx दोर्भ्यां x परिरेभिरे
1,12,95,33,:10 athābhinanditaḥ sarvair bandhuvargair dvijottama,:१० अथाभिनन्दितः सर्वैर् बन्धुवर्गैर् द्विजोत्तम
1,12,95,33,:11 tenābhivāditāḥ sarve praviveśuḥ saharcix,:११ तेनाभिवादिताः सर्वे प्रविवेशुः सहर्चिx
1,12,95,34,:12 ity uktvā bhagavān īśaḥ tatraivāntaradhīyata,:१२ इत्य् उक्त्वा भगवान् ईशः तत्रैवान्तरधीयत
1,12,96,35,"evaṃ pūrvaṃ jagannāthād devadevāj janārdanāt varaṃ prāpya dhruvaṃ sthānam adhyāste sa mahāmatiḥ ViP_1,12.96 svayaṃ śuśrūṣaṇād dharmyān mātāpitroś ca vai tathā","एवं पूर्वं जगन्नाथाद् देवदेवाज् जनार्दनात् वरं प्राप्य ध्रुवं स्थानम् अध्यास्ते स महामतिः विप्_१,१२.९६ स्वयं शुश्रूषणाद् धर्म्यान् मातापित्रोश् च वै तथा"
1,12,96,35,:1 dvādaśākṣaramāhātmyāt tapasaś ca prabhāvataḥ,:१ द्वादशाक्षरमाहात्म्यात् तपसश् च प्रभावतः
1,13,25,36,":2 tasyābhimānam ṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya ca devāsurāṇām ācāryaḥ ślokam atrośanā jagau ViP_1,12.97 aho 'sya tapaso vīryam aho 'sya tapasaḥ phalam yad enaṃ purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ ViP_1,12.98 dhruvasya jananī ceyaṃ sunītir nāma sūnṛtā asyāś ca mahimānaṃ kaḥ śakto varṇayituṃ bhuvi ViP_1,12.99 trailokyāśrayatāṃ prāptaṃ paraṃ sthānaṃ sthirāyati sthānaṃ prāptā paraṃ kṛtvā yā kukṣivivare dhruvam ViP_1,12.100 yaś caitat kīrtayen nityaṃ dhruvasyārohaṇaṃ divi sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate ViP_1,12.101 sthānabhraṃśaṃ na cāpnoti divi vā yadi vā bhuvi sarvakalyāṇasaṃyukto dīrghakālaṃ ca jīvati ViP_1,12.102 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe dvādaśo 'dhyāyaḥ ]] dhruvāc chiṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca bhavyāc chaṃbhur vyajāyata śiṣṭer ādhatta succhāyā pañca putrān akalmaṣān ViP_1,13.1 ripuṃ ripuñjayaṃ vipraṃ vṛkalaṃ vṛkatejasam ripor ādhatta bṛhatī cākṣuṣaṃ sarvatejasam ViP_1,13.2 ajījanat puṣkariṇyāṃ vāruṇyāṃ cākṣuṣo manum prajāpater ātmajāyāṃ vīraṇasya mahātmanaḥ ViP_1,13.3 manor ajāyanta daśa naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ kanyāyāṃ tapatāṃ śreṣṭha vairājasya prajāpateḥ ViP_1,13.4 kuruḥ puruḥ śatadyumnas tapasvī satyavāñ chuciḥ agniṣṭud atirātraś ca sudyumnaś ceti te nava abhimanyuś ca daśamo naḍvalāyāṃ mahaujasaḥ ViP_1,13.5 kuror ajanayat putrān ṣaḍ āgneyī mahāprabhān aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratum aṅgirasaṃ śibim ViP_1,13.6 aṅgāt sunīthāpatyaṃ vai venam ekam ajāyata prajārtham ṛṣayas tasya mamanthur dakṣiṇaṃ karam ViP_1,13.7 venasya pāṇau mathite saṃbabhūva mahāmune vainyo nāma mahīpālo yaḥ pṛthuḥ parikīrtyate ViP_1,13.8 yena dugdhā mahī pūrvaṃ prajānāṃ hitakāraṇāt ViP_1,13.9 kimarthaṃ mathitaḥ pāṇir venasya paramarṣibhiḥ yatra jajñe mahāvīryaḥ sa pṛthur munisattama ViP_1,13.10 sunīthā nāma yā kanyā mṛtyoḥ prathamajābhavat aṅgasya bhāryā sā dattā tasyāṃ veno vyajāyata ViP_1,13.11 sa mātāmahadoṣeṇa tena mṛtyoḥ sutātmajaḥ nisargād eva maitreya duṣṭabhāvo vyajāyata ViP_1,13.12 abhiṣikto yadā rājye sa venaḥ paramarṣibhiḥ ghoṣayām āsa sa tadā pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ ViP_1,13.13 na yaṣṭavyaṃ na hotavyaṃ na dātavyaṃ kathaṃcana bhoktā yajñasya kas tv anyo hy ahaṃ yajñapatiḥ prabhuḥ ViP_1,13.14 tatas tam ṛṣayaḥ pūrvaṃ saṃpūjya pṛthivīpatim ūcuḥ sāmakalaṃ samyaṅ maitreya samupasthitāḥ ViP_1,13.15 bho bho rājañ chṛṇuṣva tvaṃ yad vadāmas tava prabho rājyadehopakārāya prajānāṃ ca hitaṃ param ViP_1,13.16 dīrghasatreṇa deveśaṃ sarvayajñeśvaraṃ harim pūjayiṣyāma bhadraṃ te tatrāṃśas te bhaviṣyati ViP_1,13.17 yajñena yajñapuruṣo viṣṇuḥ saṃprīṇito nṛpa asmābhir bhavataḥ kāmān sarvān eva pradāsyati ViP_1,13.18 yajñair yajñeśvaro yeṣāṃ rāṣṭre saṃpūjyate hariḥ teṣāṃ sarvepsitāvāptiṃ dadāti nṛpa bhūbhṛtām ViP_1,13.19 mattaḥ ko 'bhyadhiko 'nyo 'sti kaś cārādhyo mamāparaḥ ko 'yaṃ harir iti khyāto yo vai yajñeśvaro mataḥ ViP_1,13.20 brahmā janārdanaḥ śaṃbhur indro vāyur yamo raviḥ hutabhug varuṇo dhātā pūṣā bhūmir niśākaraḥ ViP_1,13.21 ete cānye ca ye devāḥ śāpānugrahakāriṇaḥ nṛpasyaite śarīrasthāḥ sarvadevamayo nṛpaḥ ViP_1,13.22 etaj jñātvā mayājñaptaṃ yad yathā kriyatāṃ tathā na dātavyaṃ na hotavyaṃ na yaṣṭavyaṃ ca bho dvijāḥ ViP_1,13.23 bhartṛśuśrūṣaṇaṃ dharmo yathā strīṇāṃ paro mataḥ mamājñāpālanaṃ dharmo bhavatāṃ ca tathā dvijāḥ ViP_1,13.24 dehy anujñāṃ mahārāja mā dharmo yātu saṃkṣayam haviṣāṃ pariṇāmo 'yaṃ yad etad akhilaṃ jagat ViP_1,13.25 dharme ca saṃkṣayaṃ yāte kṣīyate cākhilaṃ jagat",":२ तस्याभिमानम् ऋद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च देवासुराणाम् आचार्यः श्लोकम् अत्रोशना जगौ विप्_१,१२.९७ अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् अहो ऽस्य तपसः फलम् यद् एनं पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः विप्_१,१२.९८ ध्रुवस्य जननी चेयं सुनीतिर् नाम सूनृता अस्याश् च महिमानं कः शक्तो वर्णयितुं भुवि विप्_१,१२.९९ त्रैलोक्याश्रयतां प्राप्तं परं स्थानं स्थिरायति स्थानं प्राप्ता परं कृत्वा या कुक्षिविवरे ध्रुवम् विप्_१,१२.१०० यश् चैतत् कीर्तयेन् नित्यं ध्रुवस्यारोहणं दिवि सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते विप्_१,१२.१०१ स्थानभ्रंशं न चाप्नोति दिवि वा यदि वा भुवि सर्वकल्याणसंयुक्तो दीर्घकालं च जीवति विप्_१,१२.१०२ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे द्वादशो ऽध्यायः ]] ध्रुवाच् छिष्टिं च भव्यं च भव्याच् छंभुर् व्यजायत शिष्टेर् आधत्त सुच्छाया पञ्च पुत्रान् अकल्मषान् विप्_१,१३.१ रिपुं रिपुञ्जयं विप्रं वृकलं वृकतेजसम् रिपोर् आधत्त बृहती चाक्षुषं सर्वतेजसम् विप्_१,१३.२ अजीजनत् पुष्करिण्यां वारुण्यां चाक्षुषो मनुम् प्रजापतेर् आत्मजायां वीरणस्य महात्मनः विप्_१,१३.३ मनोर् अजायन्त दश नड्वलायां महौजसः कन्यायां तपतां श्रेष्ठ वैराजस्य प्रजापतेः विप्_१,१३.४ कुरुः पुरुः शतद्युम्नस् तपस्वी सत्यवाञ् छुचिः अग्निष्टुद् अतिरात्रश् च सुद्युम्नश् चेति ते नव अभिमन्युश् च दशमो नड्वलायां महौजसः विप्_१,१३.५ कुरोर् अजनयत् पुत्रान् षड् आग्नेयी महाप्रभान् अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुम् अङ्गिरसं शिबिम् विप्_१,१३.६ अङ्गात् सुनीथापत्यं वै वेनम् एकम् अजायत प्रजार्थम् ऋषयस् तस्य ममन्थुर् दक्षिणं करम् विप्_१,१३.७ वेनस्य पाणौ मथिते संबभूव महामुने वैन्यो नाम महीपालो यः पृथुः परिकीर्त्यते विप्_१,१३.८ येन दुग्धा मही पूर्वं प्रजानां हितकारणात् विप्_१,१३.९ किमर्थं मथितः पाणिर् वेनस्य परमर्षिभिः यत्र जज्ञे महावीर्यः स पृथुर् मुनिसत्तम विप्_१,१३.१० सुनीथा नाम या कन्या मृत्योः प्रथमजाभवत् अङ्गस्य भार्या सा दत्ता तस्यां वेनो व्यजायत विप्_१,१३.११ स मातामहदोषेण तेन मृत्योः सुतात्मजः निसर्गाद् एव मैत्रेय दुष्टभावो व्यजायत विप्_१,१३.१२ अभिषिक्तो यदा राज्ये स वेनः परमर्षिभिः घोषयाम् आस स तदा पृथिव्यां पृथिवीपतिः विप्_१,१३.१३ न यष्टव्यं न होतव्यं न दातव्यं कथंचन भोक्ता यज्ञस्य कस् त्व् अन्यो ह्य् अहं यज्ञपतिः प्रभुः विप्_१,१३.१४ ततस् तम् ऋषयः पूर्वं संपूज्य पृथिवीपतिम् ऊचुः सामकलं सम्यङ् मैत्रेय समुपस्थिताः विप्_१,१३.१५ भो भो राजञ् छृणुष्व त्वं यद् वदामस् तव प्रभो राज्यदेहोपकाराय प्रजानां च हितं परम् विप्_१,१३.१६ दीर्घसत्रेण देवेशं सर्वयज्ञेश्वरं हरिम् पूजयिष्याम भद्रं ते तत्रांशस् ते भविष्यति विप्_१,१३.१७ यज्ञेन यज्ञपुरुषो विष्णुः संप्रीणितो नृप अस्माभिर् भवतः कामान् सर्वान् एव प्रदास्यति विप्_१,१३.१८ यज्ञैर् यज्ञेश्वरो येषां राष्ट्रे संपूज्यते हरिः तेषां सर्वेप्सितावाप्तिं ददाति नृप भूभृताम् विप्_१,१३.१९ मत्तः को ऽभ्यधिको ऽन्यो ऽस्ति कश् चाराध्यो ममापरः को ऽयं हरिर् इति ख्यातो यो वै यज्ञेश्वरो मतः विप्_१,१३.२० ब्रह्मा जनार्दनः शंभुर् इन्द्रो वायुर् यमो रविः हुतभुग् वरुणो धाता पूषा भूमिर् निशाकरः विप्_१,१३.२१ एते चान्ये च ये देवाः शापानुग्रहकारिणः नृपस्यैते शरीरस्थाः सर्वदेवमयो नृपः विप्_१,१३.२२ एतज् ज्ञात्वा मयाज्ञप्तं यद् यथा क्रियतां तथा न दातव्यं न होतव्यं न यष्टव्यं च भो द्विजाः विप्_१,१३.२३ भर्तृशुश्रूषणं धर्मो यथा स्त्रीणां परो मतः ममाज्ञापालनं धर्मो भवतां च तथा द्विजाः विप्_१,१३.२४ देह्य् अनुज्ञां महाराज मा धर्मो यातु संक्षयम् हविषां परिणामो ऽयं यद् एतद् अखिलं जगत् विप्_१,१३.२५ धर्मे च संक्षयं याते क्षीयते चाखिलं जगत्"
1,13,51,37,"iti vijñāpyamāno 'pi sa venaḥ paramarṣibhiḥ pāpo dadāti nānujñāṃ tadā proktaḥ punaḥ punaḥ ViP_1,13.26 tatas te munayaḥ sarve kopāmarṣasamanvitāḥ hanyatāṃ hanyatāṃ pāpa ity ūcus te parasparam ViP_1,13.27 yo yajñapuruṣaṃ viṣṇum anādinidhanaṃ prabhum vinindaty adhamācāro na sa yogyo bhuvaḥ patiḥ ViP_1,13.28 ity uktvā mantrapūtais taiḥ kuśair munigaṇā nṛpam nijaghnur nihataṃ pūrvaṃ bhagavannindanādinā ViP_1,13.29 tataś ca munayo reṇuṃ dadṛśuḥ sarvato dvija kim etad iti cāsannaṃ papracchus te janaṃ tadā ViP_1,13.30 ākhyātaṃ ca janais teṣāṃ caurībhūtair arājake rāṣṭre tu lokair ārabdhaṃ parasvādānam āturaiḥ ViP_1,13.31 teṣām udīrṇavegānāṃ caurāṇāṃ munisattamāḥ sumahān dṛśyate reṇuḥ paravittāpahāriṇām ViP_1,13.32 tataḥ saṃmantrya te sarve munayas tasya bhūbhṛtaḥ mamanthur ūruṃ putrārtham anapatyasya yatnataḥ ViP_1,13.33 mathyataś ca samuttasthau tasyoroḥ puruṣaḥ kila dagdhasthūṇāpratīkāśaḥ kharvaṭāsyo 'tihrasvakaḥ ViP_1,13.34 kiṃ karomīti tān sarvān viprān āha tvarānvitaḥ niṣīdeti tam ūcus te niṣādas tena so 'bhavat ViP_1,13.35 tatas tatsaṃbhavā jātā vindhyaśailanivāsinaḥ niṣādā muniśārdūla pāpakarmopalakṣaṇāḥ ViP_1,13.36 tena dvāreṇa tat pāpaṃ niṣkrāntaṃ tasya bhūpateḥ niṣādās te tato jātā venakalmaṣanāśanāḥ ViP_1,13.37 tato 'sya dakṣiṇaṃ hastaṃ mamanthus te dvijottamāḥ ViP_1,13.38 mathyamāne ca tatrābhūt pṛthur vainyaḥ pratāpavān dīpyamānaḥ svavapuṣā sākṣād agnir iva jvalan ViP_1,13.39 ādyam ājagavaṃ nāma khāt papāta tato dhanuḥ śarāś ca divyā nabhasaḥ kavacaṃ ca papāta ha ViP_1,13.40 tasmiñ jāte tu bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ ViP_1,13.41 satputreṇa ca jātena veno 'pi tridivaṃ yayau punnāmno narakāt trātaḥ sa tena sumahātmanā ViP_1,13.42 taṃ samudrāś ca nadyaś ca ratnāny ādāya sarvaśaḥ toyāni cābhiṣekārthaṃ sarvāṇy evopatasthire ViP_1,13.43 pitāmahaś ca bhagavān devair āṅgirasaiḥ saha sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ samāgamya tadā vainyam abhyaṣiñcan narādhipam ViP_1,13.44 haste tu dakṣiṇe cakraṃ dṛṣṭvā tasya pitāmahaḥ viṣṇor aṃśaṃ pṛthuṃ matvā paritoṣaṃ paraṃ yayau ViP_1,13.45 viṣṇucihnaṃ kare cakraṃ sarveṣāṃ cakravartinām bhavaty avyāhato yasya prabhāvas tridaśair api ViP_1,13.46 mahatā rājarājyena pṛthur vainyaḥ pratāpavān so 'bhiṣikto mahātejā vidhivad dharmakovidaiḥ ViP_1,13.47 pitrāparañjitās tasya prajās tenānurañjitāḥ anurāgāt tatas tasya nāma rājety ajāyata ViP_1,13.48 āpas tastambhire cāsya samudram abhiyāsyataḥ parvatāś ca dadur mārgaṃ dhvajabhaṅgaś ca nābhavat ViP_1,13.49 akṛṣṭapacyā pṛthivī siddhyanty annāni cintayā sarvakāmadughā gāvaḥ puṭake puṭake madhu ViP_1,13.50 tasya vai jātamātrasya yajñe paitāmahe śubhe sūtaḥ sūtyāṃ samutpannaḥ sautye 'hani mahāmatiḥ ViP_1,13.51 pṛthur evābhavat tasmāt tataḥ pṛthur ajāyata","इति विज्ञाप्यमानो ऽपि स वेनः परमर्षिभिः पापो ददाति नानुज्ञां तदा प्रोक्तः पुनः पुनः विप्_१,१३.२६ ततस् ते मुनयः सर्वे कोपामर्षसमन्विताः हन्यतां हन्यतां पाप इत्य् ऊचुस् ते परस्परम् विप्_१,१३.२७ यो यज्ञपुरुषं विष्णुम् अनादिनिधनं प्रभुम् विनिन्दत्य् अधमाचारो न स योग्यो भुवः पतिः विप्_१,१३.२८ इत्य् उक्त्वा मन्त्रपूतैस् तैः कुशैर् मुनिगणा नृपम् निजघ्नुर् निहतं पूर्वं भगवन्निन्दनादिना विप्_१,१३.२९ ततश् च मुनयो रेणुं ददृशुः सर्वतो द्विज किम् एतद् इति चासन्नं पप्रच्छुस् ते जनं तदा विप्_१,१३.३० आख्यातं च जनैस् तेषां चौरीभूतैर् अराजके राष्ट्रे तु लोकैर् आरब्धं परस्वादानम् आतुरैः विप्_१,१३.३१ तेषाम् उदीर्णवेगानां चौराणां मुनिसत्तमाः सुमहान् दृश्यते रेणुः परवित्तापहारिणाम् विप्_१,१३.३२ ततः संमन्त्र्य ते सर्वे मुनयस् तस्य भूभृतः ममन्थुर् ऊरुं पुत्रार्थम् अनपत्यस्य यत्नतः विप्_१,१३.३३ मथ्यतश् च समुत्तस्थौ तस्योरोः पुरुषः किल दग्धस्थूणाप्रतीकाशः खर्वटास्यो ऽतिह्रस्वकः विप्_१,१३.३४ किं करोमीति तान् सर्वान् विप्रान् आह त्वरान्वितः निषीदेति तम् ऊचुस् ते निषादस् तेन सो ऽभवत् विप्_१,१३.३५ ततस् तत्संभवा जाता विन्ध्यशैलनिवासिनः निषादा मुनिशार्दूल पापकर्मोपलक्षणाः विप्_१,१३.३६ तेन द्वारेण तत् पापं निष्क्रान्तं तस्य भूपतेः निषादास् ते ततो जाता वेनकल्मषनाशनाः विप्_१,१३.३७ ततो ऽस्य दक्षिणं हस्तं ममन्थुस् ते द्विजोत्तमाः विप्_१,१३.३८ मथ्यमाने च तत्राभूत् पृथुर् वैन्यः प्रतापवान् दीप्यमानः स्ववपुषा साक्षाद् अग्निर् इव ज्वलन् विप्_१,१३.३९ आद्यम् आजगवं नाम खात् पपात ततो धनुः शराश् च दिव्या नभसः कवचं च पपात ह विप्_१,१३.४० तस्मिञ् जाते तु भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः विप्_१,१३.४१ सत्पुत्रेण च जातेन वेनो ऽपि त्रिदिवं ययौ पुन्नाम्नो नरकात् त्रातः स तेन सुमहात्मना विप्_१,१३.४२ तं समुद्राश् च नद्यश् च रत्नान्य् आदाय सर्वशः तोयानि चाभिषेकार्थं सर्वाण्य् एवोपतस्थिरे विप्_१,१३.४३ पितामहश् च भगवान् देवैर् आङ्गिरसैः सह स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः समागम्य तदा वैन्यम् अभ्यषिञ्चन् नराधिपम् विप्_१,१३.४४ हस्ते तु दक्षिणे चक्रं दृष्ट्वा तस्य पितामहः विष्णोर् अंशं पृथुं मत्वा परितोषं परं ययौ विप्_१,१३.४५ विष्णुचिह्नं करे चक्रं सर्वेषां चक्रवर्तिनाम् भवत्य् अव्याहतो यस्य प्रभावस् त्रिदशैर् अपि विप्_१,१३.४६ महता राजराज्येन पृथुर् वैन्यः प्रतापवान् सो ऽभिषिक्तो महातेजा विधिवद् धर्मकोविदैः विप्_१,१३.४७ पित्रापरञ्जितास् तस्य प्रजास् तेनानुरञ्जिताः अनुरागात् ततस् तस्य नाम राजेत्य् अजायत विप्_१,१३.४८ आपस् तस्तम्भिरे चास्य समुद्रम् अभियास्यतः पर्वताश् च ददुर् मार्गं ध्वजभङ्गश् च नाभवत् विप्_१,१३.४९ अकृष्टपच्या पृथिवी सिद्ध्यन्त्य् अन्नानि चिन्तया सर्वकामदुघा गावः पुटके पुटके मधु विप्_१,१३.५० तस्य वै जातमात्रस्य यज्ञे पैतामहे शुभे सूतः सूत्यां समुत्पन्नः सौत्ये ऽहनि महामतिः विप्_१,१३.५१ पृथुर् एवाभवत् तस्मात् ततः पृथुर् अजायत"
1,13,66,38,"tasminn eva mahāyajño jajñe prājño 'tha māgadhaḥ proktau tadā munivarais tāv ubhau sūtamāgadhau ViP_1,13.52 stūyatām eṣa nṛpatiḥ pṛthur vainyaḥ pratāpavān karmaitad anurūpaṃ ca pātraṃ stotrasya cāpy ayam ViP_1,13.53 tatas tāv ūcatur viprān sarvān eva kṛtāñjalī adyajātasya no karma jñāyate 'sya mahīpateḥ ViP_1,13.54 guṇā na cāsya jñāyante na cāsya prathitaṃ yaśaḥ stotraṃ kimāśrayaṃ tv asya kāryam asmābhir ucyatām ViP_1,13.55 kariṣyaty eṣa yat karma cakravartī mahābalaḥ guṇā bhaviṣyā ye cāsya tair ayaṃ stūyatāṃ nṛpaḥ ViP_1,13.56 tataḥ sa nṛpatis toṣaṃ tac chrutvā paramaṃ yayau sadguṇaiḥ ślāghyatām eti stavyāś cābhyāṃ guṇā mama ViP_1,13.57 tasmād yad atra stotre me guṇanirvarṇanaṃ tv imau kariṣyete kariṣyāmi tad evāhaṃ samāhitaḥ ViP_1,13.58 yad imau varjanīyaṃ ca kiṃcid atra vadiṣyataḥ tad ahaṃ varjayiṣyāmīty evaṃ cakre matiṃ nṛpaḥ ViP_1,13.59 atha tau cakratuḥ stotraṃ pṛthor vainyasya dhīmataḥ bhaviṣyaiḥ karmabhiḥ samyak susvarau sūtamāgadhau ViP_1,13.60 satyavāg dānaśīlo 'yaṃ satyasandho nareśvaraḥ hrīmān maitraḥ kṣamāśīlo vikrānto duṣṭaśāsanaḥ ViP_1,13.61 dharmajñāś ca kṛtajñāś ca dayāvān priyabhāṣakaḥ mānyān mānayitā yajvā brahmaṇyaḥ sādhuvatsalaḥ ViP_1,13.62 samaḥ śatrau ca mitre ca vyavahārasthitau nṛpaḥ ViP_1,13.63 sūtenoktān guṇān itthaṃ sa tadā māgadhena ca cakāra hṛdi tādṛk ca karmaṇā kṛtavān asau ViP_1,13.64 tataḥ sa pṛthivīpālaḥ pālayan vasudhām imām iyāja vividhair yajñair mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ ViP_1,13.65 taṃ prajāḥ pṛthivīnātham upatasthuḥ kṣudhārditāḥ oṣadhīṣu praṇaṣṭāsu tasmin kāle hy arājake tam ūcus tena tāḥ pṛṣṭās tatrāgamanakāraṇam ViP_1,13.66 prajāpatiguṇaṃ śūraṃ pṛthuṃ satyaparākramam","तस्मिन्न् एव महायज्ञो जज्ञे प्राज्ञो ऽथ मागधः प्रोक्तौ तदा मुनिवरैस् ताव् उभौ सूतमागधौ विप्_१,१३.५२ स्तूयताम् एष नृपतिः पृथुर् वैन्यः प्रतापवान् कर्मैतद् अनुरूपं च पात्रं स्तोत्रस्य चाप्य् अयम् विप्_१,१३.५३ ततस् ताव् ऊचतुर् विप्रान् सर्वान् एव कृताञ्जली अद्यजातस्य नो कर्म ज्ञायते ऽस्य महीपतेः विप्_१,१३.५४ गुणा न चास्य ज्ञायन्ते न चास्य प्रथितं यशः स्तोत्रं किमाश्रयं त्व् अस्य कार्यम् अस्माभिर् उच्यताम् विप्_१,१३.५५ करिष्यत्य् एष यत् कर्म चक्रवर्ती महाबलः गुणा भविष्या ये चास्य तैर् अयं स्तूयतां नृपः विप्_१,१३.५६ ततः स नृपतिस् तोषं तच् छ्रुत्वा परमं ययौ सद्गुणैः श्लाघ्यताम् एति स्तव्याश् चाभ्यां गुणा मम विप्_१,१३.५७ तस्माद् यद् अत्र स्तोत्रे मे गुणनिर्वर्णनं त्व् इमौ करिष्येते करिष्यामि तद् एवाहं समाहितः विप्_१,१३.५८ यद् इमौ वर्जनीयं च किंचिद् अत्र वदिष्यतः तद् अहं वर्जयिष्यामीत्य् एवं चक्रे मतिं नृपः विप्_१,१३.५९ अथ तौ चक्रतुः स्तोत्रं पृथोर् वैन्यस्य धीमतः भविष्यैः कर्मभिः सम्यक् सुस्वरौ सूतमागधौ विप्_१,१३.६० सत्यवाग् दानशीलो ऽयं सत्यसन्धो नरेश्वरः ह्रीमान् मैत्रः क्षमाशीलो विक्रान्तो दुष्टशासनः विप्_१,१३.६१ धर्मज्ञाश् च कृतज्ञाश् च दयावान् प्रियभाषकः मान्यान् मानयिता यज्वा ब्रह्मण्यः साधुवत्सलः विप्_१,१३.६२ समः शत्रौ च मित्रे च व्यवहारस्थितौ नृपः विप्_१,१३.६३ सूतेनोक्तान् गुणान् इत्थं स तदा मागधेन च चकार हृदि तादृक् च कर्मणा कृतवान् असौ विप्_१,१३.६४ ततः स पृथिवीपालः पालयन् वसुधाम् इमाम् इयाज विविधैर् यज्ञैर् महद्भिर् भूरिदक्षिणैः विप्_१,१३.६५ तं प्रजाः पृथिवीनाथम् उपतस्थुः क्षुधार्दिताः ओषधीषु प्रणष्टासु तस्मिन् काले ह्य् अराजके तम् ऊचुस् तेन ताः पृष्टास् तत्रागमनकारणम् विप्_१,१३.६६ प्रजापतिगुणं शूरं पृथुं सत्यपराक्रमम्"
1,14,23,39,"arājake nṛpaśreṣṭha dharitryā sakalauṣadhīḥ grastās tataḥ kṣayaṃ yānti prajāḥ sarvāḥ prajeśvara ViP_1,13.67 tvaṃ no vṛttiprado dhātrā prajāpālo nirūpitaḥ dehi naḥ kṣutparītānāṃ prajānāṃ jīvanauṣadhīḥ ViP_1,13.68 tato 'tha nṛpatir divyam ādāyājagavaṃ dhanuḥ śarāṃś ca divyān kupitaḥ so 'nvadhāvad vasuṃdharām ViP_1,13.69 tato nanāśa tvaritā gaur bhūtvā tu vasuṃdharā sā lokān brahmalokādīn saṃtrāsād agaman mahī ViP_1,13.70 yatra yatra yayau devī sā tadā bhūtadhāriṇī tatra tatra tu sā vainyaṃ dadṛśe 'bhyudyatāyudham ViP_1,13.71 tatas taṃ prāha vasudhā pṛthuṃ pṛthuparākramam pravepamānā tadbāṇaparitrāṇaparāyaṇā ViP_1,13.72 strīvadhe tvaṃ mahāpāpaṃ kiṃ narendra na paśyasi yena māṃ hantum atyarthaṃ prakaroṣi nṛpodyamam ViP_1,13.73 ekasmin yatra nidhanaṃ prāpite duṣṭacāriṇi bahūnāṃ bhavati kṣemaṃ tasya puṇyaprado vadhaḥ ViP_1,13.74 prajānām upakārāya yadi māṃ tvaṃ haniṣyasi ādhāraḥ kaḥ prajānāṃ te nṛpaśreṣṭha bhaviṣyati ViP_1,13.75 tvāṃ hatvā vasudhe bāṇair macchāsanaparāṅmukhīm ātmayogabalenemā dhārayiṣyāmy ahaṃ prajāḥ ViP_1,13.76 tataḥ praṇamya vasudhā taṃ bhūyaḥ prāha pārthivam pravepitāṅgī paramaṃ sādhvasaṃ samupāgatā ViP_1,13.77 upāyataḥ samārabdhāḥ sarve siddhyanty upakramāḥ tasmād vadāmy upāyaṃ te taṃ kuruṣva yadīcchasi ViP_1,13.78 samastā yā mayā jīrṇā naranātha mahauṣadhīḥ yadīcchasi pradāsyāmi tāḥ kṣīrapariṇāminīḥ ViP_1,13.79 tasmāt prajāhitārthāya mama dharmabhṛtāṃ vara taṃ tu vatsaṃ prayaccha tvaṃ kṣareyaṃ yena vatsalā ViP_1,13.80 samāṃ ca kuru sarvatra yena kṣīraṃ samantataḥ varauṣadhībījabhūtaṃ vīra sarvatra bhāvaye ViP_1,13.81 tata utsārayām āsa śailāñ chatasahasraśaḥ dhanuṣkoṭyā tadā vainyas tena śailā vivardhitāḥ ViP_1,13.82 na hi pūrvavisarge vai viṣame pṛthivītale pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vā tadābhavat ViP_1,13.83 na sasyāni na gorakṣyaṃ na kṛṣir na vaṇikpathaḥ vainyāt prabhṛti maitreya sarvasyaitasya saṃbhavaḥ ViP_1,13.84 yatra yatra samaṃ tv asyā bhūmer āsīn narādhipaḥ tatra tatra prajānāṃ hi nivāsaṃ samarocayat ViP_1,13.85 āhāraḥ phalamūlāni prajānām abhavat tadā kṛcchreṇa mahatā so 'pi praṇaṣṭāsv oṣadhīṣu vai ViP_1,13.86 sa kalpayitvā vatsaṃ tu manuṃ svāyambhuvaṃ prabhum sve pāṇau pṛthivīnātho dudoha pṛthivīṃ pṛthuḥ sasyajātāni sarvāṇi prajānāṃ hitakāmyayā ViP_1,13.87 tenānnena prajās tāta vartante 'dyāpi nityaśaḥ ViP_1,13.88 prāṇapradānāt sa pṛthur yasmād bhūmer abhūt pitā tatas tu pṛthivīsaṃjñām avāpākhiladhāriṇī ViP_1,13.89 tataś ca devair munibhir daityai rakṣobhir adribhiḥ gandharvair uragair yakṣaiḥ pitṛbhis tarubhis tathā ViP_1,13.90 tat tat pātram upādāya tat tad dugdhaṃ mune payaḥ vatsadogdhṛviśeṣāś ca teṣāṃ tadyonayo 'bhavan ViP_1,13.91 saiṣā dhātrī vidhātrī ca dhāriṇī poṣaṇī tathā sarvasya jagataḥ pṛthvī viṣṇupādatalodbhavā ViP_1,13.92 evaṃprabhāvaḥ sa pṛthuḥ putro venasya vīryavān jajñe mahīpatiḥ pūrvaṃ rājābhūj janarañjanāt ViP_1,13.93 ya idaṃ janma vainyasya pṛthoḥ saṃkīrtayen naraḥ na tasya duṣkṛtaṃ kiṃcit phaladāyi prajāyate ViP_1,13.94 duḥsvapnopaśamaṃ nṝṇāṃ śṛṇvatāṃ caitad uttamam pṛthor janma prabhāvaś ca karoti satataṃ nṛṇām ViP_1,13.95 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe trayodaśo 'dhyāyaḥ ]] pṛthoḥ putrau mahāvīryau jajñāte 'ntardhivādinau śikhaṇḍinī havirdhānam antardhānād vyajāyata ViP_1,14.1 havirdhānāt ṣaḍ āgneyī dhiṣaṇājanayat sutān prācīnabarhiṣaṃ śukraṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ vṛjājinau ViP_1,14.2 prācīnabarhir bhagavān mahān āsīt prajāpatiḥ havirdhānir mahārājo yena saṃvardhitāḥ prajāḥ ViP_1,14.3 prācīnāgrāḥ kuśās tasya pṛthivyāṃ viśrutā mune prācīnabarhir abhavat khyāto bhuvi mahābalaḥ ViP_1,14.4 samudratanayāyāṃ tu kṛtadāro mahīpatiḥ mahatas tapasaḥ pāre savarṇāyāṃ mahīpateḥ ViP_1,14.5 savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ ViP_1,14.6 apṛthagdharmacaraṇās te 'tapyanta mahat tapaḥ daśa varṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ ViP_1,14.7 yadarthaṃ te mahātmānas tapas tepur mahāmune pracetasaḥ samudrāmbhasy etad ākhyātum arhasi ViP_1,14.8 pitrā pracetasaḥ proktāḥ prajārtham amitātmanā prajāpatiniyuktena bahumānapuraḥsaram ViP_1,14.9 brahmaṇā devadevena samādiṣṭo 'smy ahaṃ sutāḥ prajāḥ saṃvardhanīyās te mayā coktaṃ tatheti tat ViP_1,14.10 tan mama prītaye putrāḥ prajāvṛddhim atandritāḥ kurudhvaṃ mānanīyā ca samyag ājñā prajāpateḥ ViP_1,14.11 tatas te tat pituḥ śrutvā vacanaṃ nṛpanandanāḥ tathety uktvā ca taṃ bhūyaḥ papracchuḥ pitaraṃ mune ViP_1,14.12 yena tāta prajāvṛddhau samarthāḥ karmaṇā vayam bhavema tat samastaṃ naḥ karma vyākhyātum arhasi ViP_1,14.13 ārādhya varadaṃ viṣṇum iṣṭaprāptim asaṃśayam sameti nānyathā martyaḥ kim anyat kathayāmi vaḥ ViP_1,14.14 tasmāt prajāvivṛddhyarthaṃ sarvabhūtaprabhuṃ harim ārādhayata govindaṃ yadi siddhim abhīpsatha ViP_1,14.15 dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ cānvicchatā sadā ārādhanīyo bhagavān anādiḥ puruṣottamaḥ ViP_1,14.16 yasminn ārādhite sargaṃ cakārādau prajāpatiḥ tam ārādhyācyutaṃ vṛddhiḥ prajānāṃ vo bhaviṣyati ViP_1,14.17 ity evam uktās te pitrā putrāḥ pracetaso daśa magnāḥ payodhisalile tapas tepuḥ samāhitāḥ ViP_1,14.18 daśa varṣasahasrāṇi nyastacittā jagatpatau nārāyaṇe muniśreṣṭha sarvalokaparāyaṇe ViP_1,14.19 tatraiva te sthitā devam ekāgramanaso harim tuṣṭuvur yaḥ stutaḥ kāmān stotur iṣṭān prayacchati ViP_1,14.20 stavaṃ pracetaso viṣṇoḥ samudrāmbhasi saṃsthitāḥ cakrus taṃ me muniśreṣṭha supuṇyaṃ vaktum arhasi ViP_1,14.21 śṛṇu maitreya govindaṃ yathāpūrvaṃ pracetasaḥ tuṣṭuvus tanmayībhūtāḥ samudrasalileśayāḥ ViP_1,14.22 natāḥ sma sarvavacasāṃ pratiṣṭhā yatra śāśvatī tam ādyantam aśeṣasya jagataḥ paramaṃ prabhum ViP_1,14.23 jagadbījatayā natvā carurūpavibhāgataḥ","अराजके नृपश्रेष्ठ धरित्र्या सकलौषधीः ग्रस्तास् ततः क्षयं यान्ति प्रजाः सर्वाः प्रजेश्वर विप्_१,१३.६७ त्वं नो वृत्तिप्रदो धात्रा प्रजापालो निरूपितः देहि नः क्षुत्परीतानां प्रजानां जीवनौषधीः विप्_१,१३.६८ ततो ऽथ नृपतिर् दिव्यम् आदायाजगवं धनुः शरांश् च दिव्यान् कुपितः सो ऽन्वधावद् वसुंधराम् विप्_१,१३.६९ ततो ननाश त्वरिता गौर् भूत्वा तु वसुंधरा सा लोकान् ब्रह्मलोकादीन् संत्रासाद् अगमन् मही विप्_१,१३.७० यत्र यत्र ययौ देवी सा तदा भूतधारिणी तत्र तत्र तु सा वैन्यं ददृशे ऽभ्युद्यतायुधम् विप्_१,१३.७१ ततस् तं प्राह वसुधा पृथुं पृथुपराक्रमम् प्रवेपमाना तद्बाणपरित्राणपरायणा विप्_१,१३.७२ स्त्रीवधे त्वं महापापं किं नरेन्द्र न पश्यसि येन मां हन्तुम् अत्यर्थं प्रकरोषि नृपोद्यमम् विप्_१,१३.७३ एकस्मिन् यत्र निधनं प्रापिते दुष्टचारिणि बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो वधः विप्_१,१३.७४ प्रजानाम् उपकाराय यदि मां त्वं हनिष्यसि आधारः कः प्रजानां ते नृपश्रेष्ठ भविष्यति विप्_१,१३.७५ त्वां हत्वा वसुधे बाणैर् मच्छासनपराङ्मुखीम् आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्य् अहं प्रजाः विप्_१,१३.७६ ततः प्रणम्य वसुधा तं भूयः प्राह पार्थिवम् प्रवेपिताङ्गी परमं साध्वसं समुपागता विप्_१,१३.७७ उपायतः समारब्धाः सर्वे सिद्ध्यन्त्य् उपक्रमाः तस्माद् वदाम्य् उपायं ते तं कुरुष्व यदीच्छसि विप्_१,१३.७८ समस्ता या मया जीर्णा नरनाथ महौषधीः यदीच्छसि प्रदास्यामि ताः क्षीरपरिणामिनीः विप्_१,१३.७९ तस्मात् प्रजाहितार्थाय मम धर्मभृतां वर तं तु वत्सं प्रयच्छ त्वं क्षरेयं येन वत्सला विप्_१,१३.८० समां च कुरु सर्वत्र येन क्षीरं समन्ततः वरौषधीबीजभूतं वीर सर्वत्र भावये विप्_१,१३.८१ तत उत्सारयाम् आस शैलाञ् छतसहस्रशः धनुष्कोट्या तदा वैन्यस् तेन शैला विवर्धिताः विप्_१,१३.८२ न हि पूर्वविसर्गे वै विषमे पृथिवीतले प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वा तदाभवत् विप्_१,१३.८३ न सस्यानि न गोरक्ष्यं न कृषिर् न वणिक्पथः वैन्यात् प्रभृति मैत्रेय सर्वस्यैतस्य संभवः विप्_१,१३.८४ यत्र यत्र समं त्व् अस्या भूमेर् आसीन् नराधिपः तत्र तत्र प्रजानां हि निवासं समरोचयत् विप्_१,१३.८५ आहारः फलमूलानि प्रजानाम् अभवत् तदा कृच्छ्रेण महता सो ऽपि प्रणष्टास्व् ओषधीषु वै विप्_१,१३.८६ स कल्पयित्वा वत्सं तु मनुं स्वायम्भुवं प्रभुम् स्वे पाणौ पृथिवीनाथो दुदोह पृथिवीं पृथुः सस्यजातानि सर्वाणि प्रजानां हितकाम्यया विप्_१,१३.८७ तेनान्नेन प्रजास् तात वर्तन्ते ऽद्यापि नित्यशः विप्_१,१३.८८ प्राणप्रदानात् स पृथुर् यस्माद् भूमेर् अभूत् पिता ततस् तु पृथिवीसंज्ञाम् अवापाखिलधारिणी विप्_१,१३.८९ ततश् च देवैर् मुनिभिर् दैत्यै रक्षोभिर् अद्रिभिः गन्धर्वैर् उरगैर् यक्षैः पितृभिस् तरुभिस् तथा विप्_१,१३.९० तत् तत् पात्रम् उपादाय तत् तद् दुग्धं मुने पयः वत्सदोग्धृविशेषाश् च तेषां तद्योनयो ऽभवन् विप्_१,१३.९१ सैषा धात्री विधात्री च धारिणी पोषणी तथा सर्वस्य जगतः पृथ्वी विष्णुपादतलोद्भवा विप्_१,१३.९२ एवंप्रभावः स पृथुः पुत्रो वेनस्य वीर्यवान् जज्ञे महीपतिः पूर्वं राजाभूज् जनरञ्जनात् विप्_१,१३.९३ य इदं जन्म वैन्यस्य पृथोः संकीर्तयेन् नरः न तस्य दुष्कृतं किंचित् फलदायि प्रजायते विप्_१,१३.९४ दुःस्वप्नोपशमं नॄणां शृण्वतां चैतद् उत्तमम् पृथोर् जन्म प्रभावश् च करोति सततं नृणाम् विप्_१,१३.९५ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे त्रयोदशो ऽध्यायः ]] पृथोः पुत्रौ महावीर्यौ जज्ञाते ऽन्तर्धिवादिनौ शिखण्डिनी हविर्धानम् अन्तर्धानाद् व्यजायत विप्_१,१४.१ हविर्धानात् षड् आग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान् प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं वृजाजिनौ विप्_१,१४.२ प्राचीनबर्हिर् भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः हविर्धानिर् महाराजो येन संवर्धिताः प्रजाः विप्_१,१४.३ प्राचीनाग्राः कुशास् तस्य पृथिव्यां विश्रुता मुने प्राचीनबर्हिर् अभवत् ख्यातो भुवि महाबलः विप्_१,१४.४ समुद्रतनयायां तु कृतदारो महीपतिः महतस् तपसः पारे सवर्णायां महीपतेः विप्_१,१४.५ सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः विप्_१,१४.६ अपृथग्धर्मचरणास् ते ऽतप्यन्त महत् तपः दश वर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः विप्_१,१४.७ यदर्थं ते महात्मानस् तपस् तेपुर् महामुने प्रचेतसः समुद्राम्भस्य् एतद् आख्यातुम् अर्हसि विप्_१,१४.८ पित्रा प्रचेतसः प्रोक्ताः प्रजार्थम् अमितात्मना प्रजापतिनियुक्तेन बहुमानपुरःसरम् विप्_१,१४.९ ब्रह्मणा देवदेवेन समादिष्टो ऽस्म्य् अहं सुताः प्रजाः संवर्धनीयास् ते मया चोक्तं तथेति तत् विप्_१,१४.१० तन् मम प्रीतये पुत्राः प्रजावृद्धिम् अतन्द्रिताः कुरुध्वं माननीया च सम्यग् आज्ञा प्रजापतेः विप्_१,१४.११ ततस् ते तत् पितुः श्रुत्वा वचनं नृपनन्दनाः तथेत्य् उक्त्वा च तं भूयः पप्रच्छुः पितरं मुने विप्_१,१४.१२ येन तात प्रजावृद्धौ समर्थाः कर्मणा वयम् भवेम तत् समस्तं नः कर्म व्याख्यातुम् अर्हसि विप्_१,१४.१३ आराध्य वरदं विष्णुम् इष्टप्राप्तिम् असंशयम् समेति नान्यथा मर्त्यः किम् अन्यत् कथयामि वः विप्_१,१४.१४ तस्मात् प्रजाविवृद्ध्यर्थं सर्वभूतप्रभुं हरिम् आराधयत गोविन्दं यदि सिद्धिम् अभीप्सथ विप्_१,१४.१५ धर्मम् अर्थं च कामं च मोक्षं चान्विच्छता सदा आराधनीयो भगवान् अनादिः पुरुषोत्तमः विप्_१,१४.१६ यस्मिन्न् आराधिते सर्गं चकारादौ प्रजापतिः तम् आराध्याच्युतं वृद्धिः प्रजानां वो भविष्यति विप्_१,१४.१७ इत्य् एवम् उक्तास् ते पित्रा पुत्राः प्रचेतसो दश मग्नाः पयोधिसलिले तपस् तेपुः समाहिताः विप्_१,१४.१८ दश वर्षसहस्राणि न्यस्तचित्ता जगत्पतौ नारायणे मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकपरायणे विप्_१,१४.१९ तत्रैव ते स्थिता देवम् एकाग्रमनसो हरिम् तुष्टुवुर् यः स्तुतः कामान् स्तोतुर् इष्टान् प्रयच्छति विप्_१,१४.२० स्तवं प्रचेतसो विष्णोः समुद्राम्भसि संस्थिताः चक्रुस् तं मे मुनिश्रेष्ठ सुपुण्यं वक्तुम् अर्हसि विप्_१,१४.२१ शृणु मैत्रेय गोविन्दं यथापूर्वं प्रचेतसः तुष्टुवुस् तन्मयीभूताः समुद्रसलिलेशयाः विप्_१,१४.२२ नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती तम् आद्यन्तम् अशेषस्य जगतः परमं प्रभुम् विप्_१,१४.२३ जगद्बीजतया नत्वा चरुरूपविभागतः"
1,14,23,39,:1 śuddharūpapraṇāmeta tuṣṭo viṣṇuḥ pracetasām,:१ शुद्धरूपप्रणामेत तुष्टो विष्णुः प्रचेतसाम्
1,15,21,40,":2 jyotir ādyam anaupamyam aṇv anantam apāravat yonibhūtam aśeṣasya sthāvarasya carasya ca ViP_1,14.24 yasyāhaḥ prathamaṃ rūpam arūpasya tato niśā saṃdhyā ca parameśasya tasmai kālātmane namaḥ ViP_1,14.25 bhujyate 'nudinaṃ devaiḥ pitṛbhiś ca sudhātmakaḥ jīvabhūtaḥ samastasya tasmai somātmane namaḥ ViP_1,14.26 yas tamo hanti tīvrātmā svabhābhir bhāsayan nabhaḥ gharmaśītāmbhasāṃ yonis tasmai sūryātmane namaḥ ViP_1,14.27 kāṭhinyavān yo bibharti jagad etad aśeṣataḥ śabdādisaṃśrayo vyāpī tasmai bhūmyātmane namaḥ ViP_1,14.28 yad yonibhūtaṃ jagato bījaṃ yat sarvadehinām tat toyarūpam īśasya namāmo harimedhasaḥ ViP_1,14.29 yo mukhaṃ sarvadevānāṃ havyabhuk kavyabhuk tathā pitṝṇāṃ ca namas tasmai viṣṇave pāvakātmane ViP_1,14.30 pañcadhāvasthito dehe yaś ceṣṭāṃ kurute 'niśam ākāśayonir bhagavāṃs tasmai vāyvātmane namaḥ ViP_1,14.31 avakāśam aśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ yaḥ prayacchati anantamūrtimāñ chuddhas tasmai vyomātmane namaḥ ViP_1,14.32 samastendriyavargasya yaḥ sadā sthānam uttamam tasmai śabdādirūpāya namaḥ kṛṣṇāya vedhase ViP_1,14.33 gṛhṇāti viṣayān nityam indriyātmā kṣarākṣaraḥ yas tasmai jñānamūlāya natāḥ sma harimedhase ViP_1,14.34 gṛhītān indriyair arthān ātmane yaḥ prayacchati antaḥkaraṇabhūtāya tasmai viśvātmane namaḥ ViP_1,14.35 yasminn anante sakalaṃ viśvaṃ yasmāt tathodgatam layasthānaṃ ca yas tasmai namaḥ prakṛtidharmiṇe ViP_1,14.36 śuddhaḥ saṃllakṣyate bhrāntyā guṇavān iva yo 'guṇaḥ tam ātmarūpiṇaṃ devaṃ natāḥ sma puruṣottamam ViP_1,14.37 avikāram ajaṃ śuddhaṃ nirguṇaṃ yan nirañjanam natāḥ sma tat paraṃ brahma viṣṇor yat paramaṃ padam ViP_1,14.38 adīrghahrasvam asthūlam anaṇv agryam alohitam asnehacchāyam atanum asaktam asamīraṇam ViP_1,14.39 anākāśam asaṃsparśam agandham arasaṃ ca yat acakṣuḥśrotram acalam avākpāṇim amānasam ViP_1,14.40 anāmagotram asukham atejaskam ahetukam abhayaṃ bhrāntirahitam anidram ajarāmaram ViP_1,14.41 arajo 'śabdam amṛtam aplutaṃ yad asaṃvṛtam pūrvāpare na vai yasmiṃs tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ViP_1,14.42 param īśitvaguṇavat sarvabhūtam asaṃśrayam natāḥ sma tat padaṃ viṣṇor jihvādṛggocaraṃ na yat ViP_1,14.43 evaṃ pracetaso viṣṇuṃ stuvantas tatsamādhayaḥ daśa varṣasahasrāṇi tapaś cerur mahārṇave ViP_1,14.44 tataḥ prasanno bhagavāṃs teṣām antarjale hariḥ dadau darśanam unnidranīlotpaladalacchaviḥ ViP_1,14.45 patatrirājam ārūḍham avalokya pracetasaḥ praṇipetuḥ śirobhis taṃ bhaktibhārāvanāmitaiḥ ViP_1,14.46 tatas tān āha bhagavān vriyatām īpsito varaḥ prasādasumukho 'haṃ vo varadaḥ samupasthitaḥ ViP_1,14.47 tatas tam ūcur varadaṃ praṇipatya pracetasaḥ yathā pitrā samādiṣṭaṃ prajānāṃ vṛddhikāraṇam ViP_1,14.48 sa cāpi devas taṃ dattvā yathābhilaṣitaṃ varam antardhānaṃ jagāmāśu te ca niścakramur jalāt ViP_1,14.49 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe caturdaśo 'dhyāyaḥ ]] tapaś caratsu pṛthivīṃ pracetaḥsu mahīruhāḥ arakṣyamāṇām āvavrur babhūvātha prajākṣayaḥ ViP_1,15.1 nāśakan māruto vātuṃ vṛtaṃ kham abhavad drumaiḥ daśavarṣasahasrāṇi na śekuś ceṣṭituṃ prajāḥ ViP_1,15.2 tān dṛṣṭvā jalaniṣkrāntāḥ sarve kruddhāḥ pracetasaḥ mukhebhyo vāyum agniṃ ca te 'sṛjañ jātamanyavaḥ ViP_1,15.3 unmūlān atha tān vṛkṣān kṛtvā vāyur aśoṣayat tān agnir adahad ghoras tatrābhūd drumasaṃkṣayaḥ ViP_1,15.4 drumakṣayam atho dṛṣṭvā kiṃcic chiṣṭeṣu śākhiṣu upagamyābravīd etān rājā somaḥ prajāpatīn ViP_1,15.5 kopaṃ yacchata rājānaḥ śṛṇudhvaṃ ca vaco mama saṃdhānaṃ vaḥ kariṣyāmi saha kṣitiruhair aham ViP_1,15.6 ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vārkṣeyī varavarṇinī bhaviṣyaṃ jānatā pūrvaṃ mayā gobhir vivardhitā ViP_1,15.7 māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣāṇām iti nirmitā bhāryā vo 'stu mahābhāgā dhruvaṃ vaṃśavivardhinī ViP_1,15.8 yuṣmākaṃ tejaso 'rdhena mama cārdhena tejasaḥ asyām utpatsyate vidvān dakṣo nāma prajāpatiḥ ViP_1,15.9 mama cāṃśena saṃyukto yuṣmattejomayena vai agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvardhayiṣyati ViP_1,15.10 kaṇḍur nāma muniḥ pūrvam āsīd vedavidāṃ varaḥ suramye gomatītīre sa tepe paramaṃ tapaḥ ViP_1,15.11 tatkṣobhāya surendreṇa pramlocākhyā varāpsarāḥ prayuktā kṣobhayām āsa tam ṛṣiṃ sā śucismitā ViP_1,15.12 kṣobhitaḥ sa tayā sārdhaṃ varṣāṇām adhikaṃ śatam atiṣṭhan mandaradroṇyāṃ viṣayāsaktamānasaḥ ViP_1,15.13 sā taṃ prāha mahābhāga gantum icchāmy ahaṃ divam prasādasumukho brahmann anujñāṃ dātum arhasi ViP_1,15.14 tayaivam uktaḥ sa munis tasyām āsaktamānasaḥ dināni katicid bhadre sthīyatām ity abhāṣata ViP_1,15.15 evam uktā tatas tena sāgraṃ varṣaśataṃ punaḥ bubhuje viṣayāṃs tanvī tena sārdhaṃ mahātmanā ViP_1,15.16 anujñāṃ dehi bhagavan vrajāmi tridaśālayam uktas tayeti sa muniḥ sthīyatām ity abhāṣata ViP_1,15.17 punar gate varṣaśate sādhike sā śubhānanā yāmīty āha divaṃ brahman praṇayasmitaśobhanam ViP_1,15.18 uktas tayaivaṃ sa munir upaguhyāyatekṣaṇām prāhāsyatāṃ kṣaṇaṃ subhru cirakālaṃ gamiṣyasi ViP_1,15.19 tacchāpabhītā suśroṇī saha tenarṣiṇā punaḥ śatadvayaṃ kiṃcid ūnaṃ varṣāṇām anvatiṣṭhata ViP_1,15.20 gamanāya mahābhāgo devarājaniveśanam proktaḥ proktas tayā tanvyā sthīyatām ity abhāṣata ViP_1,15.21 yayau ravaṃ bhayaṃ prema sadbhāvaṃ pūrvanāyake",":२ ज्योतिर् आद्यम् अनौपम्यम् अण्व् अनन्तम् अपारवत् योनिभूतम् अशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च विप्_१,१४.२४ यस्याहः प्रथमं रूपम् अरूपस्य ततो निशा संध्या च परमेशस्य तस्मै कालात्मने नमः विप्_१,१४.२५ भुज्यते ऽनुदिनं देवैः पितृभिश् च सुधात्मकः जीवभूतः समस्तस्य तस्मै सोमात्मने नमः विप्_१,१४.२६ यस् तमो हन्ति तीव्रात्मा स्वभाभिर् भासयन् नभः घर्मशीताम्भसां योनिस् तस्मै सूर्यात्मने नमः विप्_१,१४.२७ काठिन्यवान् यो बिभर्ति जगद् एतद् अशेषतः शब्दादिसंश्रयो व्यापी तस्मै भूम्यात्मने नमः विप्_१,१४.२८ यद् योनिभूतं जगतो बीजं यत् सर्वदेहिनाम् तत् तोयरूपम् ईशस्य नमामो हरिमेधसः विप्_१,१४.२९ यो मुखं सर्वदेवानां हव्यभुक् कव्यभुक् तथा पितॄणां च नमस् तस्मै विष्णवे पावकात्मने विप्_१,१४.३० पञ्चधावस्थितो देहे यश् चेष्टां कुरुते ऽनिशम् आकाशयोनिर् भगवांस् तस्मै वाय्वात्मने नमः विप्_१,१४.३१ अवकाशम् अशेषाणां भूतानां यः प्रयच्छति अनन्तमूर्तिमाञ् छुद्धस् तस्मै व्योमात्मने नमः विप्_१,१४.३२ समस्तेन्द्रियवर्गस्य यः सदा स्थानम् उत्तमम् तस्मै शब्दादिरूपाय नमः कृष्णाय वेधसे विप्_१,१४.३३ गृह्णाति विषयान् नित्यम् इन्द्रियात्मा क्षराक्षरः यस् तस्मै ज्ञानमूलाय नताः स्म हरिमेधसे विप्_१,१४.३४ गृहीतान् इन्द्रियैर् अर्थान् आत्मने यः प्रयच्छति अन्तःकरणभूताय तस्मै विश्वात्मने नमः विप्_१,१४.३५ यस्मिन्न् अनन्ते सकलं विश्वं यस्मात् तथोद्गतम् लयस्थानं च यस् तस्मै नमः प्रकृतिधर्मिणे विप्_१,१४.३६ शुद्धः संल्लक्ष्यते भ्रान्त्या गुणवान् इव यो ऽगुणः तम् आत्मरूपिणं देवं नताः स्म पुरुषोत्तमम् विप्_१,१४.३७ अविकारम् अजं शुद्धं निर्गुणं यन् निरञ्जनम् नताः स्म तत् परं ब्रह्म विष्णोर् यत् परमं पदम् विप्_१,१४.३८ अदीर्घह्रस्वम् अस्थूलम् अनण्व् अग्र्यम् अलोहितम् अस्नेहच्छायम् अतनुम् असक्तम् असमीरणम् विप्_१,१४.३९ अनाकाशम् असंस्पर्शम् अगन्धम् अरसं च यत् अचक्षुःश्रोत्रम् अचलम् अवाक्पाणिम् अमानसम् विप्_१,१४.४० अनामगोत्रम् असुखम् अतेजस्कम् अहेतुकम् अभयं भ्रान्तिरहितम् अनिद्रम् अजरामरम् विप्_१,१४.४१ अरजो ऽशब्दम् अमृतम् अप्लुतं यद् असंवृतम् पूर्वापरे न वै यस्मिंस् तद् विष्णोः परमं पदम् विप्_१,१४.४२ परम् ईशित्वगुणवत् सर्वभूतम् असंश्रयम् नताः स्म तत् पदं विष्णोर् जिह्वादृग्गोचरं न यत् विप्_१,१४.४३ एवं प्रचेतसो विष्णुं स्तुवन्तस् तत्समाधयः दश वर्षसहस्राणि तपश् चेरुर् महार्णवे विप्_१,१४.४४ ततः प्रसन्नो भगवांस् तेषाम् अन्तर्जले हरिः ददौ दर्शनम् उन्निद्रनीलोत्पलदलच्छविः विप्_१,१४.४५ पतत्रिराजम् आरूढम् अवलोक्य प्रचेतसः प्रणिपेतुः शिरोभिस् तं भक्तिभारावनामितैः विप्_१,१४.४६ ततस् तान् आह भगवान् व्रियताम् ईप्सितो वरः प्रसादसुमुखो ऽहं वो वरदः समुपस्थितः विप्_१,१४.४७ ततस् तम् ऊचुर् वरदं प्रणिपत्य प्रचेतसः यथा पित्रा समादिष्टं प्रजानां वृद्धिकारणम् विप्_१,१४.४८ स चापि देवस् तं दत्त्वा यथाभिलषितं वरम् अन्तर्धानं जगामाशु ते च निश्चक्रमुर् जलात् विप्_१,१४.४९ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे चतुर्दशो ऽध्यायः ]] तपश् चरत्सु पृथिवीं प्रचेतःसु महीरुहाः अरक्ष्यमाणाम् आवव्रुर् बभूवाथ प्रजाक्षयः विप्_१,१५.१ नाशकन् मारुतो वातुं वृतं खम् अभवद् द्रुमैः दशवर्षसहस्राणि न शेकुश् चेष्टितुं प्रजाः विप्_१,१५.२ तान् दृष्ट्वा जलनिष्क्रान्ताः सर्वे क्रुद्धाः प्रचेतसः मुखेभ्यो वायुम् अग्निं च ते ऽसृजञ् जातमन्यवः विप्_१,१५.३ उन्मूलान् अथ तान् वृक्षान् कृत्वा वायुर् अशोषयत् तान् अग्निर् अदहद् घोरस् तत्राभूद् द्रुमसंक्षयः विप्_१,१५.४ द्रुमक्षयम् अथो दृष्ट्वा किंचिच् छिष्टेषु शाखिषु उपगम्याब्रवीद् एतान् राजा सोमः प्रजापतीन् विप्_१,१५.५ कोपं यच्छत राजानः शृणुध्वं च वचो मम संधानं वः करिष्यामि सह क्षितिरुहैर् अहम् विप्_१,१५.६ रत्नभूता च कन्येयं वार्क्षेयी वरवर्णिनी भविष्यं जानता पूर्वं मया गोभिर् विवर्धिता विप्_१,१५.७ मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षाणाम् इति निर्मिता भार्या वो ऽस्तु महाभागा ध्रुवं वंशविवर्धिनी विप्_१,१५.८ युष्माकं तेजसो ऽर्धेन मम चार्धेन तेजसः अस्याम् उत्पत्स्यते विद्वान् दक्षो नाम प्रजापतिः विप्_१,१५.९ मम चांशेन संयुक्तो युष्मत्तेजोमयेन वै अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यति विप्_१,१५.१० कण्डुर् नाम मुनिः पूर्वम् आसीद् वेदविदां वरः सुरम्ये गोमतीतीरे स तेपे परमं तपः विप्_१,१५.११ तत्क्षोभाय सुरेन्द्रेण प्रम्लोचाख्या वराप्सराः प्रयुक्ता क्षोभयाम् आस तम् ऋषिं सा शुचिस्मिता विप्_१,१५.१२ क्षोभितः स तया सार्धं वर्षाणाम् अधिकं शतम् अतिष्ठन् मन्दरद्रोण्यां विषयासक्तमानसः विप्_१,१५.१३ सा तं प्राह महाभाग गन्तुम् इच्छाम्य् अहं दिवम् प्रसादसुमुखो ब्रह्मन्न् अनुज्ञां दातुम् अर्हसि विप्_१,१५.१४ तयैवम् उक्तः स मुनिस् तस्याम् आसक्तमानसः दिनानि कतिचिद् भद्रे स्थीयताम् इत्य् अभाषत विप्_१,१५.१५ एवम् उक्ता ततस् तेन साग्रं वर्षशतं पुनः बुभुजे विषयांस् तन्वी तेन सार्धं महात्मना विप्_१,१५.१६ अनुज्ञां देहि भगवन् व्रजामि त्रिदशालयम् उक्तस् तयेति स मुनिः स्थीयताम् इत्य् अभाषत विप्_१,१५.१७ पुनर् गते वर्षशते साधिके सा शुभानना यामीत्य् आह दिवं ब्रह्मन् प्रणयस्मितशोभनम् विप्_१,१५.१८ उक्तस् तयैवं स मुनिर् उपगुह्यायतेक्षणाम् प्राहास्यतां क्षणं सुभ्रु चिरकालं गमिष्यसि विप्_१,१५.१९ तच्छापभीता सुश्रोणी सह तेनर्षिणा पुनः शतद्वयं किंचिद् ऊनं वर्षाणाम् अन्वतिष्ठत विप्_१,१५.२० गमनाय महाभागो देवराजनिवेशनम् प्रोक्तः प्रोक्तस् तया तन्व्या स्थीयताम् इत्य् अभाषत विप्_१,१५.२१ ययौ रवं भयं प्रेम सद्भावं पूर्वनायके"
1,15,21,40,:1 na muñcaty anyasaktāpi sā jñeyā dakṣiṇā budhaiḥ,:१ न मुञ्चत्य् अन्यसक्तापि सा ज्ञेया दक्षिणा बुधैः
1,15,28,41,":2 taṃ sā śāpabhayād bhītā dākṣiṇyena ca dakṣiṇā proktā praṇayabhaṅgārtivedinī na jahau munim ViP_1,15.22 tayā ca ramatas tasya paramarṣer aharniśam navaṃ navam abhūt prema manmathāviṣṭacetasaḥ ViP_1,15.23 ekadā tu tvarāyukto niścakrāmoṭajān muniḥ niṣkrāmantaṃ ca kutreti gamyate prāha sā śubhā ViP_1,15.24 ity uktaḥ sa tayā prāha parivṛttam ahaḥ śubhe saṃdhyopāstiṃ kariṣyāmi kriyālopo 'nyathā bhavet ViP_1,15.25 tataḥ prahasya muditā taṃ sā prāha mahāmunim kim adya sarvadharmajña parivṛttam ahas tava ViP_1,15.26 bahūnāṃ vipra varṣāṇāṃ pariṇāmam ahas tava gatam etan na kurute vismayaṃ kasya kathyatām ViP_1,15.27 prātas tvam āgatā bhadre nadītīram idaṃ śubham mayā dṛṣṭā ca tanvaṅgi praviṣṭā ca mamāśramam ViP_1,15.28 kṣaṇe kṣaṇe mayāsūtra praxxddhā nanūttame",":२ तं सा शापभयाद् भीता दाक्षिण्येन च दक्षिणा प्रोक्ता प्रणयभङ्गार्तिवेदिनी न जहौ मुनिम् विप्_१,१५.२२ तया च रमतस् तस्य परमर्षेर् अहर्निशम् नवं नवम् अभूत् प्रेम मन्मथाविष्टचेतसः विप्_१,१५.२३ एकदा तु त्वरायुक्तो निश्चक्रामोटजान् मुनिः निष्क्रामन्तं च कुत्रेति गम्यते प्राह सा शुभा विप्_१,१५.२४ इत्य् उक्तः स तया प्राह परिवृत्तम् अहः शुभे संध्योपास्तिं करिष्यामि क्रियालोपो ऽन्यथा भवेत् विप्_१,१५.२५ ततः प्रहस्य मुदिता तं सा प्राह महामुनिम् किम् अद्य सर्वधर्मज्ञ परिवृत्तम् अहस् तव विप्_१,१५.२६ बहूनां विप्र वर्षाणां परिणामम् अहस् तव गतम् एतन् न कुरुते विस्मयं कस्य कथ्यताम् विप्_१,१५.२७ प्रातस् त्वम् आगता भद्रे नदीतीरम् इदं शुभम् मया दृष्टा च तन्वङ्गि प्रविष्टा च ममाश्रमम् विप्_१,१५.२८ क्षणे क्षणे मयासूत्र प्रxxद्धा ननूत्तमे"
1,15,37,42,"iyaṃ ca vartate saṃdhyā pariṇāmam ahar gatam avahāsaḥ kimartho 'yaṃ sadbhāvaḥ kathyatāṃ mama ViP_1,15.29 pratyūṣasy āgatā brahman satyam etan na tan mṛṣā kintv adya tasya kālasya gatāny abdaśatāni te ViP_1,15.30 tataḥ sasādhvaso vipras tāṃ papracchāyatekṣaṇām kathyatāṃ bhīru kaḥ kālas tvayā me ramataḥ saha ViP_1,15.31 saptottarāṇy atītāni nava varṣaśatāni te māsāś ca ṣaṭ tathaivānyat samatītaṃ dinatrayam ViP_1,15.32 satyaṃ bhīru vadasy etat parihāso 'tha vā śubhe dinam ekam ahaṃ manye tvayā sārdham ihāsitam ViP_1,15.33 vadiṣyāmy anṛtaṃ brahman katham atra tavāntike viśeṣeṇādya bhavatā pṛṣṭā mārgānuvartinā ViP_1,15.34 niśamya tad vacaḥ tasyāḥ sa munir nṛpanandanāḥ dhiṅ māṃ dhiṅ mām atīvetthaṃ ninindātmānam ātmanā ViP_1,15.35 tapāṃsi mama naṣṭāni hataṃ brahmavidāṃ dhanam hṛto vivekaḥ kenāpi yoṣin mohāya nirmitā ViP_1,15.36 ūrmiṣaṭkātigaṃ brahma jñeyam ātmajayena me matir eṣā hṛtā yena dhik taṃ kāmaṃ mahāgraham ViP_1,15.37 kṣuḍtṛxśokamohau ca jarāmṛtyū ṣaḍūrmayaḥ","इयं च वर्तते संध्या परिणामम् अहर् गतम् अवहासः किमर्थो ऽयं सद्भावः कथ्यतां मम विप्_१,१५.२९ प्रत्यूषस्य् आगता ब्रह्मन् सत्यम् एतन् न तन् मृषा किन्त्व् अद्य तस्य कालस्य गतान्य् अब्दशतानि ते विप्_१,१५.३० ततः ससाध्वसो विप्रस् तां पप्रच्छायतेक्षणाम् कथ्यतां भीरु कः कालस् त्वया मे रमतः सह विप्_१,१५.३१ सप्तोत्तराण्य् अतीतानि नव वर्षशतानि ते मासाश् च षट् तथैवान्यत् समतीतं दिनत्रयम् विप्_१,१५.३२ सत्यं भीरु वदस्य् एतत् परिहासो ऽथ वा शुभे दिनम् एकम् अहं मन्ये त्वया सार्धम् इहासितम् विप्_१,१५.३३ वदिष्याम्य् अनृतं ब्रह्मन् कथम् अत्र तवान्तिके विशेषेणाद्य भवता पृष्टा मार्गानुवर्तिना विप्_१,१५.३४ निशम्य तद् वचः तस्याः स मुनिर् नृपनन्दनाः धिङ् मां धिङ् माम् अतीवेत्थं निनिन्दात्मानम् आत्मना विप्_१,१५.३५ तपांसि मम नष्टानि हतं ब्रह्मविदां धनम् हृतो विवेकः केनापि योषिन् मोहाय निर्मिता विप्_१,१५.३६ ऊर्मिषट्कातिगं ब्रह्म ज्ञेयम् आत्मजयेन मे मतिर् एषा हृता येन धिक् तं कामं महाग्रहम् विप्_१,१५.३७ क्षुड्तृxशोकमोहौ च जरामृत्यू षडूर्मयः"
1,15,55,43,"vratāni vedavedyāptikāraṇāny akhilāni ca narakagrāmamārgeṇa saṅgenāpahṛtāni me ViP_1,15.38 vinindyetthaṃ sa dharmajñaḥ svayam ātmānam ātmanā tām apsarasam āsīnām idaṃ vacanam abravīt ViP_1,15.39 gaccha pāpe yathā kāmaṃ yat kāryaṃ tat kṛtaṃ tvayā devarājasya matkṣobhaṃ kurvantyā bhāvaceṣṭitaiḥ ViP_1,15.40 na tvāṃ karomy ahaṃ bhasma krodhatīvreṇa vahninā satāṃ saptapadaṃ maitram uṣito 'haṃ tvayā saha ViP_1,15.41 atha vā tava ko doṣaḥ kiṃ vā kupyāmy ahaṃ tava mamaiva doṣo nitarāṃ yenāham ajitendriyaḥ ViP_1,15.42 yayā śakrapriyārthinyā kṛto me tapaso vyayaḥ tvayā dhik tvāṃ mahāmohamañjūṣāṃ sujugupsitām ViP_1,15.43 yāvad itthaṃ sa viprarṣis tāṃ bravīti sumadhyamām tāvad galatsvedajalā sā babhūvātivepathuḥ ViP_1,15.44 pravepamānāṃ satataṃ khinnagātralatāṃ satīm gaccha gaccheti sakrodham uvāca munisattamaḥ ViP_1,15.45 sā tu nirbhartsitā tena viniṣkramya tadāśramāt ākāśagāminī svedaṃ mamārja tarupallavaiḥ ViP_1,15.46 vṛkṣād vṛkṣaṃ yayau bālā tadagrāruṇapallavaiḥ nirmārjamānā gātrāṇi galatsvedajalāni vai ViP_1,15.47 ṛṣiṇā yas tadā garbhas tasyā dehe samāhitaḥ nirjagāma saromāñcasvedarūpī tadaṅgataḥ ViP_1,15.48 taṃ vṛkṣā jagṛhur garbham ekaṃ cakre ca mārutaḥ mayā cāpyāyito gobhiḥ sa tadā vavṛdhe śanaiḥ ViP_1,15.49 vṛkṣāgragarbhasaṃbhūtā māriṣākhyā varānanā tāṃ pradāsyanti vo vṛkṣāḥ kopa eṣa praśāmyatām ViP_1,15.50 kaṇḍor apatyam evaṃ sā vṛkṣebhyaś ca samudgatā mamāpatyaṃ tathā vāyoḥ pramlocātanayā ca sā ViP_1,15.51 sa cāpi bhagavān kaṇḍuḥ kṣīṇe tapasi sattamāḥ puruṣottamākhyam adrīśaṃ viṣṇor āyatanaṃ yayau ViP_1,15.52 tatraikāgramatir bhūtvā cakārārādhanaṃ hareḥ brahmapāramayaṃ kurvañ japam ekāgramānasaḥ ūrdhvabāhur mahāyogī sthitvāsau bhūpanandanāḥ ViP_1,15.53 brahmapāraṃ muneḥ śrotum icchāmaḥ paramaṃ stavam japatā kaṇḍunā devo yenārādhyata keśavaḥ ViP_1,15.54 pāraṃ paraṃ viṣṇur apārapāraḥ paraḥ parebhyaḥ paramārtharūpī sa brahmapāraḥ parapārabhūtaḥ paraḥ parāṇām api pārapāraḥ ViP_1,15.55 saṃkīrtya tvaṃ triślokyā x prārthanā ca caturthataḥ","व्रतानि वेदवेद्याप्तिकारणान्य् अखिलानि च नरकग्राममार्गेण सङ्गेनापहृतानि मे विप्_१,१५.३८ विनिन्द्येत्थं स धर्मज्ञः स्वयम् आत्मानम् आत्मना ताम् अप्सरसम् आसीनाम् इदं वचनम् अब्रवीत् विप्_१,१५.३९ गच्छ पापे यथा कामं यत् कार्यं तत् कृतं त्वया देवराजस्य मत्क्षोभं कुर्वन्त्या भावचेष्टितैः विप्_१,१५.४० न त्वां करोम्य् अहं भस्म क्रोधतीव्रेण वह्निना सतां सप्तपदं मैत्रम् उषितो ऽहं त्वया सह विप्_१,१५.४१ अथ वा तव को दोषः किं वा कुप्याम्य् अहं तव ममैव दोषो नितरां येनाहम् अजितेन्द्रियः विप्_१,१५.४२ यया शक्रप्रियार्थिन्या कृतो मे तपसो व्ययः त्वया धिक् त्वां महामोहमञ्जूषां सुजुगुप्सिताम् विप्_१,१५.४३ यावद् इत्थं स विप्रर्षिस् तां ब्रवीति सुमध्यमाम् तावद् गलत्स्वेदजला सा बभूवातिवेपथुः विप्_१,१५.४४ प्रवेपमानां सततं खिन्नगात्रलतां सतीम् गच्छ गच्छेति सक्रोधम् उवाच मुनिसत्तमः विप्_१,१५.४५ सा तु निर्भर्त्सिता तेन विनिष्क्रम्य तदाश्रमात् आकाशगामिनी स्वेदं ममार्ज तरुपल्लवैः विप्_१,१५.४६ वृक्षाद् वृक्षं ययौ बाला तदग्रारुणपल्लवैः निर्मार्जमाना गात्राणि गलत्स्वेदजलानि वै विप्_१,१५.४७ ऋषिणा यस् तदा गर्भस् तस्या देहे समाहितः निर्जगाम सरोमाञ्चस्वेदरूपी तदङ्गतः विप्_१,१५.४८ तं वृक्षा जगृहुर् गर्भम् एकं चक्रे च मारुतः मया चाप्यायितो गोभिः स तदा ववृधे शनैः विप्_१,१५.४९ वृक्षाग्रगर्भसंभूता मारिषाख्या वरानना तां प्रदास्यन्ति वो वृक्षाः कोप एष प्रशाम्यताम् विप्_१,१५.५० कण्डोर् अपत्यम् एवं सा वृक्षेभ्यश् च समुद्गता ममापत्यं तथा वायोः प्रम्लोचातनया च सा विप्_१,१५.५१ स चापि भगवान् कण्डुः क्षीणे तपसि सत्तमाः पुरुषोत्तमाख्यम् अद्रीशं विष्णोर् आयतनं ययौ विप्_१,१५.५२ तत्रैकाग्रमतिर् भूत्वा चकाराराधनं हरेः ब्रह्मपारमयं कुर्वञ् जपम् एकाग्रमानसः ऊर्ध्वबाहुर् महायोगी स्थित्वासौ भूपनन्दनाः विप्_१,१५.५३ ब्रह्मपारं मुनेः श्रोतुम् इच्छामः परमं स्तवम् जपता कण्डुना देवो येनाराध्यत केशवः विप्_१,१५.५४ पारं परं विष्णुर् अपारपारः परः परेभ्यः परमार्थरूपी स ब्रह्मपारः परपारभूतः परः पराणाम् अपि पारपारः विप्_१,१५.५५ संकीर्त्य त्वं त्रिश्लोक्या x प्रार्थना च चतुर्थतः"
1,15,55,43,:1 brahmapārastavenaivaṃ kaṇḍos tuṣṭo 'cirād dhariḥ,:१ ब्रह्मपारस्तवेनैवं कण्डोस् तुष्टो ऽचिराद् धरिः
1,15,59,44,":2 sa kāraṇaṃ kāraṇatas tato 'pi tasyāpi hetuḥ parahetuhetuḥ kāryeṣu caivaṃ saha karmakartṛ rūpair aśeṣair avatīha sarvam ViP_1,15.56 brahma prabhur brahma sa sarvabhūto brahma prajānāṃ patir acyuto 'sau brahmāvyayaṃ nityam ajaṃ sa viṣṇur apakṣayādyair akhilair asaṅgi ViP_1,15.57 brahmākṣaram ajaṃ nityaṃ yathāsau puruṣottamaḥ tathā rāgādayo doṣāḥ prayāntu praśamaṃ mama ViP_1,15.58 etad brahmaparākhyaṃ vai saṃstavaṃ paramaṃ japan avāpa paramāṃ siddhiṃ sa samārādhya keśavam ViP_1,15.59 imaṃ stavaṃ yaḥ paṭhati śṛṇuyād vāpi nityaśaḥ",":२ स कारणं कारणतस् ततो ऽपि तस्यापि हेतुः परहेतुहेतुः कार्येषु चैवं सह कर्मकर्तृ रूपैर् अशेषैर् अवतीह सर्वम् विप्_१,१५.५६ ब्रह्म प्रभुर् ब्रह्म स सर्वभूतो ब्रह्म प्रजानां पतिर् अच्युतो ऽसौ ब्रह्माव्ययं नित्यम् अजं स विष्णुर् अपक्षयाद्यैर् अखिलैर् असङ्गि विप्_१,१५.५७ ब्रह्माक्षरम् अजं नित्यं यथासौ पुरुषोत्तमः तथा रागादयो दोषाः प्रयान्तु प्रशमं मम विप्_१,१५.५८ एतद् ब्रह्मपराख्यं वै संस्तवं परमं जपन् अवाप परमां सिद्धिं स समाराध्य केशवम् विप्_१,१५.५९ इमं स्तवं यः पठति शृणुयाद् वापि नित्यशः"
1,15,59,44,:1 sa kāmadoṣair akhilair muktaḥ prāpnoti vāñchitam,:१ स कामदोषैर् अखिलैर् मुक्तः प्राप्नोति वाञ्छितम्
1,15,59,45,:2 yaḥ imaṃ stavaṃ paṭhate śṛṇuyād api nityaśaḥ,:२ यः इमं स्तवं पठते शृणुयाद् अपि नित्यशः
1,15,59,45,:1 sa kāmadoṣair akhilair vimukto bhavati dhruvam,:१ स कामदोषैर् अखिलैर् विमुक्तो भवति ध्रुवम्
1,15,64,46,":2 iyaṃ ca māriṣā pūrvam āsīd yā tāṃ bravīmi vaḥ kāryagauravam etasyāḥ kathane phaladāyi vaḥ ViP_1,15.60 aputrā prāg iyaṃ viṣṇuṃ mṛte bhartari sattamāḥ bhūpapatnī mahābhāgā toṣayām āsa bhaktitaḥ ViP_1,15.61 ārādhitas tayā viṣṇuḥ prāha pratyakṣatāṃ gataḥ varaṃ vṛṇīṣveti śubhāṃ sā ca prāhātmavāñchitam ViP_1,15.62 bhagavan bālavaidhavyād vṛthājanmāham īdṛśī mandabhāgyā samudbhūtā viphalā ca jagatpate ViP_1,15.63 bhavantu patayaḥ ślāghyā mama janmani janmani tvatprasādāt tathā putraḥ prajāpatisamo 'stu me ViP_1,15.64 kulaṃ śīlaṃ vayaḥ satyaṃ dākṣiṇyaṃ kṣiprakāritā",":२ इयं च मारिषा पूर्वम् आसीद् या तां ब्रवीमि वः कार्यगौरवम् एतस्याः कथने फलदायि वः विप्_१,१५.६० अपुत्रा प्राग् इयं विष्णुं मृते भर्तरि सत्तमाः भूपपत्नी महाभागा तोषयाम् आस भक्तितः विप्_१,१५.६१ आराधितस् तया विष्णुः प्राह प्रत्यक्षतां गतः वरं वृणीष्वेति शुभां सा च प्राहात्मवाञ्छितम् विप्_१,१५.६२ भगवन् बालवैधव्याद् वृथाजन्माहम् ईदृशी मन्दभाग्या समुद्भूता विफला च जगत्पते विप्_१,१५.६३ भवन्तु पतयः श्लाघ्या मम जन्मनि जन्मनि त्वत्प्रसादात् तथा पुत्रः प्रजापतिसमो ऽस्तु मे विप्_१,१५.६४ कुलं शीलं वयः सत्यं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता"
1,15,64,46,:1 avisaṃvāditā sattvaṃ vṛddhasevā kṛtajñatā,:१ अविसंवादिता सत्त्वं वृद्धसेवा कृतज्ञता
1,15,101,47,":2 rūpasaṃpatsamāyuktā sarvasya priyadarśanā ayonijā ca jāyeyaṃ tvatprasādād adhokṣaja ViP_1,15.65 tayaivam ukto deveśo hṛṣīkeśa uvāca tām praṇāmanamrām utthāpya varadaḥ parameśvaraḥ ViP_1,15.66 bhaviṣyanti mahāvīryā ekasminn eva janmani prakhyātodārakarmāṇo bhavatyāḥ patayo daśa ViP_1,15.67 putraṃ ca sumahātmānam ativīryaparākramam prajāpatiguṇair yuktaṃ tvam avāpsyasi śobhane ViP_1,15.68 vaṃśānāṃ tasya kartṛtvaṃ jagaty asmin bhaviṣyati trailokyam akhilaṃ sūtis tasya cāpūrayiṣyati ViP_1,15.69 tvaṃ cāpy ayonijā sādhvī rūpaudāryaguṇānvitā manaḥprītikarī nṝṇāṃ matprasādād bhaviṣyasi ViP_1,15.70 ity uktvāntardadhe devas tāṃ viśālavilocanām sā ceyaṃ māriṣā jātā yuṣmatpatnī nṛpātmajāḥ ViP_1,15.71 tataḥ somasya vacanāj jagṛhus te pracetasaḥ saṃhṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīdharmeṇa māriṣām ViP_1,15.72 daśabhyas tu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ jajñe dakṣo mahābhāgo yaḥ pūrvaṃ brahmaṇo 'bhavat ViP_1,15.73 sa tu dakṣo mahābhāgaḥ sṛṣṭyarthaṃ sumahāmate putrān utpādayām āsa prajāsṛṣṭyartham ātmanaḥ ViP_1,15.74 acarāṃś ca carāṃś caiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ ādeśaṃ brahmaṇaḥ kurvan sṛṣṭyarthaṃ samavasthitaḥ ViP_1,15.75 sa sṛṣṭvā manasā dakṣaḥ pañcāśad asṛjat striyaḥ dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa kālasya nayane yuktāḥ saptaviṃśatim indave ViP_1,15.76 tāsu devās tathā daityā nāgā gāvas tathā khagāḥ gandharvāpsarasaś caiva dānavādyāś ca jajñire ViP_1,15.77 tataḥ prabhṛti maitreya prajā maithunasaṃbhavāḥ saṃkalpād darśanāt sparśāt pūrveṣām abhavan prajāḥ tapoviśaiṣair iddhānāṃ tadātyantatapasvinām ViP_1,15.78 aṅguṣṭhād dakṣiṇād dakṣaḥ pūrvaṃ jātaḥ śruto mayā kathaṃ prācetaso bhūyaḥ sa saṃbhūto mahāmune ViP_1,15.79 eṣa me saṃśayo brahman sumahān hṛdi vartate yad dauhitraś ca somasya punaḥ śvaśuratāṃ gataḥ ViP_1,15.80 utpattiś ca nirodhaś ca nityo bhūteṣu sattama ṛṣayo 'tra na muhyanti ye cānye divyacakṣuṣaḥ ViP_1,15.81 yuge yuge bhavanty ete dakṣādyā munisattama punaś caiva niruddhyante vidvāṃs tatra na muhyati ViP_1,15.82 kāniṣṭhyaṃ jyaiṣṭhyam apy eṣāṃ pūrvaṃ nābhūd dvijottama tapa eva garīyo 'bhūt prabhāvaś caiva kāraṇam ViP_1,15.83 devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām utpattiṃ vistareṇeha mama brahman prakīrtaya ViP_1,15.84 prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā yathā sasarja bhūtāni tathā śṛṇu mahāmate ViP_1,15.85 manasā tv eva bhūtāni pūrvaṃ dakṣo 'sṛjat tadā devān ṛṣīn sagandharvān asurān pannagāṃs tathā ViP_1,15.86 yadāsya sṛjamānasya na vyavardhanta tāḥ prajāḥ tataḥ saṃcintya bahuśaḥ sṛṣṭihetoḥ prajāpatiḥ ViP_1,15.87 maithunenaiva dharmeṇa sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ asiknīm āvahat kanyāṃ vīraṇasya prajāpateḥ sutāṃ sutapasā yuktāṃ mahatīṃ lokadhāriṇīm ViP_1,15.88 atha putrasahasrāṇi vairiṇyāṃ pañca vīryavān asiknyāṃ janayām āsa sargahetoḥ prajāpatiḥ ViP_1,15.89 tān dṛṣṭvā nārado vipra saṃvivarddhayiṣūn prajāḥ saṃgamya priyasaṃvādo devarṣir idam abravīt ViP_1,15.90 he haryaśvā mahāvīryāḥ prajā yūyaṃ kariṣyatha īdṛśo lakṣyate yatno bhavatāṃ śrūyatām idam ViP_1,15.91 bāliśā bata yūyaṃ vai nāsyā jānīta vai bhuvaḥ antar ūrdhvam adhaś caiva kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ ViP_1,15.92 ūrdhvaṃ tiryag adhaś caiva yadāpratihatā gatiḥ tadā kasmād bhuvo nāntaṃ sarve drakṣyatha bāliśāḥ ViP_1,15.93 te tu tadvacanaṃ śrutvā prayātāḥ sarvato diśam adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ ViP_1,15.94 haryaśveṣv atha naṣṭeṣu dakṣaḥ prācetasaḥ punaḥ vairiṇyām atha putrāṇāṃ sahasram asṛjat prabhuḥ ViP_1,15.95 vivardhayiṣavas te tu śabalāśvāḥ prajāḥ punaḥ pūrvoktaṃ vacanaṃ brahman nāradenaiva coditāḥ ViP_1,15.96 anyonyam ūcus te sarve samyag āha mahāmuniḥ bhrātṝṇāṃ padavī caiva gantavyā nātra saṃśayaḥ ViP_1,15.97 jñātvā pramāṇaṃ pṛthvyāś ca prajāḥ srakṣyāmahe tataḥ ViP_1,15.98 te 'pi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvato diśam adyāpi na nivartante samudrebhya ivāpagāḥ ViP_1,15.99 tataḥ prabhṛti vai bhrātā bhrātur anveṣaṇe dvija prayāto naśyati tathā tan na kāryaṃ vijānatā ViP_1,15.100 tāṃś cāpi naṣṭān vijñāya putrān dakṣaḥ prajāpatiḥ krodhaṃ cakre mahābhāgo nāradaṃ sa śaśāpa ca ViP_1,15.101 haryaśveṣv atha naṣṭeṣu dakṣaḥ kruddo śapaṃ dvijaḥ",":२ रूपसंपत्समायुक्ता सर्वस्य प्रियदर्शना अयोनिजा च जायेयं त्वत्प्रसादाद् अधोक्षज विप्_१,१५.६५ तयैवम् उक्तो देवेशो हृषीकेश उवाच ताम् प्रणामनम्राम् उत्थाप्य वरदः परमेश्वरः विप्_१,१५.६६ भविष्यन्ति महावीर्या एकस्मिन्न् एव जन्मनि प्रख्यातोदारकर्माणो भवत्याः पतयो दश विप्_१,१५.६७ पुत्रं च सुमहात्मानम् अतिवीर्यपराक्रमम् प्रजापतिगुणैर् युक्तं त्वम् अवाप्स्यसि शोभने विप्_१,१५.६८ वंशानां तस्य कर्तृत्वं जगत्य् अस्मिन् भविष्यति त्रैलोक्यम् अखिलं सूतिस् तस्य चापूरयिष्यति विप्_१,१५.६९ त्वं चाप्य् अयोनिजा साध्वी रूपौदार्यगुणान्विता मनःप्रीतिकरी नॄणां मत्प्रसादाद् भविष्यसि विप्_१,१५.७० इत्य् उक्त्वान्तर्दधे देवस् तां विशालविलोचनाम् सा चेयं मारिषा जाता युष्मत्पत्नी नृपात्मजाः विप्_१,१५.७१ ततः सोमस्य वचनाज् जगृहुस् ते प्रचेतसः संहृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीधर्मेण मारिषाम् विप्_१,१५.७२ दशभ्यस् तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः जज्ञे दक्षो महाभागो यः पूर्वं ब्रह्मणो ऽभवत् विप्_१,१५.७३ स तु दक्षो महाभागः सृष्ट्यर्थं सुमहामते पुत्रान् उत्पादयाम् आस प्रजासृष्ट्यर्थम् आत्मनः विप्_१,१५.७४ अचरांश् च चरांश् चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः आदेशं ब्रह्मणः कुर्वन् सृष्ट्यर्थं समवस्थितः विप्_१,१५.७५ स सृष्ट्वा मनसा दक्षः पञ्चाशद् असृजत् स्त्रियः ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिम् इन्दवे विप्_१,१५.७६ तासु देवास् तथा दैत्या नागा गावस् तथा खगाः गन्धर्वाप्सरसश् चैव दानवाद्याश् च जज्ञिरे विप्_१,१५.७७ ततः प्रभृति मैत्रेय प्रजा मैथुनसंभवाः संकल्पाद् दर्शनात् स्पर्शात् पूर्वेषाम् अभवन् प्रजाः तपोविशैषैर् इद्धानां तदात्यन्ततपस्विनाम् विप्_१,१५.७८ अङ्गुष्ठाद् दक्षिणाद् दक्षः पूर्वं जातः श्रुतो मया कथं प्राचेतसो भूयः स संभूतो महामुने विप्_१,१५.७९ एष मे संशयो ब्रह्मन् सुमहान् हृदि वर्तते यद् दौहित्रश् च सोमस्य पुनः श्वशुरतां गतः विप्_१,१५.८० उत्पत्तिश् च निरोधश् च नित्यो भूतेषु सत्तम ऋषयो ऽत्र न मुह्यन्ति ये चान्ये दिव्यचक्षुषः विप्_१,१५.८१ युगे युगे भवन्त्य् एते दक्षाद्या मुनिसत्तम पुनश् चैव निरुद्ध्यन्ते विद्वांस् तत्र न मुह्यति विप्_१,१५.८२ कानिष्ठ्यं ज्यैष्ठ्यम् अप्य् एषां पूर्वं नाभूद् द्विजोत्तम तप एव गरीयो ऽभूत् प्रभावश् चैव कारणम् विप्_१,१५.८३ देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् उत्पत्तिं विस्तरेणेह मम ब्रह्मन् प्रकीर्तय विप्_१,१५.८४ प्रजाः सृजेति व्यादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयंभुवा यथा ससर्ज भूतानि तथा शृणु महामते विप्_१,१५.८५ मनसा त्व् एव भूतानि पूर्वं दक्षो ऽसृजत् तदा देवान् ऋषीन् सगन्धर्वान् असुरान् पन्नगांस् तथा विप्_१,१५.८६ यदास्य सृजमानस्य न व्यवर्धन्त ताः प्रजाः ततः संचिन्त्य बहुशः सृष्टिहेतोः प्रजापतिः विप्_१,१५.८७ मैथुनेनैव धर्मेण सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः असिक्नीम् आवहत् कन्यां वीरणस्य प्रजापतेः सुतां सुतपसा युक्तां महतीं लोकधारिणीम् विप्_१,१५.८८ अथ पुत्रसहस्राणि वैरिण्यां पञ्च वीर्यवान् असिक्न्यां जनयाम् आस सर्गहेतोः प्रजापतिः विप्_१,१५.८९ तान् दृष्ट्वा नारदो विप्र संविवर्द्धयिषून् प्रजाः संगम्य प्रियसंवादो देवर्षिर् इदम् अब्रवीत् विप्_१,१५.९० हे हर्यश्वा महावीर्याः प्रजा यूयं करिष्यथ ईदृशो लक्ष्यते यत्नो भवतां श्रूयताम् इदम् विप्_१,१५.९१ बालिशा बत यूयं वै नास्या जानीत वै भुवः अन्तर् ऊर्ध्वम् अधश् चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः विप्_१,१५.९२ ऊर्ध्वं तिर्यग् अधश् चैव यदाप्रतिहता गतिः तदा कस्माद् भुवो नान्तं सर्वे द्रक्ष्यथ बालिशाः विप्_१,१५.९३ ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशम् अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः विप्_१,१५.९४ हर्यश्वेष्व् अथ नष्टेषु दक्षः प्राचेतसः पुनः वैरिण्याम् अथ पुत्राणां सहस्रम् असृजत् प्रभुः विप्_१,१५.९५ विवर्धयिषवस् ते तु शबलाश्वाः प्रजाः पुनः पूर्वोक्तं वचनं ब्रह्मन् नारदेनैव चोदिताः विप्_१,१५.९६ अन्योन्यम् ऊचुस् ते सर्वे सम्यग् आह महामुनिः भ्रातॄणां पदवी चैव गन्तव्या नात्र संशयः विप्_१,१५.९७ ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश् च प्रजाः स्रक्ष्यामहे ततः विप्_१,१५.९८ ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवापगाः विप्_१,१५.९९ ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुर् अन्वेषणे द्विज प्रयातो नश्यति तथा तन् न कार्यं विजानता विप्_१,१५.१०० तांश् चापि नष्टान् विज्ञाय पुत्रान् दक्षः प्रजापतिः क्रोधं चक्रे महाभागो नारदं स शशाप च विप्_१,१५.१०१ हर्यश्वेष्व् अथ नष्टेषु दक्षः क्रुद्दो शपं द्विजः"
1,15,101,47,:1 nāradā nāśam eheti garbhavāsaṃ vaseti ca,:१ नारदा नाशम् एहेति गर्भवासं वसेति च
1,15,101,47,:2 tato dakṣasutāṃ prādāt priyāṃ vai parame dine,:२ ततो दक्षसुतां प्रादात् प्रियां वै परमे दिने
1,15,101,47,:3 tasmāt sa nārado jajñe bhūyaḥ śāpabalād ṛṣīn,:३ तस्मात् स नारदो जज्ञे भूयः शापबलाद् ऋषीन्
1,15,120,48,":4 sargakāmas tato vidvān sa maitreya prajāpatiḥ ṣaṣṭiṃ dakṣo 'sṛjat kanyā vairiṇyām iti naḥ śrutam ViP_1,15.102 dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa saptaviṃśati somāya catasro 'riṣṭanemine ViP_1,15.103 dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā dve kṛśāśvāya viduṣe tāsāṃ nāmāni me śṛṇu ViP_1,15.104 arundhatī vasur jāmir lambā bhānur marutvatī saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā ca tā daśa dharmapatnyo daśa tv etās tāsv apatyāni me śṛṇu ViP_1,15.105 viśvedevās tu viśvāyāḥ sādhyā sādhyān vyajāyata marutvatyā marutvanto vasos tu vasavaḥ smṛtāḥ ViP_1,15.106 bhānos tu bhānavas tatra muhūrtāyā muhūrtajāḥ lambāyāś caiva ghoṣo 'tha nāgavīthī tu jāmijā ViP_1,15.107 pṛthivīviṣayaṃ sarvam arundhatyām ajāyata saṃkalpāyās tu sarvātmā jajñe saṃkalpa eva ca ViP_1,15.108 ye tv anekavasuprāṇā devā jyotiḥpurogamāḥ vasavo 'ṣṭau samākhyātās teṣāṃ vakṣyāmi vistaram ViP_1,15.109 āpo dhruvaś ca somaś ca dharaś caivānilo 'nalaḥ pratyūṣaś ca prabhāsaś ca vasavo nāmabhiḥ smṛtāḥ ViP_1,15.110 āpasya putro vaitaṇḍaḥ śramaḥ śrānto 'dhunis tathā dhruvasya putro bhagavān kālo lokaprakālanaḥ ViP_1,15.111 somasya bhagavān varcā varcasvī yena jāyate ViP_1,15.112 dharasya putro draviṇo hutahavyavahas tathā manoharāyāṃ śiśiraḥ prāṇo 'tha ravaṇas tathā ViP_1,15.113 anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putraḥ purojavaḥ avijñātagatiś caiva dvau putrāv anilasya tu ViP_1,15.114 agniputraḥ kumāras tu śarastambe vyajāyata tasya śākho viśākhaś ca naigameyaś ca pṛṣṭhajāḥ ViP_1,15.115 apatyaṃ kṛttikānāṃ tu kārttikeya iti smṛtaḥ ViP_1,15.116 pratyūṣasya viduḥ putraṃ ṛṣiṃ nāmnā tu devalam dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau ViP_1,15.117 bṛhaspates tu bhaginī varastrī brahmacāriṇī yogasiddhā jagat kṛtsnam asaktā vicaraty uta prabhāsasya tu bhāryā sā vasūnām aṣṭamasya ha ViP_1,15.118 viśvakarmā mahābhāgas tasyāṃ jajñe prajāpatiḥ kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāṃ ca vārddhakiḥ ViP_1,15.119 bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kartā śilpavatāṃ varaḥ yaḥ sarveṣāṃ vimānāni devatānāṃ cakāra ha manuṣyāś copajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ ViP_1,15.120 tasya putrāś ca catvāro teṣāṃ nāmāni me śṛṇu",":४ सर्गकामस् ततो विद्वान् स मैत्रेय प्रजापतिः षष्टिं दक्षो ऽसृजत् कन्या वैरिण्याम् इति नः श्रुतम् विप्_१,१५.१०२ ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश सप्तविंशति सोमाय चतस्रो ऽरिष्टनेमिने विप्_१,१५.१०३ द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु विप्_१,१५.१०४ अरुन्धती वसुर् जामिर् लम्बा भानुर् मरुत्वती संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा च ता दश धर्मपत्न्यो दश त्व् एतास् तास्व् अपत्यानि मे शृणु विप्_१,१५.१०५ विश्वेदेवास् तु विश्वायाः साध्या साध्यान् व्यजायत मरुत्वत्या मरुत्वन्तो वसोस् तु वसवः स्मृताः विप्_१,१५.१०६ भानोस् तु भानवस् तत्र मुहूर्ताया मुहूर्तजाः लम्बायाश् चैव घोषो ऽथ नागवीथी तु जामिजा विप्_१,१५.१०७ पृथिवीविषयं सर्वम् अरुन्धत्याम् अजायत संकल्पायास् तु सर्वात्मा जज्ञे संकल्प एव च विप्_१,१५.१०८ ये त्व् अनेकवसुप्राणा देवा ज्योतिःपुरोगमाः वसवो ऽष्टौ समाख्यातास् तेषां वक्ष्यामि विस्तरम् विप्_१,१५.१०९ आपो ध्रुवश् च सोमश् च धरश् चैवानिलो ऽनलः प्रत्यूषश् च प्रभासश् च वसवो नामभिः स्मृताः विप्_१,१५.११० आपस्य पुत्रो वैतण्डः श्रमः श्रान्तो ऽधुनिस् तथा ध्रुवस्य पुत्रो भगवान् कालो लोकप्रकालनः विप्_१,१५.१११ सोमस्य भगवान् वर्चा वर्चस्वी येन जायते विप्_१,१५.११२ धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस् तथा मनोहरायां शिशिरः प्राणो ऽथ रवणस् तथा विप्_१,१५.११३ अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रः पुरोजवः अविज्ञातगतिश् चैव द्वौ पुत्राव् अनिलस्य तु विप्_१,१५.११४ अग्निपुत्रः कुमारस् तु शरस्तम्बे व्यजायत तस्य शाखो विशाखश् च नैगमेयश् च पृष्ठजाः विप्_१,१५.११५ अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्त्तिकेय इति स्मृतः विप्_१,१५.११६ प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रं ऋषिं नाम्ना तु देवलम् द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ विप्_१,१५.११७ बृहस्पतेस् तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी योगसिद्धा जगत् कृत्स्नम् असक्ता विचरत्य् उत प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनाम् अष्टमस्य ह विप्_१,१५.११८ विश्वकर्मा महाभागस् तस्यां जज्ञे प्रजापतिः कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्द्धकिः विप्_१,१५.११९ भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः यः सर्वेषां विमानानि देवतानां चकार ह मनुष्याश् चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः विप्_१,१५.१२० तस्य पुत्राश् च चत्वारो तेषां नामानि मे शृणु"
1,15,124,49,"ajaikapād ahirbudhnyas tvaṣṭā rudraś ca buddhimān tvaṣṭuś cāpy ātmajaḥ putro viśvarūpo mahātapāḥ ViP_1,15.121 haraś ca bahurūpaś ca tryambakaś cāparājitaḥ vṛṣākapiś ca śaṃbhuś ca kapardī raivatas tathā ViP_1,15.122 mṛgavyādhaś ca śarvaś ca kapālī ca mahāmune ekādaśaite kathitā rudrās tribhuvaneśvarāḥ ViP_1,15.123 śataṃ tv evaṃ samāmnātaṃ rudrāṇām amitaujasām ViP_1,15.124 kāśyapasya tu bhāryā yās tāsāṃ nāmāni me śṛṇu","अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यस् त्वष्टा रुद्रश् च बुद्धिमान् त्वष्टुश् चाप्य् आत्मजः पुत्रो विश्वरूपो महातपाः विप्_१,१५.१२१ हरश् च बहुरूपश् च त्र्यम्बकश् चापराजितः वृषाकपिश् च शंभुश् च कपर्दी रैवतस् तथा विप्_१,१५.१२२ मृगव्याधश् च शर्वश् च कपाली च महामुने एकादशैते कथिता रुद्रास् त्रिभुवनेश्वराः विप्_१,१५.१२३ शतं त्व् एवं समाम्नातं रुद्राणाम् अमितौजसाम् विप्_१,१५.१२४ काश्यपस्य तु भार्या यास् तासां नामानि मे शृणु"
1,15,128,50,"aditir ditir danuś caiva ariṣṭā surasā svasā surabhir vinatā caiva tāmrā krodhavaśā irā kadrur muniś ca dharmajña tadapatyāni me śṛṇu ViP_1,15.125 pūrvamanvantare śreṣṭhā dvādaśāsan surottamāḥ tuṣitā nāma te 'nyonyam ūcur vaivasvate 'ntare ViP_1,15.126 upasthite 'tiyaśasaś cākṣuṣasyāntare manoḥ samavāyīkṛtāḥ sarve samāgamya parasparam ViP_1,15.127 āgacchata drutaṃ devā aditiṃ saṃpraviśya vai manvantare prasūyāmas tan naḥ śreyo bhaved iti ViP_1,15.128 eva svāmin sa pitā caiva mitrāvaruṇa eva ca","अदितिर् दितिर् दनुश् चैव अरिष्टा सुरसा स्वसा सुरभिर् विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा कद्रुर् मुनिश् च धर्मज्ञ तदपत्यानि मे शृणु विप्_१,१५.१२५ पूर्वमन्वन्तरे श्रेष्ठा द्वादशासन् सुरोत्तमाः तुषिता नाम ते ऽन्योन्यम् ऊचुर् वैवस्वते ऽन्तरे विप्_१,१५.१२६ उपस्थिते ऽतियशसश् चाक्षुषस्यान्तरे मनोः समवायीकृताः सर्वे समागम्य परस्परम् विप्_१,१५.१२७ आगच्छत द्रुतं देवा अदितिं संप्रविश्य वै मन्वन्तरे प्रसूयामस् तन् नः श्रेयो भवेद् इति विप्_१,१५.१२८ एव स्वामिन् स पिता चैव मित्रावरुण एव च"
1,15,133,52,"evam uktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ mārīcāt kaśyapāj jātās te 'dityā dakṣakanyayā ViP_1,15.129 tatra viṣṇuś ca śakraś ca jajñāte punar eva hi aryamā caiva dhātā ca tvaṣṭā pūṣā tathaiva ca ViP_1,15.130 vivasvān savitā caiva mitro varuṇa eva ca aṃśo bhagaś cātitejā ādityā dvādaśa smṛtāḥ ViP_1,15.131 cākṣuṣasyāntare pūrvam āsan ye tuṣitāḥ surāḥ vaivasvate 'ntare te vai ādityā dvādaśa smṛtāḥ ViP_1,15.132 saptaviṃśati yāḥ proktāḥ somapatnyo 'tha suvratāḥ ViP_1,15.133ab sarvā nakṣatrayoginyas tannāmnaś caiva tāḥ smṛtāḥ ViP_1,15.133ab*51 dakṣaśāpād yā sapatyāḥ tāsu yakṣagṛhārthite","एवम् उक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः मारीचात् कश्यपाज् जातास् ते ऽदित्या दक्षकन्यया विप्_१,१५.१२९ तत्र विष्णुश् च शक्रश् च जज्ञाते पुनर् एव हि अर्यमा चैव धाता च त्वष्टा पूषा तथैव च विप्_१,१५.१३० विवस्वान् सविता चैव मित्रो वरुण एव च अंशो भगश् चातितेजा आदित्या द्वादश स्मृताः विप्_१,१५.१३१ चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वम् आसन् ये तुषिताः सुराः वैवस्वते ऽन्तरे ते वै आदित्या द्वादश स्मृताः विप्_१,१५.१३२ सप्तविंशति याः प्रोक्ताः सोमपत्न्यो ऽथ सुव्रताः विप्_१,१५.१३३अब् सर्वा नक्षत्रयोगिन्यस् तन्नाम्नश् चैव ताः स्मृताः विप्_१,१५.१३३अब्*५१ दक्षशापाद् या सपत्याः तासु यक्षगृहार्थिते"
1,15,143,53,"tāsām apatyāny abhavan dīptāny amitatejasām ViP_1,15.133cd ariṣṭanemipatnīnām apatyānīha ṣoḍaśa ViP_1,15.134 bahuputrasya viduṣaś catasro vidyutaḥ smṛtāḥ ViP_1,15.135 pratyaṅgirasajāḥ śreṣṭhā ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ ViP_1,15.136 kṛśāśvasya tu devarṣer devapraharaṇāḥ sutāḥ ViP_1,15.137 ete yugasahasrānte jāyante punar eva hi sarve devagaṇās tāta trayas triṃśat tu chandajāḥ teṣām apīha satataṃ nirodhotpattir ucyate ViP_1,15.138 yathā sūryasya maitreya udayāstamanāv iha evaṃ devanikāyās te saṃbhavanti yuge yuge ViP_1,15.139 dityā putradvayaṃ jajñe kaśyapād iti naḥ śrutam hiraṇyakaśipuś caiva hiraṇyākṣaś ca durjayaḥ ViP_1,15.140 siṃhikā cābhavat kanyā vipracitteḥ parigrahaḥ ViP_1,15.141 hiraṇyakaśipoḥ putrāś catvāraḥ prathitaujasaḥ anuhlādaś ca hlādaś ca prahlādaś caiva dharmavān saṃhlādaś ca mahāvīryā daityavaṃśavivardhanāḥ ViP_1,15.142 teṣāṃ madhye mahābhāgaḥ sarvatra samadṛg vaśī prahlādaḥ paramāṃ bhaktiṃ ya uvāha janārdane ViP_1,15.143 prahlādavan nṛsiṃhaikabhaktibhāvāya dehinām","तासाम् अपत्यान्य् अभवन् दीप्तान्य् अमिततेजसाम् विप्_१,१५.१३३च्द् अरिष्टनेमिपत्नीनाम् अपत्यानीह षोडश विप्_१,१५.१३४ बहुपुत्रस्य विदुषश् चतस्रो विद्युतः स्मृताः विप्_१,१५.१३५ प्रत्यङ्गिरसजाः श्रेष्ठा ऋचो ब्रह्मर्षिसत्कृताः विप्_१,१५.१३६ कृशाश्वस्य तु देवर्षेर् देवप्रहरणाः सुताः विप्_१,१५.१३७ एते युगसहस्रान्ते जायन्ते पुनर् एव हि सर्वे देवगणास् तात त्रयस् त्रिंशत् तु छन्दजाः तेषाम् अपीह सततं निरोधोत्पत्तिर् उच्यते विप्_१,१५.१३८ यथा सूर्यस्य मैत्रेय उदयास्तमनाव् इह एवं देवनिकायास् ते संभवन्ति युगे युगे विप्_१,१५.१३९ दित्या पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपाद् इति नः श्रुतम् हिरण्यकशिपुश् चैव हिरण्याक्षश् च दुर्जयः विप्_१,१५.१४० सिंहिका चाभवत् कन्या विप्रचित्तेः परिग्रहः विप्_१,१५.१४१ हिरण्यकशिपोः पुत्राश् चत्वारः प्रथितौजसः अनुह्लादश् च ह्लादश् च प्रह्लादश् चैव धर्मवान् संह्लादश् च महावीर्या दैत्यवंशविवर्धनाः विप्_१,१५.१४२ तेषां मध्ये महाभागः सर्वत्र समदृग् वशी प्रह्लादः परमां भक्तिं य उवाह जनार्दने विप्_१,१५.१४३ प्रह्लादवन् नृसिंहैकभक्तिभावाय देहिनाम्"
1,15,143,53,:1 āvahac chravaṇautsukyaṃ tatprabhāvam asūcayat,:१ आवहच् छ्रवणौत्सुक्यं तत्प्रभावम् असूचयत्
1,17,47,54,":2 daityendradīpito vahniḥ sarvāṅgopacito dvija na dadāha ca yaṃ pūrvaṃ vāsudeve hṛdi sthite ViP_1,15.144 mahārṇavāntaḥsalile sthitasya calato mahī cacāla sakalā yasya pāśabaddhasya dhīmataḥ ViP_1,15.145 na bhinnaṃ vividhaiḥ śastrair yasya daityendrapātitaiḥ śarīram adrikaṭhinaṃ sarvatrācyutacetasaḥ ViP_1,15.146 viṣānalojjvalamukhā yasya daityapracoditāḥ nāntāya sarpapatayo babhūvur urutejasaḥ ViP_1,15.147 śailair ākrāntadeho 'pi yaḥ smaran puruṣottamam tatyāja nātmanaḥ prāṇān viṣṇusmaraṇadaṃśitaḥ ViP_1,15.148 patantam uccād avanir yam upetya mahāmatim dadhāra daityapatinā kṣiptaṃ svarganivāsinā ViP_1,15.149 yasya saṃśoṣako vāyur dehe daityendrayojitaḥ avāpa saṃkṣayaṃ sadyaś cittasthe madhusūdane ViP_1,15.150 viṣāṇabhaṅgam unmattā madahāniṃ ca diggajāḥ yasya vakṣaḥsthale prāptā daityendrapariṇāmitāḥ ViP_1,15.151 yasya cotpāditā kṛtyā daityarājapurohitaiḥ babhūva nāntāya purā govindāsaktacetasaḥ ViP_1,15.152 śambarasya ca māyānāṃ sahasram atimāyinaḥ yasmin prayuktaṃ cakreṇa kṛṣṇasya vitathīkṛtam ViP_1,15.153 daityendrasūdopahṛtaṃ yaś ca hālāhalaṃ viṣam jarayām āsa matimān avikāram amatsarī ViP_1,15.154 samacetā jagaty asmin yaḥ sarveṣv eva jantuṣu yathātmani tathānyatra paraṃ maitraguṇānvitaḥ ViP_1,15.155 dharmātmā satyaśaucādiguṇānām ākaraḥ paraḥ upamānam aśeṣāṇāṃ sādhūnāṃ yaḥ sadābhavat ViP_1,15.156 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe pañcadaśo 'dhyāyaḥ ]] kathito bhavatā vaṃśo mānavānāṃ mahāmune kāraṇaṃ cāsya jagato viṣṇur eva sanātanaḥ ViP_1,16.1 yat tv etad bhagavān āha prahlādaṃ daityasattamam dadāha nāgnir nāstraiś ca kṣuṇṇas tatyāja jīvitam ViP_1,16.2 jagāma vasudhā kṣobhaṃ yatrābdhisalile sthite bandhabaddho 'pi calati vikṣiptāṅgaiḥ samāhatā ViP_1,16.3 śailair ākrāntadeho 'pi na mamāra ca yaḥ purā tvayaivātīva māhātmyaṃ kathitaṃ yasya dhīmataḥ ViP_1,16.4 tasya prabhāvam atulaṃ viṣṇor bhaktimato mune śrotum icchāmi yasyaitac caritaṃ tv amitaujasaḥ ViP_1,16.5 kiṃnimittam asau śastrair vikṣato ditijair mune kimarthaṃ cābdhisalile nikṣipto dharmatatparaḥ ViP_1,16.6 ākrāntaḥ parvataiḥ kasmāt kasmād daṣṭo mahoragaiḥ kṣiptaḥ kim adriśikharāt kiṃ vā pāvakasaṃcaye ViP_1,16.7 digdantināṃ dantabhūmiḥ sa ca kasmān nirūpitaḥ saṃśoṣako 'nilaś cāsya prayuktaḥ kiṃ mahāsuraiḥ ViP_1,16.8 kṛtyāṃ ca daityaguravo yuyujus te tu kiṃ mune śambaraś cāpi māyānāṃ sahasraṃ kiṃ prayuktavān ViP_1,16.9 hālāhalaṃ viṣaṃ ghoraṃ daityasūdair mahātmanaḥ kasmād dattaṃ vināśāya yaj jīrṇaṃ tena dhīmatā ViP_1,16.10 etat sarvaṃ mahābhāga prahlādasya mahātmanaḥ caritaṃ śrotum icchāmi mahāmāhātmyasūcakam ViP_1,16.11 na hi kautūhalaṃ tatra yad daityair na hato hi saḥ ananyamanaso viṣṇau kaḥ samartho nipātane ViP_1,16.12 tasmin dharmapare nityaṃ keśavārādhanodyate svavaṃśaprabhavair daityaiḥ kartuṃ dveṣo 'tiduṣkaraḥ ViP_1,16.13 dharmātmani mahābhāge viṣṇubhakte vimatsare daiteyaiḥ prahṛtaṃ kasmāt tan mamākhyātum arhasi ViP_1,16.14 praharanti mahātmāno vipakṣe cāpi nedṛśe guṇaiḥ samanvite sādhau kiṃ punar yaḥ svapakṣajaḥ ViP_1,16.15 tad etat kathyatāṃ sarvaṃ vistarān munisattama daityeśvarasya caritaṃ śrotum icchāmy aśeṣataḥ ViP_1,16.16 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ]] maitreya śrūyatāṃ samyak caritaṃ tasya dhīmataḥ prahlādasya sadodāracaritasya mahātmanaḥ ViP_1,17.1 diteḥ putro mahāvīryo hiraṇyakaśipuḥ purā trailokyaṃ vaśam āninye brahmaṇo varadarpitaḥ ViP_1,17.2 indratvam akarod daityaḥ sa cāsīt savitā svayam vāyur agnir apāṃ nāthaḥ somaś cāsīn mahāsuraḥ ViP_1,17.3 dhanānām adhipaḥ so 'bhūt sa evāsīt svayaṃ yamaḥ yajñabhāgān aśeṣāṃs tu sa svayaṃ bubhuje 'suraḥ ViP_1,17.4 devāḥ svargaṃ parityajya tattrāsān munisattama vicerur avanau sarve bibhrāṇā mānuṣīṃ tanum ViP_1,17.5 jitvā tribhuvanaṃ sarvaṃ trailokyaiśvaryadarpitaḥ udgīyamāno gandharvair bubhuje viṣayān priyān ViP_1,17.6 pānāsaktaṃ mahātmānaṃ hiraṇyakaśipuṃ tadā upāsāṃ cakrire sarve siddhagandharvapannagāḥ ViP_1,17.7 avādayañ jaguś cānye jayaśabdān athāpare daityeśvarasya purataś cakruḥ siddhā mudānvitāḥ ViP_1,17.8 tatra pranṛttāpsarasi sphāṭikābhramaye 'suraḥ papau pānaṃ mudā yuktaḥ prāsāde sumanohare ViP_1,17.9 tasya putro mahābhāgaḥ prahlādo nāma nāmataḥ papāṭha bālapāṭhyāni gurugehaṃ gato 'rbhakaḥ ViP_1,17.10 ekadā tu sa dharmātmā jagāma guruṇā saha pānāsaktasya purataḥ pitur daityapates tadā ViP_1,17.11 pādapraṇāmāvanataṃ tam utthāpya pitā sutam hiraṇyakaśipuḥ prāha prahlādam amitaujasam ViP_1,17.12 paṭhyatāṃ bhavatā vatsa sārabhūtaṃ subhāṣitam kālenaitāvatā yat te sadodyuktena śikṣitam ViP_1,17.13 śrūyatāṃ tāta vakṣyāmi sārabhūtaṃ tavājñayā samāhitamanā bhūtvā yan me cetasy avasthitam ViP_1,17.14 anādimadhyāntam ajam avṛddhikṣayam acyutam praṇato 'smy antasaṃtānaṃ sarvakāraṇakāraṇam ViP_1,17.15 etan niśamya daityendraḥ kopasaṃraktalocanaḥ vilokya tadguruṃ prāha sphuritādharapallavaḥ ViP_1,17.16 brahmabandho kim etat te vipakṣastutisaṃhitam asāraṃ grāhito bālo mām avajñāya durmate ViP_1,17.17 daityeśvara na kopasya vaśam āgantum arhasi mamopadeśajanitaṃ nāyaṃ vadati te sutaḥ ViP_1,17.18 anuśiṣṭo 'si kenedṛg vatsa prahlāda kathyatām mayopadiṣṭaṃ nety eṣa prabravīti gurus tava ViP_1,17.19 śāstā viṣṇur aśeṣasya jagato yo hṛdi sthitaḥ tam ṛte paramātmānaṃ tāta kaḥ kena śāsyate ViP_1,17.20 ko 'yaṃ viṣṇuḥ sudurbuddhe yaṃ bravīṣi punaḥ punaḥ jagatām īśvarasyeha purataḥ prasabhaṃ mama ViP_1,17.21 na śabdagocaraṃ yasya yogidhyeyaṃ paraṃ padam yato yaś ca svayaṃ viśvaṃ sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ ViP_1,17.22 parameśvarasaṃjño 'jña kim anyo mayy avasthite tavāsti martukāmas tvaṃ prabravīṣi punaḥ punaḥ ViP_1,17.23 na kevalaṃ tāta mama prajānāṃ sa brahmabhūto bhavataś ca viṣṇuḥ dhātā vidhātā parameśvaraś ca prasīda kopaṃ kuruṣe kimartham ViP_1,17.24 praviṣṭaḥ ko 'sya hṛdayaṃ durbuddher atipāpakṛt yenedṛśāny asādhūni vadaty āviṣṭamānasaḥ ViP_1,17.25 na kevalaṃ maddhṛdayaṃ sa viṣṇur ākramya lokān akhilān avasthitaḥ sa māṃ tvadādīṃś ca pitaḥ samastān samastaceṣṭāsu yunakti sarvagaḥ ViP_1,17.26 niṣkrāmyatām ayaṃ duṣṭaḥ śāsyatāṃ ca guror gṛhe yojito durmatiḥ kena vipakṣavitathastutau ViP_1,17.27 ity ukte sa tadā daityair nīto gurugṛhaṃ punaḥ jagrāha vidyām aniśaṃ guruśuśrūṣaṇodyataḥ ViP_1,17.28 kāle 'tīte 'timahati prahlādam asureśvaraḥ samāhūyābravīd gāthā kācit putraka gīyatām ViP_1,17.29 yataḥ pradhānapuruṣau yataś caitac carācaram kāraṇaṃ sakalasyāsya sa no viṣṇuḥ prasīdatu ViP_1,17.30 durātmā vadhyatām eṣa nānenārtho 'sti jīvatā svapakṣahānikartṛtvād yaḥ kulāṅgāratāṃ gataḥ ViP_1,17.31 ity ājñaptās tatas tena pragṛhītamahāyudhāḥ udyatās tasya nāśāya daityāḥ śatasahasraśaḥ ViP_1,17.32 viṣṇuḥ śastreṣu yuṣmāsu mayi cāsau yathā sthitaḥ daiteyās tena satyena mā krāmantv āyudhāni vaḥ ViP_1,17.33 tatas taiḥ śataśo daityaiḥ śastraughair āhato 'pi san nāvāpa vedanām alpām abhūc caiva punar navaḥ ViP_1,17.34 durbuddhe vinivartasva vairipakṣastavād ataḥ abhayaṃ te prayacchāmi mātimūḍhamatir bhava ViP_1,17.35 bhayaṃ bhayānām apahāriṇi sthite manasy anante mama kutra tiṣṭhati yasmin smṛte janmajarāntakādi bhayāni sarvāṇy apayānti tāta ViP_1,17.36* bho bhoḥ sarpāḥ durācāram enam atyantadurmatim viṣajvālāvilair vaktraiḥ sadyo nayata saṃkṣayam ViP_1,17.37 ity uktās tena te sarpāḥ kuhakās takṣakādayaḥ adaṃśanta samasteṣu gātreṣv ativiṣolbaṇāḥ ViP_1,17.38 sa tv āsaktamatiḥ kṛṣṇe daṃśyamāno mahoragaiḥ na vivedātmano gātraṃ tatsmṛtyāhlādasaṃsthitaḥ ViP_1,17.39 daṃṣṭrā viśīrṇā maṇayaḥ sphuṭanti phaṇeṣu tāpo hṛdayeṣu kampaḥ nāsya tvacaḥ svalpam apīha bhinnaṃ praśādhi daityeśvara karma cānyat ViP_1,17.40 he diggajāḥ saṃkaṭadantamiśrā ghnatainam asmadripupakṣabhinnam tajjā vināśāya bhavanti tasya yathāraṇeḥ prajvalito hutāśaḥ ViP_1,17.41 tataḥ sa diggajair bālo bhūbhṛcchikharasaṃnibhaiḥ pātito dharaṇīpṛṣṭhe viṣāṇair apy apīḍyata ViP_1,17.42 smaratas tasya govindam ibhadantāḥ sahasraśaḥ śīrṇā vakṣaḥsthalaṃ prāpya sa prāha pitaraṃ tataḥ ViP_1,17.43 dantā gajānāṃ kuliśāgraniṣṭhurāḥ śīrṇā yad ete na balaṃ mamaitat mahāvipatpāpavināśano 'yaṃ janārdanānusmaraṇānubhāvaḥ ViP_1,17.44 jvālyatām asurā vahnir apasarpata diggajāḥ vāyo samedhayāgniṃ tvaṃ dahyatām eṣa pāpakṛt ViP_1,17.45 mahākāṣṭhacayacchannam asurendrasutaṃ tataḥ prajvālya dānavā vahniṃ dadahuḥ svāmicoditāḥ ViP_1,17.46 tātaiṣa vahniḥ pavanerito 'pi na māṃ dahaty atra samantato 'ham paśyāmi padmāstaraṇāstṛtāni śītāni sarvāṇi diśāṃ mukhāni ViP_1,17.47 trailokyam etat sacarācaraṃ yad viṣṇuṃ vijiṣṇuṃ prabhaviṣṇum īḍyaṃ alaṃ kariṣṇuṃ tv asahiṣṇum itthaṃ sthāṇuṃ sadā staumi sadā sadaiva",":२ दैत्येन्द्रदीपितो वह्निः सर्वाङ्गोपचितो द्विज न ददाह च यं पूर्वं वासुदेवे हृदि स्थिते विप्_१,१५.१४४ महार्णवान्तःसलिले स्थितस्य चलतो मही चचाल सकला यस्य पाशबद्धस्य धीमतः विप्_१,१५.१४५ न भिन्नं विविधैः शस्त्रैर् यस्य दैत्येन्द्रपातितैः शरीरम् अद्रिकठिनं सर्वत्राच्युतचेतसः विप्_१,१५.१४६ विषानलोज्ज्वलमुखा यस्य दैत्यप्रचोदिताः नान्ताय सर्पपतयो बभूवुर् उरुतेजसः विप्_१,१५.१४७ शैलैर् आक्रान्तदेहो ऽपि यः स्मरन् पुरुषोत्तमम् तत्याज नात्मनः प्राणान् विष्णुस्मरणदंशितः विप्_१,१५.१४८ पतन्तम् उच्चाद् अवनिर् यम् उपेत्य महामतिम् दधार दैत्यपतिना क्षिप्तं स्वर्गनिवासिना विप्_१,१५.१४९ यस्य संशोषको वायुर् देहे दैत्येन्द्रयोजितः अवाप संक्षयं सद्यश् चित्तस्थे मधुसूदने विप्_१,१५.१५० विषाणभङ्गम् उन्मत्ता मदहानिं च दिग्गजाः यस्य वक्षःस्थले प्राप्ता दैत्येन्द्रपरिणामिताः विप्_१,१५.१५१ यस्य चोत्पादिता कृत्या दैत्यराजपुरोहितैः बभूव नान्ताय पुरा गोविन्दासक्तचेतसः विप्_१,१५.१५२ शम्बरस्य च मायानां सहस्रम् अतिमायिनः यस्मिन् प्रयुक्तं चक्रेण कृष्णस्य वितथीकृतम् विप्_१,१५.१५३ दैत्येन्द्रसूदोपहृतं यश् च हालाहलं विषम् जरयाम् आस मतिमान् अविकारम् अमत्सरी विप्_१,१५.१५४ समचेता जगत्य् अस्मिन् यः सर्वेष्व् एव जन्तुषु यथात्मनि तथान्यत्र परं मैत्रगुणान्वितः विप्_१,१५.१५५ धर्मात्मा सत्यशौचादिगुणानाम् आकरः परः उपमानम् अशेषाणां साधूनां यः सदाभवत् विप्_१,१५.१५६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे पञ्चदशो ऽध्यायः ]] कथितो भवता वंशो मानवानां महामुने कारणं चास्य जगतो विष्णुर् एव सनातनः विप्_१,१६.१ यत् त्व् एतद् भगवान् आह प्रह्लादं दैत्यसत्तमम् ददाह नाग्निर् नास्त्रैश् च क्षुण्णस् तत्याज जीवितम् विप्_१,१६.२ जगाम वसुधा क्षोभं यत्राब्धिसलिले स्थिते बन्धबद्धो ऽपि चलति विक्षिप्ताङ्गैः समाहता विप्_१,१६.३ शैलैर् आक्रान्तदेहो ऽपि न ममार च यः पुरा त्वयैवातीव माहात्म्यं कथितं यस्य धीमतः विप्_१,१६.४ तस्य प्रभावम् अतुलं विष्णोर् भक्तिमतो मुने श्रोतुम् इच्छामि यस्यैतच् चरितं त्व् अमितौजसः विप्_१,१६.५ किंनिमित्तम् असौ शस्त्रैर् विक्षतो दितिजैर् मुने किमर्थं चाब्धिसलिले निक्षिप्तो धर्मतत्परः विप्_१,१६.६ आक्रान्तः पर्वतैः कस्मात् कस्माद् दष्टो महोरगैः क्षिप्तः किम् अद्रिशिखरात् किं वा पावकसंचये विप्_१,१६.७ दिग्दन्तिनां दन्तभूमिः स च कस्मान् निरूपितः संशोषको ऽनिलश् चास्य प्रयुक्तः किं महासुरैः विप्_१,१६.८ कृत्यां च दैत्यगुरवो युयुजुस् ते तु किं मुने शम्बरश् चापि मायानां सहस्रं किं प्रयुक्तवान् विप्_१,१६.९ हालाहलं विषं घोरं दैत्यसूदैर् महात्मनः कस्माद् दत्तं विनाशाय यज् जीर्णं तेन धीमता विप्_१,१६.१० एतत् सर्वं महाभाग प्रह्लादस्य महात्मनः चरितं श्रोतुम् इच्छामि महामाहात्म्यसूचकम् विप्_१,१६.११ न हि कौतूहलं तत्र यद् दैत्यैर् न हतो हि सः अनन्यमनसो विष्णौ कः समर्थो निपातने विप्_१,१६.१२ तस्मिन् धर्मपरे नित्यं केशवाराधनोद्यते स्ववंशप्रभवैर् दैत्यैः कर्तुं द्वेषो ऽतिदुष्करः विप्_१,१६.१३ धर्मात्मनि महाभागे विष्णुभक्ते विमत्सरे दैतेयैः प्रहृतं कस्मात् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि विप्_१,१६.१४ प्रहरन्ति महात्मानो विपक्षे चापि नेदृशे गुणैः समन्विते साधौ किं पुनर् यः स्वपक्षजः विप्_१,१६.१५ तद् एतत् कथ्यतां सर्वं विस्तरान् मुनिसत्तम दैत्येश्वरस्य चरितं श्रोतुम् इच्छाम्य् अशेषतः विप्_१,१६.१६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे षोडशो ऽध्यायः ]] मैत्रेय श्रूयतां सम्यक् चरितं तस्य धीमतः प्रह्लादस्य सदोदारचरितस्य महात्मनः विप्_१,१७.१ दितेः पुत्रो महावीर्यो हिरण्यकशिपुः पुरा त्रैलोक्यं वशम् आनिन्ये ब्रह्मणो वरदर्पितः विप्_१,१७.२ इन्द्रत्वम् अकरोद् दैत्यः स चासीत् सविता स्वयम् वायुर् अग्निर् अपां नाथः सोमश् चासीन् महासुरः विप्_१,१७.३ धनानाम् अधिपः सो ऽभूत् स एवासीत् स्वयं यमः यज्ञभागान् अशेषांस् तु स स्वयं बुभुजे ऽसुरः विप्_१,१७.४ देवाः स्वर्गं परित्यज्य तत्त्रासान् मुनिसत्तम विचेरुर् अवनौ सर्वे बिभ्राणा मानुषीं तनुम् विप्_१,१७.५ जित्वा त्रिभुवनं सर्वं त्रैलोक्यैश्वर्यदर्पितः उद्गीयमानो गन्धर्वैर् बुभुजे विषयान् प्रियान् विप्_१,१७.६ पानासक्तं महात्मानं हिरण्यकशिपुं तदा उपासां चक्रिरे सर्वे सिद्धगन्धर्वपन्नगाः विप्_१,१७.७ अवादयञ् जगुश् चान्ये जयशब्दान् अथापरे दैत्येश्वरस्य पुरतश् चक्रुः सिद्धा मुदान्विताः विप्_१,१७.८ तत्र प्रनृत्ताप्सरसि स्फाटिकाभ्रमये ऽसुरः पपौ पानं मुदा युक्तः प्रासादे सुमनोहरे विप्_१,१७.९ तस्य पुत्रो महाभागः प्रह्लादो नाम नामतः पपाठ बालपाठ्यानि गुरुगेहं गतो ऽर्भकः विप्_१,१७.१० एकदा तु स धर्मात्मा जगाम गुरुणा सह पानासक्तस्य पुरतः पितुर् दैत्यपतेस् तदा विप्_१,१७.११ पादप्रणामावनतं तम् उत्थाप्य पिता सुतम् हिरण्यकशिपुः प्राह प्रह्लादम् अमितौजसम् विप्_१,१७.१२ पठ्यतां भवता वत्स सारभूतं सुभाषितम् कालेनैतावता यत् ते सदोद्युक्तेन शिक्षितम् विप्_१,१७.१३ श्रूयतां तात वक्ष्यामि सारभूतं तवाज्ञया समाहितमना भूत्वा यन् मे चेतस्य् अवस्थितम् विप्_१,१७.१४ अनादिमध्यान्तम् अजम् अवृद्धिक्षयम् अच्युतम् प्रणतो ऽस्म्य् अन्तसंतानं सर्वकारणकारणम् विप्_१,१७.१५ एतन् निशम्य दैत्येन्द्रः कोपसंरक्तलोचनः विलोक्य तद्गुरुं प्राह स्फुरिताधरपल्लवः विप्_१,१७.१६ ब्रह्मबन्धो किम् एतत् ते विपक्षस्तुतिसंहितम् असारं ग्राहितो बालो माम् अवज्ञाय दुर्मते विप्_१,१७.१७ दैत्येश्वर न कोपस्य वशम् आगन्तुम् अर्हसि ममोपदेशजनितं नायं वदति ते सुतः विप्_१,१७.१८ अनुशिष्टो ऽसि केनेदृग् वत्स प्रह्लाद कथ्यताम् मयोपदिष्टं नेत्य् एष प्रब्रवीति गुरुस् तव विप्_१,१७.१९ शास्ता विष्णुर् अशेषस्य जगतो यो हृदि स्थितः तम् ऋते परमात्मानं तात कः केन शास्यते विप्_१,१७.२० को ऽयं विष्णुः सुदुर्बुद्धे यं ब्रवीषि पुनः पुनः जगताम् ईश्वरस्येह पुरतः प्रसभं मम विप्_१,१७.२१ न शब्दगोचरं यस्य योगिध्येयं परं पदम् यतो यश् च स्वयं विश्वं स विष्णुः परमेश्वरः विप्_१,१७.२२ परमेश्वरसंज्ञो ऽज्ञ किम् अन्यो मय्य् अवस्थिते तवास्ति मर्तुकामस् त्वं प्रब्रवीषि पुनः पुनः विप्_१,१७.२३ न केवलं तात मम प्रजानां स ब्रह्मभूतो भवतश् च विष्णुः धाता विधाता परमेश्वरश् च प्रसीद कोपं कुरुषे किमर्थम् विप्_१,१७.२४ प्रविष्टः को ऽस्य हृदयं दुर्बुद्धेर् अतिपापकृत् येनेदृशान्य् असाधूनि वदत्य् आविष्टमानसः विप्_१,१७.२५ न केवलं मद्धृदयं स विष्णुर् आक्रम्य लोकान् अखिलान् अवस्थितः स मां त्वदादींश् च पितः समस्तान् समस्तचेष्टासु युनक्ति सर्वगः विप्_१,१७.२६ निष्क्राम्यताम् अयं दुष्टः शास्यतां च गुरोर् गृहे योजितो दुर्मतिः केन विपक्षवितथस्तुतौ विप्_१,१७.२७ इत्य् उक्ते स तदा दैत्यैर् नीतो गुरुगृहं पुनः जग्राह विद्याम् अनिशं गुरुशुश्रूषणोद्यतः विप्_१,१७.२८ काले ऽतीते ऽतिमहति प्रह्लादम् असुरेश्वरः समाहूयाब्रवीद् गाथा काचित् पुत्रक गीयताम् विप्_१,१७.२९ यतः प्रधानपुरुषौ यतश् चैतच् चराचरम् कारणं सकलस्यास्य स नो विष्णुः प्रसीदतु विप्_१,१७.३० दुरात्मा वध्यताम् एष नानेनार्थो ऽस्ति जीवता स्वपक्षहानिकर्तृत्वाद् यः कुलाङ्गारतां गतः विप्_१,१७.३१ इत्य् आज्ञप्तास् ततस् तेन प्रगृहीतमहायुधाः उद्यतास् तस्य नाशाय दैत्याः शतसहस्रशः विप्_१,१७.३२ विष्णुः शस्त्रेषु युष्मासु मयि चासौ यथा स्थितः दैतेयास् तेन सत्येन मा क्रामन्त्व् आयुधानि वः विप्_१,१७.३३ ततस् तैः शतशो दैत्यैः शस्त्रौघैर् आहतो ऽपि सन् नावाप वेदनाम् अल्पाम् अभूच् चैव पुनर् नवः विप्_१,१७.३४ दुर्बुद्धे विनिवर्तस्व वैरिपक्षस्तवाद् अतः अभयं ते प्रयच्छामि मातिमूढमतिर् भव विप्_१,१७.३५ भयं भयानाम् अपहारिणि स्थिते मनस्य् अनन्ते मम कुत्र तिष्ठति यस्मिन् स्मृते जन्मजरान्तकादि भयानि सर्वाण्य् अपयान्ति तात विप्_१,१७.३६* भो भोः सर्पाः दुराचारम् एनम् अत्यन्तदुर्मतिम् विषज्वालाविलैर् वक्त्रैः सद्यो नयत संक्षयम् विप्_१,१७.३७ इत्य् उक्तास् तेन ते सर्पाः कुहकास् तक्षकादयः अदंशन्त समस्तेषु गात्रेष्व् अतिविषोल्बणाः विप्_१,१७.३८ स त्व् आसक्तमतिः कृष्णे दंश्यमानो महोरगैः न विवेदात्मनो गात्रं तत्स्मृत्याह्लादसंस्थितः विप्_१,१७.३९ दंष्ट्रा विशीर्णा मणयः स्फुटन्ति फणेषु तापो हृदयेषु कम्पः नास्य त्वचः स्वल्पम् अपीह भिन्नं प्रशाधि दैत्येश्वर कर्म चान्यत् विप्_१,१७.४० हे दिग्गजाः संकटदन्तमिश्रा घ्नतैनम् अस्मद्रिपुपक्षभिन्नम् तज्जा विनाशाय भवन्ति तस्य यथारणेः प्रज्वलितो हुताशः विप्_१,१७.४१ ततः स दिग्गजैर् बालो भूभृच्छिखरसंनिभैः पातितो धरणीपृष्ठे विषाणैर् अप्य् अपीड्यत विप्_१,१७.४२ स्मरतस् तस्य गोविन्दम् इभदन्ताः सहस्रशः शीर्णा वक्षःस्थलं प्राप्य स प्राह पितरं ततः विप्_१,१७.४३ दन्ता गजानां कुलिशाग्रनिष्ठुराः शीर्णा यद् एते न बलं ममैतत् महाविपत्पापविनाशनो ऽयं जनार्दनानुस्मरणानुभावः विप्_१,१७.४४ ज्वाल्यताम् असुरा वह्निर् अपसर्पत दिग्गजाः वायो समेधयाग्निं त्वं दह्यताम् एष पापकृत् विप्_१,१७.४५ महाकाष्ठचयच्छन्नम् असुरेन्द्रसुतं ततः प्रज्वाल्य दानवा वह्निं ददहुः स्वामिचोदिताः विप्_१,१७.४६ तातैष वह्निः पवनेरितो ऽपि न मां दहत्य् अत्र समन्ततो ऽहम् पश्यामि पद्मास्तरणास्तृतानि शीतानि सर्वाणि दिशां मुखानि विप्_१,१७.४७ त्रैलोक्यम् एतत् सचराचरं यद् विष्णुं विजिष्णुं प्रभविष्णुम् ईड्यं अलं करिष्णुं त्व् असहिष्णुम् इत्थं स्थाणुं सदा स्तौमि सदा सदैव"
1,17,49,55,"atha daityeśvaraṃ procur bhārgavasyātmajā dvijāḥ purohitā mahātmānaḥ sāmnā saṃstūya vāgminaḥ ViP_1,17.48 rājan niyamyatāṃ kopo bāle 'tra tanaye nije kopo devanikāyeṣu tatra te saphalo yataḥ ViP_1,17.49 tataḥ purohitair ukto hiraṇyakaśipuḥ svakaiḥ","अथ दैत्येश्वरं प्रोचुर् भार्गवस्यात्मजा द्विजाः पुरोहिता महात्मानः साम्ना संस्तूय वाग्मिनः विप्_१,१७.४८ राजन् नियम्यतां कोपो बाले ऽत्र तनये निजे कोपो देवनिकायेषु तत्र ते सफलो यतः विप्_१,१७.४९ ततः पुरोहितैर् उक्तो हिरण्यकशिपुः स्वकैः"
1,18,26,56,"tathā tathainaṃ bālaṃ te śāsitāro vayaṃ nṛpa yathā vipakṣanāśāya vinītas te bhaviṣyati ViP_1,17.50 bālatvaṃ sarvadoṣāṇāṃ daityarājāspadaṃ yataḥ tato 'tra kopam atyarthaṃ yoktum arhasi nārbhake ViP_1,17.51 na tyakṣyati hareḥ pakṣam asmākaṃ vacanād yadi tataḥ kṛtyāṃ vadhāyāsya kariṣyāmo 'nivartinīm ViP_1,17.52 evam abhyarthitas tais tu daityarājaḥ purohitaiḥ daityair niṣkrāmayām āsa putraṃ pāvakasaṃcayāt ViP_1,17.53 tato gurugṛhe bālaḥ sa vasan bāladānavān adhyāpayām āsa muhur upadeśāntare guroḥ ViP_1,17.54 śrūyatāṃ paramārtho me daiteyā ditijātmajāḥ na cānyathaitan mantavyaṃ nātra lobhādikāraṇam ViP_1,17.55 janma bālyaṃ tataḥ sarvo jantuḥ prāpnoti yauvanam avyāhataiva bhavati tato 'nudivasaṃ jarā ViP_1,17.56 tataś ca mṛtyum abhyeti jantur daityeśvarātmajāḥ pratyakṣaṃ dṛśyate caitad asmākaṃ bhavatāṃ tathā ViP_1,17.57 mṛtasya ca punar janma bhavaty etac ca nānyathā āgamo 'yaṃ tathā tac ca nopādānaṃ vinodbhavaḥ ViP_1,17.58 garbhavāsādi yāvat tu punarjanmopapādanam samastāvasthakaṃ tāvad duḥkham evāvagamyatām ViP_1,17.59 kṣuttṛṣṇopaśamaṃ tadvac śītādyupaśamaṃ sukham manyate bālabuddhitvād duḥkham eva hi tat punaḥ ViP_1,17.60 atyantastimitāṅgānāṃ vyāyāmena sukhaiṣiṇām bhrāntijñānavatāṃ puṃsāṃ prahāro 'pi sukhāyate ViP_1,17.61 kva śarīram aśeṣāṇāṃ śleṣmādīnāṃ mahācayaḥ kva cāṅgaśobhāsaurabhyakamanīyādayo guṇāḥ ViP_1,17.62 māṃsāsṛkpūyaviṇmūtrasnāyumajjāsthisaṃhatau dehe cet prītimān mūḍho bhavitā narake 'pi saḥ ViP_1,17.63 agneḥ śītena toyasya tṛṣā bhaktasya ca kṣudhā kriyate sukhakartṛtvaṃ tadvilomasya cetaraiḥ ViP_1,17.64 karoti he daityaputrā yāvanmātraṃ parigraham tāvanmātraṃ sa evāsya duḥkhaṃ cetasi yacchati ViP_1,17.65 yāvataḥ kurute jantuḥ saṃbandhān manasaḥ priyān tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ ViP_1,17.66 yad yad gṛhe tan manasi yatra tatrāvatiṣṭhataḥ nāśadāhāpaharaṇaṃ kutas tatraiva tiṣṭhati ViP_1,17.67 janmany atra mahad duḥkhaṃ mriyamāṇasya cāpi tat yātanāsu yamasyograṃ garbhasaṃkramaṇeṣu ca ViP_1,17.68 garbhe ca sukhaleśo 'pi bhavadbhir anumīyate yadi tat kathyatām evaṃ sarvaṃ duḥkhamayaṃ jagat ViP_1,17.69 tad etad atiduḥkhānām āspade 'tra bhavārṇave bhavatāṃ kathyate satyaṃ viṣṇur ekaḥ parāyaṇaḥ ViP_1,17.70 mā jānīta vayaṃ bālā dehī deheṣu śāśvataḥ jarāyauvanajanmādyā dharmā dehasya nātmanaḥ ViP_1,17.71 bālo 'haṃ tāvad icchāto yatiṣye śreyase yuvā yuvāhaṃ vārddhake prāpte kariṣyāmy ātmano hitam ViP_1,17.72 vṛddho 'haṃ mama kāryāṇi samastāni na gocare kiṃ kariṣyāmi mandātmā samarthena na yat kṛtam ViP_1,17.73 evaṃ durāśayākṣiptamānasaḥ puruṣaḥ sadā śreyaso 'bhimukhaṃ yāti na kadācit pipāsitaḥ ViP_1,17.74 bālye krīḍanakāsaktā yauvane viṣayonmukhāḥ ajñānayanty aśaktyā ca vārddhakaṃ samupasthitam ViP_1,17.75 tasmād bālye vivekātmā yateta śreyase sadā bālyayauvanavṛddhādyair dehabhāvair asaṃyutaḥ ViP_1,17.76 tad etad vo mayākhyātaṃ yadi jānīta nānṛtam tad asmatprītaye viṣṇuḥ smaryatāṃ bandhamuktidaḥ ViP_1,17.77 āyāsaḥ smaraṇe ko 'sya smṛto yacchati śobhanam pāpakṣayaś ca bhavati smaratāṃ tam aharniśam ViP_1,17.78 sarvabhūtasthite tasmin matir maitrī divāniśam bhavatāṃ jāyatām evaṃ sarvakleśān prahāsyatha ViP_1,17.79 tāpatrayeṇābhihataṃ yad etad akhilaṃ jagat tadā śocyeṣu bhūteṣu dveṣaṃ prājñaḥ karoti kaḥ ViP_1,17.80 atha bhadrāṇi bhūtāni hīnaśaktir ahaṃ param mudaṃ tathāpi kurvīta hānir dveṣaphalaṃ yataḥ ViP_1,17.81 baddhavairāṇi bhūtāni dveṣaṃ kurvanti cet tataḥ śocyāny aho 'timohena vyāptānīti manīṣiṇām ViP_1,17.82 ete bhinnadṛśāṃ daityā vikalpāḥ kathitā mayā kṛtvābhyupagamaṃ tatra saṃkṣepaḥ śrūyatāṃ mama ViP_1,17.83 vistāraḥ sarvabhūtasya viṣṇor viśvam idaṃ jagat draṣṭavyam ātmavat tasmād abhedena vicakṣaṇaiḥ ViP_1,17.84 samutsṛjyāsuraṃ bhāvaṃ tasmād yūyaṃ yathā vayam tathā yatnaṃ kariṣyāmo yathā prāpsyāma nirvṛtim ViP_1,17.85 naivāgninā na cārkeṇa nendunā na ca vāyunā parjanyavaruṇābhyāṃ vā na siddhair na ca rākṣasaiḥ ViP_1,17.86 na yakṣair na ca daityendrair noragair na ca kiṃnaraiḥ na manuṣyair na paśubhir doṣair naivātmasaṃbhavaiḥ ViP_1,17.87 jvarākṣirogātīsāraplīhagulmādikais tathā dveṣerṣyāmatsarādyair vā rāgalobhādibhiḥ kṣayam ViP_1,17.88 na cānyair nīyate kaiścin nityā yātyantanirmalā tām āpnoty amale nyasya keśave hṛdayaṃ naraḥ ViP_1,17.89 asārasaṃsāravivartaneṣu mā yāta toṣaṃ prasabhaṃ bravīmi sarvatra daityāḥ samatām upeta samatvam ārādhanam acyutasya ViP_1,17.90 tasmin prasanne kim ihāsty alabhyaṃ dharmārthakāmair alam alpakās te samāśritād brahmataror anantān niḥsaṃśayaṃ prāpsyatha vai mahat phalam ViP_1,17.91 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe saptadaśo 'dhyāyaḥ ]] tasyaitāṃ dānavāś ceṣṭāṃ dṛṣṭvā daityapater bhayāt ācacakṣuḥ sa covāca sūdān āhūya satvaraḥ ViP_1,18.1 he sūdā mama putro 'sāv anyeṣām api durmatiḥ kumārgadeśiko duṣṭo hanyatām avilambitam ViP_1,18.2 hālāhalaṃ viṣaṃ tasya sarvabhakṣyeṣu dīyatām avijñātam asau pāpo vadhyatāṃ mā vicāryatām ViP_1,18.3 te tathaiva tataś cakruḥ prahlādāya mahātmane viṣadānaṃ yathājñaptaṃ pitrā tasya mahātmanaḥ ViP_1,18.4 hālāhalaṃ viṣaṃ ghoram anantoccāraṇena saḥ abhimantrya sahānnena maitreya bubhuje tadā ViP_1,18.5 avikāraṃ sa tad bhuktvā prahlādaḥ svasthamānasaḥ anantakhyātinirvīryaṃ jarayām āsa durviṣam ViP_1,18.6 tataḥ sūdā bhayatrastā jīrṇaṃ dṛṣṭvā mahāviṣam daityeśvaram upāgamya praṇipatyedam abruvan ViP_1,18.7 daityarāja viṣaṃ dattam asmābhir atibhīṣaṇam jīrṇaṃ tac ca sahānnena prahlādena sutena te ViP_1,18.8 tvaryatāṃ tvaryatāṃ sadyo he he daityapurohitāḥ kṛtyāṃ tasya vināśāya utpādayata mā ciram ViP_1,18.9 sakāśam āgamya tataḥ prahlādasya purohitāḥ sāmapūrvam athocus te prahlādaṃ vinayānvitam ViP_1,18.10 jātas trailokyavikhyāta āyuṣman brahmaṇaḥ kule daityarājasya tanayo hiraṇyakaśipor bhavān ViP_1,18.11 kiṃ daivaiḥ kim anantena kim anyena tavāśrayaḥ pitā samastalokānāṃ tvaṃ tathaiva bhaviṣyasi ViP_1,18.12 tasmāt parityajaināṃ tvaṃ vipakṣastavasaṃhitām vācyaḥ pitā samastānāṃ gurūṇāṃ paramo guruḥ ViP_1,18.13 evam etan mahābhāgāḥ ślāghyam etan mahākulam marīceḥ sakale 'py asmin trailokye nānyathā vadet ViP_1,18.14 pitā ca mama sarvasmiñ jagaty utkṛṣṭaceṣṭitaḥ etad apy avagacchāmi satyam atrāpi nānṛtam ViP_1,18.15 gurūṇām api sarveṣāṃ pitā paramako guruḥ yad uktaṃ bhrāntis tatrāpi svalpāpi hi na vidyate ViP_1,18.16 pitā gurur na saṃdehaḥ pūjanīyaḥ prayatnataḥ tatrāpi nāparādhyāmīty evaṃ manasi me sthitam ViP_1,18.17 yat tv etat kim anantenety uktaṃ yuṣmābhir īdṛśam ko bravīti yathāyuktaṃ kiṃ tu naitad vaco 'rthavat ViP_1,18.18 ity uktvā so 'bhavan maunī teṣāṃ gauravayantritaḥ prahasya ca punaḥ prāha kim anantena sādhv iti ViP_1,18.19 sādhu bhoḥ kim anantena sādhu bho guravo mama śrūyatāṃ yad anantena yadi khedaṃ na yāsyatha ViP_1,18.20 dharmārthakāmamokṣākhyaḥ puruṣārtha udāhṛtaḥ catuṣṭayam idaṃ yasmāt tasmāt kiṃ kim idaṃ vṛthā ViP_1,18.21 marīcimiśrair dakṣeṇa tathaivānyair anantataḥ dharmaḥ prāptas tathaivānyair arthaḥ kāmas tathāparaiḥ ViP_1,18.22 tattattvavedino bhūtvā jñānadhyānasamādhibhiḥ avāpur muktim apare puruṣā dhvastabandhanāḥ ViP_1,18.23 saṃpadaiśvaryamāhātmyajñānasaṃtatikarmaṇām vimukteś caikato labhyaṃ mūlam ārādhanaṃ hareḥ ViP_1,18.24 yato dharmārthakāmākhyaṃ vimuktiś ca phalaṃ dvijāḥ tenāpi hi kim ity evam anantena kim ucyate ViP_1,18.25 kiṃ vātra bahunoktena bhavanto guravo mama vadantu sādhu vāsādhu viveko 'smākam alpakaḥ ViP_1,18.26 bahunātra kim uktena sa eva jagataḥ patiḥ","तथा तथैनं बालं ते शासितारो वयं नृप यथा विपक्षनाशाय विनीतस् ते भविष्यति विप्_१,१७.५० बालत्वं सर्वदोषाणां दैत्यराजास्पदं यतः ततो ऽत्र कोपम् अत्यर्थं योक्तुम् अर्हसि नार्भके विप्_१,१७.५१ न त्यक्ष्यति हरेः पक्षम् अस्माकं वचनाद् यदि ततः कृत्यां वधायास्य करिष्यामो ऽनिवर्तिनीम् विप्_१,१७.५२ एवम् अभ्यर्थितस् तैस् तु दैत्यराजः पुरोहितैः दैत्यैर् निष्क्रामयाम् आस पुत्रं पावकसंचयात् विप्_१,१७.५३ ततो गुरुगृहे बालः स वसन् बालदानवान् अध्यापयाम् आस मुहुर् उपदेशान्तरे गुरोः विप्_१,१७.५४ श्रूयतां परमार्थो मे दैतेया दितिजात्मजाः न चान्यथैतन् मन्तव्यं नात्र लोभादिकारणम् विप्_१,१७.५५ जन्म बाल्यं ततः सर्वो जन्तुः प्राप्नोति यौवनम् अव्याहतैव भवति ततो ऽनुदिवसं जरा विप्_१,१७.५६ ततश् च मृत्युम् अभ्येति जन्तुर् दैत्येश्वरात्मजाः प्रत्यक्षं दृश्यते चैतद् अस्माकं भवतां तथा विप्_१,१७.५७ मृतस्य च पुनर् जन्म भवत्य् एतच् च नान्यथा आगमो ऽयं तथा तच् च नोपादानं विनोद्भवः विप्_१,१७.५८ गर्भवासादि यावत् तु पुनर्जन्मोपपादनम् समस्तावस्थकं तावद् दुःखम् एवावगम्यताम् विप्_१,१७.५९ क्षुत्तृष्णोपशमं तद्वच् शीताद्युपशमं सुखम् मन्यते बालबुद्धित्वाद् दुःखम् एव हि तत् पुनः विप्_१,१७.६० अत्यन्तस्तिमिताङ्गानां व्यायामेन सुखैषिणाम् भ्रान्तिज्ञानवतां पुंसां प्रहारो ऽपि सुखायते विप्_१,१७.६१ क्व शरीरम् अशेषाणां श्लेष्मादीनां महाचयः क्व चाङ्गशोभासौरभ्यकमनीयादयो गुणाः विप्_१,१७.६२ मांसासृक्पूयविण्मूत्रस्नायुमज्जास्थिसंहतौ देहे चेत् प्रीतिमान् मूढो भविता नरके ऽपि सः विप्_१,१७.६३ अग्नेः शीतेन तोयस्य तृषा भक्तस्य च क्षुधा क्रियते सुखकर्तृत्वं तद्विलोमस्य चेतरैः विप्_१,१७.६४ करोति हे दैत्यपुत्रा यावन्मात्रं परिग्रहम् तावन्मात्रं स एवास्य दुःखं चेतसि यच्छति विप्_१,१७.६५ यावतः कुरुते जन्तुः संबन्धान् मनसः प्रियान् तावन्तो ऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः विप्_१,१७.६६ यद् यद् गृहे तन् मनसि यत्र तत्रावतिष्ठतः नाशदाहापहरणं कुतस् तत्रैव तिष्ठति विप्_१,१७.६७ जन्मन्य् अत्र महद् दुःखं म्रियमाणस्य चापि तत् यातनासु यमस्योग्रं गर्भसंक्रमणेषु च विप्_१,१७.६८ गर्भे च सुखलेशो ऽपि भवद्भिर् अनुमीयते यदि तत् कथ्यताम् एवं सर्वं दुःखमयं जगत् विप्_१,१७.६९ तद् एतद् अतिदुःखानाम् आस्पदे ऽत्र भवार्णवे भवतां कथ्यते सत्यं विष्णुर् एकः परायणः विप्_१,१७.७० मा जानीत वयं बाला देही देहेषु शाश्वतः जरायौवनजन्माद्या धर्मा देहस्य नात्मनः विप्_१,१७.७१ बालो ऽहं तावद् इच्छातो यतिष्ये श्रेयसे युवा युवाहं वार्द्धके प्राप्ते करिष्याम्य् आत्मनो हितम् विप्_१,१७.७२ वृद्धो ऽहं मम कार्याणि समस्तानि न गोचरे किं करिष्यामि मन्दात्मा समर्थेन न यत् कृतम् विप्_१,१७.७३ एवं दुराशयाक्षिप्तमानसः पुरुषः सदा श्रेयसो ऽभिमुखं याति न कदाचित् पिपासितः विप्_१,१७.७४ बाल्ये क्रीडनकासक्ता यौवने विषयोन्मुखाः अज्ञानयन्त्य् अशक्त्या च वार्द्धकं समुपस्थितम् विप्_१,१७.७५ तस्माद् बाल्ये विवेकात्मा यतेत श्रेयसे सदा बाल्ययौवनवृद्धाद्यैर् देहभावैर् असंयुतः विप्_१,१७.७६ तद् एतद् वो मयाख्यातं यदि जानीत नानृतम् तद् अस्मत्प्रीतये विष्णुः स्मर्यतां बन्धमुक्तिदः विप्_१,१७.७७ आयासः स्मरणे को ऽस्य स्मृतो यच्छति शोभनम् पापक्षयश् च भवति स्मरतां तम् अहर्निशम् विप्_१,१७.७८ सर्वभूतस्थिते तस्मिन् मतिर् मैत्री दिवानिशम् भवतां जायताम् एवं सर्वक्लेशान् प्रहास्यथ विप्_१,१७.७९ तापत्रयेणाभिहतं यद् एतद् अखिलं जगत् तदा शोच्येषु भूतेषु द्वेषं प्राज्ञः करोति कः विप्_१,१७.८० अथ भद्राणि भूतानि हीनशक्तिर् अहं परम् मुदं तथापि कुर्वीत हानिर् द्वेषफलं यतः विप्_१,१७.८१ बद्धवैराणि भूतानि द्वेषं कुर्वन्ति चेत् ततः शोच्यान्य् अहो ऽतिमोहेन व्याप्तानीति मनीषिणाम् विप्_१,१७.८२ एते भिन्नदृशां दैत्या विकल्पाः कथिता मया कृत्वाभ्युपगमं तत्र संक्षेपः श्रूयतां मम विप्_१,१७.८३ विस्तारः सर्वभूतस्य विष्णोर् विश्वम् इदं जगत् द्रष्टव्यम् आत्मवत् तस्माद् अभेदेन विचक्षणैः विप्_१,१७.८४ समुत्सृज्यासुरं भावं तस्माद् यूयं यथा वयम् तथा यत्नं करिष्यामो यथा प्राप्स्याम निर्वृतिम् विप्_१,१७.८५ नैवाग्निना न चार्केण नेन्दुना न च वायुना पर्जन्यवरुणाभ्यां वा न सिद्धैर् न च राक्षसैः विप्_१,१७.८६ न यक्षैर् न च दैत्येन्द्रैर् नोरगैर् न च किंनरैः न मनुष्यैर् न पशुभिर् दोषैर् नैवात्मसंभवैः विप्_१,१७.८७ ज्वराक्षिरोगातीसारप्लीहगुल्मादिकैस् तथा द्वेषेर्ष्यामत्सराद्यैर् वा रागलोभादिभिः क्षयम् विप्_१,१७.८८ न चान्यैर् नीयते कैश्चिन् नित्या यात्यन्तनिर्मला ताम् आप्नोत्य् अमले न्यस्य केशवे हृदयं नरः विप्_१,१७.८९ असारसंसारविवर्तनेषु मा यात तोषं प्रसभं ब्रवीमि सर्वत्र दैत्याः समताम् उपेत समत्वम् आराधनम् अच्युतस्य विप्_१,१७.९० तस्मिन् प्रसन्ने किम् इहास्त्य् अलभ्यं धर्मार्थकामैर् अलम् अल्पकास् ते समाश्रिताद् ब्रह्मतरोर् अनन्तान् निःसंशयं प्राप्स्यथ वै महत् फलम् विप्_१,१७.९१ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे सप्तदशो ऽध्यायः ]] तस्यैतां दानवाश् चेष्टां दृष्ट्वा दैत्यपतेर् भयात् आचचक्षुः स चोवाच सूदान् आहूय सत्वरः विप्_१,१८.१ हे सूदा मम पुत्रो ऽसाव् अन्येषाम् अपि दुर्मतिः कुमार्गदेशिको दुष्टो हन्यताम् अविलम्बितम् विप्_१,१८.२ हालाहलं विषं तस्य सर्वभक्ष्येषु दीयताम् अविज्ञातम् असौ पापो वध्यतां मा विचार्यताम् विप्_१,१८.३ ते तथैव ततश् चक्रुः प्रह्लादाय महात्मने विषदानं यथाज्ञप्तं पित्रा तस्य महात्मनः विप्_१,१८.४ हालाहलं विषं घोरम् अनन्तोच्चारणेन सः अभिमन्त्र्य सहान्नेन मैत्रेय बुभुजे तदा विप्_१,१८.५ अविकारं स तद् भुक्त्वा प्रह्लादः स्वस्थमानसः अनन्तख्यातिनिर्वीर्यं जरयाम् आस दुर्विषम् विप्_१,१८.६ ततः सूदा भयत्रस्ता जीर्णं दृष्ट्वा महाविषम् दैत्येश्वरम् उपागम्य प्रणिपत्येदम् अब्रुवन् विप्_१,१८.७ दैत्यराज विषं दत्तम् अस्माभिर् अतिभीषणम् जीर्णं तच् च सहान्नेन प्रह्लादेन सुतेन ते विप्_१,१८.८ त्वर्यतां त्वर्यतां सद्यो हे हे दैत्यपुरोहिताः कृत्यां तस्य विनाशाय उत्पादयत मा चिरम् विप्_१,१८.९ सकाशम् आगम्य ततः प्रह्लादस्य पुरोहिताः सामपूर्वम् अथोचुस् ते प्रह्लादं विनयान्वितम् विप्_१,१८.१० जातस् त्रैलोक्यविख्यात आयुष्मन् ब्रह्मणः कुले दैत्यराजस्य तनयो हिरण्यकशिपोर् भवान् विप्_१,१८.११ किं दैवैः किम् अनन्तेन किम् अन्येन तवाश्रयः पिता समस्तलोकानां त्वं तथैव भविष्यसि विप्_१,१८.१२ तस्मात् परित्यजैनां त्वं विपक्षस्तवसंहिताम् वाच्यः पिता समस्तानां गुरूणां परमो गुरुः विप्_१,१८.१३ एवम् एतन् महाभागाः श्लाघ्यम् एतन् महाकुलम् मरीचेः सकले ऽप्य् अस्मिन् त्रैलोक्ये नान्यथा वदेत् विप्_१,१८.१४ पिता च मम सर्वस्मिञ् जगत्य् उत्कृष्टचेष्टितः एतद् अप्य् अवगच्छामि सत्यम् अत्रापि नानृतम् विप्_१,१८.१५ गुरूणाम् अपि सर्वेषां पिता परमको गुरुः यद् उक्तं भ्रान्तिस् तत्रापि स्वल्पापि हि न विद्यते विप्_१,१८.१६ पिता गुरुर् न संदेहः पूजनीयः प्रयत्नतः तत्रापि नापराध्यामीत्य् एवं मनसि मे स्थितम् विप्_१,१८.१७ यत् त्व् एतत् किम् अनन्तेनेत्य् उक्तं युष्माभिर् ईदृशम् को ब्रवीति यथायुक्तं किं तु नैतद् वचो ऽर्थवत् विप्_१,१८.१८ इत्य् उक्त्वा सो ऽभवन् मौनी तेषां गौरवयन्त्रितः प्रहस्य च पुनः प्राह किम् अनन्तेन साध्व् इति विप्_१,१८.१९ साधु भोः किम् अनन्तेन साधु भो गुरवो मम श्रूयतां यद् अनन्तेन यदि खेदं न यास्यथ विप्_१,१८.२० धर्मार्थकाममोक्षाख्यः पुरुषार्थ उदाहृतः चतुष्टयम् इदं यस्मात् तस्मात् किं किम् इदं वृथा विप्_१,१८.२१ मरीचिमिश्रैर् दक्षेण तथैवान्यैर् अनन्ततः धर्मः प्राप्तस् तथैवान्यैर् अर्थः कामस् तथापरैः विप्_१,१८.२२ तत्तत्त्ववेदिनो भूत्वा ज्ञानध्यानसमाधिभिः अवापुर् मुक्तिम् अपरे पुरुषा ध्वस्तबन्धनाः विप्_१,१८.२३ संपदैश्वर्यमाहात्म्यज्ञानसंततिकर्मणाम् विमुक्तेश् चैकतो लभ्यं मूलम् आराधनं हरेः विप्_१,१८.२४ यतो धर्मार्थकामाख्यं विमुक्तिश् च फलं द्विजाः तेनापि हि किम् इत्य् एवम् अनन्तेन किम् उच्यते विप्_१,१८.२५ किं वात्र बहुनोक्तेन भवन्तो गुरवो मम वदन्तु साधु वासाधु विवेको ऽस्माकम् अल्पकः विप्_१,१८.२६ बहुनात्र किम् उक्तेन स एव जगतः पतिः"
1,18,26,56,:1 sa kartā ca vikartā ca saṃhartā ca hṛdi sthitaḥ,:१ स कर्ता च विकर्ता च संहर्ता च हृदि स्थितः
1,18,26,56,:2 sa bhoktā bhojyam apy evaṃ sa eva jagadīśvaraḥ,:२ स भोक्ता भोज्यम् अप्य् एवं स एव जगदीश्वरः
1,18,26,56,:3 bhavadbhir etat kṣantavyaṃ bālyād uktaṃ tu yan mayā,:३ भवद्भिर् एतत् क्षन्तव्यं बाल्याद् उक्तं तु यन् मया
1,18,29,57,":4 dahyamānas tvam asmābhir agninā bāla rakṣitaḥ bhūyo na vakṣyasīty evaṃ naivaṃ jñāto 'sy abuddhimān ViP_1,18.27 yady asmadvacanān mohagrāhaṃ na tyakṣyate bhavān tataḥ kṛtyāṃ vināśāya tava sṛkṣyāma durmate ViP_1,18.28 kaḥ kena rakṣyate jantur jantuḥ kaḥ kena hanyate hanti rakṣati caivātmā jagat sarvaṃ carācaram ViP_1,18.29 karmaṇā jāyate sarvaṃ karmaiva gatisādhanam",":४ दह्यमानस् त्वम् अस्माभिर् अग्निना बाल रक्षितः भूयो न वक्ष्यसीत्य् एवं नैवं ज्ञातो ऽस्य् अबुद्धिमान् विप्_१,१८.२७ यद्य् अस्मद्वचनान् मोहग्राहं न त्यक्ष्यते भवान् ततः कृत्यां विनाशाय तव सृक्ष्याम दुर्मते विप्_१,१८.२८ कः केन रक्ष्यते जन्तुर् जन्तुः कः केन हन्यते हन्ति रक्षति चैवात्मा जगत् सर्वं चराचरम् विप्_१,१८.२९ कर्मणा जायते सर्वं कर्मैव गतिसाधनम्"
1,18,29,57,:1 tasmāt sarvaprayatnena sādhu karma samācaret,:१ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन साधु कर्म समाचरेत्
1,20,39,58,":2 ity uktās tena te kruddhā daityarājapurohitāḥ kṛtyām utpādayām āsur jvālāmālojjvalānanām ViP_1,18.30 atibhīmā samāgamya pādanyāsakṣatakṣitiḥ śūlena sā susaṃkruddhā taṃ jaghānātha vakṣasi ViP_1,18.31 tat tasya hṛdayaṃ prāpya śūlaṃ bālasya dīptimat jagāma khaṇḍitaṃ bhūmau tatrāpi śatadhābhavat ViP_1,18.32 yatrānapāyī bhagavān hṛdy āste harir īśvaraḥ bhaṅgo bhavati vajrasya tatra śūlasya kā kathā ViP_1,18.33 apāpe tatra pāpaiś ca pātitā daityayājakaiḥ tān eva sā jaghānāśu kṛtyā nāśaṃ jagāma ca ViP_1,18.34 kṛtyayā dahyamānāṃs tān vilokya sa mahāmatiḥ trāhi kṛṣṇety ananteti vadann abhyavapadyata ViP_1,18.35 sarvavyāpiñ jagadrūpa jagatsraṣṭar janārdana trāhi viprān imān asmād duḥsahān mantrapāvakāt ViP_1,18.36 yathā sarveṣu bhūteṣu sarvavyāpī jagadguruḥ viṣṇur eva tathā sarve jīvantv ete purohitāḥ ViP_1,18.37 yathā sarvagataṃ viṣṇuṃ manyamāno 'napāyinam cintayāmy aripakṣe 'pi jīvantv ete tathā dvijāḥ ViP_1,18.38 ye hantum āgatā dattaṃ yair viṣaṃ yair hutāśanaḥ yair diggajair ahaṃ kṣuṇṇo daṣṭaḥ sarpaiś ca yair aham ViP_1,18.39 teṣv ahaṃ mitrapakṣe ca samaḥ pāpo 'smi na kvacit yathā tenādya satyena jīvantv asurayājakāḥ ViP_1,18.40 ity uktās tena te sarve saṃspṛṣṭāś ca nirāmayāḥ samuttasthur dvijā bhūyas taṃ cocuḥ praśrayānvitam ViP_1,18.41 dīrghāyur apratihato balavīryasamanvitaḥ putrapautradhanaiśvaryair yukto vatsa bhavottamaḥ ViP_1,18.42 ity uktvā taṃ tato gatvā yathāvṛttaṃ purohitāḥ daityarājāya sakalam ācacakṣur mahāmune ViP_1,18.43 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe 'ṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ]] hiraṇyakaśipuḥ śrutvā tāṃ kṛtyāṃ vitathīkṛtām āhūya putraṃ papraccha prabhāvasyāsya kāraṇam ViP_1,19.1 prahlāda suprabhāvo 'si kim etat te viceṣṭitam etan mantrādijanitam utāho sahajaṃ tava ViP_1,19.2 evaṃ pṛṣṭas tadā pitrā prahlādo 'surabālakaḥ praṇipatya pituḥ pādāv idaṃ vacanam abravīt ViP_1,19.3 na mantrādikṛtas tāta na ca naisargiko mama prabhāva eṣa sāmānyo yasya yasyācyuto hṛdi ViP_1,19.4 anyeṣāṃ yo na pāpāni cintayaty ātmano yathā tasya pāpāgamas tāta hetvabhāvān na vidyate ViP_1,19.5 karmaṇā manasā vācā parapīḍāṃ karoti yaḥ tad bījaṃ janma phalati prabhūtaṃ tasya cāśubham ViP_1,19.6 so 'haṃ na pāpam icchāmi na karomi vadāmi vā cintayan sarvabhūtastham ātmany api ca keśavam ViP_1,19.7 śārīraṃ mānasaṃ duḥkhaṃ daivaṃ bhūtabhavaṃ tathā sarvatra śubhacittasya tasya me jāyate kutaḥ ViP_1,19.8 evaṃ sarveṣu bhūteṣu bhaktir avyabhicāriṇī kartavyā paṇḍitair jñātvā sarvabhūtamayaṃ harim ViP_1,19.9 iti śrutvā sa daityendraḥ prāsādaśikhare sthitaḥ krodhāndhakāritamukhaḥ prāha daiteyakiṃkarān ViP_1,19.10 durātmā kṣipyatām asmāt prāsādāc chatayojanāt giripṛṣṭhe patatv asmiñ śilābhinnāṅgasaṃhatiḥ ViP_1,19.11 tatas taṃ cikṣipuḥ sarve bālaṃ daiteyakiṃkarāḥ papāta so 'py adhaḥ kṣipto hṛdayenodvahan harim ViP_1,19.12 patamānaṃ jagaddhātrī jagaddhātari keśave bhaktiyuktaṃ dadhārainam upagamya ca medinī ViP_1,19.13 tato vilokya taṃ svastham aviśīrṇāsthibandhanam hiraṇyakaśipuḥ prāha śambaraṃ māyināṃ varam ViP_1,19.14 nāsmābhiḥ śakyate hantum ayaṃ durvṛttabālakaḥ māyāṃ vetti bhavāṃs tasmān māyayainaṃ niṣūdaya ViP_1,19.15 sūdayāmy eṣa daityendra paśya māyābalaṃ mama sahasram atra māyānāṃ paśya koṭiśataṃ tathā ViP_1,19.16 tataḥ samasṛjan māyāḥ prahlāde śambaro 'suraḥ vināśam icchan durbuddhiḥ sarvatra samadarśini ViP_1,19.17 samāhitamanā bhūtvā śambare 'pi vimatsaraḥ maitreya so 'pi prahlādaḥ sasmāra madhusūdanam ViP_1,19.18 tato bhagavatā tasya rakṣārthaṃ cakram uttamam ājagāma samājñaptaṃ jvālāmāli sudarśanam ViP_1,19.19 tena māyāsahasraṃ tac śambarasyāśugāminā bālasya rakṣatā deham ekaikaśyena sūditam ViP_1,19.20 saṃśoṣakaṃ tato vāyuṃ daityendra idam abravīt śīghram eṣa mamādeśād durātmā nīyatāṃ kṣayam ViP_1,19.21 tathety uktvātha so 'py enaṃ viveśa pavano laghuḥ śīto 'tirūkṣaḥ śoṣāya taddehasyātiduḥsahaḥ ViP_1,19.22 tenāviṣṭaṃ tathātmānaṃ sa buddhvā daityabālakaḥ hṛdayena mahātmānaṃ dadhāra dharaṇīdharam ViP_1,19.23 hṛdayasthas tatas tasya taṃ vāyum atiśoṣaṇam papau janārdanaḥ kruddhaḥ sa yayau pavanaḥ kṣayam ViP_1,19.24 kṣīṇāsu sarvamāyāsu pavane saṃkṣayaṃ gate jagāma so 'pi bhavanaṃ guror eva mahāmatiḥ ViP_1,19.25 ahany ahany athācāryo nītiṃ rājyaphalapradām grāhayām āsa taṃ bālaṃ rājñām uśanasā kṛtām ViP_1,19.26 gṛhītanītiśāstraṃ taṃ vinītaṃ sa yadā guruḥ mene tadainaṃ tatpitre kathayām āsa śikṣitam ViP_1,19.27 gṛhītanītiśāstras te putro daityapate kṛtaḥ prahlādas tattvato vetti bhārgaveṇa yad īritam ViP_1,19.28 mitreṣu varteta katham arivargeṣu bhūpatiḥ prahlāda triṣu kāleṣu madhyastheṣu kathaṃ caret ViP_1,19.29 kathaṃ mantriṣv amātyeṣu bāhyeṣv ābhyantareṣu ca cāreṣu pauravargeṣu śaṅkiteṣv itareṣu ca ViP_1,19.30 kṛtyākṛtyavidhānaṃ ca durgāṭavikasādhanam prahlāda kathyatāṃ samyak tathā kaṇṭakaśodhanam ViP_1,19.31 etac cānyac ca sakalam adhītaṃ bhavatā yathā tathā me kathyatāṃ jñātuṃ tavecchāmi manogatam ViP_1,19.32 praṇipatya pituḥ pādau tataḥ praśrayabhūṣaṇaḥ prahlādaḥ prāha daityendraṃ kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ ViP_1,19.33 mamopadiṣṭaṃ sakalaṃ guruṇā nātra saṃśayaḥ gṛhītaṃ ca mayā kintu na sad etan mataṃ mama ViP_1,19.34 sāma copapradānaṃ ca bhedadaṇḍau tathaiva ca upāyāḥ kathitā hy ete mitrādīnāṃ ca sādhane ViP_1,19.35 tān evāhaṃ na paśyāmi mitrādīṃs tāta mā krudhaḥ sādhyābhāve mahābāho sādhanaiḥ kiṃ prayojanam ViP_1,19.36 sarvabhūtātmake tāta jagannāthe jaganmaye paramātmani govinde mitrāmitrakathā kutaḥ ViP_1,19.37 tvayy asti bhagavān viṣṇur mayi cānyatra cāsti saḥ yatas tato 'yaṃ mitraṃ me śatruś ceti pṛthak kutaḥ ViP_1,19.38 tad ebhir alam atyarthaṃ duṣṭārambhoktivistaraiḥ avidyāntargatair yatnaḥ kartavyas tāta śobhane ViP_1,19.39 vidyābuddhir avidyāyām ajñānāt tāta jāyate bālo 'gniṃ kiṃ na khadyotam asureśvara manyate ViP_1,19.40 tat karma yan na bandhāya sā vidyā yā vimuktaye āyāsāyāparaṃ karma vidyānyā śilpanaipuṇam ViP_1,19.41 tad etad avagamyāham asāraṃ sādhyam uttamam niśāmaya mahābhāga praṇipatya bravīmi yat ViP_1,19.42 na cintayati ko rājyaṃ ko dhanaṃ nābhivāñchati tathāpi bhāvyam evaitad ubhayaṃ prāpyate naraiḥ ViP_1,19.43 sarva eva mahābhāga mahattvaṃ prati sodyamāḥ tathāpi puṃsāṃ bhāgyāni nodyamā bhūtihetavaḥ ViP_1,19.44 jaḍānām avivekānām aśūrāṇām api prabho bhāgyabhojyāni rājyāni santy anītimatām api ViP_1,19.45 tasmād yateta puṇyeṣu ya icchen mahatīṃ śriyam yatitavyaṃ samatve ca nirvāṇam api cecchatā ViP_1,19.46 devā manuṣyāḥ paśavaḥ pakṣivṛkṣasarīsṛpāḥ rūpam etad anantasya viṣṇor bhinnam iva sthitam ViP_1,19.47 etad vijānatā sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam draṣṭavyam ātmavad viṣṇur yato 'yaṃ viśvarūpadhṛk ViP_1,19.48 evaṃ jñāte sa bhagavān anādiḥ parameśvaraḥ prasīdaty acyutas tasmin prasanne kleśasaṃkṣayaḥ ViP_1,19.49 etac chrutvā tu kopena samutthāya varāsanāt hiraṇyakaśipuḥ putraṃ padā vakṣasy atāḍayat ViP_1,19.50 uvāca ca sa kopena sāmarṣaḥ prajvalann iva niṣpiṣya pāṇinā pāṇiṃ hantukāmo jagad yathā ViP_1,19.51 he vipracitte he rāho he balaiṣa mahārṇave nāgapāśair dṛḍhaṃ baddhvā kṣipyatāṃ mā vilambatha ViP_1,19.52 anyathā sakalā lokās tathā daiteyadānavāḥ anuyāsyanti mūḍhasya matam asya durātmanaḥ ViP_1,19.53 bahuśo vārito 'smābhir ayaṃ pāpas tathāpy areḥ stutiṃ karoti duṣṭānāṃ vadha evopakārakaḥ ViP_1,19.54 tatas te satvarā daityā baddhvā taṃ nāgabandhanaiḥ bhartur ājñāṃ puraskṛtya cikṣipuḥ salilārṇave ViP_1,19.55 tataś cacāla calatā prahlādena mahārṇavaḥ udvelo 'bhūt paraṃ kṣobham upetya ca samantataḥ ViP_1,19.56 bhūrlokam akhilaṃ dṛṣṭvā plāvyamānaṃ mahāmbhasā hiraṇyakaśipur daityān idam āha mahāmune ViP_1,19.57 daiteyāḥ sakalaiḥ śailair atraiva varuṇālaye niśchidraiḥ sarvataḥ sarvaiś cīyatām eṣa durmatiḥ ViP_1,19.58 nāgnir dahati naivāyaṃ śastraiś chinno na coragaiḥ kṣayaṃ nīto na vātena na viṣeṇa na kṛtyayā ViP_1,19.59 na māyābhir na caivoccāt pātito na ca diggajaiḥ bālo 'tiduṣṭacitto 'yaṃ nānenārtho 'sti jīvatā ViP_1,19.60 tad eṣa toyadhāv atra samākrānto mahīdharaiḥ tiṣṭhatv abdasahasrāntaṃ prāṇān hāsyati durmatiḥ ViP_1,19.61 tato daityā dānavāś ca parvatais taṃ mahodadhau ākramya cayanaṃ cakrur yojanāni sahasraśaḥ ViP_1,19.62 sa citaḥ parvatair antaḥ samudrasya mahāmatiḥ tuṣṭāvāhnikavelāyām ekāgramatir acyutam ViP_1,19.63 namas te puṇḍarīkākṣa namas te puruṣottama namas te sarvalokātman namas te tigmacakriṇe ViP_1,19.64 namo brahmaṇyadevāya gobrāhmaṇahitāya ca jagaddhitāya kṛṣṇāya govindāya namo namaḥ ViP_1,19.65 brahmatve sṛjate viśvaṃ sthitau pālayate punaḥ rudrarūpāya kalpānte namas tubhyaṃ trimūrtaye ViP_1,19.66 devā yakṣāsurāḥ siddhā nāgā gandharvakiṃnarāḥ piśācā rākṣasāś caiva manuṣyāḥ paśavas tathā ViP_1,19.67 pakṣiṇaḥ sthāvarāś caiva pipīlikasarīsṛpāḥ bhūmyāpo 'gnir nabho vāyuḥ śabdaḥ sparśas tathā rasaḥ ViP_1,19.68 rūpaṃ gandho mano buddhir ātmā kālas tathā guṇāḥ eteṣāṃ paramārthaś ca sarvam etat tvam acyuta ViP_1,19.69 vidyāvidye bhavān satyam asatyaṃ tvaṃ viṣāmṛte pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca karma vedoditaṃ bhavān ViP_1,19.70 samastakarmabhoktā ca karmopakaraṇāni ca tvam eva viṣṇo sarvāṇi sarvakarmaphalaṃ ca yat ViP_1,19.71 mayy anyatra tathāśeṣabhūteṣu bhuvaneṣu ca tavaiva vyāptir aiśvaryaguṇasaṃsūcikī prabho ViP_1,19.72 tvāṃ yoginaś cintayanti tvāṃ yajanti ca yajvinaḥ havyakavyabhug ekas tvaṃ pitṛdevasvarūpadhṛk ViP_1,19.73 rūpaṃ mahat te 'cyuta yatra viśvaṃ yataś ca sūkṣmaṃ jagad etad īśa rūpāṇi sūkṣmāṇi ca bhūtabhedās teṣv antar ātmākhyam atīva sūkṣmam ViP_1,19.74 tasmāc ca sūkṣmādiviśeṣaṇānām agocare yat paramārtharūpam kim apy acintyaṃ tava rūpam asti tasmai namas te puruṣottamāya ViP_1,19.75 sarvabhūteṣu sarvātman yā śaktir aparā tava guṇāśrayā namas tasyai śāśvatāyai sureśvara ViP_1,19.76 yātītagocarā vācāṃ manasāṃ cāviśeṣaṇā jñānijñānaparicchedyā tāṃ vande ceśvarīṃ parām ViP_1,19.77 oṃ namo vāsudevāya tasmai bhagavate sadā vyatiriktaṃ na yasyāsti vyatirikto 'khilasya yaḥ ViP_1,19.78 namas tasmai namas tasmai namas tasmai mahātmane nāmarūpaṃ na yasyaiko yo 'stitvenopalabhyate ViP_1,19.79 yasyāvatārarūpāṇi samarcanti divaukasaḥ apaśyantaḥ paraṃ rūpaṃ namas tasmai mahātmane ViP_1,19.80 yo 'ntas tiṣṭhann aśeṣasya paśyatīśaḥ śubhāśubham taṃ sarvasākṣiṇaṃ viṣṇuṃ namasye parameśvaram ViP_1,19.81 namo 'stu viṣṇave tasmai yasyābhinnam idaṃ jagat dhyeyaḥ sa jagatām ādyaḥ sa prasīdatu me 'vyayaḥ ViP_1,19.82 yatrotam etat protaṃ ca viśvam akṣarasaṃjñake ādhārabhūtaḥ sarvasya sa prasīdatu me hariḥ ViP_1,19.83 oṃ namo viṣṇave tasmai namas tasmai punaḥ punaḥ yatra sarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataś ca yaḥ ViP_1,19.84 sarvagatvād anantasya sa evāham avasthitaḥ mattaḥ sarvam ahaṃ sarvaṃ mayi sarvaṃ sanātane ViP_1,19.85 aham evākṣayo nityaḥ paramātmātmasaṃśrayaḥ brahmasaṃjño 'ham evāgre tathānte ca paraḥ pumān ViP_1,19.86 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśa ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ ]] evaṃ saṃcintayan viṣṇum abhedenātmano dvija tanmayatvam avāpāgryaṃ mene cātmānam acyutam ViP_1,20.1 visasmāra tathātmānaṃ nānyat kiṃcid ajānata aham evāvyayo 'nantaḥ paramātmety acintayat ViP_1,20.2 tasya tadbhāvanāyogāt kṣīṇapāpasya vai kramāt śuddhe 'ntaḥkaraṇe viṣṇus tasthau jñānamayo 'cyutaḥ ViP_1,20.3 yogaprabhāvāt prahlāde jāte viṣṇumaye 'sure calaty uragabandhais tair maitreya truṭitaṃ kṣaṇāt ViP_1,20.4 bhrāntagrāhagaṇaḥ sormir yayau kṣobhaṃ mahārṇavaḥ cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā ViP_1,20.5 sa ca taṃ śailasaṃghātaṃ daityair nyastam athopari prakṣipya tasmāt salilān niścakrāma mahāmatiḥ ViP_1,20.6 dṛṣṭvā ca sa jagad bhūyo gaganādyupalakṣaṇam prahlādo 'smīti sasmāra punar ātmānam ātmanā ViP_1,20.7 tuṣṭāva ca punar dhīmān anādiṃ puruṣottamam ekāgramatir avyagro yatavākkāyamānasaḥ ViP_1,20.8 oṃ namaḥ paramārthārtha sthūlasūkṣma kṣarākṣara vyaktāvyakta kalātīta sakaleśa nirañjana ViP_1,20.9 guṇāñjana guṇādhāra nirguṇātman guṇasthita mūrtāmūrta mahāmūrte sūkṣmamūrte sphuṭāsphuṭa ViP_1,20.10 karālasaumyarūpātman vidyāvidyāmayācyuta sadasadrūpasadbhāva sadasadbhāvabhāvana ViP_1,20.11 nityānitya prapañcātman niṣprapañcāmalāśraya ekāneka namas tubhyaṃ vāsudevādikāraṇa ViP_1,20.12 yaḥ sthūlasūkṣmaḥ prakaṭaprakāśo yaḥ sarvabhūto na ca sarvabhūtaḥ viśvaṃ yataś caitad aviśvahetor namo 'stu tasmai puruṣottamāya ViP_1,20.13 tasya taccetaso devaḥ stutim itthaṃ prakurvataḥ āvirbabhūva bhagavān pītāmbaradharo hariḥ ViP_1,20.14 sasaṃbhramas tam ālokya samutthāyākulākṣaram namo 'stu viṣṇavaity etad vyājahārāsakṛd dvija ViP_1,20.15 deva prapannārtihara prasādaṃ kuru keśava avalokanadānena bhūyo māṃ pāvayāvyaya ViP_1,20.16 kurvatas te prasanno 'haṃ bhaktim avyabhicāriṇīm yathābhilaṣito mattaḥ prahlāda vriyatāṃ varaḥ ViP_1,20.17 nātha yonisahasreṣu yeṣu yeṣu vrajāmy aham teṣu teṣv acyutā bhaktir acyutāstu sadā tvayi ViP_1,20.18 yā prītir avivekānāṃ viṣayeṣv anapāyinī tvām anusmarataḥ sā me hṛdayān māpasarpatu ViP_1,20.19 mayi bhaktis tavāsty eva bhūyo 'py evaṃ bhaviṣyati varaś ca mattaḥ prahlāda vriyatāṃ yas tavepsitaḥ ViP_1,20.20 mayi dveṣānubandho 'bhūt saṃstutāv udyate tava matpitus tatkṛtaṃ pāpaṃ deva tasya praṇaśyatu ViP_1,20.21 śastrāṇi pātitāny aṅge kṣipto yac cāgnisaṃhatau daṃśitaś coragair dattaṃ yad viṣaṃ mama bhojane ViP_1,20.22 baddhvā samudre yat kṣipto yac cito 'smi śiloccayaiḥ anyāni cāpy asādhūni yāni pitrā kṛtāni me ViP_1,20.23 tvayi bhaktimato dveṣād aghaṃ tatsaṃbhavaṃ ca yat tvatprasādāt prabho sadyas tena mucyeta me pitā ViP_1,20.24 prahlāda sarvam etat te matprasādād bhaviṣyati anyaṃ ca te varaṃ dadmi vriyatām asurātmaja ViP_1,20.25 kṛtakṛtyo 'smi bhagavan vareṇānena yat tvayi bhavitrī tvatprasādena bhaktir avyabhicāriṇī ViP_1,20.26 dharmārthakāmaiḥ kiṃ tasya muktis tasya kare sthitā samastajagatāṃ mūle yasya bhaktiḥ sthirā tvayi ViP_1,20.27 yathā te niścalaṃ ceto mayi bhaktisamanvitam tathā tvaṃ matprasādena nirvāṇaṃ param āpsyasi ViP_1,20.28 ity uktvāntardadhe viṣṇus tasya maitreya paśyataḥ sa cāpi punar āgamya vavande caraṇau pituḥ ViP_1,20.29 taṃ pitā mūrdhny upāghrāya pariṣvajya ca pīḍitam jīvasīty āha vatseti bāṣpārdranayano dvija ViP_1,20.30 prītimāṃś cābhavat tasminn anutāpī mahāsuraḥ gurupitroś cakāraivaṃ śuśrūṣāṃ so 'pi dharmavit ViP_1,20.31 pitary uparatiṃ nīte narasiṃhasvarūpiṇā viṣṇunā so 'pi daityānāṃ maitreyābhūt patis tataḥ ViP_1,20.32 tadrājyabhūtiṃ saṃprāpya karmaśuddhikarīṃ dvija putrapautrāṃś ca subahūn avāpyaiśvaryam eva ca ViP_1,20.33 kṣīṇādhikāraḥ sa yadā puṇyapāpavivarjitaḥ tadāsau bhagavaddhyānāt paraṃ nirvāṇam āptavān ViP_1,20.34 evaṃprabhāvo daityo 'sau maitreyāsīn mahāmatiḥ prahlādo bhagavadbhakto yaṃ tvaṃ mām anupṛcchasi ViP_1,20.35 yas tv etac caritaṃ tasya prahlādasya mahātmanaḥ śṛṇoti tasya pāpāni sadyo gacchanti saṃkṣayam ViP_1,20.36 ahorātrakṛtaṃ pāpaṃ prahlādacaritaṃ naraḥ śṛṇvan paṭhaṃś ca maitreya vyapohati na saṃśayaḥ ViP_1,20.37 paurṇamāsyām amāvāsyām aṣṭamyām atha vā paṭhan dvādaśyāṃ vā tad āpnoti gopradānaphalaṃ dvija ViP_1,20.38 prahlādaṃ sakalāpatsu yathā rakṣitavān hariḥ tathā rakṣati yas tasya śṛṇoti caritaṃ sadā ViP_1,20.39 karuṇaṃ caraṇānamre cāruṇaṃ praṇatadruhi",":२ इत्य् उक्तास् तेन ते क्रुद्धा दैत्यराजपुरोहिताः कृत्याम् उत्पादयाम् आसुर् ज्वालामालोज्ज्वलाननाम् विप्_१,१८.३० अतिभीमा समागम्य पादन्यासक्षतक्षितिः शूलेन सा सुसंक्रुद्धा तं जघानाथ वक्षसि विप्_१,१८.३१ तत् तस्य हृदयं प्राप्य शूलं बालस्य दीप्तिमत् जगाम खण्डितं भूमौ तत्रापि शतधाभवत् विप्_१,१८.३२ यत्रानपायी भगवान् हृद्य् आस्ते हरिर् ईश्वरः भङ्गो भवति वज्रस्य तत्र शूलस्य का कथा विप्_१,१८.३३ अपापे तत्र पापैश् च पातिता दैत्ययाजकैः तान् एव सा जघानाशु कृत्या नाशं जगाम च विप्_१,१८.३४ कृत्यया दह्यमानांस् तान् विलोक्य स महामतिः त्राहि कृष्णेत्य् अनन्तेति वदन्न् अभ्यवपद्यत विप्_१,१८.३५ सर्वव्यापिञ् जगद्रूप जगत्स्रष्टर् जनार्दन त्राहि विप्रान् इमान् अस्माद् दुःसहान् मन्त्रपावकात् विप्_१,१८.३६ यथा सर्वेषु भूतेषु सर्वव्यापी जगद्गुरुः विष्णुर् एव तथा सर्वे जीवन्त्व् एते पुरोहिताः विप्_१,१८.३७ यथा सर्वगतं विष्णुं मन्यमानो ऽनपायिनम् चिन्तयाम्य् अरिपक्षे ऽपि जीवन्त्व् एते तथा द्विजाः विप्_१,१८.३८ ये हन्तुम् आगता दत्तं यैर् विषं यैर् हुताशनः यैर् दिग्गजैर् अहं क्षुण्णो दष्टः सर्पैश् च यैर् अहम् विप्_१,१८.३९ तेष्व् अहं मित्रपक्षे च समः पापो ऽस्मि न क्वचित् यथा तेनाद्य सत्येन जीवन्त्व् असुरयाजकाः विप्_१,१८.४० इत्य् उक्तास् तेन ते सर्वे संस्पृष्टाश् च निरामयाः समुत्तस्थुर् द्विजा भूयस् तं चोचुः प्रश्रयान्वितम् विप्_१,१८.४१ दीर्घायुर् अप्रतिहतो बलवीर्यसमन्वितः पुत्रपौत्रधनैश्वर्यैर् युक्तो वत्स भवोत्तमः विप्_१,१८.४२ इत्य् उक्त्वा तं ततो गत्वा यथावृत्तं पुरोहिताः दैत्यराजाय सकलम् आचचक्षुर् महामुने विप्_१,१८.४३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे ऽष्टादशो ऽध्यायः ]] हिरण्यकशिपुः श्रुत्वा तां कृत्यां वितथीकृताम् आहूय पुत्रं पप्रच्छ प्रभावस्यास्य कारणम् विप्_१,१९.१ प्रह्लाद सुप्रभावो ऽसि किम् एतत् ते विचेष्टितम् एतन् मन्त्रादिजनितम् उताहो सहजं तव विप्_१,१९.२ एवं पृष्टस् तदा पित्रा प्रह्लादो ऽसुरबालकः प्रणिपत्य पितुः पादाव् इदं वचनम् अब्रवीत् विप्_१,१९.३ न मन्त्रादिकृतस् तात न च नैसर्गिको मम प्रभाव एष सामान्यो यस्य यस्याच्युतो हृदि विप्_१,१९.४ अन्येषां यो न पापानि चिन्तयत्य् आत्मनो यथा तस्य पापागमस् तात हेत्वभावान् न विद्यते विप्_१,१९.५ कर्मणा मनसा वाचा परपीडां करोति यः तद् बीजं जन्म फलति प्रभूतं तस्य चाशुभम् विप्_१,१९.६ सो ऽहं न पापम् इच्छामि न करोमि वदामि वा चिन्तयन् सर्वभूतस्थम् आत्मन्य् अपि च केशवम् विप्_१,१९.७ शारीरं मानसं दुःखं दैवं भूतभवं तथा सर्वत्र शुभचित्तस्य तस्य मे जायते कुतः विप्_१,१९.८ एवं सर्वेषु भूतेषु भक्तिर् अव्यभिचारिणी कर्तव्या पण्डितैर् ज्ञात्वा सर्वभूतमयं हरिम् विप्_१,१९.९ इति श्रुत्वा स दैत्येन्द्रः प्रासादशिखरे स्थितः क्रोधान्धकारितमुखः प्राह दैतेयकिंकरान् विप्_१,१९.१० दुरात्मा क्षिप्यताम् अस्मात् प्रासादाच् छतयोजनात् गिरिपृष्ठे पतत्व् अस्मिञ् शिलाभिन्नाङ्गसंहतिः विप्_१,१९.११ ततस् तं चिक्षिपुः सर्वे बालं दैतेयकिंकराः पपात सो ऽप्य् अधः क्षिप्तो हृदयेनोद्वहन् हरिम् विप्_१,१९.१२ पतमानं जगद्धात्री जगद्धातरि केशवे भक्तियुक्तं दधारैनम् उपगम्य च मेदिनी विप्_१,१९.१३ ततो विलोक्य तं स्वस्थम् अविशीर्णास्थिबन्धनम् हिरण्यकशिपुः प्राह शम्बरं मायिनां वरम् विप्_१,१९.१४ नास्माभिः शक्यते हन्तुम् अयं दुर्वृत्तबालकः मायां वेत्ति भवांस् तस्मान् माययैनं निषूदय विप्_१,१९.१५ सूदयाम्य् एष दैत्येन्द्र पश्य मायाबलं मम सहस्रम् अत्र मायानां पश्य कोटिशतं तथा विप्_१,१९.१६ ततः समसृजन् मायाः प्रह्लादे शम्बरो ऽसुरः विनाशम् इच्छन् दुर्बुद्धिः सर्वत्र समदर्शिनि विप्_१,१९.१७ समाहितमना भूत्वा शम्बरे ऽपि विमत्सरः मैत्रेय सो ऽपि प्रह्लादः सस्मार मधुसूदनम् विप्_१,१९.१८ ततो भगवता तस्य रक्षार्थं चक्रम् उत्तमम् आजगाम समाज्ञप्तं ज्वालामालि सुदर्शनम् विप्_१,१९.१९ तेन मायासहस्रं तच् शम्बरस्याशुगामिना बालस्य रक्षता देहम् एकैकश्येन सूदितम् विप्_१,१९.२० संशोषकं ततो वायुं दैत्येन्द्र इदम् अब्रवीत् शीघ्रम् एष ममादेशाद् दुरात्मा नीयतां क्षयम् विप्_१,१९.२१ तथेत्य् उक्त्वाथ सो ऽप्य् एनं विवेश पवनो लघुः शीतो ऽतिरूक्षः शोषाय तद्देहस्यातिदुःसहः विप्_१,१९.२२ तेनाविष्टं तथात्मानं स बुद्ध्वा दैत्यबालकः हृदयेन महात्मानं दधार धरणीधरम् विप्_१,१९.२३ हृदयस्थस् ततस् तस्य तं वायुम् अतिशोषणम् पपौ जनार्दनः क्रुद्धः स ययौ पवनः क्षयम् विप्_१,१९.२४ क्षीणासु सर्वमायासु पवने संक्षयं गते जगाम सो ऽपि भवनं गुरोर् एव महामतिः विप्_१,१९.२५ अहन्य् अहन्य् अथाचार्यो नीतिं राज्यफलप्रदाम् ग्राहयाम् आस तं बालं राज्ञाम् उशनसा कृताम् विप्_१,१९.२६ गृहीतनीतिशास्त्रं तं विनीतं स यदा गुरुः मेने तदैनं तत्पित्रे कथयाम् आस शिक्षितम् विप्_१,१९.२७ गृहीतनीतिशास्त्रस् ते पुत्रो दैत्यपते कृतः प्रह्लादस् तत्त्वतो वेत्ति भार्गवेण यद् ईरितम् विप्_१,१९.२८ मित्रेषु वर्तेत कथम् अरिवर्गेषु भूपतिः प्रह्लाद त्रिषु कालेषु मध्यस्थेषु कथं चरेत् विप्_१,१९.२९ कथं मन्त्रिष्व् अमात्येषु बाह्येष्व् आभ्यन्तरेषु च चारेषु पौरवर्गेषु शङ्कितेष्व् इतरेषु च विप्_१,१९.३० कृत्याकृत्यविधानं च दुर्गाटविकसाधनम् प्रह्लाद कथ्यतां सम्यक् तथा कण्टकशोधनम् विप्_१,१९.३१ एतच् चान्यच् च सकलम् अधीतं भवता यथा तथा मे कथ्यतां ज्ञातुं तवेच्छामि मनोगतम् विप्_१,१९.३२ प्रणिपत्य पितुः पादौ ततः प्रश्रयभूषणः प्रह्लादः प्राह दैत्येन्द्रं कृताञ्जलिपुटः स्थितः विप्_१,१९.३३ ममोपदिष्टं सकलं गुरुणा नात्र संशयः गृहीतं च मया किन्तु न सद् एतन् मतं मम विप्_१,१९.३४ साम चोपप्रदानं च भेददण्डौ तथैव च उपायाः कथिता ह्य् एते मित्रादीनां च साधने विप्_१,१९.३५ तान् एवाहं न पश्यामि मित्रादींस् तात मा क्रुधः साध्याभावे महाबाहो साधनैः किं प्रयोजनम् विप्_१,१९.३६ सर्वभूतात्मके तात जगन्नाथे जगन्मये परमात्मनि गोविन्दे मित्रामित्रकथा कुतः विप्_१,१९.३७ त्वय्य् अस्ति भगवान् विष्णुर् मयि चान्यत्र चास्ति सः यतस् ततो ऽयं मित्रं मे शत्रुश् चेति पृथक् कुतः विप्_१,१९.३८ तद् एभिर् अलम् अत्यर्थं दुष्टारम्भोक्तिविस्तरैः अविद्यान्तर्गतैर् यत्नः कर्तव्यस् तात शोभने विप्_१,१९.३९ विद्याबुद्धिर् अविद्यायाम् अज्ञानात् तात जायते बालो ऽग्निं किं न खद्योतम् असुरेश्वर मन्यते विप्_१,१९.४० तत् कर्म यन् न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तये आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम् विप्_१,१९.४१ तद् एतद् अवगम्याहम् असारं साध्यम् उत्तमम् निशामय महाभाग प्रणिपत्य ब्रवीमि यत् विप्_१,१९.४२ न चिन्तयति को राज्यं को धनं नाभिवाञ्छति तथापि भाव्यम् एवैतद् उभयं प्राप्यते नरैः विप्_१,१९.४३ सर्व एव महाभाग महत्त्वं प्रति सोद्यमाः तथापि पुंसां भाग्यानि नोद्यमा भूतिहेतवः विप्_१,१९.४४ जडानाम् अविवेकानाम् अशूराणाम् अपि प्रभो भाग्यभोज्यानि राज्यानि सन्त्य् अनीतिमताम् अपि विप्_१,१९.४५ तस्माद् यतेत पुण्येषु य इच्छेन् महतीं श्रियम् यतितव्यं समत्वे च निर्वाणम् अपि चेच्छता विप्_१,१९.४६ देवा मनुष्याः पशवः पक्षिवृक्षसरीसृपाः रूपम् एतद् अनन्तस्य विष्णोर् भिन्नम् इव स्थितम् विप्_१,१९.४७ एतद् विजानता सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् द्रष्टव्यम् आत्मवद् विष्णुर् यतो ऽयं विश्वरूपधृक् विप्_१,१९.४८ एवं ज्ञाते स भगवान् अनादिः परमेश्वरः प्रसीदत्य् अच्युतस् तस्मिन् प्रसन्ने क्लेशसंक्षयः विप्_१,१९.४९ एतच् छ्रुत्वा तु कोपेन समुत्थाय वरासनात् हिरण्यकशिपुः पुत्रं पदा वक्षस्य् अताडयत् विप्_१,१९.५० उवाच च स कोपेन सामर्षः प्रज्वलन्न् इव निष्पिष्य पाणिना पाणिं हन्तुकामो जगद् यथा विप्_१,१९.५१ हे विप्रचित्ते हे राहो हे बलैष महार्णवे नागपाशैर् दृढं बद्ध्वा क्षिप्यतां मा विलम्बथ विप्_१,१९.५२ अन्यथा सकला लोकास् तथा दैतेयदानवाः अनुयास्यन्ति मूढस्य मतम् अस्य दुरात्मनः विप्_१,१९.५३ बहुशो वारितो ऽस्माभिर् अयं पापस् तथाप्य् अरेः स्तुतिं करोति दुष्टानां वध एवोपकारकः विप्_१,१९.५४ ततस् ते सत्वरा दैत्या बद्ध्वा तं नागबन्धनैः भर्तुर् आज्ञां पुरस्कृत्य चिक्षिपुः सलिलार्णवे विप्_१,१९.५५ ततश् चचाल चलता प्रह्लादेन महार्णवः उद्वेलो ऽभूत् परं क्षोभम् उपेत्य च समन्ततः विप्_१,१९.५६ भूर्लोकम् अखिलं दृष्ट्वा प्लाव्यमानं महाम्भसा हिरण्यकशिपुर् दैत्यान् इदम् आह महामुने विप्_१,१९.५७ दैतेयाः सकलैः शैलैर् अत्रैव वरुणालये निश्छिद्रैः सर्वतः सर्वैश् चीयताम् एष दुर्मतिः विप्_१,१९.५८ नाग्निर् दहति नैवायं शस्त्रैश् छिन्नो न चोरगैः क्षयं नीतो न वातेन न विषेण न कृत्यया विप्_१,१९.५९ न मायाभिर् न चैवोच्चात् पातितो न च दिग्गजैः बालो ऽतिदुष्टचित्तो ऽयं नानेनार्थो ऽस्ति जीवता विप्_१,१९.६० तद् एष तोयधाव् अत्र समाक्रान्तो महीधरैः तिष्ठत्व् अब्दसहस्रान्तं प्राणान् हास्यति दुर्मतिः विप्_१,१९.६१ ततो दैत्या दानवाश् च पर्वतैस् तं महोदधौ आक्रम्य चयनं चक्रुर् योजनानि सहस्रशः विप्_१,१९.६२ स चितः पर्वतैर् अन्तः समुद्रस्य महामतिः तुष्टावाह्निकवेलायाम् एकाग्रमतिर् अच्युतम् विप्_१,१९.६३ नमस् ते पुण्डरीकाक्ष नमस् ते पुरुषोत्तम नमस् ते सर्वलोकात्मन् नमस् ते तिग्मचक्रिणे विप्_१,१९.६४ नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमो नमः विप्_१,१९.६५ ब्रह्मत्वे सृजते विश्वं स्थितौ पालयते पुनः रुद्ररूपाय कल्पान्ते नमस् तुभ्यं त्रिमूर्तये विप्_१,१९.६६ देवा यक्षासुराः सिद्धा नागा गन्धर्वकिंनराः पिशाचा राक्षसाश् चैव मनुष्याः पशवस् तथा विप्_१,१९.६७ पक्षिणः स्थावराश् चैव पिपीलिकसरीसृपाः भूम्यापो ऽग्निर् नभो वायुः शब्दः स्पर्शस् तथा रसः विप्_१,१९.६८ रूपं गन्धो मनो बुद्धिर् आत्मा कालस् तथा गुणाः एतेषां परमार्थश् च सर्वम् एतत् त्वम् अच्युत विप्_१,१९.६९ विद्याविद्ये भवान् सत्यम् असत्यं त्वं विषामृते प्रवृत्तं च निवृत्तं च कर्म वेदोदितं भवान् विप्_१,१९.७० समस्तकर्मभोक्ता च कर्मोपकरणानि च त्वम् एव विष्णो सर्वाणि सर्वकर्मफलं च यत् विप्_१,१९.७१ मय्य् अन्यत्र तथाशेषभूतेषु भुवनेषु च तवैव व्याप्तिर् ऐश्वर्यगुणसंसूचिकी प्रभो विप्_१,१९.७२ त्वां योगिनश् चिन्तयन्ति त्वां यजन्ति च यज्विनः हव्यकव्यभुग् एकस् त्वं पितृदेवस्वरूपधृक् विप्_१,१९.७३ रूपं महत् ते ऽच्युत यत्र विश्वं यतश् च सूक्ष्मं जगद् एतद् ईश रूपाणि सूक्ष्माणि च भूतभेदास् तेष्व् अन्तर् आत्माख्यम् अतीव सूक्ष्मम् विप्_१,१९.७४ तस्माच् च सूक्ष्मादिविशेषणानाम् अगोचरे यत् परमार्थरूपम् किम् अप्य् अचिन्त्यं तव रूपम् अस्ति तस्मै नमस् ते पुरुषोत्तमाय विप्_१,१९.७५ सर्वभूतेषु सर्वात्मन् या शक्तिर् अपरा तव गुणाश्रया नमस् तस्यै शाश्वतायै सुरेश्वर विप्_१,१९.७६ यातीतगोचरा वाचां मनसां चाविशेषणा ज्ञानिज्ञानपरिच्छेद्या तां वन्दे चेश्वरीं पराम् विप्_१,१९.७७ ॐ नमो वासुदेवाय तस्मै भगवते सदा व्यतिरिक्तं न यस्यास्ति व्यतिरिक्तो ऽखिलस्य यः विप्_१,१९.७८ नमस् तस्मै नमस् तस्मै नमस् तस्मै महात्मने नामरूपं न यस्यैको यो ऽस्तित्वेनोपलभ्यते विप्_१,१९.७९ यस्यावताररूपाणि समर्चन्ति दिवौकसः अपश्यन्तः परं रूपं नमस् तस्मै महात्मने विप्_१,१९.८० यो ऽन्तस् तिष्ठन्न् अशेषस्य पश्यतीशः शुभाशुभम् तं सर्वसाक्षिणं विष्णुं नमस्ये परमेश्वरम् विप्_१,१९.८१ नमो ऽस्तु विष्णवे तस्मै यस्याभिन्नम् इदं जगत् ध्येयः स जगताम् आद्यः स प्रसीदतु मे ऽव्ययः विप्_१,१९.८२ यत्रोतम् एतत् प्रोतं च विश्वम् अक्षरसंज्ञके आधारभूतः सर्वस्य स प्रसीदतु मे हरिः विप्_१,१९.८३ ॐ नमो विष्णवे तस्मै नमस् तस्मै पुनः पुनः यत्र सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश् च यः विप्_१,१९.८४ सर्वगत्वाद् अनन्तस्य स एवाहम् अवस्थितः मत्तः सर्वम् अहं सर्वं मयि सर्वं सनातने विप्_१,१९.८५ अहम् एवाक्षयो नित्यः परमात्मात्मसंश्रयः ब्रह्मसंज्ञो ऽहम् एवाग्रे तथान्ते च परः पुमान् विप्_१,१९.८६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंश एकोनविंशो ऽध्यायः ]] एवं संचिन्तयन् विष्णुम् अभेदेनात्मनो द्विज तन्मयत्वम् अवापाग्र्यं मेने चात्मानम् अच्युतम् विप्_१,२०.१ विसस्मार तथात्मानं नान्यत् किंचिद् अजानत अहम् एवाव्ययो ऽनन्तः परमात्मेत्य् अचिन्तयत् विप्_१,२०.२ तस्य तद्भावनायोगात् क्षीणपापस्य वै क्रमात् शुद्धे ऽन्तःकरणे विष्णुस् तस्थौ ज्ञानमयो ऽच्युतः विप्_१,२०.३ योगप्रभावात् प्रह्लादे जाते विष्णुमये ऽसुरे चलत्य् उरगबन्धैस् तैर् मैत्रेय त्रुटितं क्षणात् विप्_१,२०.४ भ्रान्तग्राहगणः सोर्मिर् ययौ क्षोभं महार्णवः चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना विप्_१,२०.५ स च तं शैलसंघातं दैत्यैर् न्यस्तम् अथोपरि प्रक्षिप्य तस्मात् सलिलान् निश्चक्राम महामतिः विप्_१,२०.६ दृष्ट्वा च स जगद् भूयो गगनाद्युपलक्षणम् प्रह्लादो ऽस्मीति सस्मार पुनर् आत्मानम् आत्मना विप्_१,२०.७ तुष्टाव च पुनर् धीमान् अनादिं पुरुषोत्तमम् एकाग्रमतिर् अव्यग्रो यतवाक्कायमानसः विप्_१,२०.८ ॐ नमः परमार्थार्थ स्थूलसूक्ष्म क्षराक्षर व्यक्ताव्यक्त कलातीत सकलेश निरञ्जन विप्_१,२०.९ गुणाञ्जन गुणाधार निर्गुणात्मन् गुणस्थित मूर्तामूर्त महामूर्ते सूक्ष्ममूर्ते स्फुटास्फुट विप्_१,२०.१० करालसौम्यरूपात्मन् विद्याविद्यामयाच्युत सदसद्रूपसद्भाव सदसद्भावभावन विप्_१,२०.११ नित्यानित्य प्रपञ्चात्मन् निष्प्रपञ्चामलाश्रय एकानेक नमस् तुभ्यं वासुदेवादिकारण विप्_१,२०.१२ यः स्थूलसूक्ष्मः प्रकटप्रकाशो यः सर्वभूतो न च सर्वभूतः विश्वं यतश् चैतद् अविश्वहेतोर् नमो ऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय विप्_१,२०.१३ तस्य तच्चेतसो देवः स्तुतिम् इत्थं प्रकुर्वतः आविर्बभूव भगवान् पीताम्बरधरो हरिः विप्_१,२०.१४ ससंभ्रमस् तम् आलोक्य समुत्थायाकुलाक्षरम् नमो ऽस्तु विष्णवैत्य् एतद् व्याजहारासकृद् द्विज विप्_१,२०.१५ देव प्रपन्नार्तिहर प्रसादं कुरु केशव अवलोकनदानेन भूयो मां पावयाव्यय विप्_१,२०.१६ कुर्वतस् ते प्रसन्नो ऽहं भक्तिम् अव्यभिचारिणीम् यथाभिलषितो मत्तः प्रह्लाद व्रियतां वरः विप्_१,२०.१७ नाथ योनिसहस्रेषु येषु येषु व्रजाम्य् अहम् तेषु तेष्व् अच्युता भक्तिर् अच्युतास्तु सदा त्वयि विप्_१,२०.१८ या प्रीतिर् अविवेकानां विषयेष्व् अनपायिनी त्वाम् अनुस्मरतः सा मे हृदयान् मापसर्पतु विप्_१,२०.१९ मयि भक्तिस् तवास्त्य् एव भूयो ऽप्य् एवं भविष्यति वरश् च मत्तः प्रह्लाद व्रियतां यस् तवेप्सितः विप्_१,२०.२० मयि द्वेषानुबन्धो ऽभूत् संस्तुताव् उद्यते तव मत्पितुस् तत्कृतं पापं देव तस्य प्रणश्यतु विप्_१,२०.२१ शस्त्राणि पातितान्य् अङ्गे क्षिप्तो यच् चाग्निसंहतौ दंशितश् चोरगैर् दत्तं यद् विषं मम भोजने विप्_१,२०.२२ बद्ध्वा समुद्रे यत् क्षिप्तो यच् चितो ऽस्मि शिलोच्चयैः अन्यानि चाप्य् असाधूनि यानि पित्रा कृतानि मे विप्_१,२०.२३ त्वयि भक्तिमतो द्वेषाद् अघं तत्संभवं च यत् त्वत्प्रसादात् प्रभो सद्यस् तेन मुच्येत मे पिता विप्_१,२०.२४ प्रह्लाद सर्वम् एतत् ते मत्प्रसादाद् भविष्यति अन्यं च ते वरं दद्मि व्रियताम् असुरात्मज विप्_१,२०.२५ कृतकृत्यो ऽस्मि भगवन् वरेणानेन यत् त्वयि भवित्री त्वत्प्रसादेन भक्तिर् अव्यभिचारिणी विप्_१,२०.२६ धर्मार्थकामैः किं तस्य मुक्तिस् तस्य करे स्थिता समस्तजगतां मूले यस्य भक्तिः स्थिरा त्वयि विप्_१,२०.२७ यथा ते निश्चलं चेतो मयि भक्तिसमन्वितम् तथा त्वं मत्प्रसादेन निर्वाणं परम् आप्स्यसि विप्_१,२०.२८ इत्य् उक्त्वान्तर्दधे विष्णुस् तस्य मैत्रेय पश्यतः स चापि पुनर् आगम्य ववन्दे चरणौ पितुः विप्_१,२०.२९ तं पिता मूर्ध्न्य् उपाघ्राय परिष्वज्य च पीडितम् जीवसीत्य् आह वत्सेति बाष्पार्द्रनयनो द्विज विप्_१,२०.३० प्रीतिमांश् चाभवत् तस्मिन्न् अनुतापी महासुरः गुरुपित्रोश् चकारैवं शुश्रूषां सो ऽपि धर्मवित् विप्_१,२०.३१ पितर्य् उपरतिं नीते नरसिंहस्वरूपिणा विष्णुना सो ऽपि दैत्यानां मैत्रेयाभूत् पतिस् ततः विप्_१,२०.३२ तद्राज्यभूतिं संप्राप्य कर्मशुद्धिकरीं द्विज पुत्रपौत्रांश् च सुबहून् अवाप्यैश्वर्यम् एव च विप्_१,२०.३३ क्षीणाधिकारः स यदा पुण्यपापविवर्जितः तदासौ भगवद्ध्यानात् परं निर्वाणम् आप्तवान् विप्_१,२०.३४ एवंप्रभावो दैत्यो ऽसौ मैत्रेयासीन् महामतिः प्रह्लादो भगवद्भक्तो यं त्वं माम् अनुपृच्छसि विप्_१,२०.३५ यस् त्व् एतच् चरितं तस्य प्रह्लादस्य महात्मनः शृणोति तस्य पापानि सद्यो गच्छन्ति संक्षयम् विप्_१,२०.३६ अहोरात्रकृतं पापं प्रह्लादचरितं नरः शृण्वन् पठंश् च मैत्रेय व्यपोहति न संशयः विप्_१,२०.३७ पौर्णमास्याम् अमावास्याम् अष्टम्याम् अथ वा पठन् द्वादश्यां वा तद् आप्नोति गोप्रदानफलं द्विज विप्_१,२०.३८ प्रह्लादं सकलापत्सु यथा रक्षितवान् हरिः तथा रक्षति यस् तस्य शृणोति चरितं सदा विप्_१,२०.३९ करुणं चरणानम्रे चारुणं प्रणतद्रुहि"
1,20,39,58,:1 prahlādavaradaṃ vande nṛsiṃhaghṛṇibhīṣaṇaṃ,:१ प्रह्लादवरदं वन्दे नृसिंहघृणिभीषणं
1,21,23,59,":2 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe viṃśo 'dhyāyaḥ ]] saṃhlādaputra āyuṣmāñ śibir bāṣkala eva ca virocanas tu prāhlādir balir jajñe virocanāt ViP_1,21.1 baleḥ putraśataṃ tv āsīd bāṇajyeṣṭhaṃ mahāmune hiraṇyākṣasutāś cāsan sarva eva mahābalāḥ ViP_1,21.2 jharjharaḥ śakuniś caiva bhūtasaṃtāpanas tathā mahānābho mahābāhuḥ kālanābhas tathāparaḥ ViP_1,21.3 abhavan danuputrāś ca dvimūrdhā śaṃkaras tathā ayomukhaḥ śaṅkuśirāḥ kapilaḥ śambaras tathā ViP_1,21.4 ekacakro mahābāhus tārakaś ca mahābalaḥ svarbhānur vṛṣaparvā ca pulomā ca mahābalaḥ ViP_1,21.5 ete danoḥ sutāḥ khyātā vipracittiś ca vīryavān ViP_1,21.6 svarbhānos tu prabhā kanyā śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī upadānavī hayaśirāḥ prakhyātā varakanyakāḥ ViP_1,21.7 vaiśvānarasute cobhe pulomā kālakā tathā ubhe te tu mahābhāge mārīces tu parigrahaḥ ViP_1,21.8 tābhyāṃ putrasahasrāṇi ṣaṣṭir dānavasattamāḥ paulomāḥ kālakeyāś ca mārīcatanayāḥ smṛtāḥ ViP_1,21.9 tato 'pare mahāvīryā dāruṇās tv atinirghṛṇāḥ siṃhikāyām athotpannā vipracitteḥ sutās tathā ViP_1,21.10 tryaṃśaḥ śalyaś ca balavān nabhaś caiva mahābalaḥ vātāpir namuciś caiva ilvalaḥ khasṛmas tathā ViP_1,21.11 andhako narakaś caiva kālanābhas tathaiva ca svarbhānuś ca mahāvīryo vaktrayodhī mahāsuraḥ ViP_1,21.12 ete vai dānavaśreṣṭhā danuvaṃśavivardhanāḥ eteṣāṃ putrapautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ ViP_1,21.13 prahlādasya tu daityasya nivātakavacāḥ kule samutpannāḥ sumahatā tapasā bhāvitātmanaḥ ViP_1,21.14 ṣaṭ sutāḥ sumahāsattvās tāmrāyāḥ parikīrtitāḥ śukī śyenī ca bhāsī ca sugrīvī śucigṛdhrikā ViP_1,21.15 śukī śukān ajanayad ulūkī pratyulūkakān śyenī śyenāṃs tathā bhāsī bhāsān gṛddhrāṃś ca gṛddhry api ViP_1,21.16 śucy audakān pakṣigaṇān sugrīvī tu vyajāyata aśvān uṣṭrān gardabhāṃś ca tāmrāvaṃśāḥ prakīrtitāḥ ViP_1,21.17 vinatāyās tu dvau putrau vikhyātau garuḍāruṇau suparṇaḥ patatāṃ śreṣṭho dāruṇaḥ pannagāśanaḥ ViP_1,21.18 surasāyāḥ sahasraṃ tu sarpāṇām amitaujasām anekaśirasāṃ brahman khecarāṇāṃ mahātmanām ViP_1,21.19 kādraveyās tu balinaḥ sahasram amitaujasaḥ suparṇavaśagā brahmañ jajñire naikamastakāḥ ViP_1,21.20 teṣāṃ pradhānabhūtās te śeṣavāsukitakṣakāḥ śaṅkhaśveto mahāpadmaḥ kambalāśvatarāv ubhau ViP_1,21.21 elāputras tathā nāgaḥ karkoṭakadhanaṃjayau ete cānye ca bahavo dandaśūkā viṣolbaṇāḥ ViP_1,21.22 gaṇaṃ krodhavaśaṃ viddhi te ca sarve ca daṃṣṭriṇaḥ sthalajāḥ pakṣiṇo 'bjāś ca dāruṇāḥ piśitāśanāḥ ViP_1,21.23 krodhāt tu janayām āsa piśācāṃś ca mahābalān",":२ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे विंशो ऽध्यायः ]] संह्लादपुत्र आयुष्माञ् शिबिर् बाष्कल एव च विरोचनस् तु प्राह्लादिर् बलिर् जज्ञे विरोचनात् विप्_१,२१.१ बलेः पुत्रशतं त्व् आसीद् बाणज्येष्ठं महामुने हिरण्याक्षसुताश् चासन् सर्व एव महाबलाः विप्_१,२१.२ झर्झरः शकुनिश् चैव भूतसंतापनस् तथा महानाभो महाबाहुः कालनाभस् तथापरः विप्_१,२१.३ अभवन् दनुपुत्राश् च द्विमूर्धा शंकरस् तथा अयोमुखः शङ्कुशिराः कपिलः शम्बरस् तथा विप्_१,२१.४ एकचक्रो महाबाहुस् तारकश् च महाबलः स्वर्भानुर् वृषपर्वा च पुलोमा च महाबलः विप्_१,२१.५ एते दनोः सुताः ख्याता विप्रचित्तिश् च वीर्यवान् विप्_१,२१.६ स्वर्भानोस् तु प्रभा कन्या शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी उपदानवी हयशिराः प्रख्याता वरकन्यकाः विप्_१,२१.७ वैश्वानरसुते चोभे पुलोमा कालका तथा उभे ते तु महाभागे मारीचेस् तु परिग्रहः विप्_१,२१.८ ताभ्यां पुत्रसहस्राणि षष्टिर् दानवसत्तमाः पौलोमाः कालकेयाश् च मारीचतनयाः स्मृताः विप्_१,२१.९ ततो ऽपरे महावीर्या दारुणास् त्व् अतिनिर्घृणाः सिंहिकायाम् अथोत्पन्ना विप्रचित्तेः सुतास् तथा विप्_१,२१.१० त्र्यंशः शल्यश् च बलवान् नभश् चैव महाबलः वातापिर् नमुचिश् चैव इल्वलः खसृमस् तथा विप्_१,२१.११ अन्धको नरकश् चैव कालनाभस् तथैव च स्वर्भानुश् च महावीर्यो वक्त्रयोधी महासुरः विप्_१,२१.१२ एते वै दानवश्रेष्ठा दनुवंशविवर्धनाः एतेषां पुत्रपौत्राश् च शतशो ऽथ सहस्रशः विप्_१,२१.१३ प्रह्लादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले समुत्पन्नाः सुमहता तपसा भावितात्मनः विप्_१,२१.१४ षट् सुताः सुमहासत्त्वास् ताम्रायाः परिकीर्तिताः शुकी श्येनी च भासी च सुग्रीवी शुचिगृध्रिका विप्_१,२१.१५ शुकी शुकान् अजनयद् उलूकी प्रत्युलूककान् श्येनी श्येनांस् तथा भासी भासान् गृद्ध्रांश् च गृद्ध्र्य् अपि विप्_१,२१.१६ शुच्य् औदकान् पक्षिगणान् सुग्रीवी तु व्यजायत अश्वान् उष्ट्रान् गर्दभांश् च ताम्रावंशाः प्रकीर्तिताः विप्_१,२१.१७ विनतायास् तु द्वौ पुत्रौ विख्यातौ गरुडारुणौ सुपर्णः पततां श्रेष्ठो दारुणः पन्नगाशनः विप्_१,२१.१८ सुरसायाः सहस्रं तु सर्पाणाम् अमितौजसाम् अनेकशिरसां ब्रह्मन् खेचराणां महात्मनाम् विप्_१,२१.१९ काद्रवेयास् तु बलिनः सहस्रम् अमितौजसः सुपर्णवशगा ब्रह्मञ् जज्ञिरे नैकमस्तकाः विप्_१,२१.२० तेषां प्रधानभूतास् ते शेषवासुकितक्षकाः शङ्खश्वेतो महापद्मः कम्बलाश्वतराव् उभौ विप्_१,२१.२१ एलापुत्रस् तथा नागः कर्कोटकधनंजयौ एते चान्ये च बहवो दन्दशूका विषोल्बणाः विप्_१,२१.२२ गणं क्रोधवशं विद्धि ते च सर्वे च दंष्ट्रिणः स्थलजाः पक्षिणो ऽब्जाश् च दारुणाः पिशिताशनाः विप्_१,२१.२३ क्रोधात् तु जनयाम् आस पिशाचांश् च महाबलान्"
1,22,4,61,"gās tu vai janayām āsa surabhir mahiṣīs tathā irāvṛkṣalatāvallīs tṛṇajātīś ca sarvaśaḥ ViP_1,21.24 khaṣā tu yakṣarakṣāṃsi munir apsarasas tathā ariṣṭā tu mahāsattvān gandharvān samajījanat ViP_1,21.25 ete kaśyapadāyādāḥ kīrtitāḥ sthāṇujaṅgamāḥ teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ ViP_1,21.26 eṣa manvantare sargo brahman svārociṣe smṛtaḥ vaivasvate ca mahati vāruṇe vitate kratau ViP_1,21.27 juhvānasya brahmaṇo vai prajāsarga ihocyate pūrvaṃ yatra tu saptarṣīn utpannān sapta mānasān ViP_1,21.28 putratve kalpayām āsa svayam eva pitāmahaḥ gandharvabhogidevānāṃ dānavānāṃ ca sattama ViP_1,21.29 ditir vinaṣṭaputrā vai toṣayām āsa kaśyapam tayā cārādhitaḥ samyak kaśyapas tapatāṃ varaḥ ViP_1,21.30 vareṇa chandayām āsa sā ca vavre tato varam putram indravadhārthāya samartham amitaujasam ViP_1,21.31 sa ca tasyai varaṃ prādād bhāryāyai munisattamaḥ dattvā ca varam avyagraḥ kaśyapas tām uvāca ha ViP_1,21.32 śakraṃ putro nihantā te yadi garbhaṃ śaracchatam ViP_1,21.33ab saṃdhyāyāṃ naiva bhoktavyaṃ garbhiṇyā varavarṇini ViP_1,21.33ab*60:1 na sthātavyaṃ na bhoktavyaṃ vṛkṣamūleṣu sarvadā ViP_1,21.33ab*60:2 samāhitātiprayatā śucinī dhārayiṣyasi ViP_1,21.33cd ity evam uktvā tāṃ devīṃ sa gataḥ kaśyapo muniḥ dadhāra sā ca taṃ garbhaṃ samyak chaucasamanvitā ViP_1,21.34 garbham ātmavadhārthāya jñātvā taṃ maghavān api śuśrūṣus tām athāgacchad vinayād amarādhipaḥ ViP_1,21.35 tasyāś caivāntaraprepsur atiṣṭhat pākaśāsanaḥ ūne varṣaśate cāsyā dadarśāntaram ātmavān ViP_1,21.36 akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ ditiḥ śayanam āviśat nidrām āhārayām āsa tasyāḥ kukṣiṃ praviśya saḥ ViP_1,21.37 vajrapāṇir mahāgarbhaṃ taṃ cicchedātha saptadhā sa pāṭyamāno vajreṇa prarurodātidāruṇam ViP_1,21.38 mā rodīr iti taṃ śakraḥ punaḥ punar abhāṣata so 'bhavat saptadhā garbhas tam indraḥ kupitaḥ punaḥ ViP_1,21.39 ekaikaṃ saptadhā cakre vajreṇārividāriṇā maruto nāma devās te babhūvur ativeginaḥ ViP_1,21.40 yad uktaṃ vai maghavatā tenaiva maruto 'bhavan devā ekonapañcāśat sahāyā vajrapāṇinaḥ ViP_1,21.41 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśa ekaviṃśo 'dhyāyaḥ ]] yadābhiṣiktaḥ sa pṛthuḥ pūrvaṃ rājye maharṣibhiḥ tataḥ krameṇa rājyāni dadau lokapitāmahaḥ ViP_1,22.1 nakṣatragrahaviprāṇāṃ vīrudhāṃ cāpy aśeṣataḥ somaṃ rājye 'dadhad brahmā yajñānāṃ tapasām api ViP_1,22.2 rājñāṃ vaiśravaṇaṃ rājye jalānāṃ varuṇaṃ tathā ādityānāṃ patiṃ viṣṇuṃ vasūnām atha pāvakam ViP_1,22.3 prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu vāsavaṃ marutām api daityānāṃ dānavānāṃ ca prahlādam adhipaṃ dadau ViP_1,22.4 marutāṃ ditiputrāṇāṃ vāsavam adhipaṃ dadau","गास् तु वै जनयाम् आस सुरभिर् महिषीस् तथा इरावृक्षलतावल्लीस् तृणजातीश् च सर्वशः विप्_१,२१.२४ खषा तु यक्षरक्षांसि मुनिर् अप्सरसस् तथा अरिष्टा तु महासत्त्वान् गन्धर्वान् समजीजनत् विप्_१,२१.२५ एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च शतशो ऽथ सहस्रशः विप्_१,२१.२६ एष मन्वन्तरे सर्गो ब्रह्मन् स्वारोचिषे स्मृतः वैवस्वते च महति वारुणे वितते क्रतौ विप्_१,२१.२७ जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजासर्ग इहोच्यते पूर्वं यत्र तु सप्तर्षीन् उत्पन्नान् सप्त मानसान् विप्_१,२१.२८ पुत्रत्वे कल्पयाम् आस स्वयम् एव पितामहः गन्धर्वभोगिदेवानां दानवानां च सत्तम विप्_१,२१.२९ दितिर् विनष्टपुत्रा वै तोषयाम् आस कश्यपम् तया चाराधितः सम्यक् कश्यपस् तपतां वरः विप्_१,२१.३० वरेण छन्दयाम् आस सा च वव्रे ततो वरम् पुत्रम् इन्द्रवधार्थाय समर्थम् अमितौजसम् विप्_१,२१.३१ स च तस्यै वरं प्रादाद् भार्यायै मुनिसत्तमः दत्त्वा च वरम् अव्यग्रः कश्यपस् ताम् उवाच ह विप्_१,२१.३२ शक्रं पुत्रो निहन्ता ते यदि गर्भं शरच्छतम् विप्_१,२१.३३अब् संध्यायां नैव भोक्तव्यं गर्भिण्या वरवर्णिनि विप्_१,२१.३३अब्*६०:१ न स्थातव्यं न भोक्तव्यं वृक्षमूलेषु सर्वदा विप्_१,२१.३३अब्*६०:२ समाहितातिप्रयता शुचिनी धारयिष्यसि विप्_१,२१.३३च्द् इत्य् एवम् उक्त्वा तां देवीं स गतः कश्यपो मुनिः दधार सा च तं गर्भं सम्यक् छौचसमन्विता विप्_१,२१.३४ गर्भम् आत्मवधार्थाय ज्ञात्वा तं मघवान् अपि शुश्रूषुस् ताम् अथागच्छद् विनयाद् अमराधिपः विप्_१,२१.३५ तस्याश् चैवान्तरप्रेप्सुर् अतिष्ठत् पाकशासनः ऊने वर्षशते चास्या ददर्शान्तरम् आत्मवान् विप्_१,२१.३६ अकृत्वा पादयोः शौचं दितिः शयनम् आविशत् निद्राम् आहारयाम् आस तस्याः कुक्षिं प्रविश्य सः विप्_१,२१.३७ वज्रपाणिर् महागर्भं तं चिच्छेदाथ सप्तधा स पाट्यमानो वज्रेण प्ररुरोदातिदारुणम् विप्_१,२१.३८ मा रोदीर् इति तं शक्रः पुनः पुनर् अभाषत सो ऽभवत् सप्तधा गर्भस् तम् इन्द्रः कुपितः पुनः विप्_१,२१.३९ एकैकं सप्तधा चक्रे वज्रेणारिविदारिणा मरुतो नाम देवास् ते बभूवुर् अतिवेगिनः विप्_१,२१.४० यद् उक्तं वै मघवता तेनैव मरुतो ऽभवन् देवा एकोनपञ्चाशत् सहाया वज्रपाणिनः विप्_१,२१.४१ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंश एकविंशो ऽध्यायः ]] यदाभिषिक्तः स पृथुः पूर्वं राज्ये महर्षिभिः ततः क्रमेण राज्यानि ददौ लोकपितामहः विप्_१,२२.१ नक्षत्रग्रहविप्राणां वीरुधां चाप्य् अशेषतः सोमं राज्ये ऽदधद् ब्रह्मा यज्ञानां तपसाम् अपि विप्_१,२२.२ राज्ञां वैश्रवणं राज्ये जलानां वरुणं तथा आदित्यानां पतिं विष्णुं वसूनाम् अथ पावकम् विप्_१,२२.३ प्रजापतीनां दक्षं तु वासवं मरुताम् अपि दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादम् अधिपं ददौ विप्_१,२२.४ मरुतां दितिपुत्राणां वासवम् अधिपं ददौ"
1,22,6,62,"pitṝṇāṃ dharmarājānaṃ yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat airāvataṃ gajendrāṇām aśeṣāṇāṃ patiṃ dadau ViP_1,22.5 patatriṇāṃ ca garuḍaṃ devānām api vāsavam uccaiḥśravasam aśvānāṃ vṛṣabhaṃ tu gavām api ViP_1,22.6 himālayaṃ sthāvaraṇāṃ munīnāṃ kapilaṃ munim","पितॄणां धर्मराजानं यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत् ऐरावतं गजेन्द्राणाम् अशेषाणां पतिं ददौ विप्_१,२२.५ पतत्रिणां च गरुडं देवानाम् अपि वासवम् उच्चैःश्रवसम् अश्वानां वृषभं तु गवाम् अपि विप्_१,२२.६ हिमालयं स्थावरणां मुनीनां कपिलं मुनिम्"
1,22,7,64,"śeṣaṃ tu nāgarājānaṃ mṛgāṇāṃ siṃham īśvaram ViP_1,22.7ab mṛgāṇām api sarveṣāṃ rājye siṃhaṃ dadau vibhuḥ ViP_1,22.7ab*63:1 kravyādānāṃ daṃṣṭriṇāṃ ca mṛgāṇāṃ vyāghram īśvaram ViP_1,22.7ab*63:2 vanaspatīnāṃ rājānaṃ plakṣam evābhyaṣecayat ViP_1,22.7cd evaṃ vibhajya jātīnāṃ prādhānyenākarot prabhūn","शेषं तु नागराजानं मृगाणां सिंहम् ईश्वरम् विप्_१,२२.७अब् मृगाणाम् अपि सर्वेषां राज्ये सिंहं ददौ विभुः विप्_१,२२.७अब्*६३:१ क्रव्यादानां दंष्ट्रिणां च मृगाणां व्याघ्रम् ईश्वरम् विप्_१,२२.७अब्*६३:२ वनस्पतीनां राजानं प्लक्षम् एवाभ्यषेचयत् विप्_१,२२.७च्द् एवं विभज्य जातीनां प्राधान्येनाकरोत् प्रभून्"
1,22,66,65,"evaṃ vibhajya rājyāni diśāṃ pālān anantaram prajāpatipatir brahmā sthāpayām āsa sarvataḥ ViP_1,22.8 pūrvasyāṃ diśi rājānaṃ vairājasya prajāpateḥ diśāpālaṃ sudhanvānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat ViP_1,22.9 dakṣiṇasyāṃ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ so 'bhyaṣecayat ViP_1,22.10 paścimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putram acyutam ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānam abhiṣiktavān ViP_1,22.11 tathā hiraṇyaromāṇaṃ parjanyasya prajāpateḥ udīcyāṃ diśi durdharṣaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat ViP_1,22.12 tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sakānanā yathāpradeśam adyāpi dharmataḥ paripālyate ViP_1,22.13 ete sarve pravṛttasya sthitau viṣṇor mahātmanaḥ vibhūtibhūtā rājāno ye cānye munisattama ViP_1,22.14 ye bhaviṣyanti ye bhūtāḥ sarvabhūteśvarā dvija te sarve sarvabhūtasya viṣṇor aṃśā dvijottama ViP_1,22.15 ye tu devādhipatayo ye ca daityādhipās tathā dānavānāṃ ca ye nāthā ye nāthāḥ piśitāśinām ViP_1,22.16 paśūnāṃ ye ca patayaḥ patayo ye ca pakṣiṇām manuṣyāṇāṃ ca sarpāṇāṃ nāgānāṃ cādhipās tu ye ViP_1,22.17 vṛkṣāṇāṃ parvatānāṃ ca grahāṇāṃ cāpi ye 'dhipāḥ atītā vartamānāś ca ye bhaviṣyanti cāpare te sarve sarvabhūtasya viṣṇor aṃśasamudbhavāḥ ViP_1,22.18 na hi pālanasāmarthyam ṛte sarveśvaraṃ harim sthitau sthitaṃ mahāprājña bhavaty anyasya kasyacit ViP_1,22.19 sṛjaty eṣa jagat sṛṣṭau sthitau pāti sanātanaḥ hanti caivāntakatve ca rajaḥsattvādisaṃśrayaḥ ViP_1,22.20 caturvibhāgaḥ saṃsṛṣṭau caturdhā saṃsthitaḥ sthitau pralayaṃ ca karoty ante caturbhedo janārdanaḥ ViP_1,22.21 ekenāṃśena brahmāsau bhavaty avyaktamūrtimān marīcimiśrāḥ patayaḥ prajānām anyabhāgataḥ ViP_1,22.22 kālas tṛtīyas tasyāṃśaḥ sarvabhūtāni cāparaḥ itthaṃ caturdhā saṃsṛṣṭau vartate 'sau rajoguṇaḥ ViP_1,22.23 ekāṃśenāsthito viṣṇuḥ karoti paripālanam manvādirūpī cānyena kālarūpo 'pareṇa ca ViP_1,22.24 sarvabhūteṣu cānyena saṃsthitaḥ kurute sthitim sattvaṃ guṇaṃ samāśritya jagataḥ puruṣottamaḥ ViP_1,22.25 āśritya tamaso vṛttim antakāle tathā prabhuḥ rudrasvarūpī bhagavān ekāṃśena bhavaty ajaḥ ViP_1,22.26 agnyantakādirūpeṇa bhāgenānyena vartate kālasvarūpo bhāgo 'nyaḥ sarvabhūtāni cāparaḥ ViP_1,22.27 vināśaṃ kurvatas tasya caturdhaivaṃ mahātmanaḥ vibhāgakalpanā brahman kathyate sārvakālikī ViP_1,22.28 brahmā dakṣādayaḥ kālas tathaivākhilajantavaḥ vibhūtayo harer etā jagataḥ sṛṣṭihetavaḥ ViP_1,22.29 viṣṇur manvādayaḥ kālaḥ sarvabhūtāni ca dvija sthiter nimittabhūtasya viṣṇor etā vibhūtayaḥ ViP_1,22.30 rudraḥ kālo 'ntakādyāś ca samastāś caiva jantavaḥ caturdhā pralayāyaitā janārdanavibhūtayaḥ ViP_1,22.31 jagadādau tathā madhye sṛṣṭir āpralayād dvija dhātrā marīcimiśraiś ca kriyate jantubhis tathā ViP_1,22.32 brahmā sṛjaty ādikāle marīcipramukhās tataḥ utpādayanty apatyāni jantavaś ca pratikṣaṇam ViP_1,22.33 kālena na vinā brahmā sṛṣṭiniṣpādako dvija na prajāpatayaḥ sarve na caivākhilajantavaḥ ViP_1,22.34 evam eva vibhāgo 'yaṃ sthitāv apy upadiśyate caturdhā devadevasya maitreya pralaye tathā ViP_1,22.35 yat kiṃcit sṛjyate yena sattvajātena vai dvija tasya sṛjyasya saṃbhūtau tat sarvaṃ vai hares tanuḥ ViP_1,22.36 hanti yāvat kvacit kiṃcit bhūtaṃ sthāvarajaṅgamam janārdanasya tad raudraṃ maitreyāntakaraṃ vapuḥ ViP_1,22.37 evam eva jagatsraṣṭā jagatpātā tathā jagat jagadbhakṣayitā devaḥ samastasya janārdanaḥ ViP_1,22.38 sargasthityantakāleṣu tridhaivaṃ saṃpravartate guṇapravṛttyā paramaṃ padaṃ tasyāguṇaṃ mahat ViP_1,22.39 tac ca jñānamayaṃ vyāpi svasaṃvedyam anaupamam catuṣprakāraṃ tad api svarūpaṃ paramātmanaḥ ViP_1,22.40 catuṣprakāratāṃ tasya brahmabhūtasya vai mune tvām ācakṣva yathānyāyaṃ yad uktaṃ paramaṃ padam ViP_1,22.41 maitreya kāraṇaṃ proktaṃ sādhanaṃ sarvavastuṣu sādhyaṃ ca vastv abhimataṃ yat sādhayitum ātmanaḥ ViP_1,22.42 yogino muktikāmasya prāṇāyāmādi sādhanam sādhyaṃ ca paramaṃ brahma punar nāvartate yataḥ ViP_1,22.43 sādhanālambanaṃ jñānaṃ muktaye yogināṃ hi yat sa bhedaḥ prathamas tasya jñānabhūtasya vai mune ViP_1,22.44 yuñjataḥ kleśamuktyarthaṃ sādhyaṃ yad brahmayoginaḥ tadālambanavijñānaṃ dvitīyo 'ṃśo mahāmune ViP_1,22.45 ubhayos tv avibhāgena sādhyasādhanayor hi yat vijñānam advaitamayaṃ tadbhāgo 'nyo mayoditaḥ ViP_1,22.46 jñānatrayasya caitasya viśeṣo yo mahāmune tan nirākaraṇadvāradarśitātmasvarūpavat ViP_1,22.47 nirvyāpāram anākhyeyaṃ vyāptimātram anaupamam ātmasaṃbodhaviṣayaṃ sattāmātram alakṣaṇam ViP_1,22.48 praśāntam abhayaṃ śuddhaṃ durvibhāvyam asaṃśrayam viṣṇor jñānamayasyoktaṃ taj jñānaṃ paramaṃ padam ViP_1,22.49 tatrājñānanirodhena yogino yānti ye layam saṃsārakarṣaṇoptau te yānti nirbījatāṃ dvija ViP_1,22.50 evaṃprakāram amalaṃ nityaṃ vyāpakam akṣayam samastaheyarahitaṃ viṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam ViP_1,22.51 tad brahma paramaṃ yogī yato nāvartate punaḥ apuṇyapuṇyoparame kṣīṇakleśo 'tinirmalaḥ ViP_1,22.52 dve rūpe brahmaṇas tasya mūrtaṃ cāmūrtam eva ca kṣarākṣarasvarūpe te sarvabhūteṣu ca sthite ViP_1,22.53 akṣaraṃ tat paraṃ brahma kṣaraṃ sarvam idaṃ jagat ekadeśasthitasyendor jyotsnā vistāriṇī yathā parasya brahmaṇaḥ śaktis tathaitad akhilaṃ jagat ViP_1,22.54 tatrāpy āsannadūratvād bahutvasvalpatāmayaḥ jyotsnābhedo 'sti tacchaktes tadvan maitreya vidyate ViP_1,22.55 brahmaviṣṇuśivā brahman pradhānā brahmaśaktayaḥ tataś ca devā maitreya nyūnā dakṣādayas tataḥ ViP_1,22.56 tato manuṣyāḥ paśavo mṛgapakṣisarīsṛpāḥ nyūnā nyūnatarāś caiva vṛkṣagulmādayas tataḥ ViP_1,22.57 tad etad akṣayaṃ nityaṃ jagan munivarākhilam āvirbhāvatirobhāvajanmanāśavikalpavat ViP_1,22.58 sarvaśaktimayo viṣṇuḥ svarūpaṃ brahmaṇo 'param mūrtaṃ yad yogibhiḥ pūrvaṃ yogārambheṣu cintyate ViP_1,22.59 sālambano mahāyogaḥ sabījo yatra saṃsthitaḥ manasy avyāhate samyag yuñjatāṃ jāyate mune ViP_1,22.60 sa paraḥ sarvaśaktīnāṃ brahmaṇaḥ samanantaraḥ mūrtaṃ brahma mahābhāga sarvabrahmamayo hariḥ ViP_1,22.61 tatra sarvam idaṃ protam otaṃ caivākhilaṃ jagat tato jagaj jagat tasmin sa jagac cākhilaṃ mune ViP_1,22.62 kṣarākṣaramayo viṣṇur bibharty akhilam īśvaraḥ puruṣāvyākṛtamayaṃ bhūṣaṇāstrasvarūpavat ViP_1,22.63 bhūṣaṇāstrasvarūpasthaṃ yad etad akhilaṃ jagat bibharti bhagavān viṣṇus tan mamākhyātum arhasi ViP_1,22.64 namas kṛtvāprameyāya viṣṇave prabhaviṣṇave kathayāmi yathākhyātaṃ vasiṣṭhena mamābhavat ViP_1,22.65 ātmānam asya jagato nirlepam aguṇāmalam bibharti kaustubhamaṇisvarūpaṃ bhagavān hariḥ ViP_1,22.66 asya jagata ātmānaṃ puruṣaṃ śuddhaṃ kṣatrajñam","एवं विभज्य राज्यानि दिशां पालान् अनन्तरम् प्रजापतिपतिर् ब्रह्मा स्थापयाम् आस सर्वतः विप्_१,२२.८ पूर्वस्यां दिशि राजानं वैराजस्य प्रजापतेः दिशापालं सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् विप्_१,२२.९ दक्षिणस्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः पुत्रं शङ्खपदं नाम राजानं सो ऽभ्यषेचयत् विप्_१,२२.१० पश्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रम् अच्युतम् केतुमन्तं महात्मानं राजानम् अभिषिक्तवान् विप्_१,२२.११ तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् विप्_१,२२.१२ तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सकानना यथाप्रदेशम् अद्यापि धर्मतः परिपाल्यते विप्_१,२२.१३ एते सर्वे प्रवृत्तस्य स्थितौ विष्णोर् महात्मनः विभूतिभूता राजानो ये चान्ये मुनिसत्तम विप्_१,२२.१४ ये भविष्यन्ति ये भूताः सर्वभूतेश्वरा द्विज ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोर् अंशा द्विजोत्तम विप्_१,२२.१५ ये तु देवाधिपतयो ये च दैत्याधिपास् तथा दानवानां च ये नाथा ये नाथाः पिशिताशिनाम् विप्_१,२२.१६ पशूनां ये च पतयः पतयो ये च पक्षिणाम् मनुष्याणां च सर्पाणां नागानां चाधिपास् तु ये विप्_१,२२.१७ वृक्षाणां पर्वतानां च ग्रहाणां चापि ये ऽधिपाः अतीता वर्तमानाश् च ये भविष्यन्ति चापरे ते सर्वे सर्वभूतस्य विष्णोर् अंशसमुद्भवाः विप्_१,२२.१८ न हि पालनसामर्थ्यम् ऋते सर्वेश्वरं हरिम् स्थितौ स्थितं महाप्राज्ञ भवत्य् अन्यस्य कस्यचित् विप्_१,२२.१९ सृजत्य् एष जगत् सृष्टौ स्थितौ पाति सनातनः हन्ति चैवान्तकत्वे च रजःसत्त्वादिसंश्रयः विप्_१,२२.२० चतुर्विभागः संसृष्टौ चतुर्धा संस्थितः स्थितौ प्रलयं च करोत्य् अन्ते चतुर्भेदो जनार्दनः विप्_१,२२.२१ एकेनांशेन ब्रह्मासौ भवत्य् अव्यक्तमूर्तिमान् मरीचिमिश्राः पतयः प्रजानाम् अन्यभागतः विप्_१,२२.२२ कालस् तृतीयस् तस्यांशः सर्वभूतानि चापरः इत्थं चतुर्धा संसृष्टौ वर्तते ऽसौ रजोगुणः विप्_१,२२.२३ एकांशेनास्थितो विष्णुः करोति परिपालनम् मन्वादिरूपी चान्येन कालरूपो ऽपरेण च विप्_१,२२.२४ सर्वभूतेषु चान्येन संस्थितः कुरुते स्थितिम् सत्त्वं गुणं समाश्रित्य जगतः पुरुषोत्तमः विप्_१,२२.२५ आश्रित्य तमसो वृत्तिम् अन्तकाले तथा प्रभुः रुद्रस्वरूपी भगवान् एकांशेन भवत्य् अजः विप्_१,२२.२६ अग्न्यन्तकादिरूपेण भागेनान्येन वर्तते कालस्वरूपो भागो ऽन्यः सर्वभूतानि चापरः विप्_१,२२.२७ विनाशं कुर्वतस् तस्य चतुर्धैवं महात्मनः विभागकल्पना ब्रह्मन् कथ्यते सार्वकालिकी विप्_१,२२.२८ ब्रह्मा दक्षादयः कालस् तथैवाखिलजन्तवः विभूतयो हरेर् एता जगतः सृष्टिहेतवः विप्_१,२२.२९ विष्णुर् मन्वादयः कालः सर्वभूतानि च द्विज स्थितेर् निमित्तभूतस्य विष्णोर् एता विभूतयः विप्_१,२२.३० रुद्रः कालो ऽन्तकाद्याश् च समस्ताश् चैव जन्तवः चतुर्धा प्रलयायैता जनार्दनविभूतयः विप्_१,२२.३१ जगदादौ तथा मध्ये सृष्टिर् आप्रलयाद् द्विज धात्रा मरीचिमिश्रैश् च क्रियते जन्तुभिस् तथा विप्_१,२२.३२ ब्रह्मा सृजत्य् आदिकाले मरीचिप्रमुखास् ततः उत्पादयन्त्य् अपत्यानि जन्तवश् च प्रतिक्षणम् विप्_१,२२.३३ कालेन न विना ब्रह्मा सृष्टिनिष्पादको द्विज न प्रजापतयः सर्वे न चैवाखिलजन्तवः विप्_१,२२.३४ एवम् एव विभागो ऽयं स्थिताव् अप्य् उपदिश्यते चतुर्धा देवदेवस्य मैत्रेय प्रलये तथा विप्_१,२२.३५ यत् किंचित् सृज्यते येन सत्त्वजातेन वै द्विज तस्य सृज्यस्य संभूतौ तत् सर्वं वै हरेस् तनुः विप्_१,२२.३६ हन्ति यावत् क्वचित् किंचित् भूतं स्थावरजङ्गमम् जनार्दनस्य तद् रौद्रं मैत्रेयान्तकरं वपुः विप्_१,२२.३७ एवम् एव जगत्स्रष्टा जगत्पाता तथा जगत् जगद्भक्षयिता देवः समस्तस्य जनार्दनः विप्_१,२२.३८ सर्गस्थित्यन्तकालेषु त्रिधैवं संप्रवर्तते गुणप्रवृत्त्या परमं पदं तस्यागुणं महत् विप्_१,२२.३९ तच् च ज्ञानमयं व्यापि स्वसंवेद्यम् अनौपमम् चतुष्प्रकारं तद् अपि स्वरूपं परमात्मनः विप्_१,२२.४० चतुष्प्रकारतां तस्य ब्रह्मभूतस्य वै मुने त्वाम् आचक्ष्व यथान्यायं यद् उक्तं परमं पदम् विप्_१,२२.४१ मैत्रेय कारणं प्रोक्तं साधनं सर्ववस्तुषु साध्यं च वस्त्व् अभिमतं यत् साधयितुम् आत्मनः विप्_१,२२.४२ योगिनो मुक्तिकामस्य प्राणायामादि साधनम् साध्यं च परमं ब्रह्म पुनर् नावर्तते यतः विप्_१,२२.४३ साधनालम्बनं ज्ञानं मुक्तये योगिनां हि यत् स भेदः प्रथमस् तस्य ज्ञानभूतस्य वै मुने विप्_१,२२.४४ युञ्जतः क्लेशमुक्त्यर्थं साध्यं यद् ब्रह्मयोगिनः तदालम्बनविज्ञानं द्वितीयो ऽंशो महामुने विप्_१,२२.४५ उभयोस् त्व् अविभागेन साध्यसाधनयोर् हि यत् विज्ञानम् अद्वैतमयं तद्भागो ऽन्यो मयोदितः विप्_१,२२.४६ ज्ञानत्रयस्य चैतस्य विशेषो यो महामुने तन् निराकरणद्वारदर्शितात्मस्वरूपवत् विप्_१,२२.४७ निर्व्यापारम् अनाख्येयं व्याप्तिमात्रम् अनौपमम् आत्मसंबोधविषयं सत्तामात्रम् अलक्षणम् विप्_१,२२.४८ प्रशान्तम् अभयं शुद्धं दुर्विभाव्यम् असंश्रयम् विष्णोर् ज्ञानमयस्योक्तं तज् ज्ञानं परमं पदम् विप्_१,२२.४९ तत्राज्ञाननिरोधेन योगिनो यान्ति ये लयम् संसारकर्षणोप्तौ ते यान्ति निर्बीजतां द्विज विप्_१,२२.५० एवंप्रकारम् अमलं नित्यं व्यापकम् अक्षयम् समस्तहेयरहितं विष्ण्वाख्यं परमं पदम् विप्_१,२२.५१ तद् ब्रह्म परमं योगी यतो नावर्तते पुनः अपुण्यपुण्योपरमे क्षीणक्लेशो ऽतिनिर्मलः विप्_१,२२.५२ द्वे रूपे ब्रह्मणस् तस्य मूर्तं चामूर्तम् एव च क्षराक्षरस्वरूपे ते सर्वभूतेषु च स्थिते विप्_१,२२.५३ अक्षरं तत् परं ब्रह्म क्षरं सर्वम् इदं जगत् एकदेशस्थितस्येन्दोर् ज्योत्स्ना विस्तारिणी यथा परस्य ब्रह्मणः शक्तिस् तथैतद् अखिलं जगत् विप्_१,२२.५४ तत्राप्य् आसन्नदूरत्वाद् बहुत्वस्वल्पतामयः ज्योत्स्नाभेदो ऽस्ति तच्छक्तेस् तद्वन् मैत्रेय विद्यते विप्_१,२२.५५ ब्रह्मविष्णुशिवा ब्रह्मन् प्रधाना ब्रह्मशक्तयः ततश् च देवा मैत्रेय न्यूना दक्षादयस् ततः विप्_१,२२.५६ ततो मनुष्याः पशवो मृगपक्षिसरीसृपाः न्यूना न्यूनतराश् चैव वृक्षगुल्मादयस् ततः विप्_१,२२.५७ तद् एतद् अक्षयं नित्यं जगन् मुनिवराखिलम् आविर्भावतिरोभावजन्मनाशविकल्पवत् विप्_१,२२.५८ सर्वशक्तिमयो विष्णुः स्वरूपं ब्रह्मणो ऽपरम् मूर्तं यद् योगिभिः पूर्वं योगारम्भेषु चिन्त्यते विप्_१,२२.५९ सालम्बनो महायोगः सबीजो यत्र संस्थितः मनस्य् अव्याहते सम्यग् युञ्जतां जायते मुने विप्_१,२२.६० स परः सर्वशक्तीनां ब्रह्मणः समनन्तरः मूर्तं ब्रह्म महाभाग सर्वब्रह्ममयो हरिः विप्_१,२२.६१ तत्र सर्वम् इदं प्रोतम् ओतं चैवाखिलं जगत् ततो जगज् जगत् तस्मिन् स जगच् चाखिलं मुने विप्_१,२२.६२ क्षराक्षरमयो विष्णुर् बिभर्त्य् अखिलम् ईश्वरः पुरुषाव्याकृतमयं भूषणास्त्रस्वरूपवत् विप्_१,२२.६३ भूषणास्त्रस्वरूपस्थं यद् एतद् अखिलं जगत् बिभर्ति भगवान् विष्णुस् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि विप्_१,२२.६४ नमस् कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे प्रभविष्णवे कथयामि यथाख्यातं वसिष्ठेन ममाभवत् विप्_१,२२.६५ आत्मानम् अस्य जगतो निर्लेपम् अगुणामलम् बिभर्ति कौस्तुभमणिस्वरूपं भगवान् हरिः विप्_१,२२.६६ अस्य जगत आत्मानं पुरुषं शुद्धं क्षत्रज्ञम्"
2,2,29,2,"śrīvatsasaṃsthānadharam anante ca samāśritam pradhānaṃ buddhir apy āste gadārūpeṇa mādhave ViP_1,22.67 bhūtādim indriyādiṃ ca dvidhāhaṃkāram īśvaraḥ bibharti śaṅkharūpeṇa śārṅgarūpeṇa ca sthitam ViP_1,22.68 calatsvarūpam atyantaṃ javenāntaritānilam cakrasvarūpaṃ ca mano dhatte viṣṇukare sthitam ViP_1,22.69 pañcarūpā tu yā mālā vaijayantī gadābhṛtaḥ sā bhūtahetusaṃghātā bhūtamālā ca vai dvija ViP_1,22.70 yānīndriyāṇy aśeṣāṇi buddhikarmātmakāni vai śararūpāṇy aśeṣāṇi tāni dhatte janārdanaḥ ViP_1,22.71 bibharti yac cāsiratnam acyuto 'tyantanirmalam vidyāmayaṃ tu taj jñānam avidyācarmasaṃsthitam ViP_1,22.72 itthaṃ pumān pradhānaṃ ca buddhyahaṃkāram eva ca bhūtāni ca hṛṣīkeśe manaḥ sarvendriyāṇi ca vidyāvidye ca maitreya sarvam etat samāśritam ViP_1,22.73 astrabhūṣaṇasaṃsthānasvarūpaṃ rūpavarjitaḥ bibharti māyārūpo 'sau śreyase prāṇināṃ hariḥ ViP_1,22.74 savikāraṃ pradhānaṃ ca pumāṃsaṃ cākhilaṃ jagat bibharti puṇḍarīkākṣas tad evaṃ parameśvaraḥ ViP_1,22.75 yā vidyā yā tathāvidyā yat sad yac cāsad avyaye tat sarvaṃ sarvabhūteśe maitreya madhusūdane ViP_1,22.76 kalākāṣṭhānimeṣādidinartvayanahāyanaiḥ kālasvarūpo bhagavān apāro harir avyayaḥ ViP_1,22.77 bhūrloko 'tha bhuvarlokaḥ svarloko munisattama mahar janas tapaḥ satyaṃ saptalokān imān vibhuḥ ViP_1,22.78 lokātmamūrtiḥ sarveṣāṃ pūrveṣām api pūrvajaḥ ādhāraḥ sarvavidyānāṃ svayam eva hariḥ sthitaḥ ViP_1,22.79 devamānuṣapaśvādisvarūpair bahubhir vibhuḥ sthitaḥ sarveśvaro 'nanto bhūtamūrtir amūrtimān ViP_1,22.80 ṛco yajūṃṣi sāmāni tathaivātharvaṇāni ca itihāsopavedāś ca vedānteṣu tathoktayaḥ ViP_1,22.81 vedāṅgāni samastāni manvādigaditāni ca śāstrāṇy aśeṣāṇy ākhyānāny anuvākāś ca ye kvacit ViP_1,22.82 kāvyālāpāś ca ye kecid gītakāny akhilāni ca śabdamūrtidharasyaitad vapur viṣṇor mahātmanaḥ ViP_1,22.83 yāni mūrtāny amūrtāni yāny atrānyatra vā kvacit santi vai vastujātāni tāni sarvāṇi tadvapuḥ ViP_1,22.84 ahaṃ hariḥ sarvam idaṃ janārdano nānyat tataḥ kāraṇakāryajātam īdṛṅ mano yasya na tasya bhūyo bhavodbhavā dvandvagadā bhavanti ViP_1,22.85 ity eṣa te 'ṃśaḥ prathamaḥ purāṇasyāsya vai dvija yathāvat kathito yasmiñ śrute pāpair vimucyate ViP_1,22.86 kārttikyāṃ puṣkarasnāne dvādaśābde tu yat phalam tad asya śravaṇe sarvaṃ maitreyāpnoti mānavaḥ ViP_1,22.87 devarṣipitṛgandharvayakṣādīnāṃ ca saṃbhavam bhavanti śṛṇvataḥ puṃso devādyā varadā mune ViP_1,22.88 [[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe dvāvimśo 'dhyāyaḥ ]] [[samāptaḥ prathamo 'ṃśaḥ ]] bhagavan sarvam ākhyātaṃ mamaitad akhilaṃ tvayā jagataḥ sargasaṃbandhi yat pṛṣṭo 'si guro mayā ViP_2,1.1 yo 'yam aṃśo jagatsṛṣṭisaṃbandho gaditas tvayā tatrāhaṃ śrotum icchāmi bhūyo 'pi munisattama ViP_2,1.2 priyavratottānapādau sutau svāyambhuvasya yau tayor uttānapādasya dhruvaḥ putras tvayoditaḥ ViP_2,1.3 priyavratasya naivoktā bhavatā dvija saṃtatiḥ tām ahaṃ śrotum icchāmi prasanno vaktum arhasi ViP_2,1.4 kardamasyātmajāṃ kanyām upayeme priyavrataḥ samrāṭ kukṣiś ca tatkanye daśaputrās tathāpare ViP_2,1.5 mahāprajñā mahāvīryā vinītā dayitāḥ pituḥ priyavratasutāḥ khyātās teṣāṃ nāmāni me śṛṇu ViP_2,1.6 āgnīdhraś cāgnibāhuś ca vapuṣmān dyutimāṃs tathā medhā medhātithir bhavyaḥ savanaḥ putra eva ca ViP_2,1.7 jyotiṣmān daśamas teṣāṃ satyanāmā suto 'bhavat priyavratasya putrāṇāṃ prakhyātā balavīryataḥ ViP_2,1.8 medhāgnibāhuputrās tu trayo yogaparāyaṇāḥ jātismarā mahābhāgā na rājyāya mano dadhuḥ ViP_2,1.9 nirmamāḥ sarvakālaṃ tu samastārtheṣu vai mune cakruḥ kriyā yathānyāyam aphalākāṅkṣiṇo hi te ViP_2,1.10 priyavrato dadau teṣāṃ saptānāṃ munisattama vibhajya sapta dvīpāni maitreya sumahātmanām ViP_2,1.11 jambūdvīpaṃ mahābhāga so 'gnīdhrāya dadau pitā medhātithes tathā prādāt plakṣadvīpam athāparam ViP_2,1.12 śālmale ca vapuṣmantaṃ narendram abhiṣiktavān jyotiṣmantaṃ kuśadvīpe rājānaṃ kṛtavān prabhuḥ ViP_2,1.13 dyutimantaṃ ca rājānaṃ krauñcadvīpe samādiśat śākadvīpeśvaraṃ cāpi bhavyaṃ cakre priyavrataḥ ViP_2,1.14 puṣkarādhipatiṃ cakre savanaṃ cāpi sa prabhuḥ jambūdvīpeśvaro yas tu āgnīdhro munisattama tasya putrā babhūvus te prajāpatisamā nava ViP_2,1.15 nābhiḥ kiṃpuruṣaś caiva harivarṣa ilāvṛtaḥ ramyo hiraṇvān ṣaṣṭhas tu kurur bhadrāśva eva ca ketumālas tathaivānyaḥ sādhuceṣṭo nṛpo 'bhavat ViP_2,1.16 jambūdvīpavibhāgāṃs tu teṣāṃ vipra niśāmaya pitrā dattaṃ himāhvaṃ tu varṣaṃ nābhes tu dakṣiṇam ViP_2,1.17 hemakūṭaṃ tathā varṣaṃ dadau kiṃpuruṣāya saḥ tṛtīyaṃ naiṣadhaṃ varṣaṃ harivarṣāya dattavān ViP_2,1.18 ilāvṛtāya pradadau merur yatra tu madhyame nīlācalāśritaṃ varṣaṃ ramyāya pradadau pitā ViP_2,1.19 śvetaṃ yad uttaraṃ tasmāt pitrā dattaṃ hiraṇvate ViP_2,1.20 yad uttaraṃ śṛṅgavato varṣaṃ tat kurave dadau meroḥ pūrveṇa yad varṣaṃ bhadrāśvāya pradattavān ViP_2,1.21 gandhamādanavarṣaṃ tu ketumālāya dattavān ity etāni dadau tebhyaḥ putrebhyaḥ sa nareśvaraḥ ViP_2,1.22 varṣeṣv eteṣu tān putrān abhiṣicya sa bhūpatiḥ sālagrāmaṃ mahāpuṇyaṃ maitreya tapase yayau ViP_2,1.23 yāni kiṃpuruṣādīni varṣāṇy aṣṭau mahāmune teṣāṃ svābhāvikī siddhiḥ sukhaprāyā hy ayatnataḥ ViP_2,1.24 viparyayo na teṣv asti jarāmṛtyubhayaṃ na ca dharmādharmau na teṣv āstāṃ nottamādhamamadhyamāḥ ViP_2,1.25 na teṣv asti yugāvasthā kṣetreṣv aṣṭasu sarvadā himāhvayaṃ tu vai varṣaṃ nābher āsīn mahātmanaḥ tasyarṣabho 'bhavat putro merudevyāṃ mahādyutiḥ ViP_2,1.26 ṛṣabhād bharato jajñe jyeṣṭhaḥ putraśatasya saḥ kṛtvā rājyaṃ svadharmeṇa tatheṣṭvā vividhān makhān ViP_2,1.27 abhiṣicya sutaṃ vīraṃ bharataṃ pṛthivīpatiḥ tapase sa mahābhāgaḥ pulahasyāśramaṃ yayau ViP_2,1.28 vānaprasthavidhānena tatrāpi kṛtaniścayaḥ tapas tepe yathānyāyam iyāja sa mahīpatiḥ ViP_2,1.29 tapasā karṣito 'tyarthaṃ kṛśo dhamanisaṃtataḥ nagno vīṭāṃ mukhe dattvā vīrādhvānaṃ tato gataḥ ViP_2,1.30 tataś ca bhārataṃ varṣam etal lokeṣu gīyate bharatāya yataḥ pitrā dattaṃ prātiṣṭhatā vanam ViP_2,1.31 sumatir bharatasyābhūt putraḥ paramadhārmikaḥ kṛtvā samyag dadau tasmai rājyam iṣṭamakhaḥ pitā ViP_2,1.32 putrasaṃkrāmitaśrīs tu bharataḥ sa mahīpatiḥ yogābhyāsarataḥ prāṇān sālagrāme 'tyajan mune ViP_2,1.33 ajāyata ca vipro 'sau yogināṃ pravare kule maitreya tasya caritaṃ kathayiṣyāmi te punaḥ ViP_2,1.34 sumates tejasas tasmād indradyumno vyajāyata parameṣṭhī tatas tasmāt pratihāras tadanvayaḥ ViP_2,1.35 pratiharteti vikhyāta utpannas tasya cātmajaḥ bhuvas tasmād athodgīthaḥ prastāvas tatsuto vibhuḥ ViP_2,1.36 pṛthus tatas tato nakto naktasyāpi gayaḥ sutaḥ naro gayasya tanayas tatputro 'bhūd virāṭ tataḥ ViP_2,1.37 tasya putro mahāvīryo dhīmāṃs tasmād ajāyata mahānto 'pi tataś cābhūn manasyus tasya cātmajaḥ ViP_2,1.38 tvaṣṭā tvaṣṭuś ca virajo rajas tasyāpy abhūt sutaḥ śatajid rajasas tasya jajñe putraśataṃ mune ViP_2,1.39 viṣvagjyotiḥpradhānās te yair imā vardhitāḥ prajāḥ tair idaṃ bhārataṃ varṣaṃ navabhedam alaṃkṛtam ViP_2,1.40 teṣāṃ vaṃśaprasūtais tu bhukteyaṃ bhāratī purā kṛtatretādisargeṇa yugākhyā hy ekasaptatiḥ ViP_2,1.41 eṣa svāyaṃbhuvaḥ sargo yenedaṃ pūritaṃ jagat vārāhe tu mune kalpe pūrvamanvantarādhipaḥ ViP_2,1.42 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe prathamo 'dhyāyaḥ ]] kathito bhavatā brahman sargaḥ svāyambhuvasya me śrotum icchāmy ahaṃ tvattaḥ sakalaṃ maṇḍalaṃ bhuvaḥ ViP_2,2.1 yāvantaḥ sāgarā dvīpās tathā varṣāṇi parvatāḥ vanāni saritaḥ puryo devādīnāṃ tathā mune ViP_2,2.2 yatpramāṇam idaṃ sarvaṃ yadādhāraṃ yadātmakam saṃsthānam asya ca mune yathāvad vaktum arhasi ViP_2,2.3 maitreya śrūyatām etat saṃkṣepād gadato mama nāsya varṣaśatenāpi vaktuṃ śaknomi vistaram ViP_2,2.4 jambūplakṣāhvayau dvīpau śālmalaś cāparo dvija kuśaḥ krauñcas tathā śākaḥ puṣkaraś caiva saptamaḥ ViP_2,2.5 ete dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ lavaṇekṣusurāsarpirdadhidugdhajalaiḥ samam ViP_2,2.6 jambūdvīpaḥ samastānām eteṣāṃ madhyasaṃsthitaḥ tasyāpi merur maitreya madhye kanakaparvataḥ ViP_2,2.7 caturaśītisāhasro yojanair asya cocchrayaḥ ViP_2,2.8 praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastād dvātriṃśan mūrdhni vistṛtaḥ mūle ṣoḍaśasāhasro vistāras tasya sarvataḥ ViP_2,2.9 bhūpadmasyāsya śailo 'sau karṇikākārasaṃsthitaḥ ViP_2,2.10 himavān hemakūṭaś ca niṣadhaś cāsya dakṣiṇe nīlaḥ śvetaś ca śṛṅgī ca uttare varṣaparvatāḥ ViP_2,2.11 lakṣapramāṇau dvau madhyau daśahīnās tathāpare sahasradvitayocchrāyās tāvadvistāriṇaś ca te ViP_2,2.12 bhārataṃ prathamaṃ varṣaṃ tataḥ kiṃpuruṣaṃ smṛtam harivarṣaṃ tathaivānyan meror dakṣiṇato dvija ViP_2,2.13 ramyakaṃ cottaraṃ varṣaṃ tasyaivānu hiraṇmayam uttarāḥ kuravaś caiva yathā vai bhārataṃ tathā ViP_2,2.14 navasāhasram ekaikam eteṣāṃ dvijasattama ilāvṛtaṃ ca tanmadhye sauvarṇo merur ucchritaḥ ViP_2,2.15 meroś caturdiśaṃ tatra navasāhasravistṛtam ilāvṛtaṃ mahābhāga catvāraś cātra parvatāḥ ViP_2,2.16 viṣkambhā racitā meror yojanāyutam ucchritāḥ ViP_2,2.17ab sarvaiḥ sarobhiś ca samaṃ dikṣv ete kesarācalāḥ ViP_2,2.17ab*1 pūrveṇa mandaro nāma dakṣiṇe gandhamādanaḥ ViP_2,2.17cd vipulaḥ paścime pārśve supārśvaś cottare smṛtaḥ ViP_2,2.17ef kadambas teṣu jambūś ca pippalo vaṭa eva ca ekādaśaśatāyāmāḥ pādapā giriketavaḥ ViP_2,2.18 jambūdvīpasya sā jambūr nāmahetur mahāmune mahāgajapramāṇāni jambvās tasyāḥ phalāni vai patanti bhūbhṛtaḥ pṛṣṭhe śīryamāṇāni sarvataḥ ViP_2,2.19 rasena teṣāṃ prakhyātā tatra jambūnadīti vai sarit pravartate sā ca pīyate tannivāsibhiḥ ViP_2,2.20 na svedo na ca daurgandhyaṃ na jarā nendriyakṣayaḥ tatpānāt svacchamanasāṃ janānāṃ tatra jāyate ViP_2,2.21 tīramṛt tadrasaṃ prāpya sukhavāyuviśoṣitā jāmbūnadākhyaṃ bhavati suvarṇaṃ siddhabhūṣaṇam ViP_2,2.22 bhadrāśvaṃ pūrvato meroḥ ketumālaṃ ca paścime varṣe dve tu muniśreṣṭha tayor madhyam ilāvṛtam ViP_2,2.23 vanaṃ caitrarathaṃ pūrve dakṣiṇe gandhamādanam vaibhrājaṃ paścime tadvad uttare nandanaṃ smṛtam ViP_2,2.24 aruṇodaṃ mahābhadram asitodaṃ samānasam sarāṃsy etāni catvāri devabhogyāni sarvadā ViP_2,2.25 śītaambhaś ca kumundaś ca kurarī mālyavāṃs tathā vaikaṅkapramukhā meroḥ pūrvataḥ kesarācalāḥ ViP_2,2.26 trikūṭaḥ śiśiraś caiva pataṃgo rucakas tathā niṣadhādyā dakṣiṇatas tasya kesaraparvatāḥ ViP_2,2.27 śikhivāsāḥ savaiḍūryaḥ kapilo gandhamādanaḥ jārudhipramukhās tadvat paścime kesarācalāḥ ViP_2,2.28 meror anantarāṅgeṣu jaṭharādiṣv avasthitāḥ śaṅkhakūṭo 'tha ṛṣabho haṃso nāgas tathāparaḥ kālañjanādyāś ca tadā uttare kesarācalāḥ ViP_2,2.29 kesarās tu tathocchrāyas te 'śītipṛthulāyatāḥ","श्रीवत्ससंस्थानधरम् अनन्ते च समाश्रितम् प्रधानं बुद्धिर् अप्य् आस्ते गदारूपेण माधवे विप्_१,२२.६७ भूतादिम् इन्द्रियादिं च द्विधाहंकारम् ईश्वरः बिभर्ति शङ्खरूपेण शार्ङ्गरूपेण च स्थितम् विप्_१,२२.६८ चलत्स्वरूपम् अत्यन्तं जवेनान्तरितानिलम् चक्रस्वरूपं च मनो धत्ते विष्णुकरे स्थितम् विप्_१,२२.६९ पञ्चरूपा तु या माला वैजयन्ती गदाभृतः सा भूतहेतुसंघाता भूतमाला च वै द्विज विप्_१,२२.७० यानीन्द्रियाण्य् अशेषाणि बुद्धिकर्मात्मकानि वै शररूपाण्य् अशेषाणि तानि धत्ते जनार्दनः विप्_१,२२.७१ बिभर्ति यच् चासिरत्नम् अच्युतो ऽत्यन्तनिर्मलम् विद्यामयं तु तज् ज्ञानम् अविद्याचर्मसंस्थितम् विप्_१,२२.७२ इत्थं पुमान् प्रधानं च बुद्ध्यहंकारम् एव च भूतानि च हृषीकेशे मनः सर्वेन्द्रियाणि च विद्याविद्ये च मैत्रेय सर्वम् एतत् समाश्रितम् विप्_१,२२.७३ अस्त्रभूषणसंस्थानस्वरूपं रूपवर्जितः बिभर्ति मायारूपो ऽसौ श्रेयसे प्राणिनां हरिः विप्_१,२२.७४ सविकारं प्रधानं च पुमांसं चाखिलं जगत् बिभर्ति पुण्डरीकाक्षस् तद् एवं परमेश्वरः विप्_१,२२.७५ या विद्या या तथाविद्या यत् सद् यच् चासद् अव्यये तत् सर्वं सर्वभूतेशे मैत्रेय मधुसूदने विप्_१,२२.७६ कलाकाष्ठानिमेषादिदिनर्त्वयनहायनैः कालस्वरूपो भगवान् अपारो हरिर् अव्ययः विप्_१,२२.७७ भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको मुनिसत्तम महर् जनस् तपः सत्यं सप्तलोकान् इमान् विभुः विप्_१,२२.७८ लोकात्ममूर्तिः सर्वेषां पूर्वेषाम् अपि पूर्वजः आधारः सर्वविद्यानां स्वयम् एव हरिः स्थितः विप्_१,२२.७९ देवमानुषपश्वादिस्वरूपैर् बहुभिर् विभुः स्थितः सर्वेश्वरो ऽनन्तो भूतमूर्तिर् अमूर्तिमान् विप्_१,२२.८० ऋचो यजूंषि सामानि तथैवाथर्वणानि च इतिहासोपवेदाश् च वेदान्तेषु तथोक्तयः विप्_१,२२.८१ वेदाङ्गानि समस्तानि मन्वादिगदितानि च शास्त्राण्य् अशेषाण्य् आख्यानान्य् अनुवाकाश् च ये क्वचित् विप्_१,२२.८२ काव्यालापाश् च ये केचिद् गीतकान्य् अखिलानि च शब्दमूर्तिधरस्यैतद् वपुर् विष्णोर् महात्मनः विप्_१,२२.८३ यानि मूर्तान्य् अमूर्तानि यान्य् अत्रान्यत्र वा क्वचित् सन्ति वै वस्तुजातानि तानि सर्वाणि तद्वपुः विप्_१,२२.८४ अहं हरिः सर्वम् इदं जनार्दनो नान्यत् ततः कारणकार्यजातम् ईदृङ् मनो यस्य न तस्य भूयो भवोद्भवा द्वन्द्वगदा भवन्ति विप्_१,२२.८५ इत्य् एष ते ऽंशः प्रथमः पुराणस्यास्य वै द्विज यथावत् कथितो यस्मिञ् श्रुते पापैर् विमुच्यते विप्_१,२२.८६ कार्त्तिक्यां पुष्करस्नाने द्वादशाब्दे तु यत् फलम् तद् अस्य श्रवणे सर्वं मैत्रेयाप्नोति मानवः विप्_१,२२.८७ देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षादीनां च संभवम् भवन्ति शृण्वतः पुंसो देवाद्या वरदा मुने विप्_१,२२.८८ [[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे द्वाविम्शो ऽध्यायः ]] [[समाप्तः प्रथमो ऽंशः ]] भगवन् सर्वम् आख्यातं ममैतद् अखिलं त्वया जगतः सर्गसंबन्धि यत् पृष्टो ऽसि गुरो मया विप्_२,१.१ यो ऽयम् अंशो जगत्सृष्टिसंबन्धो गदितस् त्वया तत्राहं श्रोतुम् इच्छामि भूयो ऽपि मुनिसत्तम विप्_२,१.२ प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ स्वायम्भुवस्य यौ तयोर् उत्तानपादस्य ध्रुवः पुत्रस् त्वयोदितः विप्_२,१.३ प्रियव्रतस्य नैवोक्ता भवता द्विज संततिः ताम् अहं श्रोतुम् इच्छामि प्रसन्नो वक्तुम् अर्हसि विप्_२,१.४ कर्दमस्यात्मजां कन्याम् उपयेमे प्रियव्रतः सम्राट् कुक्षिश् च तत्कन्ये दशपुत्रास् तथापरे विप्_२,१.५ महाप्रज्ञा महावीर्या विनीता दयिताः पितुः प्रियव्रतसुताः ख्यातास् तेषां नामानि मे शृणु विप्_२,१.६ आग्नीध्रश् चाग्निबाहुश् च वपुष्मान् द्युतिमांस् तथा मेधा मेधातिथिर् भव्यः सवनः पुत्र एव च विप्_२,१.७ ज्योतिष्मान् दशमस् तेषां सत्यनामा सुतो ऽभवत् प्रियव्रतस्य पुत्राणां प्रख्याता बलवीर्यतः विप्_२,१.८ मेधाग्निबाहुपुत्रास् तु त्रयो योगपरायणाः जातिस्मरा महाभागा न राज्याय मनो दधुः विप्_२,१.९ निर्ममाः सर्वकालं तु समस्तार्थेषु वै मुने चक्रुः क्रिया यथान्यायम् अफलाकाङ्क्षिणो हि ते विप्_२,१.१० प्रियव्रतो ददौ तेषां सप्तानां मुनिसत्तम विभज्य सप्त द्वीपानि मैत्रेय सुमहात्मनाम् विप्_२,१.११ जम्बूद्वीपं महाभाग सो ऽग्नीध्राय ददौ पिता मेधातिथेस् तथा प्रादात् प्लक्षद्वीपम् अथापरम् विप्_२,१.१२ शाल्मले च वपुष्मन्तं नरेन्द्रम् अभिषिक्तवान् ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान् प्रभुः विप्_२,१.१३ द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत् शाकद्वीपेश्वरं चापि भव्यं चक्रे प्रियव्रतः विप्_२,१.१४ पुष्कराधिपतिं चक्रे सवनं चापि स प्रभुः जम्बूद्वीपेश्वरो यस् तु आग्नीध्रो मुनिसत्तम तस्य पुत्रा बभूवुस् ते प्रजापतिसमा नव विप्_२,१.१५ नाभिः किंपुरुषश् चैव हरिवर्ष इलावृतः रम्यो हिरण्वान् षष्ठस् तु कुरुर् भद्राश्व एव च केतुमालस् तथैवान्यः साधुचेष्टो नृपो ऽभवत् विप्_२,१.१६ जम्बूद्वीपविभागांस् तु तेषां विप्र निशामय पित्रा दत्तं हिमाह्वं तु वर्षं नाभेस् तु दक्षिणम् विप्_२,१.१७ हेमकूटं तथा वर्षं ददौ किंपुरुषाय सः तृतीयं नैषधं वर्षं हरिवर्षाय दत्तवान् विप्_२,१.१८ इलावृताय प्रददौ मेरुर् यत्र तु मध्यमे नीलाचलाश्रितं वर्षं रम्याय प्रददौ पिता विप्_२,१.१९ श्वेतं यद् उत्तरं तस्मात् पित्रा दत्तं हिरण्वते विप्_२,१.२० यद् उत्तरं शृङ्गवतो वर्षं तत् कुरवे ददौ मेरोः पूर्वेण यद् वर्षं भद्राश्वाय प्रदत्तवान् विप्_२,१.२१ गन्धमादनवर्षं तु केतुमालाय दत्तवान् इत्य् एतानि ददौ तेभ्यः पुत्रेभ्यः स नरेश्वरः विप्_२,१.२२ वर्षेष्व् एतेषु तान् पुत्रान् अभिषिच्य स भूपतिः सालग्रामं महापुण्यं मैत्रेय तपसे ययौ विप्_२,१.२३ यानि किंपुरुषादीनि वर्षाण्य् अष्टौ महामुने तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्य् अयत्नतः विप्_२,१.२४ विपर्ययो न तेष्व् अस्ति जरामृत्युभयं न च धर्माधर्मौ न तेष्व् आस्तां नोत्तमाधममध्यमाः विप्_२,१.२५ न तेष्व् अस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्व् अष्टसु सर्वदा हिमाह्वयं तु वै वर्षं नाभेर् आसीन् महात्मनः तस्यर्षभो ऽभवत् पुत्रो मेरुदेव्यां महाद्युतिः विप्_२,१.२६ ऋषभाद् भरतो जज्ञे ज्येष्ठः पुत्रशतस्य सः कृत्वा राज्यं स्वधर्मेण तथेष्ट्वा विविधान् मखान् विप्_२,१.२७ अभिषिच्य सुतं वीरं भरतं पृथिवीपतिः तपसे स महाभागः पुलहस्याश्रमं ययौ विप्_२,१.२८ वानप्रस्थविधानेन तत्रापि कृतनिश्चयः तपस् तेपे यथान्यायम् इयाज स महीपतिः विप्_२,१.२९ तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं कृशो धमनिसंततः नग्नो वीटां मुखे दत्त्वा वीराध्वानं ततो गतः विप्_२,१.३० ततश् च भारतं वर्षम् एतल् लोकेषु गीयते भरताय यतः पित्रा दत्तं प्रातिष्ठता वनम् विप्_२,१.३१ सुमतिर् भरतस्याभूत् पुत्रः परमधार्मिकः कृत्वा सम्यग् ददौ तस्मै राज्यम् इष्टमखः पिता विप्_२,१.३२ पुत्रसंक्रामितश्रीस् तु भरतः स महीपतिः योगाभ्यासरतः प्राणान् सालग्रामे ऽत्यजन् मुने विप्_२,१.३३ अजायत च विप्रो ऽसौ योगिनां प्रवरे कुले मैत्रेय तस्य चरितं कथयिष्यामि ते पुनः विप्_२,१.३४ सुमतेस् तेजसस् तस्माद् इन्द्रद्युम्नो व्यजायत परमेष्ठी ततस् तस्मात् प्रतिहारस् तदन्वयः विप्_२,१.३५ प्रतिहर्तेति विख्यात उत्पन्नस् तस्य चात्मजः भुवस् तस्माद् अथोद्गीथः प्रस्तावस् तत्सुतो विभुः विप्_२,१.३६ पृथुस् ततस् ततो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः नरो गयस्य तनयस् तत्पुत्रो ऽभूद् विराट् ततः विप्_२,१.३७ तस्य पुत्रो महावीर्यो धीमांस् तस्माद् अजायत महान्तो ऽपि ततश् चाभून् मनस्युस् तस्य चात्मजः विप्_२,१.३८ त्वष्टा त्वष्टुश् च विरजो रजस् तस्याप्य् अभूत् सुतः शतजिद् रजसस् तस्य जज्ञे पुत्रशतं मुने विप्_२,१.३९ विष्वग्ज्योतिःप्रधानास् ते यैर् इमा वर्धिताः प्रजाः तैर् इदं भारतं वर्षं नवभेदम् अलंकृतम् विप्_२,१.४० तेषां वंशप्रसूतैस् तु भुक्तेयं भारती पुरा कृतत्रेतादिसर्गेण युगाख्या ह्य् एकसप्ततिः विप्_२,१.४१ एष स्वायंभुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत् वाराहे तु मुने कल्पे पूर्वमन्वन्तराधिपः विप्_२,१.४२ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे प्रथमो ऽध्यायः ]] कथितो भवता ब्रह्मन् सर्गः स्वायम्भुवस्य मे श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं त्वत्तः सकलं मण्डलं भुवः विप्_२,२.१ यावन्तः सागरा द्वीपास् तथा वर्षाणि पर्वताः वनानि सरितः पुर्यो देवादीनां तथा मुने विप्_२,२.२ यत्प्रमाणम् इदं सर्वं यदाधारं यदात्मकम् संस्थानम् अस्य च मुने यथावद् वक्तुम् अर्हसि विप्_२,२.३ मैत्रेय श्रूयताम् एतत् संक्षेपाद् गदतो मम नास्य वर्षशतेनापि वक्तुं शक्नोमि विस्तरम् विप्_२,२.४ जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलश् चापरो द्विज कुशः क्रौञ्चस् तथा शाकः पुष्करश् चैव सप्तमः विप्_२,२.५ एते द्वीपाः समुद्रैस् तु सप्त सप्तभिर् आवृताः लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम् विप्_२,२.६ जम्बूद्वीपः समस्तानाम् एतेषां मध्यसंस्थितः तस्यापि मेरुर् मैत्रेय मध्ये कनकपर्वतः विप्_२,२.७ चतुरशीतिसाहस्रो योजनैर् अस्य चोच्छ्रयः विप्_२,२.८ प्रविष्टः षोडशाधस्ताद् द्वात्रिंशन् मूर्ध्नि विस्तृतः मूले षोडशसाहस्रो विस्तारस् तस्य सर्वतः विप्_२,२.९ भूपद्मस्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकाकारसंस्थितः विप्_२,२.१० हिमवान् हेमकूटश् च निषधश् चास्य दक्षिणे नीलः श्वेतश् च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः विप्_२,२.११ लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्यौ दशहीनास् तथापरे सहस्रद्वितयोच्छ्रायास् तावद्विस्तारिणश् च ते विप्_२,२.१२ भारतं प्रथमं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम् हरिवर्षं तथैवान्यन् मेरोर् दक्षिणतो द्विज विप्_२,२.१३ रम्यकं चोत्तरं वर्षं तस्यैवानु हिरण्मयम् उत्तराः कुरवश् चैव यथा वै भारतं तथा विप्_२,२.१४ नवसाहस्रम् एकैकम् एतेषां द्विजसत्तम इलावृतं च तन्मध्ये सौवर्णो मेरुर् उच्छ्रितः विप्_२,२.१५ मेरोश् चतुर्दिशं तत्र नवसाहस्रविस्तृतम् इलावृतं महाभाग चत्वारश् चात्र पर्वताः विप्_२,२.१६ विष्कम्भा रचिता मेरोर् योजनायुतम् उच्छ्रिताः विप्_२,२.१७अब् सर्वैः सरोभिश् च समं दिक्ष्व् एते केसराचलाः विप्_२,२.१७अब्*१ पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः विप्_२,२.१७च्द् विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश् चोत्तरे स्मृतः विप्_२,२.१७एफ़् कदम्बस् तेषु जम्बूश् च पिप्पलो वट एव च एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः विप्_२,२.१८ जम्बूद्वीपस्य सा जम्बूर् नामहेतुर् महामुने महागजप्रमाणानि जम्ब्वास् तस्याः फलानि वै पतन्ति भूभृतः पृष्ठे शीर्यमाणानि सर्वतः विप्_२,२.१९ रसेन तेषां प्रख्याता तत्र जम्बूनदीति वै सरित् प्रवर्तते सा च पीयते तन्निवासिभिः विप्_२,२.२० न स्वेदो न च दौर्गन्ध्यं न जरा नेन्द्रियक्षयः तत्पानात् स्वच्छमनसां जनानां तत्र जायते विप्_२,२.२१ तीरमृत् तद्रसं प्राप्य सुखवायुविशोषिता जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम् विप्_२,२.२२ भद्राश्वं पूर्वतो मेरोः केतुमालं च पश्चिमे वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठ तयोर् मध्यम् इलावृतम् विप्_२,२.२३ वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनम् वैभ्राजं पश्चिमे तद्वद् उत्तरे नन्दनं स्मृतम् विप्_२,२.२४ अरुणोदं महाभद्रम् असितोदं समानसम् सरांस्य् एतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्वदा विप्_२,२.२५ शीतअम्भश् च कुमुन्दश् च कुररी माल्यवांस् तथा वैकङ्कप्रमुखा मेरोः पूर्वतः केसराचलाः विप्_२,२.२६ त्रिकूटः शिशिरश् चैव पतंगो रुचकस् तथा निषधाद्या दक्षिणतस् तस्य केसरपर्वताः विप्_२,२.२७ शिखिवासाः सवैडूर्यः कपिलो गन्धमादनः जारुधिप्रमुखास् तद्वत् पश्चिमे केसराचलाः विप्_२,२.२८ मेरोर् अनन्तराङ्गेषु जठरादिष्व् अवस्थिताः शङ्खकूटो ऽथ ऋषभो हंसो नागस् तथापरः कालञ्जनाद्याश् च तदा उत्तरे केसराचलाः विप्_२,२.२९ केसरास् तु तथोच्छ्रायस् ते ऽशीतिपृथुलायताः"
2,4,1,3,"caturdaśasahasrāṇi yojanānāṃ mahāpurī meror upari maitreya brahmaṇaḥ prathitā divi ViP_2,2.30 tasyāḥ samantataś cāṣṭau diśāsu vidiśāsu ca indrādilokapālānāṃ prakhyātāḥ pravarāḥ puraḥ ViP_2,2.31 viṣṇupādaviniṣkrāntā plāvayitvendumaṇḍalam samantād brahmaṇaḥ puryāṃ gaṅgā patati vai divaḥ ViP_2,2.32 sā tatra patitā dikṣu caturdhā pratipadyate sītā cālakanandā ca cakṣur bhadrā ca vai kramāt ViP_2,2.33 pūrveṇa sītā śailāt tu śailaṃ yāty antarikṣagā tataś ca pūrvavarṣeṇa bhadrāśvenaiti sārṇavam ViP_2,2.34 tathaivālakanandāpi dakṣiṇenaitya bhāratam prayāti sāgaraṃ bhūtvā saptabhedā mahāmune ViP_2,2.35 cakṣuś ca paścimagirīn atītya sakalāṃs tataḥ paścimaṃ ketumālākhyaṃ varṣaṃ gatvaiti sāgaram ViP_2,2.36 bhadrā tathottaragirīn uttarāṃś ca tathā kurūn atītyottaram ambhodhiṃ samabhyeti mahāmune ViP_2,2.37 ānīlaniṣadhāyāmau mālyavadgandhamādanau tayor madhyagato meruḥ karṇikākārasaṃsthitaḥ ViP_2,2.38 bhāratāḥ ketumālāś ca bhadrāśvāḥ kuravas tathā patrāṇi lokapadmasya maryādāśailabāhyataḥ ViP_2,2.39 jaṭharo devakūṭaś ca maryādāparvatāv ubhau tau dakṣiṇottarāyāmāv ānīlaniṣadhāyatau ViP_2,2.40 gandhamādanakailāsau pūrvapaścāyatāv ubhau aśītiyojanāyāmāv arṇavāntarvyavasthitau ViP_2,2.41 niṣadhaḥ pāriyātraś ca maryādāparvatāv ubhau meroḥ paścimadigbhāge yathāpūrvau tathā sthitau ViP_2,2.42 triśṛṅgo jārudhiś caiva uttarau varṣaparvatau pūrvapaścāyatāv etāv arṇavāntarvyavasthitau ViP_2,2.43 ity ete munivaryoktā maryādāparvatās tava jaṭharādyāḥ sthitā meros yeṣāṃ dvau dvau caturdiśam ViP_2,2.44 meroś caturdiśaṃ ye tu proktāḥ kesaraparvatāḥ śītādyāś ca mune teṣām atīva hi manoramāḥ śailānām antaradroṇyaḥ siddhacāraṇasevitāḥ ViP_2,2.45 suramyāṇi tathā tāsu kānanāni purāṇi ca lakṣmīviṣṇvagnisūryādidevānāṃ munisattama tāsv āyatanavaryāṇi juṣṭāni varakiṃnaraiḥ ViP_2,2.46 gandharvayakṣarakṣāṃsi tathā daiteyadānavāḥ krīḍanti tāsu ramyāsu śailadroṇīṣv aharniśam ViP_2,2.47 bhaumā hy ete smṛtāḥ svargā dharmiṇām ālayā mune naiteṣu pāpakartāro yānti janmaśatair api ViP_2,2.48 bhadrāśve bhagavān viṣṇur āste hayaśirā dvija varāhaḥ ketumāle tu bhārate kūrmarūpadhṛk ViP_2,2.49 matsyarūpaś ca govindaḥ kuruṣv āste janārdanaḥ viśvarūpeṇa sarvatra sarvaḥ sarveśvaro hariḥ ViP_2,2.50 sarvasyādhārabhūto 'sau maitreyāste 'khilātmakaḥ ViP_2,2.51 yāni kiṃpuruṣādyāni varṣāṇy aṣṭau mahāmune na teṣu śoko nāyāso nodvegaḥ kṣudbhayādikam ViP_2,2.52 svasthāḥ prajā nirātaṅkāḥ sarvaduḥkhavivarjitāḥ daśa dvādaśavarṣāṇāṃ sahasrāṇi sthirāyuṣaḥ ViP_2,2.53 na teṣu varṣate devo bhaumāny ambhāṃsi teṣu vai kṛtatretādikā naiva teṣu sthāneṣu kalpanā ViP_2,2.54 sarveṣv eteṣu varṣeṣu sapta sapta kulācalāḥ nadyaś ca śataśas tebhyaḥ prasūtā yā dvijottama ViP_2,2.55 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe dvitīyo 'dhyāyaḥ ]] uttaraṃ yat samudrasya himādreś caiva dakṣiṇam varṣaṃ tad bhārataṃ nāma bhāratī yatra saṃtatiḥ ViP_2,3.1 navayojanasāhasro vistāro 'sya mahāmune karmabhūmir iyaṃ svargam apavargaṃ ca gacchatām ViP_2,3.2 mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimān ṛkṣaparvataḥ vindhyaś ca pāriyātraś ca saptātra kulaparvatāḥ ViP_2,3.3 ataḥ saṃprāpyate svargo muktim asmāt prayānti ca tiryaktvaṃ narakaṃ cāpi yānty ataḥ puruṣā mune ViP_2,3.4 itaḥ svargaś ca mokṣaś ca madhyaṃ cāntaś ca gamyate na khalv anyatra martyānāṃ karma bhūmau vidhīyate ViP_2,3.5 bhāratasyāsya varṣasya nava bhedān niśāmaya indradvīpaḥ kaseruś ca tāmraparṇo gabhastimān ViP_2,3.6 nāgadvīpas tathā saumyo gāndharvas tv atha vāruṇaḥ ayaṃ tu navamas teṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ ViP_2,3.7 yojanānāṃ sahasraṃ tu dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottarāt pūrve kirātā yasyānte paścime yavanāḥ sthitāḥ ViP_2,3.8 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāś ca bhāgaśaḥ ijyāyudhavaṇijyādyair vartayanto vyavasthitāḥ ViP_2,3.9 śatadrūcandrabhāgādyā himavatpādaniḥsṛtāḥ vedasmṛtimukhāś cānyāḥ pāriyātrodbhavā mune ViP_2,3.10 narmadāsurasādyāś ca nadyo vindhyādrinirgatāḥ tāpīpayoṣṇīnirvindhyāpramukhā ṛkṣasaṃbhavāḥ ViP_2,3.11 godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇyādikās tathā sahyapādodbhavā nadyaḥ smṛtāḥ pāpabhayāpahāḥ ViP_2,3.12 kṛtamālātāmraparṇīpramukhā malayodbhavāḥ trisāmā ṛṣikulyādyā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ ViP_2,3.13 ṛṣikulyākumārādyāḥ śuktimatpādasaṃbhavāḥ āsāṃ nadyupanadyaś ca santy anyāś ca sahasraśaḥ ViP_2,3.14 tāsv ime kurupāñcālā madhyadeśādayo janāḥ pūrvadeśādikāś caiva kāmarūpanivāsinaḥ ViP_2,3.15 puṇḍrāḥ kaliṅgā magadhā dākṣiṇādyāś ca kṛtsnaśaḥ tathāparāntāḥ saurāṣṭrāḥ śūrābhīrās tathārbudāḥ ViP_2,3.16 kārūṣā mālavāś caiva pāriyātranivāsinaḥ sauvīrāḥ saindhavā hūṇāḥ sālvāḥ śākalavāsinaḥ ViP_2,3.17 madrā rāmās tathāmbaṣṭhāḥ pārasīkādayas tathā āsāṃ pibanti salilaṃ vasanti saritāṃ sadā samīpato mahābhāgā hṛṣṭapuṣṭajanākulāḥ ViP_2,3.18 catvāri bhārate varṣe yugāny atra mahāmune kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliś cānyatra na kvacit ViP_2,3.19 tapas tapyanti yatayo juhvate cātra yajvinaḥ dānāni cātra dīyante paralokārtham ādarāt ViP_2,3.20 puruṣair yajñapuruṣo jambūdvīpe sadejyate yajñair yajñamayo viṣṇur anyadvīpeṣu cānyathā ViP_2,3.21 atrāpi bhārataṃ śreṣṭhaṃ jambūdvīpe mahāmune yato hi karmabhūr eṣā hy ato 'nyā bhogabhūmayaḥ ViP_2,3.22 atra janmasahasrāṇāṃ sahasrair api sattama kadācil labhate jantur mānuṣyaṃ puṇyasaṃcayāt ViP_2,3.23 gāyanti devāḥ kila gītakāni dhanyās tu ye bhāratabhūmibhāge svargāpavargāspadahetubhūte bhavanti bhūyaḥ puruṣāḥ suratvāt ViP_2,3.24 karmāṇy asaṃkalpitatatphalāni saṃnyasya viṣṇau paramātmarūpe avāpya tāṃ karmamahīm anante tasmiṃl layaṃ ye tv amalāḥ prayānti ViP_2,3.25 jānīma naitat kva vayaṃ vilīne svargaprade karmaṇi dehabandham prāpsyāma dhanyāḥ khalu te manuṣyā ye bhārate nendriyaviprahīnāḥ ViP_2,3.26 navavarṣaṃ tu maitreya jambūdvīpam idaṃ mayā lakṣayojanavistāraṃ saṃkṣepāt kathitaṃ tava ViP_2,3.27 jambūdvīpaṃ samāvṛtya lakṣayojanavistaraḥ maitreya valayākāraḥ sthitaḥ kṣārodadhir bahiḥ ViP_2,3.28 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe tṛtīyo 'dhyāyaḥ ]] kṣārodena yathā dvīpo jambūsaṃjño 'bhiveṣṭitaḥ saṃveṣṭya kṣāram udadhiṃ plakṣadvīpas tathā sthitaḥ ViP_2,4.1 atha plakṣādikadvīpān varṣādrisaridabdhibhiḥ","चतुर्दशसहस्राणि योजनानां महापुरी मेरोर् उपरि मैत्रेय ब्रह्मणः प्रथिता दिवि विप्_२,२.३० तस्याः समन्ततश् चाष्टौ दिशासु विदिशासु च इन्द्रादिलोकपालानां प्रख्याताः प्रवराः पुरः विप्_२,२.३१ विष्णुपादविनिष्क्रान्ता प्लावयित्वेन्दुमण्डलम् समन्ताद् ब्रह्मणः पुर्यां गङ्गा पतति वै दिवः विप्_२,२.३२ सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्धा प्रतिपद्यते सीता चालकनन्दा च चक्षुर् भद्रा च वै क्रमात् विप्_२,२.३३ पूर्वेण सीता शैलात् तु शैलं यात्य् अन्तरिक्षगा ततश् च पूर्ववर्षेण भद्राश्वेनैति सार्णवम् विप्_२,२.३४ तथैवालकनन्दापि दक्षिणेनैत्य भारतम् प्रयाति सागरं भूत्वा सप्तभेदा महामुने विप्_२,२.३५ चक्षुश् च पश्चिमगिरीन् अतीत्य सकलांस् ततः पश्चिमं केतुमालाख्यं वर्षं गत्वैति सागरम् विप्_२,२.३६ भद्रा तथोत्तरगिरीन् उत्तरांश् च तथा कुरून् अतीत्योत्तरम् अम्भोधिं समभ्येति महामुने विप्_२,२.३७ आनीलनिषधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ तयोर् मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः विप्_२,२.३८ भारताः केतुमालाश् च भद्राश्वाः कुरवस् तथा पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलबाह्यतः विप्_२,२.३९ जठरो देवकूटश् च मर्यादापर्वताव् उभौ तौ दक्षिणोत्तरायामाव् आनीलनिषधायतौ विप्_२,२.४० गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चायताव् उभौ अशीतियोजनायामाव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ विप्_२,२.४१ निषधः पारियात्रश् च मर्यादापर्वताव् उभौ मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथापूर्वौ तथा स्थितौ विप्_२,२.४२ त्रिशृङ्गो जारुधिश् चैव उत्तरौ वर्षपर्वतौ पूर्वपश्चायताव् एताव् अर्णवान्तर्व्यवस्थितौ विप्_२,२.४३ इत्य् एते मुनिवर्योक्ता मर्यादापर्वतास् तव जठराद्याः स्थिता मेरोस् येषां द्वौ द्वौ चतुर्दिशम् विप्_२,२.४४ मेरोश् चतुर्दिशं ये तु प्रोक्ताः केसरपर्वताः शीताद्याश् च मुने तेषाम् अतीव हि मनोरमाः शैलानाम् अन्तरद्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः विप्_२,२.४५ सुरम्याणि तथा तासु काननानि पुराणि च लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्यादिदेवानां मुनिसत्तम तास्व् आयतनवर्याणि जुष्टानि वरकिंनरैः विप्_२,२.४६ गन्धर्वयक्षरक्षांसि तथा दैतेयदानवाः क्रीडन्ति तासु रम्यासु शैलद्रोणीष्व् अहर्निशम् विप्_२,२.४७ भौमा ह्य् एते स्मृताः स्वर्गा धर्मिणाम् आलया मुने नैतेषु पापकर्तारो यान्ति जन्मशतैर् अपि विप्_२,२.४८ भद्राश्वे भगवान् विष्णुर् आस्ते हयशिरा द्विज वराहः केतुमाले तु भारते कूर्मरूपधृक् विप्_२,२.४९ मत्स्यरूपश् च गोविन्दः कुरुष्व् आस्ते जनार्दनः विश्वरूपेण सर्वत्र सर्वः सर्वेश्वरो हरिः विप्_२,२.५० सर्वस्याधारभूतो ऽसौ मैत्रेयास्ते ऽखिलात्मकः विप्_२,२.५१ यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्य् अष्टौ महामुने न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम् विप्_२,२.५२ स्वस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुःखविवर्जिताः दश द्वादशवर्षाणां सहस्राणि स्थिरायुषः विप्_२,२.५३ न तेषु वर्षते देवो भौमान्य् अम्भांसि तेषु वै कृतत्रेतादिका नैव तेषु स्थानेषु कल्पना विप्_२,२.५४ सर्वेष्व् एतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः नद्यश् च शतशस् तेभ्यः प्रसूता या द्विजोत्तम विप्_२,२.५५ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे द्वितीयो ऽध्यायः ]] उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश् चैव दक्षिणम् वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र संततिः विप्_२,३.१ नवयोजनसाहस्रो विस्तारो ऽस्य महामुने कर्मभूमिर् इयं स्वर्गम् अपवर्गं च गच्छताम् विप्_२,३.२ महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः विन्ध्यश् च पारियात्रश् च सप्तात्र कुलपर्वताः विप्_२,३.३ अतः संप्राप्यते स्वर्गो मुक्तिम् अस्मात् प्रयान्ति च तिर्यक्त्वं नरकं चापि यान्त्य् अतः पुरुषा मुने विप्_२,३.४ इतः स्वर्गश् च मोक्षश् च मध्यं चान्तश् च गम्यते न खल्व् अन्यत्र मर्त्यानां कर्म भूमौ विधीयते विप्_२,३.५ भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान् निशामय इन्द्रद्वीपः कसेरुश् च ताम्रपर्णो गभस्तिमान् विप्_२,३.६ नागद्वीपस् तथा सौम्यो गान्धर्वस् त्व् अथ वारुणः अयं तु नवमस् तेषां द्वीपः सागरसंवृतः विप्_२,३.७ योजनानां सहस्रं तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात् पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्थिताः विप्_२,३.८ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश् च भागशः इज्यायुधवणिज्याद्यैर् वर्तयन्तो व्यवस्थिताः विप्_२,३.९ शतद्रूचन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिःसृताः वेदस्मृतिमुखाश् चान्याः पारियात्रोद्भवा मुने विप्_२,३.१० नर्मदासुरसाद्याश् च नद्यो विन्ध्याद्रिनिर्गताः तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्याप्रमुखा ऋक्षसंभवाः विप्_२,३.११ गोदावरी भीमरथी कृष्णवेण्यादिकास् तथा सह्यपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः विप्_२,३.१२ कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः त्रिसामा ऋषिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः विप्_२,३.१३ ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः आसां नद्युपनद्यश् च सन्त्य् अन्याश् च सहस्रशः विप्_२,३.१४ तास्व् इमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः पूर्वदेशादिकाश् चैव कामरूपनिवासिनः विप्_२,३.१५ पुण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणाद्याश् च कृत्स्नशः तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूराभीरास् तथार्बुदाः विप्_२,३.१६ कारूषा मालवाश् चैव पारियात्रनिवासिनः सौवीराः सैन्धवा हूणाः साल्वाः शाकलवासिनः विप्_२,३.१७ मद्रा रामास् तथाम्बष्ठाः पारसीकादयस् तथा आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा समीपतो महाभागा हृष्टपुष्टजनाकुलाः विप्_२,३.१८ चत्वारि भारते वर्षे युगान्य् अत्र महामुने कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् चान्यत्र न क्वचित् विप्_२,३.१९ तपस् तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः दानानि चात्र दीयन्ते परलोकार्थम् आदरात् विप्_२,३.२० पुरुषैर् यज्ञपुरुषो जम्बूद्वीपे सदेज्यते यज्ञैर् यज्ञमयो विष्णुर् अन्यद्वीपेषु चान्यथा विप्_२,३.२१ अत्रापि भारतं श्रेष्ठं जम्बूद्वीपे महामुने यतो हि कर्मभूर् एषा ह्य् अतो ऽन्या भोगभूमयः विप्_२,३.२२ अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैर् अपि सत्तम कदाचिल् लभते जन्तुर् मानुष्यं पुण्यसंचयात् विप्_२,३.२३ गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास् तु ये भारतभूमिभागे स्वर्गापवर्गास्पदहेतुभूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् विप्_२,३.२४ कर्माण्य् असंकल्पिततत्फलानि संन्यस्य विष्णौ परमात्मरूपे अवाप्य तां कर्ममहीम् अनन्ते तस्मिंल् लयं ये त्व् अमलाः प्रयान्ति विप्_२,३.२५ जानीम नैतत् क्व वयं विलीने स्वर्गप्रदे कर्मणि देहबन्धम् प्राप्स्याम धन्याः खलु ते मनुष्या ये भारते नेन्द्रियविप्रहीनाः विप्_२,३.२६ नववर्षं तु मैत्रेय जम्बूद्वीपम् इदं मया लक्षयोजनविस्तारं संक्षेपात् कथितं तव विप्_२,३.२७ जम्बूद्वीपं समावृत्य लक्षयोजनविस्तरः मैत्रेय वलयाकारः स्थितः क्षारोदधिर् बहिः विप्_२,३.२८ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे तृतीयो ऽध्यायः ]] क्षारोदेन यथा द्वीपो जम्बूसंज्ञो ऽभिवेष्टितः संवेष्ट्य क्षारम् उदधिं प्लक्षद्वीपस् तथा स्थितः विप्_२,४.१ अथ प्लक्षादिकद्वीपान् वर्षाद्रिसरिदब्धिभिः"
2,4,1,3,:1 varṇarūpādibhedena varṇayaty ākaṭāhataḥ,:१ वर्णरूपादिभेदेन वर्णयत्य् आकटाहतः
2,4,62,4,":2 jambūdvīpasya vistāraḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ sa evaṃ dviguṇo brahman plakṣadvīpa udāhṛtaḥ ViP_2,4.2 sapta medhātitheḥ putrāḥ plakṣadvīpeśvarasya vai jyeṣṭhaḥ śāntabhayo nāma śiśiras tadanantaraḥ ViP_2,4.3 sukhodayas tathānandaḥ śivaḥ kṣemaka eva ca dhruvaś ca saptamas teṣāṃ plakṣadvīpeśvarā hi te ViP_2,4.4 pūrvaṃ śāntabhayaṃ varṣaṃ śiśiraṃ sukhadaṃ tathā ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ dhruvam eva ca ViP_2,4.5 maryādākārakās teṣāṃ tathānye varṣaparvatāḥ saptaiva teṣāṃ nāmāni śṛṇuṣva munisattama ViP_2,4.6 gomedaś caiva candraś ca nārado dundubhis tathā somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaś caiva saptamaḥ ViP_2,4.7 varṣācaleṣu ramyeṣu varṣeṣv eteṣu cānaghāḥ vasanti devagandharvasahitāḥ satataṃ prajāḥ ViP_2,4.8 teṣu puṇyā janapadāś cirāc ca mriyate janaḥ nādhayo vyādhayo vāpi sarvakālasukhaṃ hi tat ViP_2,4.9 teṣāṃ nadyaś ca saptaiva varṣāṇāṃ tu samudragāḥ nāmatas tāḥ pravakṣyāmi śrutāḥ pāpaṃ haranti yāḥ ViP_2,4.10 anutaptā śikhī caiva vipāśā tridivā kramuḥ amṛtā sukṛtā caiva saptaitās tatra nimnagāḥ ViP_2,4.11 ete śailās tathā nadyaḥ pradhānāḥ kathitās tava kṣudranadyas tathā śailās tatra santi sahasraśaḥ tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīr janapadās tu te ViP_2,4.12 apasarpiṇī na teṣāṃ vai na caivotsarpiṇī dvija na tv evāsti yugāvasthā teṣu sthāneṣu saptasu ViP_2,4.13 tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadaiva mahāmate plakṣadvīpādiṣu brahmañ śākadvīpāntikeṣu vai ViP_2,4.14 pañcavarṣasahasrāṇi janā jīvanty anāmayāḥ dharmaḥ pañcasv athaiteṣu varṇāśramavibhāgaśaḥ ViP_2,4.15 varṇāś ca tatra catvāras tān nibodha vadāmi te ViP_2,4.16 āryakāḥ kurarāś caiva viviṃśā bhāvinaś ca ye viprakṣatriyavaiśyās te śūdrāś ca munisattama ViP_2,4.17 jambūvṛkṣapramāṇas tu tanmadhye sumahāṃs taruḥ plakṣas tannāmasaṃjño 'yaṃ plakṣadvīpo dvijottama ViP_2,4.18 ijyate tatra bhagavāṃs tair varṇair āryakādibhiḥ somarūpī jagatsraṣṭā sarvaḥ sarveśvaro hariḥ ViP_2,4.19 plakṣadvīpapramāṇena plakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ tathaivekṣurasodena pariveṣānukāriṇā ViP_2,4.20 ity eṣa tava maitreya plakṣadvīpa udāhṛtaḥ saṃkṣepeṇa mayā bhūyaḥ śālmalaṃ me niśāmaya ViP_2,4.21 śālmalasyeśvaro vīro vapuṣmāṃs tatsutāñ chṛṇu yeṣāṃ tu nāmasaṃjñāni sapta varṣāṇi tāni vai ViP_2,4.22 śveto 'tha haritaś caiva jīmūto rohitas tathā vaidyuto mānasaś caiva suprabhaś ca mahāmune ViP_2,4.23 śālmalena samudro 'sau dvīpenekṣurasodakaḥ vistāradviguṇenātha sarvataḥ saṃvṛtaḥ sthitaḥ ViP_2,4.24 tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ varṣābhivyañjakās te tu tathā saptaiva nimnagāḥ ViP_2,4.25 kumudaś connataś caiva tṛtīyaś ca balāhakaḥ droṇo yatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho mahīdharaḥ ViP_2,4.26 kaṅkas tu pañcamaḥ ṣaṣṭho mahiṣaḥ saptamas tathā kakudmān parvatavaraḥ sarinnāmāni me śṛṇu ViP_2,4.27 yonī toyā vitṛṣṇā ca candrā śuklā vimocanī nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ smṛtās tāḥ pāpaśāntidāḥ ViP_2,4.28 śvetaṃ ca haritaṃ caiva jīmūtaṃ rohitaṃ tathā vaidyutaṃ mānasaṃ caiva suprabhaṃ cātiśobhanam saptaitāni tu varṣāṇi cāturvarṇyayutāni vai ViP_2,4.29 śālmale ye tu varṇāś ca vasanty ete mahāmune kapilāś cāruṇāḥ pītāḥ kṛṣṇāś caiva pṛthak pṛthak ViP_2,4.30 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva yajanti tam bhagavantaṃ samastasya viṣṇum ātmānam avyayam vāyubhūtaṃ makhaśreṣṭhair yajvino yajñasaṃsthitam ViP_2,4.31 devānām atra sāṃnidhyam atīva sumanorame śālmaliś ca mahāvṛkṣo nāma nirvṛtikārakaḥ ViP_2,4.32 eṣa dvīpaḥ samudreṇa surodena samāvṛtaḥ vistārāc chālmalasyaiva samena tu samantataḥ ViP_2,4.33 surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ ViP_2,4.34 jyotiṣmataḥ kuśadvīpe sapta putrān śṛṇuṣva tān ViP_2,4.35 udbhido veṇumāṃś caiva svairatho lambano dhṛtiḥ prabhākaro 'tha kapilas tannāmā varṣapaddhatiḥ ViP_2,4.36 tasyāṃ vasanti manujāḥ saha daiteyadānavaiḥ tathaiva devagandharvayakṣakiṃpuruṣādayaḥ ViP_2,4.37 varṇās tatrāpi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ daminaḥ śuṣmiṇaḥ snehā mandehāś ca mahāmune ViP_2,4.38 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ ViP_2,4.39 yathoktakarmakartṛtvāt svādhikārakṣayāya te tatra te tu kuśadvīpe brahmarūpaṃ janārdanam yajantaḥ kṣapayanty ugram adhikāraphalapradam ViP_2,4.40 vidrumo hemaśailaś ca dyutimān puṣpavāṃs tathā kuśeśayo hariś caiva saptamo mandarācalaḥ ViP_2,4.41 varṣācalās tu saptaite tatra dvīpe mahāmune nadyaś ca sapta tāsāṃ tu śṛṇu nāmāny anukramāt ViP_2,4.42 dhūtapāpā śivā caiva pavitrā saṃmatis tathā vidyud ambhā mahī cānyā sarvapāpaharās tv imāḥ ViP_2,4.43 anyāḥ sahasraśas tatra kṣudranadyas tathācalāḥ kuśadvīpe kuśastambaḥ saṃjñayā tasya tat smṛtam ViP_2,4.44 tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena samāvṛtaḥ ghṛtodaś ca samudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ ViP_2,4.45 krauñcadvīpo mahābhāga śrūyatāṃ cāparo mahān kuśadvīpasya vistārād dviguṇo yasya vistaraḥ ViP_2,4.46 krauñcadvīpe dyutimataḥ putrāḥ sapta mahātmanaḥ tannāmāni ca varṣāṇi teṣāṃ cakre mahīpatiḥ ViP_2,4.47 kuśalo manugaś coṣṇaḥ pīvaro 'thāndhakārakaḥ muniś ca dundubhiś caiva saptaite tatsutā mune ViP_2,4.48 tatrāpi devagandharvasevitāḥ sumanoramāḥ varṣācalā mahābuddhe teṣāṃ nāmāni me śṛṇu ViP_2,4.49 krauñcaś ca vāmanaś caiva tṛtīyaś cāndhakārakaḥ caturtho ratnaśailaś ca svāhinī hayasaṃnibhaḥ ViP_2,4.50 divāvṛt pañcamaś cātra tathānyaḥ puṇḍarīkavān dundubhiś ca mahāśailo dviguṇās te parasparam dvīpā dvīpeṣu ye śailā yathā dvīpāni te tathā ViP_2,4.51 varṣeṣv eteṣu ramyeṣu varṣaśailavareṣu ca nivasanti nirātaṅkāḥ saha devagaṇaiḥ prajāḥ ViP_2,4.52 puṣkarāḥ puṣkalā dhanyās tiṣyākhyāś ca mahāmune brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś cānukramoditāḥ ViP_2,4.53 te tatra nadyo maitreya yāḥ pibanti śṛṇuṣva tāḥ sapta pradhānāḥ śataśas tatrānyāḥ kṣudranimnagāḥ ViP_2,4.54 gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrir manojavā khyātiś ca puṇḍarīkā ca saptaitā varṣanimnagāḥ ViP_2,4.55 atrāpi varṇair bhagavān puṣkarādyair janārdanaḥ yāgai rudrasvarūpastha ijyate yajñasaṃnidhau ViP_2,4.56 krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu āvṛtaḥ sarvataḥ krauñcadvīpatulyena mānataḥ ViP_2,4.57 dadhimaṇḍodakaś cāpi śākadvīpena saṃvṛtaḥ krauñcadvīpasya vistārād dviguṇena mahāmune ViP_2,4.58 śākadvīpeśvarasyāpi bhavyasya sumahātmanaḥ saptaiva tanayās teṣāṃ dadau varṣāṇi sapta saḥ ViP_2,4.59 jaladaś ca kumāraś ca sukumāro maṇīcakaḥ kusumodaḥ sumodākiḥ saptamaś ca mahādrumaḥ ViP_2,4.60 tatsaṃjñāny eva tatrāpi sapta varṣāṇy anukramāt tatrāpi parvatāḥ sapta varṣavicchedakāriṇaḥ ViP_2,4.61 pūrvas tatrodayagirir jaladhāras tathāparaḥ tathā raivatakaḥ śyāmas tathaivāmbhogirir dvija āmbikeyas tathā ramyaḥ kesarī parvatottamaḥ ViP_2,4.62 nivasanti mahātmāno nirātaṅkā nirāmayāḥ",":२ जम्बूद्वीपस्य विस्तारः शतसाहस्रसंमितः स एवं द्विगुणो ब्रह्मन् प्लक्षद्वीप उदाहृतः विप्_२,४.२ सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरस्य वै ज्येष्ठः शान्तभयो नाम शिशिरस् तदनन्तरः विप्_२,४.३ सुखोदयस् तथानन्दः शिवः क्षेमक एव च ध्रुवश् च सप्तमस् तेषां प्लक्षद्वीपेश्वरा हि ते विप्_२,४.४ पूर्वं शान्तभयं वर्षं शिशिरं सुखदं तथा आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं ध्रुवम् एव च विप्_२,४.५ मर्यादाकारकास् तेषां तथान्ये वर्षपर्वताः सप्तैव तेषां नामानि शृणुष्व मुनिसत्तम विप्_२,४.६ गोमेदश् चैव चन्द्रश् च नारदो दुन्दुभिस् तथा सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजश् चैव सप्तमः विप्_२,४.७ वर्षाचलेषु रम्येषु वर्षेष्व् एतेषु चानघाः वसन्ति देवगन्धर्वसहिताः सततं प्रजाः विप्_२,४.८ तेषु पुण्या जनपदाश् चिराच् च म्रियते जनः नाधयो व्याधयो वापि सर्वकालसुखं हि तत् विप्_२,४.९ तेषां नद्यश् च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः नामतस् ताः प्रवक्ष्यामि श्रुताः पापं हरन्ति याः विप्_२,४.१० अनुतप्ता शिखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः अमृता सुकृता चैव सप्तैतास् तत्र निम्नगाः विप्_२,४.११ एते शैलास् तथा नद्यः प्रधानाः कथितास् तव क्षुद्रनद्यस् तथा शैलास् तत्र सन्ति सहस्रशः ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर् जनपदास् तु ते विप्_२,४.१२ अपसर्पिणी न तेषां वै न चैवोत्सर्पिणी द्विज न त्व् एवास्ति युगावस्था तेषु स्थानेषु सप्तसु विप्_२,४.१३ त्रेतायुगसमः कालः सर्वदैव महामते प्लक्षद्वीपादिषु ब्रह्मञ् शाकद्वीपान्तिकेषु वै विप्_२,४.१४ पञ्चवर्षसहस्राणि जना जीवन्त्य् अनामयाः धर्मः पञ्चस्व् अथैतेषु वर्णाश्रमविभागशः विप्_२,४.१५ वर्णाश् च तत्र चत्वारस् तान् निबोध वदामि ते विप्_२,४.१६ आर्यकाः कुरराश् चैव विविंशा भाविनश् च ये विप्रक्षत्रियवैश्यास् ते शूद्राश् च मुनिसत्तम विप्_२,४.१७ जम्बूवृक्षप्रमाणस् तु तन्मध्ये सुमहांस् तरुः प्लक्षस् तन्नामसंज्ञो ऽयं प्लक्षद्वीपो द्विजोत्तम विप्_२,४.१८ इज्यते तत्र भगवांस् तैर् वर्णैर् आर्यकादिभिः सोमरूपी जगत्स्रष्टा सर्वः सर्वेश्वरो हरिः विप्_२,४.१९ प्लक्षद्वीपप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृतः तथैवेक्षुरसोदेन परिवेषानुकारिणा विप्_२,४.२० इत्य् एष तव मैत्रेय प्लक्षद्वीप उदाहृतः संक्षेपेण मया भूयः शाल्मलं मे निशामय विप्_२,४.२१ शाल्मलस्येश्वरो वीरो वपुष्मांस् तत्सुताञ् छृणु येषां तु नामसंज्ञानि सप्त वर्षाणि तानि वै विप्_२,४.२२ श्वेतो ऽथ हरितश् चैव जीमूतो रोहितस् तथा वैद्युतो मानसश् चैव सुप्रभश् च महामुने विप्_२,४.२३ शाल्मलेन समुद्रो ऽसौ द्वीपेनेक्षुरसोदकः विस्तारद्विगुणेनाथ सर्वतः संवृतः स्थितः विप्_२,४.२४ तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः वर्षाभिव्यञ्जकास् ते तु तथा सप्तैव निम्नगाः विप्_२,४.२५ कुमुदश् चोन्नतश् चैव तृतीयश् च बलाहकः द्रोणो यत्र महौषध्यः स चतुर्थो महीधरः विप्_२,४.२६ कङ्कस् तु पञ्चमः षष्ठो महिषः सप्तमस् तथा ककुद्मान् पर्वतवरः सरिन्नामानि मे शृणु विप्_२,४.२७ योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी निवृत्तिः सप्तमी तासां स्मृतास् ताः पापशान्तिदाः विप्_२,४.२८ श्वेतं च हरितं चैव जीमूतं रोहितं तथा वैद्युतं मानसं चैव सुप्रभं चातिशोभनम् सप्तैतानि तु वर्षाणि चातुर्वर्ण्ययुतानि वै विप्_२,४.२९ शाल्मले ये तु वर्णाश् च वसन्त्य् एते महामुने कपिलाश् चारुणाः पीताः कृष्णाश् चैव पृथक् पृथक् विप्_२,४.३० ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चैव यजन्ति तम् भगवन्तं समस्तस्य विष्णुम् आत्मानम् अव्ययम् वायुभूतं मखश्रेष्ठैर् यज्विनो यज्ञसंस्थितम् विप्_२,४.३१ देवानाम् अत्र सांनिध्यम् अतीव सुमनोरमे शाल्मलिश् च महावृक्षो नाम निर्वृतिकारकः विप्_२,४.३२ एष द्वीपः समुद्रेण सुरोदेन समावृतः विस्ताराच् छाल्मलस्यैव समेन तु समन्ततः विप्_२,४.३३ सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः विप्_२,४.३४ ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्त पुत्रान् शृणुष्व तान् विप्_२,४.३५ उद्भिदो वेणुमांश् चैव स्वैरथो लम्बनो धृतिः प्रभाकरो ऽथ कपिलस् तन्नामा वर्षपद्धतिः विप्_२,४.३६ तस्यां वसन्ति मनुजाः सह दैतेयदानवैः तथैव देवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषादयः विप्_२,४.३७ वर्णास् तत्रापि चत्वारो निजानुष्ठानतत्पराः दमिनः शुष्मिणः स्नेहा मन्देहाश् च महामुने विप्_२,४.३८ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः विप्_२,४.३९ यथोक्तकर्मकर्तृत्वात् स्वाधिकारक्षयाय ते तत्र ते तु कुशद्वीपे ब्रह्मरूपं जनार्दनम् यजन्तः क्षपयन्त्य् उग्रम् अधिकारफलप्रदम् विप्_२,४.४० विद्रुमो हेमशैलश् च द्युतिमान् पुष्पवांस् तथा कुशेशयो हरिश् चैव सप्तमो मन्दराचलः विप्_२,४.४१ वर्षाचलास् तु सप्तैते तत्र द्वीपे महामुने नद्यश् च सप्त तासां तु शृणु नामान्य् अनुक्रमात् विप्_२,४.४२ धूतपापा शिवा चैव पवित्रा संमतिस् तथा विद्युद् अम्भा मही चान्या सर्वपापहरास् त्व् इमाः विप्_२,४.४३ अन्याः सहस्रशस् तत्र क्षुद्रनद्यस् तथाचलाः कुशद्वीपे कुशस्तम्बः संज्ञया तस्य तत् स्मृतम् विप्_२,४.४४ तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः घृतोदश् च समुद्रो वै क्रौञ्चद्वीपेन संवृतः विप्_२,४.४५ क्रौञ्चद्वीपो महाभाग श्रूयतां चापरो महान् कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणो यस्य विस्तरः विप्_२,४.४६ क्रौञ्चद्वीपे द्युतिमतः पुत्राः सप्त महात्मनः तन्नामानि च वर्षाणि तेषां चक्रे महीपतिः विप्_२,४.४७ कुशलो मनुगश् चोष्णः पीवरो ऽथान्धकारकः मुनिश् च दुन्दुभिश् चैव सप्तैते तत्सुता मुने विप्_२,४.४८ तत्रापि देवगन्धर्वसेविताः सुमनोरमाः वर्षाचला महाबुद्धे तेषां नामानि मे शृणु विप्_२,४.४९ क्रौञ्चश् च वामनश् चैव तृतीयश् चान्धकारकः चतुर्थो रत्नशैलश् च स्वाहिनी हयसंनिभः विप्_२,४.५० दिवावृत् पञ्चमश् चात्र तथान्यः पुण्डरीकवान् दुन्दुभिश् च महाशैलो द्विगुणास् ते परस्परम् द्वीपा द्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा विप्_२,४.५१ वर्षेष्व् एतेषु रम्येषु वर्षशैलवरेषु च निवसन्ति निरातङ्काः सह देवगणैः प्रजाः विप्_२,४.५२ पुष्कराः पुष्कला धन्यास् तिष्याख्याश् च महामुने ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् चानुक्रमोदिताः विप्_२,४.५३ ते तत्र नद्यो मैत्रेय याः पिबन्ति शृणुष्व ताः सप्त प्रधानाः शतशस् तत्रान्याः क्षुद्रनिम्नगाः विप्_२,४.५४ गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर् मनोजवा ख्यातिश् च पुण्डरीका च सप्तैता वर्षनिम्नगाः विप्_२,४.५५ अत्रापि वर्णैर् भगवान् पुष्कराद्यैर् जनार्दनः यागै रुद्रस्वरूपस्थ इज्यते यज्ञसंनिधौ विप्_२,४.५६ क्रौञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डोदकेन तु आवृतः सर्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः विप्_२,४.५७ दधिमण्डोदकश् चापि शाकद्वीपेन संवृतः क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन महामुने विप्_२,४.५८ शाकद्वीपेश्वरस्यापि भव्यस्य सुमहात्मनः सप्तैव तनयास् तेषां ददौ वर्षाणि सप्त सः विप्_२,४.५९ जलदश् च कुमारश् च सुकुमारो मणीचकः कुसुमोदः सुमोदाकिः सप्तमश् च महाद्रुमः विप्_२,४.६० तत्संज्ञान्य् एव तत्रापि सप्त वर्षाण्य् अनुक्रमात् तत्रापि पर्वताः सप्त वर्षविच्छेदकारिणः विप्_२,४.६१ पूर्वस् तत्रोदयगिरिर् जलधारस् तथापरः तथा रैवतकः श्यामस् तथैवाम्भोगिरिर् द्विज आम्बिकेयस् तथा रम्यः केसरी पर्वतोत्तमः विप्_२,४.६२ निवसन्ति महात्मानो निरातङ्का निरामयाः"
2,4,72,5,"śākas tatra mahāvṛkṣaḥ siddhagandharvasevitaḥ yatpatravātasaṃsparśād āhlādo jāyate paraḥ ViP_2,4.63 tatra puṇyā janapadāś cāturvarṇyasamanvitāḥ nadyaś cātra mahāpuṇyāḥ sarvapāpabhayāpahāḥ ViP_2,4.64 sukumārī kumārī ca nalinī veṇukā ca yā ikṣuś ca dhenukā caiva gabhastī saptamī tathā ViP_2,4.65 anyās tv ayutaśas tatra kṣudranadyo mahāmune mahīdharās tathā santi śataśo 'tha sahasraśaḥ ViP_2,4.66 tāḥ pibanti mudā yuktā jaladādiṣu ye sthitāḥ varṣeṣu te janapadāḥ svargād abhyetya medinīm ViP_2,4.67 dharmahānir na teṣv asti na saṃgharṣaḥ parasparam maryādāvyutkramo vāpi teṣu deśeṣu saptasu ViP_2,4.68 magāś ca māgadhāś caiva mānasā mandagās tathā magā brāhmaṇabhūyiṣṭhā māgadhāḥ kṣatriyās tu te vaiśyās tu mānasās teṣāṃ śūdrās teṣāṃ tu mandagāḥ ViP_2,4.69 śākadvīpe tu tair viṣṇuḥ sūryarūpadharo mune yathoktair ijyate samyak karmabhir niyatātmabhiḥ ViP_2,4.70 śākadvīpas tu maitreya kṣīrodena samantataḥ śākadvīpapramāṇena valayeneva veṣṭitaḥ ViP_2,4.71 kṣīrābdhiḥ sarvato brahman puṣkarākhyena veṣṭitaḥ dvīpena śākadvīpāt tu dviguṇena samantataḥ ViP_2,4.72 puṣkareṇāvṛto brahman kṣīrodusāpi sarvataḥ","शाकस् तत्र महावृक्षः सिद्धगन्धर्वसेवितः यत्पत्रवातसंस्पर्शाद् आह्लादो जायते परः विप्_२,४.६३ तत्र पुण्या जनपदाश् चातुर्वर्ण्यसमन्विताः नद्यश् चात्र महापुण्याः सर्वपापभयापहाः विप्_२,४.६४ सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या इक्षुश् च धेनुका चैव गभस्ती सप्तमी तथा विप्_२,४.६५ अन्यास् त्व् अयुतशस् तत्र क्षुद्रनद्यो महामुने महीधरास् तथा सन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः विप्_२,४.६६ ताः पिबन्ति मुदा युक्ता जलदादिषु ये स्थिताः वर्षेषु ते जनपदाः स्वर्गाद् अभ्येत्य मेदिनीम् विप्_२,४.६७ धर्महानिर् न तेष्व् अस्ति न संघर्षः परस्परम् मर्यादाव्युत्क्रमो वापि तेषु देशेषु सप्तसु विप्_२,४.६८ मगाश् च मागधाश् चैव मानसा मन्दगास् तथा मगा ब्राह्मणभूयिष्ठा मागधाः क्षत्रियास् तु ते वैश्यास् तु मानसास् तेषां शूद्रास् तेषां तु मन्दगाः विप्_२,४.६९ शाकद्वीपे तु तैर् विष्णुः सूर्यरूपधरो मुने यथोक्तैर् इज्यते सम्यक् कर्मभिर् नियतात्मभिः विप्_२,४.७० शाकद्वीपस् तु मैत्रेय क्षीरोदेन समन्ततः शाकद्वीपप्रमाणेन वलयेनेव वेष्टितः विप्_२,४.७१ क्षीराब्धिः सर्वतो ब्रह्मन् पुष्कराख्येन वेष्टितः द्वीपेन शाकद्वीपात् तु द्विगुणेन समन्ततः विप्_२,४.७२ पुष्करेणावृतो ब्रह्मन् क्षीरोदुसापि सर्वतः"
2,4,95,6,"puṣkare savanasyāpi mahāvīro 'bhavat sutaḥ dhātakiś ca tayos tatra dve varṣe nāmacihnite mahāvīraṃ tathaivānyad dhātakīkhaṇḍasaṃjñitam ViP_2,4.73 ekaś cātra mahābhāga prakhyāto varṣaparvataḥ mānasottarasaṃjño vai madhyato valayākṛtiḥ ViP_2,4.74 yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśad ucchritaḥ tāvad eva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ ViP_2,4.75 puṣkaradvīpavalayaṃ madhyena vibhajann iva sthito 'sau tena vicchinnaṃ jātaṃ varṣadvayaṃ mune ViP_2,4.76 valayākāram ekaikaṃ tayor varṣaṃ tathā giriḥ ViP_2,4.77 daśa varṣasahasrāṇi tatra jīvanti mānavāḥ nirāmayā viśokāś ca rāgadveṣavivarjitāḥ ViP_2,4.78 adhamottamau na teṣv āstāṃ na vadhyavadhakau dvija nerṣyāsūyā bhayaṃ roṣo doṣo lobhādiko na ca ViP_2,4.79 mahāvīraṃ bahir varṣaṃ dhātakīkhaṇḍam antataḥ mānasottaraśailasya devadaityādisevitam ViP_2,4.80 satyānṛte na tatrāstāṃ dvīpe puṣkarasaṃjñite na tatra nadyaḥ śailā vā dvīpe varṣadvayānvite ViP_2,4.81 tulyaveṣās tu manujā devais tatraikarūpiṇaḥ ViP_2,4.82 varṇāśramācārahīnaṃ dharmācaraṇavarjitam trayīvārtādaṇḍanītiśuśrūṣārahitaṃ ca yat ViP_2,4.83 varṣadvayaṃ tu maitreya bhaumaḥ svargo 'yam uttamaḥ sarvasya sukhadaḥ kālo jarārogādivarjitaḥ puṣkare dhātakīṣaṇḍe mahāvīre ca vai mune ViP_2,4.84 nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe brahmaṇaḥ sthānam uttamam tasmin nivasati brahmā pūjyamānaḥ surāsuraiḥ ViP_2,4.85 svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ pariveṣṭitaḥ samena puṣkarasyaiva vistārān maṇḍalāt tathā ViP_2,4.86 evaṃ dvīpāḥ samudrais tu sapta saptabhir āvṛtāḥ dvīpaś caiva samudraś ca samānau dviguṇau parau ViP_2,4.87 payāṃsi sarvadā sarvasamudreṣu samāni vai nyūnātiriktatā teṣāṃ kadācin naiva jāyate ViP_2,4.88 sthālīstham agnisaṃyogād udreki salilaṃ yathā tathenduvṛddhau salilam ambhodhau munisattama ViP_2,4.89 anyūnānatiriktāś ca vardhanty āpo hrasanti ca udayāstamayeṣv indoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ ViP_2,4.90 daśottarāṇi pañcaiva aṅgulānāṃ śatāni vai apāṃ vṛddhikṣayau dṛṣṭau sāmudrīṇāṃ mahāmune ViP_2,4.91 bhojanaṃ puṣkaradvīpe tatra svayam upasthitam ṣaḍrasaṃ bhuñjate vipra prajāḥ sarvāḥ sadaiva hi ViP_2,4.92 svādūdakasya purato dṛśyate 'lokasaṃsthitiḥ dviguṇā kāñcanī bhūmiḥ sarvajantuvivarjitā ViP_2,4.93 lokālokas tataḥ śailo yojanāyutavistṛtaḥ ucchrāyeṇāpi tāvanti sahasrāṇy acalo hi saḥ ViP_2,4.94 tatas tamaḥ samāvṛtya taṃ śailaṃ sarvataḥ sthitam tamaś cāṇḍakaṭāhena samantāt pariveṣṭitam ViP_2,4.95 kvacit kvacit purāṇeṣu virodho yadi lakṣyate","पुष्करे सवनस्यापि महावीरो ऽभवत् सुतः धातकिश् च तयोस् तत्र द्वे वर्षे नामचिह्निते महावीरं तथैवान्यद् धातकीखण्डसंज्ञितम् विप्_२,४.७३ एकश् चात्र महाभाग प्रख्यातो वर्षपर्वतः मानसोत्तरसंज्ञो वै मध्यतो वलयाकृतिः विप्_२,४.७४ योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशद् उच्छ्रितः तावद् एव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः विप्_२,४.७५ पुष्करद्वीपवलयं मध्येन विभजन्न् इव स्थितो ऽसौ तेन विच्छिन्नं जातं वर्षद्वयं मुने विप्_२,४.७६ वलयाकारम् एकैकं तयोर् वर्षं तथा गिरिः विप्_२,४.७७ दश वर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवाः निरामया विशोकाश् च रागद्वेषविवर्जिताः विप्_२,४.७८ अधमोत्तमौ न तेष्व् आस्तां न वध्यवधकौ द्विज नेर्ष्यासूया भयं रोषो दोषो लोभादिको न च विप्_२,४.७९ महावीरं बहिर् वर्षं धातकीखण्डम् अन्ततः मानसोत्तरशैलस्य देवदैत्यादिसेवितम् विप्_२,४.८० सत्यानृते न तत्रास्तां द्वीपे पुष्करसंज्ञिते न तत्र नद्यः शैला वा द्वीपे वर्षद्वयान्विते विप्_२,४.८१ तुल्यवेषास् तु मनुजा देवैस् तत्रैकरूपिणः विप्_२,४.८२ वर्णाश्रमाचारहीनं धर्माचरणवर्जितम् त्रयीवार्तादण्डनीतिशुश्रूषारहितं च यत् विप्_२,४.८३ वर्षद्वयं तु मैत्रेय भौमः स्वर्गो ऽयम् उत्तमः सर्वस्य सुखदः कालो जरारोगादिवर्जितः पुष्करे धातकीषण्डे महावीरे च वै मुने विप्_२,४.८४ न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे ब्रह्मणः स्थानम् उत्तमम् तस्मिन् निवसति ब्रह्मा पूज्यमानः सुरासुरैः विप्_२,४.८५ स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्टितः समेन पुष्करस्यैव विस्तारान् मण्डलात् तथा विप्_२,४.८६ एवं द्वीपाः समुद्रैस् तु सप्त सप्तभिर् आवृताः द्वीपश् चैव समुद्रश् च समानौ द्विगुणौ परौ विप्_२,४.८७ पयांसि सर्वदा सर्वसमुद्रेषु समानि वै न्यूनातिरिक्तता तेषां कदाचिन् नैव जायते विप्_२,४.८८ स्थालीस्थम् अग्निसंयोगाद् उद्रेकि सलिलं यथा तथेन्दुवृद्धौ सलिलम् अम्भोधौ मुनिसत्तम विप्_२,४.८९ अन्यूनानतिरिक्ताश् च वर्धन्त्य् आपो ह्रसन्ति च उदयास्तमयेष्व् इन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः विप्_२,४.९० दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि वै अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने विप्_२,४.९१ भोजनं पुष्करद्वीपे तत्र स्वयम् उपस्थितम् षड्रसं भुञ्जते विप्र प्रजाः सर्वाः सदैव हि विप्_२,४.९२ स्वादूदकस्य पुरतो दृश्यते ऽलोकसंस्थितिः द्विगुणा काञ्चनी भूमिः सर्वजन्तुविवर्जिता विप्_२,४.९३ लोकालोकस् ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः उच्छ्रायेणापि तावन्ति सहस्राण्य् अचलो हि सः विप्_२,४.९४ ततस् तमः समावृत्य तं शैलं सर्वतः स्थितम् तमश् चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम् विप्_२,४.९५ क्वचित् क्वचित् पुराणेषु विरोधो यदि लक्ष्यते"
2,4,95,6,:1 kalpabhedādibhis tatra vyavasthā sadbhir iṣyate,:१ कल्पभेदादिभिस् तत्र व्यवस्था सद्भिर् इष्यते
2,5,1,7,":2 pañcāśatkoṭivistārā seyam urvī mahāmune sahaivāṇḍakaṭāhena sadvīpābdhimahīdharā ViP_2,4.96 seyaṃ dhātrī vidhātrī ca sarvabhūtaguṇādhikā ādhārabhūtā sarveṣāṃ maitreya jagatām iti ViP_2,4.97 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe caturtho 'dhyāyaḥ ]] vistāra eṣa kathitaḥ pṛthivyā bhavato mayā saptatis tu sahasrāṇi dvijocchrāyo 'pi kathyate ViP_2,5.1 saptabhūmikavistāraḥ prāsādavad adhobhuvaḥ",":२ पञ्चाशत्कोटिविस्तारा सेयम् उर्वी महामुने सहैवाण्डकटाहेन सद्वीपाब्धिमहीधरा विप्_२,४.९६ सेयं धात्री विधात्री च सर्वभूतगुणाधिका आधारभूता सर्वेषां मैत्रेय जगताम् इति विप्_२,४.९७ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे चतुर्थो ऽध्यायः ]] विस्तार एष कथितः पृथिव्या भवतो मया सप्ततिस् तु सहस्राणि द्विजोच्छ्रायो ऽपि कथ्यते विप्_२,५.१ सप्तभूमिकविस्तारः प्रासादवद् अधोभुवः"
2,5,1,7,:1 saptapātālavyaktis tu varṇyate 'nantamastake,:१ सप्तपातालव्यक्तिस् तु वर्ण्यते ऽनन्तमस्तके
2,6,21,8,":2 daśasāhasram ekaikaṃ pātālaṃ munisattama atalaṃ vitalaṃ caiva nitalaṃ ca gabhastimat mahākhyaṃ sutalaṃ cāgryaṃ pātālaṃ cāpi saptamam ViP_2,5.2 śuklakṛṣṇāruṇāḥ pītāḥ śarkarāḥ śailakāñcanāḥ bhūmayo yatra maitreya varaprāsādaśobhitāḥ ViP_2,5.3 teṣu dānavadaiteyajātayaḥ śatasaṃghaśaḥ nivasanti mahānāgajātayaś ca mahāmune ViP_2,5.4 svarlokād api ramyāṇi pātālānīti nāradaḥ prāha svargasadāṃ madhye pātālābhyāgato divi ViP_2,5.5 āhlādakāriṇaḥ śubhrā maṇayo yatra suprabhāḥ nāgābharaṇabhūṣāsu pātālaṃ kena tatsamam ViP_2,5.6 daityadānavakanyābhir itaś cetaś ca śobhite pātāle kasya na prītir vimuktasyāpi jāyate ViP_2,5.7 divārkaraśmayo yatra prabhāṃ tanvanti nātapam śaśinaś ca na śītāya niśi dyotāya kevalam ViP_2,5.8 bhakṣyabhojyamahāpānamuditair atibhogibhiḥ yatra na jñāyate kālo gato 'pi danujādibhiḥ ViP_2,5.9 vanāni nadyo ramyāṇi sarāṃsi kamalākarāḥ puṃskokilābhilāpāś ca manojñāny ambarāṇi ca ViP_2,5.10 bhūṣaṇāny atiśubhrāṇi gandhāḍhyaṃ cānulepanam vīṇāveṇumṛdaṅgānāṃ svanās tūryāṇi ca dvija ViP_2,5.11 etāny anyāni codārabhāgyabhogyāni dānavaiḥ daityoragaiś ca bhujyante pātālāntaragocaraiḥ ViP_2,5.12 pātālānām adhaś cāste viṣṇor yā tāmasī tanuḥ śeṣākhyā yadguṇān vaktuṃ na śaktā daityadānavāḥ ViP_2,5.13 yo 'nantaḥ paṭhyate siddhair devadevarṣipūjitaḥ sahasraśirasā vyaktasvastikāmalabhūṣaṇaḥ ViP_2,5.14 phaṇāmaṇisahasreṇa yaḥ sa vidyotayan diśaḥ sarvān karoti nirvīryān hitāya jagato 'surān ViP_2,5.15 madāghūrṇitanetro 'sau yaḥ sadaivaikakuṇḍalaḥ kirīṭī sragdharo bhāti sāgniḥ śveta ivācalaḥ ViP_2,5.16 nīlavāsā madotsiktaḥ śvetahāropaśobhitaḥ sābhragaṅgāprapāto 'sau kailāsādrir ivonnataḥ ViP_2,5.17 lāṅgalāsaktahastāgro bibhran musalam uttamam upāsyate svayaṃ kāntyā yo vāruṇyā ca mūrtayā ViP_2,5.18 kalpānte yasya vaktrebhyo viṣānalaśikhojjvalaḥ saṃkarṣaṇātmako rudro niṣkramyātti jagattrayam ViP_2,5.19 sa bibhrac chekharībhūtam aśeṣaṃ kṣitimaṇḍalam āste pātālamūlasthaḥ śeṣo 'śeṣasurārcitaḥ ViP_2,5.20 tasya vīryaṃ prabhāvaś ca svarūpaṃ rūpam eva ca na hi varṇayituṃ śakyaṃ jñātuṃ vā tridaśair api ViP_2,5.21 yasyaiṣā sakalā pṛthvī phaṇāmaṇiśikhāruṇā āste kusumamāleva kas tadvīryaṃ vadiṣyati ViP_2,5.22 yadā vijṛmbhate 'nanto madāghūrṇitalocanaḥ tadā calati bhūr eṣā sādritoyā sakānanā ViP_2,5.23 gandharvāpsarasaḥ siddhāḥ kiṃnaroragacāraṇāḥ nāntaṃ guṇānāṃ gacchanti tenānanto 'yam avyayaḥ ViP_2,5.24 yasya nāgavadhūhastair lepitaṃ haricandanam muhuḥ śvāsānilāpāstaṃ yāti dikṣūdavāsatām ViP_2,5.25 yam ārādhya purāṇarṣir gargo jyotīṃṣi tattvataḥ jñātavān sakalaṃ caiva nimittapaṭhitaṃ phalam ViP_2,5.26 teneyaṃ nāgavaryeṇa śirasā vidhṛtā mahī bibharti mālāṃ lokānāṃ sadevāsuramānuṣām ViP_2,5.27 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe pañcamo 'dhyāyaḥ ]] tataś ca narakān vipra bhuvo 'dhaḥ salilasya ca pāpino yeṣu pātyante tāñ chṛṇuṣva mahāmune ViP_2,6.1 rauravaḥ sūkaro rodhas tālo viśasanas tathā mahājvālas taptakumbho lavaṇo 'tha vilohitaḥ ViP_2,6.2 rudhirāmbho vaitaraṇī kṛmiśaḥ kṛmibhojanaḥ asipatravanaṃ kṛṣṇo lālābhakṣaś ca dāruṇaḥ ViP_2,6.3 tathā pūyavahaḥ pāpo vahnijvālo hy adhaḥśirāḥ saṃdaṃśaḥ kṛṣṇasūtraś ca tamaś cāvīcir eva ca ViP_2,6.4 śvabhojano 'thāpratiṣṭho avīciś ca tathāparaḥ ity evamādayaś cānye narakā bhṛśadāruṇāḥ ViP_2,6.5 yamasya viṣaye ghorāḥ śastrāgnibhayadāyinaḥ patanti yeṣu puruṣāḥ pāpakarmaratās tu ye ViP_2,6.6 kūṭasākṣī tathāsamyak pakṣapātena yo vadet yaś cānyad anṛtaṃ vakti sa naro yāti rauravam ViP_2,6.7 bhrūṇahā guruhantā ca goghnaś ca munisattama yānti te narakaṃ rodhaṃ yaś cocchvāsanirodhakaḥ ViP_2,6.8 surāpo brahmahā hartā suvarṇasya ca sūkare prayāti narake yaś ca taiḥ saṃsargam upaiti vai ViP_2,6.9 rājanyavaiśyahā tāle tathaiva gurutalpagaḥ taptakumbhe svasāgāmī hanti rājabhaṭāṃś ca yaḥ ViP_2,6.10 sādhvīvikrayakṛd bandhapālaḥ kesarivikrayī taptalohe patanty ete yaś ca bhaktaṃ parityajet ViP_2,6.11 snuṣāṃ sutāṃ cāpi gatvā mahājvāle nipātyate avamantā gurūṇāṃ yo yaś cākroṣṭā narādhamaḥ ViP_2,6.12 vedadūṣayitā yaś ca vedavikrayakaś ca yaḥ agamyagāmī yaś ca syāt te yānti lavaṇaṃ dvija ViP_2,6.13 cauro vimohe patati maryādādūṣakas tathā ViP_2,6.14 devadvijapitṛdveṣṭā ratnadūṣayitā ca yaḥ sa yāti kṛmibhakṣe vai kṛmiśe ca duriṣṭakṛt ViP_2,6.15 pitṛdevātithīn yas tu paryaśnāti narādhamaḥ lālābhakṣe sa yāty ugre śarakartā ca vedhake ViP_2,6.16 karoti karṇino yaś ca yaś ca khaḍgādikṛn naraḥ prayānty ete viśasane narake bhṛśadāruṇe ViP_2,6.17 asatpratigrahītā tu narake yāty adhomukhe ayājyayājakas tatra tathā nakṣatrasūcakaḥ ViP_2,6.18 vegī pūyavahaṃ caiko yāti miṣṭānnabhuṅ naraḥ ViP_2,6.19 lākṣāmāṃsarasānāṃ ca tilānāṃ lavaṇasya ca vikretā brāhmaṇo yāti tam eva narakaṃ dvija ViP_2,6.20 mārjārakukkuṭacchāgaśvavarāhavihaṃgamān poṣayan narakaṃ yāti tam eva dvijasattama ViP_2,6.21 apūpavikrayāc caiva tathā pustakavikrayāḥ",":२ दशसाहस्रम् एकैकं पातालं मुनिसत्तम अतलं वितलं चैव नितलं च गभस्तिमत् महाख्यं सुतलं चाग्र्यं पातालं चापि सप्तमम् विप्_२,५.२ शुक्लकृष्णारुणाः पीताः शर्कराः शैलकाञ्चनाः भूमयो यत्र मैत्रेय वरप्रासादशोभिताः विप्_२,५.३ तेषु दानवदैतेयजातयः शतसंघशः निवसन्ति महानागजातयश् च महामुने विप्_२,५.४ स्वर्लोकाद् अपि रम्याणि पातालानीति नारदः प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालाभ्यागतो दिवि विप्_२,५.५ आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः नागाभरणभूषासु पातालं केन तत्समम् विप्_२,५.६ दैत्यदानवकन्याभिर् इतश् चेतश् च शोभिते पाताले कस्य न प्रीतिर् विमुक्तस्यापि जायते विप्_२,५.७ दिवार्करश्मयो यत्र प्रभां तन्वन्ति नातपम् शशिनश् च न शीताय निशि द्योताय केवलम् विप्_२,५.८ भक्ष्यभोज्यमहापानमुदितैर् अतिभोगिभिः यत्र न ज्ञायते कालो गतो ऽपि दनुजादिभिः विप्_२,५.९ वनानि नद्यो रम्याणि सरांसि कमलाकराः पुंस्कोकिलाभिलापाश् च मनोज्ञान्य् अम्बराणि च विप्_२,५.१० भूषणान्य् अतिशुभ्राणि गन्धाढ्यं चानुलेपनम् वीणावेणुमृदङ्गानां स्वनास् तूर्याणि च द्विज विप्_२,५.११ एतान्य् अन्यानि चोदारभाग्यभोग्यानि दानवैः दैत्योरगैश् च भुज्यन्ते पातालान्तरगोचरैः विप्_२,५.१२ पातालानाम् अधश् चास्ते विष्णोर् या तामसी तनुः शेषाख्या यद्गुणान् वक्तुं न शक्ता दैत्यदानवाः विप्_२,५.१३ यो ऽनन्तः पठ्यते सिद्धैर् देवदेवर्षिपूजितः सहस्रशिरसा व्यक्तस्वस्तिकामलभूषणः विप्_२,५.१४ फणामणिसहस्रेण यः स विद्योतयन् दिशः सर्वान् करोति निर्वीर्यान् हिताय जगतो ऽसुरान् विप्_२,५.१५ मदाघूर्णितनेत्रो ऽसौ यः सदैवैककुण्डलः किरीटी स्रग्धरो भाति साग्निः श्वेत इवाचलः विप्_२,५.१६ नीलवासा मदोत्सिक्तः श्वेतहारोपशोभितः साभ्रगङ्गाप्रपातो ऽसौ कैलासाद्रिर् इवोन्नतः विप्_२,५.१७ लाङ्गलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन् मुसलम् उत्तमम् उपास्यते स्वयं कान्त्या यो वारुण्या च मूर्तया विप्_२,५.१८ कल्पान्ते यस्य वक्त्रेभ्यो विषानलशिखोज्ज्वलः संकर्षणात्मको रुद्रो निष्क्रम्यात्ति जगत्त्रयम् विप्_२,५.१९ स बिभ्रच् छेखरीभूतम् अशेषं क्षितिमण्डलम् आस्ते पातालमूलस्थः शेषो ऽशेषसुरार्चितः विप्_२,५.२० तस्य वीर्यं प्रभावश् च स्वरूपं रूपम् एव च न हि वर्णयितुं शक्यं ज्ञातुं वा त्रिदशैर् अपि विप्_२,५.२१ यस्यैषा सकला पृथ्वी फणामणिशिखारुणा आस्ते कुसुममालेव कस् तद्वीर्यं वदिष्यति विप्_२,५.२२ यदा विजृम्भते ऽनन्तो मदाघूर्णितलोचनः तदा चलति भूर् एषा साद्रितोया सकानना विप्_२,५.२३ गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किंनरोरगचारणाः नान्तं गुणानां गच्छन्ति तेनानन्तो ऽयम् अव्ययः विप्_२,५.२४ यस्य नागवधूहस्तैर् लेपितं हरिचन्दनम् मुहुः श्वासानिलापास्तं याति दिक्षूदवासताम् विप्_२,५.२५ यम् आराध्य पुराणर्षिर् गर्गो ज्योतींषि तत्त्वतः ज्ञातवान् सकलं चैव निमित्तपठितं फलम् विप्_२,५.२६ तेनेयं नागवर्येण शिरसा विधृता मही बिभर्ति मालां लोकानां सदेवासुरमानुषाम् विप्_२,५.२७ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे पञ्चमो ऽध्यायः ]] ततश् च नरकान् विप्र भुवो ऽधः सलिलस्य च पापिनो येषु पात्यन्ते ताञ् छृणुष्व महामुने विप्_२,६.१ रौरवः सूकरो रोधस् तालो विशसनस् तथा महाज्वालस् तप्तकुम्भो लवणो ऽथ विलोहितः विप्_२,६.२ रुधिराम्भो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्षश् च दारुणः विप्_२,६.३ तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालो ह्य् अधःशिराः संदंशः कृष्णसूत्रश् च तमश् चावीचिर् एव च विप्_२,६.४ श्वभोजनो ऽथाप्रतिष्ठो अवीचिश् च तथापरः इत्य् एवमादयश् चान्ये नरका भृशदारुणाः विप्_२,६.५ यमस्य विषये घोराः शस्त्राग्निभयदायिनः पतन्ति येषु पुरुषाः पापकर्मरतास् तु ये विप्_२,६.६ कूटसाक्षी तथासम्यक् पक्षपातेन यो वदेत् यश् चान्यद् अनृतं वक्ति स नरो याति रौरवम् विप्_२,६.७ भ्रूणहा गुरुहन्ता च गोघ्नश् च मुनिसत्तम यान्ति ते नरकं रोधं यश् चोच्छ्वासनिरोधकः विप्_२,६.८ सुरापो ब्रह्महा हर्ता सुवर्णस्य च सूकरे प्रयाति नरके यश् च तैः संसर्गम् उपैति वै विप्_२,६.९ राजन्यवैश्यहा ताले तथैव गुरुतल्पगः तप्तकुम्भे स्वसागामी हन्ति राजभटांश् च यः विप्_२,६.१० साध्वीविक्रयकृद् बन्धपालः केसरिविक्रयी तप्तलोहे पतन्त्य् एते यश् च भक्तं परित्यजेत् विप्_२,६.११ स्नुषां सुतां चापि गत्वा महाज्वाले निपात्यते अवमन्ता गुरूणां यो यश् चाक्रोष्टा नराधमः विप्_२,६.१२ वेददूषयिता यश् च वेदविक्रयकश् च यः अगम्यगामी यश् च स्यात् ते यान्ति लवणं द्विज विप्_२,६.१३ चौरो विमोहे पतति मर्यादादूषकस् तथा विप्_२,६.१४ देवद्विजपितृद्वेष्टा रत्नदूषयिता च यः स याति कृमिभक्षे वै कृमिशे च दुरिष्टकृत् विप्_२,६.१५ पितृदेवातिथीन् यस् तु पर्यश्नाति नराधमः लालाभक्षे स यात्य् उग्रे शरकर्ता च वेधके विप्_२,६.१६ करोति कर्णिनो यश् च यश् च खड्गादिकृन् नरः प्रयान्त्य् एते विशसने नरके भृशदारुणे विप्_२,६.१७ असत्प्रतिग्रहीता तु नरके यात्य् अधोमुखे अयाज्ययाजकस् तत्र तथा नक्षत्रसूचकः विप्_२,६.१८ वेगी पूयवहं चैको याति मिष्टान्नभुङ् नरः विप्_२,६.१९ लाक्षामांसरसानां च तिलानां लवणस्य च विक्रेता ब्राह्मणो याति तम् एव नरकं द्विज विप्_२,६.२० मार्जारकुक्कुटच्छागश्ववराहविहंगमान् पोषयन् नरकं याति तम् एव द्विजसत्तम विप्_२,६.२१ अपूपविक्रयाच् चैव तथा पुस्तकविक्रयाः"
2,8,58,9,"raṅgopajīvī kaivartaḥ kuṇḍāśī garadas tathā sūcī māhiṣikaś caiva parvagāmī ca yo dvijaḥ ViP_2,6.22 agāradāhī mitraghnaḥ śākunir grāmayājakaḥ rudhirāndhe patanty ete somaṃ vikrīṇate ca ye ViP_2,6.23 madhuhā grāmahantā ca yāti vaitaraṇīṃ naraḥ ViP_2,6.24 dhanayauvanamattās tu maryādābhedino hi ye te kṛṣṇe yānty aśaucāś ca kuhakājīvinaś ca ye ViP_2,6.25 asipatravanaṃ yāti vanacchedī vṛthaiva yaḥ aurabhriko mṛgavyādho vahnijvāle patanti vai ViP_2,6.26 yānty ete dvija tatraiva yaś cāpākeṣu vahnidaḥ ViP_2,6.27 vrateṣu lopako yaś ca svāśramād vicyutaś ca yaḥ saṃdaṃśayātanāmadhye patatas tāv ubhāv api ViP_2,6.28 divā svapneṣu skandante ye narā brahmacāriṇaḥ putrair adhyāpitā ye ca te patanti śvabhojane ViP_2,6.29 ete cānye ca narakāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ pacyante yātanāgatāḥ ViP_2,6.30 tathaiva pāpāny etāni tathānyāni sahasraśaḥ bhujyante yāni puruṣair narakāntaragocaraiḥ ViP_2,6.31 varṇāśramaviruddhaṃ ca karma kurvanti ye narāḥ karmaṇā manasā vācā nirayeṣu patanti te ViP_2,6.32 adhaḥśirobhir dṛśyante nārakair divi devatāḥ devāś cādhomukhān sarvān adhaḥ paśyanti nārakān ViP_2,6.33 sthāvarāḥ kṛmayo 'bjāś ca pakṣiṇaḥ paśavo narāḥ dhārmikās tridaśās tadvan mokṣiṇaś ca yathākramam ViP_2,6.34 sahasrabhāgaprathamā dvitīyānukramās tathā sarve hy ete mahābhāga yāvan muktisamāśrayāḥ ViP_2,6.35 yāvanto jantavaḥ svarge tāvanto narakaukasaḥ pāpakṛd yāti narakaṃ prāyaścittaparāṅmukhaḥ ViP_2,6.36 pāpānām anurūpāṇi prāyaścittāni yad yathā tathā tathaiva saṃsmṛtya proktāni paramarṣibhiḥ ViP_2,6.37 pāpe gurūṇi guruṇi svalpāny alpe ca tadvidaḥ prāyaścittāni maitreya jaguḥ svāyaṃbhuvādayaḥ ViP_2,6.38 prāyaścittāny aśeṣāṇi tapaḥkarmātmakāni vai yāni teṣām aśeṣāṇāṃ kṛṣṇānusmaraṇaṃ param ViP_2,6.39 kṛte pāpe 'nutāpo vai yasya puṃsaḥ prajāyate prāyaścittaṃ tu tasyaikaṃ harisaṃsmaraṇaṃ param ViP_2,6.40 prātar niśi tathā saṃdhyāmadhyāhnādiṣu saṃsmaran nārāyaṇam avāpnoti sadyaḥ pāpakṣayaṃ naraḥ ViP_2,6.41 viṣṇusaṃsmaraṇāt kṣīṇasamastakleśasaṃcayaḥ muktiṃ prayāti svargāptis tasya vighno 'numīyate ViP_2,6.42 vāsudeve mano yasya japahomārcanādiṣu tasyāntarāyo maitreya devendratvādikaṃ phalam ViP_2,6.43 kva nākapṛṣṭhagamanaṃ punarāvṛttilakṣaṇam kva japo vāsudeveti muktibījam anuttamam ViP_2,6.44 tasmād aharniśaṃ viṣṇuṃ saṃsmaran puruṣo mune na yāti narakaṃ śuddhaḥ saṃkṣīṇākhilapātakaḥ ViP_2,6.45 manaḥprītikaraḥ svargo narakas tadviparyayaḥ narakasvargasaṃjñe vai pāpapuṇye dvijottama ViP_2,6.46 vastv ekam eva duḥkhāya sukhāyerṣyodbhavāya ca kopāya ca yatas tasmād vastu vastvātmakaṃ kutaḥ ViP_2,6.47 tad eva prītaye bhūtvā punar duḥkhāya jāyate tad eva kopāya yataḥ prasādāya ca jāyate ViP_2,6.48 tasmād duḥkhātmakaṃ nāsti na ca kiṃcit sukhātmakam manasaḥ pariṇāmo 'yaṃ sukhaduḥkhādilakṣaṇaḥ ViP_2,6.49 jñānam eva paraṃ brahma jñānaṃ bandhāya ceṣyate jñānātmakam idaṃ viśvaṃ na jñānād vidyate param ViP_2,6.50 vidyāvidyeti maitreya jñānam evopadhāraya ViP_2,6.51 evam etan mayākhyātaṃ bhavato maṇḍalaṃ bhuvaḥ pātālāni ca sarvāṇi tathaiva narakā dvija ViP_2,6.52 samudrāḥ parvatāś caiva dvīpā varṣāṇi nimnagāḥ saṃkṣepāt sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi ViP_2,6.53 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ]] kathitaṃ bhavatā brahman mamaitad akhilaṃ tvayā bhuvarlokādikāṃl lokāñ śrotum icchāmy ahaṃ mune ViP_2,7.1 tathaiva grahasaṃsthānaṃ pramāṇāni yathātatham samācakṣva mahābhāga mahyaṃ tvaṃ paripṛcchate ViP_2,7.2 ravicandramasor yāvan mayūkhair avabhāsyate sasamudrasaricchailā tāvatī pṛthivī smṛtā ViP_2,7.3 yāvatpramāṇā pṛthivī vistāraparimaṇḍalāt nabhas tāvatpramāṇaṃ vai vyāsamaṇḍalato dvija ViP_2,7.4 bhūmer yojanalakṣe tu sauraṃ maitreya maṇḍalam lakṣe divākarasyāpi maṇḍalaṃ śaśinaḥ sthitam ViP_2,7.5 pūrṇe śatasahasre tu yojanānāṃ niśākarāt nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnam upariṣṭāt prakāśate ViP_2,7.6 dve lakṣe cottare brahman budho nakṣatramaṇḍalāt tāvatpramāṇabhāge tu budhasyāpy uśanā sthitaḥ ViP_2,7.7 aṅgārako 'pi śukrasya tatpramāṇe vyavasthitaḥ lakṣadvaye tu bhaumasya sthito devapurohitaḥ ViP_2,7.8 saurir bṛhaspateś cordhvaṃ dvilakṣe samavasthitaḥ saptarṣimaṇḍalaṃ tasmāl lakṣam ekaṃ dvijottama ViP_2,7.9 ṛṣibhyas tu sahasrāṇāṃ śatād ūrdhvaṃ vyavasthitaḥ meḍhībhūtaḥ samastasya jyotiścakrasya vai dhruvaḥ ViP_2,7.10 trailokyam etat kathitam utsedhena mahāmune ijyāphalasya bhūr eṣā ijyā cātra pratiṣṭhitā ViP_2,7.11 dhruvād ūrdhvaṃ maharloko yatra te kalpavāsinaḥ ekayojanakoṭī tu maharloko 'bhidhīyate ViP_2,7.12 dve koṭī tu jano loko yatra te brahmaṇaḥ sutāḥ sanandanādyāḥ kathitā maitreyāmalacetasaḥ ViP_2,7.13 caturguṇottare cordhvaṃ janalokāt tapaḥ smṛtaḥ vairājā yatra te devāḥ sthitā dāhavivarjitāḥ ViP_2,7.14 ṣaḍguṇena tapolokāt satyaloko virājate apunarmārakā yatra brahmaloko hi sa smṛtaḥ ViP_2,7.15 pādagamyaṃ tu yat kiṃcid vastv asti pṛthivīmayam sa bhūrlokaḥ samākhyāto vistaro 'sya mayoditaḥ ViP_2,7.16 bhūmisūryāntaraṃ yat tu siddhādimunisevitam bhuvarlokas tu so 'py ukto dvitīyo munisattama ViP_2,7.17 dhruvasūryāntaraṃ yat tu niyutāni caturdaśa svarlokaḥ so 'pi gadito lokasaṃsthānacintakaiḥ ViP_2,7.18 trailokyam etat kṛtakaṃ maitreya paripaṭhyate janas tapas tathā satyam iti cākṛtakaṃ trayam ViP_2,7.19 kṛtakākṛtayor madhye maharloka iti smṛtaḥ śūnyo bhavati kalpānte yo 'tyantaṃ na vinaśyati ViP_2,7.20 ete sapta mayā lokā maitreya kathitās tava pātālāni ca saptaiva brahmāṇḍasyaiṣa vistaraḥ ViP_2,7.21 etad aṇḍakaṭāhena tiryak cordhvam adhas tathā kapitthasya yathā bījaṃ sarvato vai samāvṛtam ViP_2,7.22 daśottareṇa payasā maitreyāṇḍaṃ ca tad vṛtam sarvo 'mbuparidhāno 'sau vahninā veṣṭito bahiḥ ViP_2,7.23 vahniś ca vāyunā vāyur maitreya nabhasā vṛtaḥ bhūtādinā nabhaḥ so 'pi mahatā pariveṣṭitaḥ daśottarāṇy aśeṣāṇi maitreyaitāni sapta vai ViP_2,7.24 mahāntaṃ ca samāvṛtya pradhānaṃ samavasthitam anantasya na tasyāntaḥ saṃkhyānaṃ vāpi vidyate ViP_2,7.25 tad anantam asaṃkhyātapramāṇaṃ cāpi vai yataḥ hetubhūtam aśeṣasya prakṛtiḥ sā parā mune ViP_2,7.26 aṇḍānāṃ tu sahasrāṇāṃ sahasrāṇy ayutāni ca īdṛśānāṃ tathā tatra koṭikoṭiśatāni ca ViP_2,7.27 dāruṇy agnir yathā tailaṃ tile tadvat pumān api pradhāne 'vasthito vyāpī cetanātmātmavedanaḥ ViP_2,7.28 pradhānaṃ ca pumāṃś caiva sarvabhūtātmabhūtayā viṣṇuśaktyā mahābuddhe vṛtau saṃśrayadharmiṇau ViP_2,7.29 tayoḥ saiva pṛthagbhāvakāraṇaṃ saṃśrayasya ca kṣobhakāraṇabhūtā ca sargakāle mahāmate ViP_2,7.30 yathā saktaṃ jale vāto bibharti kaṇikāśatam śaktiḥ sāpi tathā viṣṇoḥ pradhānapuruṣātmakam ViP_2,7.31 yathā ca pādapo mūlaskandhaśākhādisaṃyutaḥ ādibījāt prabhavati bījāny anyāni vai tataḥ ViP_2,7.32 prabhavanti tatas tebhyaḥ saṃbhavanty apare drumāḥ te 'pi tallakṣaṇadravyakāraṇānugatā mune ViP_2,7.33 evam avyākṛtāt pūrvaṃ jāyante mahadādayaḥ viśeṣāntās tatas tebhyaḥ saṃbhavanti surādayaḥ tebhyaś ca putrās teṣāṃ ca putrāṇām apare sutāḥ ViP_2,7.34 bījād vṛkṣapraroheṇa yathā nāpacayas taroḥ bhūtānāṃ bhūtasargeṇa naivāsty apacayas tathā ViP_2,7.35 saṃnidhānād yathākāśakālādyāḥ kāraṇaṃ taroḥ tathaivāpariṇāmena viśvasya bhagavān hariḥ ViP_2,7.36 vrīhibīje yathā mūlaṃ nālaṃ patrāṅkurau tathā kāṇḍakoṣas tathā puṣpaṃ kṣīraṃ tadvac ca taṇḍulāḥ ViP_2,7.37 tuṣāḥ kaṇāś ca santo vai yānty āvirbhāvam ātmanaḥ prarohahetusāmagrīm āsādya munisattama ViP_2,7.38 tathā karmasv anekeṣu devādyāḥ samavasthitāḥ viṣṇuśaktiṃ samāsādya praroham upayānti vai ViP_2,7.39 sa ca viṣṇuḥ paraṃ brahma yataḥ sarvam idaṃ jagat jagac ca yo yatra cedaṃ yasmiṃś ca layam eṣyati ViP_2,7.40 tad brahma tat paraṃ dhāma sadasatparamaṃ padam yasya sarvam abhedena jagad etac carācaram ViP_2,7.41 sa eva mūlaprakṛtir vyaktarūpī jagac ca saḥ tasminn eva layaṃ sarvaṃ yāti tatra ca tiṣṭhati ViP_2,7.42 kartā kriyāṇāṃ sa ca ijyate kratuḥ sa eva tatkarmaphalaṃ ca tasya yat srugādi yat sādhanam apy aśeṣato harer na kiṃcid vyatiriktam asti vai ViP_2,7.43 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe saptamo 'dhyāyaḥ ]] vyākhyātam etad brahmāṇḍasaṃsthānaṃ tava suvrata tataḥ pramāṇasaṃsthāne sūryādīnāṃ śṛṇuṣva me ViP_2,8.1 yojanānāṃ sahasrāṇi bhāskarasya ratho nava īṣādaṇḍas tathaivāsya dviguṇo munisattama ViP_2,8.2 sārdhakoṭis tathā sapta niyutāny adhikāni vai yojanānāṃ tu tasyākṣas tatra cakraṃ pratiṣṭhitam ViP_2,8.3 trinābhimati pañcāre ṣaṇṇeminy akṣayātmake saṃvatsaramaye kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitam ViP_2,8.4 catvāriṃśat sahasrāṇi dvitīyo 'kṣo vivasvataḥ pañcānyāni tu sārdhāni syandanasya mahāmate ViP_2,8.5 akṣapramāṇam ubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārdhayoḥ hrasvo 'kṣas tadyugārdhaṃ ca dhruvādhāro rathasya vai dvitīye 'kṣe tu tac cakraṃ saṃsthitaṃ mānasācale ViP_2,8.6 hayāś ca sapta chandāṃsi teṣāṃ nāmāni me śṛṇu gāyatrī ca bṛhaty uṣṇig jagatī triṣṭub eva ca anuṣṭup paṅktir ity uktāś chandāṃsi harayo raveḥ ViP_2,8.7 mānasottaraśaile tu pūrvato vāsavī purī dakṣiṇena yamasyānyā pratīcyāṃ varuṇasya ca uttareṇa ca somasya tāsāṃ nāmāni me śṛṇu ViP_2,8.8 vasvokasārā śakrasya yāmyā saṃyamanī tathā purī sukhā jaleśasya somasya ca vibhāvarī ViP_2,8.9 kāṣṭhāṃ gato dakṣiṇataḥ kṣipteṣur iva sarpati maitreya bhagavān bhānur jyotiṣāṃ cakrasaṃyutaḥ ViP_2,8.10 ahorātravyavasthānakāraṇaṃ bhagavān raviḥ devayānaḥ paraḥ panthā yogināṃ kleśasaṃkṣaye ViP_2,8.11 divasasya ravir madhye sarvakālaṃ vyavasthitaḥ sarvadvīpeṣu maitreya niśārdhasya ca saṃmukhaḥ ViP_2,8.12 udayāstamane caiva sarvakālaṃ tu saṃmukhe diśāsv aśeṣāsu tathā maitreya vidiśāsu ca ViP_2,8.13 yair yatra dṛśyate bhāsvān sa teṣām udayaḥ smṛtaḥ tirobhāvaṃ ca yatraiti tatraivāstamanaṃ raveḥ ViP_2,8.14 naivāstamanam arkasya nodayaḥ sarvadā sataḥ udayāstamanākhyaṃ hi darśanādarśanaṃ raveḥ ViP_2,8.15 śakrādīnāṃ pure tiṣṭhan spṛśaty eṣa puratrayam vikarṇau dvau vikarṇasthas trīn koṇān dve pure tathā ViP_2,8.16 udito vardhamānābhir āmadhyāhnāt tapan raviḥ tataḥ paraṃ hrasantībhir gobhir astaṃ niyacchati ViP_2,8.17 udayāstamanābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau yāvat purastāt tapati tāvat pṛṣṭhe ca pārśvayoḥ ViP_2,8.18 ṛte 'maragirer meror upari brahmaṇaḥ sabhām ye ye marīcayo 'rkasya prayānti brahmaṇaḥ sabhām te te nirastās tadbhāsā pratīpam upayānti vai ViP_2,8.19 tasmād diśy uttarasyāṃ vai divārātriḥ sadaiva hi sarveṣāṃ dvīpavarṣāṇāṃ merur uttarato yataḥ ViP_2,8.20 prabhā vivasvato rātrāv astaṃ gacchati bhāskare viśaty agnim ato rātrau vahnir dūrāt prakāśate ViP_2,8.21 vahnipādas tathā bhānuṃ dineṣv āviśati dvija atīva vahnisaṃyogād ataḥ sūryaḥ prakāśate ViP_2,8.22 tejasī bhāskarāgneye prakāśoṣṇasvarūpiṇī parasparānupraveśād āpyāyete divāniśam ViP_2,8.23 dakṣiṇottarabhūmyardhe samuttiṣṭhati bhāskare ahorātraṃ viśaty ambhas tamaḥprākāśyaśīlavat ViP_2,8.24 ātāmrā hi bhavanty āpo divā naktapraveśanāt dinaṃ viśati caivāmbho bhāskare 'stam upāgate tasmāc chuklībhavanty āpo naktam ahnaḥ praveśanāt ViP_2,8.25 evaṃ puṣkaramadhye tu yadā yāti divākaraḥ triṃśadbhāgaṃ tu medinyās tadā mauhūrtikī gatiḥ ViP_2,8.26 kulālacakraparyanto bhramann eṣa divākaraḥ karoty ahas tathā rātriṃ vimuñcan medinīṃ dvija ViP_2,8.27 ayanasyottarasyādau makaraṃ yāti bhāskaraḥ tataḥ kumbhaṃ ca mīnaṃ ca rāśe rāśyantaraṃ dvija ViP_2,8.28 triṣv eteṣv atha bhukteṣu tato vaiṣuvatīṃ gatim prayāti savitā kurvann ahorātraṃ tataḥ samam ViP_2,8.29 tato rātriḥ kṣayaṃ yāti vardhate 'nudinaṃ dinam ViP_2,8.30 tataś ca mithunasyānte parāṃ kāṣṭhām upāgataḥ rāśiṃ karkaṭakaṃ prāpya kurute dakṣiṇāyanam ViP_2,8.31 kulālacakraparyanto yathā śīghraṃ pravartate dakṣiṇe prakrame sūryas tathā śīghraṃ pravartate ViP_2,8.32 ativegitayā kālaṃ vāyuvegagatiś caran tasmāt prakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati ViP_2,8.33 sūryo dvādaśabhiḥ śaighryān muhūrtair dakṣiṇāyane trayodaśārdham ṛkṣāṇām ahnā tu carate dvija muhūrtais tāvadṛkṣāṇi naktam aṣṭādaśaiś caran ViP_2,8.34 kulālacakramadhyastho yathā mandaṃ prasarpati tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ ViP_2,8.35 tasmād dīrgheṇa kālena bhūmim alpāṃ tu gacchati aṣṭādaśamuhūrtaṃ yad uttarāyaṇapaścimam ViP_2,8.36 ahar bhavati tatrāpi carate mandavikramaḥ ViP_2,8.37 trayodaśārdham ahnaiva ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ muhūrtais tāvadṛkṣāṇi rātrau dvādaśabhiś caran ViP_2,8.38 adho mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā ViP_2,8.39 kulālacakranābhis tu yathā tatraiva vartate dhruvas tathā hi maitreya tatraiva parivartate ViP_2,8.40 ubhayoḥ kāṣṭhayor madhye bhramato maṇḍalāni ca divā naktaṃ ca sūryasya mandā śīghrā ca vai gatiḥ ViP_2,8.41 mandāhni yasminn ayane śīghrā naktaṃ tadā gatiḥ śīghrā niśi yadā cāsya tadā mandā divā gatiḥ ViP_2,8.42 ekapramāṇam evaiṣa mārgaṃ yāti divākaraḥ ahorātreṇa yo bhuṅkte samastā rāśayo dvija ViP_2,8.43 ṣaḍ eva rāśayo bhuṅkte rātrāv anyāṃś ca ṣaḍ divā ViP_2,8.44 rāśipramāṇajanitā dīrghahrasvātmatā dine tathā niśāyāṃ rāśīnāṃ pramāṇair laghudīrghatā ViP_2,8.45 dināder dīrghahrasvatvaṃ tadbhogenaiva jāyate uttare prakrame śīghrā niśi mandā gatir divā ViP_2,8.46 dakṣiṇe tv ayane caiva viparītā vivasvataḥ ViP_2,8.47 uṣā rātriḥ samākhyātā vyuṣṭiś cāpy ucyate dinam procyate ca tathā saṃdhyā uṣāvyuṣṭyor yad antaram ViP_2,8.48 saṃdhyākāle tu saṃprāpte raudre paramadāruṇe mandehā rākṣasā ghorāḥ sūryam icchanti khāditum ViP_2,8.49 prajāpatikṛtaḥ śāpas teṣāṃ maitreya rakṣasām akṣayatvaṃ śarīrāṇāṃ maraṇaṃ ca dine dine ViP_2,8.50 tataḥ sūryasya tair yuddhaṃ bhavaty atyantadāruṇam tato dvijottamās toyaṃ yat kṣipanti mahāmune ViP_2,8.51 oṃkārabrahmasaṃyuktaṃ gāyatryā cābhimantritam tena dahyanti te pāpā vajrībhūtena vāriṇā ViP_2,8.52 agnihotre hūyate yā samantrā prathamāhutiḥ sūryo jyotiḥ sahasrāṃśus tayā dīpyati bhāskaraḥ ViP_2,8.53 oṃkāro bhagavān viṣṇus tridhāmā vacasāṃ patiḥ taduccāraṇatas te tu vināśaṃ yānti rākṣasāḥ ViP_2,8.54 vaiṣṇavo 'ṃśaḥ paraḥ sūryo yo 'ntarjyotir asaṃplavam abhidhāyaka oṃkāras tasya sa prerakaḥ paraḥ ViP_2,8.55 tena tat preritaṃ jyotir oṃkāreṇātha dīptimat dahaty aśeṣarakṣāṃsi mandehākhyāny aghāni vai ViP_2,8.56 tasmān nollaṅghanaṃ kāryaṃ saṃdhyopāsanakarmaṇaḥ sa hanti sūryaṃ saṃdhyāyā nopāstiṃ kurute hi yaḥ ViP_2,8.57 tataḥ prayāti bhagavān brāhmaṇair abhirakṣitaḥ vālakhilyādibhiś caiva jagataḥ pālanodyataḥ ViP_2,8.58 .... .... prabhur vaikhānasair api","रङ्गोपजीवी कैवर्तः कुण्डाशी गरदस् तथा सूची माहिषिकश् चैव पर्वगामी च यो द्विजः विप्_२,६.२२ अगारदाही मित्रघ्नः शाकुनिर् ग्रामयाजकः रुधिरान्धे पतन्त्य् एते सोमं विक्रीणते च ये विप्_२,६.२३ मधुहा ग्रामहन्ता च याति वैतरणीं नरः विप्_२,६.२४ धनयौवनमत्तास् तु मर्यादाभेदिनो हि ये ते कृष्णे यान्त्य् अशौचाश् च कुहकाजीविनश् च ये विप्_२,६.२५ असिपत्रवनं याति वनच्छेदी वृथैव यः औरभ्रिको मृगव्याधो वह्निज्वाले पतन्ति वै विप्_२,६.२६ यान्त्य् एते द्विज तत्रैव यश् चापाकेषु वह्निदः विप्_२,६.२७ व्रतेषु लोपको यश् च स्वाश्रमाद् विच्युतश् च यः संदंशयातनामध्ये पततस् ताव् उभाव् अपि विप्_२,६.२८ दिवा स्वप्नेषु स्कन्दन्ते ये नरा ब्रह्मचारिणः पुत्रैर् अध्यापिता ये च ते पतन्ति श्वभोजने विप्_२,६.२९ एते चान्ये च नरकाः शतशो ऽथ सहस्रशः येषु दुष्कृतकर्माणः पच्यन्ते यातनागताः विप्_२,६.३० तथैव पापान्य् एतानि तथान्यानि सहस्रशः भुज्यन्ते यानि पुरुषैर् नरकान्तरगोचरैः विप्_२,६.३१ वर्णाश्रमविरुद्धं च कर्म कुर्वन्ति ये नराः कर्मणा मनसा वाचा निरयेषु पतन्ति ते विप्_२,६.३२ अधःशिरोभिर् दृश्यन्ते नारकैर् दिवि देवताः देवाश् चाधोमुखान् सर्वान् अधः पश्यन्ति नारकान् विप्_२,६.३३ स्थावराः कृमयो ऽब्जाश् च पक्षिणः पशवो नराः धार्मिकास् त्रिदशास् तद्वन् मोक्षिणश् च यथाक्रमम् विप्_२,६.३४ सहस्रभागप्रथमा द्वितीयानुक्रमास् तथा सर्वे ह्य् एते महाभाग यावन् मुक्तिसमाश्रयाः विप्_२,६.३५ यावन्तो जन्तवः स्वर्गे तावन्तो नरकौकसः पापकृद् याति नरकं प्रायश्चित्तपराङ्मुखः विप्_२,६.३६ पापानाम् अनुरूपाणि प्रायश्चित्तानि यद् यथा तथा तथैव संस्मृत्य प्रोक्तानि परमर्षिभिः विप्_२,६.३७ पापे गुरूणि गुरुणि स्वल्पान्य् अल्पे च तद्विदः प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायंभुवादयः विप्_२,६.३८ प्रायश्चित्तान्य् अशेषाणि तपःकर्मात्मकानि वै यानि तेषाम् अशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् विप्_२,६.३९ कृते पापे ऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते प्रायश्चित्तं तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परम् विप्_२,६.४० प्रातर् निशि तथा संध्यामध्याह्नादिषु संस्मरन् नारायणम् अवाप्नोति सद्यः पापक्षयं नरः विप्_२,६.४१ विष्णुसंस्मरणात् क्षीणसमस्तक्लेशसंचयः मुक्तिं प्रयाति स्वर्गाप्तिस् तस्य विघ्नो ऽनुमीयते विप्_२,६.४२ वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु तस्यान्तरायो मैत्रेय देवेन्द्रत्वादिकं फलम् विप्_२,६.४३ क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरावृत्तिलक्षणम् क्व जपो वासुदेवेति मुक्तिबीजम् अनुत्तमम् विप्_२,६.४४ तस्माद् अहर्निशं विष्णुं संस्मरन् पुरुषो मुने न याति नरकं शुद्धः संक्षीणाखिलपातकः विप्_२,६.४५ मनःप्रीतिकरः स्वर्गो नरकस् तद्विपर्ययः नरकस्वर्गसंज्ञे वै पापपुण्ये द्विजोत्तम विप्_२,६.४६ वस्त्व् एकम् एव दुःखाय सुखायेर्ष्योद्भवाय च कोपाय च यतस् तस्माद् वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः विप्_२,६.४७ तद् एव प्रीतये भूत्वा पुनर् दुःखाय जायते तद् एव कोपाय यतः प्रसादाय च जायते विप्_२,६.४८ तस्माद् दुःखात्मकं नास्ति न च किंचित् सुखात्मकम् मनसः परिणामो ऽयं सुखदुःखादिलक्षणः विप्_२,६.४९ ज्ञानम् एव परं ब्रह्म ज्ञानं बन्धाय चेष्यते ज्ञानात्मकम् इदं विश्वं न ज्ञानाद् विद्यते परम् विप्_२,६.५० विद्याविद्येति मैत्रेय ज्ञानम् एवोपधारय विप्_२,६.५१ एवम् एतन् मयाख्यातं भवतो मण्डलं भुवः पातालानि च सर्वाणि तथैव नरका द्विज विप्_२,६.५२ समुद्राः पर्वताश् चैव द्वीपा वर्षाणि निम्नगाः संक्षेपात् सर्वम् आख्यातं किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि विप्_२,६.५३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे षष्ठो ऽध्यायः ]] कथितं भवता ब्रह्मन् ममैतद् अखिलं त्वया भुवर्लोकादिकांल् लोकाञ् श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं मुने विप्_२,७.१ तथैव ग्रहसंस्थानं प्रमाणानि यथातथम् समाचक्ष्व महाभाग मह्यं त्वं परिपृच्छते विप्_२,७.२ रविचन्द्रमसोर् यावन् मयूखैर् अवभास्यते ससमुद्रसरिच्छैला तावती पृथिवी स्मृता विप्_२,७.३ यावत्प्रमाणा पृथिवी विस्तारपरिमण्डलात् नभस् तावत्प्रमाणं वै व्यासमण्डलतो द्विज विप्_२,७.४ भूमेर् योजनलक्षे तु सौरं मैत्रेय मण्डलम् लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्थितम् विप्_२,७.५ पूर्णे शतसहस्रे तु योजनानां निशाकरात् नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नम् उपरिष्टात् प्रकाशते विप्_२,७.६ द्वे लक्षे चोत्तरे ब्रह्मन् बुधो नक्षत्रमण्डलात् तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्य् उशना स्थितः विप्_२,७.७ अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः लक्षद्वये तु भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः विप्_२,७.८ सौरिर् बृहस्पतेश् चोर्ध्वं द्विलक्षे समवस्थितः सप्तर्षिमण्डलं तस्माल् लक्षम् एकं द्विजोत्तम विप्_२,७.९ ऋषिभ्यस् तु सहस्राणां शताद् ऊर्ध्वं व्यवस्थितः मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः विप्_२,७.१० त्रैलोक्यम् एतत् कथितम् उत्सेधेन महामुने इज्याफलस्य भूर् एषा इज्या चात्र प्रतिष्ठिता विप्_२,७.११ ध्रुवाद् ऊर्ध्वं महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः एकयोजनकोटी तु महर्लोको ऽभिधीयते विप्_२,७.१२ द्वे कोटी तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः सनन्दनाद्याः कथिता मैत्रेयामलचेतसः विप्_२,७.१३ चतुर्गुणोत्तरे चोर्ध्वं जनलोकात् तपः स्मृतः वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः विप्_२,७.१४ षड्गुणेन तपोलोकात् सत्यलोको विराजते अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः विप्_२,७.१५ पादगम्यं तु यत् किंचिद् वस्त्व् अस्ति पृथिवीमयम् स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तरो ऽस्य मयोदितः विप्_२,७.१६ भूमिसूर्यान्तरं यत् तु सिद्धादिमुनिसेवितम् भुवर्लोकस् तु सो ऽप्य् उक्तो द्वितीयो मुनिसत्तम विप्_२,७.१७ ध्रुवसूर्यान्तरं यत् तु नियुतानि चतुर्दश स्वर्लोकः सो ऽपि गदितो लोकसंस्थानचिन्तकैः विप्_२,७.१८ त्रैलोक्यम् एतत् कृतकं मैत्रेय परिपठ्यते जनस् तपस् तथा सत्यम् इति चाकृतकं त्रयम् विप्_२,७.१९ कृतकाकृतयोर् मध्ये महर्लोक इति स्मृतः शून्यो भवति कल्पान्ते यो ऽत्यन्तं न विनश्यति विप्_२,७.२० एते सप्त मया लोका मैत्रेय कथितास् तव पातालानि च सप्तैव ब्रह्माण्डस्यैष विस्तरः विप्_२,७.२१ एतद् अण्डकटाहेन तिर्यक् चोर्ध्वम् अधस् तथा कपित्थस्य यथा बीजं सर्वतो वै समावृतम् विप्_२,७.२२ दशोत्तरेण पयसा मैत्रेयाण्डं च तद् वृतम् सर्वो ऽम्बुपरिधानो ऽसौ वह्निना वेष्टितो बहिः विप्_२,७.२३ वह्निश् च वायुना वायुर् मैत्रेय नभसा वृतः भूतादिना नभः सो ऽपि महता परिवेष्टितः दशोत्तराण्य् अशेषाणि मैत्रेयैतानि सप्त वै विप्_२,७.२४ महान्तं च समावृत्य प्रधानं समवस्थितम् अनन्तस्य न तस्यान्तः संख्यानं वापि विद्यते विप्_२,७.२५ तद् अनन्तम् असंख्यातप्रमाणं चापि वै यतः हेतुभूतम् अशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने विप्_२,७.२६ अण्डानां तु सहस्राणां सहस्राण्य् अयुतानि च ईदृशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च विप्_२,७.२७ दारुण्य् अग्निर् यथा तैलं तिले तद्वत् पुमान् अपि प्रधाने ऽवस्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः विप्_२,७.२८ प्रधानं च पुमांश् चैव सर्वभूतात्मभूतया विष्णुशक्त्या महाबुद्धे वृतौ संश्रयधर्मिणौ विप्_२,७.२९ तयोः सैव पृथग्भावकारणं संश्रयस्य च क्षोभकारणभूता च सर्गकाले महामते विप्_२,७.३० यथा सक्तं जले वातो बिभर्ति कणिकाशतम् शक्तिः सापि तथा विष्णोः प्रधानपुरुषात्मकम् विप्_२,७.३१ यथा च पादपो मूलस्कन्धशाखादिसंयुतः आदिबीजात् प्रभवति बीजान्य् अन्यानि वै ततः विप्_२,७.३२ प्रभवन्ति ततस् तेभ्यः संभवन्त्य् अपरे द्रुमाः ते ऽपि तल्लक्षणद्रव्यकारणानुगता मुने विप्_२,७.३३ एवम् अव्याकृतात् पूर्वं जायन्ते महदादयः विशेषान्तास् ततस् तेभ्यः संभवन्ति सुरादयः तेभ्यश् च पुत्रास् तेषां च पुत्राणाम् अपरे सुताः विप्_२,७.३४ बीजाद् वृक्षप्ररोहेण यथा नापचयस् तरोः भूतानां भूतसर्गेण नैवास्त्य् अपचयस् तथा विप्_२,७.३५ संनिधानाद् यथाकाशकालाद्याः कारणं तरोः तथैवापरिणामेन विश्वस्य भगवान् हरिः विप्_२,७.३६ व्रीहिबीजे यथा मूलं नालं पत्राङ्कुरौ तथा काण्डकोषस् तथा पुष्पं क्षीरं तद्वच् च तण्डुलाः विप्_२,७.३७ तुषाः कणाश् च सन्तो वै यान्त्य् आविर्भावम् आत्मनः प्ररोहहेतुसामग्रीम् आसाद्य मुनिसत्तम विप्_२,७.३८ तथा कर्मस्व् अनेकेषु देवाद्याः समवस्थिताः विष्णुशक्तिं समासाद्य प्ररोहम् उपयान्ति वै विप्_२,७.३९ स च विष्णुः परं ब्रह्म यतः सर्वम् इदं जगत् जगच् च यो यत्र चेदं यस्मिंश् च लयम् एष्यति विप्_२,७.४० तद् ब्रह्म तत् परं धाम सदसत्परमं पदम् यस्य सर्वम् अभेदेन जगद् एतच् चराचरम् विप्_२,७.४१ स एव मूलप्रकृतिर् व्यक्तरूपी जगच् च सः तस्मिन्न् एव लयं सर्वं याति तत्र च तिष्ठति विप्_२,७.४२ कर्ता क्रियाणां स च इज्यते क्रतुः स एव तत्कर्मफलं च तस्य यत् स्रुगादि यत् साधनम् अप्य् अशेषतो हरेर् न किंचिद् व्यतिरिक्तम् अस्ति वै विप्_२,७.४३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे सप्तमो ऽध्यायः ]] व्याख्यातम् एतद् ब्रह्माण्डसंस्थानं तव सुव्रत ततः प्रमाणसंस्थाने सूर्यादीनां शृणुष्व मे विप्_२,८.१ योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव ईषादण्डस् तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम विप्_२,८.२ सार्धकोटिस् तथा सप्त नियुतान्य् अधिकानि वै योजनानां तु तस्याक्षस् तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम् विप्_२,८.३ त्रिनाभिमति पञ्चारे षण्णेमिन्य् अक्षयात्मके संवत्सरमये कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम् विप्_२,८.४ चत्वारिंशत् सहस्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते विप्_२,८.५ अक्षप्रमाणम् उभयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः ह्रस्वो ऽक्षस् तद्युगार्धं च ध्रुवाधारो रथस्य वै द्वितीये ऽक्षे तु तच् चक्रं संस्थितं मानसाचले विप्_२,८.६ हयाश् च सप्त छन्दांसि तेषां नामानि मे शृणु गायत्री च बृहत्य् उष्णिग् जगती त्रिष्टुब् एव च अनुष्टुप् पङ्क्तिर् इत्य् उक्ताश् छन्दांसि हरयो रवेः विप्_२,८.७ मानसोत्तरशैले तु पूर्वतो वासवी पुरी दक्षिणेन यमस्यान्या प्रतीच्यां वरुणस्य च उत्तरेण च सोमस्य तासां नामानि मे शृणु विप्_२,८.८ वस्वोकसारा शक्रस्य याम्या संयमनी तथा पुरी सुखा जलेशस्य सोमस्य च विभावरी विप्_२,८.९ काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुर् इव सर्पति मैत्रेय भगवान् भानुर् ज्योतिषां चक्रसंयुतः विप्_२,८.१० अहोरात्रव्यवस्थानकारणं भगवान् रविः देवयानः परः पन्था योगिनां क्लेशसंक्षये विप्_२,८.११ दिवसस्य रविर् मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः सर्वद्वीपेषु मैत्रेय निशार्धस्य च संमुखः विप्_२,८.१२ उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे दिशास्व् अशेषासु तथा मैत्रेय विदिशासु च विप्_२,८.१३ यैर् यत्र दृश्यते भास्वान् स तेषाम् उदयः स्मृतः तिरोभावं च यत्रैति तत्रैवास्तमनं रवेः विप्_२,८.१४ नैवास्तमनम् अर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः विप्_२,८.१५ शक्रादीनां पुरे तिष्ठन् स्पृशत्य् एष पुरत्रयम् विकर्णौ द्वौ विकर्णस्थस् त्रीन् कोणान् द्वे पुरे तथा विप्_२,८.१६ उदितो वर्धमानाभिर् आमध्याह्नात् तपन् रविः ततः परं ह्रसन्तीभिर् गोभिर् अस्तं नियच्छति विप्_२,८.१७ उदयास्तमनाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ यावत् पुरस्तात् तपति तावत् पृष्ठे च पार्श्वयोः विप्_२,८.१८ ऋते ऽमरगिरेर् मेरोर् उपरि ब्रह्मणः सभाम् ये ये मरीचयो ऽर्कस्य प्रयान्ति ब्रह्मणः सभाम् ते ते निरस्तास् तद्भासा प्रतीपम् उपयान्ति वै विप्_२,८.१९ तस्माद् दिश्य् उत्तरस्यां वै दिवारात्रिः सदैव हि सर्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुर् उत्तरतो यतः विप्_२,८.२० प्रभा विवस्वतो रात्राव् अस्तं गच्छति भास्करे विशत्य् अग्निम् अतो रात्रौ वह्निर् दूरात् प्रकाशते विप्_२,८.२१ वह्निपादस् तथा भानुं दिनेष्व् आविशति द्विज अतीव वह्निसंयोगाद् अतः सूर्यः प्रकाशते विप्_२,८.२२ तेजसी भास्कराग्नेये प्रकाशोष्णस्वरूपिणी परस्परानुप्रवेशाद् आप्यायेते दिवानिशम् विप्_२,८.२३ दक्षिणोत्तरभूम्यर्धे समुत्तिष्ठति भास्करे अहोरात्रं विशत्य् अम्भस् तमःप्राकाश्यशीलवत् विप्_२,८.२४ आताम्रा हि भवन्त्य् आपो दिवा नक्तप्रवेशनात् दिनं विशति चैवाम्भो भास्करे ऽस्तम् उपागते तस्माच् छुक्लीभवन्त्य् आपो नक्तम् अह्नः प्रवेशनात् विप्_२,८.२५ एवं पुष्करमध्ये तु यदा याति दिवाकरः त्रिंशद्भागं तु मेदिन्यास् तदा मौहूर्तिकी गतिः विप्_२,८.२६ कुलालचक्रपर्यन्तो भ्रमन्न् एष दिवाकरः करोत्य् अहस् तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विज विप्_२,८.२७ अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यन्तरं द्विज विप्_२,८.२८ त्रिष्व् एतेष्व् अथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम् प्रयाति सविता कुर्वन्न् अहोरात्रं ततः समम् विप्_२,८.२९ ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते ऽनुदिनं दिनम् विप्_२,८.३० ततश् च मिथुनस्यान्ते परां काष्ठाम् उपागतः राशिं कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायनम् विप्_२,८.३१ कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं प्रवर्तते दक्षिणे प्रक्रमे सूर्यस् तथा शीघ्रं प्रवर्तते विप्_२,८.३२ अतिवेगितया कालं वायुवेगगतिश् चरन् तस्मात् प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति विप्_२,८.३३ सूर्यो द्वादशभिः शैघ्र्यान् मुहूर्तैर् दक्षिणायने त्रयोदशार्धम् ऋक्षाणाम् अह्ना तु चरते द्विज मुहूर्तैस् तावदृक्षाणि नक्तम् अष्टादशैश् चरन् विप्_२,८.३४ कुलालचक्रमध्यस्थो यथा मन्दं प्रसर्पति तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः विप्_२,८.३५ तस्माद् दीर्घेण कालेन भूमिम् अल्पां तु गच्छति अष्टादशमुहूर्तं यद् उत्तरायणपश्चिमम् विप्_२,८.३६ अहर् भवति तत्रापि चरते मन्दविक्रमः विप्_२,८.३७ त्रयोदशार्धम् अह्नैव ऋक्षाणां चरते रविः मुहूर्तैस् तावदृक्षाणि रात्रौ द्वादशभिश् चरन् विप्_२,८.३८ अधो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा विप्_२,८.३९ कुलालचक्रनाभिस् तु यथा तत्रैव वर्तते ध्रुवस् तथा हि मैत्रेय तत्रैव परिवर्तते विप्_२,८.४० उभयोः काष्ठयोर् मध्ये भ्रमतो मण्डलानि च दिवा नक्तं च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गतिः विप्_२,८.४१ मन्दाह्नि यस्मिन्न् अयने शीघ्रा नक्तं तदा गतिः शीघ्रा निशि यदा चास्य तदा मन्दा दिवा गतिः विप्_२,८.४२ एकप्रमाणम् एवैष मार्गं याति दिवाकरः अहोरात्रेण यो भुङ्क्ते समस्ता राशयो द्विज विप्_२,८.४३ षड् एव राशयो भुङ्क्ते रात्राव् अन्यांश् च षड् दिवा विप्_२,८.४४ राशिप्रमाणजनिता दीर्घह्रस्वात्मता दिने तथा निशायां राशीनां प्रमाणैर् लघुदीर्घता विप्_२,८.४५ दिनादेर् दीर्घह्रस्वत्वं तद्भोगेनैव जायते उत्तरे प्रक्रमे शीघ्रा निशि मन्दा गतिर् दिवा विप्_२,८.४६ दक्षिणे त्व् अयने चैव विपरीता विवस्वतः विप्_२,८.४७ उषा रात्रिः समाख्याता व्युष्टिश् चाप्य् उच्यते दिनम् प्रोच्यते च तथा संध्या उषाव्युष्ट्योर् यद् अन्तरम् विप्_२,८.४८ संध्याकाले तु संप्राप्ते रौद्रे परमदारुणे मन्देहा राक्षसा घोराः सूर्यम् इच्छन्ति खादितुम् विप्_२,८.४९ प्रजापतिकृतः शापस् तेषां मैत्रेय रक्षसाम् अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिने दिने विप्_२,८.५० ततः सूर्यस्य तैर् युद्धं भवत्य् अत्यन्तदारुणम् ततो द्विजोत्तमास् तोयं यत् क्षिपन्ति महामुने विप्_२,८.५१ ओंकारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम् तेन दह्यन्ति ते पापा वज्रीभूतेन वारिणा विप्_२,८.५२ अग्निहोत्रे हूयते या समन्त्रा प्रथमाहुतिः सूर्यो ज्योतिः सहस्रांशुस् तया दीप्यति भास्करः विप्_२,८.५३ ओंकारो भगवान् विष्णुस् त्रिधामा वचसां पतिः तदुच्चारणतस् ते तु विनाशं यान्ति राक्षसाः विप्_२,८.५४ वैष्णवो ऽंशः परः सूर्यो यो ऽन्तर्ज्योतिर् असंप्लवम् अभिधायक ओंकारस् तस्य स प्रेरकः परः विप्_२,८.५५ तेन तत् प्रेरितं ज्योतिर् ओंकारेणाथ दीप्तिमत् दहत्य् अशेषरक्षांसि मन्देहाख्यान्य् अघानि वै विप्_२,८.५६ तस्मान् नोल्लङ्घनं कार्यं संध्योपासनकर्मणः स हन्ति सूर्यं संध्याया नोपास्तिं कुरुते हि यः विप्_२,८.५७ ततः प्रयाति भगवान् ब्राह्मणैर् अभिरक्षितः वालखिल्यादिभिश् चैव जगतः पालनोद्यतः विप्_२,८.५८ .... .... प्रभुर् वैखानसैर् अपि"
2,8,58,9,:1 mahātmabhir mahātmā vai .... ....,:१ महात्मभिर् महात्मा वै .... ....
2,13,9,11,":2 kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśac ca kāṣṭhā gaṇayet kalāṃ tām triṃśatkalāś caiva bhaven muhūrtas tais triṃśatā rātryahanī samete ViP_2,8.59 hrāsavṛddhī tv aharbhāgair divasānāṃ yathākramam saṃdhyā muhūrtamātrā vai hrāsavṛddhau samā smṛtā ViP_2,8.60 rekhāprabhṛty athāditye trimuhūrtagate tu vai prātaḥ smṛtas tataḥ kālo bhāgaś cāhnaḥ sa pañcamaḥ ViP_2,8.61 tasmāt prātastanāt kālāt trimuhūrtas tu saṃgavaḥ madhyāhnas trimuhūrtas tu tasmāt kālāt tu saṃgavāt ViP_2,8.62 tasmān mādhyāhnikāt kālād aparāhṇa iti smṛtaḥ traya eva muhūrtās tu kālabhāgaḥ smṛto budhaiḥ ViP_2,8.63 aparāhṇe vyatīte tu kālaḥ sāyāhna ucyate daśapañcamuhūrtāho muhūrtās traya eva ca ViP_2,8.64 daśapañcamuhūrtaṃ vai ahar vaiṣuvataṃ smṛtam ViP_2,8.65 vardhate 'ho hrasati ca ayane dakṣiṇottare ahas tu grasate rātriṃ rātrir grasati vāsaram ViP_2,8.66 śaradvasantayor madhye viṣuvaṃ tu vibhāvyate tulāmeṣagate bhānau samarātridinaṃ tu tat ViP_2,8.67 karkaṭāvasthite bhānau dakṣiṇāyanam ucyate uttarāyaṇam apy uktaṃ makarasthe divākare ViP_2,8.68 triṃśanmuhūrtaṃ kathitam ahorātraṃ tu yan mayā tāni pañcadaśa brahman pakṣa ity abhidhīyate ViP_2,8.69 māsaḥ pakṣadvayenokto dvau māsau cārkajāv ṛtuḥ ṛtutrayaṃ cāpy ayanaṃ dve 'yane varṣasaṃjñite ViP_2,8.70 saṃvatsarādayaḥ pañca caturmāsavikalpitāḥ niścayaḥ sarvakālasya yugam ity abhidhīyate ViP_2,8.71 saṃvatsaras tu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ idvatsaras tṛtīyas tu caturthaś cānuvatsaraḥ vatsaraḥ pañcamaś cātra kālo 'yaṃ yugasaṃjñitaḥ ViP_2,8.72 yaḥ śvetasyottare śailaḥ śṛṅgavān iti viśrutaḥ trīṇi tasya tu śṛṅgāṇi yair asau śṛṅgavān smṛtaḥ ViP_2,8.73 dakṣiṇaṃ cottaraṃ caiva madhyaṃ vaiṣuvataṃ tathā śaradvasantayor madhye tad bhānuḥ pratipadyate meṣādau ca tulādau ca maitreya viṣuvatsthitaḥ ViP_2,8.74 tadā tulyam ahorātraṃ karoti timirāpahaḥ daśapañcamuhūrtaṃ vai tad etad ubhayaṃ smṛtam ViP_2,8.75 prathame kṛttikābhāge yadā bhāsvāṃs tadā śaśī viśākhānāṃ caturthe 'ṃśe mune tiṣṭhaty asaṃśayam ViP_2,8.76 viśākhānāṃ yadā sūryaś caraty aṃśaṃ tṛtīyakam tadā candraṃ vijānīyāt kṛttikāśirasi sthitam ViP_2,8.77 tadaiva viṣuvākhyo vai kālaḥ puṇyo 'bhidhīyate tadā dānāni deyāni devebhyaḥ prayatātmabhiḥ ViP_2,8.78 brāhmaṇebhyaḥ pitṛbhyaś ca mukham etat tu dānajam dattadānas tu viṣuve kṛtakṛtyo 'bhijāyate ViP_2,8.79 ahorātrārdhamāsau tu kalāḥ kāṣṭhāḥ kṣaṇās tathā paurṇamāsī tathā jñeyā amāvāsyā tathaiva ca sinīvālī kuhūś caiva rākā cānumatis tathā ViP_2,8.80 tapastapasyau madhumādhavau ca śukraḥ śuciś cāyanam uttaraṃ syāt nabho nabhasyo 'tha iṣaś ca sorjaḥ sahaḥsahasyāv iti dakṣiṇaṃ syāt ViP_2,8.81 lokālokas tu yaḥ śailaḥ prāgukto bhavato mayā lokapālās tu catvāras tatra tiṣṭhanti suvratāḥ ViP_2,8.82 sudhāmā śaṅkhapāc caiva kardamasyātmajau dvija hiraṇyaromā caivānyaś caturthaḥ ketumān api ViP_2,8.83 nirdvaṃdvā nirabhīmānā nistandrā niṣparigrahāḥ lokapālāḥ sthitā hy ete lokāloke caturdiśam ViP_2,8.84 uttaraṃ yad agastyasya ajavīthyāś ca dakṣiṇam pitṛyānaḥ sa vai panthā vaiśvānarapathād bahiḥ ViP_2,8.85 tatrāsate mahātmāna ṛṣayo ye 'gnihotriṇaḥ bhūtārambhakṛtaṃ brahma śaṃsanta ṛtvigudyatāḥ lokārambhaṃ prārabhante teṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇaḥ ViP_2,8.86 calitaṃ te punar brahma sthāpayanti yuge yuge saṃtatyā tapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca ViP_2,8.87 jāyamānās tu pūrve tu paścimānāṃ gṛheṣu vai paścimāś caiva pūrveṣāṃ jāyante nidhaneṣv iha ViP_2,8.88 evam āvartamānās te tiṣṭhanty ābhūtasaṃplavāt savitur dakṣiṇaṃ mārgaṃ śritā hy ācandratārakam ViP_2,8.89 nāgavīthyuttaraṃ yac ca saptarṣibhyaś ca dakṣiṇam uttaraḥ savituḥ panthā devayānas tu sa smṛtaḥ ViP_2,8.90 tatra te vaśinaḥ siddhā vimalā brahmacāriṇaḥ saṃtatiṃ te jugupsanti tasmān mṛtyur jitaś ca taiḥ ViP_2,8.91 aṣṭāśītisahasrāṇi yatīnām ūrdhvaretasām udakpanthānam aryamṇaḥ śritā hy ābhūtasaṃplavāt ViP_2,8.92 te 'saṃprayogāl lobhasya maithunasya ca varjanāt icchādveṣāpravṛttyā ca bhūtārambhavivarjanāt ViP_2,8.93 punaś cākāmasaṃyogāc śabdāder doṣadarśanāt ity ebhiḥ kāraṇaiḥ śuddhās te 'mṛtatvaṃ hi bhejire ViP_2,8.94 ābhūtasaṃplavaṃ sthānam amṛtatvaṃ vibhāvyate trailokyasthitikālo 'yam apunarmāra ucyate ViP_2,8.95 brahmahatyāśvamedhābhyāṃ pāpapuṇyakṛto vidhiḥ ābhūtasaṃplavāntāntaṃ phalam uktaṃ tayor dvija ViP_2,8.96 yāvanmātrapradeśe tu maitreyāvasthito dhruvaḥ kṣayam āyāti tāvat tu bhūmer ābhūtasaṃplave ViP_2,8.97 ūrdhvottaram ṛṣibhyas tu dhruvo yatra vyavasthitaḥ etad viṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram ViP_2,8.98 nirdhūtadoṣapaṅkānāṃ yatīnāṃ saṃyatātmanām sthānaṃ tat paramaṃ vipra puṇyapāpaparikṣaye ViP_2,8.99 apuṇyapuṇyoparame kṣīṇāśeṣāptihetavaḥ yatra gatvā na śocanti tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ViP_2,8.100 dharmadhruvādyās tiṣṭhanti yatra te lokasākṣiṇaḥ tatsārṣṭyotpannayogeddhās tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ViP_2,8.101 yatrotam etat protaṃ ca yad bhūtaṃ sacarācaram bhāvyaṃ ca viśvaṃ maitreya tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ViP_2,8.102 divīva cakṣur ātataṃ vitataṃ yan mahātmanām vivekajñānadṛṣṭaṃ ca tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ViP_2,8.103 yasmin pratiṣṭhito bhāsvān meḍhībhūtaḥ svayaṃ dhruvaḥ dhruve ca sarvajyotīṃṣi jyotiṣv ambhomuco dvija ViP_2,8.104 megheṣu saṃtatā vṛṣṭir vṛṣṭeḥ sṛṣṭeś ca poṣaṇam āpyāyanaṃ ca sarveṣāṃ devādīnāṃ mahāmune ViP_2,8.105 tataś cājyāhutidvārā poṣitās te havirbhujaḥ vṛṣṭeḥ kāraṇatāṃ yānti bhūtānāṃ sthitaye punaḥ ViP_2,8.106 evam etat padaṃ viṣṇos tṛtīyam amalātmakam ādhārabhūtaṃ lokānāṃ trayāṇāṃ vṛṣṭikāraṇam ViP_2,8.107 tataḥ prabhavati brahman sarvapāpaharā sarit gaṅgā devāṅganāṅgānām anulepanapiñjarā ViP_2,8.108 vāmapādāmbujāṅguṣṭhanakhasrotovinirgatām viṣṇor bibharti yāṃ bhaktyā śirasāharniśaṃ dhruvaḥ ViP_2,8.109 tataḥ saptarṣayo yasyāḥ prāṇāyāmaparāyaṇāḥ tiṣṭhanti vīcimālābhir uhyamānajaṭājale ViP_2,8.110 vāryoghaiḥ saṃtatair yasyāḥ plāvitaṃ śaśimaṇḍalam bhūyo 'dhikatarāṃ kāntiṃ vahaty etad upakṣayam ViP_2,8.111 merupṛṣṭhe pataty uccair niṣkrāntā śaśimaṇḍalāt jagataḥ pāvanārthāya yā prayāti caturdiśam ViP_2,8.112 sītā cālakanandā ca cakṣur bhadrā ca saṃsthitā ekaiva yā caturbhedā digbhedagatilakṣaṇā ViP_2,8.113 bhedaṃ cālakanandākhyaṃ yasyāḥ śarvo 'pi dakṣiṇam dadhāra śirasā prītyā varṣāṇām adhikaṃ śatam ViP_2,8.114 śambhor jaṭākalāpāc ca viniṣkrāntāsthiśarkarān plāvayitvā divaṃ ninye yā pāpān sagarātmajān ViP_2,8.115 snātasya salile yasyāḥ sadyaḥ pāpaṃ praṇaśyati apūrvapuṇyaprāptiś ca sadyo maitreya jāyate ViP_2,8.116 dattāḥ pitṛbhyo yatrāpas tanayaiḥ śraddhayānvitaiḥ samātrayaṃ prayacchanti tṛptiṃ maitreya durlabhām ViP_2,8.117 yasyām iṣṭvā mahāyajñair yajñeśaṃ puruṣottamam dvijabhūpāḥ parām ṛddhim avāpur divi ceha ca ViP_2,8.118 snānād vidhūtapāpāś ca yajjale yatayas tathā keśavāsaktamanasaḥ prāptā nirvāṇam uttamam ViP_2,8.119 śrutābhilaṣitā dṛṣṭā spṛṣṭā pītāvagāhitā yā pāvayati bhūtāni kīrtitā ca dine dine ViP_2,8.120 gaṅgā gaṅgeti yan nāma yojanānāṃ śateṣv api sthitair uccāritaṃ hanti pāpaṃ janmatrayārjitam ViP_2,8.121 yataḥ sā pāvanāyālaṃ trayāṇāṃ jagatām api samudbhūtā paraṃ tat tu tṛtīyaṃ bhagavatpadam ViP_2,8.122 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ ]] tārāmayaṃ bhagavataḥ śiśumārākṛti prabhoḥ divi rūpaṃ harer yat tu tasya pucche sthito dhruvaḥ ViP_2,9.1 eṣa bhraman bhrāmayati candrādityādikān grahān bhramantam anu taṃ yānti nakṣatrāṇi ca cakravat ViP_2,9.2 sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha vātānīkamayair bandhair dhruve baddhāni tāni vai ViP_2,9.3 śiśumārākṛti proktaṃ yad rūpaṃ jyotiṣāṃ divi ViP_2,9.4ab ity evaṃ vāyavaḥ sapta vahanti bhuvanatrayam ViP_2,9.4ab*10 nārāyaṇo 'yanaṃ dhāmnāṃ tasyādhāraḥ svayaṃ hṛdi ViP_2,9.4cd uttānapādaputras tu tam ārādhya jagatpatim satārāśiśumārasya dhruvaḥ pucche vyavasthitaḥ ViP_2,9.5 ādhāraḥ śiśumārasya sarvādhyakṣo janārdanaḥ dhruvasya śiśumāraś ca dhruve bhānur vyavasthitaḥ ViP_2,9.6 tadādhāraṃ jagac cedaṃ sadevāsuramānuṣam ViP_2,9.7 yena vipra vidhānena tan mamaikamanāḥ śṛṇu vivasvān aṣṭabhir māsair ādāyāpo rasānvitāḥ varṣaty ambu tataś cānnam annād apy akhilaṃ jagat ViP_2,9.8 vivasvān aṃśubhis tīkṣṇair ādāya jagato jalam some muñcaty athenduś ca vāyunāḍīmayair divi nālair vikṣipate 'bhreṣu dhūmāgnyanilamūrtiṣu ViP_2,9.9 na bhraśyanti yatas tebhyo jalāny abhrāṇi tāny ataḥ abhrasthāḥ prapatanty āpo vāyunā samudīritāḥ saṃskāraṃ kālajanitaṃ maitreyāsādya nirmalāḥ ViP_2,9.10 saritsamudrabhaumās tu tathāpaḥ prāṇisaṃbhavāḥ catuṣprakārā bhagavān ādatte savitā mune ViP_2,9.11 ākāśagaṅgāsalilaṃ tathādāya gabhastimān anabhragatam evorvyāṃ sadyaḥ kṣipati raśmibhiḥ ViP_2,9.12 tasya saṃsparśanirdhūtapāpapaṅko dvijottama na yāti narakaṃ martyo divyaṃ snānaṃ hi tat smṛtam ViP_2,9.13 dṛṣṭasūryaṃ hi yad vāri pataty abhrair vinā divaḥ ākāśagaṅgāsalilaṃ tad gobhiḥ kṣipyate raveḥ ViP_2,9.14 kṛttikādiṣu ṛkṣeṣu viṣameṣv ambu yad divaḥ dṛṣṭārkaṃ patitaṃ jñeyaṃ tad gāṅgaṃ diggajojjhitam ViP_2,9.15 yugmarkṣeṣu tu yat toyaṃ pataty arkojjhitaṃ divaḥ tat sūryaraśmibhiḥ sadyaḥ samādāya nirasyate ViP_2,9.16 ubhayaṃ puṇyam atyarthaṃ nṛṇāṃ pāpaharaṃ dvija ākāśagaṅgāsalilaṃ divyaṃ snānaṃ mahāmune ViP_2,9.17 yat tu meghaiḥ samutsṛṣṭaṃ vāri tat prāṇināṃ dvija puṣṇāty oṣadhayaḥ sarvā jīvanāyāmṛtaṃ hi tat ViP_2,9.18 tena vṛddhiṃ parāṃ nītaḥ salilenauṣadhīgaṇaḥ sādhakaḥ phalapākāntaḥ prajānāṃ dvija jāyate ViP_2,9.19 tena yajñān yathāproktān mānavāḥ śāstracakṣuṣaḥ kurvanty aharahas taiś ca devān āpyāyayanti te ViP_2,9.20 evaṃ yajñāś ca vedāś ca varṇāś ca dvijapūrvakāḥ sarve devanikāyāś ca paśubhūtagaṇāś ca ye ViP_2,9.21 vṛṣṭyā dhṛtam idaṃ sarvam annaṃ niṣpādyate yayā sāpi niṣpādyate vṛṣṭiḥ savitrā munisattama ViP_2,9.22 ādhārabhūtaḥ savitur dhruvo munivarottama dhruvasya śiśumāro 'sau so 'pi nārāyaṇāśrayaḥ ViP_2,9.23 hṛdi nārāyaṇas tasya śiśumārasya saṃsthitaḥ bibhartā sarvabhūtānām ādibhūtaḥ sanātanaḥ ViP_2,9.24 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe navamo 'dhyāyaḥ ]] aśītimaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayor antaraṃ dvayoḥ ārohaṇāvarohābhyāṃ bhānor abdena yā gatiḥ ViP_2,10.1 sa ratho 'dhiṣṭhito devair ādityai ṛṣibhis tathā gandharvair apsarobhiś ca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ ViP_2,10.2 dhātā kṛtasthalā caiva pulastyo vāsukis tathā rathakṛd grāmaṇīr hetis tumburuś caiva saptamaḥ ViP_2,10.3 ete vasanti vai caitre madhumāse sadaiva hi maitreya syandane bhānoḥ sapta māsādhikāriṇaḥ ViP_2,10.4 aryamā pulahaś caiva rathaujāḥ puñjikasthalā prahetiḥ kacchanīraś ca nāradaś ca rathe raveḥ ViP_2,10.5 mādhave nivasanty ete śucisaṃjñe nibodha me ViP_2,10.6 mitro 'tris takṣako rakṣaḥ pauruṣeyo 'tha menakā hāhā rathasvanaś caiva maitreyaite vasanti vai ViP_2,10.7 varuṇo vasiṣṭho rambhā sahajanyā huhū rathaḥ rathacitras tathā śukre vasanty āṣāḍhasaṃjñite ViP_2,10.8 indro viśvāvasuḥ srota elāpatras tathāṅgirāḥ pramlocā ca nabhasy ete sarpaś cārke vasanti vai ViP_2,10.9 vivasvān ugrasenaś ca bhṛgur āpūraṇas tathā umlocā śaṅkhapālaś ca vyāghro bhādrapade tathā ViP_2,10.10 pūṣā ca surucir vāto gautamo 'tha dhanaṃjayaḥ suṣeṇo 'nyo ghṛtācī ca vasanty āśvayuje ravau ViP_2,10.11 viśvāvasur bharadvājaḥ parjanyairāvatau tathā viśvācī senajic cāpi kārttike cādhikāriṇaḥ ViP_2,10.12 aṃśukāśyapatārkṣyās tu mahāpadmas tathorvaśī citrasenas tathā vidyun mārgaśīrṣādhikāriṇaḥ ViP_2,10.13 kratur bhagas tathorṇāyuḥ sphūrjaḥ karkoṭakas tathā ariṣṭanemiś caivānyā pūrvacittir varāpsarāḥ ViP_2,10.14 pauṣamāse vasanty ete sapta bhāskaramaṇḍale lokaprakāśanārthāya vipravaryādhikāriṇaḥ ViP_2,10.15 tvaṣṭā ca jamadagniś ca kambalo 'tha tilottamā brahmāpeto 'tha ṛtajid dhṛtarāṣṭraś ca saptamaḥ ViP_2,10.16 māghamāse vasanty ete sapta maitreya bhāskare śrūyatāṃ cāpare sūrye phālgune nivasanti ye ViP_2,10.17 viṣṇur aśvataro rambhā sūryavarcāś ca satyajit viśvāmitras tathā rakṣo yajñopeto mahāmune ViP_2,10.18 māseṣv eteṣu maitreya vasanty ete tu saptakāḥ savitur maṇḍale brahman viṣṇuśaktyupabṛṃhitāḥ ViP_2,10.19 stuvanti munayaḥ sūryaṃ gandharvair gīyate puraḥ nṛtyanty apsaraso yānti sūryasyānu niśācarāḥ ViP_2,10.20 vahanti pannagā yakṣaiḥ kriyate 'bhīṣusaṃgrahaḥ ViP_2,10.21 vālakhilyās tathaivainaṃ parivārya samāsate ViP_2,10.22 so 'yaṃ saptagaṇaḥ sūryamaṇḍale munisattama himoṣṇavārivṛṣṭīnāṃ hetuḥ svasamayaṃ gataḥ ViP_2,10.23 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe daśamo 'dhyāyaḥ ]] yad etad bhagavān āha gaṇaḥ saptavidho raveḥ maṇḍale himatāpādeḥ kāraṇaṃ tan mayā śrutam ViP_2,11.1 vyāpārāś cāpi kathitā gandharvoragarakṣasām ṛṣīṇāṃ vālakhilyānāṃ tathaivāpsarasāṃ guro ViP_2,11.2 yakṣāṇāṃ ca rathe bhānor viṣṇuśaktidhṛtātmanām kiṃ tvādityasya yat karma tan nātroktaṃ tvayā mune ViP_2,11.3 yadi saptagaṇo vāri himam uṣṇaṃ ca varṣati tat kim atra raver yena vṛṣṭiḥ sūryād itīryate ViP_2,11.4 vivasvān udito madhye yāty astam iti kiṃ janaḥ bravīty etat samaṃ karma yadi saptagaṇasya tat ViP_2,11.5 maitreya śrūyatām etad yad bhavān paripṛcchati yathā saptagaṇe 'py ekaḥ prādhānyenādhiko raviḥ ViP_2,11.6 yā tu śaktiḥ parā viṣṇor ṛgyajuḥsāmasaṃjñitā saiṣā trayī tapaty aṃho jagataś ca hinasti yat ViP_2,11.7 saiṣa viṣṇuḥ sthitaḥ sthityāṃ jagataḥ pālanodyataḥ ṛgyajuḥsāmabhūto 'ntaḥ savitur dvija tiṣṭhati ViP_2,11.8 māsi māsi ravir yo yas tatra tatra hi sā parā trayīmayī viṣṇuśaktir avasthānaṃ karoti vai ViP_2,11.9 ṛcas tapanti pūrvāhṇe madhyāhne ca yajūṃṣy atha bṛhadrathantarādīni sāmāny ahnaḥ kṣaye ravau ViP_2,11.10 aṃśa eṣā trayī viṣṇor ṛgyajuḥsāmasaṃjñitā viṣṇuśaktir avasthānaṃ sadāditye karoti sā ViP_2,11.11 na kevalaṃ raveḥ śaktir vaiṣṇavī sā trayīmayī brahmātha puruṣo rudras trayam etat trayīmayam ViP_2,11.12 sargādau ṛṅmayo brahmā sthitau viṣṇur yajurmayaḥ rudraḥ sāmamayo 'ntāya tasmāt tasyāśucir dhvaniḥ ViP_2,11.13 evaṃ sā sāttvikī śaktir vaiṣṇavī yā trayīmayī ātmasaptagaṇasthaṃ taṃ bhāsvantam adhitiṣṭhati ViP_2,11.14 tayā cādhiṣṭhitaḥ so 'pi jājvalīti svaraśmibhiḥ tamaḥ samastajagatāṃ nāśaṃ nayati cākhilam ViP_2,11.15 stuvanti taṃ vai munayo gandharvair gīyate puraḥ nṛtyanty apsaraso yānti tasya cānu niśācarāḥ ViP_2,11.16 vahanti pannagā yakṣaiḥ kriyate 'bhīṣusaṃgrahaḥ vālakhilyās tathaivainaṃ parivārya samāsate ViP_2,11.17 nodetā nāstametā ca kadācic chaktirūpadhṛk viṣṇur viṣṇoḥ pṛthak tasya gaṇaḥ saptavidho 'py ayam ViP_2,11.18 stambhasthadarpaṇasyaiti yo 'yam āsannatāṃ naraḥ chāyādarśanasaṃyogaṃ sa saṃprāpnoty athātmanaḥ ViP_2,11.19 evaṃ sā vaiṣṇavī śaktir naivāpaiti tato dvija māsānumāsaṃ bhāsvantam adhyāste tatra saṃsthitam ViP_2,11.20 pitṛdevamanuṣyādīn sa sadāpyāyayan prabhuḥ parivartaty ahorātrakāraṇaṃ savitā dvija ViP_2,11.21 sūryaraśmiḥ suṣumṇo yas tarpitas tena candramāḥ kṛṣṇapakṣe 'maraiḥ śaśvat pīyate vai sudhāmayaḥ ViP_2,11.22 pītaṃ taṃ dvikalaṃ somaṃ kṛṣṇapakṣakṣaye dvija pibanti pitaras teṣāṃ bhāskarāt tarpaṇaṃ tathā ViP_2,11.23 ādatte raśmibhir yaṃ tu kṣitisaṃsthaṃ rasaṃ raviḥ tam utsṛjati bhūtānāṃ puṣṭyarthaṃ sasyavṛddhaye ViP_2,11.24 tena prīṇāty aśeṣāṇi bhūtāni bhagavān raviḥ pitṛdevamanuṣyādīn evam āpyāyayaty asau ViP_2,11.25 pakṣatṛptiṃ tu devānāṃ pitṝṇāṃ caiva māsikīm śaśvat tṛptiṃ ca martyānāṃ maitreyārkaḥ prayacchati ViP_2,11.26 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe ekādaśo 'dhyāyaḥ ]] rathas tricakraḥ somasya kundābhās tasya vājinaḥ vāmadakṣiṇato yuktā daśa tena caraty asau ViP_2,12.1 vīthyāśrayāṇi ṛkṣāṇi dhruvādhāreṇa veginā hrāsavṛddhikramas tasya raśmīnāṃ savitur yathā ViP_2,12.2 arkasyeva hi tasyāśvāḥ sakṛdyuktā vahanti te kalpam ekaṃ muniśreṣṭha vārigarbhasamudbhavāḥ ViP_2,12.3 kṣīṇaṃ pītaṃ suraiḥ somam āpyāyayati dīptimān maitreyaikakalaṃ santaṃ raśminaikena bhāskaraḥ ViP_2,12.4 krameṇa yena pīto 'sau devais tena niśākaram āpyāyayaty anudinaṃ bhāskaro vāritaskaraḥ ViP_2,12.5 saṃbhṛtaṃ cārdhamāsena tat somasthaṃ sudhāmṛtam pibanti devā maitreya sudhāhārā yato 'marāḥ ViP_2,12.6 trayas triṃśatsahasrāṇi trayas triṃśacchatāni ca trayas triṃśat tathā devāḥ pibanti kṣaṇadākaram ViP_2,12.7 kalādvayāvaśiṣṭas tu praviṣṭaḥ sūryamaṇḍalam amākhyaraśmau vasati amāvāsyā tataḥ smṛtā ViP_2,12.8 apsu tasminn ahorātre pūrvaṃ viśati candramāḥ tato vīrutsu vasati prayāty arkaṃ tataḥ kramāt ViP_2,12.9 chinatti vīrudho yas tu vīrutsaṃsthe niśākare patraṃ vā pātayaty ekaṃ brahmahatyāṃ sa vindati ViP_2,12.10 śeṣe pañcadaśe bhāge kiṃcicchiṣṭe kalātmake aparāhṇe pitṛgaṇā jaghanyaṃ paryupāsate ViP_2,12.11 pibanti dvikalaṃ somaṃ śiṣṭā tasya kalā tu yā sudhāmṛtamayī puṇyā tām indoḥ pitaro mune ViP_2,12.12 niḥsṛtaṃ tad amāvāsyāṃ gabhastibhyaḥ sudhāmṛtam māsatṛptim avāpyāgryāṃ pitaraḥ santi nirvṛtāḥ saumyā barhiṣadaś caiva agniṣvāttāś ca te tridhā ViP_2,12.13 evaṃ devān site pakṣe kṛṣṇapakṣe tathā pitṝn vīrudhaś cāmṛtamayaiḥ śītair apparamāṇubhiḥ ViP_2,12.14 vīrudhauṣadhiniṣpattyā manuṣyapaśukīṭakān āpyāyayati śītāṃśuḥ prākāśyāhlādanena tu ViP_2,12.15 vāyvagnidravyasaṃbhūto rathaś candrasutasya ca piśaṅgais turagair yuktaḥ so 'ṣṭābhir vāyuvegibhiḥ ViP_2,12.16 savarūthaḥ sānukarṣo yukto bhūsaṃbhavair hayaiḥ sopāsaṅgapatākas tu śukrasyāpi ratho mahān ViP_2,12.17 aṣṭāśvaḥ kāñcanaḥ śrīmān bhaumasyāpi ratho mahān padmarāgāruṇair aśvaiḥ saṃyukto vahnisaṃbhavaiḥ ViP_2,12.18 aṣṭābhiḥ pāṇḍarair yuktair vājibhiḥ kāñcane rathe tasmiṃs tiṣṭhati varṣaṃ vai rāśau rāśau bṛhaspatiḥ ViP_2,12.19 ākāśasaṃbhavair aśvaiḥ śabalaiḥ syandanaṃ yutam samāruhya śanair yāti mandagāmī śanaiścaraḥ ViP_2,12.20 svarbhānos turagā hy aṣṭau bhṛṅgābhā dhūsaraṃ ratham sakṛdyuktās tu maitreya vahanty avirataṃ sadā ViP_2,12.21 ādityān niḥsṛto rāhuḥ somaṃ gacchati parvasu ādityam eti somāc ca punaḥ saureṣu parvasu ViP_2,12.22 tathā keturathasyāśvā aṣṭau te vātaraṃhasaḥ palāladhūmavarṇābhā lākṣārasanibhāruṇāḥ ViP_2,12.23 ete mayā grahāṇāṃ vai tavākhyātā rathā nava sarve dhruve mahābhāga prabaddhā vāyuraśmibhiḥ ViP_2,12.24 graharkṣatārādhiṣṇyāni dhruve baddhāny aśeṣataḥ bhramanty ucitacāreṇa maitreyānilaraśmibhiḥ ViP_2,12.25 yāvantyaś caiva tārās tās tāvanto vātaraśmayaḥ sarve dhruve nibaddhās te bhramanto bhrāmayanti tam ViP_2,12.26 tailapīḍā yathā cakraṃ bhramanto bhrāmayanti vai tathā bhramanti jyotīṃṣi vātaviddhāni sarvaśaḥ ViP_2,12.27 alātacakravad yānti vātacakreritāni tu yasmāj jyotīṃṣi vahati pravahas tena sa smṛtaḥ ViP_2,12.28 śiśumāras tu yaḥ proktaḥ sa dhruvo yatra tiṣṭhati saṃniveśaṃ ca tasyāpi śṛṇuṣva munisattama ViP_2,12.29 yad ahnā kurute pāpaṃ dṛṣṭvā taṃ niśi mucyate yāvantyaś caiva tārās tāḥ śiśumārāśritā divi tāvanty eva tu varṣāṇi jīvaty abhyadhikāni ca ViP_2,12.30 uttānapādas tasyātha vijñeyo hy uttaro hanuḥ yajño 'dharaś ca vijñeyo dharmo mūrdhānam āśritaḥ ViP_2,12.31 hṛdi nārāyaṇaś cāste aśvinau pūrvapādayoḥ varuṇaś cāryamā caiva paścime tasya sakthinī ViP_2,12.32 śiśnaṃ saṃvatsaras tasya mitro 'pānaṃ samāśritaḥ ViP_2,12.33 pucche 'gniś ca mahendraś ca kaśyapo 'tha tato dhruvaḥ tārakā śiśumārasya nāstam eti catuṣṭayam ViP_2,12.34 ity eṣa saṃniveśo yaḥ pṛthivyā jyotiṣāṃ tathā dvīpānām udadhīnāṃ ca parvatānāṃ ca kīrtitaḥ ViP_2,12.35 varṣāṇāṃ ca nadīnāṃ ca ye ca teṣu vasanti vai teṣāṃ svarūpam ākhyātaṃ saṃkṣepāc chrūyatāṃ punaḥ ViP_2,12.36 yad ambu vaiṣṇavaḥ kāyas tato vipra vasuṃdharā padmākārā samudbhūtā parvatābdhyādisaṃyutā ViP_2,12.37 jyotīṃṣi viṣṇur bhuvanāni viṣṇur vanāni viṣṇur girayo diśaś ca nadyaḥ samudrāś ca sa eva sarvaṃ yad asti yan nāsti ca vipravarya ViP_2,12.38 jñānasvarūpo bhagavān yato 'sāv aśeṣamūrtir na tu vastubhūtaḥ tato hi śailābdhidharādibhedāñ jānīhi vijñānavijṛmbhitāni ViP_2,12.39 yadā tu śuddhaṃ nijarūpi sarvaṃ karmakṣaye jñānam apāstadoṣam tadā hi saṃkalpataroḥ phalāni bhavanti no vastuṣu vastubhedāḥ ViP_2,12.40 vastv asti kiṃ kutracid ādimadhya paryantahīnaṃ satataikarūpam yac cānyathātvaṃ dvija yāti bhūyo na tat tathā tatra kuto hi tattvam ViP_2,12.41 mahī ghaṭatvaṃ ghaṭataḥ kapālikā kapālikā cūrṇarajas tato 'ṇuḥ janaiḥ svakarmastimitātmaniścayair ālakṣyate brūhi kim atra vastu ViP_2,12.42 tasmān na vijñānam ṛte 'sti kiṃcit kvacit kadācid dvija vastujātam vijñānam ekaṃ nijakarmabheda vibhinnacittair bahudhābhyupetam ViP_2,12.43 jñānaṃ viśuddhaṃ vimalaṃ viśokam aśeṣalobhādinirastasaṅgam ekaṃ sadaikaṃ paramaḥ pareśaḥ sa vāsudevo na yato 'nyad asti ViP_2,12.44 sadbhāva eṣo bhavato mayokto jñānaṃ yathā satyam asatyam anyat etat tu yat saṃvyavahārabhūtaṃ tatrāpi coktaṃ bhuvanāśritaṃ te ViP_2,12.45 yajñaḥ paśur vahnir aśeṣa-ṛtvik somaḥ surāḥ svargamayaś ca kāmaḥ ityādikarmāśritamārgadṛṣṭaṃ bhūrādibhogāś ca phalāni teṣām ViP_2,12.46 yac caitad bhuvanagataṃ mayā tavoktaṃ sarvatra vrajati hi karmavaśya ekaḥ jñātvaivaṃ dhruvam acalaṃ sadaikarūpaṃ tat kuryād viśati hi yena vāsudevam ViP_2,12.47 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe dvādaśo 'dhyāyaḥ ]] bhagavan samyag ākhyātaṃ yat pṛṣṭo 'si mayākhilam bhūsamudrādisaritāṃ saṃsthānaṃ grahasaṃsthitiḥ ViP_2,13.1 viṣṇvādhāraṃ yathā caitat trailokyaṃ samavasthitam paramārthaś ca me prokto yathā jñānaṃ pradhānataḥ ViP_2,13.2 yat tu tad bhagavān āha bharatasya mahīpateḥ kathayiṣyāmi caritaṃ tan mamākhyātum arhasi ViP_2,13.3 bharataḥ sa mahīpālaḥ sālagrāme 'vasat kila yogayuktaḥ samādhāya vāsudeve manaḥ sadā ViP_2,13.4 puṇyadeśaprabhāvena dhyāyataś ca sadā harim kathaṃ tu nābhavan muktir yadābhūt sa dvijaḥ punaḥ ViP_2,13.5 vipratve ca kṛtaṃ tena yad bhūyaḥ sumahātmanā pūrvakarmasvabhāvena tan mamākhyātum arhasi ViP_2,13.6 sālagrāme mahābhāgo bhagavannyastamānasaḥ uvāsa suciraṃ kālaṃ maitreya pṛthivīpatiḥ ViP_2,13.7 ahiṃsādiṣv aśeṣeṣu guṇeṣu guṇināṃ varaḥ avāpa paramāṃ kāṣṭhāṃ manasaś cāpi saṃyame ViP_2,13.8 yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava kṛṣṇa viṣṇo hṛṣīkeśety āha rājā sa kevalam ViP_2,13.9 .... .... vāsudeva namo 'stu te",":२ काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच् च काष्ठा गणयेत् कलां ताम् त्रिंशत्कलाश् चैव भवेन् मुहूर्तस् तैस् त्रिंशता रात्र्यहनी समेते विप्_२,८.५९ ह्रासवृद्धी त्व् अहर्भागैर् दिवसानां यथाक्रमम् संध्या मुहूर्तमात्रा वै ह्रासवृद्धौ समा स्मृता विप्_२,८.६० रेखाप्रभृत्य् अथादित्ये त्रिमुहूर्तगते तु वै प्रातः स्मृतस् ततः कालो भागश् चाह्नः स पञ्चमः विप्_२,८.६१ तस्मात् प्रातस्तनात् कालात् त्रिमुहूर्तस् तु संगवः मध्याह्नस् त्रिमुहूर्तस् तु तस्मात् कालात् तु संगवात् विप्_२,८.६२ तस्मान् माध्याह्निकात् कालाद् अपराह्ण इति स्मृतः त्रय एव मुहूर्तास् तु कालभागः स्मृतो बुधैः विप्_२,८.६३ अपराह्णे व्यतीते तु कालः सायाह्न उच्यते दशपञ्चमुहूर्ताहो मुहूर्तास् त्रय एव च विप्_२,८.६४ दशपञ्चमुहूर्तं वै अहर् वैषुवतं स्मृतम् विप्_२,८.६५ वर्धते ऽहो ह्रसति च अयने दक्षिणोत्तरे अहस् तु ग्रसते रात्रिं रात्रिर् ग्रसति वासरम् विप्_२,८.६६ शरद्वसन्तयोर् मध्ये विषुवं तु विभाव्यते तुलामेषगते भानौ समरात्रिदिनं तु तत् विप्_२,८.६७ कर्कटावस्थिते भानौ दक्षिणायनम् उच्यते उत्तरायणम् अप्य् उक्तं मकरस्थे दिवाकरे विप्_२,८.६८ त्रिंशन्मुहूर्तं कथितम् अहोरात्रं तु यन् मया तानि पञ्चदश ब्रह्मन् पक्ष इत्य् अभिधीयते विप्_२,८.६९ मासः पक्षद्वयेनोक्तो द्वौ मासौ चार्कजाव् ऋतुः ऋतुत्रयं चाप्य् अयनं द्वे ऽयने वर्षसंज्ञिते विप्_२,८.७० संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मासविकल्पिताः निश्चयः सर्वकालस्य युगम् इत्य् अभिधीयते विप्_२,८.७१ संवत्सरस् तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः इद्वत्सरस् तृतीयस् तु चतुर्थश् चानुवत्सरः वत्सरः पञ्चमश् चात्र कालो ऽयं युगसंज्ञितः विप्_२,८.७२ यः श्वेतस्योत्तरे शैलः शृङ्गवान् इति विश्रुतः त्रीणि तस्य तु शृङ्गाणि यैर् असौ शृङ्गवान् स्मृतः विप्_२,८.७३ दक्षिणं चोत्तरं चैव मध्यं वैषुवतं तथा शरद्वसन्तयोर् मध्ये तद् भानुः प्रतिपद्यते मेषादौ च तुलादौ च मैत्रेय विषुवत्स्थितः विप्_२,८.७४ तदा तुल्यम् अहोरात्रं करोति तिमिरापहः दशपञ्चमुहूर्तं वै तद् एतद् उभयं स्मृतम् विप्_२,८.७५ प्रथमे कृत्तिकाभागे यदा भास्वांस् तदा शशी विशाखानां चतुर्थे ऽंशे मुने तिष्ठत्य् असंशयम् विप्_२,८.७६ विशाखानां यदा सूर्यश् चरत्य् अंशं तृतीयकम् तदा चन्द्रं विजानीयात् कृत्तिकाशिरसि स्थितम् विप्_२,८.७७ तदैव विषुवाख्यो वै कालः पुण्यो ऽभिधीयते तदा दानानि देयानि देवेभ्यः प्रयतात्मभिः विप्_२,८.७८ ब्राह्मणेभ्यः पितृभ्यश् च मुखम् एतत् तु दानजम् दत्तदानस् तु विषुवे कृतकृत्यो ऽभिजायते विप्_२,८.७९ अहोरात्रार्धमासौ तु कलाः काष्ठाः क्षणास् तथा पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च सिनीवाली कुहूश् चैव राका चानुमतिस् तथा विप्_२,८.८० तपस्तपस्यौ मधुमाधवौ च शुक्रः शुचिश् चायनम् उत्तरं स्यात् नभो नभस्यो ऽथ इषश् च सोर्जः सहःसहस्याव् इति दक्षिणं स्यात् विप्_२,८.८१ लोकालोकस् तु यः शैलः प्रागुक्तो भवतो मया लोकपालास् तु चत्वारस् तत्र तिष्ठन्ति सुव्रताः विप्_२,८.८२ सुधामा शङ्खपाच् चैव कर्दमस्यात्मजौ द्विज हिरण्यरोमा चैवान्यश् चतुर्थः केतुमान् अपि विप्_२,८.८३ निर्द्वंद्वा निरभीमाना निस्तन्द्रा निष्परिग्रहाः लोकपालाः स्थिता ह्य् एते लोकालोके चतुर्दिशम् विप्_२,८.८४ उत्तरं यद् अगस्त्यस्य अजवीथ्याश् च दक्षिणम् पितृयानः स वै पन्था वैश्वानरपथाद् बहिः विप्_२,८.८५ तत्रासते महात्मान ऋषयो ये ऽग्निहोत्रिणः भूतारम्भकृतं ब्रह्म शंसन्त ऋत्विगुद्यताः लोकारम्भं प्रारभन्ते तेषां पन्थाः स दक्षिणः विप्_२,८.८६ चलितं ते पुनर् ब्रह्म स्थापयन्ति युगे युगे संतत्या तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च विप्_२,८.८७ जायमानास् तु पूर्वे तु पश्चिमानां गृहेषु वै पश्चिमाश् चैव पूर्वेषां जायन्ते निधनेष्व् इह विप्_२,८.८८ एवम् आवर्तमानास् ते तिष्ठन्त्य् आभूतसंप्लवात् सवितुर् दक्षिणं मार्गं श्रिता ह्य् आचन्द्रतारकम् विप्_२,८.८९ नागवीथ्युत्तरं यच् च सप्तर्षिभ्यश् च दक्षिणम् उत्तरः सवितुः पन्था देवयानस् तु स स्मृतः विप्_२,८.९० तत्र ते वशिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः संततिं ते जुगुप्सन्ति तस्मान् मृत्युर् जितश् च तैः विप्_२,८.९१ अष्टाशीतिसहस्राणि यतीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम् उदक्पन्थानम् अर्यम्णः श्रिता ह्य् आभूतसंप्लवात् विप्_२,८.९२ ते ऽसंप्रयोगाल् लोभस्य मैथुनस्य च वर्जनात् इच्छाद्वेषाप्रवृत्त्या च भूतारम्भविवर्जनात् विप्_२,८.९३ पुनश् चाकामसंयोगाच् शब्दादेर् दोषदर्शनात् इत्य् एभिः कारणैः शुद्धास् ते ऽमृतत्वं हि भेजिरे विप्_२,८.९४ आभूतसंप्लवं स्थानम् अमृतत्वं विभाव्यते त्रैलोक्यस्थितिकालो ऽयम् अपुनर्मार उच्यते विप्_२,८.९५ ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां पापपुण्यकृतो विधिः आभूतसंप्लवान्तान्तं फलम् उक्तं तयोर् द्विज विप्_२,८.९६ यावन्मात्रप्रदेशे तु मैत्रेयावस्थितो ध्रुवः क्षयम् आयाति तावत् तु भूमेर् आभूतसंप्लवे विप्_२,८.९७ ऊर्ध्वोत्तरम् ऋषिभ्यस् तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः एतद् विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम् विप्_२,८.९८ निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां संयतात्मनाम् स्थानं तत् परमं विप्र पुण्यपापपरिक्षये विप्_२,८.९९ अपुण्यपुण्योपरमे क्षीणाशेषाप्तिहेतवः यत्र गत्वा न शोचन्ति तद् विष्णोः परमं पदम् विप्_२,८.१०० धर्मध्रुवाद्यास् तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाक्षिणः तत्सार्ष्ट्योत्पन्नयोगेद्धास् तद् विष्णोः परमं पदम् विप्_२,८.१०१ यत्रोतम् एतत् प्रोतं च यद् भूतं सचराचरम् भाव्यं च विश्वं मैत्रेय तद् विष्णोः परमं पदम् विप्_२,८.१०२ दिवीव चक्षुर् आततं विततं यन् महात्मनाम् विवेकज्ञानदृष्टं च तद् विष्णोः परमं पदम् विप्_२,८.१०३ यस्मिन् प्रतिष्ठितो भास्वान् मेढीभूतः स्वयं ध्रुवः ध्रुवे च सर्वज्योतींषि ज्योतिष्व् अम्भोमुचो द्विज विप्_२,८.१०४ मेघेषु संतता वृष्टिर् वृष्टेः सृष्टेश् च पोषणम् आप्यायनं च सर्वेषां देवादीनां महामुने विप्_२,८.१०५ ततश् चाज्याहुतिद्वारा पोषितास् ते हविर्भुजः वृष्टेः कारणतां यान्ति भूतानां स्थितये पुनः विप्_२,८.१०६ एवम् एतत् पदं विष्णोस् तृतीयम् अमलात्मकम् आधारभूतं लोकानां त्रयाणां वृष्टिकारणम् विप्_२,८.१०७ ततः प्रभवति ब्रह्मन् सर्वपापहरा सरित् गङ्गा देवाङ्गनाङ्गानाम् अनुलेपनपिञ्जरा विप्_२,८.१०८ वामपादाम्बुजाङ्गुष्ठनखस्रोतोविनिर्गताम् विष्णोर् बिभर्ति यां भक्त्या शिरसाहर्निशं ध्रुवः विप्_२,८.१०९ ततः सप्तर्षयो यस्याः प्राणायामपरायणाः तिष्ठन्ति वीचिमालाभिर् उह्यमानजटाजले विप्_२,८.११० वार्योघैः संततैर् यस्याः प्लावितं शशिमण्डलम् भूयो ऽधिकतरां कान्तिं वहत्य् एतद् उपक्षयम् विप्_२,८.१११ मेरुपृष्ठे पतत्य् उच्चैर् निष्क्रान्ता शशिमण्डलात् जगतः पावनार्थाय या प्रयाति चतुर्दिशम् विप्_२,८.११२ सीता चालकनन्दा च चक्षुर् भद्रा च संस्थिता एकैव या चतुर्भेदा दिग्भेदगतिलक्षणा विप्_२,८.११३ भेदं चालकनन्दाख्यं यस्याः शर्वो ऽपि दक्षिणम् दधार शिरसा प्रीत्या वर्षाणाम् अधिकं शतम् विप्_२,८.११४ शम्भोर् जटाकलापाच् च विनिष्क्रान्तास्थिशर्करान् प्लावयित्वा दिवं निन्ये या पापान् सगरात्मजान् विप्_२,८.११५ स्नातस्य सलिले यस्याः सद्यः पापं प्रणश्यति अपूर्वपुण्यप्राप्तिश् च सद्यो मैत्रेय जायते विप्_२,८.११६ दत्ताः पितृभ्यो यत्रापस् तनयैः श्रद्धयान्वितैः समात्रयं प्रयच्छन्ति तृप्तिं मैत्रेय दुर्लभाम् विप्_२,८.११७ यस्याम् इष्ट्वा महायज्ञैर् यज्ञेशं पुरुषोत्तमम् द्विजभूपाः पराम् ऋद्धिम् अवापुर् दिवि चेह च विप्_२,८.११८ स्नानाद् विधूतपापाश् च यज्जले यतयस् तथा केशवासक्तमनसः प्राप्ता निर्वाणम् उत्तमम् विप्_२,८.११९ श्रुताभिलषिता दृष्टा स्पृष्टा पीतावगाहिता या पावयति भूतानि कीर्तिता च दिने दिने विप्_२,८.१२० गङ्गा गङ्गेति यन् नाम योजनानां शतेष्व् अपि स्थितैर् उच्चारितं हन्ति पापं जन्मत्रयार्जितम् विप्_२,८.१२१ यतः सा पावनायालं त्रयाणां जगताम् अपि समुद्भूता परं तत् तु तृतीयं भगवत्पदम् विप्_२,८.१२२ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे ऽष्टमो ऽध्यायः ]] तारामयं भगवतः शिशुमाराकृति प्रभोः दिवि रूपं हरेर् यत् तु तस्य पुच्छे स्थितो ध्रुवः विप्_२,९.१ एष भ्रमन् भ्रामयति चन्द्रादित्यादिकान् ग्रहान् भ्रमन्तम् अनु तं यान्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् विप्_२,९.२ सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह वातानीकमयैर् बन्धैर् ध्रुवे बद्धानि तानि वै विप्_२,९.३ शिशुमाराकृति प्रोक्तं यद् रूपं ज्योतिषां दिवि विप्_२,९.४अब् इत्य् एवं वायवः सप्त वहन्ति भुवनत्रयम् विप्_२,९.४अब्*१० नारायणो ऽयनं धाम्नां तस्याधारः स्वयं हृदि विप्_२,९.४च्द् उत्तानपादपुत्रस् तु तम् आराध्य जगत्पतिम् सताराशिशुमारस्य ध्रुवः पुच्छे व्यवस्थितः विप्_२,९.५ आधारः शिशुमारस्य सर्वाध्यक्षो जनार्दनः ध्रुवस्य शिशुमारश् च ध्रुवे भानुर् व्यवस्थितः विप्_२,९.६ तदाधारं जगच् चेदं सदेवासुरमानुषम् विप्_२,९.७ येन विप्र विधानेन तन् ममैकमनाः शृणु विवस्वान् अष्टभिर् मासैर् आदायापो रसान्विताः वर्षत्य् अम्बु ततश् चान्नम् अन्नाद् अप्य् अखिलं जगत् विप्_२,९.८ विवस्वान् अंशुभिस् तीक्ष्णैर् आदाय जगतो जलम् सोमे मुञ्चत्य् अथेन्दुश् च वायुनाडीमयैर् दिवि नालैर् विक्षिपते ऽभ्रेषु धूमाग्न्यनिलमूर्तिषु विप्_२,९.९ न भ्रश्यन्ति यतस् तेभ्यो जलान्य् अभ्राणि तान्य् अतः अभ्रस्थाः प्रपतन्त्य् आपो वायुना समुदीरिताः संस्कारं कालजनितं मैत्रेयासाद्य निर्मलाः विप्_२,९.१० सरित्समुद्रभौमास् तु तथापः प्राणिसंभवाः चतुष्प्रकारा भगवान् आदत्ते सविता मुने विप्_२,९.११ आकाशगङ्गासलिलं तथादाय गभस्तिमान् अनभ्रगतम् एवोर्व्यां सद्यः क्षिपति रश्मिभिः विप्_२,९.१२ तस्य संस्पर्शनिर्धूतपापपङ्को द्विजोत्तम न याति नरकं मर्त्यो दिव्यं स्नानं हि तत् स्मृतम् विप्_२,९.१३ दृष्टसूर्यं हि यद् वारि पतत्य् अभ्रैर् विना दिवः आकाशगङ्गासलिलं तद् गोभिः क्षिप्यते रवेः विप्_२,९.१४ कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु विषमेष्व् अम्बु यद् दिवः दृष्टार्कं पतितं ज्ञेयं तद् गाङ्गं दिग्गजोज्झितम् विप्_२,९.१५ युग्मर्क्षेषु तु यत् तोयं पतत्य् अर्कोज्झितं दिवः तत् सूर्यरश्मिभिः सद्यः समादाय निरस्यते विप्_२,९.१६ उभयं पुण्यम् अत्यर्थं नृणां पापहरं द्विज आकाशगङ्गासलिलं दिव्यं स्नानं महामुने विप्_२,९.१७ यत् तु मेघैः समुत्सृष्टं वारि तत् प्राणिनां द्विज पुष्णात्य् ओषधयः सर्वा जीवनायामृतं हि तत् विप्_२,९.१८ तेन वृद्धिं परां नीतः सलिलेनौषधीगणः साधकः फलपाकान्तः प्रजानां द्विज जायते विप्_२,९.१९ तेन यज्ञान् यथाप्रोक्तान् मानवाः शास्त्रचक्षुषः कुर्वन्त्य् अहरहस् तैश् च देवान् आप्याययन्ति ते विप्_२,९.२० एवं यज्ञाश् च वेदाश् च वर्णाश् च द्विजपूर्वकाः सर्वे देवनिकायाश् च पशुभूतगणाश् च ये विप्_२,९.२१ वृष्ट्या धृतम् इदं सर्वम् अन्नं निष्पाद्यते यया सापि निष्पाद्यते वृष्टिः सवित्रा मुनिसत्तम विप्_२,९.२२ आधारभूतः सवितुर् ध्रुवो मुनिवरोत्तम ध्रुवस्य शिशुमारो ऽसौ सो ऽपि नारायणाश्रयः विप्_२,९.२३ हृदि नारायणस् तस्य शिशुमारस्य संस्थितः बिभर्ता सर्वभूतानाम् आदिभूतः सनातनः विप्_२,९.२४ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे नवमो ऽध्यायः ]] अशीतिमण्डलशतं काष्ठयोर् अन्तरं द्वयोः आरोहणावरोहाभ्यां भानोर् अब्देन या गतिः विप्_२,१०.१ स रथो ऽधिष्ठितो देवैर् आदित्यै ऋषिभिस् तथा गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः विप्_२,१०.२ धाता कृतस्थला चैव पुलस्त्यो वासुकिस् तथा रथकृद् ग्रामणीर् हेतिस् तुम्बुरुश् चैव सप्तमः विप्_२,१०.३ एते वसन्ति वै चैत्रे मधुमासे सदैव हि मैत्रेय स्यन्दने भानोः सप्त मासाधिकारिणः विप्_२,१०.४ अर्यमा पुलहश् चैव रथौजाः पुञ्जिकस्थला प्रहेतिः कच्छनीरश् च नारदश् च रथे रवेः विप्_२,१०.५ माधवे निवसन्त्य् एते शुचिसंज्ञे निबोध मे विप्_२,१०.६ मित्रो ऽत्रिस् तक्षको रक्षः पौरुषेयो ऽथ मेनका हाहा रथस्वनश् चैव मैत्रेयैते वसन्ति वै विप्_२,१०.७ वरुणो वसिष्ठो रम्भा सहजन्या हुहू रथः रथचित्रस् तथा शुक्रे वसन्त्य् आषाढसंज्ञिते विप्_२,१०.८ इन्द्रो विश्वावसुः स्रोत एलापत्रस् तथाङ्गिराः प्रम्लोचा च नभस्य् एते सर्पश् चार्के वसन्ति वै विप्_२,१०.९ विवस्वान् उग्रसेनश् च भृगुर् आपूरणस् तथा उम्लोचा शङ्खपालश् च व्याघ्रो भाद्रपदे तथा विप्_२,१०.१० पूषा च सुरुचिर् वातो गौतमो ऽथ धनंजयः सुषेणो ऽन्यो घृताची च वसन्त्य् आश्वयुजे रवौ विप्_२,१०.११ विश्वावसुर् भरद्वाजः पर्जन्यैरावतौ तथा विश्वाची सेनजिच् चापि कार्त्तिके चाधिकारिणः विप्_२,१०.१२ अंशुकाश्यपतार्क्ष्यास् तु महापद्मस् तथोर्वशी चित्रसेनस् तथा विद्युन् मार्गशीर्षाधिकारिणः विप्_२,१०.१३ क्रतुर् भगस् तथोर्णायुः स्फूर्जः कर्कोटकस् तथा अरिष्टनेमिश् चैवान्या पूर्वचित्तिर् वराप्सराः विप्_२,१०.१४ पौषमासे वसन्त्य् एते सप्त भास्करमण्डले लोकप्रकाशनार्थाय विप्रवर्याधिकारिणः विप्_२,१०.१५ त्वष्टा च जमदग्निश् च कम्बलो ऽथ तिलोत्तमा ब्रह्मापेतो ऽथ ऋतजिद् धृतराष्ट्रश् च सप्तमः विप्_२,१०.१६ माघमासे वसन्त्य् एते सप्त मैत्रेय भास्करे श्रूयतां चापरे सूर्ये फाल्गुने निवसन्ति ये विप्_२,१०.१७ विष्णुर् अश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश् च सत्यजित् विश्वामित्रस् तथा रक्षो यज्ञोपेतो महामुने विप्_२,१०.१८ मासेष्व् एतेषु मैत्रेय वसन्त्य् एते तु सप्तकाः सवितुर् मण्डले ब्रह्मन् विष्णुशक्त्युपबृंहिताः विप्_२,१०.१९ स्तुवन्ति मुनयः सूर्यं गन्धर्वैर् गीयते पुरः नृत्यन्त्य् अप्सरसो यान्ति सूर्यस्यानु निशाचराः विप्_२,१०.२० वहन्ति पन्नगा यक्षैः क्रियते ऽभीषुसंग्रहः विप्_२,१०.२१ वालखिल्यास् तथैवैनं परिवार्य समासते विप्_२,१०.२२ सो ऽयं सप्तगणः सूर्यमण्डले मुनिसत्तम हिमोष्णवारिवृष्टीनां हेतुः स्वसमयं गतः विप्_२,१०.२३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे दशमो ऽध्यायः ]] यद् एतद् भगवान् आह गणः सप्तविधो रवेः मण्डले हिमतापादेः कारणं तन् मया श्रुतम् विप्_२,११.१ व्यापाराश् चापि कथिता गन्धर्वोरगरक्षसाम् ऋषीणां वालखिल्यानां तथैवाप्सरसां गुरो विप्_२,११.२ यक्षाणां च रथे भानोर् विष्णुशक्तिधृतात्मनाम् किं त्वादित्यस्य यत् कर्म तन् नात्रोक्तं त्वया मुने विप्_२,११.३ यदि सप्तगणो वारि हिमम् उष्णं च वर्षति तत् किम् अत्र रवेर् येन वृष्टिः सूर्याद् इतीर्यते विप्_२,११.४ विवस्वान् उदितो मध्ये यात्य् अस्तम् इति किं जनः ब्रवीत्य् एतत् समं कर्म यदि सप्तगणस्य तत् विप्_२,११.५ मैत्रेय श्रूयताम् एतद् यद् भवान् परिपृच्छति यथा सप्तगणे ऽप्य् एकः प्राधान्येनाधिको रविः विप्_२,११.६ या तु शक्तिः परा विष्णोर् ऋग्यजुःसामसंज्ञिता सैषा त्रयी तपत्य् अंहो जगतश् च हिनस्ति यत् विप्_२,११.७ सैष विष्णुः स्थितः स्थित्यां जगतः पालनोद्यतः ऋग्यजुःसामभूतो ऽन्तः सवितुर् द्विज तिष्ठति विप्_२,११.८ मासि मासि रविर् यो यस् तत्र तत्र हि सा परा त्रयीमयी विष्णुशक्तिर् अवस्थानं करोति वै विप्_२,११.९ ऋचस् तपन्ति पूर्वाह्णे मध्याह्ने च यजूंष्य् अथ बृहद्रथन्तरादीनि सामान्य् अह्नः क्षये रवौ विप्_२,११.१० अंश एषा त्रयी विष्णोर् ऋग्यजुःसामसंज्ञिता विष्णुशक्तिर् अवस्थानं सदादित्ये करोति सा विप्_२,११.११ न केवलं रवेः शक्तिर् वैष्णवी सा त्रयीमयी ब्रह्माथ पुरुषो रुद्रस् त्रयम् एतत् त्रयीमयम् विप्_२,११.१२ सर्गादौ ऋङ्मयो ब्रह्मा स्थितौ विष्णुर् यजुर्मयः रुद्रः साममयो ऽन्ताय तस्मात् तस्याशुचिर् ध्वनिः विप्_२,११.१३ एवं सा सात्त्विकी शक्तिर् वैष्णवी या त्रयीमयी आत्मसप्तगणस्थं तं भास्वन्तम् अधितिष्ठति विप्_२,११.१४ तया चाधिष्ठितः सो ऽपि जाज्वलीति स्वरश्मिभिः तमः समस्तजगतां नाशं नयति चाखिलम् विप्_२,११.१५ स्तुवन्ति तं वै मुनयो गन्धर्वैर् गीयते पुरः नृत्यन्त्य् अप्सरसो यान्ति तस्य चानु निशाचराः विप्_२,११.१६ वहन्ति पन्नगा यक्षैः क्रियते ऽभीषुसंग्रहः वालखिल्यास् तथैवैनं परिवार्य समासते विप्_२,११.१७ नोदेता नास्तमेता च कदाचिच् छक्तिरूपधृक् विष्णुर् विष्णोः पृथक् तस्य गणः सप्तविधो ऽप्य् अयम् विप्_२,११.१८ स्तम्भस्थदर्पणस्यैति यो ऽयम् आसन्नतां नरः छायादर्शनसंयोगं स संप्राप्नोत्य् अथात्मनः विप्_२,११.१९ एवं सा वैष्णवी शक्तिर् नैवापैति ततो द्विज मासानुमासं भास्वन्तम् अध्यास्ते तत्र संस्थितम् विप्_२,११.२० पितृदेवमनुष्यादीन् स सदाप्याययन् प्रभुः परिवर्तत्य् अहोरात्रकारणं सविता द्विज विप्_२,११.२१ सूर्यरश्मिः सुषुम्णो यस् तर्पितस् तेन चन्द्रमाः कृष्णपक्षे ऽमरैः शश्वत् पीयते वै सुधामयः विप्_२,११.२२ पीतं तं द्विकलं सोमं कृष्णपक्षक्षये द्विज पिबन्ति पितरस् तेषां भास्करात् तर्पणं तथा विप्_२,११.२३ आदत्ते रश्मिभिर् यं तु क्षितिसंस्थं रसं रविः तम् उत्सृजति भूतानां पुष्ट्यर्थं सस्यवृद्धये विप्_२,११.२४ तेन प्रीणात्य् अशेषाणि भूतानि भगवान् रविः पितृदेवमनुष्यादीन् एवम् आप्याययत्य् असौ विप्_२,११.२५ पक्षतृप्तिं तु देवानां पितॄणां चैव मासिकीम् शश्वत् तृप्तिं च मर्त्यानां मैत्रेयार्कः प्रयच्छति विप्_२,११.२६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे एकादशो ऽध्यायः ]] रथस् त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास् तस्य वाजिनः वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्य् असौ विप्_२,१२.१ वीथ्याश्रयाणि ऋक्षाणि ध्रुवाधारेण वेगिना ह्रासवृद्धिक्रमस् तस्य रश्मीनां सवितुर् यथा विप्_२,१२.२ अर्कस्येव हि तस्याश्वाः सकृद्युक्ता वहन्ति ते कल्पम् एकं मुनिश्रेष्ठ वारिगर्भसमुद्भवाः विप्_२,१२.३ क्षीणं पीतं सुरैः सोमम् आप्याययति दीप्तिमान् मैत्रेयैककलं सन्तं रश्मिनैकेन भास्करः विप्_२,१२.४ क्रमेण येन पीतो ऽसौ देवैस् तेन निशाकरम् आप्याययत्य् अनुदिनं भास्करो वारितस्करः विप्_२,१२.५ संभृतं चार्धमासेन तत् सोमस्थं सुधामृतम् पिबन्ति देवा मैत्रेय सुधाहारा यतो ऽमराः विप्_२,१२.६ त्रयस् त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस् त्रिंशच्छतानि च त्रयस् त्रिंशत् तथा देवाः पिबन्ति क्षणदाकरम् विप्_२,१२.७ कलाद्वयावशिष्टस् तु प्रविष्टः सूर्यमण्डलम् अमाख्यरश्मौ वसति अमावास्या ततः स्मृता विप्_२,१२.८ अप्सु तस्मिन्न् अहोरात्रे पूर्वं विशति चन्द्रमाः ततो वीरुत्सु वसति प्रयात्य् अर्कं ततः क्रमात् विप्_२,१२.९ छिनत्ति वीरुधो यस् तु वीरुत्संस्थे निशाकरे पत्रं वा पातयत्य् एकं ब्रह्महत्यां स विन्दति विप्_२,१२.१० शेषे पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पर्युपासते विप्_२,१२.११ पिबन्ति द्विकलं सोमं शिष्टा तस्य कला तु या सुधामृतमयी पुण्या ताम् इन्दोः पितरो मुने विप्_२,१२.१२ निःसृतं तद् अमावास्यां गभस्तिभ्यः सुधामृतम् मासतृप्तिम् अवाप्याग्र्यां पितरः सन्ति निर्वृताः सौम्या बर्हिषदश् चैव अग्निष्वात्ताश् च ते त्रिधा विप्_२,१२.१३ एवं देवान् सिते पक्षे कृष्णपक्षे तथा पितॄन् वीरुधश् चामृतमयैः शीतैर् अप्परमाणुभिः विप्_२,१२.१४ वीरुधौषधिनिष्पत्त्या मनुष्यपशुकीटकान् आप्याययति शीतांशुः प्राकाश्याह्लादनेन तु विप्_२,१२.१५ वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश् चन्द्रसुतस्य च पिशङ्गैस् तुरगैर् युक्तः सो ऽष्टाभिर् वायुवेगिभिः विप्_२,१२.१६ सवरूथः सानुकर्षो युक्तो भूसंभवैर् हयैः सोपासङ्गपताकस् तु शुक्रस्यापि रथो महान् विप्_२,१२.१७ अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान् भौमस्यापि रथो महान् पद्मरागारुणैर् अश्वैः संयुक्तो वह्निसंभवैः विप्_२,१२.१८ अष्टाभिः पाण्डरैर् युक्तैर् वाजिभिः काञ्चने रथे तस्मिंस् तिष्ठति वर्षं वै राशौ राशौ बृहस्पतिः विप्_२,१२.१९ आकाशसंभवैर् अश्वैः शबलैः स्यन्दनं युतम् समारुह्य शनैर् याति मन्दगामी शनैश्चरः विप्_२,१२.२० स्वर्भानोस् तुरगा ह्य् अष्टौ भृङ्गाभा धूसरं रथम् सकृद्युक्तास् तु मैत्रेय वहन्त्य् अविरतं सदा विप्_२,१२.२१ आदित्यान् निःसृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु आदित्यम् एति सोमाच् च पुनः सौरेषु पर्वसु विप्_२,१२.२२ तथा केतुरथस्याश्वा अष्टौ ते वातरंहसः पलालधूमवर्णाभा लाक्षारसनिभारुणाः विप्_२,१२.२३ एते मया ग्रहाणां वै तवाख्याता रथा नव सर्वे ध्रुवे महाभाग प्रबद्धा वायुरश्मिभिः विप्_२,१२.२४ ग्रहर्क्षताराधिष्ण्यानि ध्रुवे बद्धान्य् अशेषतः भ्रमन्त्य् उचितचारेण मैत्रेयानिलरश्मिभिः विप्_२,१२.२५ यावन्त्यश् चैव तारास् तास् तावन्तो वातरश्मयः सर्वे ध्रुवे निबद्धास् ते भ्रमन्तो भ्रामयन्ति तम् विप्_२,१२.२६ तैलपीडा यथा चक्रं भ्रमन्तो भ्रामयन्ति वै तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातविद्धानि सर्वशः विप्_२,१२.२७ अलातचक्रवद् यान्ति वातचक्रेरितानि तु यस्माज् ज्योतींषि वहति प्रवहस् तेन स स्मृतः विप्_२,१२.२८ शिशुमारस् तु यः प्रोक्तः स ध्रुवो यत्र तिष्ठति संनिवेशं च तस्यापि शृणुष्व मुनिसत्तम विप्_२,१२.२९ यद् अह्ना कुरुते पापं दृष्ट्वा तं निशि मुच्यते यावन्त्यश् चैव तारास् ताः शिशुमाराश्रिता दिवि तावन्त्य् एव तु वर्षाणि जीवत्य् अभ्यधिकानि च विप्_२,१२.३० उत्तानपादस् तस्याथ विज्ञेयो ह्य् उत्तरो हनुः यज्ञो ऽधरश् च विज्ञेयो धर्मो मूर्धानम् आश्रितः विप्_२,१२.३१ हृदि नारायणश् चास्ते अश्विनौ पूर्वपादयोः वरुणश् चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी विप्_२,१२.३२ शिश्नं संवत्सरस् तस्य मित्रो ऽपानं समाश्रितः विप्_२,१२.३३ पुच्छे ऽग्निश् च महेन्द्रश् च कश्यपो ऽथ ततो ध्रुवः तारका शिशुमारस्य नास्तम् एति चतुष्टयम् विप्_२,१२.३४ इत्य् एष संनिवेशो यः पृथिव्या ज्योतिषां तथा द्वीपानाम् उदधीनां च पर्वतानां च कीर्तितः विप्_२,१२.३५ वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसन्ति वै तेषां स्वरूपम् आख्यातं संक्षेपाच् छ्रूयतां पुनः विप्_२,१२.३६ यद् अम्बु वैष्णवः कायस् ततो विप्र वसुंधरा पद्माकारा समुद्भूता पर्वताब्ध्यादिसंयुता विप्_२,१२.३७ ज्योतींषि विष्णुर् भुवनानि विष्णुर् वनानि विष्णुर् गिरयो दिशश् च नद्यः समुद्राश् च स एव सर्वं यद् अस्ति यन् नास्ति च विप्रवर्य विप्_२,१२.३८ ज्ञानस्वरूपो भगवान् यतो ऽसाव् अशेषमूर्तिर् न तु वस्तुभूतः ततो हि शैलाब्धिधरादिभेदाञ् जानीहि विज्ञानविजृम्भितानि विप्_२,१२.३९ यदा तु शुद्धं निजरूपि सर्वं कर्मक्षये ज्ञानम् अपास्तदोषम् तदा हि संकल्पतरोः फलानि भवन्ति नो वस्तुषु वस्तुभेदाः विप्_२,१२.४० वस्त्व् अस्ति किं कुत्रचिद् आदिमध्य पर्यन्तहीनं सततैकरूपम् यच् चान्यथात्वं द्विज याति भूयो न तत् तथा तत्र कुतो हि तत्त्वम् विप्_२,१२.४१ मही घटत्वं घटतः कपालिका कपालिका चूर्णरजस् ततो ऽणुः जनैः स्वकर्मस्तिमितात्मनिश्चयैर् आलक्ष्यते ब्रूहि किम् अत्र वस्तु विप्_२,१२.४२ तस्मान् न विज्ञानम् ऋते ऽस्ति किंचित् क्वचित् कदाचिद् द्विज वस्तुजातम् विज्ञानम् एकं निजकर्मभेद विभिन्नचित्तैर् बहुधाभ्युपेतम् विप्_२,१२.४३ ज्ञानं विशुद्धं विमलं विशोकम् अशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम् एकं सदैकं परमः परेशः स वासुदेवो न यतो ऽन्यद् अस्ति विप्_२,१२.४४ सद्भाव एषो भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यम् असत्यम् अन्यत् एतत् तु यत् संव्यवहारभूतं तत्रापि चोक्तं भुवनाश्रितं ते विप्_२,१२.४५ यज्ञः पशुर् वह्निर् अशेष-ऋत्विक् सोमः सुराः स्वर्गमयश् च कामः इत्यादिकर्माश्रितमार्गदृष्टं भूरादिभोगाश् च फलानि तेषाम् विप्_२,१२.४६ यच् चैतद् भुवनगतं मया तवोक्तं सर्वत्र व्रजति हि कर्मवश्य एकः ज्ञात्वैवं ध्रुवम् अचलं सदैकरूपं तत् कुर्याद् विशति हि येन वासुदेवम् विप्_२,१२.४७ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे द्वादशो ऽध्यायः ]] भगवन् सम्यग् आख्यातं यत् पृष्टो ऽसि मयाखिलम् भूसमुद्रादिसरितां संस्थानं ग्रहसंस्थितिः विप्_२,१३.१ विष्ण्वाधारं यथा चैतत् त्रैलोक्यं समवस्थितम् परमार्थश् च मे प्रोक्तो यथा ज्ञानं प्रधानतः विप्_२,१३.२ यत् तु तद् भगवान् आह भरतस्य महीपतेः कथयिष्यामि चरितं तन् ममाख्यातुम् अर्हसि विप्_२,१३.३ भरतः स महीपालः सालग्रामे ऽवसत् किल योगयुक्तः समाधाय वासुदेवे मनः सदा विप्_२,१३.४ पुण्यदेशप्रभावेन ध्यायतश् च सदा हरिम् कथं तु नाभवन् मुक्तिर् यदाभूत् स द्विजः पुनः विप्_२,१३.५ विप्रत्वे च कृतं तेन यद् भूयः सुमहात्मना पूर्वकर्मस्वभावेन तन् ममाख्यातुम् अर्हसि विप्_२,१३.६ सालग्रामे महाभागो भगवन्न्यस्तमानसः उवास सुचिरं कालं मैत्रेय पृथिवीपतिः विप्_२,१३.७ अहिंसादिष्व् अशेषेषु गुणेषु गुणिनां वरः अवाप परमां काष्ठां मनसश् चापि संयमे विप्_२,१३.८ यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव कृष्ण विष्णो हृषीकेशेत्य् आह राजा स केवलम् विप्_२,१३.९ .... .... वासुदेव नमो ऽस्तु ते"
2,13,9,11,:1 iti rājāha bharato ...,:१ इति राजाह भरतो ...
2,13,48,12,":2 nānyaj jagāda maitreya kiṃcit svapnāntareṣv api etat padaṃ tadarthaṃ ca vinā nānyad acintayat ViP_2,13.10 samitpuṣpakuśādānaṃ cakre devakriyākṛte nānyāni cakre karmāṇi niḥsaṅgo yogatāpasaḥ ViP_2,13.11 jagāma so 'bhiṣekārtham ekadā tu mahānadīm sasnau tatra tadā cakre snānasyānantarakriyāḥ ViP_2,13.12 athājagāma tat tīrthaṃ jalaṃ pātuṃ pipāsitā āsannaprasavā brahmann ekaiva hariṇī vanāt ViP_2,13.13 tataḥ samabhavat tatra pītaprāye jale tayā siṃhasya nādaḥ sumahān sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ ViP_2,13.14 tataḥ sā sahasā trāsād āplutā nimnagātaṭam atyuccārohaṇenāsyā nadyāṃ garbhaḥ papāta saḥ ViP_2,13.15 tam ūhyamānaṃ vegena vīcimālāpariplutam jagrāha sa nṛpo garbhāt patitaṃ mṛgapotakam ViP_2,13.16 garbhapracyutiduḥkhena prottuṅgākramaṇena ca maitreya sāpi hariṇī papāta ca mamāra ca ViP_2,13.17 hariṇīṃ tāṃ vilokyātha vipannāṃ nṛpatāpasaḥ mṛgapotaṃ samādāya punar āśramam āgataḥ ViP_2,13.18 cakārānudinaṃ cāsau mṛgapotasya vai nṛpaḥ poṣaṇaṃ puṣyamāṇaś ca sa tena vavṛdhe mune ViP_2,13.19 cacārāśramaparyante tṛṇāni gahaneṣu saḥ dūraṃ gatvā ca śārdūlatrāsād abhyāyayau punaḥ ViP_2,13.20 prātar gatvātidūraṃ ca sāyam āyāt tadāśramam punaś ca bharatasyābhūd āśramasyoṭajājire ViP_2,13.21 tasya tasmin mṛge dūrasamīpaparivartini āsīc cetaḥ samāsaktaṃ na yayāv anyato dvija ViP_2,13.22 vimuktarājyatanayaḥ projjhitāśeṣabāndhavaḥ mamatvaṃ sa cakāroccais tasmin hariṇabālake ViP_2,13.23 kiṃ vṛkair bhakṣito vyāghraiḥ kiṃ siṃhena nipātitaḥ cirāyamāṇe niṣkrānte tasyāsīd iti mānasam ViP_2,13.24 eṣā vasumatī tasya khurāgrakṣatakarburā ViP_2,13.25 prītaye mama yāto 'sau kva mamaiṇakabālakaḥ viṣāṇāgreṇa madbāhukaṇḍūyanaparo hi saḥ kṣemeṇābhyāgato 'raṇyād api māṃ sukhayiṣyati ViP_2,13.26 ete lūnaśikhās tasya daśanair acirodgataiḥ kuśakāśā virājante baṭavaḥ sāmagā iva ViP_2,13.27 itthaṃ ciragate tasmin sa cakre mānasaṃ muniḥ prītiprasannavadanaḥ pārśvasthe cābhavan mṛge ViP_2,13.28 samādhibhaṅgas tasyāsīt tanmayatvādṛtātmanaḥ saṃtyaktarājyabhogarddhisvajanasyāpi bhūpateḥ ViP_2,13.29 capale capalaṃ tasmin dūragaṃ dūragāmini mṛgapote 'bhavac cittaṃ sthairyavat tasya bhūpateḥ ViP_2,13.30 kālena gacchatā so 'tha kālaṃ cakre mahīpatiḥ piteva sāsraṃ putreṇa mṛgapotena vīkṣitaḥ ViP_2,13.31 mṛgam eṣa tadādrākṣīt tyajan prāṇān asāv api tanmayatvena maitreya nānyat kiṃcid acintayat ViP_2,13.32 tataś ca tatkālakṛtāṃ bhāvanāṃ prāpya tādṛśīm jambūmārge mahāraṇye jajñe jātismaro mṛgaḥ ViP_2,13.33 jātismaratvād udvignaḥ saṃsārāt sa dvijottama vihāya mātaraṃ bhūyaḥ sālagrāmam upāyayau ViP_2,13.34 śuṣkais tṛṇais tathā parṇaiḥ sa kurvann ātmapoṣaṇam mṛgatvahetubhūtasya karmaṇo niṣkṛtiṃ yayau ViP_2,13.35 tatra cotsṛṣṭadeho 'sau jajñe jātismaro dvijaḥ sadācāravatāṃ śuddhe yogināṃ pravare kule ViP_2,13.36 sarvavijñānasaṃpannaḥ sarvaśāstrārthatattvavit apaśyat sa ca maitreya ātmānaṃ prakṛteḥ param ViP_2,13.37 ātmano 'dhigatajñāno devādīni mahāmune sarvabhūtāny abhedena dadarśa sa mahāmatiḥ ViP_2,13.38 na papāṭha guruproktāṃ kṛtopanayanaḥ śrutim na dadarśa ca karmāṇi śāstrāṇi jagṛhe na ca ViP_2,13.39 ukto 'pi bahuśaḥ kiṃcij jaḍavākyam abhāṣata tad apy asaṃskāraguṇaṃ grāmyavākyoktisaṃśritam ViP_2,13.40 apadhvastavapuḥ so 'tha malināmbaradhṛg dvijaḥ klinnadantāntaraḥ sarvaiḥ paribhūtaḥ sa nāgaraiḥ ViP_2,13.41 saṃmānanā parāṃ hāniṃ yogarddheḥ kurute yataḥ janenāvamato yogī yogasiddhiṃ ca vindati ViP_2,13.42 tasmāc careta vai yogī satāṃ dharmam adūṣayan janā yathāvamanyeran gaccheyur naiva saṃgatim ViP_2,13.43 hiraṇyagarbhavacanaṃ vicintyetthaṃ mahāmatiḥ ātmānaṃ darśayām āsa jaḍonmattākṛtiṃ jane ViP_2,13.44 bhuṅkte kulmāṣavāṭyādiśākaṃ vanyaṃ phalaṃ kaṇān yad yad āpnoti subahu tad atte kālasaṃyamam ViP_2,13.45 pitary uparate so 'tha bhrātṛbhrātṛvyabāndhavaiḥ kāritaḥ kṣetrakarmādi kadannāhārapoṣitaḥ ViP_2,13.46 sa rūkṣapīnāvayavo jaḍakārī ca karmaṇi sarvalokopakaraṇaṃ babhūvāhāravetanaḥ ViP_2,13.47 taṃ tādṛśam asaṃskāraṃ viprākṛtiviceṣṭitam kṣattā sauvīrarājasya viṣṭiyogyam amanyata ViP_2,13.48 .... .... kālyai paśum ayojayat",":२ नान्यज् जगाद मैत्रेय किंचित् स्वप्नान्तरेष्व् अपि एतत् पदं तदर्थं च विना नान्यद् अचिन्तयत् विप्_२,१३.१० समित्पुष्पकुशादानं चक्रे देवक्रियाकृते नान्यानि चक्रे कर्माणि निःसङ्गो योगतापसः विप्_२,१३.११ जगाम सो ऽभिषेकार्थम् एकदा तु महानदीम् सस्नौ तत्र तदा चक्रे स्नानस्यानन्तरक्रियाः विप्_२,१३.१२ अथाजगाम तत् तीर्थं जलं पातुं पिपासिता आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्न् एकैव हरिणी वनात् विप्_२,१३.१३ ततः समभवत् तत्र पीतप्राये जले तया सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः विप्_२,१३.१४ ततः सा सहसा त्रासाद् आप्लुता निम्नगातटम् अत्युच्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात सः विप्_२,१३.१५ तम् ऊह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् जग्राह स नृपो गर्भात् पतितं मृगपोतकम् विप्_२,१३.१६ गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुङ्गाक्रमणेन च मैत्रेय सापि हरिणी पपात च ममार च विप्_२,१३.१७ हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः मृगपोतं समादाय पुनर् आश्रमम् आगतः विप्_२,१३.१८ चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः पोषणं पुष्यमाणश् च स तेन ववृधे मुने विप्_२,१३.१९ चचाराश्रमपर्यन्ते तृणानि गहनेषु सः दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासाद् अभ्याययौ पुनः विप्_२,१३.२० प्रातर् गत्वातिदूरं च सायम् आयात् तदाश्रमम् पुनश् च भरतस्याभूद् आश्रमस्योटजाजिरे विप्_२,१३.२१ तस्य तस्मिन् मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि आसीच् चेतः समासक्तं न ययाव् अन्यतो द्विज विप्_२,१३.२२ विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबान्धवः ममत्वं स चकारोच्चैस् तस्मिन् हरिणबालके विप्_२,१३.२३ किं वृकैर् भक्षितो व्याघ्रैः किं सिंहेन निपातितः चिरायमाणे निष्क्रान्ते तस्यासीद् इति मानसम् विप्_२,१३.२४ एषा वसुमती तस्य खुराग्रक्षतकर्बुरा विप्_२,१३.२५ प्रीतये मम यातो ऽसौ क्व ममैणकबालकः विषाणाग्रेण मद्बाहुकण्डूयनपरो हि सः क्षेमेणाभ्यागतो ऽरण्याद् अपि मां सुखयिष्यति विप्_२,१३.२६ एते लूनशिखास् तस्य दशनैर् अचिरोद्गतैः कुशकाशा विराजन्ते बटवः सामगा इव विप्_२,१३.२७ इत्थं चिरगते तस्मिन् स चक्रे मानसं मुनिः प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन् मृगे विप्_२,१३.२८ समाधिभङ्गस् तस्यासीत् तन्मयत्वादृतात्मनः संत्यक्तराज्यभोगर्द्धिस्वजनस्यापि भूपतेः विप्_२,१३.२९ चपले चपलं तस्मिन् दूरगं दूरगामिनि मृगपोते ऽभवच् चित्तं स्थैर्यवत् तस्य भूपतेः विप्_२,१३.३० कालेन गच्छता सो ऽथ कालं चक्रे महीपतिः पितेव सास्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः विप्_२,१३.३१ मृगम् एष तदाद्राक्षीत् त्यजन् प्राणान् असाव् अपि तन्मयत्वेन मैत्रेय नान्यत् किंचिद् अचिन्तयत् विप्_२,१३.३२ ततश् च तत्कालकृतां भावनां प्राप्य तादृशीम् जम्बूमार्गे महारण्ये जज्ञे जातिस्मरो मृगः विप्_२,१३.३३ जातिस्मरत्वाद् उद्विग्नः संसारात् स द्विजोत्तम विहाय मातरं भूयः सालग्रामम् उपाययौ विप्_२,१३.३४ शुष्कैस् तृणैस् तथा पर्णैः स कुर्वन्न् आत्मपोषणम् मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ विप्_२,१३.३५ तत्र चोत्सृष्टदेहो ऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः सदाचारवतां शुद्धे योगिनां प्रवरे कुले विप्_२,१३.३६ सर्वविज्ञानसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् अपश्यत् स च मैत्रेय आत्मानं प्रकृतेः परम् विप्_२,१३.३७ आत्मनो ऽधिगतज्ञानो देवादीनि महामुने सर्वभूतान्य् अभेदेन ददर्श स महामतिः विप्_२,१३.३८ न पपाठ गुरुप्रोक्तां कृतोपनयनः श्रुतिम् न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च विप्_२,१३.३९ उक्तो ऽपि बहुशः किंचिज् जडवाक्यम् अभाषत तद् अप्य् असंस्कारगुणं ग्राम्यवाक्योक्तिसंश्रितम् विप्_२,१३.४० अपध्वस्तवपुः सो ऽथ मलिनाम्बरधृग् द्विजः क्लिन्नदन्तान्तरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः विप्_२,१३.४१ संमानना परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विन्दति विप्_२,१३.४२ तस्माच् चरेत वै योगी सतां धर्मम् अदूषयन् जना यथावमन्येरन् गच्छेयुर् नैव संगतिम् विप्_२,१३.४३ हिरण्यगर्भवचनं विचिन्त्येत्थं महामतिः आत्मानं दर्शयाम् आस जडोन्मत्ताकृतिं जने विप्_२,१३.४४ भुङ्क्ते कुल्माषवाट्यादिशाकं वन्यं फलं कणान् यद् यद् आप्नोति सुबहु तद् अत्ते कालसंयमम् विप्_२,१३.४५ पितर्य् उपरते सो ऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबान्धवैः कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः विप्_२,१३.४६ स रूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः विप्_२,१३.४७ तं तादृशम् असंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् क्षत्ता सौवीरराजस्य विष्टियोग्यम् अमन्यत विप्_२,१३.४८ .... .... काल्यै पशुम् अयोजयत्"
2,13,48,12,:1 rātrau taṃ samalaṃkṛtya vaiśaṃsanavidhānataḥ,:१ रात्रौ तं समलंकृत्य वैशंसनविधानतः
2,13,48,12,:2 adhiṣṭhitaṃ mahākālī jñātvā yogeśvaraṃ tadā,:२ अधिष्ठितं महाकाली ज्ञात्वा योगेश्वरं तदा
2,13,48,12,:3 tataḥ khaḍgaṃ samādāya niśitaṃ niśi sā tadā,:३ ततः खड्गं समादाय निशितं निशि सा तदा
2,13,48,12,:4 kṣattāraṃ krūrakarmāṇam acchinat kaṇṭhamūlataḥ,:४ क्षत्तारं क्रूरकर्माणम् अच्छिनत् कण्ठमूलतः
2,13,48,12,:5 piśitārthaparikaraiḥ papau rudhiram ulbaṇam,:५ पिशितार्थपरिकरैः पपौ रुधिरम् उल्बणम्
2,13,48,12,:6 tataḥ sauvīrarājasya prayātasya mahātmanaḥ,:६ ततः सौवीरराजस्य प्रयातस्य महात्मनः
2,13,48,12,:7 viṣṭikartātha taṃ tatra viṣṭiyogyo 'yam ity api,:७ विष्टिकर्ताथ तं तत्र विष्टियोग्यो ऽयम् इत्य् अपि
2,13,48,12,:8 kṣattā sauvīrarājasya .... ....,:८ क्षत्ता सौवीरराजस्य .... ....
2,14,1,13,":9 sa rājā śibikārūḍho gantuṃ kṛtamatir dvija babhūvekṣumatītīre kapilarṣer varāśramam ViP_2,13.49 śreyaḥ kim atra saṃsāre duḥkhaprāye nṛṇām iti praṣṭuṃ taṃ mokṣadharmajñaṃ kapilākhyaṃ mahāmunim ViP_2,13.50 uvāha śibikāṃ tasya kṣattur vacanacoditaḥ nṛṇāṃ viṣṭigṛhītānām anyeṣāṃ so 'pi madhyagaḥ ViP_2,13.51 gṛhīto viṣṭinā vipraḥ sarvajñānaikabhājanaḥ jātismaro 'sau pāpasya kṣayakāma uvāha tām ViP_2,13.52 yayau jaḍagatiḥ so 'tha yugamātrāvalokanam kurvan matimatāṃ śreṣṭhas te tv anye tvaritaṃ yayuḥ ViP_2,13.53 vilokya nṛpatiḥ so 'pi viṣamāṃ śibikāgatim kim etad ity āha samaṃ gamyatāṃ śibikāvahāḥ ViP_2,13.54 punas tathaiva śibikāṃ vilokya viṣamāṃ hasan nṛpaḥ kim etad ity āha bhavadbhir gamyate 'nyathā ViP_2,13.55 bhūpater vadatas tasya śrutvetthaṃ bahuśo vacaḥ śibikodvāhakāḥ procur ayaṃ yātīty asatvaram ViP_2,13.56 kiṃ śrānto 'sy alpam adhvānaṃ tvayoḍhā śibikā mama kim āyāsasaho na tvaṃ pīvān asi nirīkṣyase ViP_2,13.57 nāhaṃ pīvā na caivoḍhā śibikā bhavato mayā na śrānto 'smi na cāyāsaḥ soḍhavyo 'sti mahīpate ViP_2,13.58 pratyakṣaṃ dṛśyase pīvān adyāpi śibikā tvayi śramaś ca bhārodvahane bhavaty eva hi dehinām ViP_2,13.59 pratyakṣaṃ bhavatā bhūpa yad dṛṣṭaṃ mama tad vada balavān abalaś ceti vācyaṃ paścād viśeṣaṇam ViP_2,13.60 tvayoḍhā śibikā ceti tvayy adyāpi ca saṃsthitā mithyaitad atra tu bhavāñ śṛṇotu vacanaṃ mama ViP_2,13.61 bhūmau pādayugasyāsthā jaṅghe pādadvaye sthite ūrū jaṅghādvayāvasthau tadādhāraṃ tathodaram ViP_2,13.62 vakṣaḥsthalaṃ tathā bāhū skandhau codarasaṃsthitau skandhāśriteyaṃ śibikā mama bhāro 'tra kiṃ kṛtaḥ ViP_2,13.63 śibikāyāṃ sthitaṃ cedaṃ dehaṃ tvadupalakṣitam tatra tvam aham apy atra procyate cedam anyathā ViP_2,13.64 ahaṃ tvaṃ ca tathānye ca bhūtair uhyāma pārthiva guṇapravāhapatito bhūtavargo 'pi yāty ayam ViP_2,13.65 karmavaśyā guṇā hy ete sattvādyāḥ pṛthivīpate avidyāsaṃcitaṃ karma tac cāśeṣeṣu jantuṣu ViP_2,13.66 ātmā śuddho 'kṣaraḥ śānto nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ pravṛddhyapacayau nāsya ekasyākhilajantuṣu ViP_2,13.67 yadā nopacayas tasya na caivāpacayo nṛpa tadā pīvān asītītthaṃ kayā yuktyā tvayeritam ViP_2,13.68 bhūpādajaṅghākaṭyūrujaṭharādiṣu saṃsthite śibikeyaṃ yadā skandhe tadā bhāraḥ samas tvayā ViP_2,13.69 tathānyair jantubhir bhūpa śibikottho na kevalam śailadrumagṛhottho 'pi pṛthivīsaṃbhavo 'pi vā ViP_2,13.70 yadā puṃsaḥ pṛthagbhāvaḥ prākṛtaiḥ kāraṇair nṛpa voḍhavyas tu tadā bhāraḥ katamo nṛpate mayā ViP_2,13.71 yaddravyā śibikā ceyaṃ taddravyo bhūtasaṃgrahaḥ bhavato me 'khilasyāsya mamatvenopabṛṃhitaḥ ViP_2,13.72 evam uktvābhavan maunī sa vahañ chibikāṃ dvijaḥ so 'pi rājāvatīryorvyāṃ tatpādau jagṛhe tvaran ViP_2,13.73 bho bho visṛjya śibikāṃ prasādaṃ kuru me dvija kathyatāṃ ko bhavān atra jālmarūpadharaḥ sthitaḥ ViP_2,13.74 yo bhavān yan nimittaṃ vā yad āgamanakāraṇam tat sarvaṃ kathyatāṃ vidvan mahyaṃ śuśrūṣave tvayā ViP_2,13.75 śrūyatāṃ ko 'ham ity etad vaktuṃ bhūpa na śakyate upabhoganimittaṃ ca sarvatrāgamanakriyā ViP_2,13.76 sukhaduḥkhopabhogau tu tau dehādyupapādakau dharmādharmodbhavau bhoktuṃ jantur dehādim ṛcchati ViP_2,13.77 sarvasyaiva hi bhūpāla jantoḥ sarvatra kāraṇam dharmādharmau yatas tasmāt kāraṇaṃ pṛcchyate kutaḥ ViP_2,13.78 dharmādharmau na saṃdehaḥ sarvakāryeṣu kāraṇam upabhoganimittaṃ ca dehīdeśāntarāgamaḥ ViP_2,13.79 yat tv etad bhavatā proktaṃ ko 'ham ity etad ātmanaḥ vaktuṃ na śakyate śrotuṃ tan mamecchā pravartate ViP_2,13.80 yo 'sti so 'ham iti brahman kathaṃ vaktuṃ na śakyate ātmany eva na doṣāya śabdo 'ham iti yo dvija ViP_2,13.81 śabdo 'ham iti doṣāya nātmany eṣa tathaiva tat anātmany ātmavijñānaṃ śabdo vā bhrāntilakṣaṇaḥ ViP_2,13.82 jihvā bravīty aham iti dantauṣṭhau tālukaṃ nṛpa ete nāhaṃ yataḥ sarve vāṅniṣpādanahetavaḥ ViP_2,13.83 kiṃ hetubhir vadaty eṣā vāg evāham iti svayam tathāpi vāṅ nāham etad vaktum itthaṃ na yujyate ViP_2,13.84 piṇḍaḥ pṛthag yataḥ puṃsaḥ śiraḥpāṇyādilakṣaṇaḥ tato 'ham iti kutraitāṃ saṃjñāṃ rājan karomy aham ViP_2,13.85 yady anyo 'sti paraḥ ko 'pi mattaḥ pārthivasattama tadaiṣo 'ham ayaṃ cānyo vaktum evam apīṣyate ViP_2,13.86 yadā samastadeheṣu pumān eko vyavasthitaḥ tadā hi ko bhavān ko 'ham ity etad viphalaṃ vacaḥ ViP_2,13.87 tvaṃ rājā śibikā ceyam vayaṃ vāhāḥ puraḥsarāḥ ayaṃ ca bhavato loko na sad etan nṛpocyate ViP_2,13.88 vṛkṣād dāru tataś ceyaṃ śibikā tvadadhiṣṭhitā kva vṛkṣasaṃjñā yātā syād dārusaṃjñātha vā nṛpa ViP_2,13.89 vṛkṣārūḍho mahārājo nāyaṃ vadati te janaḥ na ca dāruṇi sarvas tvāṃ bravīti śibikāgatam ViP_2,13.90 śibikādārusaṃghāto racanāsthitisaṃsthitiḥ anviṣyatāṃ nṛpaśreṣṭha tadbhede śibikā tvayā ViP_2,13.91 evaṃ chatraśalākānāṃ pṛthagbhāvo vimṛśyatām kva yātaṃ chatram ity eṣa nyāyas tvayi tathā mayi ViP_2,13.92 pumān strī gaur ayaṃ vājī kuñjaro vihagas taruḥ deheṣu lokasaṃjñeyaṃ vijñeyā karmahetuṣu ViP_2,13.93 pumān na devo na naro na paśur na ca pādapaḥ śarīrākṛtibhedās tu bhūpaite karmayonayaḥ ViP_2,13.94 vastu rājeti yal loke yac ca rājabhaṭātmakam tathānyac ca nṛpetthaṃ tan na satsaṃkalpanāmayam ViP_2,13.95 yat tu kālāntareṇāpi nānyasaṃjñām upaiti vai pariṇāmādisaṃbhūtaṃ tad vastu nṛpa tac ca kim ViP_2,13.96 tvaṃ rājā sarvalokasya pituḥ putro ripo ripuḥ patnyāḥ patiḥ pitā sūnoḥ kaṃ tvāṃ bhūpa vadāmy aham ViP_2,13.97 tvaṃ kim etac chiraḥ kiṃ nu śiras tava tathodaram kim u pādādikaṃ tvaṃ vai tavaitat kiṃ mahīpate ViP_2,13.98 samastāvayavebhyas tvaṃ pṛthag bhūpa vyavasthitaḥ ko 'ham ity eva nipuṇo bhūtvā cintaya pārthiva ViP_2,13.99 evaṃ vyavasthite tattve mayāham iti bhāṣitum pṛthakkaraṇaniṣpādyaṃ śakyate nṛpate katham ViP_2,13.100 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe trayodaśo 'dhyāyaḥ ]] niśamya tasyeti vacaḥ paramārthasamanvitam praśrayāvanato bhūtvā tam āha nṛpatir dvijam ViP_2,14.1 nāham ityādivākyena pramāṇāsaṃbhave gate",":९ स राजा शिबिकारूढो गन्तुं कृतमतिर् द्विज बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर् वराश्रमम् विप्_२,१३.४९ श्रेयः किम् अत्र संसारे दुःखप्राये नृणाम् इति प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् विप्_२,१३.५० उवाह शिबिकां तस्य क्षत्तुर् वचनचोदितः नृणां विष्टिगृहीतानाम् अन्येषां सो ऽपि मध्यगः विप्_२,१३.५१ गृहीतो विष्टिना विप्रः सर्वज्ञानैकभाजनः जातिस्मरो ऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् विप्_२,१३.५२ ययौ जडगतिः सो ऽथ युगमात्रावलोकनम् कुर्वन् मतिमतां श्रेष्ठस् ते त्व् अन्ये त्वरितं ययुः विप्_२,१३.५३ विलोक्य नृपतिः सो ऽपि विषमां शिबिकागतिम् किम् एतद् इत्य् आह समं गम्यतां शिबिकावहाः विप्_२,१३.५४ पुनस् तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् नृपः किम् एतद् इत्य् आह भवद्भिर् गम्यते ऽन्यथा विप्_२,१३.५५ भूपतेर् वदतस् तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः शिबिकोद्वाहकाः प्रोचुर् अयं यातीत्य् असत्वरम् विप्_२,१३.५६ किं श्रान्तो ऽस्य् अल्पम् अध्वानं त्वयोढा शिबिका मम किम् आयाससहो न त्वं पीवान् असि निरीक्ष्यसे विप्_२,१३.५७ नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया न श्रान्तो ऽस्मि न चायासः सोढव्यो ऽस्ति महीपते विप्_२,१३.५८ प्रत्यक्षं दृश्यसे पीवान् अद्यापि शिबिका त्वयि श्रमश् च भारोद्वहने भवत्य् एव हि देहिनाम् विप्_२,१३.५९ प्रत्यक्षं भवता भूप यद् दृष्टं मम तद् वद बलवान् अबलश् चेति वाच्यं पश्चाद् विशेषणम् विप्_२,१३.६० त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्य् अद्यापि च संस्थिता मिथ्यैतद् अत्र तु भवाञ् शृणोतु वचनं मम विप्_२,१३.६१ भूमौ पादयुगस्यास्था जङ्घे पादद्वये स्थिते ऊरू जङ्घाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् विप्_२,१३.६२ वक्षःस्थलं तथा बाहू स्कन्धौ चोदरसंस्थितौ स्कन्धाश्रितेयं शिबिका मम भारो ऽत्र किं कृतः विप्_२,१३.६३ शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् तत्र त्वम् अहम् अप्य् अत्र प्रोच्यते चेदम् अन्यथा विप्_२,१३.६४ अहं त्वं च तथान्ये च भूतैर् उह्याम पार्थिव गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गो ऽपि यात्य् अयम् विप्_२,१३.६५ कर्मवश्या गुणा ह्य् एते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते अविद्यासंचितं कर्म तच् चाशेषेषु जन्तुषु विप्_२,१३.६६ आत्मा शुद्धो ऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः प्रवृद्ध्यपचयौ नास्य एकस्याखिलजन्तुषु विप्_२,१३.६७ यदा नोपचयस् तस्य न चैवापचयो नृप तदा पीवान् असीतीत्थं कया युक्त्या त्वयेरितम् विप्_२,१३.६८ भूपादजङ्घाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिते शिबिकेयं यदा स्कन्धे तदा भारः समस् त्वया विप्_२,१३.६९ तथान्यैर् जन्तुभिर् भूप शिबिकोत्थो न केवलम् शैलद्रुमगृहोत्थो ऽपि पृथिवीसंभवो ऽपि वा विप्_२,१३.७० यदा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः कारणैर् नृप वोढव्यस् तु तदा भारः कतमो नृपते मया विप्_२,१३.७१ यद्द्रव्या शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः भवतो मे ऽखिलस्यास्य ममत्वेनोपबृंहितः विप्_२,१३.७२ एवम् उक्त्वाभवन् मौनी स वहञ् छिबिकां द्विजः सो ऽपि राजावतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन् विप्_२,१३.७३ भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज कथ्यतां को भवान् अत्र जाल्मरूपधरः स्थितः विप्_२,१३.७४ यो भवान् यन् निमित्तं वा यद् आगमनकारणम् तत् सर्वं कथ्यतां विद्वन् मह्यं शुश्रूषवे त्वया विप्_२,१३.७५ श्रूयतां को ऽहम् इत्य् एतद् वक्तुं भूप न शक्यते उपभोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया विप्_२,१३.७६ सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जन्तुर् देहादिम् ऋच्छति विप्_२,१३.७७ सर्वस्यैव हि भूपाल जन्तोः सर्वत्र कारणम् धर्माधर्मौ यतस् तस्मात् कारणं पृच्छ्यते कुतः विप्_२,१३.७८ धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् उपभोगनिमित्तं च देहीदेशान्तरागमः विप्_२,१३.७९ यत् त्व् एतद् भवता प्रोक्तं को ऽहम् इत्य् एतद् आत्मनः वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन् ममेच्छा प्रवर्तते विप्_२,१३.८० यो ऽस्ति सो ऽहम् इति ब्रह्मन् कथं वक्तुं न शक्यते आत्मन्य् एव न दोषाय शब्दो ऽहम् इति यो द्विज विप्_२,१३.८१ शब्दो ऽहम् इति दोषाय नात्मन्य् एष तथैव तत् अनात्मन्य् आत्मविज्ञानं शब्दो वा भ्रान्तिलक्षणः विप्_२,१३.८२ जिह्वा ब्रवीत्य् अहम् इति दन्तौष्ठौ तालुकं नृप एते नाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः विप्_२,१३.८३ किं हेतुभिर् वदत्य् एषा वाग् एवाहम् इति स्वयम् तथापि वाङ् नाहम् एतद् वक्तुम् इत्थं न युज्यते विप्_२,१३.८४ पिण्डः पृथग् यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः ततो ऽहम् इति कुत्रैतां संज्ञां राजन् करोम्य् अहम् विप्_२,१३.८५ यद्य् अन्यो ऽस्ति परः को ऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम तदैषो ऽहम् अयं चान्यो वक्तुम् एवम् अपीष्यते विप्_२,१३.८६ यदा समस्तदेहेषु पुमान् एको व्यवस्थितः तदा हि को भवान् को ऽहम् इत्य् एतद् विफलं वचः विप्_२,१३.८७ त्वं राजा शिबिका चेयम् वयं वाहाः पुरःसराः अयं च भवतो लोको न सद् एतन् नृपोच्यते विप्_२,१३.८८ वृक्षाद् दारु ततश् चेयं शिबिका त्वदधिष्ठिता क्व वृक्षसंज्ञा याता स्याद् दारुसंज्ञाथ वा नृप विप्_२,१३.८९ वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः न च दारुणि सर्वस् त्वां ब्रवीति शिबिकागतम् विप्_२,१३.९० शिबिकादारुसंघातो रचनास्थितिसंस्थितिः अन्विष्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भेदे शिबिका त्वया विप्_२,१३.९१ एवं छत्रशलाकानां पृथग्भावो विमृश्यताम् क्व यातं छत्रम् इत्य् एष न्यायस् त्वयि तथा मयि विप्_२,१३.९२ पुमान् स्त्री गौर् अयं वाजी कुञ्जरो विहगस् तरुः देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु विप्_२,१३.९३ पुमान् न देवो न नरो न पशुर् न च पादपः शरीराकृतिभेदास् तु भूपैते कर्मयोनयः विप्_२,१३.९४ वस्तु राजेति यल् लोके यच् च राजभटात्मकम् तथान्यच् च नृपेत्थं तन् न सत्संकल्पनामयम् विप्_२,१३.९५ यत् तु कालान्तरेणापि नान्यसंज्ञाम् उपैति वै परिणामादिसंभूतं तद् वस्तु नृप तच् च किम् विप्_२,१३.९६ त्वं राजा सर्वलोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कं त्वां भूप वदाम्य् अहम् विप्_२,१३.९७ त्वं किम् एतच् छिरः किं नु शिरस् तव तथोदरम् किम् उ पादादिकं त्वं वै तवैतत् किं महीपते विप्_२,१३.९८ समस्तावयवेभ्यस् त्वं पृथग् भूप व्यवस्थितः को ऽहम् इत्य् एव निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव विप्_२,१३.९९ एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहम् इति भाषितुम् पृथक्करणनिष्पाद्यं शक्यते नृपते कथम् विप्_२,१३.१०० [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे त्रयोदशो ऽध्यायः ]] निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् प्रश्रयावनतो भूत्वा तम् आह नृपतिर् द्विजम् विप्_२,१४.१ नाहम् इत्यादिवाक्येन प्रमाणासंभवे गते"
2,14,1,13,:1 prameyāsaṃbhavāśaṅkī bhūyo bhūyo 'tha pṛcchati,:१ प्रमेयासंभवाशङ्की भूयो भूयो ऽथ पृच्छति
2,15,3,14,":2 bhagavan yat tvayā proktaṃ paramārthamayaṃ vacaḥ śrute tasmin bhramantīva manaso mama vṛttayaḥ ViP_2,14.2 etad vivekavijñānaṃ yad aśeṣeṣu jantuṣu bhavatā darśitaṃ vipra tat paraṃ prakṛter mahat ViP_2,14.3 nāhaṃ vahāmi śibikāṃ śibikā na mayi sthitā śarīram anyad asmatto yeneyaṃ śibikā dhṛtā ViP_2,14.4 guṇapravṛttyā bhūtānāṃ pravṛttiḥ karmacoditā pravartante guṇāś caite kiṃ mameti tvayoditam ViP_2,14.5 etasmin paramārthajña mama śrotrapathaṃ gate mano vihvalatām eti paramārthārthitāṃ gatam ViP_2,14.6 pūrvam eva mahābhāgaṃ kapilarṣim ahaṃ dvija praṣṭum abhyudyato gatvā śreyaḥ kiṃ nv ity asaṃśayam ViP_2,14.7 tadantare ca bhavatā yad idaṃ vākyam īritam tenaiva paramārthārthaṃ tvayi cetaḥ pradhāvati ViP_2,14.8 kapilarṣir bhagavataḥ sarvabhūtasya vai kila viṣṇor aṃśo jaganmohanāśāyorvīm upāgataḥ ViP_2,14.9 sa eva bhagavān nūnam asmākaṃ hitakāmyayā pratyakṣatām atra gato yathaitad bhavatocyate ViP_2,14.10 tan mahyaṃ praṇatāya tvaṃ yac chreyaḥ paramaṃ dvija tad vadākhilavijñānajalavīcyudadhir bhavān ViP_2,14.11 bhūpa pṛcchasi kiṃ śreyaḥ paramārthaṃ nu pṛcchasi śreyāṃsy aparamārthāni aśeṣāṇy eva bhūpate ViP_2,14.12 devatārādhanaṃ kṛtvā dhanasaṃpadam icchati putrān icchati rājyaṃ ca śreyas tatprāptilakṣaṇam ViP_2,14.13 karma yajñātmakaṃ śreyaḥ svarlokaphaladāyi yat śreyaḥ pradhānaṃ ca phale tad evānabhisaṃhite ViP_2,14.14 ātmā dhyeyaḥ sadā bhūpa yogayuktais tathā param śreyas tasyaiva saṃyogaḥ śreyo yaḥ paramātmanaḥ ViP_2,14.15 śreyāṃsy evam anekāni śataśo 'tha sahasraśaḥ santy atra paramārthās tu na tv ete śrūyatāṃ ca me ViP_2,14.16 dharmāya tyajyate kiṃ tu paramārtho dhanaṃ yadi vyayaś ca kriyate kasmāt kāmaprāptyupalakṣaṇaḥ ViP_2,14.17 putraś cet paramārthākhyaḥ so 'py anyasya nareśvara paramārthabhūtaḥ so 'nyasya paramārtho hi tatpitā ViP_2,14.18 evaṃ na paramārtho 'sti jagaty asmiṃś carācare paramārtho hi kāryāṇi kāraṇānām aśeṣataḥ ViP_2,14.19 rājyādiprāptir atroktā paramārthatayā yadi paramārthā bhavanty atra na bhavanti ca vai tataḥ ViP_2,14.20 ṛgyajuḥsāmaniṣpādyaṃ yajñakarma mataṃ tava paramārthabhūtaṃ tatrāpi śrūyatāṃ gadato mama ViP_2,14.21 yat tu niṣpādyate kāryaṃ mṛdā kāraṇabhūtayā tat kāraṇānugamanāj jñāyate nṛpa mṛṇmayam ViP_2,14.22 evaṃ vināśibhir dravyaiḥ samidājyakuśādibhiḥ niṣpādyate kriyā yā tu sā bhavitrī vināśinī ViP_2,14.23 anāśī paramārthaś ca prājñair abhyupagamyate tat tu nāśi na saṃdeho nāśidravyopapāditam ViP_2,14.24 tad evāphaladaṃ karma paramārtho matas tava muktisādhanabhūtatvāt paramārtho na sādhanam ViP_2,14.25 dhyānaṃ caivātmano bhūpa paramārthārthaśabditam bhedakāri parebhyas tat paramārtho na bhedavān ViP_2,14.26 paramātmātmanor yogaḥ paramārtha itīṣyate mithyaitad anyadravyaṃ hi naiti taddravyatāṃ yataḥ ViP_2,14.27 tasmāc chreyāṃsy aśeṣāṇi nṛpaitāni na saṃśayaḥ paramārthas tu bhūpāla saṃkṣepāc chrūyatāṃ mama ViP_2,14.28 eko vyāpī samaḥ śuddho nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ janmavṛddhyādirahita ātmā sarvagato 'vyayaḥ ViP_2,14.29 parajñānamayo 'sadbhir nāmajātyādibhir vibhuḥ na yogavān na yukto 'bhūn naiva pārthiva yokṣyati ViP_2,14.30 tasyātmaparadeheṣu sato 'py ekamayaṃ hi yat vijñānaṃ paramārtho 'sau dvaitino 'tattvadarśinaḥ ViP_2,14.31 veṇurandhravibhedena bhedaḥ ṣaḍjādisaṃjñitaḥ abhedavyāpino vāyos tathā tasya mahātmanaḥ ViP_2,14.32 ekatvaṃ rūpabhedaś ca bāhyakarmapravṛttijaḥ devādibhede 'padhvaste nāsty evāvaraṇo hi saḥ ViP_2,14.33 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe caturdaśo 'dhyāyaḥ ]] ity ukte mauninaṃ bhūyaś cintayānaṃ mahīpatim pratyuvācātha vipro 'sāv advaitāntargatāṃ kathām ViP_2,15.1 śrūyatāṃ nṛpaśārdūla yad gītam ṛbhuṇā purā avabodhaṃ janayatā nidāghasya dvijanmanaḥ ViP_2,15.2 ṛbhur nāmābhavat putro brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ vijñātatattvasadbhāvo nisargād eva bhūpate ViP_2,15.3 pramāṇatarkataḥ samyak māne meye 'pi niścite",":२ भगवन् यत् त्वया प्रोक्तं परमार्थमयं वचः श्रुते तस्मिन् भ्रमन्तीव मनसो मम वृत्तयः विप्_२,१४.२ एतद् विवेकविज्ञानं यद् अशेषेषु जन्तुषु भवता दर्शितं विप्र तत् परं प्रकृतेर् महत् विप्_२,१४.३ नाहं वहामि शिबिकां शिबिका न मयि स्थिता शरीरम् अन्यद् अस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता विप्_२,१४.४ गुणप्रवृत्त्या भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता प्रवर्तन्ते गुणाश् चैते किं ममेति त्वयोदितम् विप्_२,१४.५ एतस्मिन् परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते मनो विह्वलताम् एति परमार्थार्थितां गतम् विप्_२,१४.६ पूर्वम् एव महाभागं कपिलर्षिम् अहं द्विज प्रष्टुम् अभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किं न्व् इत्य् असंशयम् विप्_२,१४.७ तदन्तरे च भवता यद् इदं वाक्यम् ईरितम् तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति विप्_२,१४.८ कपिलर्षिर् भगवतः सर्वभूतस्य वै किल विष्णोर् अंशो जगन्मोहनाशायोर्वीम् उपागतः विप्_२,१४.९ स एव भगवान् नूनम् अस्माकं हितकाम्यया प्रत्यक्षताम् अत्र गतो यथैतद् भवतोच्यते विप्_२,१४.१० तन् मह्यं प्रणताय त्वं यच् छ्रेयः परमं द्विज तद् वदाखिलविज्ञानजलवीच्युदधिर् भवान् विप्_२,१४.११ भूप पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थं नु पृच्छसि श्रेयांस्य् अपरमार्थानि अशेषाण्य् एव भूपते विप्_२,१४.१२ देवताराधनं कृत्वा धनसंपदम् इच्छति पुत्रान् इच्छति राज्यं च श्रेयस् तत्प्राप्तिलक्षणम् विप्_२,१४.१३ कर्म यज्ञात्मकं श्रेयः स्वर्लोकफलदायि यत् श्रेयः प्रधानं च फले तद् एवानभिसंहिते विप्_२,१४.१४ आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस् तथा परम् श्रेयस् तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः विप्_२,१४.१५ श्रेयांस्य् एवम् अनेकानि शतशो ऽथ सहस्रशः सन्त्य् अत्र परमार्थास् तु न त्व् एते श्रूयतां च मे विप्_२,१४.१६ धर्माय त्यज्यते किं तु परमार्थो धनं यदि व्ययश् च क्रियते कस्मात् कामप्राप्त्युपलक्षणः विप्_२,१४.१७ पुत्रश् चेत् परमार्थाख्यः सो ऽप्य् अन्यस्य नरेश्वर परमार्थभूतः सो ऽन्यस्य परमार्थो हि तत्पिता विप्_२,१४.१८ एवं न परमार्थो ऽस्ति जगत्य् अस्मिंश् चराचरे परमार्थो हि कार्याणि कारणानाम् अशेषतः विप्_२,१४.१९ राज्यादिप्राप्तिर् अत्रोक्ता परमार्थतया यदि परमार्था भवन्त्य् अत्र न भवन्ति च वै ततः विप्_२,१४.२० ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम विप्_२,१४.२१ यत् तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया तत् कारणानुगमनाज् ज्ञायते नृप मृण्मयम् विप्_२,१४.२२ एवं विनाशिभिर् द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी विप्_२,१४.२३ अनाशी परमार्थश् च प्राज्ञैर् अभ्युपगम्यते तत् तु नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम् विप्_२,१४.२४ तद् एवाफलदं कर्म परमार्थो मतस् तव मुक्तिसाधनभूतत्वात् परमार्थो न साधनम् विप्_२,१४.२५ ध्यानं चैवात्मनो भूप परमार्थार्थशब्दितम् भेदकारि परेभ्यस् तत् परमार्थो न भेदवान् विप्_२,१४.२६ परमात्मात्मनोर् योगः परमार्थ इतीष्यते मिथ्यैतद् अन्यद्रव्यं हि नैति तद्द्रव्यतां यतः विप्_२,१४.२७ तस्माच् छ्रेयांस्य् अशेषाणि नृपैतानि न संशयः परमार्थस् तु भूपाल संक्षेपाच् छ्रूयतां मम विप्_२,१४.२८ एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो ऽव्ययः विप्_२,१४.२९ परज्ञानमयो ऽसद्भिर् नामजात्यादिभिर् विभुः न योगवान् न युक्तो ऽभून् नैव पार्थिव योक्ष्यति विप्_२,१४.३० तस्यात्मपरदेहेषु सतो ऽप्य् एकमयं हि यत् विज्ञानं परमार्थो ऽसौ द्वैतिनो ऽतत्त्वदर्शिनः विप्_२,१४.३१ वेणुरन्ध्रविभेदेन भेदः षड्जादिसंज्ञितः अभेदव्यापिनो वायोस् तथा तस्य महात्मनः विप्_२,१४.३२ एकत्वं रूपभेदश् च बाह्यकर्मप्रवृत्तिजः देवादिभेदे ऽपध्वस्ते नास्त्य् एवावरणो हि सः विप्_२,१४.३३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे चतुर्दशो ऽध्यायः ]] इत्य् उक्ते मौनिनं भूयश् चिन्तयानं महीपतिम् प्रत्युवाचाथ विप्रो ऽसाव् अद्वैतान्तर्गतां कथाम् विप्_२,१५.१ श्रूयतां नृपशार्दूल यद् गीतम् ऋभुणा पुरा अवबोधं जनयता निदाघस्य द्विजन्मनः विप्_२,१५.२ ऋभुर् नामाभवत् पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः विज्ञाततत्त्वसद्भावो निसर्गाद् एव भूपते विप्_२,१५.३ प्रमाणतर्कतः सम्यक् माने मेये ऽपि निश्चिते"
2,15,29,15,"tasya śiṣyo nidāgho 'bhūt pulastyatanayaḥ purā prādād aśeṣavijñānaṃ sa tasmai parayā mudā ViP_2,15.4 avāptajñānatattvasya na tasyādvaitavāsanām sa ṛbhus tarkayām āsa nidāghasya nareśvara ViP_2,15.5 devikāyās taṭe vīranagaraṃ nāma vai puram samṛddham atiramyaṃ ca pulastyena niveśitam ViP_2,15.6 ramyopavanaparyante sa tasmin pārthivottama nidāgho nāma yogajña ṛbhuśiṣyo 'vasat purā ViP_2,15.7 divye varṣasahasre tu samatīte 'sya tat puram jagāma sa ṛbhuḥ śiṣyaṃ nidāgham avalokitum ViP_2,15.8 sa tasya vaiśvadevānte dvārālokanagocare sthitas tena gṛhītārgho nijaveśmapraveśitaḥ ViP_2,15.9 prakṣālitāṅghripāṇiṃ ca kṛtāsanaparigraham uvāca sa dvijaśreṣṭho bhujyatām iti sādaram ViP_2,15.10 bho vipravarya bhoktavyaṃ yad annaṃ bhavato gṛhe tat kathyatāṃ kadanneṣu na prītiḥ satataṃ mama ViP_2,15.11 saktuyāvakavāṭyānām apūpānāṃ ca me gṛhe yad rocate dvijaśreṣṭha tat tvaṃ bhuṅkṣva yathecchayā ViP_2,15.12 kadannāni dvijaitāni miṣṭam annaṃ prayaccha me saṃyāvapāyasādīni drapsaphāṇitavanti ca ViP_2,15.13 he he śālini madgehe yat kiṃcid atiśobhanam bhakṣyopasādhanaṃ miṣṭaṃ tenāsyānnaṃ prasādhaya ViP_2,15.14 ity uktā tena sā patnī miṣṭam annaṃ dvijasya yat prasādhitavatī tad vai bhartur vacanagauravāt ViP_2,15.15 taṃ bhuktavantam icchāto miṣṭam annaṃ mahāmunim nidāghaḥ prāha bhūpāla praśrayāvanataḥ sthitaḥ ViP_2,15.16 api te paramā tṛptir utpannā tuṣṭir eva ca api te mānasaṃ svastham āhāreṇa kṛtaṃ dvija ViP_2,15.17 kvanivāso bhavān vipra kva ca gantuṃ samudyataḥ āgamyate ca bhavatā yatas tac ca dvijocyatām ViP_2,15.18 kṣud yasya tasya bhukte 'nne tṛptir brāhmaṇa jāyate na me kṣud abhavat tṛptiṃ kasmān māṃ paripṛcchasi ViP_2,15.19 vahninā pārthive dhātau kṣapite kṣutsamudbhavaḥ bhavaty ambhasi ca kṣīṇe nṛṇāṃ tṛḍ api jāyate ViP_2,15.20 kṣuttṛṣṇe dehadharmākhye na mamaite yato dvija tataḥ kṣutsaṃbhavābhāvāt tṛptir asty eva me sadā ViP_2,15.21 manasaḥ svasthatā tuṣṭiś cittadharmāv imau dvija cetaso yasya tat pṛccha pumān ebhir na yujyate ViP_2,15.22 kva nivāsas tavety uktaṃ kva gantāsi ca yat tvayā kutaś cāgamyate tatra tritaye 'pi nibodha me ViP_2,15.23 pumān sarvagato vyāpī ākāśavad ayaṃ yataḥ kutaḥ kutra kva gantāsīty etad apy arthavat katham ViP_2,15.24 so 'haṃ gantā na cāgantā naikadeśaniketanaḥ tvaṃ cānye ca na ca tvaṃ ca nānye naivāham apy aham ViP_2,15.25 mṛṣṭaṃ na mṛṣṭam ity eṣā jijñāsā me kṛtā tava kiṃ vakṣyatīti tatrāpi śrūyatāṃ dvijasattama ViP_2,15.26 kim asvādv atha vā mṛṣṭaṃ bhuñjato 'nnaṃ dvijottama mṛṣṭam eva yadāmṛṣṭaṃ tad evodvegakāraṇam ViP_2,15.27 amṛṣṭaṃ jāyate mṛṣṭaṃ mṛṣṭād udvijate janaḥ ādimadhyāvasāneṣu kim annaṃ rucikārakam ViP_2,15.28 mṛṇmayaṃ hi gṛhaṃ yadvan mṛdā liptaṃ sthiraṃ bhavet pārthivo 'yaṃ tathā dehaḥ pārthivaiḥ paramāṇubhiḥ ViP_2,15.29 ālipta āpyāyayataḥ puṃso bhogo 'tra kiṃ kṛtaḥ","तस्य शिष्यो निदाघो ऽभूत् पुलस्त्यतनयः पुरा प्रादाद् अशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा विप्_२,१५.४ अवाप्तज्ञानतत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासनाम् स ऋभुस् तर्कयाम् आस निदाघस्य नरेश्वर विप्_२,१५.५ देविकायास् तटे वीरनगरं नाम वै पुरम् समृद्धम् अतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम् विप्_२,१५.६ रम्योपवनपर्यन्ते स तस्मिन् पार्थिवोत्तम निदाघो नाम योगज्ञ ऋभुशिष्यो ऽवसत् पुरा विप्_२,१५.७ दिव्ये वर्षसहस्रे तु समतीते ऽस्य तत् पुरम् जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघम् अवलोकितुम् विप्_२,१५.८ स तस्य वैश्वदेवान्ते द्वारालोकनगोचरे स्थितस् तेन गृहीतार्घो निजवेश्मप्रवेशितः विप्_२,१५.९ प्रक्षालिताङ्घ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम् उवाच स द्विजश्रेष्ठो भुज्यताम् इति सादरम् विप्_२,१५.१० भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यद् अन्नं भवतो गृहे तत् कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम विप्_२,१५.११ सक्तुयावकवाट्यानाम् अपूपानां च मे गृहे यद् रोचते द्विजश्रेष्ठ तत् त्वं भुङ्क्ष्व यथेच्छया विप्_२,१५.१२ कदन्नानि द्विजैतानि मिष्टम् अन्नं प्रयच्छ मे संयावपायसादीनि द्रप्सफाणितवन्ति च विप्_२,१५.१३ हे हे शालिनि मद्गेहे यत् किंचिद् अतिशोभनम् भक्ष्योपसाधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय विप्_२,१५.१४ इत्य् उक्ता तेन सा पत्नी मिष्टम् अन्नं द्विजस्य यत् प्रसाधितवती तद् वै भर्तुर् वचनगौरवात् विप्_२,१५.१५ तं भुक्तवन्तम् इच्छातो मिष्टम् अन्नं महामुनिम् निदाघः प्राह भूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः विप्_२,१५.१६ अपि ते परमा तृप्तिर् उत्पन्ना तुष्टिर् एव च अपि ते मानसं स्वस्थम् आहारेण कृतं द्विज विप्_२,१५.१७ क्वनिवासो भवान् विप्र क्व च गन्तुं समुद्यतः आगम्यते च भवता यतस् तच् च द्विजोच्यताम् विप्_२,१५.१८ क्षुद् यस्य तस्य भुक्ते ऽन्ने तृप्तिर् ब्राह्मण जायते न मे क्षुद् अभवत् तृप्तिं कस्मान् मां परिपृच्छसि विप्_२,१५.१९ वह्निना पार्थिवे धातौ क्षपिते क्षुत्समुद्भवः भवत्य् अम्भसि च क्षीणे नृणां तृड् अपि जायते विप्_२,१५.२० क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज ततः क्षुत्संभवाभावात् तृप्तिर् अस्त्य् एव मे सदा विप्_२,१५.२१ मनसः स्वस्थता तुष्टिश् चित्तधर्माव् इमौ द्विज चेतसो यस्य तत् पृच्छ पुमान् एभिर् न युज्यते विप्_२,१५.२२ क्व निवासस् तवेत्य् उक्तं क्व गन्तासि च यत् त्वया कुतश् चागम्यते तत्र त्रितये ऽपि निबोध मे विप्_२,१५.२३ पुमान् सर्वगतो व्यापी आकाशवद् अयं यतः कुतः कुत्र क्व गन्तासीत्य् एतद् अप्य् अर्थवत् कथम् विप्_२,१५.२४ सो ऽहं गन्ता न चागन्ता नैकदेशनिकेतनः त्वं चान्ये च न च त्वं च नान्ये नैवाहम् अप्य् अहम् विप्_२,१५.२५ मृष्टं न मृष्टम् इत्य् एषा जिज्ञासा मे कृता तव किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तम विप्_२,१५.२६ किम् अस्वाद्व् अथ वा मृष्टं भुञ्जतो ऽन्नं द्विजोत्तम मृष्टम् एव यदामृष्टं तद् एवोद्वेगकारणम् विप्_२,१५.२७ अमृष्टं जायते मृष्टं मृष्टाद् उद्विजते जनः आदिमध्यावसानेषु किम् अन्नं रुचिकारकम् विप्_२,१५.२८ मृण्मयं हि गृहं यद्वन् मृदा लिप्तं स्थिरं भवेत् पार्थिवो ऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः विप्_२,१५.२९ आलिप्त आप्याययतः पुंसो भोगो ऽत्र किं कृतः"
3,4,10,2,"yavagodhūmamudgādi ghṛtaṃ tailaṃ payo dadhi guḍaṃ phalādīni tathā pārthivāḥ paramāṇavaḥ ViP_2,15.30 tad etad bhavatā jñātvā mṛṣṭāmṛṣṭavicāri yat tan manaḥ samatālambi kāryaṃ sāmyaṃ hi muktaye ViP_2,15.31 ity ākarṇya vacas tasya paramārthāśritaṃ nṛpa praṇipatya mahābhāgo nidāgho vākyam abravīt ViP_2,15.32 prasīda maddhitārthāya kathyatāṃ yas tvam āgataḥ naṣṭo mohas tavākarṇya vacāṃsy etāni me dvija ViP_2,15.33 ṛbhur asmi tavācāryaḥ prajñādānāya te dvija ihāgato 'haṃ yāsyāmi paramārthas tavoditaḥ ViP_2,15.34 evam ekam idaṃ viddhi na bhedi sakalaṃ jagat vāsudevābhidheyasya svarūpaṃ paramātmanaḥ ViP_2,15.35 tathety uktvā nidāghena praṇipātapuraḥsaram pūjitaḥ parayā bhaktyā icchātaḥ prayayāv ṛbhuḥ ViP_2,15.36 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe pañcadaśo 'dhyāyaḥ ]] ṛbhur varṣasahasre tu samatīte nareśvara nidāghajñānadānāya tad eva nagaraṃ yayau ViP_2,16.1 nagarasya bahiḥ so 'tha nidāghaṃ dadṛśe muniḥ mahābalaparīvāre puraṃ viśati pārthive ViP_2,16.2 dūre sthitaṃ mahābhāgaṃ janasaṃmardavarjakam kṣutkṣāmakaṇṭham āyāntam araṇyāt sasamitkuśam ViP_2,16.3 dṛṣṭvā nidāghaṃ sa ṛbhur upagamyābhivādya ca uvāca kasmād ekānte sthīyate bhavatā dvija ViP_2,16.4 bho vipra janasaṃmardo mahān eṣa nareśvare pravivikṣau puraṃ ramyaṃ tenātra sthīyate mayā ViP_2,16.5 narādhipo 'tra katamaḥ katamaś cetaro janaḥ kathyatāṃ me dvijaśreṣṭha tvam abhijño mato mama ViP_2,16.6 yo 'yaṃ gajendram unmattam adriśṛṅgasamucchritam adhirūḍho narendro 'yaṃ parilokas tathetaraḥ ViP_2,16.7 etau hi gajarājānau yugapad darśitau mama bhavatā na viśeṣeṇa pṛthakcihnopalakṣaṇau ViP_2,16.8 tat kathyatāṃ mahābhāga viśeṣo bhavatānayoḥ jñātum icchāmy ahaṃ ko 'tra gajaḥ ko vā narādhipaḥ ViP_2,16.9 gajo yo 'yam adho brahmann upary asyaiva bhūpatiḥ vāhyavāhakasaṃbandhaṃ ko na jānāti vai dvija ViP_2,16.10 jānāmy ahaṃ yathā brahmaṃs tathā mām avabodhaya adhaḥśabdanigadyaṃ kiṃ kiṃ cordhvam abhidhīyate ViP_2,16.11 ity uktaḥ sahasāruhya nidāghaḥ prāha tam ṛbhum śrūyatāṃ kathayāmy eṣa yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi ViP_2,16.12 upary ahaṃ yathā rājā tvam adhaḥ kuñjaro yathā avabodhāya te brahman dṛṣṭānto darśito mayā ViP_2,16.13 tvaṃ rājeva dvijaśreṣṭha sthito 'haṃ gajavad yadi tad eva tvaṃ mamācakṣva katamas tvam ahaṃ tathā ViP_2,16.14 ity uktaḥ satvaras tasya pragṛhya caraṇāv ubhau nidāghaḥ prāha bhagavān ācāryas tvam ṛbhur dhruvam ViP_2,16.15 nānyasyādvaitasaṃskārasaṃskṛtaṃ mānasaṃ tathā yathācāryasya tena tvāṃ manye prāptam ahaṃ gurum ViP_2,16.16 tavopadeśadānāya pūrvaśuśrūṣaṇādṛtaḥ gurus te 'ham ṛbhur nāmnā nidāgha samupāgataḥ ViP_2,16.17 tad etad upadiṣṭaṃ te saṃkṣepeṇa mahāmate paramārthasārabhūtaṃ yad advaitam aśeṣataḥ ViP_2,16.18 evam uktvā yayau vidvān nidāghaṃ sa ṛbhur guruḥ nidāgho 'py upadeśena tenādvaitaparo 'bhavat ViP_2,16.19 sarvabhūtāny abhedena dadṛśe sa tadātmanaḥ tathā brahma tato muktim avāpa paramāṃ dvijaḥ ViP_2,16.20 tathā tvam api dharmajña tulyātmaripubāndhavaḥ bhava sarvagataṃ jānann ātmānam avanīpate ViP_2,16.21 sitanīlādibhedena yathaikaṃ dṛśyate nabhaḥ bhrāntadṛṣṭibhir ātmāpi tathaikaḥ san pṛthak pṛthak ViP_2,16.22 ekaḥ samastaṃ yad ihāsti kiṃcit tad acyuto vāsti paraṃ tato 'nyat so 'haṃ sa ca tvaṃ sa ca sarvam etad ātmasvarūpaṃ tyaja bhedamoham ViP_2,16.23 itīritas tena sa rājavaryas tatyāja bhedaṃ paramārthadṛṣṭiḥ sa cāpi jātismaraṇāptabodhas tatraiva janmany apavargam āpa ViP_2,16.24 iti bharatanarendrasāravṛttaṃ kathayati yaś ca śṛṇoti bhaktiyuktaḥ sa vimalamatir eti nātmamohaṃ bhavati ca saṃsaraṇeṣu muktiyogyaḥ ViP_2,16.25 [[iti śrīviṣṇupurāṇe dvitīye 'ṃśe ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ]] kathitā guruṇā samyag bhūsamudrādisaṃsthitiḥ sūryādīnāṃ ca saṃsthānaṃ jyotiṣām api vistarāt ViP_3,1.1 devādīnāṃ tathā sṛṣṭir ṛṣīṇāṃ cāpi varṇitā cāturvarṇyasya cotpattis tiryagyonigatasya ca ViP_3,1.2 dhruvaprahlādacaritaṃ vistarāc ca tvayoditam manvantarāṇy aśeṣāṇi śrotum icchāmy anukramāt ViP_3,1.3 manvantarādhipāṃś caiva śakradevapurogamān bhavatā kathitān etāñ śrotum icchāmy ahaṃ guro ViP_3,1.4 atītānāgatānīha yāni manvantarāṇi vai tāny ahaṃ bhavate samyak kathayāmi yathākramam ViP_3,1.5 svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣas tathā uttamas tāmasaś caiva raivataś cākṣuṣas tathā ViP_3,1.6 ṣaḍ ete manavo 'tītāḥ sāmprataṃ tu raveḥ sutaḥ vaivasvato 'yaṃ yasyaitat saptamaṃ vartate 'ntaram ViP_3,1.7 svāyaṃbhuvaṃ tu kathitaṃ kalpādāv antaraṃ mayā devās tatrarṣayaś caiva yathāvat kathitā mayā ViP_3,1.8 ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi manoḥ svārociṣasya tu manvantarādhipān samyag devarṣīṃs tatsutāṃs tathā ViP_3,1.9 pārāvatāḥ satuṣitā devāḥ svārociṣe 'ntare vipaścit tatra devendro maitreyāsīn mahābalaḥ ViP_3,1.10 ūrjaḥ stambhas tathā prāṇo dattolir ṛṣabhas tathā niścaraś cārvarīvāṃś ca tatra saptarṣayo 'bhavan ViP_3,1.11 caitrakiṃpuruṣādyāś ca sutāḥ svārociṣasya tu dvitīyam etat kathitam antaraṃ śṛṇu cottaram ViP_3,1.12 tṛtīye 'py antare brahmann uttamo nāma yo manuḥ suśāntir nāma devendro maitreyābhūt sureśvaraḥ ViP_3,1.13 sudhāmānas tathā satyāḥ śivāś cāsan pratardanāḥ vaśavartinaś ca pañcaite gaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ ViP_3,1.14 vasiṣṭhatanayās tatra sapta saptarṣayo 'bhavan ajaḥ paraśudivyādyās tathottamamanoḥ sutāḥ ViP_3,1.15 tāmasasyāntare devāḥ surūpā harayas tathā satyāś ca sudhiyaś caiva saptaviṃśatikā gaṇāḥ ViP_3,1.16 śibir indras tathā cāsīc śatayajñopalakṣaṇaḥ saptarṣayaś ca ye teṣāṃ tatra nāmāni me śṛṇu ViP_3,1.17 jyotirdhāmā pṛthuḥ kāvyaś caitro 'gnir vanakas tathā pīvaraś carṣayo hy ete sapta tatrāpi cāntare ViP_3,1.18 naraḥ khyātiḥ śāntahayo jānujaṅghādayas tathā putrās tu tāmasasyāsan rājānaḥ sumahābalāḥ ViP_3,1.19 pañcame cāpi maitreya raivato nāma nāmataḥ manur vibhuś ca tatrendro devāṃś caivāntare śṛṇu ViP_3,1.20 amitābhā bhūtarayā vaikuṇṭhāḥ sasumedhasaḥ ete devagaṇās tatra caturdaśa caturdaśa ViP_3,1.21 hiraṇyaromā vedaśrīr ūrdhvabāhus tathāparaḥ vedabāhuḥ sudhāmā ca parjanyaś ca mahāmuniḥ ete saptarṣayo vipra tatrāsan raivate 'ntare ViP_3,1.22 balabandhuḥ susaṃbhāvyaḥ satyakādyāś ca tatsutāḥ narendrāḥ sumahāvīryā babhūvur munisattama ViP_3,1.23 svārociṣaś cottamaś ca tāmaso raivatas tathā priyavratānvayā hy ete catvāro manavaḥ smṛtāḥ ViP_3,1.24 viṣṇum ārādhya tapasā sa rājarṣiḥ priyavrataḥ manvantarādhipān etāṃl labdhavān ātmavaṃśajān ViP_3,1.25 ṣaṣṭhe manvantare cāsīc cākṣuṣākhyas tathā manuḥ manojavas tathaivendro devān api nibodha me ViP_3,1.26 āpyāḥ prasūtā bhavyāś ca pṛthugāś ca divaukasaḥ mahānubhāvā lekhāś ca pañcaite hy aṣṭakā gaṇāḥ ViP_3,1.27 sumedhā virajāś caiva haviṣmān uttamo madhuḥ atināmā sahiṣṇuś ca saptāsann iti carṣayaḥ ViP_3,1.28 ūruḥ pūruḥ śatadyumnapramukhāḥ sumahābalāḥ cākṣuṣasya manoḥ putrāḥ pṛthivīpatayo 'bhavan ViP_3,1.29 vivasvataḥ suto vipra śrāddhadevo mahādyutiḥ manuḥ saṃvartate dhīmān sāmprataṃ saptame 'ntare ViP_3,1.30 ādityavasurudrādyā devāś cātra mahāmune puraṃdaras tathaivātra maitreya tridaśeśvaraḥ ViP_3,1.31 vasiṣṭhaḥ kāśyapo 'thātrir jamadagniḥ sagautamaḥ viśvāmitrabharadvājau sapta saptarṣayo 'tra tu ViP_3,1.32 ikṣvākuś ca nṛgaś caiva dhṛṣṭaḥ śaryātir eva ca nariṣyantaś ca vikhyāto nābhāgo diṣṭa eva ca ViP_3,1.33 karūṣaś ca pṛṣadhraś ca vasumāṃl lokaviśrutaḥ manor vaivasvatasyaite nava putrāḥ sudhārmikāḥ ViP_3,1.34 viṣṇuśaktir anaupamyā sattvodriktā sthitau sthitā manvantareṣv aśeṣeṣu devatvenādhitiṣṭhati ViP_3,1.35 aṃśena tasyā jajñe 'sau yajñaḥ svāyaṃbhuve 'ntare ākūtyāṃ mānaso deva utpannaḥ prathame 'ntare ViP_3,1.36 tataḥ punaḥ sa vai devaḥ prāpte svārociṣe 'ntare tuṣitāyāṃ samutpanno hy ajitas tuṣitaiḥ saha ViP_3,1.37 auttame hy antare cāpi tuṣitas tu punaḥ sa vai satyāyām abhavat satyaḥ satyaiḥ saha surottamaiḥ ViP_3,1.38 tāmasasyāntare caiva saṃprāpte punar eva hi haryāyāṃ haribhiḥ sārdhaṃ harir eva babhūva ha ViP_3,1.39 raivate 'py antare devaḥ saṃbhūtyāṃ mānaso 'bhavat saṃbhūto rājasaiḥ sārdhaṃ devair devavaro hariḥ ViP_3,1.40 cākṣuṣe cāntare devo vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ vikuṇṭhāyām asau jajñe vaikuṇṭhair daivataiḥ saha ViP_3,1.41 manvantare tu saṃprāpte tathā vaivasvate dvija vāmanaḥ kaśyapād viṣṇur adityāṃ saṃbabhūva ha ViP_3,1.42 tribhiḥ kramair imāṃl lokāñ jitvā yena mahātmanā puraṃdarāya trailokyaṃ dattaṃ nihatakaṇṭakam ViP_3,1.43 ity etās tanavas tasya sapta manvantareṣu vai saptasv evābhavan vipra yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ ViP_3,1.44 yasmād viṣṭam idaṃ sarvaṃ tasya śaktyā mahātmanaḥ tasmāt sa procyate viṣṇur viśer dhātoḥ praveśanāt ViP_3,1.45 sarve ca devā manavaḥ samastāḥ saptarṣayo ye manusūnavaś ca indraś ca yo yas tridaśeśabhūto viṣṇor aśeṣās tu vibhūtayas tāḥ ViP_3,1.46 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe prathamo 'dhyāyaḥ ]] proktāny etāni bhavatā sapta manvantarāṇi vai bhaviṣyāṇy api viprarṣe mamākhyātuṃ tvam arhasi ViP_3,2.1 sūryasya patnī saṃjñābhūt tanayā viśvakarmaṇaḥ manur yamo yamī caiva tadapatyāni vai mune ViP_3,2.2 asahantī tu sā bhartus tejaś chāyāṃ yuyoja vai bhartuḥ śuśrūṣaṇe 'raṇyaṃ svayaṃ ca tapase yayau ViP_3,2.3 saṃjñeyam ity athārkaś ca chāyāyām ātmajatrayam śanaiścaraṃ manuṃ cānyaṃ tapatīṃ cāpy ajījanat ViP_3,2.4 chāyāsaṃjñā dadau śāpaṃ yamāya kupitā yadā tadānyeyam asau buddhir ity āsīd yamasūryayoḥ ViP_3,2.5 tato vivasvān ākhyāte tayaivāraṇyasaṃsthitām samādhidṛṣṭyā dadṛśe tām aśvāṃ tapasi sthitām ViP_3,2.6 vājirūpadharaḥ so 'pi tasyāṃ devāv athāśvinau janayām āsa revantaṃ retaso 'nte ca bhāskaraḥ ViP_3,2.7 āninye ca punaḥ saṃjñāṃ svasthānaṃ bhagavān raviḥ tejasaḥ śamanaṃ cāsya viśvakarmā cakāra ha ViP_3,2.8 bhramam āropya sūryaṃ tu tasya tejoviśātanam kṛtavān aṣṭamaṃ bhāgaṃ na vyaśātayatāvyayam ViP_3,2.9 yat sūryād vaiṣṇavaṃ tejaḥ śātitaṃ viśvakarmaṇā jājvalyamānam apatat tad bhūmau munisattama ViP_3,2.10 tvaṣṭaiva tejasā tena viṣṇoś cakram akalpayat triśūlaṃ caiva śarvasya śibikāṃ dhanadasya ca ViP_3,2.11 śaktiṃ guhasya devānām anyeṣāṃ ca yad āyudham tat sarvaṃ tejasā tena viśvakarmā vyavardhayat ViP_3,2.12 chāyāsaṃjñāsuto yo 'sau dvitīyaḥ kathito manuḥ pūrvajasya savarṇo 'sau sāvarṇis tena kathyate ViP_3,2.13 tasya manvantaraṃ hy etat sāvarṇikam athāṣṭamam tac chṛṇuṣva mahābhāga bhaviṣyaṃ kathayāmi te ViP_3,2.14 sāvarṇis tu manur yo 'sau maitreya bhavitā tataḥ sutapāś cāmitābhāś ca mukhyāś cāpi tadā surāḥ ViP_3,2.15 teṣāṃ gaṇas tu devānām ekaiko viṃśakaḥ smṛtaḥ saptarṣīn api vakṣyāmi bhaviṣyān munisattama ViP_3,2.16 dīptimān gālavo rāmaḥ kṛpo drauṇis tathāparaḥ matputraś ca tathā vyāsa ṛśyaśṛṅgaś ca saptamaḥ ViP_3,2.17 viṣṇuprasādād anaghaḥ pātālāntaragocaraḥ virocanasutas teṣāṃ balir indro bhaviṣyati ViP_3,2.18 virajāś cārvarīvaṃś ca nirmohādyās tathāpare sāvarṇes tu manoḥ putrā bhaviṣyanti nareśvarāḥ ViP_3,2.19 navamo dakṣasāvarṇir maitreya bhavitā manuḥ ViP_3,2.20 pārā marīcigarbhāś ca sudharmāṇas tathā tridhā bhaviṣyanti tadā devā ekaiko dvādaśo gaṇaḥ ViP_3,2.21 teṣām indro mahāvīryo bhaviṣyaty adbhuto dvija ViP_3,2.22 savano dyutimān bhavyo vasur medhātithis tathā jyotiṣmān saptamaḥ satyas tatraite ca maharṣayaḥ ViP_3,2.23 dhṛtaketur dīptiketuḥ pañcahasto nirāmayaḥ pṛthuśravādyāś ca tathā dakṣasāvarṇikātmajāḥ ViP_3,2.24 daśamo brahmasāvarṇir bhaviṣyati mune manuḥ sudhāmāno viruddhāś ca śatasaṃkhyās tathā surāḥ ViP_3,2.25 teṣām indraś ca bhavitā śāntir nāma mahābalaḥ saptarṣayo bhaviṣyanti ye tadā tāñ chṛṇuṣva ca ViP_3,2.26 haviṣmān sukṛtiḥ satyo hy apāṃmūrtis tathāparaḥ nābhāgo 'pratimaujāś ca satyaketus tathaiva ca ViP_3,2.27 sukṣetraś cottamaujāś ca bhūriṣeṇādayo daśa brahmasāvarṇiputrās tu rakṣiṣyanti vasuṃdharām ViP_3,2.28 ekādaśaś ca bhavitā dharmasāvarṇiko manuḥ ViP_3,2.29 vihaṃgamāḥ kāmagamā nirmāṇarucayas tathā gaṇās tv ete tadā mukhyā devānāṃ ca bhaviṣyatām ekaikas triṃśakas teṣāṃ gaṇaś cendraś ca vai vṛṣaḥ ViP_3,2.30 niścaraś cāgnitejāś ca vapuṣmān viṣṇur āruṇiḥ haviṣmān anaghaś caite bhavyāḥ saptarṣayas tathā ViP_3,2.31 sarvagaḥ sarvadharmā ca devānīkādayas tathā bhaviṣyanti manos tasya tanayāḥ pṛthivīśvarāḥ ViP_3,2.32 rudraputras tu sāvarṇir bhavitā dvādaśo manuḥ ṛtadhāmā ca tatrendro bhavitā śṛṇu me surān ViP_3,2.33 haritā lohitā devās tathā sumanaso dvija sukarmāṇaḥ supārāś ca daśakāḥ pañca vai gaṇāḥ ViP_3,2.34 tapasvī sutapāś caiva tapomūrtis taporatiḥ tapodhṛtir dyutiś cānyaḥ saptamas tu tapodhanaḥ ViP_3,2.35 devavān upadevaś ca devaśreṣṭhādayas tathā manos tasya mahāvīryā bhaviṣyanti sutā nṛpāḥ ViP_3,2.36 trayodaśo raucyanāmā bhaviṣyati mune manuḥ ViP_3,2.37 sutrāmāṇaḥ sukarmāṇaḥ sudharmāṇas tathā surāḥ trayas triṃśadvibhedās te devānāṃ ye tu vai gaṇāḥ ViP_3,2.38 divaspatir mahāvīryas teṣām indro bhaviṣyati ViP_3,2.39 nirmohas tattvadarśī ca niṣprakampo nirutsukaḥ dhṛtimān avyayaś cānyaḥ saptamaḥ sutapā muniḥ saptarṣayas tv ime tasya putrān api nibodha me ViP_3,2.40 citrasenavicitrādyā bhaviṣyanti mahīkṣitaḥ ViP_3,2.41 bhautyaś caturdaśaś cātra maitreya bhavitā manuḥ śucir indraḥ suragaṇās tatra pañca śṛṇuṣva tān ViP_3,2.42 cākṣuṣāś ca pavitrāś ca kaniṣṭhā bhrājirās tathā vācāvṛddhāś ca vai devāḥ saptarṣīn api me śṛṇu ViP_3,2.43 agnibāhuḥ śuciḥ śukro māgadho 'gnīdhra eva ca yuktas tathā jitaś cānyo manuputrān ataḥ śṛṇu ViP_3,2.44 ūrugambhīrabudhnādyā manos tasya sutā nṛpāḥ kathitā muniśārdūla pālayiṣyanti ye mahīm ViP_3,2.45 caturyugānte vedānāṃ jāyate kila viplavaḥ pravartayanti tān etya bhuvi saptarṣayo divaḥ ViP_3,2.46 kṛte kṛte smṛter vipra praṇetā jāyate manuḥ devā yajñabhujas te tu yāvan manvantaraṃ tu tat ViP_3,2.47 bhavanti ye manoḥ putrā yāvan manvantaraṃ tu taiḥ tadanvayodbhavaiś caiva tāvad bhūḥ paripālyate ViP_3,2.48 manuḥ saptarṣayo devā bhūpālāś ca manoḥ sutāḥ manvantare bhavanty ete śakraś caivādhikāriṇaḥ ViP_3,2.49 caturdaśabhir etais tu gatair manvantarair dvija sahasrayugaparyantaḥ kalpo niḥśeṣa ucyate ViP_3,2.50 tāvatpramāṇā ca niśā tato bhavati sattama brahmarūpadharaḥ śete śeṣāhāv ambusaṃplave ViP_3,2.51 trailokyam akhilaṃ grastvā bhagavān ādikṛd vibhuḥ svamāyāsaṃsthito vipra sarvabhūto janārdanaḥ ViP_3,2.52 tataḥ prabuddho bhagavān yathā pūrvaṃ tathā punaḥ sṛṣṭiṃ karoty avyayātmā kalpe kalpe rajoguṇaḥ ViP_3,2.53 manavo bhūbhujaḥ sendrā devāḥ saptarṣayas tathā sāttviko 'ṃśaḥ sthitikaro jagato dvijasattama ViP_3,2.54 caturyuge 'py asau viṣṇuḥ sthitivyāpāralakṣaṇaḥ yugavyavasthāṃ kurute yathā maitreya tac chṛṇu ViP_3,2.55 kṛte yuge paraṃ jñānaṃ kapilādisvarūpadhṛk dadāti sarvabhūtātmā sarvabhūtahite rataḥ ViP_3,2.56 cakravartisvarūpeṇa tretāyām api sa prabhuḥ duṣṭānāṃ nigrahaṃ kurvan paripāti jagattrayam ViP_3,2.57 vedam ekaṃ caturbhedaṃ kṛtvā śākhāśatair vibhuḥ karoti bahulaṃ bhūyo vedavyāsasvarūpadhṛk ViP_3,2.58 vedāṃs tu dvāpare vyasya kaler ante punar hariḥ kalkisvarūpī durvṛttān mārge sthāpayati prabhuḥ ViP_3,2.59 evam eṣa jagat sarvaṃ paripāti karoti ca hanti cānteṣv anantātmā nāsty asmād vyatireki yat ViP_3,2.60 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvabhūtān mahātmanaḥ tad atrānyatra vā vipra sadbhāvaḥ kathitas tava ViP_3,2.61 manvantarāṇy aśeṣāṇi kathitāni mayā tava manvantarādhipāṃś caiva kim anyat kathayāmi te ViP_3,2.62 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe dvitīyo 'dhyāyaḥ ]] jñātam etan mayā tvatto yathā sarvam idaṃ jagat viṣṇur viṣṇau viṣṇutaś ca na paraṃ vidyate tataḥ ViP_3,3.1 etat tu śrotum icchāmi vyastā vedā mahātmanā vedavyāsasvarūpeṇa yathā tena yuge yuge ViP_3,3.2 yasmin yasmin yuge vyāso yo ya āsīn mahāmune taṃ tam ācakṣva bhagavañ śākhābhedāṃś ca me vada ViP_3,3.3 vedadrumasya maitreya śākhābhedaiḥ sahasraśaḥ na śakyo vistaro vaktuṃ saṃkṣepeṇa śṛṇuṣva tam ViP_3,3.4 dvāpare dvāpare viṣṇur vyāsarūpī mahāmune vedam ekaṃ sa bahudhā kurute jagato hitaḥ ViP_3,3.5 vīryaṃ tejo balaṃ cālpaṃ manuṣyāṇām avekṣya ca hitāya sarvabhūtānāṃ vedabhedān karoti saḥ ViP_3,3.6 yayā sa kurute tanvā vedam ekaṃ pṛthak prabhuḥ vedavyāsābhidhānā tu sā mūrtir madhuvidviṣaḥ ViP_3,3.7 yasmin manvantare ye ye vyāsās tāṃs tān nibodha me yathā ca bhedaḥ śākhānāṃ vyāsena kriyate mune ViP_3,3.8 aṣṭāviṃśatikṛtvo vai vedo vyasto maharṣibhiḥ vaivasvate 'ntare tasmin dvāpareṣu punaḥ punaḥ ViP_3,3.9 vedavyāsā vyatītā ye aṣṭāviṃśati sattama caturdhā yaiḥ kṛto vedo dvāpareṣu punaḥ punaḥ ViP_3,3.10 dvāpare prathame vyastāḥ svayaṃ vedāḥ svayaṃbhuvā dvitīye dvāpare caiva vedavyāsaḥ prajāpatiḥ ViP_3,3.11 tṛtīye cośanā vyāsaś caturthe ca bṛhaspatiḥ savitā pañcame vyāso mṛtyuḥ ṣaṣṭhe smṛtaḥ prabhuḥ ViP_3,3.12 saptame ca tathaivendro vasiṣṭhaś cāṣṭame smṛtaḥ sārasvataś ca navame tridhāmā daśame smṛtaḥ ViP_3,3.13 ekādaśe tu trivṛṣā bhāradvājas tataḥ param trayodaśe cāntarikṣo varṇī cāpi caturdaśe ViP_3,3.14 trayyāruṇaḥ pañcadaśe ṣoḍaśe tu dhanaṃjayaḥ kratuṃjayaḥ saptadaśe ṛṇajyo 'ṣṭādaśe smṛtaḥ ViP_3,3.15 tato vyāso bharadvājo bharadvājāt tu gautamaḥ gautamād uttamo vyāso haryātmā yo 'bhidhīyate ViP_3,3.16 atha haryātmano venaḥ smṛto vājaśravās tu yaḥ somaḥ śuṣmāyaṇas tasmāt tṛṇabindur iti smṛtaḥ ViP_3,3.17 ṛkṣo 'bhūd bhārgavas tasmād vālmīkir yo 'bhidhīyate tasmād asmatpitā śaktir vyāsas tasmād ahaṃ mune ViP_3,3.18 jātukarṇo 'bhavan mattaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tataḥ aṣṭāviṃśatir ity ete vedavyāsāḥ purātanāḥ ViP_3,3.19 eko vedaś caturdhā tu yaiḥ kṛto dvāparādiṣu ViP_3,3.20 bhaviṣye dvāpare cāpi drauṇir vyāso bhaviṣyati vyatīte mama putre 'smin kṛṣṇadvaipāyane munau ViP_3,3.21 dhruvam ekākṣaraṃ brahma om ity evaṃ vyavasthitam bṛhatvād bṛṃhaṇatvāc ca tad brahmety abhidhīyate ViP_3,3.22 praṇavāvasthitaṃ nityaṃ bhūr bhuvaḥ svar itīryate ṛgyajuḥsāmātharvāṇaṃ yat tasmai brahmaṇe namaḥ ViP_3,3.23 jagataḥ pralayotpattau yat tat kāraṇasaṃjñitam mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ ViP_3,3.24 agādhāpāram akṣayyaṃ jagatsaṃmohanālayam saṃprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanam ViP_3,3.25 sāṃkhyajñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ śamadamātmanām yat tad avyaktam amṛtaṃ pravṛttir brahma śāśvatam ViP_3,3.26 pradhānam ātmayoniś ca guhāsattvaṃ ca śabdyate avibhāgaṃ tathā śukram akṣaraṃ bahudhātmakam ViP_3,3.27 paramabrahmaṇe tasmai nityam eva namo namaḥ yad rūpaṃ vāsudevasya paramātmasvarūpiṇaḥ ViP_3,3.28 etad brahma tridhābhedam abhedam api sa prabhuḥ sarvabhūteṣv abhedo 'sau bhidyate bhinnabuddhibhiḥ ViP_3,3.29 sa ṛṅmayaḥ sāmamayaḥ sarvātmā sa yajurmayaḥ ṛgyajuḥsāmasārātmā sa evātmā śarīriṇām ViP_3,3.30 sa bhidyate vedamayaḥ sa vedaṃ karoti bhedair bahubhiḥ saśākham śākhāpraṇetā sa samastaśākhā jñānasvarūpo bhagavān anantaḥ ViP_3,3.31 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe tṛtīyo 'dhyāyaḥ ]] ādyo vedaś catuṣpādaḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ tato daśaguṇaḥ kṛtsno yajño 'yaṃ sarvakāmadhuk ViP_3,4.1 tato 'tra matsuto vyāso 'ṣṭāviṃśatitame 'ntare vedam ekaṃ catuṣpādaṃ caturdhā vyabhajat prabhuḥ ViP_3,4.2 yathā tu tena vai vyastā vedavyāsena dhīmatā vedās tathā samastais tair vyastā vyāsais tathā mayā ViP_3,4.3 tad anenaiva vedānāṃ śākhābhedān dvijottama caturyugeṣu racitān samasteṣv avadhāraya ViP_3,4.4 kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ viddhi nārāyaṇaṃ prabhum ko 'nyo hi bhuvi maitreya mahābhāratakṛd bhavet ViP_3,4.5 tena vyastā yathā vedā matputreṇa mahātmanā dvāpare hy atra maitreya tan me śṛṇu yathārthataḥ ViP_3,4.6 brahmaṇā codito vyāso vedān vyastuṃ pracakrame atha śiṣyān sa jagrāha caturo vedapāragān ViP_3,4.7 ṛgvedaśrāvakaṃ pailaṃ jagrāha sa mahāmuniḥ vaiśampāyananāmānaṃ yajurvedasya cāgrahīt ViP_3,4.8 jaiminiṃ sāmavedasya tathaivātharvavedavit sumantus tasya śiṣyo 'bhūd vedavyāsasya dhīmataḥ ViP_3,4.9 romaharṣaṇanāmānaṃ mahābuddhiṃ mahāmuniḥ sūtaṃ jagrāha śiṣyaṃ sa itihāsapurāṇayoḥ ViP_3,4.10 ārṣādi bahudhā sthānaṃ devarṣiracitāśrayam","यवगोधूममुद्गादि घृतं तैलं पयो दधि गुडं फलादीनि तथा पार्थिवाः परमाणवः विप्_२,१५.३० तद् एतद् भवता ज्ञात्वा मृष्टामृष्टविचारि यत् तन् मनः समतालम्बि कार्यं साम्यं हि मुक्तये विप्_२,१५.३१ इत्य् आकर्ण्य वचस् तस्य परमार्थाश्रितं नृप प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यम् अब्रवीत् विप्_२,१५.३२ प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस् त्वम् आगतः नष्टो मोहस् तवाकर्ण्य वचांस्य् एतानि मे द्विज विप्_२,१५.३३ ऋभुर् अस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज इहागतो ऽहं यास्यामि परमार्थस् तवोदितः विप्_२,१५.३४ एवम् एकम् इदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् वासुदेवाभिधेयस्य स्वरूपं परमात्मनः विप्_२,१५.३५ तथेत्य् उक्त्वा निदाघेन प्रणिपातपुरःसरम् पूजितः परया भक्त्या इच्छातः प्रययाव् ऋभुः विप्_२,१५.३६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे पञ्चदशो ऽध्यायः ]] ऋभुर् वर्षसहस्रे तु समतीते नरेश्वर निदाघज्ञानदानाय तद् एव नगरं ययौ विप्_२,१६.१ नगरस्य बहिः सो ऽथ निदाघं ददृशे मुनिः महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे विप्_२,१६.२ दूरे स्थितं महाभागं जनसंमर्दवर्जकम् क्षुत्क्षामकण्ठम् आयान्तम् अरण्यात् ससमित्कुशम् विप्_२,१६.३ दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुर् उपगम्याभिवाद्य च उवाच कस्माद् एकान्ते स्थीयते भवता द्विज विप्_२,१६.४ भो विप्र जनसंमर्दो महान् एष नरेश्वरे प्रविविक्षौ पुरं रम्यं तेनात्र स्थीयते मया विप्_२,१६.५ नराधिपो ऽत्र कतमः कतमश् चेतरो जनः कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ठ त्वम् अभिज्ञो मतो मम विप्_२,१६.६ यो ऽयं गजेन्द्रम् उन्मत्तम् अद्रिशृङ्गसमुच्छ्रितम् अधिरूढो नरेन्द्रो ऽयं परिलोकस् तथेतरः विप्_२,१६.७ एतौ हि गजराजानौ युगपद् दर्शितौ मम भवता न विशेषेण पृथक्चिह्नोपलक्षणौ विप्_२,१६.८ तत् कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः ज्ञातुम् इच्छाम्य् अहं को ऽत्र गजः को वा नराधिपः विप्_२,१६.९ गजो यो ऽयम् अधो ब्रह्मन्न् उपर्य् अस्यैव भूपतिः वाह्यवाहकसंबन्धं को न जानाति वै द्विज विप्_२,१६.१० जानाम्य् अहं यथा ब्रह्मंस् तथा माम् अवबोधय अधःशब्दनिगद्यं किं किं चोर्ध्वम् अभिधीयते विप्_२,१६.११ इत्य् उक्तः सहसारुह्य निदाघः प्राह तम् ऋभुम् श्रूयतां कथयाम्य् एष यन् मां त्वं परिपृच्छसि विप्_२,१६.१२ उपर्य् अहं यथा राजा त्वम् अधः कुञ्जरो यथा अवबोधाय ते ब्रह्मन् दृष्टान्तो दर्शितो मया विप्_२,१६.१३ त्वं राजेव द्विजश्रेष्ठ स्थितो ऽहं गजवद् यदि तद् एव त्वं ममाचक्ष्व कतमस् त्वम् अहं तथा विप्_२,१६.१४ इत्य् उक्तः सत्वरस् तस्य प्रगृह्य चरणाव् उभौ निदाघः प्राह भगवान् आचार्यस् त्वम् ऋभुर् ध्रुवम् विप्_२,१६.१५ नान्यस्याद्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तम् अहं गुरुम् विप्_२,१६.१६ तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणादृतः गुरुस् ते ऽहम् ऋभुर् नाम्ना निदाघ समुपागतः विप्_२,१६.१७ तद् एतद् उपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते परमार्थसारभूतं यद् अद्वैतम् अशेषतः विप्_२,१६.१८ एवम् उक्त्वा ययौ विद्वान् निदाघं स ऋभुर् गुरुः निदाघो ऽप्य् उपदेशेन तेनाद्वैतपरो ऽभवत् विप्_२,१६.१९ सर्वभूतान्य् अभेदेन ददृशे स तदात्मनः तथा ब्रह्म ततो मुक्तिम् अवाप परमां द्विजः विप्_२,१६.२० तथा त्वम् अपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबान्धवः भव सर्वगतं जानन्न् आत्मानम् अवनीपते विप्_२,१६.२१ सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः भ्रान्तदृष्टिभिर् आत्मापि तथैकः सन् पृथक् पृथक् विप्_२,१६.२२ एकः समस्तं यद् इहास्ति किंचित् तद् अच्युतो वास्ति परं ततो ऽन्यत् सो ऽहं स च त्वं स च सर्वम् एतद् आत्मस्वरूपं त्यज भेदमोहम् विप्_२,१६.२३ इतीरितस् तेन स राजवर्यस् तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः स चापि जातिस्मरणाप्तबोधस् तत्रैव जन्मन्य् अपवर्गम् आप विप्_२,१६.२४ इति भरतनरेन्द्रसारवृत्तं कथयति यश् च शृणोति भक्तियुक्तः स विमलमतिर् एति नात्ममोहं भवति च संसरणेषु मुक्तियोग्यः विप्_२,१६.२५ [[इति श्रीविष्णुपुराणे द्वितीये ऽंशे षोडशो ऽध्यायः ]] कथिता गुरुणा सम्यग् भूसमुद्रादिसंस्थितिः सूर्यादीनां च संस्थानं ज्योतिषाम् अपि विस्तरात् विप्_३,१.१ देवादीनां तथा सृष्टिर् ऋषीणां चापि वर्णिता चातुर्वर्ण्यस्य चोत्पत्तिस् तिर्यग्योनिगतस्य च विप्_३,१.२ ध्रुवप्रह्लादचरितं विस्तराच् च त्वयोदितम् मन्वन्तराण्य् अशेषाणि श्रोतुम् इच्छाम्य् अनुक्रमात् विप्_३,१.३ मन्वन्तराधिपांश् चैव शक्रदेवपुरोगमान् भवता कथितान् एताञ् श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं गुरो विप्_३,१.४ अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि वै तान्य् अहं भवते सम्यक् कथयामि यथाक्रमम् विप्_३,१.५ स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस् तथा उत्तमस् तामसश् चैव रैवतश् चाक्षुषस् तथा विप्_३,१.६ षड् एते मनवो ऽतीताः साम्प्रतं तु रवेः सुतः वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम् विप्_३,१.७ स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादाव् अन्तरं मया देवास् तत्रर्षयश् चैव यथावत् कथिता मया विप्_३,१.८ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनोः स्वारोचिषस्य तु मन्वन्तराधिपान् सम्यग् देवर्षींस् तत्सुतांस् तथा विप्_३,१.९ पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे विपश्चित् तत्र देवेन्द्रो मैत्रेयासीन् महाबलः विप्_३,१.१० ऊर्जः स्तम्भस् तथा प्राणो दत्तोलिर् ऋषभस् तथा निश्चरश् चार्वरीवांश् च तत्र सप्तर्षयो ऽभवन् विप्_३,१.११ चैत्रकिंपुरुषाद्याश् च सुताः स्वारोचिषस्य तु द्वितीयम् एतत् कथितम् अन्तरं शृणु चोत्तरम् विप्_३,१.१२ तृतीये ऽप्य् अन्तरे ब्रह्मन्न् उत्तमो नाम यो मनुः सुशान्तिर् नाम देवेन्द्रो मैत्रेयाभूत् सुरेश्वरः विप्_३,१.१३ सुधामानस् तथा सत्याः शिवाश् चासन् प्रतर्दनाः वशवर्तिनश् च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः विप्_३,१.१४ वसिष्ठतनयास् तत्र सप्त सप्तर्षयो ऽभवन् अजः परशुदिव्याद्यास् तथोत्तममनोः सुताः विप्_३,१.१५ तामसस्यान्तरे देवाः सुरूपा हरयस् तथा सत्याश् च सुधियश् चैव सप्तविंशतिका गणाः विप्_३,१.१६ शिबिर् इन्द्रस् तथा चासीच् शतयज्ञोपलक्षणः सप्तर्षयश् च ये तेषां तत्र नामानि मे शृणु विप्_३,१.१७ ज्योतिर्धामा पृथुः काव्यश् चैत्रो ऽग्निर् वनकस् तथा पीवरश् चर्षयो ह्य् एते सप्त तत्रापि चान्तरे विप्_३,१.१८ नरः ख्यातिः शान्तहयो जानुजङ्घादयस् तथा पुत्रास् तु तामसस्यासन् राजानः सुमहाबलाः विप्_३,१.१९ पञ्चमे चापि मैत्रेय रैवतो नाम नामतः मनुर् विभुश् च तत्रेन्द्रो देवांश् चैवान्तरे शृणु विप्_३,१.२० अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः ससुमेधसः एते देवगणास् तत्र चतुर्दश चतुर्दश विप्_३,१.२१ हिरण्यरोमा वेदश्रीर् ऊर्ध्वबाहुस् तथापरः वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश् च महामुनिः एते सप्तर्षयो विप्र तत्रासन् रैवते ऽन्तरे विप्_३,१.२२ बलबन्धुः सुसंभाव्यः सत्यकाद्याश् च तत्सुताः नरेन्द्राः सुमहावीर्या बभूवुर् मुनिसत्तम विप्_३,१.२३ स्वारोचिषश् चोत्तमश् च तामसो रैवतस् तथा प्रियव्रतान्वया ह्य् एते चत्वारो मनवः स्मृताः विप्_३,१.२४ विष्णुम् आराध्य तपसा स राजर्षिः प्रियव्रतः मन्वन्तराधिपान् एतांल् लब्धवान् आत्मवंशजान् विप्_३,१.२५ षष्ठे मन्वन्तरे चासीच् चाक्षुषाख्यस् तथा मनुः मनोजवस् तथैवेन्द्रो देवान् अपि निबोध मे विप्_३,१.२६ आप्याः प्रसूता भव्याश् च पृथुगाश् च दिवौकसः महानुभावा लेखाश् च पञ्चैते ह्य् अष्टका गणाः विप्_३,१.२७ सुमेधा विरजाश् चैव हविष्मान् उत्तमो मधुः अतिनामा सहिष्णुश् च सप्तासन्न् इति चर्षयः विप्_३,१.२८ ऊरुः पूरुः शतद्युम्नप्रमुखाः सुमहाबलाः चाक्षुषस्य मनोः पुत्राः पृथिवीपतयो ऽभवन् विप्_३,१.२९ विवस्वतः सुतो विप्र श्राद्धदेवो महाद्युतिः मनुः संवर्तते धीमान् साम्प्रतं सप्तमे ऽन्तरे विप्_३,१.३० आदित्यवसुरुद्राद्या देवाश् चात्र महामुने पुरंदरस् तथैवात्र मैत्रेय त्रिदशेश्वरः विप्_३,१.३१ वसिष्ठः काश्यपो ऽथात्रिर् जमदग्निः सगौतमः विश्वामित्रभरद्वाजौ सप्त सप्तर्षयो ऽत्र तु विप्_३,१.३२ इक्ष्वाकुश् च नृगश् चैव धृष्टः शर्यातिर् एव च नरिष्यन्तश् च विख्यातो नाभागो दिष्ट एव च विप्_३,१.३३ करूषश् च पृषध्रश् च वसुमांल् लोकविश्रुतः मनोर् वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः विप्_३,१.३४ विष्णुशक्तिर् अनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थितौ स्थिता मन्वन्तरेष्व् अशेषेषु देवत्वेनाधितिष्ठति विप्_३,१.३५ अंशेन तस्या जज्ञे ऽसौ यज्ञः स्वायंभुवे ऽन्तरे आकूत्यां मानसो देव उत्पन्नः प्रथमे ऽन्तरे विप्_३,१.३६ ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे तुषितायां समुत्पन्नो ह्य् अजितस् तुषितैः सह विप्_३,१.३७ औत्तमे ह्य् अन्तरे चापि तुषितस् तु पुनः स वै सत्यायाम् अभवत् सत्यः सत्यैः सह सुरोत्तमैः विप्_३,१.३८ तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनर् एव हि हर्यायां हरिभिः सार्धं हरिर् एव बभूव ह विप्_३,१.३९ रैवते ऽप्य् अन्तरे देवः संभूत्यां मानसो ऽभवत् संभूतो राजसैः सार्धं देवैर् देववरो हरिः विप्_३,१.४० चाक्षुषे चान्तरे देवो वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः विकुण्ठायाम् असौ जज्ञे वैकुण्ठैर् दैवतैः सह विप्_३,१.४१ मन्वन्तरे तु संप्राप्ते तथा वैवस्वते द्विज वामनः कश्यपाद् विष्णुर् अदित्यां संबभूव ह विप्_३,१.४२ त्रिभिः क्रमैर् इमांल् लोकाञ् जित्वा येन महात्मना पुरंदराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम् विप्_३,१.४३ इत्य् एतास् तनवस् तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै सप्तस्व् एवाभवन् विप्र याभिः संरक्षिताः प्रजाः विप्_३,१.४४ यस्माद् विष्टम् इदं सर्वं तस्य शक्त्या महात्मनः तस्मात् स प्रोच्यते विष्णुर् विशेर् धातोः प्रवेशनात् विप्_३,१.४५ सर्वे च देवा मनवः समस्ताः सप्तर्षयो ये मनुसूनवश् च इन्द्रश् च यो यस् त्रिदशेशभूतो विष्णोर् अशेषास् तु विभूतयस् ताः विप्_३,१.४६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे प्रथमो ऽध्यायः ]] प्रोक्तान्य् एतानि भवता सप्त मन्वन्तराणि वै भविष्याण्य् अपि विप्रर्षे ममाख्यातुं त्वम् अर्हसि विप्_३,२.१ सूर्यस्य पत्नी संज्ञाभूत् तनया विश्वकर्मणः मनुर् यमो यमी चैव तदपत्यानि वै मुने विप्_३,२.२ असहन्ती तु सा भर्तुस् तेजश् छायां युयोज वै भर्तुः शुश्रूषणे ऽरण्यं स्वयं च तपसे ययौ विप्_३,२.३ संज्ञेयम् इत्य् अथार्कश् च छायायाम् आत्मजत्रयम् शनैश्चरं मनुं चान्यं तपतीं चाप्य् अजीजनत् विप्_३,२.४ छायासंज्ञा ददौ शापं यमाय कुपिता यदा तदान्येयम् असौ बुद्धिर् इत्य् आसीद् यमसूर्ययोः विप्_३,२.५ ततो विवस्वान् आख्याते तयैवारण्यसंस्थिताम् समाधिदृष्ट्या ददृशे ताम् अश्वां तपसि स्थिताम् विप्_३,२.६ वाजिरूपधरः सो ऽपि तस्यां देवाव् अथाश्विनौ जनयाम् आस रेवन्तं रेतसो ऽन्ते च भास्करः विप्_३,२.७ आनिन्ये च पुनः संज्ञां स्वस्थानं भगवान् रविः तेजसः शमनं चास्य विश्वकर्मा चकार ह विप्_३,२.८ भ्रमम् आरोप्य सूर्यं तु तस्य तेजोविशातनम् कृतवान् अष्टमं भागं न व्यशातयताव्ययम् विप्_३,२.९ यत् सूर्याद् वैष्णवं तेजः शातितं विश्वकर्मणा जाज्वल्यमानम् अपतत् तद् भूमौ मुनिसत्तम विप्_३,२.१० त्वष्टैव तेजसा तेन विष्णोश् चक्रम् अकल्पयत् त्रिशूलं चैव शर्वस्य शिबिकां धनदस्य च विप्_३,२.११ शक्तिं गुहस्य देवानाम् अन्येषां च यद् आयुधम् तत् सर्वं तेजसा तेन विश्वकर्मा व्यवर्धयत् विप्_३,२.१२ छायासंज्ञासुतो यो ऽसौ द्वितीयः कथितो मनुः पूर्वजस्य सवर्णो ऽसौ सावर्णिस् तेन कथ्यते विप्_३,२.१३ तस्य मन्वन्तरं ह्य् एतत् सावर्णिकम् अथाष्टमम् तच् छृणुष्व महाभाग भविष्यं कथयामि ते विप्_३,२.१४ सावर्णिस् तु मनुर् यो ऽसौ मैत्रेय भविता ततः सुतपाश् चामिताभाश् च मुख्याश् चापि तदा सुराः विप्_३,२.१५ तेषां गणस् तु देवानाम् एकैको विंशकः स्मृतः सप्तर्षीन् अपि वक्ष्यामि भविष्यान् मुनिसत्तम विप्_३,२.१६ दीप्तिमान् गालवो रामः कृपो द्रौणिस् तथापरः मत्पुत्रश् च तथा व्यास ऋश्यशृङ्गश् च सप्तमः विप्_३,२.१७ विष्णुप्रसादाद् अनघः पातालान्तरगोचरः विरोचनसुतस् तेषां बलिर् इन्द्रो भविष्यति विप्_३,२.१८ विरजाश् चार्वरीवंश् च निर्मोहाद्यास् तथापरे सावर्णेस् तु मनोः पुत्रा भविष्यन्ति नरेश्वराः विप्_३,२.१९ नवमो दक्षसावर्णिर् मैत्रेय भविता मनुः विप्_३,२.२० पारा मरीचिगर्भाश् च सुधर्माणस् तथा त्रिधा भविष्यन्ति तदा देवा एकैको द्वादशो गणः विप्_३,२.२१ तेषाम् इन्द्रो महावीर्यो भविष्यत्य् अद्भुतो द्विज विप्_३,२.२२ सवनो द्युतिमान् भव्यो वसुर् मेधातिथिस् तथा ज्योतिष्मान् सप्तमः सत्यस् तत्रैते च महर्षयः विप्_३,२.२३ धृतकेतुर् दीप्तिकेतुः पञ्चहस्तो निरामयः पृथुश्रवाद्याश् च तथा दक्षसावर्णिकात्मजाः विप्_३,२.२४ दशमो ब्रह्मसावर्णिर् भविष्यति मुने मनुः सुधामानो विरुद्धाश् च शतसंख्यास् तथा सुराः विप्_३,२.२५ तेषाम् इन्द्रश् च भविता शान्तिर् नाम महाबलः सप्तर्षयो भविष्यन्ति ये तदा ताञ् छृणुष्व च विप्_३,२.२६ हविष्मान् सुकृतिः सत्यो ह्य् अपांमूर्तिस् तथापरः नाभागो ऽप्रतिमौजाश् च सत्यकेतुस् तथैव च विप्_३,२.२७ सुक्षेत्रश् चोत्तमौजाश् च भूरिषेणादयो दश ब्रह्मसावर्णिपुत्रास् तु रक्षिष्यन्ति वसुंधराम् विप्_३,२.२८ एकादशश् च भविता धर्मसावर्णिको मनुः विप्_३,२.२९ विहंगमाः कामगमा निर्माणरुचयस् तथा गणास् त्व् एते तदा मुख्या देवानां च भविष्यताम् एकैकस् त्रिंशकस् तेषां गणश् चेन्द्रश् च वै वृषः विप्_३,२.३० निश्चरश् चाग्नितेजाश् च वपुष्मान् विष्णुर् आरुणिः हविष्मान् अनघश् चैते भव्याः सप्तर्षयस् तथा विप्_३,२.३१ सर्वगः सर्वधर्मा च देवानीकादयस् तथा भविष्यन्ति मनोस् तस्य तनयाः पृथिवीश्वराः विप्_३,२.३२ रुद्रपुत्रस् तु सावर्णिर् भविता द्वादशो मनुः ऋतधामा च तत्रेन्द्रो भविता शृणु मे सुरान् विप्_३,२.३३ हरिता लोहिता देवास् तथा सुमनसो द्विज सुकर्माणः सुपाराश् च दशकाः पञ्च वै गणाः विप्_३,२.३४ तपस्वी सुतपाश् चैव तपोमूर्तिस् तपोरतिः तपोधृतिर् द्युतिश् चान्यः सप्तमस् तु तपोधनः विप्_३,२.३५ देववान् उपदेवश् च देवश्रेष्ठादयस् तथा मनोस् तस्य महावीर्या भविष्यन्ति सुता नृपाः विप्_३,२.३६ त्रयोदशो रौच्यनामा भविष्यति मुने मनुः विप्_३,२.३७ सुत्रामाणः सुकर्माणः सुधर्माणस् तथा सुराः त्रयस् त्रिंशद्विभेदास् ते देवानां ये तु वै गणाः विप्_३,२.३८ दिवस्पतिर् महावीर्यस् तेषाम् इन्द्रो भविष्यति विप्_३,२.३९ निर्मोहस् तत्त्वदर्शी च निष्प्रकम्पो निरुत्सुकः धृतिमान् अव्ययश् चान्यः सप्तमः सुतपा मुनिः सप्तर्षयस् त्व् इमे तस्य पुत्रान् अपि निबोध मे विप्_३,२.४० चित्रसेनविचित्राद्या भविष्यन्ति महीक्षितः विप्_३,२.४१ भौत्यश् चतुर्दशश् चात्र मैत्रेय भविता मनुः शुचिर् इन्द्रः सुरगणास् तत्र पञ्च शृणुष्व तान् विप्_३,२.४२ चाक्षुषाश् च पवित्राश् च कनिष्ठा भ्राजिरास् तथा वाचावृद्धाश् च वै देवाः सप्तर्षीन् अपि मे शृणु विप्_३,२.४३ अग्निबाहुः शुचिः शुक्रो मागधो ऽग्नीध्र एव च युक्तस् तथा जितश् चान्यो मनुपुत्रान् अतः शृणु विप्_३,२.४४ ऊरुगम्भीरबुध्नाद्या मनोस् तस्य सुता नृपाः कथिता मुनिशार्दूल पालयिष्यन्ति ये महीम् विप्_३,२.४५ चतुर्युगान्ते वेदानां जायते किल विप्लवः प्रवर्तयन्ति तान् एत्य भुवि सप्तर्षयो दिवः विप्_३,२.४६ कृते कृते स्मृतेर् विप्र प्रणेता जायते मनुः देवा यज्ञभुजस् ते तु यावन् मन्वन्तरं तु तत् विप्_३,२.४७ भवन्ति ये मनोः पुत्रा यावन् मन्वन्तरं तु तैः तदन्वयोद्भवैश् चैव तावद् भूः परिपाल्यते विप्_३,२.४८ मनुः सप्तर्षयो देवा भूपालाश् च मनोः सुताः मन्वन्तरे भवन्त्य् एते शक्रश् चैवाधिकारिणः विप्_३,२.४९ चतुर्दशभिर् एतैस् तु गतैर् मन्वन्तरैर् द्विज सहस्रयुगपर्यन्तः कल्पो निःशेष उच्यते विप्_३,२.५० तावत्प्रमाणा च निशा ततो भवति सत्तम ब्रह्मरूपधरः शेते शेषाहाव् अम्बुसंप्लवे विप्_३,२.५१ त्रैलोक्यम् अखिलं ग्रस्त्वा भगवान् आदिकृद् विभुः स्वमायासंस्थितो विप्र सर्वभूतो जनार्दनः विप्_३,२.५२ ततः प्रबुद्धो भगवान् यथा पूर्वं तथा पुनः सृष्टिं करोत्य् अव्ययात्मा कल्पे कल्पे रजोगुणः विप्_३,२.५३ मनवो भूभुजः सेन्द्रा देवाः सप्तर्षयस् तथा सात्त्विको ऽंशः स्थितिकरो जगतो द्विजसत्तम विप्_३,२.५४ चतुर्युगे ऽप्य् असौ विष्णुः स्थितिव्यापारलक्षणः युगव्यवस्थां कुरुते यथा मैत्रेय तच् छृणु विप्_३,२.५५ कृते युगे परं ज्ञानं कपिलादिस्वरूपधृक् ददाति सर्वभूतात्मा सर्वभूतहिते रतः विप्_३,२.५६ चक्रवर्तिस्वरूपेण त्रेतायाम् अपि स प्रभुः दुष्टानां निग्रहं कुर्वन् परिपाति जगत्त्रयम् विप्_३,२.५७ वेदम् एकं चतुर्भेदं कृत्वा शाखाशतैर् विभुः करोति बहुलं भूयो वेदव्यासस्वरूपधृक् विप्_३,२.५८ वेदांस् तु द्वापरे व्यस्य कलेर् अन्ते पुनर् हरिः कल्किस्वरूपी दुर्वृत्तान् मार्गे स्थापयति प्रभुः विप्_३,२.५९ एवम् एष जगत् सर्वं परिपाति करोति च हन्ति चान्तेष्व् अनन्तात्मा नास्त्य् अस्माद् व्यतिरेकि यत् विप्_३,२.६० भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वभूतान् महात्मनः तद् अत्रान्यत्र वा विप्र सद्भावः कथितस् तव विप्_३,२.६१ मन्वन्तराण्य् अशेषाणि कथितानि मया तव मन्वन्तराधिपांश् चैव किम् अन्यत् कथयामि ते विप्_३,२.६२ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे द्वितीयो ऽध्यायः ]] ज्ञातम् एतन् मया त्वत्तो यथा सर्वम् इदं जगत् विष्णुर् विष्णौ विष्णुतश् च न परं विद्यते ततः विप्_३,३.१ एतत् तु श्रोतुम् इच्छामि व्यस्ता वेदा महात्मना वेदव्यासस्वरूपेण यथा तेन युगे युगे विप्_३,३.२ यस्मिन् यस्मिन् युगे व्यासो यो य आसीन् महामुने तं तम् आचक्ष्व भगवञ् शाखाभेदांश् च मे वद विप्_३,३.३ वेदद्रुमस्य मैत्रेय शाखाभेदैः सहस्रशः न शक्यो विस्तरो वक्तुं संक्षेपेण शृणुष्व तम् विप्_३,३.४ द्वापरे द्वापरे विष्णुर् व्यासरूपी महामुने वेदम् एकं स बहुधा कुरुते जगतो हितः विप्_३,३.५ वीर्यं तेजो बलं चाल्पं मनुष्याणाम् अवेक्ष्य च हिताय सर्वभूतानां वेदभेदान् करोति सः विप्_३,३.६ यया स कुरुते तन्वा वेदम् एकं पृथक् प्रभुः वेदव्यासाभिधाना तु सा मूर्तिर् मधुविद्विषः विप्_३,३.७ यस्मिन् मन्वन्तरे ये ये व्यासास् तांस् तान् निबोध मे यथा च भेदः शाखानां व्यासेन क्रियते मुने विप्_३,३.८ अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदो व्यस्तो महर्षिभिः वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन् द्वापरेषु पुनः पुनः विप्_३,३.९ वेदव्यासा व्यतीता ये अष्टाविंशति सत्तम चतुर्धा यैः कृतो वेदो द्वापरेषु पुनः पुनः विप्_३,३.१० द्वापरे प्रथमे व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः विप्_३,३.११ तृतीये चोशना व्यासश् चतुर्थे च बृहस्पतिः सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः विप्_३,३.१२ सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश् चाष्टमे स्मृतः सारस्वतश् च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः विप्_३,३.१३ एकादशे तु त्रिवृषा भारद्वाजस् ततः परम् त्रयोदशे चान्तरिक्षो वर्णी चापि चतुर्दशे विप्_३,३.१४ त्रय्यारुणः पञ्चदशे षोडशे तु धनंजयः क्रतुंजयः सप्तदशे ऋणज्यो ऽष्टादशे स्मृतः विप्_३,३.१५ ततो व्यासो भरद्वाजो भरद्वाजात् तु गौतमः गौतमाद् उत्तमो व्यासो हर्यात्मा यो ऽभिधीयते विप्_३,३.१६ अथ हर्यात्मनो वेनः स्मृतो वाजश्रवास् तु यः सोमः शुष्मायणस् तस्मात् तृणबिन्दुर् इति स्मृतः विप्_३,३.१७ ऋक्षो ऽभूद् भार्गवस् तस्माद् वाल्मीकिर् यो ऽभिधीयते तस्माद् अस्मत्पिता शक्तिर् व्यासस् तस्माद् अहं मुने विप्_३,३.१८ जातुकर्णो ऽभवन् मत्तः कृष्णद्वैपायनस् ततः अष्टाविंशतिर् इत्य् एते वेदव्यासाः पुरातनाः विप्_३,३.१९ एको वेदश् चतुर्धा तु यैः कृतो द्वापरादिषु विप्_३,३.२० भविष्ये द्वापरे चापि द्रौणिर् व्यासो भविष्यति व्यतीते मम पुत्रे ऽस्मिन् कृष्णद्वैपायने मुनौ विप्_३,३.२१ ध्रुवम् एकाक्षरं ब्रह्म ॐ इत्य् एवं व्यवस्थितम् बृहत्वाद् बृंहणत्वाच् च तद् ब्रह्मेत्य् अभिधीयते विप्_३,३.२२ प्रणवावस्थितं नित्यं भूर् भुवः स्वर् इतीर्यते ऋग्यजुःसामाथर्वाणं यत् तस्मै ब्रह्मणे नमः विप्_३,३.२३ जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत् तत् कारणसंज्ञितम् महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः विप्_३,३.२४ अगाधापारम् अक्षय्यं जगत्संमोहनालयम् संप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम् विप्_३,३.२५ सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् यत् तद् अव्यक्तम् अमृतं प्रवृत्तिर् ब्रह्म शाश्वतम् विप्_३,३.२६ प्रधानम् आत्मयोनिश् च गुहासत्त्वं च शब्द्यते अविभागं तथा शुक्रम् अक्षरं बहुधात्मकम् विप्_३,३.२७ परमब्रह्मणे तस्मै नित्यम् एव नमो नमः यद् रूपं वासुदेवस्य परमात्मस्वरूपिणः विप्_३,३.२८ एतद् ब्रह्म त्रिधाभेदम् अभेदम् अपि स प्रभुः सर्वभूतेष्व् अभेदो ऽसौ भिद्यते भिन्नबुद्धिभिः विप्_३,३.२९ स ऋङ्मयः साममयः सर्वात्मा स यजुर्मयः ऋग्यजुःसामसारात्मा स एवात्मा शरीरिणाम् विप्_३,३.३० स भिद्यते वेदमयः स वेदं करोति भेदैर् बहुभिः सशाखम् शाखाप्रणेता स समस्तशाखा ज्ञानस्वरूपो भगवान् अनन्तः विप्_३,३.३१ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे तृतीयो ऽध्यायः ]] आद्यो वेदश् चतुष्पादः शतसाहस्रसंमितः ततो दशगुणः कृत्स्नो यज्ञो ऽयं सर्वकामधुक् विप्_३,४.१ ततो ऽत्र मत्सुतो व्यासो ऽष्टाविंशतितमे ऽन्तरे वेदम् एकं चतुष्पादं चतुर्धा व्यभजत् प्रभुः विप्_३,४.२ यथा तु तेन वै व्यस्ता वेदव्यासेन धीमता वेदास् तथा समस्तैस् तैर् व्यस्ता व्यासैस् तथा मया विप्_३,४.३ तद् अनेनैव वेदानां शाखाभेदान् द्विजोत्तम चतुर्युगेषु रचितान् समस्तेष्व् अवधारय विप्_३,४.४ कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम् को ऽन्यो हि भुवि मैत्रेय महाभारतकृद् भवेत् विप्_३,४.५ तेन व्यस्ता यथा वेदा मत्पुत्रेण महात्मना द्वापरे ह्य् अत्र मैत्रेय तन् मे शृणु यथार्थतः विप्_३,४.६ ब्रह्मणा चोदितो व्यासो वेदान् व्यस्तुं प्रचक्रमे अथ शिष्यान् स जग्राह चतुरो वेदपारगान् विप्_३,४.७ ऋग्वेदश्रावकं पैलं जग्राह स महामुनिः वैशम्पायननामानं यजुर्वेदस्य चाग्रहीत् विप्_३,४.८ जैमिनिं सामवेदस्य तथैवाथर्ववेदवित् सुमन्तुस् तस्य शिष्यो ऽभूद् वेदव्यासस्य धीमतः विप्_३,४.९ रोमहर्षणनामानं महाबुद्धिं महामुनिः सूतं जग्राह शिष्यं स इतिहासपुराणयोः विप्_३,४.१० आर्षादि बहुधा स्थानं देवर्षिरचिताश्रयम्"
3,4,10,2,:1 itihāsam iti proktaṃ sthaviṣṭhādbhutakarmayuk,:१ इतिहासम् इति प्रोक्तं स्थविष्ठाद्भुतकर्मयुक्
3,4,22,3,":2 eka āsīd yajurvedas taṃ caturdhā vyakalpayat cāturhotram abhūd yasmiṃs tena yajñam athākarot ViP_3,4.11 ādhvaryavaṃ yajurbhis tu ṛgbhir hotraṃ tathā muniḥ audgātraṃ sāmabhiś cakre brahmatvaṃ cāpy atharvabhiḥ ViP_3,4.12 tataḥ sa ṛca uddhṛtya ṛgvedaṃ kṛtavān muniḥ yajūṃṣi ca yajurvedaṃ sāmavedaṃ ca sāmabhiḥ ViP_3,4.13 rājñas tv atharvavedena sarvakarmāṇi sa prabhuḥ kārayām āsa maitreya brahmatvaṃ ca yathāsthitiḥ ViP_3,4.14 so 'yam eko mahāvedatarus tena pṛthakkṛtaḥ caturdhā tu tato jātaṃ vedapādapakānanam ViP_3,4.15 bibheda prathamaṃ vipra paila ṛgvedapādapam indrapramataye prādād bāṣkalāya ca saṃhite ViP_3,4.16 caturdhā sa bibhedātha bāṣkalo nijasaṃhitām baudhyādibhyo dadau tās tu śiṣyebhyaḥ sa mahāmatiḥ ViP_3,4.17 baudhyāgnimāṭharau tadvad yājñavalkyaparāśarau pratiśākhās tu śākhāyās tasyās te jagṛhur mune ViP_3,4.18 indrapramatir ekāṃ tu saṃhitāṃ svasutaṃ tataḥ māṇḍukeyaṃ mahātmānaṃ maitreyādhyāpayat tadā ViP_3,4.19 tasya śiṣyapraśiṣyebhyaḥ putraśiṣyān kramād yayau ViP_3,4.20 vedamitras tu śākalyaḥ saṃhitāṃ tām adhītavān cakāra saṃhitāḥ pañca śiṣyebhyaḥ pradadau ca tāḥ ViP_3,4.21 tasya śiṣyās tu ye pañca teṣāṃ nāmāni me śṛṇu mudgalo gālavaś caiva vātsyaḥ śālīya eva ca śiśiraḥ pañcamaś cāsīt maitreya sumahāmuniḥ ViP_3,4.22 etāni pañcanāmāni saṃhitāyāḥ samāśritāḥ",":२ एक आसीद् यजुर्वेदस् तं चतुर्धा व्यकल्पयत् चातुर्होत्रम् अभूद् यस्मिंस् तेन यज्ञम् अथाकरोत् विप्_३,४.११ आध्वर्यवं यजुर्भिस् तु ऋग्भिर् होत्रं तथा मुनिः औद्गात्रं सामभिश् चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्य् अथर्वभिः विप्_३,४.१२ ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं कृतवान् मुनिः यजूंषि च यजुर्वेदं सामवेदं च सामभिः विप्_३,४.१३ राज्ञस् त्व् अथर्ववेदेन सर्वकर्माणि स प्रभुः कारयाम् आस मैत्रेय ब्रह्मत्वं च यथास्थितिः विप्_३,४.१४ सो ऽयम् एको महावेदतरुस् तेन पृथक्कृतः चतुर्धा तु ततो जातं वेदपादपकाननम् विप्_३,४.१५ बिभेद प्रथमं विप्र पैल ऋग्वेदपादपम् इन्द्रप्रमतये प्रादाद् बाष्कलाय च संहिते विप्_३,४.१६ चतुर्धा स बिभेदाथ बाष्कलो निजसंहिताम् बौध्यादिभ्यो ददौ तास् तु शिष्येभ्यः स महामतिः विप्_३,४.१७ बौध्याग्निमाठरौ तद्वद् याज्ञवल्क्यपराशरौ प्रतिशाखास् तु शाखायास् तस्यास् ते जगृहुर् मुने विप्_३,४.१८ इन्द्रप्रमतिर् एकां तु संहितां स्वसुतं ततः माण्डुकेयं महात्मानं मैत्रेयाध्यापयत् तदा विप्_३,४.१९ तस्य शिष्यप्रशिष्येभ्यः पुत्रशिष्यान् क्रमाद् ययौ विप्_३,४.२० वेदमित्रस् तु शाकल्यः संहितां ताम् अधीतवान् चकार संहिताः पञ्च शिष्येभ्यः प्रददौ च ताः विप्_३,४.२१ तस्य शिष्यास् तु ये पञ्च तेषां नामानि मे शृणु मुद्गलो गालवश् चैव वात्स्यः शालीय एव च शिशिरः पञ्चमश् चासीत् मैत्रेय सुमहामुनिः विप्_३,४.२२ एतानि पञ्चनामानि संहितायाः समाश्रिताः"
3,5,19,4,"saṃhitātritayaṃ cakre śākapūṇir athetaraḥ niruktam akarot tadvac caturthaṃ munisattama ViP_3,4.23 krauñco vaitālakis tadvad balākaś ca mahāmuniḥ niruktaś ca caturtho 'bhūd vedavedāṅgapāragaḥ ViP_3,4.24 ity etāḥ pratiśākhābhyo 'py anuśākhā dvijottama bāṣkalaś cāparās tisraḥ saṃhitāḥ kṛtavān dvija śiṣyaḥ kālāyanir gārgyas tṛtīyaś ca tathā javaḥ ViP_3,4.25 ity ete bahvṛcāḥ proktāḥ saṃhitā yaiḥ pravartitāḥ ViP_3,4.26 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe caturtho 'dhyāyaḥ ]] yajurvedataroḥ śākhāḥ saptaviṃśan mahāmatiḥ vaiśampāyananāmāsau vyāsaśiṣyaś cakāra vai ViP_3,5.1 śiṣyebhyaḥ pradadau tāś ca jagṛhus te 'py anukramāt ViP_3,5.2 yājñavalkyas tu tasyābhūd brahmarātasuto dvija śiṣyaḥ paramadharmajño guruvṛttiparaḥ sadā ViP_3,5.3 ṛṣir yo 'dya mahāmerau samājenāgamiṣyati tasya vai saptarātrāt tu brahmahatyā bhaviṣyati ViP_3,5.4 pūrvam evaṃ munigaṇaiḥ samayo 'bhūt kṛto dvija vaiśampāyana ekas tu taṃ vyatikrāntavāṃs tadā ViP_3,5.5 svasrīyaṃ bālakaṃ so 'tha padā spṛṣṭam aghātayat ViP_3,5.6 śiṣyān āha ca bhoḥ śiṣyā brahmahatyāpahaṃ vratam caradhvaṃ matkṛte sarve na vicāryam idaṃ tathā ViP_3,5.7 athāha yājñavalkyas taṃ kim ebhir bhagavan dvijaiḥ kleśitair alpatejobhiś cariṣye 'ham idaṃ vratam ViP_3,5.8 tataḥ kruddho guruḥ prāha yājñavalkyaṃ mahāmatiḥ mucyatāṃ yat tvayādhītaṃ matto viprāvamānaka ViP_3,5.9 nistejaso vadasy etān yas tvaṃ brāhmaṇapuṃgavān tena śiṣyeṇa nārtho 'sti mamājñābhaṅgakāriṇā ViP_3,5.10 yājñavalkyas tataḥ prāha bhaktyaitat te mayoditam mamāpy alaṃ tvayādhītaṃ yan mayā tad idaṃ dvija ViP_3,5.11 ity uktvā rudhirāktāni sarūpāṇi yajūṃṣi saḥ chardayitvā dadau tasmai yayau ca svecchayā muniḥ ViP_3,5.12 yajūṃṣy atha visṛṣṭāni yājñavalkyena vai dvija jagṛhus tittirībhūtvā taittirīyās tu te tataḥ ViP_3,5.13 brahmahatyā vrataṃ cīrṇaṃ guruṇā coditais tu yaiḥ carakādhvaryavas te tu caraṇān munisattama ViP_3,5.14 yājñavalkyo 'pi maitreya prāṇāyāmaparāyaṇaḥ tuṣṭāva praṇataḥ sūryaṃ yajūṃṣy abhilaṣaṃs tataḥ ViP_3,5.15 namaḥ savitre dvārāya mukter amitatejase ṛgyajuḥsāmabhūtāya trayīdhāmavate namaḥ ViP_3,5.16 namo 'gnīṣomabhūtāya jagataḥ kāraṇātmane bhāskarāya paraṃ tejaḥ sauṣumṇam uru bibhrate ViP_3,5.17 kalākāṣṭhānimeṣādikālajñānātmane namaḥ dhyeyāya viṣṇurūpāya paramākṣararūpiṇe ViP_3,5.18 bibharti yaḥ suragaṇān āpyāyenduṃ svaraśmibhiḥ svadhāmṛtena ca pitṝṃs tasmai tṛptyātmane namaḥ ViP_3,5.19 namo 'gnīsomabhūtāya sarvasiddhikarāya ca","संहितात्रितयं चक्रे शाकपूणिर् अथेतरः निरुक्तम् अकरोत् तद्वच् चतुर्थं मुनिसत्तम विप्_३,४.२३ क्रौञ्चो वैतालकिस् तद्वद् बलाकश् च महामुनिः निरुक्तश् च चतुर्थो ऽभूद् वेदवेदाङ्गपारगः विप्_३,४.२४ इत्य् एताः प्रतिशाखाभ्यो ऽप्य् अनुशाखा द्विजोत्तम बाष्कलश् चापरास् तिस्रः संहिताः कृतवान् द्विज शिष्यः कालायनिर् गार्ग्यस् तृतीयश् च तथा जवः विप्_३,४.२५ इत्य् एते बह्वृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः विप्_३,४.२६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे चतुर्थो ऽध्यायः ]] यजुर्वेदतरोः शाखाः सप्तविंशन् महामतिः वैशम्पायननामासौ व्यासशिष्यश् चकार वै विप्_३,५.१ शिष्येभ्यः प्रददौ ताश् च जगृहुस् ते ऽप्य् अनुक्रमात् विप्_३,५.२ याज्ञवल्क्यस् तु तस्याभूद् ब्रह्मरातसुतो द्विज शिष्यः परमधर्मज्ञो गुरुवृत्तिपरः सदा विप्_३,५.३ ऋषिर् यो ऽद्य महामेरौ समाजेनागमिष्यति तस्य वै सप्तरात्रात् तु ब्रह्महत्या भविष्यति विप्_३,५.४ पूर्वम् एवं मुनिगणैः समयो ऽभूत् कृतो द्विज वैशम्पायन एकस् तु तं व्यतिक्रान्तवांस् तदा विप्_३,५.५ स्वस्रीयं बालकं सो ऽथ पदा स्पृष्टम् अघातयत् विप्_३,५.६ शिष्यान् आह च भोः शिष्या ब्रह्महत्यापहं व्रतम् चरध्वं मत्कृते सर्वे न विचार्यम् इदं तथा विप्_३,५.७ अथाह याज्ञवल्क्यस् तं किम् एभिर् भगवन् द्विजैः क्लेशितैर् अल्पतेजोभिश् चरिष्ये ऽहम् इदं व्रतम् विप्_३,५.८ ततः क्रुद्धो गुरुः प्राह याज्ञवल्क्यं महामतिः मुच्यतां यत् त्वयाधीतं मत्तो विप्रावमानक विप्_३,५.९ निस्तेजसो वदस्य् एतान् यस् त्वं ब्राह्मणपुंगवान् तेन शिष्येण नार्थो ऽस्ति ममाज्ञाभङ्गकारिणा विप्_३,५.१० याज्ञवल्क्यस् ततः प्राह भक्त्यैतत् ते मयोदितम् ममाप्य् अलं त्वयाधीतं यन् मया तद् इदं द्विज विप्_३,५.११ इत्य् उक्त्वा रुधिराक्तानि सरूपाणि यजूंषि सः छर्दयित्वा ददौ तस्मै ययौ च स्वेच्छया मुनिः विप्_३,५.१२ यजूंष्य् अथ विसृष्टानि याज्ञवल्क्येन वै द्विज जगृहुस् तित्तिरीभूत्वा तैत्तिरीयास् तु ते ततः विप्_३,५.१३ ब्रह्महत्या व्रतं चीर्णं गुरुणा चोदितैस् तु यैः चरकाध्वर्यवस् ते तु चरणान् मुनिसत्तम विप्_३,५.१४ याज्ञवल्क्यो ऽपि मैत्रेय प्राणायामपरायणः तुष्टाव प्रणतः सूर्यं यजूंष्य् अभिलषंस् ततः विप्_३,५.१५ नमः सवित्रे द्वाराय मुक्तेर् अमिततेजसे ऋग्यजुःसामभूताय त्रयीधामवते नमः विप्_३,५.१६ नमो ऽग्नीषोमभूताय जगतः कारणात्मने भास्कराय परं तेजः सौषुम्णम् उरु बिभ्रते विप्_३,५.१७ कलाकाष्ठानिमेषादिकालज्ञानात्मने नमः ध्येयाय विष्णुरूपाय परमाक्षररूपिणे विप्_३,५.१८ बिभर्ति यः सुरगणान् आप्यायेन्दुं स्वरश्मिभिः स्वधामृतेन च पितॄंस् तस्मै तृप्त्यात्मने नमः विप्_३,५.१९ नमो ऽग्नीसोमभूताय सर्वसिद्धिकराय च"
3,6,1,5,"himāmbugharmavṛṣṭīnāṃ kartā bhartā ca yaḥ prabhuḥ tasmai trikālabhūtāya namaḥ sūryāya vedhase ViP_3,5.20 apahanti tamo yaś ca jagato 'sya jagatpatiḥ sattvadhāmadharo devo namas tasmai vivasvate ViP_3,5.21 satkarmayogyo na jano naivāpaḥ śaucakāraṇam yasminn anudite tasmai namo devāya bhāsvate ViP_3,5.22 spṛṣṭo yadaṃśubhir lokaḥ kriyāyogyo 'bhijāyate pavitratākāraṇāya tasmai śuddhātmane namaḥ ViP_3,5.23 namaḥ savitre sūryāya bhāskarāya vivasvate ādityāyādibhūtāya devādīnāṃ namo namaḥ ViP_3,5.24 hiraṇmayaṃ rathaṃ yasya ketavo 'mṛtadhāriṇaḥ vahanti bhuvanālokacakṣuṣas taṃ namāmy aham ViP_3,5.25 ity evamādibhis tena stūyamānaḥ stavai raviḥ vājirūpadharaḥ prāha vrīyatām iti vāñchitam ViP_3,5.26 yājñavalkyas tadā prāha praṇipatya divākaram yajūṃṣi tāni me dehi yāni santi na me gurau ViP_3,5.27 evam ukto dadau tasmai yajūṃṣi bhagavān raviḥ ayātayāmasaṃjñāni yāni vetti na tadguruḥ ViP_3,5.28 yajūṃṣi yair adhītāni tāni viprair dvijottama vājinas te samākhyātāḥ sūryo 'śvaḥ so 'bhavad yataḥ ViP_3,5.29 śākhābhedās tu teṣāṃ vai daśa pañca ca vājinām kaṇvādyāḥ sumahābhāgā yājñavalkyapravartitāḥ ViP_3,5.30 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe pañcamo 'dhyāyaḥ ]] sāmavedataroḥ śākhā vyāsaśiṣyaḥ sa jaiminiḥ krameṇa yena maitreya bibheda śṛṇu tan mama ViP_3,6.1 ṛgyajuḥśākhiśākho 'yaṃ śākhāsaṃkhyyā prapañcitā","हिमाम्बुघर्मवृष्टीनां कर्ता भर्ता च यः प्रभुः तस्मै त्रिकालभूताय नमः सूर्याय वेधसे विप्_३,५.२० अपहन्ति तमो यश् च जगतो ऽस्य जगत्पतिः सत्त्वधामधरो देवो नमस् तस्मै विवस्वते विप्_३,५.२१ सत्कर्मयोग्यो न जनो नैवापः शौचकारणम् यस्मिन्न् अनुदिते तस्मै नमो देवाय भास्वते विप्_३,५.२२ स्पृष्टो यदंशुभिर् लोकः क्रियायोग्यो ऽभिजायते पवित्रताकारणाय तस्मै शुद्धात्मने नमः विप्_३,५.२३ नमः सवित्रे सूर्याय भास्कराय विवस्वते आदित्यायादिभूताय देवादीनां नमो नमः विप्_३,५.२४ हिरण्मयं रथं यस्य केतवो ऽमृतधारिणः वहन्ति भुवनालोकचक्षुषस् तं नमाम्य् अहम् विप्_३,५.२५ इत्य् एवमादिभिस् तेन स्तूयमानः स्तवै रविः वाजिरूपधरः प्राह व्रीयताम् इति वाञ्छितम् विप्_३,५.२६ याज्ञवल्क्यस् तदा प्राह प्रणिपत्य दिवाकरम् यजूंषि तानि मे देहि यानि सन्ति न मे गुरौ विप्_३,५.२७ एवम् उक्तो ददौ तस्मै यजूंषि भगवान् रविः अयातयामसंज्ञानि यानि वेत्ति न तद्गुरुः विप्_३,५.२८ यजूंषि यैर् अधीतानि तानि विप्रैर् द्विजोत्तम वाजिनस् ते समाख्याताः सूर्यो ऽश्वः सो ऽभवद् यतः विप्_३,५.२९ शाखाभेदास् तु तेषां वै दश पञ्च च वाजिनाम् कण्वाद्याः सुमहाभागा याज्ञवल्क्यप्रवर्तिताः विप्_३,५.३० [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे पञ्चमो ऽध्यायः ]] सामवेदतरोः शाखा व्यासशिष्यः स जैमिनिः क्रमेण येन मैत्रेय बिभेद शृणु तन् मम विप्_३,६.१ ऋग्यजुःशाखिशाखो ऽयं शाखासंख्य्या प्रपञ्चिता"
3,6,1,5,:1 sāmātharvapurāṇoktaṃ śākhāsaṃjñātha kathyate,:१ सामाथर्वपुराणोक्तं शाखासंज्ञाथ कथ्यते
3,6,3,6,":2 sumantus tasya putro 'bhūt sukarmāsyāpy abhūt sutaḥ adhītavantāv ekaikāṃ saṃhitāṃ tau mahāmunī ViP_3,6.2 sāhasraṃ saṃhitābhedaṃ sukarmā tatsutas tataḥ cakāra taṃ ca tacchiṣyau jagṛhāte mahāvratau ViP_3,6.3 putram adhyāpayām āsa sumantum atha jaiminiḥ",":२ सुमन्तुस् तस्य पुत्रो ऽभूत् सुकर्मास्याप्य् अभूत् सुतः अधीतवन्ताव् एकैकां संहितां तौ महामुनी विप्_३,६.२ साहस्रं संहिताभेदं सुकर्मा तत्सुतस् ततः चकार तं च तच्छिष्यौ जगृहाते महाव्रतौ विप्_३,६.३ पुत्रम् अध्यापयाम् आस सुमन्तुम् अथ जैमिनिः"
3,6,3,6,:1 sumantuś capi sumulaṃ putram adhyāpayan muniḥ,:१ सुमन्तुश् चपि सुमुलं पुत्रम् अध्यापयन् मुनिः
3,6,15,7,":2 hiraṇyanābhaḥ kausalyaḥ pauṣpiñjiś ca dvijottama udīcyāḥ sāmagāḥ śiṣyās tasya pañcadaśa smṛtāḥ ViP_3,6.4 hiraṇyanābhāt tāvatyaḥ saṃhitā yair dvijottamaiḥ gṛhītās te 'pi cocyante paṇḍitaiḥ prācyasāmagāḥ ViP_3,6.5 lokākṣiḥ kuthumiś caiva kuṣīdī lāṅgalis tathā pauṣpiñjiśiṣyās tadbhedaiḥ saṃhitā bahulīkṛtāḥ ViP_3,6.6 hiraṇyanābhaśiṣyaś ca caturviṃśatisaṃhitāḥ provāca kṛtināmāsau śiṣyebhyaḥ sumahāmatiḥ ViP_3,6.7 taiś cāpi sāmavedo 'sau śākhābhir bahulīkṛtaḥ atharvaṇām atho vakṣye saṃhitānāṃ samuccayam atharvavedaṃ sa muniḥ sumantur amitadyutiḥ ViP_3,6.8 śiṣyam adhyāpayām āsa kabandhaṃ so 'pi taṃ dvidhā kṛtvā tu devadarśāya tathā pathyāya dattavān ViP_3,6.9 devadarśasya śiṣyās tu maudgo brahmabalis tathā śaulkāyaniḥ pippalādas tathānyo munisattama ViP_3,6.10 pathyasyāpi trayaḥ śiṣyāḥ kṛtā yair dvija saṃhitāḥ jājaliḥ kumudādiś ca tṛtīyaḥ śaunako dvija ViP_3,6.11 śaunakas tu dvidhā kṛtvā dadāv ekāṃ tu babhrave dvitīyāṃ saṃhitāṃ prādāt saindhavāya ca saṃjñine ViP_3,6.12 saindhavān muñjakeśaś ca 'bhinad vedaṃ dvidhā punaḥ nakṣatrakalpo vedānāṃ saṃhitānāṃ tathaiva ca ViP_3,6.13 caturthaḥ syād āṅgirasaḥ śāntikalpaś ca pañcamaḥ śreṣṭhās tv atharvaṇām ete saṃhitānāṃ vikalpakāḥ ViP_3,6.14 ākhyānaiś cāpy upākhyānair gāthābhiḥ kalpaśuddhibhiḥ purāṇasaṃhitāṃ cakre purāṇārthaviśāradaḥ ViP_3,6.15 svayaṃ dṛṣṭvārthakathanaṃ prāhur ākhyānakaṃ budhāḥ",":२ हिरण्यनाभः कौसल्यः पौष्पिञ्जिश् च द्विजोत्तम उदीच्याः सामगाः शिष्यास् तस्य पञ्चदश स्मृताः विप्_३,६.४ हिरण्यनाभात् तावत्यः संहिता यैर् द्विजोत्तमैः गृहीतास् ते ऽपि चोच्यन्ते पण्डितैः प्राच्यसामगाः विप्_३,६.५ लोकाक्षिः कुथुमिश् चैव कुषीदी लाङ्गलिस् तथा पौष्पिञ्जिशिष्यास् तद्भेदैः संहिता बहुलीकृताः विप्_३,६.६ हिरण्यनाभशिष्यश् च चतुर्विंशतिसंहिताः प्रोवाच कृतिनामासौ शिष्येभ्यः सुमहामतिः विप्_३,६.७ तैश् चापि सामवेदो ऽसौ शाखाभिर् बहुलीकृतः अथर्वणाम् अथो वक्ष्ये संहितानां समुच्चयम् अथर्ववेदं स मुनिः सुमन्तुर् अमितद्युतिः विप्_३,६.८ शिष्यम् अध्यापयाम् आस कबन्धं सो ऽपि तं द्विधा कृत्वा तु देवदर्शाय तथा पथ्याय दत्तवान् विप्_३,६.९ देवदर्शस्य शिष्यास् तु मौद्गो ब्रह्मबलिस् तथा शौल्कायनिः पिप्पलादस् तथान्यो मुनिसत्तम विप्_३,६.१० पथ्यस्यापि त्रयः शिष्याः कृता यैर् द्विज संहिताः जाजलिः कुमुदादिश् च तृतीयः शौनको द्विज विप्_३,६.११ शौनकस् तु द्विधा कृत्वा ददाव् एकां तु बभ्रवे द्वितीयां संहितां प्रादात् सैन्धवाय च संज्ञिने विप्_३,६.१२ सैन्धवान् मुञ्जकेशश् च ऽभिनद् वेदं द्विधा पुनः नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानां तथैव च विप्_३,६.१३ चतुर्थः स्याद् आङ्गिरसः शान्तिकल्पश् च पञ्चमः श्रेष्ठास् त्व् अथर्वणाम् एते संहितानां विकल्पकाः विप्_३,६.१४ आख्यानैश् चाप्य् उपाख्यानैर् गाथाभिः कल्पशुद्धिभिः पुराणसंहितां चक्रे पुराणार्थविशारदः विप्_३,६.१५ स्वयं दृष्ट्वार्थकथनं प्राहुर् आख्यानकं बुधाः"
3,6,15,7,:1 śrutasyārthasya kathanam upākhyānaṃ pracakṣate,:१ श्रुतस्यार्थस्य कथनम् उपाख्यानं प्रचक्षते
3,6,23,8,":2 prakhyāto vyāsaśiṣyo 'bhūt sūto vai romaharṣaṇaḥ purāṇasaṃhitāṃ tasmai dadau vyāso mahāmuniḥ ViP_3,6.16 sumatiś cāgnivarcāś ca mitrāyuḥ śāṃśapāyanaḥ akṛtavraṇo 'tha sāvarṇiḥ ṣaṭ śiṣyās tasya cābhavan ViP_3,6.17 kāśyapaḥ saṃhitākartā sāvarṇiḥ śāṃśapāyanaḥ romaharṣaṇikā cānyā tisṝṇāṃ mūlasaṃhitā ViP_3,6.18 catuṣṭayenāpy etena saṃhitānām idaṃ mune ViP_3,6.19 ādyaṃ sarvapurāṇānāṃ purāṇaṃ brāhmam ucyate aṣṭādaśa purāṇāni purāṇajñāḥ pracakṣate ViP_3,6.20 brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ bhāgavataṃ tathā tathānyaṃ nāradīyaṃ ca mārkaṇḍeyaṃ ca saptamam ViP_3,6.21 āgneyam aṣṭamaṃ caiva bhaviṣyaṃ navamaṃ tathā daśamaṃ brahmavaivartaṃ laiṅgam ekādaśaṃ smṛtam ViP_3,6.22 vārāhaṃ dvādaśaṃ caiva skāndaṃ cātra trayodaśam caturdaśaṃ vāmanaṃ ca kaurmaṃ pañcadaśaṃ smṛtam mātsyaṃ ca gāruḍaṃ caiva brahmāṇḍaṃ ca tataḥ param ViP_3,6.23 mahāpurāṇāny etāni hy aṣṭādaśa mahāmune",":२ प्रख्यातो व्यासशिष्यो ऽभूत् सूतो वै रोमहर्षणः पुराणसंहितां तस्मै ददौ व्यासो महामुनिः विप्_३,६.१६ सुमतिश् चाग्निवर्चाश् च मित्रायुः शांशपायनः अकृतव्रणो ऽथ सावर्णिः षट् शिष्यास् तस्य चाभवन् विप्_३,६.१७ काश्यपः संहिताकर्ता सावर्णिः शांशपायनः रोमहर्षणिका चान्या तिसॄणां मूलसंहिता विप्_३,६.१८ चतुष्टयेनाप्य् एतेन संहितानाम् इदं मुने विप्_३,६.१९ आद्यं सर्वपुराणानां पुराणं ब्राह्मम् उच्यते अष्टादश पुराणानि पुराणज्ञाः प्रचक्षते विप्_३,६.२० ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा तथान्यं नारदीयं च मार्कण्डेयं च सप्तमम् विप्_३,६.२१ आग्नेयम् अष्टमं चैव भविष्यं नवमं तथा दशमं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गम् एकादशं स्मृतम् विप्_३,६.२२ वाराहं द्वादशं चैव स्कान्दं चात्र त्रयोदशम् चतुर्दशं वामनं च कौर्मं पञ्चदशं स्मृतम् मात्स्यं च गारुडं चैव ब्रह्माण्डं च ततः परम् विप्_३,६.२३ महापुराणान्य् एतानि ह्य् अष्टादश महामुने"
3,6,23,8,:1 tathā copapurāṇāni munibhiḥ kathitāni ca,:१ तथा चोपपुराणानि मुनिभिः कथितानि च
3,7,1,9,":2 sargaś ca pratisargaś ca vaṃśo manvantarāṇi ca sarveṣv eteṣu kathyante vaṃśānucaritaṃ ca yat ViP_3,6.24 yad etat tava maitreya purāṇaṃ kathyate mayā etad vaiṣṇavasaṃjñaṃ vai pādmasya samanantaram ViP_3,6.25 sarge ca pratisarge ca vaṃśamanvantarādiṣu kathyate bhagavān viṣṇur aśeṣeṣv eva sattama ViP_3,6.26 aṅgāni caturo vedā mīmāṃsā nyāyavistaraḥ purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyā hy etāś caturdaśa ViP_3,6.27 āyurvedo dhanurvedo gāndharvaś caiva te trayaḥ arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hy aṣṭādaśaiva tāḥ ViP_3,6.28 jñeyā brahmarṣayaḥ pūrvaṃ tebhyo devarṣayaḥ punaḥ rājarṣayaḥ punas tebhya ṛṣiprakṛtayas trayaḥ ViP_3,6.29 iti śākhāḥ samākhyātāḥ śākhābhedās tathaiva ca kartāraś caiva śākhānāṃ bhedahetus tathoditaḥ ViP_3,6.30 sarvamanvantareṣv evaṃ śākhābhedāḥ samāḥ smṛtāḥ ViP_3,6.31 prājāpatyā śrutir nityā tadvikalpās tv ime dvija ViP_3,6.32 etat tavoditaṃ sarvaṃ yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā maitreya vedasaṃbaddhaṃ kim anyat kathayāmi te ViP_3,6.33 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ]] yathāvat kathitaṃ sarvaṃ yat pṛṣṭo 'si mayā guro śrotum icchāmy ahaṃ tv ekaṃ tad bhavān prabravītu me ViP_3,7.1 vedarāśir apāro 'sāv uktaḥ śākhāvibhāgataḥ",":२ सर्गश् च प्रतिसर्गश् च वंशो मन्वन्तराणि च सर्वेष्व् एतेषु कथ्यन्ते वंशानुचरितं च यत् विप्_३,६.२४ यद् एतत् तव मैत्रेय पुराणं कथ्यते मया एतद् वैष्णवसंज्ञं वै पाद्मस्य समनन्तरम् विप्_३,६.२५ सर्गे च प्रतिसर्गे च वंशमन्वन्तरादिषु कथ्यते भगवान् विष्णुर् अशेषेष्व् एव सत्तम विप्_३,६.२६ अङ्गानि चतुरो वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्य् एताश् चतुर्दश विप्_३,६.२७ आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश् चैव ते त्रयः अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्य् अष्टादशैव ताः विप्_३,६.२८ ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः राजर्षयः पुनस् तेभ्य ऋषिप्रकृतयस् त्रयः विप्_३,६.२९ इति शाखाः समाख्याताः शाखाभेदास् तथैव च कर्तारश् चैव शाखानां भेदहेतुस् तथोदितः विप्_३,६.३० सर्वमन्वन्तरेष्व् एवं शाखाभेदाः समाः स्मृताः विप्_३,६.३१ प्राजापत्या श्रुतिर् नित्या तद्विकल्पास् त्व् इमे द्विज विप्_३,६.३२ एतत् तवोदितं सर्वं यत् पृष्टो ऽहम् इह त्वया मैत्रेय वेदसंबद्धं किम् अन्यत् कथयामि ते विप्_३,६.३३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे षष्ठो ऽध्यायः ]] यथावत् कथितं सर्वं यत् पृष्टो ऽसि मया गुरो श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं त्व् एकं तद् भवान् प्रब्रवीतु मे विप्_३,७.१ वेदराशिर् अपारो ऽसाव् उक्तः शाखाविभागतः"
3,7,1,9,:1 xxxx paro dharmo varṇādīnām athocyate,:१ xxxx परो धर्मो वर्णादीनाम् अथोच्यते
3,7,13,10,":2 saptadvīpāni pātālavīthyaś ca sumahāmune sapta lokāś ca ye 'ntaḥsthā brahmāṇḍasyāsya sarvataḥ ViP_3,7.2 sthūlaiḥ sūkṣmais tathāsūkṣmaiḥ sūkṣmāt sūkṣmatarais tathā sthūlaiḥ sthūlataraiś caitat sarvaṃ prāṇibhir āvṛtam ViP_3,7.3 aṅgulasyāṣṭabhāgo 'pi na so 'sti munisattama na santi prāṇino yatra karmabandhanibandhanāḥ ViP_3,7.4 sarve caite vaśaṃ yānti yamasya bhagavan kila āyuṣo 'nte tato yānti yātanās tatpracoditāḥ ViP_3,7.5 yātanābhyaḥ paribhraṣṭā devādyāsv atha yoniṣu jantavaḥ parivartante śāstrāṇām eṣa nirṇayaḥ ViP_3,7.6 so 'ham icchāmi tac chrotuṃ yamasya vaśavartinaḥ na bhavanti narā yena tat karma kathayāmalam ViP_3,7.7 ayam eva mune praśno nakulena mahātmanā pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ prāha bhīṣmo yat tac chṛṇuṣva me ViP_3,7.8 purā mamāgato vatsa sakhā kāliṅgako dvijaḥ mām uvāca sa pṛṣṭo vai mayā jātismaro muniḥ ViP_3,7.9 tenākhyātam idaṃ cedam itthaṃ caitad bhaviṣyati tathā ca tad abhūd vatsa yathoktaṃ tena dhīmatā ViP_3,7.10 sa pṛṣṭaś ca mayā bhūyaḥ śraddadhānena vai dvijaḥ yad yad āha na tad dṛṣṭam anyathā hi mayā kvacit ViP_3,7.11 ekadā tu mayā pṛṣṭam yad etad bhavatoditam prāha kāliṅgako vipraḥ smṛtvā tasya muner vacaḥ ViP_3,7.12 jātismareṇa kathitaṃ rahasyaṃ paramaṃ mama yamakiṃkarayor yo 'bhūt saṃvādas taṃ bravīmi te ViP_3,7.13 narake pacyamānas tu yamena paribhāṣitaḥ",":२ सप्तद्वीपानि पातालवीथ्यश् च सुमहामुने सप्त लोकाश् च ये ऽन्तःस्था ब्रह्माण्डस्यास्य सर्वतः विप्_३,७.२ स्थूलैः सूक्ष्मैस् तथासूक्ष्मैः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरैस् तथा स्थूलैः स्थूलतरैश् चैतत् सर्वं प्राणिभिर् आवृतम् विप्_३,७.३ अङ्गुलस्याष्टभागो ऽपि न सो ऽस्ति मुनिसत्तम न सन्ति प्राणिनो यत्र कर्मबन्धनिबन्धनाः विप्_३,७.४ सर्वे चैते वशं यान्ति यमस्य भगवन् किल आयुषो ऽन्ते ततो यान्ति यातनास् तत्प्रचोदिताः विप्_३,७.५ यातनाभ्यः परिभ्रष्टा देवाद्यास्व् अथ योनिषु जन्तवः परिवर्तन्ते शास्त्राणाम् एष निर्णयः विप्_३,७.६ सो ऽहम् इच्छामि तच् छ्रोतुं यमस्य वशवर्तिनः न भवन्ति नरा येन तत् कर्म कथयामलम् विप्_३,७.७ अयम् एव मुने प्रश्नो नकुलेन महात्मना पृष्टः पितामहः प्राह भीष्मो यत् तच् छृणुष्व मे विप्_३,७.८ पुरा ममागतो वत्स सखा कालिङ्गको द्विजः माम् उवाच स पृष्टो वै मया जातिस्मरो मुनिः विप्_३,७.९ तेनाख्यातम् इदं चेदम् इत्थं चैतद् भविष्यति तथा च तद् अभूद् वत्स यथोक्तं तेन धीमता विप्_३,७.१० स पृष्टश् च मया भूयः श्रद्दधानेन वै द्विजः यद् यद् आह न तद् दृष्टम् अन्यथा हि मया क्वचित् विप्_३,७.११ एकदा तु मया पृष्टम् यद् एतद् भवतोदितम् प्राह कालिङ्गको विप्रः स्मृत्वा तस्य मुनेर् वचः विप्_३,७.१२ जातिस्मरेण कथितं रहस्यं परमं मम यमकिंकरयोर् यो ऽभूत् संवादस् तं ब्रवीमि ते विप्_३,७.१३ नरके पच्यमानस् तु यमेन परिभाषितः"
3,7,13,10,:1 kiṃ tvayā nārcito devaḥ keśavaḥ kleśanāśanaḥ,:१ किं त्वया नार्चितो देवः केशवः क्लेशनाशनः
3,7,15,12,":2 svapuruṣam abhivīkṣya pāśahastaṃ vadati yamaḥ kila tasya karṇamūle parihara madhusūdanaprapannān prabhur aham anyanṛṇāṃ na vaiṣṇavānām ViP_3,7.14 aham amaragaṇārcitena dhātrā yama iti lokahitāhite niyuktaḥ ViP_3,7.15ab hariguruvimukhān praśāsmi martyān haricaraṇapraṇatān namaskaromi sugatim abhilaṣāmi vāsudevād aham api bhāgavatasthitāntarātmā ViP_3,7.15ab*11 hariguruvaśago 'smi na svatantraḥ prabhavati saṃyamane mamāpi viṣṇuḥ ViP_3,7.15cd varṣaśatam apīha dharmyamānaṃ vrajati na kāñcanatāmayaḥ kadācit bhagavati vimukhasya nāsti siddhir viṣam amṛtaṃ bhavatīti naitad asti",":२ स्वपुरुषम् अभिवीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले परिहर मधुसूदनप्रपन्नान् प्रभुर् अहम् अन्यनृणां न वैष्णवानाम् विप्_३,७.१४ अहम् अमरगणार्चितेन धात्रा यम इति लोकहिताहिते नियुक्तः विप्_३,७.१५अब् हरिगुरुविमुखान् प्रशास्मि मर्त्यान् हरिचरणप्रणतान् नमस्करोमि सुगतिम् अभिलषामि वासुदेवाद् अहम् अपि भागवतस्थितान्तरात्मा विप्_३,७.१५अब्*११ हरिगुरुवशगो ऽस्मि न स्वतन्त्रः प्रभवति संयमने ममापि विष्णुः विप्_३,७.१५च्द् वर्षशतम् अपीह धर्म्यमानं व्रजति न काञ्चनतामयः कदाचित् भगवति विमुखस्य नास्ति सिद्धिर् विषम् अमृतं भवतीति नैतद् अस्ति"
3,7,15,12,:[1] na hi śaśikaluṣacchaviḥ kadācit timiraparābhavatām upaiti candraḥ bhavati hi harau sthitāntarātmā bhṛśamalino 'pi virājate manuṣyaḥ,:[१] न हि शशिकलुषच्छविः कदाचित् तिमिरपराभवताम् उपैति चन्द्रः भवति हि हरौ स्थितान्तरात्मा भृशमलिनो ऽपि विराजते मनुष्यः
3,7,15,12,:[2] vṛṣagaṇakaṇabhakṣaśaṃkaroktir daśabalapañcaśikhākṣapādavādān mahad api suvicārya lokatantraṃ bhagavadupāsyam ṛte na siddhir asti,:[२] वृषगणकणभक्षशंकरोक्तिर् दशबलपञ्चशिखाक्षपादवादान् महद् अपि सुविचार्य लोकतन्त्रं भगवदुपास्यम् ऋते न सिद्धिर् अस्ति
3,7,15,12,:[3] mukulitakarakuṅmalaiḥ surendraiḥ satatanamaskṛtapādapaṅkajāya avihatagataye sanātanāya prathamajagatpataye namo 'stv ajāya,:[३] मुकुलितकरकुङ्मलैः सुरेन्द्रैः सततनमस्कृतपादपङ्कजाय अविहतगतये सनातनाय प्रथमजगत्पतये नमो ऽस्त्व् अजाय
3,8,1,13,":[4] kaṭakamukuṭakarṇikādibhedaiḥ kanakam abhedam apīṣyate yathaikam surapaśumanujādikalpanābhir harir akhilābhir udīryate tathaikaḥ ViP_3,7.16 kṣitijalaparamāṇavo 'nilānte punar api yānti yathaikatāṃ dharitryāḥ surapaśumanujādayas tathānte guṇakaluṣeṇa sanātanena tena ViP_3,7.17 harim amaragaṇārcitāṅghripadmaṃ praṇamati yaḥ paramārthato hi martyaḥ tam apagatasamastapāpabandhaṃ vraja parihṛtya yathāgnim ājyasiktam ViP_3,7.18 iti yamavacanaṃ niśamya pāśī yamapuruṣas tam uvāca dharmarājam kathaya mama vibho samastadhātur bhavati hareḥ khalu yādṛśo 'sya bhaktaḥ ViP_3,7.19 na calati nijavarṇadharmato yaḥ samamatir ātmasuhṛdvipakṣapakṣe na harati na ca hanti kiṃcid uccaiḥ sitamanasaṃ tam avaihi viṣṇubhaktam ViP_3,7.20 kalikaluṣamalena yasya nātmā vimalamater malinīkṛto 'stamohe manasi kṛtajanārdanaṃ manuṣyaṃ satatam avaihi harer atīva bhaktam ViP_3,7.21 kanakam api rahasy avekṣya buddhyā tṛṇam iva yaḥ samavaiti vai parasvam bhavati ca bhagavaty ananyacetāḥ puruṣavaraṃ tam avaihi viṣṇubhaktam ViP_3,7.22 sphaṭikagiriśilāmalaḥ kva viṣṇur manasi nṛṇāṃ kva ca matsarādidoṣaḥ na hi tuhinamayūkharaśmipuñje bhavati hutāśanadīptijaḥ pratāpaḥ ViP_3,7.23 vimalamatir amatsaraḥ praśāntaḥ śucicarito 'khilasattvamitrabhūtaḥ priyahitavacano 'stamānamāyo vasati sadā hṛdi tasya vāsudevaḥ ViP_3,7.24 vasati hṛdi sanātane ca tasmin bhavati pumāñ jagato 'sya saumyarūpaḥ kṣitirasam atiramyam ātmano 'ntaḥ kathayati cārutayaiva śālapotaḥ ViP_3,7.25 yamaniyamavidhūtakalmaṣāṇām anudinam acyutasaktamānasānām apagatamadamānamatsarāṇāṃ vraja bhaṭa dūratareṇa mānavānām ViP_3,7.26 hṛdi yadi bhagavān anādir āste harir asiśaṅkhagadādharo 'vyayātmā tadagham aghavighātakartṛbhinnaṃ bhavati kathaṃ sati cāndhakāram arke ViP_3,7.27 harati paradhanaṃ nihanti jantūn vadati tathānṛtaniṣṭhurāṇi yaś ca aśubhajanitadurmadasya puṃsaḥ kaluṣamater hṛdi tasya nāsty anantaḥ ViP_3,7.28 na sahati parasaṃpadaṃ vinindāṃ kaluṣamatiḥ kurute satām asādhuḥ na yajati na dadāti yaś ca santaṃ manasi na tasya janārdano 'dhamasya ViP_3,7.29 paramasuhṛdi bāndhave kalatre sutatanayāpitṛmātṛbhṛtyavarge śaṭhamatir upayāti yo 'rthatṛṣṇāṃ tam adhamaceṣṭam avaihi nāsya bhaktam ViP_3,7.30 aśubhamatir asatpravṛttisaktaḥ satatam anāryaviśālasaṅgamattaḥ anudinakṛtapāpabandhayatnaḥ puruṣapaśur na hi vāsudevabhaktaḥ ViP_3,7.31 sakalam idam ahaṃ ca vāsudevaḥ paramapumān parameśvaraḥ sa ekaḥ iti matir amalā bhavaty anante hṛdayagate vraja tān vihāya dūrāt ViP_3,7.32 kamalanayana vāsudeva viṣṇo dharaṇidharācyuta śaṅkhacakrapāṇe bhava śaraṇam itīrayanti ye vai tyaja bhaṭa dūratareṇa tān apāpān ViP_3,7.33 vasati manasi yasya so 'vyayātmā puruṣavarasya na tasya dṛṣṭipāte tava gatir athavā mamāsti cakra pratihatavīryabalasya so 'nyalokyaḥ ViP_3,7.34 iti nijabhaṭaśāsanāya devo ravitanayaḥ sa kilāha dharmarājaḥ mama kathitam idaṃ ca tena tubhyaṃ kuruvara samyag idaṃ mayāpi coktam ViP_3,7.35 nakulaitan mamākhyātaṃ pūrvaṃ tena dvijanmanā kaliṅgadeśād abhyetya prīyatā sumahātmanā ViP_3,7.36 mayāpy etad yathānyāyaṃ samyag vatsa tavoditam yathā viṣṇum ṛte nānyat trāṇaṃ saṃsārasāgare ViP_3,7.37 kiṃkarā daṇḍapāśau vā na yamo na ca yātanā samarthās tasya yasyātmā keśavālambanaḥ sadā ViP_3,7.38 etan mune tavākhyātaṃ gītaṃ vaivasvatena yat tvatpraśnānugataṃ samyak kim anyac chrotum icchasi ViP_3,7.39 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe saptamo 'dhyāyaḥ ]] bhagavan bhagavān devaḥ saṃsāravijigīṣubhiḥ samākhyāhi jagannātho viṣṇur ārādhyate yathā ViP_3,8.1 viṣṇubhaktādicihnaṃ yo nijadharmaḥ puroditaḥ",":[४] कटकमुकुटकर्णिकादिभेदैः कनकम् अभेदम् अपीष्यते यथैकम् सुरपशुमनुजादिकल्पनाभिर् हरिर् अखिलाभिर् उदीर्यते तथैकः विप्_३,७.१६ क्षितिजलपरमाणवो ऽनिलान्ते पुनर् अपि यान्ति यथैकतां धरित्र्याः सुरपशुमनुजादयस् तथान्ते गुणकलुषेण सनातनेन तेन विप्_३,७.१७ हरिम् अमरगणार्चिताङ्घ्रिपद्मं प्रणमति यः परमार्थतो हि मर्त्यः तम् अपगतसमस्तपापबन्धं व्रज परिहृत्य यथाग्निम् आज्यसिक्तम् विप्_३,७.१८ इति यमवचनं निशम्य पाशी यमपुरुषस् तम् उवाच धर्मराजम् कथय मम विभो समस्तधातुर् भवति हरेः खलु यादृशो ऽस्य भक्तः विप्_३,७.१९ न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिर् आत्मसुहृद्विपक्षपक्षे न हरति न च हन्ति किंचिद् उच्चैः सितमनसं तम् अवैहि विष्णुभक्तम् विप्_३,७.२० कलिकलुषमलेन यस्य नात्मा विमलमतेर् मलिनीकृतो ऽस्तमोहे मनसि कृतजनार्दनं मनुष्यं सततम् अवैहि हरेर् अतीव भक्तम् विप्_३,७.२१ कनकम् अपि रहस्य् अवेक्ष्य बुद्ध्या तृणम् इव यः समवैति वै परस्वम् भवति च भगवत्य् अनन्यचेताः पुरुषवरं तम् अवैहि विष्णुभक्तम् विप्_३,७.२२ स्फटिकगिरिशिलामलः क्व विष्णुर् मनसि नृणां क्व च मत्सरादिदोषः न हि तुहिनमयूखरश्मिपुञ्जे भवति हुताशनदीप्तिजः प्रतापः विप्_३,७.२३ विमलमतिर् अमत्सरः प्रशान्तः शुचिचरितो ऽखिलसत्त्वमित्रभूतः प्रियहितवचनो ऽस्तमानमायो वसति सदा हृदि तस्य वासुदेवः विप्_३,७.२४ वसति हृदि सनातने च तस्मिन् भवति पुमाञ् जगतो ऽस्य सौम्यरूपः क्षितिरसम् अतिरम्यम् आत्मनो ऽन्तः कथयति चारुतयैव शालपोतः विप्_३,७.२५ यमनियमविधूतकल्मषाणाम् अनुदिनम् अच्युतसक्तमानसानाम् अपगतमदमानमत्सराणां व्रज भट दूरतरेण मानवानाम् विप्_३,७.२६ हृदि यदि भगवान् अनादिर् आस्ते हरिर् असिशङ्खगदाधरो ऽव्ययात्मा तदघम् अघविघातकर्तृभिन्नं भवति कथं सति चान्धकारम् अर्के विप्_३,७.२७ हरति परधनं निहन्ति जन्तून् वदति तथानृतनिष्ठुराणि यश् च अशुभजनितदुर्मदस्य पुंसः कलुषमतेर् हृदि तस्य नास्त्य् अनन्तः विप्_३,७.२८ न सहति परसंपदं विनिन्दां कलुषमतिः कुरुते सताम् असाधुः न यजति न ददाति यश् च सन्तं मनसि न तस्य जनार्दनो ऽधमस्य विप्_३,७.२९ परमसुहृदि बान्धवे कलत्रे सुततनयापितृमातृभृत्यवर्गे शठमतिर् उपयाति यो ऽर्थतृष्णां तम् अधमचेष्टम् अवैहि नास्य भक्तम् विप्_३,७.३० अशुभमतिर् असत्प्रवृत्तिसक्तः सततम् अनार्यविशालसङ्गमत्तः अनुदिनकृतपापबन्धयत्नः पुरुषपशुर् न हि वासुदेवभक्तः विप्_३,७.३१ सकलम् इदम् अहं च वासुदेवः परमपुमान् परमेश्वरः स एकः इति मतिर् अमला भवत्य् अनन्ते हृदयगते व्रज तान् विहाय दूरात् विप्_३,७.३२ कमलनयन वासुदेव विष्णो धरणिधराच्युत शङ्खचक्रपाणे भव शरणम् इतीरयन्ति ये वै त्यज भट दूरतरेण तान् अपापान् विप्_३,७.३३ वसति मनसि यस्य सो ऽव्ययात्मा पुरुषवरस्य न तस्य दृष्टिपाते तव गतिर् अथवा ममास्ति चक्र प्रतिहतवीर्यबलस्य सो ऽन्यलोक्यः विप्_३,७.३४ इति निजभटशासनाय देवो रवितनयः स किलाह धर्मराजः मम कथितम् इदं च तेन तुभ्यं कुरुवर सम्यग् इदं मयापि चोक्तम् विप्_३,७.३५ नकुलैतन् ममाख्यातं पूर्वं तेन द्विजन्मना कलिङ्गदेशाद् अभ्येत्य प्रीयता सुमहात्मना विप्_३,७.३६ मयाप्य् एतद् यथान्यायं सम्यग् वत्स तवोदितम् यथा विष्णुम् ऋते नान्यत् त्राणं संसारसागरे विप्_३,७.३७ किंकरा दण्डपाशौ वा न यमो न च यातना समर्थास् तस्य यस्यात्मा केशवालम्बनः सदा विप्_३,७.३८ एतन् मुने तवाख्यातं गीतं वैवस्वतेन यत् त्वत्प्रश्नानुगतं सम्यक् किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छसि विप्_३,७.३९ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे सप्तमो ऽध्यायः ]] भगवन् भगवान् देवः संसारविजिगीषुभिः समाख्याहि जगन्नाथो विष्णुर् आराध्यते यथा विप्_३,८.१ विष्णुभक्तादिचिह्नं यो निजधर्मः पुरोदितः"
3,8,1,13,:1 tam evātisphuṭaṃ vaktuṃ pañcādhyāyī vidhīyate,:१ तम् एवातिस्फुटं वक्तुं पञ्चाध्यायी विधीयते
3,8,32,14,":2 ārādhitāc ca govindād ārādhanaparair naraiḥ yat prāpyate phalaṃ śrotuṃ tac cecchāmi mahāmune ViP_3,8.2 yat pṛcchati bhavān etat sagareṇa mahātmanā aurvaḥ prāha yathā pṛṣṭas tan me kathayataḥ śṛṇu ViP_3,8.3 sagaraḥ praṇipatyedam aurvaṃ papraccha bhārgavam viṣṇor ārādhanopāyasaṃbandhaṃ munisattama ViP_3,8.4 phalaṃ cārādhite viṣṇau yat puṃsām abhijāyate sa cāha pṛṣṭo yat tena tan maitreyākhilaṃ śṛṇu ViP_3,8.5 bhaumān manorathān svargaṃ svargavandyaṃ tathāspadam prāpnoty ārādhite viṣṇau nirvāṇam api cottamam ViP_3,8.6 yad yad icchati yāvac ca phalam ārādhite 'cyute tat tad āpnoti rājendra bhūri svalpam athāpi vā ViP_3,8.7 yat tu pṛcchasi bhūpāla katham ārādhyate hi saḥ tad ahaṃ sakalaṃ tubhyaṃ kathayāmi nibodha me ViP_3,8.8 varṇāśramācāravatā puruṣeṇa paraḥ pumān viṣṇur ārādhyate panthā nānyas tattoṣakāraṇam ViP_3,8.9 yajan yajñān yajaty enaṃ japaty enaṃ japan nṛpa ghnaṃs tathānyān hinasty enaṃ sarvabhūto yato hariḥ ViP_3,8.10 tasmāt sadācāravatā puruṣeṇa janārdanaḥ ārādhyate svavarṇoktadharmānuṣṭhānakāriṇā ViP_3,8.11 brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraś ca pṛthivīpate svadharmatatparo viṣṇum ārādhayati nānyathā ViP_3,8.12 parāpavādaṃ paiśunyam anṛtaṃ ca na bhāṣate anyodvegakaraṃ vāpi toṣyate tena keśavaḥ ViP_3,8.13 parapatnīparadravyaparahiṃsāsu yo matim na karoti pumān bhūpa toṣyate tena keśavaḥ ViP_3,8.14 na tāḍayati no hanti prāṇino 'nyāṃś ca dehinaḥ yo manuṣyo manuṣyendra toṣyate tena keśavaḥ ViP_3,8.15 devadvijagurūṇāṃ yaḥ śuśrūṣāsu sadodyataḥ toṣyate tena govindaḥ puruṣeṇa nareśvara ViP_3,8.16 yathātmani ca putre ca sarvabhūteṣu yas tathā hitakāmo haris tena toṣyate sarvadā sukham ViP_3,8.17 yasya rāgādidoṣeṇa na duṣṭaṃ nṛpa mānasam viśuddhacetasā viṣṇus toṣyate tena sarvadā ViP_3,8.18 varṇāśrameṣu ye dharmāḥ śāstroktā nṛpasattama teṣu tiṣṭhan naro viṣṇum ārādhayati nānyathā ViP_3,8.19 tad ahaṃ śrotum icchāmi varṇadharmān aśeṣataḥ tathaivāśramadharmāṃś ca dvijavarya bravīhi tān ViP_3,8.20 brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca yathākramam tvam ekāgramanā bhūtvā śṛṇu dharmān mayoditān ViP_3,8.21 dānaṃ dadyād yajed devān yajñaiḥ svādhyāyatatparaḥ nityodakī bhaved vipraḥ kuryāc cāgniparigraham ViP_3,8.22 vṛttyarthaṃ yājayec cānyān anyān adhyāpayet tathā kuryāt pratigrahādānaṃ gurvarthaṃ nyāyato dvijaḥ ViP_3,8.23 sarvalokahitaṃ kuryān nāhitaṃ kasyacid dvijaḥ maitrī samastabhūteṣu brāhmaṇasyottamaṃ dhanam ViP_3,8.24 grāvṇi ratne ca pārakye samabuddhir bhaved dvijaḥ ṛtāv abhigamaḥ patnyāṃ śasyate cāsya pārthiva ViP_3,8.25 dānāni dadyād icchāto dvijebhyaḥ kṣatriyo 'pi hi yajec ca vividhair yajñair adhīyīta ca pārthivaḥ ViP_3,8.26 śastrājīvo mahīrakṣā pravarā tasya jīvikā tasyāpi prathame kalpe pṛthivīparipālanam ViP_3,8.27 dharitrīpālanenaiva kṛtakṛtyo narādhipaḥ bhavanti nṛpater aṃśā yato yajñādikarmaṇām ViP_3,8.28 duṣṭānāṃ śāsanād rājā śiṣṭānāṃ paripālanāt prāpnoty abhimatāṃl lokān varṇasaṃsthākaro nṛpaḥ ViP_3,8.29 paśupālyaṃ vaṇijyaṃ ca kṛṣiṃ ca manujeśvara vaiśyāya jīvikāṃ brahmā dadau lokapitāmahaḥ ViP_3,8.30 tasyāpy adhyayanaṃ yajño dānaṃ dharmaś ca śasyate nityanaimittikādīnām anuṣṭhānaṃ ca karmaṇām ViP_3,8.31 dvijātisaṃśrayaṃ karma tādarthyaṃ tena poṣaṇam krayavikrayajair vāpi dhanaiḥ kārūdbhavena vā ViP_3,8.32 śūdrasya sannatiḥ śaucaṃ sevā svāminy amāyayā",":२ आराधिताच् च गोविन्दाद् आराधनपरैर् नरैः यत् प्राप्यते फलं श्रोतुं तच् चेच्छामि महामुने विप्_३,८.२ यत् पृच्छति भवान् एतत् सगरेण महात्मना और्वः प्राह यथा पृष्टस् तन् मे कथयतः शृणु विप्_३,८.३ सगरः प्रणिपत्येदम् और्वं पप्रच्छ भार्गवम् विष्णोर् आराधनोपायसंबन्धं मुनिसत्तम विप्_३,८.४ फलं चाराधिते विष्णौ यत् पुंसाम् अभिजायते स चाह पृष्टो यत् तेन तन् मैत्रेयाखिलं शृणु विप्_३,८.५ भौमान् मनोरथान् स्वर्गं स्वर्गवन्द्यं तथास्पदम् प्राप्नोत्य् आराधिते विष्णौ निर्वाणम् अपि चोत्तमम् विप्_३,८.६ यद् यद् इच्छति यावच् च फलम् आराधिते ऽच्युते तत् तद् आप्नोति राजेन्द्र भूरि स्वल्पम् अथापि वा विप्_३,८.७ यत् तु पृच्छसि भूपाल कथम् आराध्यते हि सः तद् अहं सकलं तुभ्यं कथयामि निबोध मे विप्_३,८.८ वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् विष्णुर् आराध्यते पन्था नान्यस् तत्तोषकारणम् विप्_३,८.९ यजन् यज्ञान् यजत्य् एनं जपत्य् एनं जपन् नृप घ्नंस् तथान्यान् हिनस्त्य् एनं सर्वभूतो यतो हरिः विप्_३,८.१० तस्मात् सदाचारवता पुरुषेण जनार्दनः आराध्यते स्ववर्णोक्तधर्मानुष्ठानकारिणा विप्_३,८.११ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश् च पृथिवीपते स्वधर्मतत्परो विष्णुम् आराधयति नान्यथा विप्_३,८.१२ परापवादं पैशुन्यम् अनृतं च न भाषते अन्योद्वेगकरं वापि तोष्यते तेन केशवः विप्_३,८.१३ परपत्नीपरद्रव्यपरहिंसासु यो मतिम् न करोति पुमान् भूप तोष्यते तेन केशवः विप्_३,८.१४ न ताडयति नो हन्ति प्राणिनो ऽन्यांश् च देहिनः यो मनुष्यो मनुष्येन्द्र तोष्यते तेन केशवः विप्_३,८.१५ देवद्विजगुरूणां यः शुश्रूषासु सदोद्यतः तोष्यते तेन गोविन्दः पुरुषेण नरेश्वर विप्_३,८.१६ यथात्मनि च पुत्रे च सर्वभूतेषु यस् तथा हितकामो हरिस् तेन तोष्यते सर्वदा सुखम् विप्_३,८.१७ यस्य रागादिदोषेण न दुष्टं नृप मानसम् विशुद्धचेतसा विष्णुस् तोष्यते तेन सर्वदा विप्_३,८.१८ वर्णाश्रमेषु ये धर्माः शास्त्रोक्ता नृपसत्तम तेषु तिष्ठन् नरो विष्णुम् आराधयति नान्यथा विप्_३,८.१९ तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि वर्णधर्मान् अशेषतः तथैवाश्रमधर्मांश् च द्विजवर्य ब्रवीहि तान् विप्_३,८.२० ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च यथाक्रमम् त्वम् एकाग्रमना भूत्वा शृणु धर्मान् मयोदितान् विप्_३,८.२१ दानं दद्याद् यजेद् देवान् यज्ञैः स्वाध्यायतत्परः नित्योदकी भवेद् विप्रः कुर्याच् चाग्निपरिग्रहम् विप्_३,८.२२ वृत्त्यर्थं याजयेच् चान्यान् अन्यान् अध्यापयेत् तथा कुर्यात् प्रतिग्रहादानं गुर्वर्थं न्यायतो द्विजः विप्_३,८.२३ सर्वलोकहितं कुर्यान् नाहितं कस्यचिद् द्विजः मैत्री समस्तभूतेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम् विप्_३,८.२४ ग्राव्णि रत्ने च पारक्ये समबुद्धिर् भवेद् द्विजः ऋताव् अभिगमः पत्न्यां शस्यते चास्य पार्थिव विप्_३,८.२५ दानानि दद्याद् इच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्रियो ऽपि हि यजेच् च विविधैर् यज्ञैर् अधीयीत च पार्थिवः विप्_३,८.२६ शस्त्राजीवो महीरक्षा प्रवरा तस्य जीविका तस्यापि प्रथमे कल्पे पृथिवीपरिपालनम् विप्_३,८.२७ धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्यो नराधिपः भवन्ति नृपतेर् अंशा यतो यज्ञादिकर्मणाम् विप्_३,८.२८ दुष्टानां शासनाद् राजा शिष्टानां परिपालनात् प्राप्नोत्य् अभिमतांल् लोकान् वर्णसंस्थाकरो नृपः विप्_३,८.२९ पशुपाल्यं वणिज्यं च कृषिं च मनुजेश्वर वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः विप्_३,८.३० तस्याप्य् अध्ययनं यज्ञो दानं धर्मश् च शस्यते नित्यनैमित्तिकादीनाम् अनुष्ठानं च कर्मणाम् विप्_३,८.३१ द्विजातिसंश्रयं कर्म तादर्थ्यं तेन पोषणम् क्रयविक्रयजैर् वापि धनैः कारूद्भवेन वा विप्_३,८.३२ शूद्रस्य सन्नतिः शौचं सेवा स्वामिन्य् अमायया"
3,8,32,14,:1 amantrayajñā hy aste 'yaṃ tatsaṅgo viprarakṣaṇam,:१ अमन्त्रयज्ञा ह्य् अस्ते ऽयं तत्सङ्गो विप्ररक्षणम्
3,8,35,15,":2 dānaṃ ca dadyāc chūdro 'pi pākayajñair yajeta ca pitryādikaṃ ca vai sarvaṃ śūdraḥ kurvīta tena vai ViP_3,8.33 bhṛtyādibharaṇārthāya sarveṣāṃ ca parigrahaḥ ṛtukālābhigamanaṃ svadāreṣu mahīpate ViP_3,8.34 dayā samastabhūteṣu titikṣā nābhimānitā satyaṃ śaucam anāyāso maṅgalaṃ priyavāditā ViP_3,8.35 śarīraṃ yā tṛtīyena svaśubhenāpi karmaṇā",":२ दानं च दद्याच् छूद्रो ऽपि पाकयज्ञैर् यजेत च पित्र्यादिकं च वै सर्वं शूद्रः कुर्वीत तेन वै विप्_३,८.३३ भृत्यादिभरणार्थाय सर्वेषां च परिग्रहः ऋतुकालाभिगमनं स्वदारेषु महीपते विप्_३,८.३४ दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नाभिमानिता सत्यं शौचम् अनायासो मङ्गलं प्रियवादिता विप्_३,८.३५ शरीरं या तृतीयेन स्वशुभेनापि कर्मणा"
3,8,35,15,:1 atyantaṃ na tu kartavyam anāyāsaḥ sa ucyate,:१ अत्यन्तं न तु कर्तव्यम् अनायासः स उच्यते
3,10,8,16,":2 maitry aspṛhā tathā tadvad akārpaṇyaṃ nareśvara anasūyā ca sāmānyā varṇānāṃ kathitā guṇāḥ ViP_3,8.36 āśramāṇāṃ ca sarveṣām ete sāmānyalakṣaṇāḥ guṇāṃs tathāpaddharmāṃś ca viprādīnām imāñ chṛṇu ViP_3,8.37 kṣātraṃ karma dvijasyoktaṃ vaiśyakarma tathāpadi rājanyasya ca vaiśyoktaṃ śūdrakarma na caitayoḥ ViP_3,8.38 sāmarthye sati tat tyājyam ubhābhyām api pārthiva tad evāpadi kartavyaṃ na kuryāt karmasaṃkaram ViP_3,8.39 ity ete kathitā rājan varṇadharmā mayā tava dharmam āśramiṇāṃ samyag bruvato me niśāmaya ViP_3,8.40 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ ]] bālaḥ kṛtopanayano vedāharaṇatatparaḥ gurugehe vased bhūpa brahmacārī samāhitaḥ ViP_3,9.1 śaucācāravatā tatra kāryaṃ śuśrūṣaṇaṃ guroḥ vratāni caratā grāhyo vedaś ca kṛtabuddhinā ViP_3,9.2 ubhe saṃdhye raviṃ bhūpa tathaivāgniṃ samāhitaḥ upatiṣṭhet tathā kuryād guror apy abhivādanam ViP_3,9.3 sthite tiṣṭhed vrajed yāte nīcair āsīta cāsati śiṣyo gurau nṛpaśreṣṭha pratikūlaṃ na saṃcaret ViP_3,9.4 tenaivoktaḥ paṭhed vedaṃ nānyacittaḥ puraḥ sthitaḥ anujñātaś ca bhikṣānnam aśnīyād guruṇā tataḥ ViP_3,9.5 avagāhed apaḥ pūrvam ācāryeṇāvagāhitāḥ samijjalādikaṃ cāsya kālyaṃ kālyam upānayet ViP_3,9.6 gṛhītagrāhyavedaś ca tato 'nujñām avāpya vai gārhasthyam āvaset prājño niṣpannaguruniṣkṛtiḥ ViP_3,9.7 vidhināvāptadāras tu dhanaṃ prāpya svakarmaṇā gṛhasthakāryam akhilaṃ kuryād bhūpāla śaktitaḥ ViP_3,9.8 nivāpena pitṝn arced yajñair devāṃs tathātithīn annair munīṃś ca svādhyāyair apatyena prajāpatim ViP_3,9.9 balikarmaṇā ca bhūtāni vātsalyenākhilaṃ jagat prāpnoti lokān puruṣo nijakarmasamārjitān ViP_3,9.10 bhikṣābhujaś ca ye kecit parivrāḍbrahmacāriṇaḥ te 'py atraiva pratiṣṭhante gārhasthyaṃ tena vai param ViP_3,9.11 vedāharaṇakāryeṇa tīrthasnānāya ca prabho aṭanti vasudhāṃ viprāḥ pṛthivīdarśanāya ca ViP_3,9.12 aniketā hy anāhārā yatrasāyaṃgṛhās tu ye teṣāṃ gṛhasthaḥ sarveṣāṃ pratiṣṭhā yonir eva ca ViP_3,9.13 teṣāṃ svāgatadānādi vaktavyaṃ madhuraṃ nṛpa gṛhāgatānāṃ dadyāc ca śayanāsanabhojanam ViP_3,9.14 atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati ViP_3,9.15 avajñānam ahaṃkāro dambhaś caiva gṛhe sataḥ paritāpopaghātau ca pāruṣyaṃ ca na śasyate ViP_3,9.16 yas tu samyak karoty evaṃ gṛhasthaḥ paramaṃ vidhim sarvabandhavimukto 'sau lokān āpnoty anuttamān ViP_3,9.17 vayaḥpariṇatau rājan kṛtakṛtyo gṛhāśramī putreṣu bhāryāṃ nikṣipya vanaṃ gacchet sahaiva vā ViP_3,9.18 parṇamūlaphalāhāraḥ keśaśmaśrujaṭādharaḥ bhūmiśāyī bhavet tatra muniḥ sarvātithir nṛpa ViP_3,9.19 carmakāśakuśaiḥ kuryāt paridhānottarīyake tadvat triṣavaṇaṃ snānaṃ śastam asya nareśvara ViP_3,9.20 devatābhyarcanaṃ homaḥ sarvābhyāgatapūjanam bhikṣābalipradānaṃ ca śastam asya nareśvara ViP_3,9.21 vanyasnehena gātrāṇām abhyaṅgaś cāsya śasyate tapasyataś ca rājendra śītoṣṇādisahiṣṇutā ViP_3,9.22 yas tv etāṃ niyataś caryāṃ vānaprasthaś caren muniḥ sa dahaty agnivad doṣāñ jayel lokāṃś ca śāśvatān ViP_3,9.23 caturthaś cāśramo bhikṣoḥ procyate yo manīṣibhiḥ tasya svarūpaṃ gadato mama śrotuṃ nṛpārhasi ViP_3,9.24 putradravyakalatreṣu tyaktasneho narādhipa caturtham āśramasthānaṃ gacchen nirdhūtamatsaraḥ ViP_3,9.25 traivargikāṃs tyajet sarvān ārambhān avanīpate mitrādiṣu samo maitraḥ samasteṣv eva jantuṣu ViP_3,9.26 jarāyujāṇḍajādīnāṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ kvacit yuktaḥ kurvīta na drohaṃ sarvasaṅgāṃś ca varjayet ViP_3,9.27 ekarātrasthitir grāme pañcarātrasthitiḥ pure tathā tiṣṭhed yathā prītir dveṣo vā nāsya jāyate ViP_3,9.28 prāṇayātrānimittaṃ ca vyaṅgāre bhuktavajjane kāle praśastavarṇānāṃ bhikṣārthaṃ paryaṭed gṛhān ViP_3,9.29 kāmaḥ krodhas tathā darpamohalobhādayaś ca ye tāṃs tu doṣān parityajya parivrāḍ nirmamo bhavet ViP_3,9.30 abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaś carate muniḥ na tasya sarvabhūtebhyo bhayam utpadyate kvacit ViP_3,9.31 kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ śārīram agniṃ svamukhe juhoti vipras tu bhikṣopagatair havirbhiś citāgninā sa vrajati sma lokān ViP_3,9.32 mokṣāśramaṃ yaś carate yathoktaṃ śuciḥ svasaṃkalpitabuddhiyuktaḥ anindhanaṃ jyotir iva praśāntaḥ sa brahmalokaṃ śrayate dvijātiḥ ViP_3,9.33 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe navamo 'dhyāyaḥ ]] kathitaṃ cāturāśramyaṃ cāturvarṇyakriyās tathā puṃsaḥ kriyām ahaṃ śrotum icchāmi dvijasattama ViP_3,10.1 nityāṃ naimittikīṃ kāmyāṃ kriyāṃ puṃsām aśeṣataḥ samākhyāhi bhṛguśreṣṭha sarvajño hy asi me mataḥ ViP_3,10.2 yad etad uktaṃ bhavatā nityanaimittikāśritam tad ahaṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa ViP_3,10.3 jātasya jātakarmādi kriyākāṇḍam aśeṣataḥ putrasya kurvīta pitā śrāddhaṃ cābhyudayātmakam ViP_3,10.4 yugmāṃs tu prāṅmukhān viprān bhojayen manujeśvara yathāvṛtti tathā kuryād daivaṃ pitryaṃ dvijanmanām ViP_3,10.5 dadhnā yavaiḥ sabadarair miśrān piṇḍān mudā yutaḥ nāndīmukhebhyas tīrthena dadyād daivena pārthiva ViP_3,10.6 prājāpatyena vā sarvam upacāraṃ pradakṣiṇam kurvīta tat tathāśeṣavṛddhikāleṣu bhūpate ViP_3,10.7 tataś ca nāma kurvīta pitaiva daśame 'hani devapūrvaṃ narākhyaṃ hi śarmavarmādisaṃyutam ViP_3,10.8 nāmadheyaṃ daśamyāṃ tu kecid icchanti pārthiva",":२ मैत्र्य् अस्पृहा तथा तद्वद् अकार्पण्यं नरेश्वर अनसूया च सामान्या वर्णानां कथिता गुणाः विप्_३,८.३६ आश्रमाणां च सर्वेषाम् एते सामान्यलक्षणाः गुणांस् तथापद्धर्मांश् च विप्रादीनाम् इमाञ् छृणु विप्_३,८.३७ क्षात्रं कर्म द्विजस्योक्तं वैश्यकर्म तथापदि राजन्यस्य च वैश्योक्तं शूद्रकर्म न चैतयोः विप्_३,८.३८ सामर्थ्ये सति तत् त्याज्यम् उभाभ्याम् अपि पार्थिव तद् एवापदि कर्तव्यं न कुर्यात् कर्मसंकरम् विप्_३,८.३९ इत्य् एते कथिता राजन् वर्णधर्मा मया तव धर्मम् आश्रमिणां सम्यग् ब्रुवतो मे निशामय विप्_३,८.४० [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे ऽष्टमो ऽध्यायः ]] बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः गुरुगेहे वसेद् भूप ब्रह्मचारी समाहितः विप्_३,९.१ शौचाचारवता तत्र कार्यं शुश्रूषणं गुरोः व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश् च कृतबुद्धिना विप्_३,९.२ उभे संध्ये रविं भूप तथैवाग्निं समाहितः उपतिष्ठेत् तथा कुर्याद् गुरोर् अप्य् अभिवादनम् विप्_३,९.३ स्थिते तिष्ठेद् व्रजेद् याते नीचैर् आसीत चासति शिष्यो गुरौ नृपश्रेष्ठ प्रतिकूलं न संचरेत् विप्_३,९.४ तेनैवोक्तः पठेद् वेदं नान्यचित्तः पुरः स्थितः अनुज्ञातश् च भिक्षान्नम् अश्नीयाद् गुरुणा ततः विप्_३,९.५ अवगाहेद् अपः पूर्वम् आचार्येणावगाहिताः समिज्जलादिकं चास्य काल्यं काल्यम् उपानयेत् विप्_३,९.६ गृहीतग्राह्यवेदश् च ततो ऽनुज्ञाम् अवाप्य वै गार्हस्थ्यम् आवसेत् प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः विप्_३,९.७ विधिनावाप्तदारस् तु धनं प्राप्य स्वकर्मणा गृहस्थकार्यम् अखिलं कुर्याद् भूपाल शक्तितः विप्_३,९.८ निवापेन पितॄन् अर्चेद् यज्ञैर् देवांस् तथातिथीन् अन्नैर् मुनींश् च स्वाध्यायैर् अपत्येन प्रजापतिम् विप्_३,९.९ बलिकर्मणा च भूतानि वात्सल्येनाखिलं जगत् प्राप्नोति लोकान् पुरुषो निजकर्मसमार्जितान् विप्_३,९.१० भिक्षाभुजश् च ये केचित् परिव्राड्ब्रह्मचारिणः ते ऽप्य् अत्रैव प्रतिष्ठन्ते गार्हस्थ्यं तेन वै परम् विप्_३,९.११ वेदाहरणकार्येण तीर्थस्नानाय च प्रभो अटन्ति वसुधां विप्राः पृथिवीदर्शनाय च विप्_३,९.१२ अनिकेता ह्य् अनाहारा यत्रसायंगृहास् तु ये तेषां गृहस्थः सर्वेषां प्रतिष्ठा योनिर् एव च विप्_३,९.१३ तेषां स्वागतदानादि वक्तव्यं मधुरं नृप गृहागतानां दद्याच् च शयनासनभोजनम् विप्_३,९.१४ अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति विप्_३,९.१५ अवज्ञानम् अहंकारो दम्भश् चैव गृहे सतः परितापोपघातौ च पारुष्यं च न शस्यते विप्_३,९.१६ यस् तु सम्यक् करोत्य् एवं गृहस्थः परमं विधिम् सर्वबन्धविमुक्तो ऽसौ लोकान् आप्नोत्य् अनुत्तमान् विप्_३,९.१७ वयःपरिणतौ राजन् कृतकृत्यो गृहाश्रमी पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा विप्_३,९.१८ पर्णमूलफलाहारः केशश्मश्रुजटाधरः भूमिशायी भवेत् तत्र मुनिः सर्वातिथिर् नृप विप्_३,९.१९ चर्मकाशकुशैः कुर्यात् परिधानोत्तरीयके तद्वत् त्रिषवणं स्नानं शस्तम् अस्य नरेश्वर विप्_३,९.२० देवताभ्यर्चनं होमः सर्वाभ्यागतपूजनम् भिक्षाबलिप्रदानं च शस्तम् अस्य नरेश्वर विप्_३,९.२१ वन्यस्नेहेन गात्राणाम् अभ्यङ्गश् चास्य शस्यते तपस्यतश् च राजेन्द्र शीतोष्णादिसहिष्णुता विप्_३,९.२२ यस् त्व् एतां नियतश् चर्यां वानप्रस्थश् चरेन् मुनिः स दहत्य् अग्निवद् दोषाञ् जयेल् लोकांश् च शाश्वतान् विप्_३,९.२३ चतुर्थश् चाश्रमो भिक्षोः प्रोच्यते यो मनीषिभिः तस्य स्वरूपं गदतो मम श्रोतुं नृपार्हसि विप्_३,९.२४ पुत्रद्रव्यकलत्रेषु त्यक्तस्नेहो नराधिप चतुर्थम् आश्रमस्थानं गच्छेन् निर्धूतमत्सरः विप्_३,९.२५ त्रैवर्गिकांस् त्यजेत् सर्वान् आरम्भान् अवनीपते मित्रादिषु समो मैत्रः समस्तेष्व् एव जन्तुषु विप्_३,९.२६ जरायुजाण्डजादीनां वाङ्मनःकर्मभिः क्वचित् युक्तः कुर्वीत न द्रोहं सर्वसङ्गांश् च वर्जयेत् विप्_३,९.२७ एकरात्रस्थितिर् ग्रामे पञ्चरात्रस्थितिः पुरे तथा तिष्ठेद् यथा प्रीतिर् द्वेषो वा नास्य जायते विप्_३,९.२८ प्राणयात्रानिमित्तं च व्यङ्गारे भुक्तवज्जने काले प्रशस्तवर्णानां भिक्षार्थं पर्यटेद् गृहान् विप्_३,९.२९ कामः क्रोधस् तथा दर्पमोहलोभादयश् च ये तांस् तु दोषान् परित्यज्य परिव्राड् निर्ममो भवेत् विप्_३,९.३० अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश् चरते मुनिः न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयम् उत्पद्यते क्वचित् विप्_३,९.३१ कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शारीरम् अग्निं स्वमुखे जुहोति विप्रस् तु भिक्षोपगतैर् हविर्भिश् चिताग्निना स व्रजति स्म लोकान् विप्_३,९.३२ मोक्षाश्रमं यश् चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितबुद्धियुक्तः अनिन्धनं ज्योतिर् इव प्रशान्तः स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः विप्_३,९.३३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे नवमो ऽध्यायः ]] कथितं चातुराश्रम्यं चातुर्वर्ण्यक्रियास् तथा पुंसः क्रियाम् अहं श्रोतुम् इच्छामि द्विजसत्तम विप्_३,१०.१ नित्यां नैमित्तिकीं काम्यां क्रियां पुंसाम् अशेषतः समाख्याहि भृगुश्रेष्ठ सर्वज्ञो ह्य् असि मे मतः विप्_३,१०.२ यद् एतद् उक्तं भवता नित्यनैमित्तिकाश्रितम् तद् अहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना नृप विप्_३,१०.३ जातस्य जातकर्मादि क्रियाकाण्डम् अशेषतः पुत्रस्य कुर्वीत पिता श्राद्धं चाभ्युदयात्मकम् विप्_३,१०.४ युग्मांस् तु प्राङ्मुखान् विप्रान् भोजयेन् मनुजेश्वर यथावृत्ति तथा कुर्याद् दैवं पित्र्यं द्विजन्मनाम् विप्_३,१०.५ दध्ना यवैः सबदरैर् मिश्रान् पिण्डान् मुदा युतः नान्दीमुखेभ्यस् तीर्थेन दद्याद् दैवेन पार्थिव विप्_३,१०.६ प्राजापत्येन वा सर्वम् उपचारं प्रदक्षिणम् कुर्वीत तत् तथाशेषवृद्धिकालेषु भूपते विप्_३,१०.७ ततश् च नाम कुर्वीत पितैव दशमे ऽहनि देवपूर्वं नराख्यं हि शर्मवर्मादिसंयुतम् विप्_३,१०.८ नामधेयं दशम्यां तु केचिद् इच्छन्ति पार्थिव"
3,10,8,16,:1 dvādaśyām athavā rājan māse pūrṇe 'thavā pare,:१ द्वादश्याम् अथवा राजन् मासे पूर्णे ऽथवा परे
3,10,20,17,":2 śarmeti brāhmaṇasyoktaṃ varmeti kṣatrasaṃśrayam guptadāsātmakaṃ nāma praśastaṃ vaiśyaśūdrayoḥ ViP_3,10.9 nārthahīnaṃ na cāśastaṃ nāpaśabdayutaṃ tathā nāmaṅgalyaṃ jugupsyaṃ vā nāma kuryāt samākṣaram ViP_3,10.10 nātidīrghaṃ na hrasvaṃ vā nātigurvakṣarānvitam sukhoccāryaṃ tu tan nāma kuryād yat pravaṇākṣaram ViP_3,10.11 tato 'nantarasaṃskārasaṃskṛto guruveśmani yathoktaṃ vidhim āśritya kuryād vidyāparigraham ViP_3,10.12 gṛhītavidyo gurave dattvā ca gurudakṣiṇām gārhasthyam icchan bhūpāla kuryād dāraparigraham ViP_3,10.13 brahmacaryeṇa vā kālaṃ kuryāt saṃkalpapūrvakam guroḥ śuśrūṣaṇaṃ kuryāt tatputrāder athāpi vā ViP_3,10.14 vaikhānaso vāpi bhavet parivrāḍ athavecchayā pūrvasaṃkalpitaṃ yādṛk tādṛk kuryān mahīpate ViP_3,10.15 varṣair ekaguṇāṃ bhāryām udvahet triguṇaḥ svayam nātikeśām akeśāṃ vā nātikṛṣṇāṃ na piṅgalām ViP_3,10.16 nisargato vikalāṅgīm adhikāṅgīṃ ca nodvahet nāviśuddhāṃ saromāṃ vā 'kulajāṃ vātirogiṇīm ViP_3,10.17 na duṣṭāṃ duṣṭavācālāṃ vyaṅginīṃ pitṛmātṛtaḥ na śmaśruvyañjanavatīṃ na caiva puruṣākṛtim ViP_3,10.18 na ghargharasvarāṃ kṣāmavākyāṃ kākasvarāṃ na ca nātibaddhekṣaṇāṃ tadvad vṛttākṣīṃ nodvahet striyam ViP_3,10.19 yasyāś ca lomaśe jaṅghe gulphau yasyās tathonnatau kūpo yasyā hasantyāś ca gaṇḍayos tāṃ ca nodvahet ViP_3,10.20 nodvahet tādṛśīṃ kanyāṃ prājñaḥ kāryaviśāradaḥ",":२ शर्मेति ब्राह्मणस्योक्तं वर्मेति क्षत्रसंश्रयम् गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः विप्_३,१०.९ नार्थहीनं न चाशस्तं नापशब्दयुतं तथा नामङ्गल्यं जुगुप्स्यं वा नाम कुर्यात् समाक्षरम् विप्_३,१०.१० नातिदीर्घं न ह्रस्वं वा नातिगुर्वक्षरान्वितम् सुखोच्चार्यं तु तन् नाम कुर्याद् यत् प्रवणाक्षरम् विप्_३,१०.११ ततो ऽनन्तरसंस्कारसंस्कृतो गुरुवेश्मनि यथोक्तं विधिम् आश्रित्य कुर्याद् विद्यापरिग्रहम् विप्_३,१०.१२ गृहीतविद्यो गुरवे दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् गार्हस्थ्यम् इच्छन् भूपाल कुर्याद् दारपरिग्रहम् विप्_३,१०.१३ ब्रह्मचर्येण वा कालं कुर्यात् संकल्पपूर्वकम् गुरोः शुश्रूषणं कुर्यात् तत्पुत्रादेर् अथापि वा विप्_३,१०.१४ वैखानसो वापि भवेत् परिव्राड् अथवेच्छया पूर्वसंकल्पितं यादृक् तादृक् कुर्यान् महीपते विप्_३,१०.१५ वर्षैर् एकगुणां भार्याम् उद्वहेत् त्रिगुणः स्वयम् नातिकेशाम् अकेशां वा नातिकृष्णां न पिङ्गलाम् विप्_३,१०.१६ निसर्गतो विकलाङ्गीम् अधिकाङ्गीं च नोद्वहेत् नाविशुद्धां सरोमां वा ऽकुलजां वातिरोगिणीम् विप्_३,१०.१७ न दुष्टां दुष्टवाचालां व्यङ्गिनीं पितृमातृतः न श्मश्रुव्यञ्जनवतीं न चैव पुरुषाकृतिम् विप्_३,१०.१८ न घर्घरस्वरां क्षामवाक्यां काकस्वरां न च नातिबद्धेक्षणां तद्वद् वृत्ताक्षीं नोद्वहेत् स्त्रियम् विप्_३,१०.१९ यस्याश् च लोमशे जङ्घे गुल्फौ यस्यास् तथोन्नतौ कूपो यस्या हसन्त्याश् च गण्डयोस् तां च नोद्वहेत् विप्_३,१०.२० नोद्वहेत् तादृशीं कन्यां प्राज्ञः कार्यविशारदः"
3,10,24,18,"nātirūkṣacchaviṃ pāṇḍukarajām aruṇekṣaṇām āpīnahastapādāṃ ca na kanyām udvahed budhaḥ ViP_3,10.21 na vāmanāṃ nātidīrghāṃ nodvahet saṃhatabhruvam na cāticchidradaśanāṃ na karālamukhīṃ naraḥ ViP_3,10.22 pañcamīṃ mātṛpakṣāc ca pitṛpakṣāc ca saptamīm gṛhasthas tūdvahet kanyāṃ nyāyyena vidhinā nṛpa ViP_3,10.23 brāhmo daivas tathaivārṣaḥ prājāpatyas tathāsuraḥ gāndharvarākṣasau cānyau paiśācaś cāṣṭamo 'dhamaḥ ViP_3,10.24 yajñeṣu ṛtvije daiva ādāyārṣas tu godvayam","नातिरूक्षच्छविं पाण्डुकरजाम् अरुणेक्षणाम् आपीनहस्तपादां च न कन्याम् उद्वहेद् बुधः विप्_३,१०.२१ न वामनां नातिदीर्घां नोद्वहेत् संहतभ्रुवम् न चातिच्छिद्रदशनां न करालमुखीं नरः विप्_३,१०.२२ पञ्चमीं मातृपक्षाच् च पितृपक्षाच् च सप्तमीम् गृहस्थस् तूद्वहेत् कन्यां न्याय्येन विधिना नृप विप्_३,१०.२३ ब्राह्मो दैवस् तथैवार्षः प्राजापत्यस् तथासुरः गान्धर्वराक्षसौ चान्यौ पैशाचश् चाष्टमो ऽधमः विप्_३,१०.२४ यज्ञेषु ऋत्विजे दैव आदायार्षस् तु गोद्वयम्"
3,10,24,18,:1 sahau tau caratāṃ dharmaṃ prājāpatyo vidhiḥ smṛtaḥ,:१ सहौ तौ चरतां धर्मं प्राजापत्यो विधिः स्मृतः
3,11,21,20,":2 eteṣāṃ yasya yo dharmo varṇasyokto maharṣibhiḥ kurvīta dārāharaṇaṃ tenānyaṃ parivarjayet ViP_3,10.25 sadharmacāriṇīṃ prāpya gārhasthyaṃ sahitas tayā samudvahed dadāty etat samyagūḍhaṃ mahāphalam ViP_3,10.26 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe daśamo 'dhyāyaḥ ]] gṛhasthasya sadācāraṃ śrotum icchāmy ahaṃ mune lokād asmāt parasmāc ca yam ātiṣṭhan na hīyate ViP_3,11.1 śrūyatāṃ pṛthivīpāla sadācārasya lakṣaṇam sadācāravatā puṃsā jitau lokāv ubhāv api ViP_3,11.2 sādhavaḥ kṣīṇadoṣās tu sacchabdaḥ sādhuvācakaḥ teṣām ācaraṇaṃ yat tu sadācāraḥ sa ucyate ViP_3,11.3 saptarṣayo 'tha manavaḥ prajānāṃ patayas tathā sadācārasya vaktāraḥ kartāraś ca mahīpate ViP_3,11.4 brāhme muhūrte svasthe ca mānase matimān nṛpa vibuddhaś cintayed dharmam arthaṃ cāsyāvirodhinam ViP_3,11.5 apīḍayā tayoḥ kāmam ubhayor api cintayet dṛṣṭādṛṣṭavināśāya trivarge samadarśitā ViP_3,11.6 parityajed arthakāmau dharmapīḍākarau nṛpa dharmam apy asukhodarkaṃ lokavikruṣṭam eva ca ViP_3,11.7 tataḥ kalyaṃ samutthāya kuryān maitraṃ nareśvara ViP_3,11.8 nairṛtyām iṣuvikṣepam atītyābhyadhikaṃ bhuvaḥ dūrād āvasathān mūtraṃ purīṣaṃ ca samutsṛjet ViP_3,11.9 pādāvasecanocchiṣṭe prakṣipen na gṛhāṅgaṇe ViP_3,11.10 ātmacchāyāṃ tarucchāyāṃ gosūryāgnyanilāṃs tathā guruṃ dvijātīṃś ca budho na meheta kadācana ViP_3,11.11 na kṛṣṭe sasyamadhye vā govraje janasaṃsadi na vartmani na nadyāditīrtheṣu puruṣarṣabha ViP_3,11.12 nāpsu naivāmbhasas tīre śmaśāne na samācaret utsargaṃ vai purīṣasya mūtrasya ca visarjanam ViP_3,11.13 udaṅmukho divā mūtraṃ viparītamukho niśi kurvītānāpadi prājño mūtrotsargaṃ ca pārthiva ViP_3,11.14 tṛṇair āstīrya vasudhāṃ vastraprāvṛtamastakaḥ tiṣṭhen nāticiraṃ tatra naiva kiṃcid udīrayet ViP_3,11.15 valmīkamūṣikotkhātāṃ mṛdaṃ nāntarjalāṃ tathā śaucāvaśiṣṭāṃ gehāc ca nādadyāl lepasaṃbhavām ViP_3,11.16 antaḥprāṇyavapannāṃ ca halotkhātāṃ ca pārthiva parityajen mṛdaś caitāḥ sakalāḥ śaucasādhane ViP_3,11.17 ekā liṅge gude tisro daśa vāmakare nṛpa ViP_3,11.18ab .... .... ubhayor mṛdvayaṃ smṛtam ViP_3,11.18a*19:1 pañcāpāne gṛhasthasya .... .... ViP_3,11.18a*19:2 hastadvaye ca saptānyā mṛdaḥ śaucopapādikāḥ ViP_3,11.18cd acchenāgandhaphenena jalenābudbudena ca ācāmeta mṛdaṃ bhūyas tathā dadyāt samāhitaḥ ViP_3,11.19 niṣpāditāṅghriśaucas tu pādāv abhyukṣya vai punaḥ triḥ pibet salilaṃ tena tathā dviḥ parimārjayet ViP_3,11.20 śīrṣaṇyāni tataḥ khāni mūrdhānaṃ ca nṛpālabhet bāhū nābhiṃ ca toyena hṛdayaṃ cāpi saṃspṛśet ViP_3,11.21 prakṣālya pādau hastau ca triḥ pibed ambu vīkṣitam",":२ एतेषां यस्य यो धर्मो वर्णस्योक्तो महर्षिभिः कुर्वीत दाराहरणं तेनान्यं परिवर्जयेत् विप्_३,१०.२५ सधर्मचारिणीं प्राप्य गार्हस्थ्यं सहितस् तया समुद्वहेद् ददात्य् एतत् सम्यगूढं महाफलम् विप्_३,१०.२६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे दशमो ऽध्यायः ]] गृहस्थस्य सदाचारं श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं मुने लोकाद् अस्मात् परस्माच् च यम् आतिष्ठन् न हीयते विप्_३,११.१ श्रूयतां पृथिवीपाल सदाचारस्य लक्षणम् सदाचारवता पुंसा जितौ लोकाव् उभाव् अपि विप्_३,११.२ साधवः क्षीणदोषास् तु सच्छब्दः साधुवाचकः तेषाम् आचरणं यत् तु सदाचारः स उच्यते विप्_३,११.३ सप्तर्षयो ऽथ मनवः प्रजानां पतयस् तथा सदाचारस्य वक्तारः कर्तारश् च महीपते विप्_३,११.४ ब्राह्मे मुहूर्ते स्वस्थे च मानसे मतिमान् नृप विबुद्धश् चिन्तयेद् धर्मम् अर्थं चास्याविरोधिनम् विप्_३,११.५ अपीडया तयोः कामम् उभयोर् अपि चिन्तयेत् दृष्टादृष्टविनाशाय त्रिवर्गे समदर्शिता विप्_३,११.६ परित्यजेद् अर्थकामौ धर्मपीडाकरौ नृप धर्मम् अप्य् असुखोदर्कं लोकविक्रुष्टम् एव च विप्_३,११.७ ततः कल्यं समुत्थाय कुर्यान् मैत्रं नरेश्वर विप्_३,११.८ नैरृत्याम् इषुविक्षेपम् अतीत्याभ्यधिकं भुवः दूराद् आवसथान् मूत्रं पुरीषं च समुत्सृजेत् विप्_३,११.९ पादावसेचनोच्छिष्टे प्रक्षिपेन् न गृहाङ्गणे विप्_३,११.१० आत्मच्छायां तरुच्छायां गोसूर्याग्न्यनिलांस् तथा गुरुं द्विजातींश् च बुधो न मेहेत कदाचन विप्_३,११.११ न कृष्टे सस्यमध्ये वा गोव्रजे जनसंसदि न वर्त्मनि न नद्यादितीर्थेषु पुरुषर्षभ विप्_३,११.१२ नाप्सु नैवाम्भसस् तीरे श्मशाने न समाचरेत् उत्सर्गं वै पुरीषस्य मूत्रस्य च विसर्जनम् विप्_३,११.१३ उदङ्मुखो दिवा मूत्रं विपरीतमुखो निशि कुर्वीतानापदि प्राज्ञो मूत्रोत्सर्गं च पार्थिव विप्_३,११.१४ तृणैर् आस्तीर्य वसुधां वस्त्रप्रावृतमस्तकः तिष्ठेन् नातिचिरं तत्र नैव किंचिद् उदीरयेत् विप्_३,११.१५ वल्मीकमूषिकोत्खातां मृदं नान्तर्जलां तथा शौचावशिष्टां गेहाच् च नादद्याल् लेपसंभवाम् विप्_३,११.१६ अन्तःप्राण्यवपन्नां च हलोत्खातां च पार्थिव परित्यजेन् मृदश् चैताः सकलाः शौचसाधने विप्_३,११.१७ एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे नृप विप्_३,११.१८अब् .... .... उभयोर् मृद्वयं स्मृतम् विप्_३,११.१८अ*१९:१ पञ्चापाने गृहस्थस्य .... .... विप्_३,११.१८अ*१९:२ हस्तद्वये च सप्तान्या मृदः शौचोपपादिकाः विप्_३,११.१८च्द् अच्छेनागन्धफेनेन जलेनाबुद्बुदेन च आचामेत मृदं भूयस् तथा दद्यात् समाहितः विप्_३,११.१९ निष्पादिताङ्घ्रिशौचस् तु पादाव् अभ्युक्ष्य वै पुनः त्रिः पिबेत् सलिलं तेन तथा द्विः परिमार्जयेत् विप्_३,११.२० शीर्षण्यानि ततः खानि मूर्धानं च नृपालभेत् बाहू नाभिं च तोयेन हृदयं चापि संस्पृशेत् विप्_३,११.२१ प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च त्रिः पिबेद् अम्बु वीक्षितम्"
3,11,21,20,:1 saṃvṛtyāṅguṣṭhamūlena dviḥ pramṛjet tato mukham,:१ संवृत्याङ्गुष्ठमूलेन द्विः प्रमृजेत् ततो मुखम्
3,11,21,20,:2 saṃhatābhis tribhiḥ pūrvaṃ soṣṭaṃ tu samupaspṛśet,:२ संहताभिस् त्रिभिः पूर्वं सोष्टं तु समुपस्पृशेत्
3,11,21,20,:3 aṅguṣṭhena pradeśinyā xxxxxxxx [lacuna],:३ अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या xxxxxxxx [लचुन]
3,11,21,20,:4 aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ ca cakṣuḥ śrotraṃ punaḥ punaḥ,:४ अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां च चक्षुः श्रोत्रं पुनः पुनः
3,11,21,20,:5 kaniṣṭhāṅguṣṭhato nābhiṃ hṛdayaṃ tu talena vai,:५ कनिष्ठाङ्गुष्ठतो नाभिं हृदयं तु तलेन वै
3,11,21,20,:6 sarvāṅgeṣu śiraḥ paścāc cāśreṇa [??] saṃspṛśed iti,:६ सर्वाङ्गेषु शिरः पश्चाच् चाश्रेण [??] संस्पृशेद् इति
3,11,69,21,":7 svācāntaś ca tataḥ kuryāt pumān keśaprasādhanam ādarśāñjanamāṅgalyaṃ durvādyālambhanāni ca ViP_3,11.22 tataḥ svavarṇadharmeṇa vṛttyarthaṃ ca dhanārjanam kurvīta śraddhāsaṃpanno yajec ca pṛthivīpate ViP_3,11.23 somasaṃsthā haviḥsaṃsthāḥ pākasaṃsthāś ca saṃsthitāḥ dhane yato manuṣyāṇāṃ yatetāto dhanārjane ViP_3,11.24 nadīnadataḍāgeṣu devakhātajaleṣu ca nityakriyārthaṃ snāyīta giriprasravaṇeṣu ca ViP_3,11.25 kūpeṣūddhṛtatoyena snānaṃ kurvīta vā bhuvi snāyītoddhṛtatoyena athavā bhuvy asaṃbhave ViP_3,11.26 śucivastradharaḥ snāto devarṣipitṛtarpaṇam teṣām eva hi tīrthena kurvīta susamāhitaḥ ViP_3,11.27 trir apaḥ prīṇanārthāya devānām apavarjayet tatharṣīṇāṃ yathānyāyaṃ sakṛc cāpi prajāpateḥ ViP_3,11.28 pitṝṇāṃ prīṇanārthāya trir apaḥ pṛthivīpate pitāmahebhyaś ca tathā prīṇayet prapitāmahān ViP_3,11.29 mātāmahāya tatpitre tatpitre ca samāhitaḥ dadyāt paitreṇa tīrthena kāmyaṃ cānyac chṛṇuṣva me ViP_3,11.30 mātre pramātre tanmātre gurupatnyai tathā nṛpa gurave mātulādīnāṃ snigdhamitrāya bhūbhuje ViP_3,11.31 idaṃ cāpi japed ambu dadyād ātmecchayā nṛpa upakārāya bhūtānāṃ kṛtadevāditarpaṇaḥ ViP_3,11.32 devāsurās tathā yakṣā nāgā gandharvarākṣasāḥ piśācā guhyakāḥ siddhāḥ kūṣmāṇḍās taravaḥ khagāḥ ViP_3,11.33 jalecarā bhūnilayā vāyvādhārāś ca jantavaḥ tṛptim ete prayāntv āśu maddattenāmbunākhilāḥ ViP_3,11.34 narakeṣu samasteṣu yātanāsu ca ye sthitāḥ teṣām āpyāyanāyaitad dīyate salilaṃ mayā ViP_3,11.35 ye bāndhavābāndhavā vā ye 'nyajanmani bāndhavāḥ te tṛptim akhilā yāntu ye cāsmattoyakāṅkṣiṇaḥ ViP_3,11.36 yatra kvacana saṃsthānāṃ kṣuttṛṣṇopahatātmanām idam apy akṣayaṃ cāstu mayā dattaṃ tilodakam ViP_3,11.37 kāmyodakapradānaṃ te mayaitat kathitaṃ nṛpa yad dattvā prīṇayed etan manuṣyaḥ sakalaṃ jagat jagadāpyāyanodbhūtaṃ puṇyam āpnoti cānagha ViP_3,11.38 dattvā kāmyodakaṃ samyag etebhyaḥ śraddhayānvitaḥ ācamya ca tato dadyāt sūryāya salilāñjalim ViP_3,11.39 namo vivasvate brahman bhāsvate viṣṇutejase jagatsavitre śucaye savitre karmadāyine ViP_3,11.40 tato gṛhārcanaṃ kuryād abhīṣṭasurapūjanam jalābhiṣekapuṣpāṇāṃ dhūpādeś ca nivedanaiḥ ViP_3,11.41 apūrvam agnihotraṃ ca kuryāt prāg brahmaṇe tataḥ ViP_3,11.42 prajāpatiṃ samuddiśya dadyād āhutim ādarāt gṛhebhyaḥ kāśyapāyātha tato 'numataye kramāt ViP_3,11.43 taccheṣaṃ maṇikebhyo 'tha parjanyebhyaḥ kṣipet tataḥ dvāre dhātur vidhātuś ca madhye ca brahmaṇaḥ kṣipet ViP_3,11.44 gṛhasya puruṣavyāghra digdevān api me śṛṇu ViP_3,11.45 indrāya dharmarājāya varuṇāya tathendave prācyādiṣu budho dadyād dhutaśeṣātmakaṃ balim ViP_3,11.46 prāguttare ca digbhāge dhanvantaribaliṃ budhaḥ nirvaped vaiśvadevaṃ ca karma kuryād ataḥ param ViP_3,11.47 vāyavye vāyave dikṣu samastāsu tato diśām brahmaṇe cāntarikṣāya bhānave ca kṣiped balim ViP_3,11.48 viśvedevān viśvabhūtāṃs tathā viśvapatīn pitṝn yakṣmāṇaṃ ca samuddiśya baliṃ dadyān nareśvara ViP_3,11.49 tato 'nyad annam ādāya bhūmibhāge śucau budhaḥ dadyād aśeṣabhūtebhyaḥ svecchayā tatsamāhitaḥ ViP_3,11.50 devā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi siddhāḥ sayakṣoragadaityasaṅghāḥ pretāḥ piśācās taravaḥ samastā ye cānnam icchanti mayā pradattam ViP_3,11.51 pipīlikāḥ kīṭapataṃgakādyā bubhukṣitāḥ karmanibandhabaddhāḥ prayāntu te tṛptim idaṃ mayānnaṃ tebhyo visṛṣṭaṃ sukhino bhavantu ViP_3,11.52 yeṣāṃ na mātā na pitā na bandhur naivānnasiddhir na tadānnam asti tattṛptaye 'nnaṃ bhuvi dattam etat te yāntu tṛptiṃ muditā bhavantu ViP_3,11.53 bhūtāni sarvāṇi tathānnam etad ahaṃ ca viṣṇur na yato 'nyad asti tasmād ahaṃ bhūtanikāyabhūtam annaṃ prayacchāmi bhavāya teṣām ViP_3,11.54 caturdaśo bhūtagaṇo ya eṣa tatra sthitā ye 'khilabhūtasaṅghāḥ tṛptyartham annaṃ hi mayā nisṛṣṭaṃ teṣām idaṃ te muditā bhavantu ViP_3,11.55 ity uccārya naro dadyād annaṃ śraddhāsamanvitaḥ bhuvi bhūtopakārāya gṛhī sarvāśrayo yataḥ ViP_3,11.56 śvacaṇḍālavihaṃgānāṃ bhuvi dadyāt tato naraḥ ye cānye patitāḥ kecid apātrā bhuvi mānavāḥ ViP_3,11.57 tato godohamātraṃ vai kālaṃ tiṣṭhed gṛhāṅgaṇe atithigrahaṇārthāya tadūrdhvaṃ vā yathecchayā ViP_3,11.58 atithiṃ tatra saṃprāptaṃ pūjayet svāgatādinā tathāsanapradānena pādaprakṣālanena ca ViP_3,11.59 śraddhayā cānnadānena priyapraśnottareṇa ca gacchataś cānuyānena prītim utpādayed gṛhī ViP_3,11.60 ajñātakulanāmānam anyataḥ samupāgatam pūjayed atithiṃ samyaṅ naikagrāmanivāsinam ViP_3,11.61 akiṃcanam asaṃbandham anyadeśād upāgatam asaṃpūjyātithiṃ bhuñjan bhoktukāmaṃ vrajaty adhaḥ ViP_3,11.62 svādhyāyagotracaraṇam apṛṣṭvā ca tathā kulam hiraṇyagarbhabuddhyā taṃ manyetābhyāgataṃ gṛhī ViP_3,11.63 pitrarthaṃ cāparaṃ vipram ekam apy āśayen nṛpa taddeśyaṃ viditācārasaṃbhūtiṃ pāñcayajñikam ViP_3,11.64 annāgraṃ ca samuddhṛtya hantakāropakalpitam nirvāpabhūtaṃ bhūpāla śrotriyāyopapādayet ViP_3,11.65 dadyāc ca bhikṣātritayaṃ parivrāḍbrahmacāriṇām icchayā ca budho dadyād vibhave saty avāritam ViP_3,11.66 ity ete 'tithayaḥ proktāḥ prāguktā bhikṣavaś ca ye caturaḥ pūjayed etān nṛyajñarṇāt pramucyate ViP_3,11.67 atithir yasya bhagnāśo gṛhād yāty anyatomukhaḥ sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati ViP_3,11.68 dhātā prajāpatiḥ śakro vahnir vasugaṇo 'ryamā praviśyātithim ete vai bhuñjante 'nnaṃ nareśvara ViP_3,11.69 ye ca viṣṇuparā nityaṃ ye ca vikhānasāśramāḥ",":७ स्वाचान्तश् च ततः कुर्यात् पुमान् केशप्रसाधनम् आदर्शाञ्जनमाङ्गल्यं दुर्वाद्यालम्भनानि च विप्_३,११.२२ ततः स्ववर्णधर्मेण वृत्त्यर्थं च धनार्जनम् कुर्वीत श्रद्धासंपन्नो यजेच् च पृथिवीपते विप्_३,११.२३ सोमसंस्था हविःसंस्थाः पाकसंस्थाश् च संस्थिताः धने यतो मनुष्याणां यतेतातो धनार्जने विप्_३,११.२४ नदीनदतडागेषु देवखातजलेषु च नित्यक्रियार्थं स्नायीत गिरिप्रस्रवणेषु च विप्_३,११.२५ कूपेषूद्धृततोयेन स्नानं कुर्वीत वा भुवि स्नायीतोद्धृततोयेन अथवा भुव्य् असंभवे विप्_३,११.२६ शुचिवस्त्रधरः स्नातो देवर्षिपितृतर्पणम् तेषाम् एव हि तीर्थेन कुर्वीत सुसमाहितः विप्_३,११.२७ त्रिर् अपः प्रीणनार्थाय देवानाम् अपवर्जयेत् तथर्षीणां यथान्यायं सकृच् चापि प्रजापतेः विप्_३,११.२८ पितॄणां प्रीणनार्थाय त्रिर् अपः पृथिवीपते पितामहेभ्यश् च तथा प्रीणयेत् प्रपितामहान् विप्_३,११.२९ मातामहाय तत्पित्रे तत्पित्रे च समाहितः दद्यात् पैत्रेण तीर्थेन काम्यं चान्यच् छृणुष्व मे विप्_३,११.३० मात्रे प्रमात्रे तन्मात्रे गुरुपत्न्यै तथा नृप गुरवे मातुलादीनां स्निग्धमित्राय भूभुजे विप्_३,११.३१ इदं चापि जपेद् अम्बु दद्याद् आत्मेच्छया नृप उपकाराय भूतानां कृतदेवादितर्पणः विप्_३,११.३२ देवासुरास् तथा यक्षा नागा गन्धर्वराक्षसाः पिशाचा गुह्यकाः सिद्धाः कूष्माण्डास् तरवः खगाः विप्_३,११.३३ जलेचरा भूनिलया वाय्वाधाराश् च जन्तवः तृप्तिम् एते प्रयान्त्व् आशु मद्दत्तेनाम्बुनाखिलाः विप्_३,११.३४ नरकेषु समस्तेषु यातनासु च ये स्थिताः तेषाम् आप्यायनायैतद् दीयते सलिलं मया विप्_३,११.३५ ये बान्धवाबान्धवा वा ये ऽन्यजन्मनि बान्धवाः ते तृप्तिम् अखिला यान्तु ये चास्मत्तोयकाङ्क्षिणः विप्_३,११.३६ यत्र क्वचन संस्थानां क्षुत्तृष्णोपहतात्मनाम् इदम् अप्य् अक्षयं चास्तु मया दत्तं तिलोदकम् विप्_३,११.३७ काम्योदकप्रदानं ते मयैतत् कथितं नृप यद् दत्त्वा प्रीणयेद् एतन् मनुष्यः सकलं जगत् जगदाप्यायनोद्भूतं पुण्यम् आप्नोति चानघ विप्_३,११.३८ दत्त्वा काम्योदकं सम्यग् एतेभ्यः श्रद्धयान्वितः आचम्य च ततो दद्यात् सूर्याय सलिलाञ्जलिम् विप्_३,११.३९ नमो विवस्वते ब्रह्मन् भास्वते विष्णुतेजसे जगत्सवित्रे शुचये सवित्रे कर्मदायिने विप्_३,११.४० ततो गृहार्चनं कुर्याद् अभीष्टसुरपूजनम् जलाभिषेकपुष्पाणां धूपादेश् च निवेदनैः विप्_३,११.४१ अपूर्वम् अग्निहोत्रं च कुर्यात् प्राग् ब्रह्मणे ततः विप्_३,११.४२ प्रजापतिं समुद्दिश्य दद्याद् आहुतिम् आदरात् गृहेभ्यः काश्यपायाथ ततो ऽनुमतये क्रमात् विप्_३,११.४३ तच्छेषं मणिकेभ्यो ऽथ पर्जन्येभ्यः क्षिपेत् ततः द्वारे धातुर् विधातुश् च मध्ये च ब्रह्मणः क्षिपेत् विप्_३,११.४४ गृहस्य पुरुषव्याघ्र दिग्देवान् अपि मे शृणु विप्_३,११.४५ इन्द्राय धर्मराजाय वरुणाय तथेन्दवे प्राच्यादिषु बुधो दद्याद् धुतशेषात्मकं बलिम् विप्_३,११.४६ प्रागुत्तरे च दिग्भागे धन्वन्तरिबलिं बुधः निर्वपेद् वैश्वदेवं च कर्म कुर्याद् अतः परम् विप्_३,११.४७ वायव्ये वायवे दिक्षु समस्तासु ततो दिशाम् ब्रह्मणे चान्तरिक्षाय भानवे च क्षिपेद् बलिम् विप्_३,११.४८ विश्वेदेवान् विश्वभूतांस् तथा विश्वपतीन् पितॄन् यक्ष्माणं च समुद्दिश्य बलिं दद्यान् नरेश्वर विप्_३,११.४९ ततो ऽन्यद् अन्नम् आदाय भूमिभागे शुचौ बुधः दद्याद् अशेषभूतेभ्यः स्वेच्छया तत्समाहितः विप्_३,११.५० देवा मनुष्याः पशवो वयांसि सिद्धाः सयक्षोरगदैत्यसङ्घाः प्रेताः पिशाचास् तरवः समस्ता ये चान्नम् इच्छन्ति मया प्रदत्तम् विप्_३,११.५१ पिपीलिकाः कीटपतंगकाद्या बुभुक्षिताः कर्मनिबन्धबद्धाः प्रयान्तु ते तृप्तिम् इदं मयान्नं तेभ्यो विसृष्टं सुखिनो भवन्तु विप्_३,११.५२ येषां न माता न पिता न बन्धुर् नैवान्नसिद्धिर् न तदान्नम् अस्ति तत्तृप्तये ऽन्नं भुवि दत्तम् एतत् ते यान्तु तृप्तिं मुदिता भवन्तु विप्_३,११.५३ भूतानि सर्वाणि तथान्नम् एतद् अहं च विष्णुर् न यतो ऽन्यद् अस्ति तस्माद् अहं भूतनिकायभूतम् अन्नं प्रयच्छामि भवाय तेषाम् विप्_३,११.५४ चतुर्दशो भूतगणो य एष तत्र स्थिता ये ऽखिलभूतसङ्घाः तृप्त्यर्थम् अन्नं हि मया निसृष्टं तेषाम् इदं ते मुदिता भवन्तु विप्_३,११.५५ इत्य् उच्चार्य नरो दद्याद् अन्नं श्रद्धासमन्वितः भुवि भूतोपकाराय गृही सर्वाश्रयो यतः विप्_३,११.५६ श्वचण्डालविहंगानां भुवि दद्यात् ततो नरः ये चान्ये पतिताः केचिद् अपात्रा भुवि मानवाः विप्_३,११.५७ ततो गोदोहमात्रं वै कालं तिष्ठेद् गृहाङ्गणे अतिथिग्रहणार्थाय तदूर्ध्वं वा यथेच्छया विप्_३,११.५८ अतिथिं तत्र संप्राप्तं पूजयेत् स्वागतादिना तथासनप्रदानेन पादप्रक्षालनेन च विप्_३,११.५९ श्रद्धया चान्नदानेन प्रियप्रश्नोत्तरेण च गच्छतश् चानुयानेन प्रीतिम् उत्पादयेद् गृही विप्_३,११.६० अज्ञातकुलनामानम् अन्यतः समुपागतम् पूजयेद् अतिथिं सम्यङ् नैकग्रामनिवासिनम् विप्_३,११.६१ अकिंचनम् असंबन्धम् अन्यदेशाद् उपागतम् असंपूज्यातिथिं भुञ्जन् भोक्तुकामं व्रजत्य् अधः विप्_३,११.६२ स्वाध्यायगोत्रचरणम् अपृष्ट्वा च तथा कुलम् हिरण्यगर्भबुद्ध्या तं मन्येताभ्यागतं गृही विप्_३,११.६३ पित्रर्थं चापरं विप्रम् एकम् अप्य् आशयेन् नृप तद्देश्यं विदिताचारसंभूतिं पाञ्चयज्ञिकम् विप्_३,११.६४ अन्नाग्रं च समुद्धृत्य हन्तकारोपकल्पितम् निर्वापभूतं भूपाल श्रोत्रियायोपपादयेत् विप्_३,११.६५ दद्याच् च भिक्षात्रितयं परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम् इच्छया च बुधो दद्याद् विभवे सत्य् अवारितम् विप्_३,११.६६ इत्य् एते ऽतिथयः प्रोक्ताः प्रागुक्ता भिक्षवश् च ये चतुरः पूजयेद् एतान् नृयज्ञर्णात् प्रमुच्यते विप्_३,११.६७ अतिथिर् यस्य भग्नाशो गृहाद् यात्य् अन्यतोमुखः स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम् आदाय गच्छति विप्_३,११.६८ धाता प्रजापतिः शक्रो वह्निर् वसुगणो ऽर्यमा प्रविश्यातिथिम् एते वै भुञ्जन्ते ऽन्नं नरेश्वर विप्_३,११.६९ ये च विष्णुपरा नित्यं ये च विखानसाश्रमाः"
3,11,69,21,:1 pañcarātraṃ vidhānajñā ye ca viṣṇuparāyaṇāḥ,:१ पञ्चरात्रं विधानज्ञा ये च विष्णुपरायणाः
3,11,69,21,:2 viṣṇurūpadharā ye te viṣṇum eva samāśritāḥ,:२ विष्णुरूपधरा ये ते विष्णुम् एव समाश्रिताः
3,11,69,21,:3 sarvo viṣṇumayo loka iti matvā sthitāś ca ye,:३ सर्वो विष्णुमयो लोक इति मत्वा स्थिताश् च ये
3,11,69,21,:4 sarva ete hy atithayo mṛṣyā vai sārvakālikam,:४ सर्व एते ह्य् अतिथयो मृष्या वै सार्वकालिकम्
3,11,69,21,:5 eteṣām ekam atithiṃ pūjayet puṇyalokabhāk,:५ एतेषाम् एकम् अतिथिं पूजयेत् पुण्यलोकभाक्
3,11,73,22,":6 tasmād atithipūjāyāṃ yateta satataṃ naraḥ sa kevalam aghaṃ bhuṅkte yo bhuṅkte tv atithiṃ vinā ViP_3,11.70 tataḥ suvāsinīduḥkhigarbhiṇīvṛddhabālakān bhojayet saṃskṛtānnena prathamaṃ caramaṃ gṛhī ViP_3,11.71 abhuktavatsu caiteṣu bhuñjan bhuṅkte 'tiduṣkṛtam mṛtaś ca narakaṃ gatvā śleṣmabhug jāyate naraḥ ViP_3,11.72 asnātāśī malaṃ bhuṅkte hy ajapī pūyaśoṇitam asaṃskṛtānnabhuṅ mūtraṃ bālādiprathamaṃ śakṛt ViP_3,11.73 abhūtāśī kṛmiṃ bhuṅkte adātā viṣam aśnute",":६ तस्माद् अतिथिपूजायां यतेत सततं नरः स केवलम् अघं भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते त्व् अतिथिं विना विप्_३,११.७० ततः सुवासिनीदुःखिगर्भिणीवृद्धबालकान् भोजयेत् संस्कृतान्नेन प्रथमं चरमं गृही विप्_३,११.७१ अभुक्तवत्सु चैतेषु भुञ्जन् भुङ्क्ते ऽतिदुष्कृतम् मृतश् च नरकं गत्वा श्लेष्मभुग् जायते नरः विप्_३,११.७२ अस्नाताशी मलं भुङ्क्ते ह्य् अजपी पूयशोणितम् असंस्कृतान्नभुङ् मूत्रं बालादिप्रथमं शकृत् विप्_३,११.७३ अभूताशी कृमिं भुङ्क्ते अदाता विषम् अश्नुते"
3,11,94,23,"tasmāc chṛṇuṣva rājendra yathā bhuñjīta vai gṛhī bhuñjataś ca yathā puṃsaḥ pāpabandho na jāyate ViP_3,11.74 iha cārogyam atulaṃ balavṛddhis tathā nṛpa bhavaty ariṣṭaśāntiś ca vairipakṣābhicārikā ViP_3,11.75 snāto yathāvat kṛtvā ca devarṣipitṛtarpaṇam praśastaratnapāṇiś ca bhuñjīta prayato gṛhī ViP_3,11.76 kṛte jape hute vahnau śuddhavastradharo nṛpa dattvātithibhyo viprebhyo gurubhyaḥ saṃśritāya ca puṇyagandhadharaḥ śastamālyadhārī nareśvara ViP_3,11.77 naikavastradharo 'thārdrapāṇipādo nareśvara viśuddhavadanaḥ prīto bhuñjīta na vidiṅmukhaḥ ViP_3,11.78 prāṅmukhodaṅmukho vāpi na caivānyamanā naraḥ annaṃ praśastaṃ pathyaṃ ca prokṣitaṃ prokṣaṇodakaiḥ ViP_3,11.79 na kutsitāhṛtaṃ naiva jugupsāvad asaṃskṛtam dattvā tu bhuktaṃ śiṣyebhyaḥ kṣudhitebhyas tathā gṛhī ViP_3,11.80 praśastaśuddhapātreṣu bhuñjītākupito nṛpa ViP_3,11.81 nāsandīsaṃsthite pātre nādeśe ca nareśvara nākāle nātisaṃkīrṇe dattvāgraṃ ca naro 'gnaye ViP_3,11.82 mantrābhimantritaṃ śastaṃ na ca paryuṣitaṃ nṛpa anyatra phalamāṃsebhyaḥ śuṣkaśākādikāṃs tathā ViP_3,11.83 tadvad bādarikebhyaś ca guḍapakvebhya eva ca bhuñjītoddhṛtasārāṇi na kadācin nareśvara ViP_3,11.84 nāśeṣaṃ puruṣo 'śnīyād anyatra jagatīpate madhvambudadhisarpibhyaḥ saktubhyaś ca vivekavān ViP_3,11.85 aśnīyāt tanmanā bhūtvā pūrvaṃ tu madhuraṃ rasam lavaṇāmlau tathā madhye kaṭutiktādikaṃ tataḥ ViP_3,11.86 prāg dravaṃ puruṣo 'śnan vai madhye ca kaṭhināśanam punar ante dravāśī tu balārogye na muñcati ViP_3,11.87 anindyaṃ bhakṣayed itthaṃ vāgyato 'nnam akutsayan pañcagrāsaṃ mahāmaunaṃ prāṇādyāpyāyanāya tat ViP_3,11.88 bhuktvā samyag athācamya prāṅmukhodaṅmukho 'pi vā yathāvat punar ācāmet pāṇī prakṣālya mūlataḥ ViP_3,11.89 svasthaḥ praśāntacittas tu kṛtāsanaparigrahaḥ abhīṣṭadevatānāṃ tu kurvīta smaraṇaṃ naraḥ ViP_3,11.90 agnir āpyāyayatv annaṃ pārthivaṃ pavaneritaḥ dattāvakāśaṃ nabhasā jarayatv astu me sukham ViP_3,11.91 annaṃ balāya me bhūmer apām agnyanilasya ca bhavatv etat pariṇatau mamāstv avyāhataṃ sukham ViP_3,11.92 prāṇāpānasamānānām udānavyānayos tathā annaṃ puṣṭikaraṃ cāstu mamāstv avyāhataṃ sukham ViP_3,11.93 agastir agnir vaḍavānalaś ca bhuktaṃ mayānnaṃ jarayatv aśeṣam sukhaṃ ca me tatpariṇāmasaṃbhavaṃ yacchantv arogo mama cāstu dehe ViP_3,11.94 deheṣu sarveṣu yathā ca dehī ....","तस्माच् छृणुष्व राजेन्द्र यथा भुञ्जीत वै गृही भुञ्जतश् च यथा पुंसः पापबन्धो न जायते विप्_३,११.७४ इह चारोग्यम् अतुलं बलवृद्धिस् तथा नृप भवत्य् अरिष्टशान्तिश् च वैरिपक्षाभिचारिका विप्_३,११.७५ स्नातो यथावत् कृत्वा च देवर्षिपितृतर्पणम् प्रशस्तरत्नपाणिश् च भुञ्जीत प्रयतो गृही विप्_३,११.७६ कृते जपे हुते वह्नौ शुद्धवस्त्रधरो नृप दत्त्वातिथिभ्यो विप्रेभ्यो गुरुभ्यः संश्रिताय च पुण्यगन्धधरः शस्तमाल्यधारी नरेश्वर विप्_३,११.७७ नैकवस्त्रधरो ऽथार्द्रपाणिपादो नरेश्वर विशुद्धवदनः प्रीतो भुञ्जीत न विदिङ्मुखः विप्_३,११.७८ प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि न चैवान्यमना नरः अन्नं प्रशस्तं पथ्यं च प्रोक्षितं प्रोक्षणोदकैः विप्_३,११.७९ न कुत्सिताहृतं नैव जुगुप्सावद् असंस्कृतम् दत्त्वा तु भुक्तं शिष्येभ्यः क्षुधितेभ्यस् तथा गृही विप्_३,११.८० प्रशस्तशुद्धपात्रेषु भुञ्जीताकुपितो नृप विप्_३,११.८१ नासन्दीसंस्थिते पात्रे नादेशे च नरेश्वर नाकाले नातिसंकीर्णे दत्त्वाग्रं च नरो ऽग्नये विप्_३,११.८२ मन्त्राभिमन्त्रितं शस्तं न च पर्युषितं नृप अन्यत्र फलमांसेभ्यः शुष्कशाकादिकांस् तथा विप्_३,११.८३ तद्वद् बादरिकेभ्यश् च गुडपक्वेभ्य एव च भुञ्जीतोद्धृतसाराणि न कदाचिन् नरेश्वर विप्_३,११.८४ नाशेषं पुरुषो ऽश्नीयाद् अन्यत्र जगतीपते मध्वम्बुदधिसर्पिभ्यः सक्तुभ्यश् च विवेकवान् विप्_३,११.८५ अश्नीयात् तन्मना भूत्वा पूर्वं तु मधुरं रसम् लवणाम्लौ तथा मध्ये कटुतिक्तादिकं ततः विप्_३,११.८६ प्राग् द्रवं पुरुषो ऽश्नन् वै मध्ये च कठिनाशनम् पुनर् अन्ते द्रवाशी तु बलारोग्ये न मुञ्चति विप्_३,११.८७ अनिन्द्यं भक्षयेद् इत्थं वाग्यतो ऽन्नम् अकुत्सयन् पञ्चग्रासं महामौनं प्राणाद्याप्यायनाय तत् विप्_३,११.८८ भुक्त्वा सम्यग् अथाचम्य प्राङ्मुखोदङ्मुखो ऽपि वा यथावत् पुनर् आचामेत् पाणी प्रक्षाल्य मूलतः विप्_३,११.८९ स्वस्थः प्रशान्तचित्तस् तु कृतासनपरिग्रहः अभीष्टदेवतानां तु कुर्वीत स्मरणं नरः विप्_३,११.९० अग्निर् आप्याययत्व् अन्नं पार्थिवं पवनेरितः दत्तावकाशं नभसा जरयत्व् अस्तु मे सुखम् विप्_३,११.९१ अन्नं बलाय मे भूमेर् अपाम् अग्न्यनिलस्य च भवत्व् एतत् परिणतौ ममास्त्व् अव्याहतं सुखम् विप्_३,११.९२ प्राणापानसमानानाम् उदानव्यानयोस् तथा अन्नं पुष्टिकरं चास्तु ममास्त्व् अव्याहतं सुखम् विप्_३,११.९३ अगस्तिर् अग्निर् वडवानलश् च भुक्तं मयान्नं जरयत्व् अशेषम् सुखं च मे तत्परिणामसंभवं यच्छन्त्व् अरोगो मम चास्तु देहे विप्_३,११.९४ देहेषु सर्वेषु यथा च देही ...."
3,12,33,24,"viṣṇuḥ samastendriyadehadehī pradhānabhūto bhagavān yathaikaḥ satyena tenānnam aśeṣam etad ārogyadaṃ me pariṇāmam etu ViP_3,11.95 viṣṇur attā tathaivānnaṃ pariṇāmaś ca vai yathā satyena tena vai bhuktaṃ jīryatv annam idaṃ tathā ViP_3,11.96 ity uccārya svahastena parimṛjya tathodaram anāyāsapradāyīni kuryāt karmāṇy atandritaḥ ViP_3,11.97 sacchāstrādivinodena sanmārgād avirodhinā dinaṃ nayet tataḥ saṃdhyām upatiṣṭhet samāhitaḥ ViP_3,11.98 dināntasaṃdhyāṃ sūryeṇa pūrvām ṛkṣair yutāṃ budhaḥ upatiṣṭhed yathānyāyaṃ samyag ācamya pārthiva ViP_3,11.99 sarvakālam upasthānaṃ saṃdhyayoḥ pārthiveṣyate anyatrasūtakāśaucavibhramāturabhītitaḥ ViP_3,11.100 sūryeṇābhyudito yaś ca tyaktaḥ sūryeṇa ca svapan anyatrāturabhāvāt tu prāyaścittīyate naraḥ ViP_3,11.101 tasmād anudite sūrye samutthāya mahīpate upatiṣṭhen naraḥ saṃdhyām asvapaṃś ca dināntajām ViP_3,11.102 upatiṣṭhanti ye saṃdhyāṃ na pūrvāṃ na ca paścimām vrajanti te durātmānas tāmisraṃ narakaṃ nṛpa ViP_3,11.103 punaḥ pākam upādāya sāyam apy avanīpate vaiśvadevanimittaṃ vai patny amantraṃ baliṃ haret ViP_3,11.104 tatrāpi śvapacādibhyas tathaivānnāpavarjanam ViP_3,11.105 atithiṃ cāgataṃ tatra svaśaktyā pūjayed budhaḥ pādaśaucāsanaprahvasvāgatoktyā ca pūjanam tataś cānnapradānena śayanena ca pārthiva ViP_3,11.106 dinātithau tu vimukhe gate yat pātakaṃ nṛpa tad evāṣṭaguṇaṃ puṃsāṃ sūryoḍhe vimukhe gate ViP_3,11.107 tasmāt svaśaktyā rājendra sūryoḍham atithiṃ naraḥ pūjayet pūjite tasmin pūjitāḥ sarvadevatāḥ ViP_3,11.108 annaśākāmbudānena svaśaktyā prīṇayet pumān śayanaprastaramahīpradānair athavāpi tam ViP_3,11.109 kṛtapādādiśaucaś ca bhuktvā sāyaṃ tato gṛhī gacched asphuṭitāṃ śayyām api dārumayīṃ nṛpa ViP_3,11.110 nāviśālāṃ na vā bhagnāṃ nāsamāṃ malināṃ na ca na ca jantumayīṃ śayyām adhitiṣṭhed anāstṛtām ViP_3,11.111 prācyāṃ diśi śiraḥ śastaṃ yāmyāyām athavā nṛpa sadaiva svapataḥ puṃso viparītaṃ tu rogadam ViP_3,11.112 ṛtāv upagamaḥ śastaḥ svapatnyām avanīpate punnāmarkṣe śubhe kāle jyeṣṭhayugmāsu rātriṣu ViP_3,11.113 nāsnātāṃ tu striyaṃ gacchen nāturāṃ na rajasvalām nāniṣṭāṃ na prakupitāṃ nāpraśastāṃ na garbhiṇīm ViP_3,11.114 nādakṣiṇāṃ nānyakāmāṃ nākāmāṃ nānyayoṣitam kṣutkṣāmām atibhuktāṃ vā svayaṃ caibhir guṇair yutaḥ ViP_3,11.115 snātaḥ sraggandhadhṛk prītaḥ nādhmātaḥ kṣudhito 'pi vā sakāmaḥ sānurāgaś ca vyavāyaṃ puruṣo vrajet ViP_3,11.116 caturdaśy aṣṭamī caiva amāvāsyātha pūrṇimā parvāṇy etāni rājendra ravisaṃkrāntir eva ca ViP_3,11.117 tailastrīmāṃsasaṃbhogī parvasv eteṣu vai pumān viṇmūtrabhojanaṃ nāma prayāti narakaṃ mṛtaḥ ViP_3,11.118 aśeṣaparvasv eteṣu tasmāt saṃyamibhir budhaiḥ bhāvyaṃ sacchāstradevejyādhyānajapyaparair naraiḥ ViP_3,11.119 nānyayonāv ayonau vā nopayuktauṣadhas tathā devadvijagurūṇāṃ ca vyavāyī nāśraye bhavet ViP_3,11.120 caityacatvaratīreṣu naiva goṣṭhe catuṣpathe naiva śmaśānopavane salileṣu mahīpate ViP_3,11.121 proktaparvasv aśeṣeṣu naiva bhūpāla saṃdhyayoḥ gacched vyavāyaṃ matimān na mūtroccārapīḍitaḥ ViP_3,11.122 parvasv abhigamo 'dhanyo divā pāpaprado nṛpa bhuvi rogaprado nṝṇām apraśasto jalāśaye ViP_3,11.123 paradārān na gaccheta manasāpi kadācana kim u vācāsthibandho 'pi nāsti teṣu vyavāyinām ViP_3,11.124 mṛto narakam abhyeti hīyate 'trāpi cāyuṣaḥ paradāraratiḥ puṃsām ubhayatrāpi bhītidā ViP_3,11.125 iti matvā svadāreṣu ṛtumatsu budho vrajet yathoktadoṣahīneṣu sakāmeṣv anṛtāv api ViP_3,11.126 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe ekādaśo 'dhyāyaḥ ]] devagobrāhmaṇān siddhavṛddhācāryāṃs tathārcayet dvikālaṃ ca namet saṃdhyām agnīn upacaret tathā ViP_3,12.1 sadānupahate vastre praśastāś ca tathauṣadhīḥ gāruḍāni ca ratnāni bibhṛyāt prayato naraḥ ViP_3,12.2 prasnigdhāmalakeśaś ca sugandhaś cāruveṣadhṛk sitāḥ sumanaso hṛdyā bibhṛyāc ca naraḥ sadā ViP_3,12.3 kiṃcit parasvaṃ na haren nālpam apy apriyaṃ vadet priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyān nānyadoṣān udīrayet ViP_3,12.4 nānyastriyaṃ tathā vairaṃ rocayet puruṣeśvara na duṣṭayānam ārohet kūlacchāyāṃ na saṃśrayet ViP_3,12.5 vidviṣṭapatitonmattabahuvairādikīṭakaiḥ bandhakībandhakībhartṛkṣudrānṛtakathaiḥ saha ViP_3,12.6 tathātivyayaśīlaiś ca parivādarataiḥ śaṭhaiḥ budho maitrīṃ na kurvīta naikaḥ panthānam āśrayet ViP_3,12.7 nāvagāhej jalaughasya vegam agre nareśvara pradīptaṃ veśma na viśen nārohec chikharaṃ taroḥ ViP_3,12.8 na kuryād dantasaṃgharṣaṃ na kuṣṇīyāc ca nāsikām nāsaṃvṛtamukho jṛmbhec śvāsakāsau ca varjayet ViP_3,12.9 noccair haset saśabdaṃ ca na muñcet pavanaṃ budhaḥ nakhān na khādayec chindyān na tṛṇaṃ na mahīṃ likhet ViP_3,12.10 na śmaśru bhakṣayel loṣṭaṃ na mṛd nīyād vicakṣaṇaḥ jyotīṃṣy amedhyaḥ śastāni nābhivīkṣeta ca prabho ViP_3,12.11 nagnāṃ parastriyaṃ caiva sūryaṃ cāstamanodaye na huṃkuryāc chavaṃ caiva śavagandho hi somajaḥ ViP_3,12.12 catuṣpathaṃ caityataruṃ śmaśānopavanāni ca duṣṭastrīsaṃnikarṣaṃ ca varjayen niśi sarvadā ViP_3,12.13 pūjyadevadvijajyotiśchāyāṃ nātikramed budhaḥ naikaḥ śūnyāṭavīṃ gacchen na ca śūnyagṛhe vaset ViP_3,12.14 keśāsthikaṇṭakāmedhyabalibhasmatuṣāṃs tathā snānārdradharaṇīṃ caiva dūrataḥ parivarjayet ViP_3,12.15 nānāryān āśrayet kāṃścin na jihmaṃ rocayed budhaḥ upasarpeta na vyālāṃś ciraṃ tiṣṭhen na cotthitaḥ ViP_3,12.16 atīva jāgarasvapne tadvat sthānāsane budhaḥ na seveta tathā śayyāṃ vyāyāmaṃ ca nareśvara ViP_3,12.17 daṃṣṭriṇaḥ śṛṅgiṇaś caiva prājño dūreṇa varjayet avaśyāyaṃ ca rājendra puro vātātapau tathā ViP_3,12.18 na snāyān na svapen nagno na caivopaspṛśed budhaḥ muktakacchaś ca nācāmed devādyarcāṃ ca varjayet ViP_3,12.19 homadevārcanādyāsu kriyāsv ācamane tathā naikavastraḥ pravarteta dvijavācanake jape ViP_3,12.20 nāsamañjasaśīlais tu sahāsīta kadācana sadvṛttasaṃnikarṣo hi kṣaṇārdham api śasyate ViP_3,12.21 virodhaṃ nottamair gacchen nādhamaiś ca sadā budhaḥ vivāhaś ca vivādaś ca tulyaśīlair nṛpeṣyate ViP_3,12.22 nārabheta kaliṃ prājñaḥ śuṣkavairaṃ ca varjayet apy alpahāniḥ soḍhavyā vaireṇārthāgamaṃ tyajet ViP_3,12.23 snāto nāṅgāni nirmārjet snānaśāṭyā na pāṇinā na ca nirdhūnayet keśān nācāmec caiva cotthitaḥ ViP_3,12.24 pādena nākramet pādaṃ na pūjyābhimukhaṃ nayet vīrāsanaṃ guror agre bhajeta vinayānvitaḥ ViP_3,12.25 apasavyaṃ na gacchec ca devāgāracatuṣpathān māṅgalyapūjyāṃś ca tato viparītān na dakṣiṇam ViP_3,12.26 somāgnyarkāmbuvāyūnāṃ pūjyānāṃ ca na saṃmukham kuryāt ṣṭhīvanaviṇmūtrasamutsargaṃ ca paṇḍitaḥ ViP_3,12.27 tiṣṭhan na mūtrayet tadvat panthānaṃ nāvamūtrayet śleṣmaviṇmūtraraktāni sarvadaiva na laṅghayet ViP_3,12.28 śleṣmasiṃhānakotsargo nānnakāle praśasyate balimaṅgalajapyādau na home na mahājane ViP_3,12.29 yoṣito nāvamanyeta na cāsāṃ viśvased budhaḥ na caiverṣyur bhavet tāsu nādhikuryāt kadācana ViP_3,12.30 maṅgalyapuṣparatnājyapūjyān anabhivādya ca na niṣkramed gṛhāt prājñaḥ sadācāraparo nṛpa ViP_3,12.31 catuṣpathān namas kuryāt kāle homaparo bhavet dīnān abhyuddharet sādhūn upāsīta bahuśrutān ViP_3,12.32 devarṣipūjakaḥ samyak pitṛpiṇḍodakapradaḥ satkartā cātithīnāṃ yaḥ sa lokān uttamān vrajet ViP_3,12.33 ekāgracittasya dṛḍhavratasya sarvendriyaprītinivartakasya adhyātmayoge yatamānasasya mokṣo dhruvaṃ nityam ahiṃsakasya","विष्णुः समस्तेन्द्रियदेहदेही प्रधानभूतो भगवान् यथैकः सत्येन तेनान्नम् अशेषम् एतद् आरोग्यदं मे परिणामम् एतु विप्_३,११.९५ विष्णुर् अत्ता तथैवान्नं परिणामश् च वै यथा सत्येन तेन वै भुक्तं जीर्यत्व् अन्नम् इदं तथा विप्_३,११.९६ इत्य् उच्चार्य स्वहस्तेन परिमृज्य तथोदरम् अनायासप्रदायीनि कुर्यात् कर्माण्य् अतन्द्रितः विप्_३,११.९७ सच्छास्त्रादिविनोदेन सन्मार्गाद् अविरोधिना दिनं नयेत् ततः संध्याम् उपतिष्ठेत् समाहितः विप्_३,११.९८ दिनान्तसंध्यां सूर्येण पूर्वाम् ऋक्षैर् युतां बुधः उपतिष्ठेद् यथान्यायं सम्यग् आचम्य पार्थिव विप्_३,११.९९ सर्वकालम् उपस्थानं संध्ययोः पार्थिवेष्यते अन्यत्रसूतकाशौचविभ्रमातुरभीतितः विप्_३,११.१०० सूर्येणाभ्युदितो यश् च त्यक्तः सूर्येण च स्वपन् अन्यत्रातुरभावात् तु प्रायश्चित्तीयते नरः विप्_३,११.१०१ तस्माद् अनुदिते सूर्ये समुत्थाय महीपते उपतिष्ठेन् नरः संध्याम् अस्वपंश् च दिनान्तजाम् विप्_३,११.१०२ उपतिष्ठन्ति ये संध्यां न पूर्वां न च पश्चिमाम् व्रजन्ति ते दुरात्मानस् तामिस्रं नरकं नृप विप्_३,११.१०३ पुनः पाकम् उपादाय सायम् अप्य् अवनीपते वैश्वदेवनिमित्तं वै पत्न्य् अमन्त्रं बलिं हरेत् विप्_३,११.१०४ तत्रापि श्वपचादिभ्यस् तथैवान्नापवर्जनम् विप्_३,११.१०५ अतिथिं चागतं तत्र स्वशक्त्या पूजयेद् बुधः पादशौचासनप्रह्वस्वागतोक्त्या च पूजनम् ततश् चान्नप्रदानेन शयनेन च पार्थिव विप्_३,११.१०६ दिनातिथौ तु विमुखे गते यत् पातकं नृप तद् एवाष्टगुणं पुंसां सूर्योढे विमुखे गते विप्_३,११.१०७ तस्मात् स्वशक्त्या राजेन्द्र सूर्योढम् अतिथिं नरः पूजयेत् पूजिते तस्मिन् पूजिताः सर्वदेवताः विप्_३,११.१०८ अन्नशाकाम्बुदानेन स्वशक्त्या प्रीणयेत् पुमान् शयनप्रस्तरमहीप्रदानैर् अथवापि तम् विप्_३,११.१०९ कृतपादादिशौचश् च भुक्त्वा सायं ततो गृही गच्छेद् अस्फुटितां शय्याम् अपि दारुमयीं नृप विप्_३,११.११० नाविशालां न वा भग्नां नासमां मलिनां न च न च जन्तुमयीं शय्याम् अधितिष्ठेद् अनास्तृताम् विप्_३,११.१११ प्राच्यां दिशि शिरः शस्तं याम्यायाम् अथवा नृप सदैव स्वपतः पुंसो विपरीतं तु रोगदम् विप्_३,११.११२ ऋताव् उपगमः शस्तः स्वपत्न्याम् अवनीपते पुन्नामर्क्षे शुभे काले ज्येष्ठयुग्मासु रात्रिषु विप्_३,११.११३ नास्नातां तु स्त्रियं गच्छेन् नातुरां न रजस्वलाम् नानिष्टां न प्रकुपितां नाप्रशस्तां न गर्भिणीम् विप्_३,११.११४ नादक्षिणां नान्यकामां नाकामां नान्ययोषितम् क्षुत्क्षामाम् अतिभुक्तां वा स्वयं चैभिर् गुणैर् युतः विप्_३,११.११५ स्नातः स्रग्गन्धधृक् प्रीतः नाध्मातः क्षुधितो ऽपि वा सकामः सानुरागश् च व्यवायं पुरुषो व्रजेत् विप्_३,११.११६ चतुर्दश्य् अष्टमी चैव अमावास्याथ पूर्णिमा पर्वाण्य् एतानि राजेन्द्र रविसंक्रान्तिर् एव च विप्_३,११.११७ तैलस्त्रीमांससंभोगी पर्वस्व् एतेषु वै पुमान् विण्मूत्रभोजनं नाम प्रयाति नरकं मृतः विप्_३,११.११८ अशेषपर्वस्व् एतेषु तस्मात् संयमिभिर् बुधैः भाव्यं सच्छास्त्रदेवेज्याध्यानजप्यपरैर् नरैः विप्_३,११.११९ नान्ययोनाव् अयोनौ वा नोपयुक्तौषधस् तथा देवद्विजगुरूणां च व्यवायी नाश्रये भवेत् विप्_३,११.१२० चैत्यचत्वरतीरेषु नैव गोष्ठे चतुष्पथे नैव श्मशानोपवने सलिलेषु महीपते विप्_३,११.१२१ प्रोक्तपर्वस्व् अशेषेषु नैव भूपाल संध्ययोः गच्छेद् व्यवायं मतिमान् न मूत्रोच्चारपीडितः विप्_३,११.१२२ पर्वस्व् अभिगमो ऽधन्यो दिवा पापप्रदो नृप भुवि रोगप्रदो नॄणाम् अप्रशस्तो जलाशये विप्_३,११.१२३ परदारान् न गच्छेत मनसापि कदाचन किम् उ वाचास्थिबन्धो ऽपि नास्ति तेषु व्यवायिनाम् विप्_३,११.१२४ मृतो नरकम् अभ्येति हीयते ऽत्रापि चायुषः परदाररतिः पुंसाम् उभयत्रापि भीतिदा विप्_३,११.१२५ इति मत्वा स्वदारेषु ऋतुमत्सु बुधो व्रजेत् यथोक्तदोषहीनेषु सकामेष्व् अनृताव् अपि विप्_३,११.१२६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे एकादशो ऽध्यायः ]] देवगोब्राह्मणान् सिद्धवृद्धाचार्यांस् तथार्चयेत् द्विकालं च नमेत् संध्याम् अग्नीन् उपचरेत् तथा विप्_३,१२.१ सदानुपहते वस्त्रे प्रशस्ताश् च तथौषधीः गारुडानि च रत्नानि बिभृयात् प्रयतो नरः विप्_३,१२.२ प्रस्निग्धामलकेशश् च सुगन्धश् चारुवेषधृक् सिताः सुमनसो हृद्या बिभृयाच् च नरः सदा विप्_३,१२.३ किंचित् परस्वं न हरेन् नाल्पम् अप्य् अप्रियं वदेत् प्रियं च नानृतं ब्रूयान् नान्यदोषान् उदीरयेत् विप्_३,१२.४ नान्यस्त्रियं तथा वैरं रोचयेत् पुरुषेश्वर न दुष्टयानम् आरोहेत् कूलच्छायां न संश्रयेत् विप्_३,१२.५ विद्विष्टपतितोन्मत्तबहुवैरादिकीटकैः बन्धकीबन्धकीभर्तृक्षुद्रानृतकथैः सह विप्_३,१२.६ तथातिव्ययशीलैश् च परिवादरतैः शठैः बुधो मैत्रीं न कुर्वीत नैकः पन्थानम् आश्रयेत् विप्_३,१२.७ नावगाहेज् जलौघस्य वेगम् अग्रे नरेश्वर प्रदीप्तं वेश्म न विशेन् नारोहेच् छिखरं तरोः विप्_३,१२.८ न कुर्याद् दन्तसंघर्षं न कुष्णीयाच् च नासिकाम् नासंवृतमुखो जृम्भेच् श्वासकासौ च वर्जयेत् विप्_३,१२.९ नोच्चैर् हसेत् सशब्दं च न मुञ्चेत् पवनं बुधः नखान् न खादयेच् छिन्द्यान् न तृणं न महीं लिखेत् विप्_३,१२.१० न श्मश्रु भक्षयेल् लोष्टं न मृद् नीयाद् विचक्षणः ज्योतींष्य् अमेध्यः शस्तानि नाभिवीक्षेत च प्रभो विप्_३,१२.११ नग्नां परस्त्रियं चैव सूर्यं चास्तमनोदये न हुंकुर्याच् छवं चैव शवगन्धो हि सोमजः विप्_३,१२.१२ चतुष्पथं चैत्यतरुं श्मशानोपवनानि च दुष्टस्त्रीसंनिकर्षं च वर्जयेन् निशि सर्वदा विप्_३,१२.१३ पूज्यदेवद्विजज्योतिश्छायां नातिक्रमेद् बुधः नैकः शून्याटवीं गच्छेन् न च शून्यगृहे वसेत् विप्_३,१२.१४ केशास्थिकण्टकामेध्यबलिभस्मतुषांस् तथा स्नानार्द्रधरणीं चैव दूरतः परिवर्जयेत् विप्_३,१२.१५ नानार्यान् आश्रयेत् कांश्चिन् न जिह्मं रोचयेद् बुधः उपसर्पेत न व्यालांश् चिरं तिष्ठेन् न चोत्थितः विप्_३,१२.१६ अतीव जागरस्वप्ने तद्वत् स्थानासने बुधः न सेवेत तथा शय्यां व्यायामं च नरेश्वर विप्_३,१२.१७ दंष्ट्रिणः शृङ्गिणश् चैव प्राज्ञो दूरेण वर्जयेत् अवश्यायं च राजेन्द्र पुरो वातातपौ तथा विप्_३,१२.१८ न स्नायान् न स्वपेन् नग्नो न चैवोपस्पृशेद् बुधः मुक्तकच्छश् च नाचामेद् देवाद्यर्चां च वर्जयेत् विप्_३,१२.१९ होमदेवार्चनाद्यासु क्रियास्व् आचमने तथा नैकवस्त्रः प्रवर्तेत द्विजवाचनके जपे विप्_३,१२.२० नासमञ्जसशीलैस् तु सहासीत कदाचन सद्वृत्तसंनिकर्षो हि क्षणार्धम् अपि शस्यते विप्_३,१२.२१ विरोधं नोत्तमैर् गच्छेन् नाधमैश् च सदा बुधः विवाहश् च विवादश् च तुल्यशीलैर् नृपेष्यते विप्_३,१२.२२ नारभेत कलिं प्राज्ञः शुष्कवैरं च वर्जयेत् अप्य् अल्पहानिः सोढव्या वैरेणार्थागमं त्यजेत् विप्_३,१२.२३ स्नातो नाङ्गानि निर्मार्जेत् स्नानशाट्या न पाणिना न च निर्धूनयेत् केशान् नाचामेच् चैव चोत्थितः विप्_३,१२.२४ पादेन नाक्रमेत् पादं न पूज्याभिमुखं नयेत् वीरासनं गुरोर् अग्रे भजेत विनयान्वितः विप्_३,१२.२५ अपसव्यं न गच्छेच् च देवागारचतुष्पथान् माङ्गल्यपूज्यांश् च ततो विपरीतान् न दक्षिणम् विप्_३,१२.२६ सोमाग्न्यर्काम्बुवायूनां पूज्यानां च न संमुखम् कुर्यात् ष्ठीवनविण्मूत्रसमुत्सर्गं च पण्डितः विप्_३,१२.२७ तिष्ठन् न मूत्रयेत् तद्वत् पन्थानं नावमूत्रयेत् श्लेष्मविण्मूत्ररक्तानि सर्वदैव न लङ्घयेत् विप्_३,१२.२८ श्लेष्मसिंहानकोत्सर्गो नान्नकाले प्रशस्यते बलिमङ्गलजप्यादौ न होमे न महाजने विप्_३,१२.२९ योषितो नावमन्येत न चासां विश्वसेद् बुधः न चैवेर्ष्युर् भवेत् तासु नाधिकुर्यात् कदाचन विप्_३,१२.३० मङ्गल्यपुष्परत्नाज्यपूज्यान् अनभिवाद्य च न निष्क्रमेद् गृहात् प्राज्ञः सदाचारपरो नृप विप्_३,१२.३१ चतुष्पथान् नमस् कुर्यात् काले होमपरो भवेत् दीनान् अभ्युद्धरेत् साधून् उपासीत बहुश्रुतान् विप्_३,१२.३२ देवर्षिपूजकः सम्यक् पितृपिण्डोदकप्रदः सत्कर्ता चातिथीनां यः स लोकान् उत्तमान् व्रजेत् विप्_३,१२.३३ एकाग्रचित्तस्य दृढव्रतस्य सर्वेन्द्रियप्रीतिनिवर्तकस्य अध्यात्मयोगे यतमानसस्य मोक्षो ध्रुवं नित्यम् अहिंसकस्य"
3,12,40,25,"hitaṃ mitaṃ priyaṃ kāle vaśyātmā yo 'bhibhāṣate sa yāti lokān āhlādahetubhūtān nṛpākṣayān ViP_3,12.34 dhīmān hrīmān kṣamāyukta āstiko vinayānvitaḥ vidyābhijanavṛddhānāṃ yāti lokān anuttamān ViP_3,12.35 akālagarjitādau tu parvasv āśaucakādiṣu anadhyāyaṃ budhaḥ kuryād uparāgādike tathā ViP_3,12.36 śamaṃ nayati yaḥ kruddhān sarvabandhur amatsarī bhītāśvāsanakṛt sādhuḥ svargas tasyālpakaṃ phalam ViP_3,12.37 varṣātapādike chatrī daṇḍī rātryaṭavīṣu ca śarīratrāṇakāmo vai sopānatkaḥ sadā vrajet ViP_3,12.38 nordhvaṃ na tiryag dūraṃ vā nirīkṣan paryaṭed budhaḥ yugamātraṃ mahīpṛṣṭhaṃ naro gacched vilokayan ViP_3,12.39 doṣahetūn aśeṣāṃś ca vaśyātmā yo nirasyati tasya dharmārthakāmānāṃ hānir nālpāpi jāyate ViP_3,12.40 sadācārarataḥ prājño vidyāvinayaśikṣitaḥ","हितं मितं प्रियं काले वश्यात्मा यो ऽभिभाषते स याति लोकान् आह्लादहेतुभूतान् नृपाक्षयान् विप्_३,१२.३४ धीमान् ह्रीमान् क्षमायुक्त आस्तिको विनयान्वितः विद्याभिजनवृद्धानां याति लोकान् अनुत्तमान् विप्_३,१२.३५ अकालगर्जितादौ तु पर्वस्व् आशौचकादिषु अनध्यायं बुधः कुर्याद् उपरागादिके तथा विप्_३,१२.३६ शमं नयति यः क्रुद्धान् सर्वबन्धुर् अमत्सरी भीताश्वासनकृत् साधुः स्वर्गस् तस्याल्पकं फलम् विप्_३,१२.३७ वर्षातपादिके छत्री दण्डी रात्र्यटवीषु च शरीरत्राणकामो वै सोपानत्कः सदा व्रजेत् विप्_३,१२.३८ नोर्ध्वं न तिर्यग् दूरं वा निरीक्षन् पर्यटेद् बुधः युगमात्रं महीपृष्ठं नरो गच्छेद् विलोकयन् विप्_३,१२.३९ दोषहेतून् अशेषांश् च वश्यात्मा यो निरस्यति तस्य धर्मार्थकामानां हानिर् नाल्पापि जायते विप्_३,१२.४० सदाचाररतः प्राज्ञो विद्याविनयशिक्षितः"
3,13,13,26,"pāpe 'py apāpaḥ puruṣe 'py abhidhatte priyāṇi yaḥ maitrīdravāntaḥkaraṇas tasya muktiḥ kare sthitā ViP_3,12.41 ye kāmakrodhalobhānāṃ vītarāgā na gocare sadācārasthitās teṣām anubhāvair dhṛtā mahī ViP_3,12.42 tasmāt satyaṃ vadet prājño yat paraprītikāraṇam satyaṃ yat paraduḥkhāya tatra maunaparo bhavet ViP_3,12.43 priyam uktaṃ hitaṃ naitad iti matvā na tad vadet śreyas tatra hitaṃ vākyaṃ yady apy atyantam apriyam ViP_3,12.44 prāṇinām upakārāya yad eveha paratra ca karmaṇā manasā vācā tad eva matimān bhajet ViP_3,12.45 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe dvādaśo 'dhyāyaḥ ]] sacailasya pituḥ snānaṃ jāte putre vidhīyate jātakarma tathā kuryāc śrāddham abhyudaye ca yat ViP_3,13.1 yugmān devāṃś ca pitryāṃś ca samyak savyakramād dvijān pūjayed bhojayec caiva tanmanā nānyamānasaḥ ViP_3,13.2 dadhyakṣataiḥ sabadaraiḥ prāṅmukhodaṅmukho 'pi vā devatīrthena vai piṇḍān dadyāt kāyena vā nṛpa ViP_3,13.3 nāndīmukhaḥ pitṛgaṇas tena śrāddhena pārthiva prīyate tat tu kartavyaṃ puruṣaiḥ sarvavṛddhiṣu ViP_3,13.4 kanyāputravivāheṣu praveśe navaveśmanaḥ nāmakarmaṇi bālānāṃ cūḍākarmādike tathā ViP_3,13.5 sīmantonnayane caiva putrādimukhadarśane nāndīmukhaṃ pitṛgaṇaṃ pūjayet prayato gṛhī ViP_3,13.6 pitṛpūjākramaḥ prokto vṛddhāv eṣa samāsataḥ śrūyatām avanīpāla pretakarmakriyāvidhiḥ ViP_3,13.7 pretadehaṃ śubhaiḥ snānaiḥ snāpitaṃ sragvibhūṣitam dagdhvā grāmād bahiḥ snātvā sacailāḥ salilāśaye ViP_3,13.8 yatra tatra sthitāyaitad amukāyeti vādinaḥ dakṣiṇābhimukhā dadyur bāndhavāḥ salilāñjalim ViP_3,13.9 praviṣṭāś ca samaṃ gobhir grāmaṃ nakṣatradarśane kaṭadharmāṃs tataḥ kuryur bhūmau prastaraśāyinaḥ ViP_3,13.10 dātavyo 'nudinaṃ piṇḍaḥ pretāya bhuvi pārthiva divā ca bhaktaṃ bhoktavyam amāṃsaṃ manujarṣabha ViP_3,13.11 dināni tāni cecchātaḥ kartavyaṃ viprabhojanam pretas tṛptiṃ tathā yāti bandhuvargeṇa bhuñjatā ViP_3,13.12 prathame 'hni tṛtīye ca saptame navame tathā vastratyāgaṃ bahiḥsnānaṃ kṛtvā dadyāt tilodakam ViP_3,13.13 tato 'nubandhuvargas tu bhuvi dadyāt tilodakam","पापे ऽप्य् अपापः पुरुषे ऽप्य् अभिधत्ते प्रियाणि यः मैत्रीद्रवान्तःकरणस् तस्य मुक्तिः करे स्थिता विप्_३,१२.४१ ये कामक्रोधलोभानां वीतरागा न गोचरे सदाचारस्थितास् तेषाम् अनुभावैर् धृता मही विप्_३,१२.४२ तस्मात् सत्यं वदेत् प्राज्ञो यत् परप्रीतिकारणम् सत्यं यत् परदुःखाय तत्र मौनपरो भवेत् विप्_३,१२.४३ प्रियम् उक्तं हितं नैतद् इति मत्वा न तद् वदेत् श्रेयस् तत्र हितं वाक्यं यद्य् अप्य् अत्यन्तम् अप्रियम् विप्_३,१२.४४ प्राणिनाम् उपकाराय यद् एवेह परत्र च कर्मणा मनसा वाचा तद् एव मतिमान् भजेत् विप्_३,१२.४५ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे द्वादशो ऽध्यायः ]] सचैलस्य पितुः स्नानं जाते पुत्रे विधीयते जातकर्म तथा कुर्याच् श्राद्धम् अभ्युदये च यत् विप्_३,१३.१ युग्मान् देवांश् च पित्र्यांश् च सम्यक् सव्यक्रमाद् द्विजान् पूजयेद् भोजयेच् चैव तन्मना नान्यमानसः विप्_३,१३.२ दध्यक्षतैः सबदरैः प्राङ्मुखोदङ्मुखो ऽपि वा देवतीर्थेन वै पिण्डान् दद्यात् कायेन वा नृप विप्_३,१३.३ नान्दीमुखः पितृगणस् तेन श्राद्धेन पार्थिव प्रीयते तत् तु कर्तव्यं पुरुषैः सर्ववृद्धिषु विप्_३,१३.४ कन्यापुत्रविवाहेषु प्रवेशे नववेश्मनः नामकर्मणि बालानां चूडाकर्मादिके तथा विप्_३,१३.५ सीमन्तोन्नयने चैव पुत्रादिमुखदर्शने नान्दीमुखं पितृगणं पूजयेत् प्रयतो गृही विप्_३,१३.६ पितृपूजाक्रमः प्रोक्तो वृद्धाव् एष समासतः श्रूयताम् अवनीपाल प्रेतकर्मक्रियाविधिः विप्_३,१३.७ प्रेतदेहं शुभैः स्नानैः स्नापितं स्रग्विभूषितम् दग्ध्वा ग्रामाद् बहिः स्नात्वा सचैलाः सलिलाशये विप्_३,१३.८ यत्र तत्र स्थितायैतद् अमुकायेति वादिनः दक्षिणाभिमुखा दद्युर् बान्धवाः सलिलाञ्जलिम् विप्_३,१३.९ प्रविष्टाश् च समं गोभिर् ग्रामं नक्षत्रदर्शने कटधर्मांस् ततः कुर्युर् भूमौ प्रस्तरशायिनः विप्_३,१३.१० दातव्यो ऽनुदिनं पिण्डः प्रेताय भुवि पार्थिव दिवा च भक्तं भोक्तव्यम् अमांसं मनुजर्षभ विप्_३,१३.११ दिनानि तानि चेच्छातः कर्तव्यं विप्रभोजनम् प्रेतस् तृप्तिं तथा याति बन्धुवर्गेण भुञ्जता विप्_३,१३.१२ प्रथमे ऽह्नि तृतीये च सप्तमे नवमे तथा वस्त्रत्यागं बहिःस्नानं कृत्वा दद्यात् तिलोदकम् विप्_३,१३.१३ ततो ऽनुबन्धुवर्गस् तु भुवि दद्यात् तिलोदकम्"
3,14,13,29,"caturthe 'hni ca kartavyaṃ bhasmāsthicayanaṃ nṛpa tadūrdhvam aṅgasparśaś ca sapiṇḍānām apīṣyate ViP_3,13.14 yogyāḥ sarvakriyāṇāṃ tu samānasalilās tathā anulepanapuṣpādibhogād anyatra pārthiva ViP_3,13.15 śayyāsanopabhogaś ca sapiṇḍānām apīṣyate bhasmāsthicayanād ūrdhvaṃ saṃyogo na tu yoṣitām ViP_3,13.16 bāle deśāntarasthe ca patite ca munau mṛte sadyaḥ śaucaṃ tathecchāto jalāgnyudbandhanādiṣu ViP_3,13.17 mṛtabandhor daśāhāni kulasyānnaṃ na bhujyate dānaṃ pratigraho yajñaḥ svādhyāyaś ca nivartate ViP_3,13.18 viprasyaitad dvādaśāhaṃ rājanyasyāpy aśaucakam ardhamāsaṃ tu vaiśyasya māsaṃ śūdrasya śuddhaye ViP_3,13.19 ayujo bhojayet kāmaṃ dvijān ādye tato dine dadyād darbheṣu piṇḍaṃ ca pretāyocchiṣṭasaṃnidhau ViP_3,13.20 vāryāyudhapratodās tu daṇḍaś ca dvijabhojanāt spraṣṭavyo 'nantaraṃ varṇaiḥ śudhyeraṃs te tataḥ kramāt ViP_3,13.21 tataḥ svavarṇadharmā ye viprādīnām udāhṛtāḥ tān kurvīta pumāñ jīven nijadharmārjanais tathā ViP_3,13.22 mṛte 'hani ca kartavyam ekoddiṣṭam ataḥ param āhvānādikriyādaivaniyogarahitaṃ hi tat ViP_3,13.23 eko 'rghyas tatra dātavyas tathaivaikaṃ pavitrakam pretāya piṇḍo dātavyo bhuktavatsu dvijātiṣu ViP_3,13.24 praśnaś ca tatrābhiratir yajamānadvijanmanām akṣayyam amukasyeti vaktavyaṃ viratau tathā ViP_3,13.25 ekoddiṣṭamayo dharma ittham āvatsarāt smṛtaḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ tasmin kāle rājendra tac chṛṇu ViP_3,13.26 ekoddiṣṭavidhānena kāryaṃ tad api pārthiva ViP_3,13.27ab saṃvatsare 'tha ṣaṣṭhe vā māsi vā dvādaśe 'hni vā ViP_3,13.27ab*27 tilagandhodakair yuktaṃ tatra pātracatuṣṭayam ViP_3,13.27cd pātraṃ pretasya tatraikaṃ paitraṃ pātratrayaṃ tathā secayet pitṛpātreṣu pretapātraṃ nṛpa triṣu ViP_3,13.28 tataḥ pitṛtvam āpanne tasmin prete mahīpate śrāddhadharmair aśeṣais tu tatpūrvān arcayet pitṝn ViP_3,13.29 putraḥ pautraḥ prapautro vā bandhur vā bhrātṛsaṃtatiḥ sapiṇḍasaṃtatir vāpi kriyārho nṛpa jāyate ViP_3,13.30 teṣām abhāve sarveṣāṃ samānodakasaṃtatiḥ mātṛpakṣasya piṇḍena saṃbaddhā ye jalena vā ViP_3,13.31 kuladvaye 'pi cocchinne strībhiḥ kāryāḥ kriyā nṛpa saṃghātāntargatair vāpi kāryāḥ pretasya yāḥ kriyāḥ utsannabandhurikthānāṃ kārayed avanīpatiḥ ViP_3,13.32 pūrvāḥ kriyā madhyamāś ca tathā caivottarāḥ kriyāḥ triḥprakārāḥ kriyā hy etās tāsāṃ bhedaṃ śṛṇuṣva me ViP_3,13.33 ādāhavāryāyudhādisparśādyantās tu yāḥ kriyāḥ tāḥ pūrvā madhyamā māsi māsy ekoddiṣṭasaṃjñitāḥ ViP_3,13.34 prete pitṛtvam āpanne sapiṇḍīkaraṇād anu kriyante yāḥ kriyāḥ pitryāḥ procyante tā nṛpottarāḥ ViP_3,13.35 pitṛmātṛsapiṇḍais tu samānasalilais tathā tatsaṃghātagataiś caiva rājñā vā dhanahāriṇā ViP_3,13.36 pūrvāḥ kriyās tu kartavyāḥ putrādyair eva cottarāḥ dauhitrair vā naraśreṣṭha kāryās tattanayais tathā ViP_3,13.37 mṛtāhani ca kartavyāḥ strīṇām apy uttarāḥ kriyāḥ pratisaṃvatsaraṃ rājann ekoddiṣṭavidhānataḥ ViP_3,13.38 tasmād uttarasaṃjñā yāḥ kriyās tāḥ śṛṇu pārthiva yadā yadā ca kartavyā vidhinā yena cānagha ViP_3,13.39 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe trayodaśo 'dhyāyaḥ ]] brahmendrarudranāsatyasūryāgnivasumārutān viśvedevān ṛṣigaṇān vayāṃsi manujān paśūn ViP_3,14.1 sarīsṛpān pitṛgaṇān yac cānyad bhūtasaṃjñitam śrāddhaṃ śraddhānvitaḥ kurvan tarpayaty akhilaṃ jagat ViP_3,14.2 māsi māsy asite pakṣe pañcadaśyāṃ nareśvara tathāṣṭakāsu kurvīta kāmyān kālāñ chṛṇuṣva me ViP_3,14.3 śrāddhārham āgataṃ dravyaṃ viśiṣṭam athavā dvijam śrāddhaṃ kurvīta vijñāya vyatīpāte 'yane tathā ViP_3,14.4 viṣuve cāpi saṃprāpte grahaṇe śaśisūryayoḥ samasteṣv eva bhūpāla rāśiṣv arke ca gacchati ViP_3,14.5 nakṣatragrahapīḍāsu duṣṭasvapnāvalokane icchāśrāddhāni kurvīta navasasyāgame tathā ViP_3,14.6 amāvāsyā yadā maitraviśākhāsvātiyoginī śrāddhaiḥ pitṛgaṇas tṛptiṃ tathāpnoty aṣṭavārṣikīm ViP_3,14.7 amāvāsyā yadā puṣye raudre carkṣe punarvasau dvādaśābdaṃ tadā tṛptiṃ prayānti pitaro 'rcitāḥ ViP_3,14.8 vāsavājaikapādarkṣe pitṝṇāṃ tṛptim icchatām vāruṇe cāpy amāvāsyā devānām api durlabhā ViP_3,14.9 navasv ṛkṣeṣv amāvāsyā yadaiteṣv avanīpate tadā tṛptipradaṃ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ śṛṇu cāparam ViP_3,14.10 gītaṃ sanatkumāreṇa yad'ilāya mahātmane pṛcchate pitṛbhaktāya śraddhayāvanatāya ca ViP_3,14.11 vaiśākhamāsasya ca yā tṛtīyā navamy asau kārttikaśuklapakṣe nabhasyamāsasya tu kṛṣṇapakṣe trayodaśī pañcadaśī ca māghe ViP_3,14.12 etā yugādyās tithayaś catasro 'py anantapuṇyā nṛpa saṃpradiṣṭāḥ ViP_3,14.13ab dve śukle dve tathā kṛṣṇe yugādye munayo viduḥ ViP_3,14.13ab*28:1 śukle pūrvāhnike grāhye kṛṣṇe caivāparāhnike ViP_3,14.13ab*28:2 yugādyeṣu yugānteṣu dattam akṣayam iṣyate ViP_3,14.13ab*28:3 upaplave candramaso raveś ca triṣv aṣṭakāsv apy ayanadvaye ca ViP_3,14.13cd candrakṣaye māghavamāsi yatra dinakṣaye vai viṣuvaddvayaṃ ca manvantarādyās tithayas tathaiva chāyāgajasya vyatipātakālaḥ","चतुर्थे ऽह्नि च कर्तव्यं भस्मास्थिचयनं नृप तदूर्ध्वम् अङ्गस्पर्शश् च सपिण्डानाम् अपीष्यते विप्_३,१३.१४ योग्याः सर्वक्रियाणां तु समानसलिलास् तथा अनुलेपनपुष्पादिभोगाद् अन्यत्र पार्थिव विप्_३,१३.१५ शय्यासनोपभोगश् च सपिण्डानाम् अपीष्यते भस्मास्थिचयनाद् ऊर्ध्वं संयोगो न तु योषिताम् विप्_३,१३.१६ बाले देशान्तरस्थे च पतिते च मुनौ मृते सद्यः शौचं तथेच्छातो जलाग्न्युद्बन्धनादिषु विप्_३,१३.१७ मृतबन्धोर् दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते दानं प्रतिग्रहो यज्ञः स्वाध्यायश् च निवर्तते विप्_३,१३.१८ विप्रस्यैतद् द्वादशाहं राजन्यस्याप्य् अशौचकम् अर्धमासं तु वैश्यस्य मासं शूद्रस्य शुद्धये विप्_३,१३.१९ अयुजो भोजयेत् कामं द्विजान् आद्ये ततो दिने दद्याद् दर्भेषु पिण्डं च प्रेतायोच्छिष्टसंनिधौ विप्_३,१३.२० वार्यायुधप्रतोदास् तु दण्डश् च द्विजभोजनात् स्प्रष्टव्यो ऽनन्तरं वर्णैः शुध्येरंस् ते ततः क्रमात् विप्_३,१३.२१ ततः स्ववर्णधर्मा ये विप्रादीनाम् उदाहृताः तान् कुर्वीत पुमाञ् जीवेन् निजधर्मार्जनैस् तथा विप्_३,१३.२२ मृते ऽहनि च कर्तव्यम् एकोद्दिष्टम् अतः परम् आह्वानादिक्रियादैवनियोगरहितं हि तत् विप्_३,१३.२३ एको ऽर्घ्यस् तत्र दातव्यस् तथैवैकं पवित्रकम् प्रेताय पिण्डो दातव्यो भुक्तवत्सु द्विजातिषु विप्_३,१३.२४ प्रश्नश् च तत्राभिरतिर् यजमानद्विजन्मनाम् अक्षय्यम् अमुकस्येति वक्तव्यं विरतौ तथा विप्_३,१३.२५ एकोद्दिष्टमयो धर्म इत्थम् आवत्सरात् स्मृतः सपिण्डीकरणं तस्मिन् काले राजेन्द्र तच् छृणु विप्_३,१३.२६ एकोद्दिष्टविधानेन कार्यं तद् अपि पार्थिव विप्_३,१३.२७अब् संवत्सरे ऽथ षष्ठे वा मासि वा द्वादशे ऽह्नि वा विप्_३,१३.२७अब्*२७ तिलगन्धोदकैर् युक्तं तत्र पात्रचतुष्टयम् विप्_३,१३.२७च्द् पात्रं प्रेतस्य तत्रैकं पैत्रं पात्रत्रयं तथा सेचयेत् पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं नृप त्रिषु विप्_३,१३.२८ ततः पितृत्वम् आपन्ने तस्मिन् प्रेते महीपते श्राद्धधर्मैर् अशेषैस् तु तत्पूर्वान् अर्चयेत् पितॄन् विप्_३,१३.२९ पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा बन्धुर् वा भ्रातृसंततिः सपिण्डसंततिर् वापि क्रियार्हो नृप जायते विप्_३,१३.३० तेषाम् अभावे सर्वेषां समानोदकसंततिः मातृपक्षस्य पिण्डेन संबद्धा ये जलेन वा विप्_३,१३.३१ कुलद्वये ऽपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्याः क्रिया नृप संघातान्तर्गतैर् वापि कार्याः प्रेतस्य याः क्रियाः उत्सन्नबन्धुरिक्थानां कारयेद् अवनीपतिः विप्_३,१३.३२ पूर्वाः क्रिया मध्यमाश् च तथा चैवोत्तराः क्रियाः त्रिःप्रकाराः क्रिया ह्य् एतास् तासां भेदं शृणुष्व मे विप्_३,१३.३३ आदाहवार्यायुधादिस्पर्शाद्यन्तास् तु याः क्रियाः ताः पूर्वा मध्यमा मासि मास्य् एकोद्दिष्टसंज्ञिताः विप्_३,१३.३४ प्रेते पितृत्वम् आपन्ने सपिण्डीकरणाद् अनु क्रियन्ते याः क्रियाः पित्र्याः प्रोच्यन्ते ता नृपोत्तराः विप्_३,१३.३५ पितृमातृसपिण्डैस् तु समानसलिलैस् तथा तत्संघातगतैश् चैव राज्ञा वा धनहारिणा विप्_३,१३.३६ पूर्वाः क्रियास् तु कर्तव्याः पुत्राद्यैर् एव चोत्तराः दौहित्रैर् वा नरश्रेष्ठ कार्यास् तत्तनयैस् तथा विप्_३,१३.३७ मृताहनि च कर्तव्याः स्त्रीणाम् अप्य् उत्तराः क्रियाः प्रतिसंवत्सरं राजन्न् एकोद्दिष्टविधानतः विप्_३,१३.३८ तस्माद् उत्तरसंज्ञा याः क्रियास् ताः शृणु पार्थिव यदा यदा च कर्तव्या विधिना येन चानघ विप्_३,१३.३९ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे त्रयोदशो ऽध्यायः ]] ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यसूर्याग्निवसुमारुतान् विश्वेदेवान् ऋषिगणान् वयांसि मनुजान् पशून् विप्_३,१४.१ सरीसृपान् पितृगणान् यच् चान्यद् भूतसंज्ञितम् श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन् तर्पयत्य् अखिलं जगत् विप्_३,१४.२ मासि मास्य् असिते पक्षे पञ्चदश्यां नरेश्वर तथाष्टकासु कुर्वीत काम्यान् कालाञ् छृणुष्व मे विप्_३,१४.३ श्राद्धार्हम् आगतं द्रव्यं विशिष्टम् अथवा द्विजम् श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपाते ऽयने तथा विप्_३,१४.४ विषुवे चापि संप्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः समस्तेष्व् एव भूपाल राशिष्व् अर्के च गच्छति विप्_३,१४.५ नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत नवसस्यागमे तथा विप्_३,१४.६ अमावास्या यदा मैत्रविशाखास्वातियोगिनी श्राद्धैः पितृगणस् तृप्तिं तथाप्नोत्य् अष्टवार्षिकीम् विप्_३,१४.७ अमावास्या यदा पुष्ये रौद्रे चर्क्षे पुनर्वसौ द्वादशाब्दं तदा तृप्तिं प्रयान्ति पितरो ऽर्चिताः विप्_३,१४.८ वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिम् इच्छताम् वारुणे चाप्य् अमावास्या देवानाम् अपि दुर्लभा विप्_३,१४.९ नवस्व् ऋक्षेष्व् अमावास्या यदैतेष्व् अवनीपते तदा तृप्तिप्रदं श्राद्धं पितॄणां शृणु चापरम् विप्_३,१४.१० गीतं सनत्कुमारेण यद्ऽइलाय महात्मने पृच्छते पितृभक्ताय श्रद्धयावनताय च विप्_३,१४.११ वैशाखमासस्य च या तृतीया नवम्य् असौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे नभस्यमासस्य तु कृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे विप्_३,१४.१२ एता युगाद्यास् तिथयश् चतस्रो ऽप्य् अनन्तपुण्या नृप संप्रदिष्टाः विप्_३,१४.१३अब् द्वे शुक्ले द्वे तथा कृष्णे युगाद्ये मुनयो विदुः विप्_३,१४.१३अब्*२८:१ शुक्ले पूर्वाह्निके ग्राह्ये कृष्णे चैवापराह्निके विप्_३,१४.१३अब्*२८:२ युगाद्येषु युगान्तेषु दत्तम् अक्षयम् इष्यते विप्_३,१४.१३अब्*२८:३ उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश् च त्रिष्व् अष्टकास्व् अप्य् अयनद्वये च विप्_३,१४.१३च्द् चन्द्रक्षये माघवमासि यत्र दिनक्षये वै विषुवद्द्वयं च मन्वन्तराद्यास् तिथयस् तथैव छायागजस्य व्यतिपातकालः"
3,15,40,31,"pānīyam apy atra tilair vimiśraṃ dadyāt pitṛbhyaḥ prayato manuṣyaḥ śrāddhaṃ kṛtaṃ tena samāḥ sahasraṃ rahasyam etat pitaro vadanti ViP_3,14.14 māghāsite pañcadaśī kadācid upaiti yogaṃ yadi vāruṇena ṛkṣeṇa kālaḥ sa paraḥ pitṝṇāṃ na hy alpapuṇyair nṛpa labhyate 'sau ViP_3,14.15 kāle dhaniṣṭhā yadi nāma tasmin bhavanti bhūpāla tadā pitṛbhyaḥ dattaṃ jalānnaṃ pradadāti tṛptiṃ varṣāyutaṃ tatkulajair manuṣyaiḥ ViP_3,14.16 tatraiva ced bhādrapadās tu pūrvāḥ kāle tadā yat kriyate pitṛbhyaḥ śrāddhaṃ parāṃ tṛptim upetya tena yugaṃ samagraṃ pitaraḥ svapanti ViP_3,14.17 gaṅgāṃ śatadrūm atha vā vipāśāṃ sarasvatīṃ naimiṣagomatīṃ vā tato 'vagāhyārcanam ādareṇa kṛtvā pitṝṇāṃ duritāni hanti ViP_3,14.18 gāyanti caitat pitaraḥ sadaiva varṣāmaghātṛptim avāpya bhūyaḥ māghāsitānte śubhatīrthatoyair yāsyāma tṛptiṃ tanayādidattaiḥ ViP_3,14.19 cittaṃ ca vittaṃ ca nṛṇāṃ viśuddhaṃ śastaś ca kālaḥ kathito vidhiś ca pātraṃ yathoktaṃ paramā ca bhaktir nṛṇāṃ prayacchaty abhivāñchitāni ViP_3,14.20 pitṛgītāṃs tathaivātra ślokāṃs tāṃś ca śṛṇuṣva me śrutvā tathaiva bhavatā bhāvyaṃ tatrādṛtātmanā ViP_3,14.21 api dhanyaḥ kule jāyād asmākaṃ matimān naraḥ akurvan vittaśāṭhyaṃ yaḥ piṇḍānno nirvapiṣyati ViP_3,14.22 ratnavastramahīyānamahābhogādikaṃ vasu vibhave sati viprebhyo yo 'smān uddiśya dāsyati ViP_3,14.23 annena vā yathāśaktyā kāle 'smin bhaktinamradhīḥ bhojayiṣyati viprāgryāṃs tanmātravibhavo naraḥ ViP_3,14.24 asamartho 'nnadānasya dhānyam āmaṃ svaśaktitaḥ pradāsyati dvijāgrebhyaḥ svalpālpāṃ vāpi dakṣiṇām ViP_3,14.25 tatrāpy asāmarthyayutaḥ karāgrāgrasthitāṃs tilān praṇamya dvijamukhyāya kasmaicid bhūpa dāsyati ViP_3,14.26 tilaiḥ saptāṣṭabhir vāpi samavetāñ jalāñjalīn bhaktinamraḥ samuddiśya bhuvy asmākaṃ pradāsyati ViP_3,14.27 yataḥ kutaścit saṃprāpya gobhyo vāpi gavāhnikam abhāve prīṇayann asmāñ śraddhāyuktaḥ pradāsyati ViP_3,14.28 sarvābhāve vanaṃ gatvā kakṣamūlapradarśakaḥ sūryādilokapālānām idam uccair paṭhiṣyati ViP_3,14.29 na me 'sti vittaṃ na dhanaṃ ca nānyac chrāddhopayogyaṃ svapitṝn nato 'smi tṛpyantu bhaktyā pitaro mayaitau kṛtau bhujau vartmani mārutasya ViP_3,14.30 ity etat pitṛbhir gītaṃ bhāvābhāvaprayojanam yaḥ karoti kṛtaṃ tena śrāddhaṃ bhavati pārthiva ViP_3,14.31 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe caturdaśo 'dhyāyaḥ ]] brāhmaṇān bhojayec chrāddhe yadguṇāṃs tān nibodha me ViP_3,15.1 triṇāciketas trimadhus trisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit vedavic chrotriyo yogī tathā vai jyeṣṭhasāmagaḥ ViP_3,15.2 ṛtviksvasrīyadauhitrajāmātṛśvaśurās tathā mātulo 'tha taponiṣṭhaḥ pañcāgnyabhiratas tathā śiṣyāḥ saṃbandhinaś caiva mātāpitṛrataś ca yaḥ ViP_3,15.3 etān niyojayec chrāddhe pūrvoktān prathamaṃ nṛpa brāhmaṇān pitṛpuṣṭyartham anukalpeṣv anantarān ViP_3,15.4 mitradhruk kunakhī klībaḥ śyāvadantas tathā dvijaḥ kanyādūṣayitā vahnivedojjhaḥ somavikrayī ViP_3,15.5 abhiśastas tathā stenaḥ piśuno grāmayājakaḥ bhṛtakādhyāpakas tadvad bhṛtakādhyāpitaś ca yaḥ ViP_3,15.6 parapūrvāpatiś caiva mātāpitros tathojjhakaḥ ViP_3,15.7ab tathā bhrātṛparityāgī dūṣakaḥ sarvanindakaḥ ViP_3,15.7ab*30 vṛṣalīsūtipoṣṭā ca vṛṣalīpatir eva ca ViP_3,15.7cd tathā devalakaś caiva śrāddhe nārhati ketanam ViP_3,15.8 prathame 'hni budhaḥ śastāñ śrotriyādīn nimantrayet kathayec ca tadaivaiṣāṃ niyogān pitṛdaivikān ViP_3,15.9 tataḥ krodhavyavāyādīn āyāsaṃ ca dvijaiḥ saha yajamāno na kurvīta doṣas tatra mahān ayam ViP_3,15.10 śrāddhe niyukto bhuktvā vā bhojayitvā niyujya ca vyavāyī retaso garte majjayaty ātmanaḥ pitṝn ViP_3,15.11 tasmāt prathamam atroktaṃ dvijāgryāṇāṃ nimantraṇam animantrya dvijān geham āgatān bhojayed yatīn ViP_3,15.12 pādaśaucādinā geham āgatān pūjayed dvijān ViP_3,15.13 pavitrapāṇir ācāntān āsaneṣūpaveśayet pitṝṇām ayujo yugmān devānām icchayā dvijān ViP_3,15.14 devānām ekam ekaṃ vā pitṝṇāṃ ca niyojayet ViP_3,15.15 tathā mātāmahaśrāddhaṃ vaiśvadevasamanvitam kurvīta bhaktisaṃpannas tantraṃ vā vaiśvadevikam ViP_3,15.16 prāṅmukhān bhojayed viprān devānām ubhayātmakān pitṛpaitāmahānāṃ ca bhojayec cāpy udaṅmukhān ViP_3,15.17 pṛthak tayoḥ kecid āhuḥ śrāddhasya karaṇaṃ nṛpa ekatraikena pākena vadanty anye maharṣayaḥ ViP_3,15.18 viṣṭarārthaṃ kuśān dattvā saṃpūjyārghyaṃ vidhānataḥ kuryād āvāhanaṃ prājño devānāṃ tadanujñayā ViP_3,15.19 yavāmbunā ca devānāṃ dadyād arghyaṃ vidhānataḥ sraggandhadhūpadīpāṃś ca dattvā tebhyo yathāvidhi ViP_3,15.20 pitṝṇām apasavyaṃ tat sarvam evopakalpayet anujñāṃ ca tataḥ prāpya dattvā darbhān dvidhākṛtān ViP_3,15.21 mantrapūrvaṃ pitṝṇāṃ tu kuryād āvāhanaṃ budhaḥ tilāmbunā cāpasavyaṃ dadyād arghyādikaṃ nṛpa ViP_3,15.22 kāle tatrātithiṃ prāptam annakāmaṃ nṛpādhvagam brāhmaṇair abhyanujñātaḥ kāmaṃ tam api bhojayet ViP_3,15.23 yogino vividhai rūpair narāṇām upakāriṇaḥ bhramanti pṛthivīm etām avijñātasvarūpiṇaḥ ViP_3,15.24 tasmād abhyarcayet prāptaṃ śrāddhakāle 'tithiṃ budhaḥ śrāddhakriyāphalaṃ hanti narendrāpūjito 'tithiḥ ViP_3,15.25 juhuyād vyañjanakṣāravarjam annaṃ tato 'nale anujñāto dvijais tais tu trikṛtvaḥ puruṣarṣabha ViP_3,15.26 agnaye kavyavāhāya svāhety ādau nṛpāhutiḥ somāya vai pitṛmate dātavyā tadanantaram ViP_3,15.27 vaivasvatāya caivānyā tṛtīyā dīyate tataḥ hutāvaśiṣṭam alpālpaṃ viprapātreṣu nirvapet ViP_3,15.28 tato 'nnaṃ mṛṣṭam atyartham abhīṣṭam atisaṃskṛtam dattvā juṣadhvam icchāto vācyam etad aniṣṭhuram ViP_3,15.29 bhoktavyaṃ taiś ca taccittair maunibhiḥ sumukhaiḥ sukham akrudhyatā cātvaratā deyaṃ tenāpi bhaktitaḥ ViP_3,15.30 rakṣoghnamantrapaṭhanaṃ bhūmer āstaraṇaṃ tilaiḥ kṛtvā dhyeyāḥ svapitaras ta eva dvijasattamāḥ ViP_3,15.31 pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ mama tṛptiṃ prayāntv adya vipradeheṣu saṃsthitāḥ ViP_3,15.32 pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ mama tṛptiṃ prayāntv agnihomāpyāyitamūrtayaḥ ViP_3,15.33 pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ tṛptiṃ prayāntu piṇḍena mayā dattena bhūtale ViP_3,15.34 pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ tṛptiṃ prayāntu me bhaktyā yan mayaitad ihāhṛtam ViP_3,15.35 mātāmahas tṛptim upaitu tasya tathā pitā tasya pitā tathānyaḥ viśve ca devāḥ paramāṃ prayāntu tṛptiṃ praṇaśyantu ca yātudhānāḥ ViP_3,15.36 yajñeśvaro havyasamastakavya bhoktāvyayātmā harir īśvaro 'tra tatsaṃnidhānād apayāntu sadyo rakṣāṃsy aśeṣāṇy asurāś ca sarve ViP_3,15.37 tṛpteṣu teṣu vikired annaṃ vipreṣu bhūtale dadyāc cācamanārthāya tebhyo vāri sakṛt sakṛt ViP_3,15.38 sutṛptais tair anujñātaḥ sarveṇānnena bhūtale satilena tataḥ piṇḍān samyag dadyāt samāhitaḥ ViP_3,15.39 pitṛtīrthena salilaṃ dadyād atha jalāñjalim mātāmahebhyas tenaiva piṇḍāṃs tīrthena nirvapet ViP_3,15.40 dakṣiṇāpravaṇaṃ caiva prayatnenopapādayet","पानीयम् अप्य् अत्र तिलैर् विमिश्रं दद्यात् पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः श्राद्धं कृतं तेन समाः सहस्रं रहस्यम् एतत् पितरो वदन्ति विप्_३,१४.१४ माघासिते पञ्चदशी कदाचिद् उपैति योगं यदि वारुणेन ऋक्षेण कालः स परः पितॄणां न ह्य् अल्पपुण्यैर् नृप लभ्यते ऽसौ विप्_३,१४.१५ काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवन्ति भूपाल तदा पितृभ्यः दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर् मनुष्यैः विप्_३,१४.१६ तत्रैव चेद् भाद्रपदास् तु पूर्वाः काले तदा यत् क्रियते पितृभ्यः श्राद्धं परां तृप्तिम् उपेत्य तेन युगं समग्रं पितरः स्वपन्ति विप्_३,१४.१७ गङ्गां शतद्रूम् अथ वा विपाशां सरस्वतीं नैमिषगोमतीं वा ततो ऽवगाह्यार्चनम् आदरेण कृत्वा पितॄणां दुरितानि हन्ति विप्_३,१४.१८ गायन्ति चैतत् पितरः सदैव वर्षामघातृप्तिम् अवाप्य भूयः माघासितान्ते शुभतीर्थतोयैर् यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः विप्_३,१४.१९ चित्तं च वित्तं च नृणां विशुद्धं शस्तश् च कालः कथितो विधिश् च पात्रं यथोक्तं परमा च भक्तिर् नृणां प्रयच्छत्य् अभिवाञ्छितानि विप्_३,१४.२० पितृगीतांस् तथैवात्र श्लोकांस् तांश् च शृणुष्व मे श्रुत्वा तथैव भवता भाव्यं तत्रादृतात्मना विप्_३,१४.२१ अपि धन्यः कुले जायाद् अस्माकं मतिमान् नरः अकुर्वन् वित्तशाठ्यं यः पिण्डान्नो निर्वपिष्यति विप्_३,१४.२२ रत्नवस्त्रमहीयानमहाभोगादिकं वसु विभवे सति विप्रेभ्यो यो ऽस्मान् उद्दिश्य दास्यति विप्_३,१४.२३ अन्नेन वा यथाशक्त्या काले ऽस्मिन् भक्तिनम्रधीः भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस् तन्मात्रविभवो नरः विप्_३,१४.२४ असमर्थो ऽन्नदानस्य धान्यम् आमं स्वशक्तितः प्रदास्यति द्विजाग्रेभ्यः स्वल्पाल्पां वापि दक्षिणाम् विप्_३,१४.२५ तत्राप्य् असामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस् तिलान् प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद् भूप दास्यति विप्_३,१४.२६ तिलैः सप्ताष्टभिर् वापि समवेताञ् जलाञ्जलीन् भक्तिनम्रः समुद्दिश्य भुव्य् अस्माकं प्रदास्यति विप्_३,१४.२७ यतः कुतश्चित् संप्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् अभावे प्रीणयन्न् अस्माञ् श्रद्धायुक्तः प्रदास्यति विप्_३,१४.२८ सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षमूलप्रदर्शकः सूर्यादिलोकपालानाम् इदम् उच्चैर् पठिष्यति विप्_३,१४.२९ न मे ऽस्ति वित्तं न धनं च नान्यच् छ्राद्धोपयोग्यं स्वपितॄन् नतो ऽस्मि तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ कृतौ भुजौ वर्त्मनि मारुतस्य विप्_३,१४.३० इत्य् एतत् पितृभिर् गीतं भावाभावप्रयोजनम् यः करोति कृतं तेन श्राद्धं भवति पार्थिव विप्_३,१४.३१ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे चतुर्दशो ऽध्यायः ]] ब्राह्मणान् भोजयेच् छ्राद्धे यद्गुणांस् तान् निबोध मे विप्_३,१५.१ त्रिणाचिकेतस् त्रिमधुस् त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् वेदविच् छ्रोत्रियो योगी तथा वै ज्येष्ठसामगः विप्_३,१५.२ ऋत्विक्स्वस्रीयदौहित्रजामातृश्वशुरास् तथा मातुलो ऽथ तपोनिष्ठः पञ्चाग्न्यभिरतस् तथा शिष्याः संबन्धिनश् चैव मातापितृरतश् च यः विप्_३,१५.३ एतान् नियोजयेच् छ्राद्धे पूर्वोक्तान् प्रथमं नृप ब्राह्मणान् पितृपुष्ट्यर्थम् अनुकल्पेष्व् अनन्तरान् विप्_३,१५.४ मित्रध्रुक् कुनखी क्लीबः श्यावदन्तस् तथा द्विजः कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी विप्_३,१५.५ अभिशस्तस् तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः भृतकाध्यापकस् तद्वद् भृतकाध्यापितश् च यः विप्_३,१५.६ परपूर्वापतिश् चैव मातापित्रोस् तथोज्झकः विप्_३,१५.७अब् तथा भ्रातृपरित्यागी दूषकः सर्वनिन्दकः विप्_३,१५.७अब्*३० वृषलीसूतिपोष्टा च वृषलीपतिर् एव च विप्_३,१५.७च्द् तथा देवलकश् चैव श्राद्धे नार्हति केतनम् विप्_३,१५.८ प्रथमे ऽह्नि बुधः शस्ताञ् श्रोत्रियादीन् निमन्त्रयेत् कथयेच् च तदैवैषां नियोगान् पितृदैविकान् विप्_३,१५.९ ततः क्रोधव्यवायादीन् आयासं च द्विजैः सह यजमानो न कुर्वीत दोषस् तत्र महान् अयम् विप्_३,१५.१० श्राद्धे नियुक्तो भुक्त्वा वा भोजयित्वा नियुज्य च व्यवायी रेतसो गर्ते मज्जयत्य् आत्मनः पितॄन् विप्_३,१५.११ तस्मात् प्रथमम् अत्रोक्तं द्विजाग्र्याणां निमन्त्रणम् अनिमन्त्र्य द्विजान् गेहम् आगतान् भोजयेद् यतीन् विप्_३,१५.१२ पादशौचादिना गेहम् आगतान् पूजयेद् द्विजान् विप्_३,१५.१३ पवित्रपाणिर् आचान्तान् आसनेषूपवेशयेत् पितॄणाम् अयुजो युग्मान् देवानाम् इच्छया द्विजान् विप्_३,१५.१४ देवानाम् एकम् एकं वा पितॄणां च नियोजयेत् विप्_३,१५.१५ तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् कुर्वीत भक्तिसंपन्नस् तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् विप्_३,१५.१६ प्राङ्मुखान् भोजयेद् विप्रान् देवानाम् उभयात्मकान् पितृपैतामहानां च भोजयेच् चाप्य् उदङ्मुखान् विप्_३,१५.१७ पृथक् तयोः केचिद् आहुः श्राद्धस्य करणं नृप एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्य् अन्ये महर्षयः विप्_३,१५.१८ विष्टरार्थं कुशान् दत्त्वा संपूज्यार्घ्यं विधानतः कुर्याद् आवाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया विप्_३,१५.१९ यवाम्बुना च देवानां दद्याद् अर्घ्यं विधानतः स्रग्गन्धधूपदीपांश् च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि विप्_३,१५.२० पितॄणाम् अपसव्यं तत् सर्वम् एवोपकल्पयेत् अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान् विप्_३,१५.२१ मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्याद् आवाहनं बुधः तिलाम्बुना चापसव्यं दद्याद् अर्घ्यादिकं नृप विप्_३,१५.२२ काले तत्रातिथिं प्राप्तम् अन्नकामं नृपाध्वगम् ब्राह्मणैर् अभ्यनुज्ञातः कामं तम् अपि भोजयेत् विप्_३,१५.२३ योगिनो विविधै रूपैर् नराणाम् उपकारिणः भ्रमन्ति पृथिवीम् एताम् अविज्ञातस्वरूपिणः विप्_३,१५.२४ तस्माद् अभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकाले ऽतिथिं बुधः श्राद्धक्रियाफलं हन्ति नरेन्द्रापूजितो ऽतिथिः विप्_३,१५.२५ जुहुयाद् व्यञ्जनक्षारवर्जम् अन्नं ततो ऽनले अनुज्ञातो द्विजैस् तैस् तु त्रिकृत्वः पुरुषर्षभ विप्_३,१५.२६ अग्नये कव्यवाहाय स्वाहेत्य् आदौ नृपाहुतिः सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम् विप्_३,१५.२७ वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयते ततः हुतावशिष्टम् अल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत् विप्_३,१५.२८ ततो ऽन्नं मृष्टम् अत्यर्थम् अभीष्टम् अतिसंस्कृतम् दत्त्वा जुषध्वम् इच्छातो वाच्यम् एतद् अनिष्ठुरम् विप्_३,१५.२९ भोक्तव्यं तैश् च तच्चित्तैर् मौनिभिः सुमुखैः सुखम् अक्रुध्यता चात्वरता देयं तेनापि भक्तितः विप्_३,१५.३० रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेर् आस्तरणं तिलैः कृत्वा ध्येयाः स्वपितरस् त एव द्विजसत्तमाः विप्_३,१५.३१ पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः मम तृप्तिं प्रयान्त्व् अद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः विप्_३,१५.३२ पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः मम तृप्तिं प्रयान्त्व् अग्निहोमाप्यायितमूर्तयः विप्_३,१५.३३ पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेन मया दत्तेन भूतले विप्_३,१५.३४ पिता पितामहश् चैव तथैव प्रपितामहः तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन् मयैतद् इहाहृतम् विप्_३,१५.३५ मातामहस् तृप्तिम् उपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता तथान्यः विश्वे च देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः विप्_३,१५.३६ यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्य भोक्ताव्ययात्मा हरिर् ईश्वरो ऽत्र तत्संनिधानाद् अपयान्तु सद्यो रक्षांस्य् अशेषाण्य् असुराश् च सर्वे विप्_३,१५.३७ तृप्तेषु तेषु विकिरेद् अन्नं विप्रेषु भूतले दद्याच् चाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत् सकृत् विप्_३,१५.३८ सुतृप्तैस् तैर् अनुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले सतिलेन ततः पिण्डान् सम्यग् दद्यात् समाहितः विप्_३,१५.३९ पितृतीर्थेन सलिलं दद्याद् अथ जलाञ्जलिम् मातामहेभ्यस् तेनैव पिण्डांस् तीर्थेन निर्वपेत् विप्_३,१५.४० दक्षिणाप्रवणं चैव प्रयत्नेनोपपादयेत्"
3,15,40,31,:1 avakāśeṣu cokṣeṣu jalatīreṣu caiva hi,:१ अवकाशेषु चोक्षेषु जलतीरेषु चैव हि
3,17,1,32,":2 dakṣiṇāgreṣu darbheṣu puṣpadhūpādipūjitam svapitre prathamaṃ piṇḍaṃ dadyād ucchiṣṭasaṃnidhau ViP_3,15.41 pitāmahāya caivānyaṃ tatpitre ca tathā param darbhamūle lepabhujaḥ prīṇayel lepagharṣaṇaiḥ ViP_3,15.42 piṇḍair mātāmahāṃs tadvad gandhamālyādisaṃyutaiḥ pūjayitvā dvijāgryāṇāṃ dadyād ācamanaṃ tataḥ ViP_3,15.43 pitṛbhyaḥ prathamaṃ bhaktyā tanmanasko nareśvara susvadhety āśiṣā yuktāṃ dadyāc chaktyā ca dakṣiṇām ViP_3,15.44 dattvā ca dakṣiṇāṃ tebhyo vācayed vaiśvadevikān prīyantām iti ye viśvedevās tena itīrayet ViP_3,15.45 tatheti cokte tair vipraiḥ prārthanīyās tathāśiṣaḥ paścād visarjayed devān pūrvaṃ paitrān mahāmate ViP_3,15.46 mātāmahānām apy evaṃ saha devaiḥ kramaḥ smṛtaḥ bhojane ca svaśaktyā ca dāne tadvad visarjane ViP_3,15.47 āpādaśaucanāt pūrvaṃ kuryād devadvijanmasu visarjanaṃ tu prathamaṃ paitraṃ mātāmaheṣu vai ViP_3,15.48 visarjayet prītivacaḥ sanmānābhyarcitāṃs tataḥ nivartetābhyanujñāta ādvārāt tān anuvrajet ViP_3,15.49 tatas tu vaiśvadevākhyāṃ kuryān nityakriyāṃ budhaḥ bhuñjīyāc ca samaṃ pūjyabhṛtyabandhubhir ātmanaḥ ViP_3,15.50 evaṃ śrāddhaṃ budhaḥ kuryāt paitraṃ mātāmahaṃ tathā śrāddhair āpyāyitā dadyuḥ sarvakāmān pitāmahāḥ ViP_3,15.51 trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapas tilāḥ rajatasya tathā dānaṃ kathāsaṃdarśanādikam ViP_3,15.52 varjyāni kurvatā śrāddhaṃ kopo 'dhvagamanaṃ tvarā bhoktur apy atra rājendra trayam etan na śasyate ViP_3,15.53 viśvedevāḥ sapitaras tathā mātāmahā nṛpa kulaṃ cāpyāyyate puṃsāṃ sarvaṃ śrāddhaṃ prakurvatām ViP_3,15.54 somādhāraḥ pitṛgaṇo yogādhāraś ca candramāḥ śrāddhe yoginiyogas tu tasmād bhūpāla śasyate ViP_3,15.55 sahasrasyāpi viprāṇāṃ yogī cet purataḥ sthitaḥ sarvān bhoktṝṃs tārayati yajamānaṃ tathā nṛpa ViP_3,15.56 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe pañcadaśo 'dhyāyaḥ ]] haviṣyamatsyamāṃsais tu śaśasya śakunasya ca saukaracchāgalaiṇeyarauravair gavayena ca ViP_3,16.1 aurabhragavyaiś ca tathā māsavṛddhyā pitāmahāḥ prayānti tṛptiṃ māṃsais tu nityaṃ vārdhrīṇasām iṣaiḥ ViP_3,16.2 khaḍgamāṃsam atīvātra kālaśākaṃ tathā madhu śastāni karmaṇy atyantatṛptidāni nareśvara ViP_3,16.3 gayām upetya yaḥ śrāddhaṃ karoti pṛthivīpate saphalaṃ tasya taj janma jāyate pitṛtuṣṭidam ViP_3,16.4 prasātikāḥ sanīvārāḥ śyāmākā dvividhās tathā vanyauṣadhīpradhānās tu śrāddhārhāḥ puruṣarṣabha ViP_3,16.5 yavāḥ priyaṃgavo mudgā godhūmā vrīhayas tilāḥ niṣpāvāḥ kovidārāś ca sarṣapāś cātra śobhanāḥ ViP_3,16.6 akṛtāgrayaṇaṃ yac ca dhānyajātaṃ nareśvara rājamāṣān aṇūṃś caiva masūrāṃś ca vivarjayet ViP_3,16.7 alābuṃ gṛñjanaṃ caiva palāṇḍuṃ piṇḍamūlakam gandhārakaṃ karambhāṇi lavaṇāny auṣarāṇi ca ViP_3,16.8 āraktāś caiva niryāsāḥ pratyakṣalavaṇāni ca varjyāny etāni vai śrāddhe yac ca vācā na śasyate ViP_3,16.9 naktāhṛtam anutsṛṣṭaṃ tṛpyate na ca yatra gauḥ durgandhi phenilaṃ cāmbu śrāddhayogyaṃ na pārthiva ViP_3,16.10 kṣīram ekaśaphānāṃ yad auṣṭram āvikam eva ca mārgaṃ ca māhiṣaṃ caiva varjayec chrāddhakarmaṇi ViP_3,16.11 ṣaṇḍāpaviddhacaṇḍālapāṣaṇḍyunmattarogibhiḥ kṛkavākuśvanagnaiś ca vānaragrāmasūkaraiḥ ViP_3,16.12 udakyāsūtikāśaucimṛtahāraiś ca vīkṣite śrāddhe surā na pitaro bhuñjate puruṣarṣabha ViP_3,16.13 tasmāt pariśrite kuryāc śrāddhaṃ śraddhāsamanvitaḥ urvyāṃ ca tilavikṣepād yātudhānān nivārayet ViP_3,16.14 na pūti naivopapannaṃ keśakīṭādibhir nṛpa na caivābhiṣavair miśram annaṃ paryuṣitaṃ tathā ViP_3,16.15 śraddhāsamanvitair dattaṃ pitṛbhyo nāmagotrataḥ yadāhārās tu te jātās tadāhāratvam eti tat ViP_3,16.16 śrūyante cāpi pitṛbhir gītā gāthā mahīpate ikṣvākor manuputrasya kalāpopavane purā ViP_3,16.17 api nas te bhaviṣyanti kule sanmārgaśīlinaḥ gayām upetya ye piṇḍān dāsyanty asmākam ādarāt ViP_3,16.18 api naḥ sa kule jāyād yo no dadyāt trayodaśīm pāyasaṃ madhusarpibhyāṃ varṣāsu ca maghāsu ca ViP_3,16.19 gaurīṃ vāpy udvahet kanyāṃ nīlaṃ vā vṛṣam utsṛjet yajeta vāśvamedhena vidhivad dakṣiṇāvatā ViP_3,16.20 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ]] ity āha bhagavān aurvaḥ sagarāya mahātmane sadācārān purā samyaṅ maitreya paripṛcchate ViP_3,17.1 evaṃ navabhir adhyāyais trayīdharmaḥ prapañcitaḥ",":२ दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजितम् स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्याद् उच्छिष्टसंनिधौ विप्_३,१५.४१ पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथा परम् दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल् लेपघर्षणैः विप्_३,१५.४२ पिण्डैर् मातामहांस् तद्वद् गन्धमाल्यादिसंयुतैः पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्याद् आचमनं ततः विप्_३,१५.४३ पितृभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को नरेश्वर सुस्वधेत्य् आशिषा युक्तां दद्याच् छक्त्या च दक्षिणाम् विप्_३,१५.४४ दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद् वैश्वदेविकान् प्रीयन्ताम् इति ये विश्वेदेवास् तेन इतीरयेत् विप्_३,१५.४५ तथेति चोक्ते तैर् विप्रैः प्रार्थनीयास् तथाशिषः पश्चाद् विसर्जयेद् देवान् पूर्वं पैत्रान् महामते विप्_३,१५.४६ मातामहानाम् अप्य् एवं सह देवैः क्रमः स्मृतः भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद् विसर्जने विप्_३,१५.४७ आपादशौचनात् पूर्वं कुर्याद् देवद्विजन्मसु विसर्जनं तु प्रथमं पैत्रं मातामहेषु वै विप्_३,१५.४८ विसर्जयेत् प्रीतिवचः सन्मानाभ्यर्चितांस् ततः निवर्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारात् तान् अनुव्रजेत् विप्_३,१५.४९ ततस् तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान् नित्यक्रियां बुधः भुञ्जीयाच् च समं पूज्यभृत्यबन्धुभिर् आत्मनः विप्_३,१५.५० एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पैत्रं मातामहं तथा श्राद्धैर् आप्यायिता दद्युः सर्वकामान् पितामहाः विप्_३,१५.५१ त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस् तिलाः रजतस्य तथा दानं कथासंदर्शनादिकम् विप्_३,१५.५२ वर्ज्यानि कुर्वता श्राद्धं कोपो ऽध्वगमनं त्वरा भोक्तुर् अप्य् अत्र राजेन्द्र त्रयम् एतन् न शस्यते विप्_३,१५.५३ विश्वेदेवाः सपितरस् तथा मातामहा नृप कुलं चाप्याय्यते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् विप्_३,१५.५४ सोमाधारः पितृगणो योगाधारश् च चन्द्रमाः श्राद्धे योगिनियोगस् तु तस्माद् भूपाल शस्यते विप्_३,१५.५५ सहस्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः सर्वान् भोक्तॄंस् तारयति यजमानं तथा नृप विप्_३,१५.५६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे पञ्चदशो ऽध्यायः ]] हविष्यमत्स्यमांसैस् तु शशस्य शकुनस्य च सौकरच्छागलैणेयरौरवैर् गवयेन च विप्_३,१६.१ औरभ्रगव्यैश् च तथा मासवृद्ध्या पितामहाः प्रयान्ति तृप्तिं मांसैस् तु नित्यं वार्ध्रीणसाम् इषैः विप्_३,१६.२ खड्गमांसम् अतीवात्र कालशाकं तथा मधु शस्तानि कर्मण्य् अत्यन्ततृप्तिदानि नरेश्वर विप्_३,१६.३ गयाम् उपेत्य यः श्राद्धं करोति पृथिवीपते सफलं तस्य तज् जन्म जायते पितृतुष्टिदम् विप्_३,१६.४ प्रसातिकाः सनीवाराः श्यामाका द्विविधास् तथा वन्यौषधीप्रधानास् तु श्राद्धार्हाः पुरुषर्षभ विप्_३,१६.५ यवाः प्रियंगवो मुद्गा गोधूमा व्रीहयस् तिलाः निष्पावाः कोविदाराश् च सर्षपाश् चात्र शोभनाः विप्_३,१६.६ अकृताग्रयणं यच् च धान्यजातं नरेश्वर राजमाषान् अणूंश् चैव मसूरांश् च विवर्जयेत् विप्_३,१६.७ अलाबुं गृञ्जनं चैव पलाण्डुं पिण्डमूलकम् गन्धारकं करम्भाणि लवणान्य् औषराणि च विप्_३,१६.८ आरक्ताश् चैव निर्यासाः प्रत्यक्षलवणानि च वर्ज्यान्य् एतानि वै श्राद्धे यच् च वाचा न शस्यते विप्_३,१६.९ नक्ताहृतम् अनुत्सृष्टं तृप्यते न च यत्र गौः दुर्गन्धि फेनिलं चाम्बु श्राद्धयोग्यं न पार्थिव विप्_३,१६.१० क्षीरम् एकशफानां यद् औष्ट्रम् आविकम् एव च मार्गं च माहिषं चैव वर्जयेच् छ्राद्धकर्मणि विप्_३,१६.११ षण्डापविद्धचण्डालपाषण्ड्युन्मत्तरोगिभिः कृकवाकुश्वनग्नैश् च वानरग्रामसूकरैः विप्_३,१६.१२ उदक्यासूतिकाशौचिमृतहारैश् च वीक्षिते श्राद्धे सुरा न पितरो भुञ्जते पुरुषर्षभ विप्_३,१६.१३ तस्मात् परिश्रिते कुर्याच् श्राद्धं श्रद्धासमन्वितः उर्व्यां च तिलविक्षेपाद् यातुधानान् निवारयेत् विप्_३,१६.१४ न पूति नैवोपपन्नं केशकीटादिभिर् नृप न चैवाभिषवैर् मिश्रम् अन्नं पर्युषितं तथा विप्_३,१६.१५ श्रद्धासमन्वितैर् दत्तं पितृभ्यो नामगोत्रतः यदाहारास् तु ते जातास् तदाहारत्वम् एति तत् विप्_३,१६.१६ श्रूयन्ते चापि पितृभिर् गीता गाथा महीपते इक्ष्वाकोर् मनुपुत्रस्य कलापोपवने पुरा विप्_३,१६.१७ अपि नस् ते भविष्यन्ति कुले सन्मार्गशीलिनः गयाम् उपेत्य ये पिण्डान् दास्यन्त्य् अस्माकम् आदरात् विप्_३,१६.१८ अपि नः स कुले जायाद् यो नो दद्यात् त्रयोदशीम् पायसं मधुसर्पिभ्यां वर्षासु च मघासु च विप्_३,१६.१९ गौरीं वाप्य् उद्वहेत् कन्यां नीलं वा वृषम् उत्सृजेत् यजेत वाश्वमेधेन विधिवद् दक्षिणावता विप्_३,१६.२० [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे षोडशो ऽध्यायः ]] इत्य् आह भगवान् और्वः सगराय महात्मने सदाचारान् पुरा सम्यङ् मैत्रेय परिपृच्छते विप्_३,१७.१ एवं नवभिर् अध्यायैस् त्रयीधर्मः प्रपञ्चितः"
3,17,1,32,:1 tatparityāganindārtham adhyāyadvayam uttaram,:१ तत्परित्यागनिन्दार्थम् अध्यायद्वयम् उत्तरम्
3,17,4,33,":2 mayāpy etad aśeṣeṇa kathitaṃ bhavato dvija samullaṅghya sadācāraṃ kaścin nāpnoti śobhanam ViP_3,17.2 ṣaṇḍāpaviddhapramukhā viditā bhagavan mayā udakyādyāś ca ye sarve nagnam icchāmi veditum ViP_3,17.3 ko nagnaḥ kiṃsamācāro nagnasaṃjñāṃ naro labhet nagnasvarūpam icchāmi yathāvat gaditaṃ tvayā ViP_3,17.4 śrotuṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha na hy asty aviditaṃ tava",":२ मयाप्य् एतद् अशेषेण कथितं भवतो द्विज समुल्लङ्घ्य सदाचारं कश्चिन् नाप्नोति शोभनम् विप्_३,१७.२ षण्डापविद्धप्रमुखा विदिता भगवन् मया उदक्याद्याश् च ये सर्वे नग्नम् इच्छामि वेदितुम् विप्_३,१७.३ को नग्नः किंसमाचारो नग्नसंज्ञां नरो लभेत् नग्नस्वरूपम् इच्छामि यथावत् गदितं त्वया विप्_३,१७.४ श्रोतुं धर्मभृतां श्रेष्ठ न ह्य् अस्त्य् अविदितं तव"
3,18,27,34,"ṛgyajuḥsāmasaṃjñeyaṃ trayī varṇāvṛtir dvija etām ujjhati yo mohāt sa nagnaḥ pātakī smṛtaḥ ViP_3,17.5 trayī samastavarṇānāṃ dvija saṃvaraṇaṃ yataḥ nagno bhavaty ujjhitāyām atas tasyām asaṃśayam ViP_3,17.6 idaṃ ca śrūyatām anyad bhīṣmāya sumahātmane kathayām āsa dharmajño vasiṣṭho 'smatpitāmahaḥ ViP_3,17.7 mayāpi tasya gadataḥ śrutam etan mahātmanaḥ nagnasaṃbandhi maitreya yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā ViP_3,17.8 devāsuram abhūd yuddhaṃ divyam abdaṃ purā dvija tasmin parājitā devā daityair hrādapurogamaiḥ ViP_3,17.9 kṣīrodasyottaraṃ kūlaṃ gatvātapyanta vai tapaḥ viṣṇor ārādhanārthāya jaguś cemaṃ stavaṃ tadā ViP_3,17.10 ārādhanāya lokānāṃ viṣṇor īśasya yāṃ giram vakṣyāmo bhagavān ādyas tayā viṣṇuḥ prasīdatu ViP_3,17.11 yato bhūtāny aśeṣāṇi prasūtāni mahātmanaḥ yasmiṃś ca layam eṣyanti kas taṃ saṃstotum īśvaraḥ ViP_3,17.12 tathāpy arātividhvaṃsadhvastavīryā bhavārthinaḥ tvāṃ stoṣyāmas tavoktīnāṃ yāthārthyaṃ naiva gocare ViP_3,17.13 tvam urvī salilaṃ vahnir vāyur ākāśam eva ca samastam antaḥkaraṇaṃ pradhānaṃ tatparaḥ pumān ViP_3,17.14 ekaṃ tavaitad bhūtātman mūrtāmūrtamayaṃ vapuḥ ābrahmastambaparyantaṃ sthānakālavibhedavat ViP_3,17.15 tatreśa tava yat pūrvaṃ tvannābhikamalodbhavam rūpaṃ sargopakārāya tasmai brahmātmane namaḥ ViP_3,17.16 śakrārkarudravasvaśvimarutsomādibhedavat vayam evaṃ svarūpaṃ te tasmai devātmane namaḥ ViP_3,17.17 dambhaprāyam asaṃbodhi titikṣādamavarjitam yad rūpaṃ tava govinda tasmai daityātmane namaḥ ViP_3,17.18 nātijñānavahā yasmin nāḍyaḥ stimitatejasi śabdādilobhi yat tasmai tubhyaṃ yakṣātmane namaḥ ViP_3,17.19 krauryamāyāmayaṃ ghoraṃ yac ca rūpaṃ tavāsitam niśācarātmane tasmai namas te puruṣottama ViP_3,17.20 svargasthadharmisaddharmaphalopakaraṇaṃ tava dharmākhyaṃ ca tathā rūpaṃ namas tasmai janārdana ViP_3,17.21 harṣaprāyam asaṃsargi gatimad gamanādiṣu siddhātmaṃs tava yad rūpaṃ tasmai siddhātmane namaḥ ViP_3,17.22 atitikṣādhanaṃ krūram upabhogasahaṃ hare dvijihvaṃ tava yad rūpaṃ tasmai sarpātmane namaḥ ViP_3,17.23 avabodhi ca yac chāntam adoṣam apakalmaṣam ṛṣirūpātmane tasmai viṣṇo rūpāya te namaḥ ViP_3,17.24 bhakṣayaty atha kalpānte bhūtāni yad avāritam tvadrūpaṃ puṇḍarīkākṣa tasmai kālātmane namaḥ ViP_3,17.25 saṃbhakṣya sarvabhūtāni devādīny aviśeṣataḥ nṛtyaty ante ca yad rūpaṃ tasmai rudrātmane namaḥ ViP_3,17.26 pravṛttyā rajaso yac ca karmaṇāṃ kāraṇātmakam janārdana namas tasmai tvadrūpāya narātmane ViP_3,17.27 aṣṭāviṃśadvadhopetaṃ yad rūpaṃ tāmasaṃ tava unmārgagāmi sarvātmaṃs tasmai paśvātmane namaḥ ViP_3,17.28 yajñāṅgabhūtaṃ yad rūpaṃ jagataḥ siddhisādhanam vṛkṣādibhedair yad bhedi tasmai mukhyātmane namaḥ ViP_3,17.29 tiryaṅmanuṣyadevādivyomaśabdādikaṃ ca yat rūpaṃ tavādeḥ sarvasya tasmai sarvātmane namaḥ ViP_3,17.30 pradhānabuddhyādimayād aśeṣād yad anyad asmāt paramaṃ parātman rūpaṃ tavādyaṃ na yad anyatulyaṃ tasmai namaḥ kāraṇakāraṇāya ViP_3,17.31 śuklādidīrghādighanādihīnam agocare yac ca viśeṣaṇānām śuddhātiśuddhaṃ paramarṣidṛśyaṃ rūpāya tasmai bhagavan natāḥ smaḥ ViP_3,17.32 yan naḥ śarīreṣu yad anyadeheṣv aśeṣavastuṣv ajam avyayaṃ yat yasmāc ca nānyad vyatiriktam asti brahmasvarūpāya natāḥ sma tasmai ViP_3,17.33 sakalam idam ajasya yasya rūpaṃ paramapadātmavataḥ sanātanasya tam anidhanam aśeṣabījabhūtaṃ prabhum amalaṃ praṇatāḥ sma vāsudevam ViP_3,17.34 stotrasyāsyāvasāne tu dadṛśuḥ parameśvaram śaṅkhacakragadāpāṇiṃ garuḍasthaṃ surā harim ViP_3,17.35 tam ūcuḥ sakalā devāḥ praṇipātapuraḥsaram prasīda deva daityebhyas trāhīti śaraṇārthinaḥ ViP_3,17.36 trailokyaṃ yajñabhāgāś ca daityair hrādapurogamaiḥ hṛtaṃ no brahmaṇo 'py ājñām ullaṅghya parameśvara ViP_3,17.37 yady apy aśeṣabhūtasya vayaṃ te ca tavāṃśakāḥ tathāpy avidyābhedena bhinnaṃ paśyāmahe jagat ViP_3,17.38 svavarṇadharmābhiratā vedamārgānusāriṇaḥ na śakyās te 'rayo hantum asmābhis tapasānvitāḥ ViP_3,17.39 tam upāyam aśeṣātmann asmākaṃ dātum arhasi yena tān asurān hantuṃ bhavema bhagavan kṣamāḥ ViP_3,17.40 ity ukto bhagavāṃs tebhyo māyāmohaṃ śarīrataḥ samutpādya dadau viṣṇuḥ prāha cedaṃ surottamān ViP_3,17.41 māyāmoho 'yam akhilān daityāṃs tān mohayiṣyati tato vadhyā bhaviṣyanti vedamārgabahiṣkṛtāḥ ViP_3,17.42 sthitau sthitasya me vadhyā yāvantaḥ paripanthinaḥ brahmaṇo hy adhikārasya devā daityādikāḥ surāḥ ViP_3,17.43 tad gacchata na bhīḥ kāryā māyāmoho 'yam agrataḥ gacchatv adyopakārāya bhavatāṃ bhavitā surāḥ ViP_3,17.44 ity uktāḥ praṇipatyainaṃ yayur devā yathāgatam māyāmoho 'pi taiḥ sārdhaṃ yayau yatra mahāsurāḥ ViP_3,17.45 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe saptadaśo 'dhyāyaḥ ]] tapasy abhiratān so 'tha māyāmoho mahāsurān maitreya dadṛśe gatvā narmadātīrasaṃśrayān ViP_3,18.1 tato digambaro muṇḍo barhipatradharo dvija māyāmoho 'surān ślakṣṇam idaṃ vacanam abravīt ViP_3,18.2 bho daityapatayo brūta yadarthaṃ tapyate tapaḥ aihikaṃ vātha pāratryaṃ tapasaḥ phalam icchatha ViP_3,18.3 pāratryaphalalābhāya tapaścaryā mahāmate asmābhir iyam ārabdhā kiṃ vā te 'tra vivakṣitam ViP_3,18.4 kurudhvaṃ mama vākyāni yadi muktim abhīpsatha arhadhvaṃ dharmam etaṃ ca muktidvāram asaṃvṛtam ViP_3,18.5 dharmo vimukter arho 'yaṃ naitasmād aparaḥ paraḥ atraivāvasthitāḥ svargaṃ vimuktiṃ vā gamiṣyatha ViP_3,18.6 arhadhvaṃ dharmam etaṃ ca sarve yūyaṃ mahābalāḥ ViP_3,18.7 evaṃprakārair bahubhir yuktidarśanavardhitaiḥ māyāmohena daityās te vedamārgād apākṛtāḥ ViP_3,18.8 dharmāyaitad adharmāya sad etan na sad ity api vimuktaye tv idaṃ naitad vimuktiṃ saṃprayacchati ViP_3,18.9 paramārtho 'yam atyarthaṃ paramārtho na cāpy ayam ViP_3,18.10 kāryam etad akāryaṃ ca naitad evaṃ sphuṭaṃ tv idam digvāsasām ayaṃ dharmo dharmo 'yaṃ bahuvāsasām ViP_3,18.11 ity anekāntavādaṃ ca māyāmohena naikadhā tena darśayatā daityāḥ svadharmāṃs tyājitā dvija ViP_3,18.12 arhathemaṃ mahādharmaṃ māyāmohena te yataḥ proktās tam āśritā dharmam arhatās tena te 'bhavan ViP_3,18.13 trayīdharmasamutsargaṃ māyāmohena te 'surāḥ kāritās tanmayā hy āsaṃs tathānye tatprabodhitāḥ ViP_3,18.14 tair apy anye pare taiś ca tair apy anye pare ca taiḥ alpair ahobhiḥ saṃtyaktā tair daityaiḥ prāyaśas trayī ViP_3,18.15 punaś ca raktāmbaradhṛṅ māyāmoho 'jitekṣaṇaḥ anyān āhāsurān gatvā mṛdvalpamadhurākṣaram ViP_3,18.16 svargārthaṃ yadi vo vāñchā nirvāṇārtham athāsurāḥ tad alaṃ paśughātādiduṣṭadharmaṃ nibodhata ViP_3,18.17 vijñānamayam evaitad aśeṣam avagacchata budhyadhvaṃ me vacaḥ samyag budhair evam udīritam ViP_3,18.18 jagad etad anādhāraṃ bhrāntijñānārthatatparam rāgādiduṣṭam atyarthaṃ bhrāmyate bhavasaṃkaṭe ViP_3,18.19 evaṃ budhyata budhyadhvaṃ budhyataivam itīrayan māyāmohaḥ sa daityeyān dharmam atyājayan nijam ViP_3,18.20 nānāprakāravacanaṃ sa teṣāṃ yuktiyojitam tathā tathāvadad dharmaṃ tatyajus te yathā yathā ViP_3,18.21 te 'py anyeṣāṃ tathaivocur anyair anye tathoditāḥ maitreya tatyajur dharmaṃ vedasmṛtyuditaṃ param ViP_3,18.22 anyān apy anyapāṣaṇḍaprakārair bahubhir dvija daiteyān mohayām āsa māyāmoho 'timohakṛt ViP_3,18.23 svalpenaiva hi kālena māyāmohena te 'surāḥ mohitās tatyajuḥ sarvāṃ trayīmārgāśritāṃ kathām ViP_3,18.24 kecid vinindāṃ vedānāṃ devānām apare dvija yajñakarmakalāpasya tathānye ca dvijanmanām ViP_3,18.25 naitad yuktisahaṃ vākyaṃ hiṃsā dharmāya neṣyate havīṃṣy analadagdhāni phalāyety arbhakoditam ViP_3,18.26 yajñair anekair devatvam avāpyendreṇa bhujyate śamyādi yadi cet kāṣṭhaṃ tadvaraṃ patrabhuk paśuḥ ViP_3,18.27 .... .... bhaved yajñasya sādhanam","ऋग्यजुःसामसंज्ञेयं त्रयी वर्णावृतिर् द्विज एताम् उज्झति यो मोहात् स नग्नः पातकी स्मृतः विप्_३,१७.५ त्रयी समस्तवर्णानां द्विज संवरणं यतः नग्नो भवत्य् उज्झितायाम् अतस् तस्याम् असंशयम् विप्_३,१७.६ इदं च श्रूयताम् अन्यद् भीष्माय सुमहात्मने कथयाम् आस धर्मज्ञो वसिष्ठो ऽस्मत्पितामहः विप्_३,१७.७ मयापि तस्य गदतः श्रुतम् एतन् महात्मनः नग्नसंबन्धि मैत्रेय यत् पृष्टो ऽहम् इह त्वया विप्_३,१७.८ देवासुरम् अभूद् युद्धं दिव्यम् अब्दं पुरा द्विज तस्मिन् पराजिता देवा दैत्यैर् ह्रादपुरोगमैः विप्_३,१७.९ क्षीरोदस्योत्तरं कूलं गत्वातप्यन्त वै तपः विष्णोर् आराधनार्थाय जगुश् चेमं स्तवं तदा विप्_३,१७.१० आराधनाय लोकानां विष्णोर् ईशस्य यां गिरम् वक्ष्यामो भगवान् आद्यस् तया विष्णुः प्रसीदतु विप्_३,१७.११ यतो भूतान्य् अशेषाणि प्रसूतानि महात्मनः यस्मिंश् च लयम् एष्यन्ति कस् तं संस्तोतुम् ईश्वरः विप्_३,१७.१२ तथाप्य् अरातिविध्वंसध्वस्तवीर्या भवार्थिनः त्वां स्तोष्यामस् तवोक्तीनां याथार्थ्यं नैव गोचरे विप्_३,१७.१३ त्वम् उर्वी सलिलं वह्निर् वायुर् आकाशम् एव च समस्तम् अन्तःकरणं प्रधानं तत्परः पुमान् विप्_३,१७.१४ एकं तवैतद् भूतात्मन् मूर्तामूर्तमयं वपुः आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं स्थानकालविभेदवत् विप्_३,१७.१५ तत्रेश तव यत् पूर्वं त्वन्नाभिकमलोद्भवम् रूपं सर्गोपकाराय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः विप्_३,१७.१६ शक्रार्करुद्रवस्वश्विमरुत्सोमादिभेदवत् वयम् एवं स्वरूपं ते तस्मै देवात्मने नमः विप्_३,१७.१७ दम्भप्रायम् असंबोधि तितिक्षादमवर्जितम् यद् रूपं तव गोविन्द तस्मै दैत्यात्मने नमः विप्_३,१७.१८ नातिज्ञानवहा यस्मिन् नाड्यः स्तिमिततेजसि शब्दादिलोभि यत् तस्मै तुभ्यं यक्षात्मने नमः विप्_३,१७.१९ क्रौर्यमायामयं घोरं यच् च रूपं तवासितम् निशाचरात्मने तस्मै नमस् ते पुरुषोत्तम विप्_३,१७.२० स्वर्गस्थधर्मिसद्धर्मफलोपकरणं तव धर्माख्यं च तथा रूपं नमस् तस्मै जनार्दन विप्_३,१७.२१ हर्षप्रायम् असंसर्गि गतिमद् गमनादिषु सिद्धात्मंस् तव यद् रूपं तस्मै सिद्धात्मने नमः विप्_३,१७.२२ अतितिक्षाधनं क्रूरम् उपभोगसहं हरे द्विजिह्वं तव यद् रूपं तस्मै सर्पात्मने नमः विप्_३,१७.२३ अवबोधि च यच् छान्तम् अदोषम् अपकल्मषम् ऋषिरूपात्मने तस्मै विष्णो रूपाय ते नमः विप्_३,१७.२४ भक्षयत्य् अथ कल्पान्ते भूतानि यद् अवारितम् त्वद्रूपं पुण्डरीकाक्ष तस्मै कालात्मने नमः विप्_३,१७.२५ संभक्ष्य सर्वभूतानि देवादीन्य् अविशेषतः नृत्यत्य् अन्ते च यद् रूपं तस्मै रुद्रात्मने नमः विप्_३,१७.२६ प्रवृत्त्या रजसो यच् च कर्मणां कारणात्मकम् जनार्दन नमस् तस्मै त्वद्रूपाय नरात्मने विप्_३,१७.२७ अष्टाविंशद्वधोपेतं यद् रूपं तामसं तव उन्मार्गगामि सर्वात्मंस् तस्मै पश्वात्मने नमः विप्_३,१७.२८ यज्ञाङ्गभूतं यद् रूपं जगतः सिद्धिसाधनम् वृक्षादिभेदैर् यद् भेदि तस्मै मुख्यात्मने नमः विप्_३,१७.२९ तिर्यङ्मनुष्यदेवादिव्योमशब्दादिकं च यत् रूपं तवादेः सर्वस्य तस्मै सर्वात्मने नमः विप्_३,१७.३० प्रधानबुद्ध्यादिमयाद् अशेषाद् यद् अन्यद् अस्मात् परमं परात्मन् रूपं तवाद्यं न यद् अन्यतुल्यं तस्मै नमः कारणकारणाय विप्_३,१७.३१ शुक्लादिदीर्घादिघनादिहीनम् अगोचरे यच् च विशेषणानाम् शुद्धातिशुद्धं परमर्षिदृश्यं रूपाय तस्मै भगवन् नताः स्मः विप्_३,१७.३२ यन् नः शरीरेषु यद् अन्यदेहेष्व् अशेषवस्तुष्व् अजम् अव्ययं यत् यस्माच् च नान्यद् व्यतिरिक्तम् अस्ति ब्रह्मस्वरूपाय नताः स्म तस्मै विप्_३,१७.३३ सकलम् इदम् अजस्य यस्य रूपं परमपदात्मवतः सनातनस्य तम् अनिधनम् अशेषबीजभूतं प्रभुम् अमलं प्रणताः स्म वासुदेवम् विप्_३,१७.३४ स्तोत्रस्यास्यावसाने तु ददृशुः परमेश्वरम् शङ्खचक्रगदापाणिं गरुडस्थं सुरा हरिम् विप्_३,१७.३५ तम् ऊचुः सकला देवाः प्रणिपातपुरःसरम् प्रसीद देव दैत्येभ्यस् त्राहीति शरणार्थिनः विप्_३,१७.३६ त्रैलोक्यं यज्ञभागाश् च दैत्यैर् ह्रादपुरोगमैः हृतं नो ब्रह्मणो ऽप्य् आज्ञाम् उल्लङ्घ्य परमेश्वर विप्_३,१७.३७ यद्य् अप्य् अशेषभूतस्य वयं ते च तवांशकाः तथाप्य् अविद्याभेदेन भिन्नं पश्यामहे जगत् विप्_३,१७.३८ स्ववर्णधर्माभिरता वेदमार्गानुसारिणः न शक्यास् ते ऽरयो हन्तुम् अस्माभिस् तपसान्विताः विप्_३,१७.३९ तम् उपायम् अशेषात्मन्न् अस्माकं दातुम् अर्हसि येन तान् असुरान् हन्तुं भवेम भगवन् क्षमाः विप्_३,१७.४० इत्य् उक्तो भगवांस् तेभ्यो मायामोहं शरीरतः समुत्पाद्य ददौ विष्णुः प्राह चेदं सुरोत्तमान् विप्_३,१७.४१ मायामोहो ऽयम् अखिलान् दैत्यांस् तान् मोहयिष्यति ततो वध्या भविष्यन्ति वेदमार्गबहिष्कृताः विप्_३,१७.४२ स्थितौ स्थितस्य मे वध्या यावन्तः परिपन्थिनः ब्रह्मणो ह्य् अधिकारस्य देवा दैत्यादिकाः सुराः विप्_३,१७.४३ तद् गच्छत न भीः कार्या मायामोहो ऽयम् अग्रतः गच्छत्व् अद्योपकाराय भवतां भविता सुराः विप्_३,१७.४४ इत्य् उक्ताः प्रणिपत्यैनं ययुर् देवा यथागतम् मायामोहो ऽपि तैः सार्धं ययौ यत्र महासुराः विप्_३,१७.४५ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे सप्तदशो ऽध्यायः ]] तपस्य् अभिरतान् सो ऽथ मायामोहो महासुरान् मैत्रेय ददृशे गत्वा नर्मदातीरसंश्रयान् विप्_३,१८.१ ततो दिगम्बरो मुण्डो बर्हिपत्रधरो द्विज मायामोहो ऽसुरान् श्लक्ष्णम् इदं वचनम् अब्रवीत् विप्_३,१८.२ भो दैत्यपतयो ब्रूत यदर्थं तप्यते तपः ऐहिकं वाथ पारत्र्यं तपसः फलम् इच्छथ विप्_३,१८.३ पारत्र्यफललाभाय तपश्चर्या महामते अस्माभिर् इयम् आरब्धा किं वा ते ऽत्र विवक्षितम् विप्_३,१८.४ कुरुध्वं मम वाक्यानि यदि मुक्तिम् अभीप्सथ अर्हध्वं धर्मम् एतं च मुक्तिद्वारम् असंवृतम् विप्_३,१८.५ धर्मो विमुक्तेर् अर्हो ऽयं नैतस्माद् अपरः परः अत्रैवावस्थिताः स्वर्गं विमुक्तिं वा गमिष्यथ विप्_३,१८.६ अर्हध्वं धर्मम् एतं च सर्वे यूयं महाबलाः विप्_३,१८.७ एवंप्रकारैर् बहुभिर् युक्तिदर्शनवर्धितैः मायामोहेन दैत्यास् ते वेदमार्गाद् अपाकृताः विप्_३,१८.८ धर्मायैतद् अधर्माय सद् एतन् न सद् इत्य् अपि विमुक्तये त्व् इदं नैतद् विमुक्तिं संप्रयच्छति विप्_३,१८.९ परमार्थो ऽयम् अत्यर्थं परमार्थो न चाप्य् अयम् विप्_३,१८.१० कार्यम् एतद् अकार्यं च नैतद् एवं स्फुटं त्व् इदम् दिग्वाससाम् अयं धर्मो धर्मो ऽयं बहुवाससाम् विप्_३,१८.११ इत्य् अनेकान्तवादं च मायामोहेन नैकधा तेन दर्शयता दैत्याः स्वधर्मांस् त्याजिता द्विज विप्_३,१८.१२ अर्हथेमं महाधर्मं मायामोहेन ते यतः प्रोक्तास् तम् आश्रिता धर्मम् अर्हतास् तेन ते ऽभवन् विप्_३,१८.१३ त्रयीधर्मसमुत्सर्गं मायामोहेन ते ऽसुराः कारितास् तन्मया ह्य् आसंस् तथान्ये तत्प्रबोधिताः विप्_३,१८.१४ तैर् अप्य् अन्ये परे तैश् च तैर् अप्य् अन्ये परे च तैः अल्पैर् अहोभिः संत्यक्ता तैर् दैत्यैः प्रायशस् त्रयी विप्_३,१८.१५ पुनश् च रक्ताम्बरधृङ् मायामोहो ऽजितेक्षणः अन्यान् आहासुरान् गत्वा मृद्वल्पमधुराक्षरम् विप्_३,१८.१६ स्वर्गार्थं यदि वो वाञ्छा निर्वाणार्थम् अथासुराः तद् अलं पशुघातादिदुष्टधर्मं निबोधत विप्_३,१८.१७ विज्ञानमयम् एवैतद् अशेषम् अवगच्छत बुध्यध्वं मे वचः सम्यग् बुधैर् एवम् उदीरितम् विप्_३,१८.१८ जगद् एतद् अनाधारं भ्रान्तिज्ञानार्थतत्परम् रागादिदुष्टम् अत्यर्थं भ्राम्यते भवसंकटे विप्_३,१८.१९ एवं बुध्यत बुध्यध्वं बुध्यतैवम् इतीरयन् मायामोहः स दैत्येयान् धर्मम् अत्याजयन् निजम् विप्_३,१८.२० नानाप्रकारवचनं स तेषां युक्तियोजितम् तथा तथावदद् धर्मं तत्यजुस् ते यथा यथा विप्_३,१८.२१ ते ऽप्य् अन्येषां तथैवोचुर् अन्यैर् अन्ये तथोदिताः मैत्रेय तत्यजुर् धर्मं वेदस्मृत्युदितं परम् विप्_३,१८.२२ अन्यान् अप्य् अन्यपाषण्डप्रकारैर् बहुभिर् द्विज दैतेयान् मोहयाम् आस मायामोहो ऽतिमोहकृत् विप्_३,१८.२३ स्वल्पेनैव हि कालेन मायामोहेन ते ऽसुराः मोहितास् तत्यजुः सर्वां त्रयीमार्गाश्रितां कथाम् विप्_३,१८.२४ केचिद् विनिन्दां वेदानां देवानाम् अपरे द्विज यज्ञकर्मकलापस्य तथान्ये च द्विजन्मनाम् विप्_३,१८.२५ नैतद् युक्तिसहं वाक्यं हिंसा धर्माय नेष्यते हवींष्य् अनलदग्धानि फलायेत्य् अर्भकोदितम् विप्_३,१८.२६ यज्ञैर् अनेकैर् देवत्वम् अवाप्येन्द्रेण भुज्यते शम्यादि यदि चेत् काष्ठं तद्वरं पत्रभुक् पशुः विप्_३,१८.२७ .... .... भवेद् यज्ञस्य साधनम्"
3,18,27,34,:1 tadāhāras tadā nityaṃ .... ....,:१ तदाहारस् तदा नित्यं .... ....
3,18,36,35,":2 nihatasya paśor yajñe svargaprāptir yadīṣyate svapitā yajamānena kiṃ nu tasmān na hanyate ViP_3,18.28 tṛptaye jāyate puṃso bhuktam anyena cet tataḥ dadyāc chrāddhaṃ śraddhayānnaṃ na vaheyuḥ pravāsinaḥ ViP_3,18.29 janaśraddheyam ity etad avagamya tato 'tra vaḥ upekṣā śreyasī vākyaṃ rocatāṃ yan mayeritam ViP_3,18.30 na hy āptavādā nabhaso nipatanti mahāsurāḥ yuktimad vacanaṃ grāhyaṃ mayānyaiś ca bhavadvidhaiḥ ViP_3,18.31 māyāmohena te daityāḥ prakārair bahubhis tathā vyutthāpitā yathā naiṣāṃ trayīṃ kaścid arocayat ViP_3,18.32 ittham unmārgayāteṣu teṣu daityeṣu te 'marāḥ udyogaṃ paramaṃ kṛtvā yuddhāya samupasthitāḥ ViP_3,18.33 tato devāsuraṃ yuddhaṃ punar evābhavad dvija hatāś ca te 'surā devaiḥ sanmārgaparipanthinaḥ ViP_3,18.34 saddharmakavacas teṣām abhūd yaḥ prathamaṃ dvija tena rakṣābhavat pūrvaṃ neśur naṣṭe ca tatra te ViP_3,18.35 tato maitreya tanmārgavartino ye 'bhavañ janāḥ nagnās te tair yatas tyaktaṃ trayīsaṃvaraṇaṃ vṛthā ViP_3,18.36 kṛtāś ca te 'surā devair nānāvedavinindakāḥ",":२ निहतस्य पशोर् यज्ञे स्वर्गप्राप्तिर् यदीष्यते स्वपिता यजमानेन किं नु तस्मान् न हन्यते विप्_३,१८.२८ तृप्तये जायते पुंसो भुक्तम् अन्येन चेत् ततः दद्याच् छ्राद्धं श्रद्धयान्नं न वहेयुः प्रवासिनः विप्_३,१८.२९ जनश्रद्धेयम् इत्य् एतद् अवगम्य ततो ऽत्र वः उपेक्षा श्रेयसी वाक्यं रोचतां यन् मयेरितम् विप्_३,१८.३० न ह्य् आप्तवादा नभसो निपतन्ति महासुराः युक्तिमद् वचनं ग्राह्यं मयान्यैश् च भवद्विधैः विप्_३,१८.३१ मायामोहेन ते दैत्याः प्रकारैर् बहुभिस् तथा व्युत्थापिता यथा नैषां त्रयीं कश्चिद् अरोचयत् विप्_३,१८.३२ इत्थम् उन्मार्गयातेषु तेषु दैत्येषु ते ऽमराः उद्योगं परमं कृत्वा युद्धाय समुपस्थिताः विप्_३,१८.३३ ततो देवासुरं युद्धं पुनर् एवाभवद् द्विज हताश् च ते ऽसुरा देवैः सन्मार्गपरिपन्थिनः विप्_३,१८.३४ सद्धर्मकवचस् तेषाम् अभूद् यः प्रथमं द्विज तेन रक्षाभवत् पूर्वं नेशुर् नष्टे च तत्र ते विप्_३,१८.३५ ततो मैत्रेय तन्मार्गवर्तिनो ये ऽभवञ् जनाः नग्नास् ते तैर् यतस् त्यक्तं त्रयीसंवरणं वृथा विप्_३,१८.३६ कृताश् च ते ऽसुरा देवैर् नानावेदविनिन्दकाः"
3,18,99,36,"brahmacārī gṛhasthaś ca vānaprasthas tathāśramāḥ parivrāḍ vā caturtho 'tra pañcamo nopapadyate ViP_3,18.37 yas tu saṃtyajya gārhasthyaṃ vānaprastho na jāyate parivrāḍ vāpi maitreya sa nagnaḥ pāpakṛn naraḥ ViP_3,18.38 nityānāṃ karmaṇāṃ vipra tasya hānir aharniśam akurvan vihitaṃ karma śaktaḥ patati taddine ViP_3,18.39 prāyaścittena mahatā śuddhiṃ prāpnoty anāpadi pakṣaṃ nityakriyāhāneḥ kartā maitreya mānavaḥ ViP_3,18.40 saṃvatsaraṃ kriyāhānir yasya puṃso 'bhijāyate tasyāvalokanāt sūryo nirīkṣyaḥ sādhubhiḥ sadā ViP_3,18.41 spṛṣṭe snānaṃ sacailasya śuddhihetur mahāmune puṃso bhavati tasyoktā na śuddhiḥ pāpakarmaṇaḥ ViP_3,18.42 devarṣipitṛbhūtāni yasya niḥśvasya veśmani prayānty anarcitāny atra na tasmāt pāpakṛn naraḥ ViP_3,18.43 devādiniḥśvāsahataṃ śarīraṃ yasya veśma ca na tena saṃkaraṃ kuryād gṛhāsanaparicchadaiḥ ViP_3,18.44 saṃbhāṣaṇānupraśnādi sahāsyaṃ caiva kurvataḥ jāyate tulyatā puṃsas tenaiva dvija vatsaram ViP_3,18.45 atha bhuṅkte gṛhe tasya karoty āsyāṃ tathāsane śete cāpy ekaśayane sa sadyas tatsamo bhavet ViP_3,18.46 devatāpitṛbhūtāni tathānabhyarcya yo 'tithīn bhuṅkte sa pātakaṃ bhuṅkte niṣkṛtis tasya kīdṛśī ViP_3,18.47 brāhmaṇādyāś ca ye varṇāḥ svadharmād anyatomukham yānti te nagnasaṃjñāṃ tu hīnakarmasv avasthitāḥ ViP_3,18.48 caturṇāṃ yatra varṇānāṃ maitreyātyantasaṃkaraḥ tatrāsyā sādhuvṛttīnām upaghātāya jāyate ViP_3,18.49 anabhyarcya ṛṣīn devān pitṛbhūtātithīṃs tathā yo bhuṅkte tasya saṃbhāṣāt patanti narake narāḥ ViP_3,18.50 tasmād etān naro nagnāṃs trayīsaṃtyāgadūṣitān sarvadā varjayet prājña ālāpasparśanādiṣu ViP_3,18.51 śraddhāvadbhiḥ kṛtaṃ yatnād devān pitṛpitāmahān na prīṇayati tac chrāddhaṃ yady ebhir avalokitam ViP_3,18.52 śrūyate ca purā khyāto rājā śatadhanur bhuvi patnī ca śaibyā tasyābhūd atidharmaparāyaṇā ViP_3,18.53 pativratā mahābhāgā satyaśaucadayānvitā sarvalakṣaṇasaṃpannā saṃpannā vinayena ca ViP_3,18.54 sa tu rājā tayā sārdhaṃ devadevaṃ janārdanam ārādhayām āsa vibhuṃ parameṇa samādhinā ViP_3,18.55 homair japais tathā dānair upavāsaiś ca bhaktitaḥ pūjābhiś cānudivasaṃ tanmanā nānyamānasaḥ ViP_3,18.56 ekadā tu samaṃ snātau tau tu bhāryāpatī jale bhāgīrathyāḥ samuttīrṇau kārttikyāṃ samupoṣitau pāṣaṇḍinam apaśyetām āyāntaṃ saṃmukhaṃ dvija ViP_3,18.57 cāpācāryasya tasyāsau sakhā rājño mahātmanaḥ atas tadgauravāt tena sahālāpam athākarot ViP_3,18.58 na tu sā vāgyatā devī tasya patnī yatavratā upoṣitāsmīti raviṃ tasmin dṛṣṭe dadarśa ca ViP_3,18.59 samāgamya yathānyāyaṃ dampatī tau yathāvidhi viṣṇoḥ pūjādikaṃ sarvaṃ kṛtavantau dvijottama ViP_3,18.60 kālena gacchatā rājā mamārāsau sapatnajit anvāruroha taṃ devī citāsthaṃ bhūpatiṃ patim ViP_3,18.61 sa tu tenāpacāreṇa śvā jajñe vasudhādhipaḥ upoṣitena pāṣaṇḍasaṃbhāṣo yaḥ kṛto 'bhavat ViP_3,18.62 sāpi jātismarā jajñe kāśirājasutā śubhā sarvavijñānasaṃpannā sarvalakṣaṇabhūṣitā ViP_3,18.63 tāṃ pitā dātukāmo 'bhūd varāya vinivāritaḥ tayaiva tanvyā virato vivāhārambhato nṛpaḥ ViP_3,18.64 tataḥ sā divyayā dṛṣṭyā dṛṣṭvā śvānaṃ nijaṃ patim vaidiśākhyaṃ puraṃ gatvā tadavasthaṃ dadarśa tam ViP_3,18.65 taṃ dṛṣṭvaiva mahābhāgā śvānabhūtaṃ patiṃ tathā dadau tasmai varāhāraṃ satkārapravaṇaṃ śubham ViP_3,18.66 bhuñjan dattaṃ tayā so 'nnam atimiṣṭam abhīpsitam śvajātilalitaṃ kurvan bahu cāṭu cakāra vai ViP_3,18.67 atīva vrīḍitā bālā kurvatā cāṭu tena sā praṇāmapūrvam āhedaṃ dayitaṃ taṃ kuyonijam ViP_3,18.68 smaryatāṃ tan mahārāja dākṣiṇyalalitaṃ tvayā yena śvayonim āpanno mama cāṭukaro bhavān ViP_3,18.69 pāṣaṇḍinaṃ samābhāṣya tīrthasnānād anantaram prāpto 'si kutsitāṃ yoniṃ kiṃ na smarasi tat prabho ViP_3,18.70 tayaivaṃ smārite tatra pūrvajātikṛte tadā dadhyau ciram athāvāpa nirvedam atidurlabham ViP_3,18.71 nirviṇṇacittaḥ sa tato nirgamya nagarād bahiḥ maruprapatanaṃ kṛtvā śārgālīṃ yonim āgataḥ ViP_3,18.72 sāpi dvitīye saṃprāpte varṣe divyena cakṣuṣā jñātvā sṛgālaṃ taṃ draṣṭuṃ yayau kolāhalaṃ girim ViP_3,18.73 tatrāpi dṛṣṭvā taṃ prāha śārgālīṃ yonim āgatam bhartāram api cārvaṅgī tanayā pṛthivīkṣitaḥ ViP_3,18.74 api smarasi rājendra śvayonisthasya yan mayā proktaṃ te pūrvacaritaṃ pāṣaṇḍālāpasaṃśrayam ViP_3,18.75 punas tayoktaṃ taj jñātvā satyaṃ satyavatāṃ varaḥ kānane sa nirāhāras tatyāja svaṃ kalevaram ViP_3,18.76 bhūyas tato vṛkaṃ jātaṃ gatvā taṃ nirjane vane smārayām āsa bhartāraṃ pūrvavṛttam aninditā ViP_3,18.77 na tvaṃ vṛko mahābhāga rājā śatadhanur bhavān śvā bhūtvā tvaṃ śṛgālo 'bhūr vṛkatvaṃ sāmprataṃ gataḥ ViP_3,18.78 smāritena yathā vyaktas tenātmā gṛdhratāṃ gataḥ apāpā sā punaś cainaṃ bodhayām āsa bhāminī ViP_3,18.79 narendra smaryatām ātmā hy alaṃ te gṛdhraceṣṭayā pāṣaṇḍālāpajāto 'yaṃ doṣo yad gṛdhratāṃ gataḥ ViP_3,18.80 tataḥ kākatvam āpannaṃ samanantarajanmani uvāca tanvī bhartāram upalabhyātmayogataḥ ViP_3,18.81 aśeṣā bhūbhṛtaḥ pūrvaṃ vaśyā yasmai baliṃ daduḥ sa tvaṃ kākatvam āpanno jāto 'dya balibhuk prabho ViP_3,18.82 evam eva ca kākatve smāritaḥ sa purātanam tatyāja bhūpatiḥ prāṇān mayūratvam avāpa ca ViP_3,18.83 mayūratve tataḥ sā vai cakārānugataṃ śubhā dattaiḥ pratikṣaṇaṃ bhojyair bālā tajjātibhojanaiḥ ViP_3,18.84 tatas tu janako rājā vājimedhaṃ mahākratum cakāra tasyāvabhṛthe snāpayām āsa taṃ tadā ViP_3,18.85 sasnau svayaṃ ca tanvaṅgī smārayām āsa cāpi tam yathāsau śvaśṛgālādyā yonīr jagrāha pārthivaḥ ViP_3,18.86 smṛtajanmakramaḥ so 'tha tatyāja svaṃ kalevaram jajñe ca janakasyaiva putro 'sau sumahātmanaḥ ViP_3,18.87 tataḥ sā pitaraṃ tanvī vivāhārtham acodayat sa cāpi kārayām āsa pitā tasyāḥ svayaṃvaram ViP_3,18.88 svayaṃvare kṛte sā taṃ saṃprāptaṃ patim ātmanaḥ varayām āsa bhūyo 'pi bhartṛbhāvena bhāminī ViP_3,18.89 bubhuje ca tayā sārdhaṃ saṃbhogān nṛpanandanaḥ pitary uparate rājyaṃ videheṣu cakāra saḥ ViP_3,18.90 iyāja yajñān subahūn dadau dānāni cārthinām putrān utpādayām āsa yuyudhe ca sahāribhiḥ ViP_3,18.91 rājyaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ pālayitvā vasuṃdharām tatyāja sa priyān prāṇān saṃgrāme dharmato nṛpaḥ ViP_3,18.92 tataś citāsthaṃ taṃ bhūyo bhartāraṃ sā śubhekṣaṇā anvāruroha vidhivad yathāpūrvaṃ mudāvatī ViP_3,18.93 tato 'vāpa tayā sārdhaṃ rājaputryā sa pārthivaḥ aindrān atītya vai lokāṃl lokān kāmaduho 'kṣayān ViP_3,18.94 svargākṣayatvam atulaṃ dāmpatyam atidurlabham prāptaṃ puṇyaphalaṃ prāpya saṃśuddhiṃ tāṃ dvijottama ViP_3,18.95 eṣa pāṣaṇḍasaṃbhāṣadoṣaḥ prokto mayā dvija tathāśvamedhāvabhṛthasnānamāhātmyam eva ca ViP_3,18.96 tasmāt pāṣaṇḍibhiḥ pāpair ālāpasparśanaṃ tyajet viśeṣataḥ kriyākāle yajñādau cāpi dīkṣitaḥ ViP_3,18.97 kriyāhānir gṛhe yasya māsam ekaṃ prajāyate tasyāvalokanāt sūryaṃ paśyeta matimān naraḥ ViP_3,18.98 kiṃ punar yais tu saṃtyaktā trayī sarvātmanā dvija parānnabhojibhiḥ pāpair vedavādavirodhibhiḥ ViP_3,18.99 sahālāpas tu saṃsargaḥ sahāsyā cātipāpinī","ब्रह्मचारी गृहस्थश् च वानप्रस्थस् तथाश्रमाः परिव्राड् वा चतुर्थो ऽत्र पञ्चमो नोपपद्यते विप्_३,१८.३७ यस् तु संत्यज्य गार्हस्थ्यं वानप्रस्थो न जायते परिव्राड् वापि मैत्रेय स नग्नः पापकृन् नरः विप्_३,१८.३८ नित्यानां कर्मणां विप्र तस्य हानिर् अहर्निशम् अकुर्वन् विहितं कर्म शक्तः पतति तद्दिने विप्_३,१८.३९ प्रायश्चित्तेन महता शुद्धिं प्राप्नोत्य् अनापदि पक्षं नित्यक्रियाहानेः कर्ता मैत्रेय मानवः विप्_३,१८.४० संवत्सरं क्रियाहानिर् यस्य पुंसो ऽभिजायते तस्यावलोकनात् सूर्यो निरीक्ष्यः साधुभिः सदा विप्_३,१८.४१ स्पृष्टे स्नानं सचैलस्य शुद्धिहेतुर् महामुने पुंसो भवति तस्योक्ता न शुद्धिः पापकर्मणः विप्_३,१८.४२ देवर्षिपितृभूतानि यस्य निःश्वस्य वेश्मनि प्रयान्त्य् अनर्चितान्य् अत्र न तस्मात् पापकृन् नरः विप्_३,१८.४३ देवादिनिःश्वासहतं शरीरं यस्य वेश्म च न तेन संकरं कुर्याद् गृहासनपरिच्छदैः विप्_३,१८.४४ संभाषणानुप्रश्नादि सहास्यं चैव कुर्वतः जायते तुल्यता पुंसस् तेनैव द्विज वत्सरम् विप्_३,१८.४५ अथ भुङ्क्ते गृहे तस्य करोत्य् आस्यां तथासने शेते चाप्य् एकशयने स सद्यस् तत्समो भवेत् विप्_३,१८.४६ देवतापितृभूतानि तथानभ्यर्च्य यो ऽतिथीन् भुङ्क्ते स पातकं भुङ्क्ते निष्कृतिस् तस्य कीदृशी विप्_३,१८.४७ ब्राह्मणाद्याश् च ये वर्णाः स्वधर्माद् अन्यतोमुखम् यान्ति ते नग्नसंज्ञां तु हीनकर्मस्व् अवस्थिताः विप्_३,१८.४८ चतुर्णां यत्र वर्णानां मैत्रेयात्यन्तसंकरः तत्रास्या साधुवृत्तीनाम् उपघाताय जायते विप्_३,१८.४९ अनभ्यर्च्य ऋषीन् देवान् पितृभूतातिथींस् तथा यो भुङ्क्ते तस्य संभाषात् पतन्ति नरके नराः विप्_३,१८.५० तस्माद् एतान् नरो नग्नांस् त्रयीसंत्यागदूषितान् सर्वदा वर्जयेत् प्राज्ञ आलापस्पर्शनादिषु विप्_३,१८.५१ श्रद्धावद्भिः कृतं यत्नाद् देवान् पितृपितामहान् न प्रीणयति तच् छ्राद्धं यद्य् एभिर् अवलोकितम् विप्_३,१८.५२ श्रूयते च पुरा ख्यातो राजा शतधनुर् भुवि पत्नी च शैब्या तस्याभूद् अतिधर्मपरायणा विप्_३,१८.५३ पतिव्रता महाभागा सत्यशौचदयान्विता सर्वलक्षणसंपन्ना संपन्ना विनयेन च विप्_३,१८.५४ स तु राजा तया सार्धं देवदेवं जनार्दनम् आराधयाम् आस विभुं परमेण समाधिना विप्_३,१८.५५ होमैर् जपैस् तथा दानैर् उपवासैश् च भक्तितः पूजाभिश् चानुदिवसं तन्मना नान्यमानसः विप्_३,१८.५६ एकदा तु समं स्नातौ तौ तु भार्यापती जले भागीरथ्याः समुत्तीर्णौ कार्त्तिक्यां समुपोषितौ पाषण्डिनम् अपश्येताम् आयान्तं संमुखं द्विज विप्_३,१८.५७ चापाचार्यस्य तस्यासौ सखा राज्ञो महात्मनः अतस् तद्गौरवात् तेन सहालापम् अथाकरोत् विप्_३,१८.५८ न तु सा वाग्यता देवी तस्य पत्नी यतव्रता उपोषितास्मीति रविं तस्मिन् दृष्टे ददर्श च विप्_३,१८.५९ समागम्य यथान्यायं दम्पती तौ यथाविधि विष्णोः पूजादिकं सर्वं कृतवन्तौ द्विजोत्तम विप्_३,१८.६० कालेन गच्छता राजा ममारासौ सपत्नजित् अन्वारुरोह तं देवी चितास्थं भूपतिं पतिम् विप्_३,१८.६१ स तु तेनापचारेण श्वा जज्ञे वसुधाधिपः उपोषितेन पाषण्डसंभाषो यः कृतो ऽभवत् विप्_३,१८.६२ सापि जातिस्मरा जज्ञे काशिराजसुता शुभा सर्वविज्ञानसंपन्ना सर्वलक्षणभूषिता विप्_३,१८.६३ तां पिता दातुकामो ऽभूद् वराय विनिवारितः तयैव तन्व्या विरतो विवाहारम्भतो नृपः विप्_३,१८.६४ ततः सा दिव्यया दृष्ट्या दृष्ट्वा श्वानं निजं पतिम् वैदिशाख्यं पुरं गत्वा तदवस्थं ददर्श तम् विप्_३,१८.६५ तं दृष्ट्वैव महाभागा श्वानभूतं पतिं तथा ददौ तस्मै वराहारं सत्कारप्रवणं शुभम् विप्_३,१८.६६ भुञ्जन् दत्तं तया सो ऽन्नम् अतिमिष्टम् अभीप्सितम् श्वजातिललितं कुर्वन् बहु चाटु चकार वै विप्_३,१८.६७ अतीव व्रीडिता बाला कुर्वता चाटु तेन सा प्रणामपूर्वम् आहेदं दयितं तं कुयोनिजम् विप्_३,१८.६८ स्मर्यतां तन् महाराज दाक्षिण्यललितं त्वया येन श्वयोनिम् आपन्नो मम चाटुकरो भवान् विप्_३,१८.६९ पाषण्डिनं समाभाष्य तीर्थस्नानाद् अनन्तरम् प्राप्तो ऽसि कुत्सितां योनिं किं न स्मरसि तत् प्रभो विप्_३,१८.७० तयैवं स्मारिते तत्र पूर्वजातिकृते तदा दध्यौ चिरम् अथावाप निर्वेदम् अतिदुर्लभम् विप्_३,१८.७१ निर्विण्णचित्तः स ततो निर्गम्य नगराद् बहिः मरुप्रपतनं कृत्वा शार्गालीं योनिम् आगतः विप्_३,१८.७२ सापि द्वितीये संप्राप्ते वर्षे दिव्येन चक्षुषा ज्ञात्वा सृगालं तं द्रष्टुं ययौ कोलाहलं गिरिम् विप्_३,१८.७३ तत्रापि दृष्ट्वा तं प्राह शार्गालीं योनिम् आगतम् भर्तारम् अपि चार्वङ्गी तनया पृथिवीक्षितः विप्_३,१८.७४ अपि स्मरसि राजेन्द्र श्वयोनिस्थस्य यन् मया प्रोक्तं ते पूर्वचरितं पाषण्डालापसंश्रयम् विप्_३,१८.७५ पुनस् तयोक्तं तज् ज्ञात्वा सत्यं सत्यवतां वरः कानने स निराहारस् तत्याज स्वं कलेवरम् विप्_३,१८.७६ भूयस् ततो वृकं जातं गत्वा तं निर्जने वने स्मारयाम् आस भर्तारं पूर्ववृत्तम् अनिन्दिता विप्_३,१८.७७ न त्वं वृको महाभाग राजा शतधनुर् भवान् श्वा भूत्वा त्वं शृगालो ऽभूर् वृकत्वं साम्प्रतं गतः विप्_३,१८.७८ स्मारितेन यथा व्यक्तस् तेनात्मा गृध्रतां गतः अपापा सा पुनश् चैनं बोधयाम् आस भामिनी विप्_३,१८.७९ नरेन्द्र स्मर्यताम् आत्मा ह्य् अलं ते गृध्रचेष्टया पाषण्डालापजातो ऽयं दोषो यद् गृध्रतां गतः विप्_३,१८.८० ततः काकत्वम् आपन्नं समनन्तरजन्मनि उवाच तन्वी भर्तारम् उपलभ्यात्मयोगतः विप्_३,१८.८१ अशेषा भूभृतः पूर्वं वश्या यस्मै बलिं ददुः स त्वं काकत्वम् आपन्नो जातो ऽद्य बलिभुक् प्रभो विप्_३,१८.८२ एवम् एव च काकत्वे स्मारितः स पुरातनम् तत्याज भूपतिः प्राणान् मयूरत्वम् अवाप च विप्_३,१८.८३ मयूरत्वे ततः सा वै चकारानुगतं शुभा दत्तैः प्रतिक्षणं भोज्यैर् बाला तज्जातिभोजनैः विप्_३,१८.८४ ततस् तु जनको राजा वाजिमेधं महाक्रतुम् चकार तस्यावभृथे स्नापयाम् आस तं तदा विप्_३,१८.८५ सस्नौ स्वयं च तन्वङ्गी स्मारयाम् आस चापि तम् यथासौ श्वशृगालाद्या योनीर् जग्राह पार्थिवः विप्_३,१८.८६ स्मृतजन्मक्रमः सो ऽथ तत्याज स्वं कलेवरम् जज्ञे च जनकस्यैव पुत्रो ऽसौ सुमहात्मनः विप्_३,१८.८७ ततः सा पितरं तन्वी विवाहार्थम् अचोदयत् स चापि कारयाम् आस पिता तस्याः स्वयंवरम् विप्_३,१८.८८ स्वयंवरे कृते सा तं संप्राप्तं पतिम् आत्मनः वरयाम् आस भूयो ऽपि भर्तृभावेन भामिनी विप्_३,१८.८९ बुभुजे च तया सार्धं संभोगान् नृपनन्दनः पितर्य् उपरते राज्यं विदेहेषु चकार सः विप्_३,१८.९० इयाज यज्ञान् सुबहून् ददौ दानानि चार्थिनाम् पुत्रान् उत्पादयाम् आस युयुधे च सहारिभिः विप्_३,१८.९१ राज्यं कृत्वा यथान्यायं पालयित्वा वसुंधराम् तत्याज स प्रियान् प्राणान् संग्रामे धर्मतो नृपः विप्_३,१८.९२ ततश् चितास्थं तं भूयो भर्तारं सा शुभेक्षणा अन्वारुरोह विधिवद् यथापूर्वं मुदावती विप्_३,१८.९३ ततो ऽवाप तया सार्धं राजपुत्र्या स पार्थिवः ऐन्द्रान् अतीत्य वै लोकांल् लोकान् कामदुहो ऽक्षयान् विप्_३,१८.९४ स्वर्गाक्षयत्वम् अतुलं दाम्पत्यम् अतिदुर्लभम् प्राप्तं पुण्यफलं प्राप्य संशुद्धिं तां द्विजोत्तम विप्_३,१८.९५ एष पाषण्डसंभाषदोषः प्रोक्तो मया द्विज तथाश्वमेधावभृथस्नानमाहात्म्यम् एव च विप्_३,१८.९६ तस्मात् पाषण्डिभिः पापैर् आलापस्पर्शनं त्यजेत् विशेषतः क्रियाकाले यज्ञादौ चापि दीक्षितः विप्_३,१८.९७ क्रियाहानिर् गृहे यस्य मासम् एकं प्रजायते तस्यावलोकनात् सूर्यं पश्येत मतिमान् नरः विप्_३,१८.९८ किं पुनर् यैस् तु संत्यक्ता त्रयी सर्वात्मना द्विज परान्नभोजिभिः पापैर् वेदवादविरोधिभिः विप्_३,१८.९९ सहालापस् तु संसर्गः सहास्या चातिपापिनी"
3,18,99,36,:1 pāṣaṇḍibhir durācārais tasmāt tān parivarjayet,:१ पाषण्डिभिर् दुराचारैस् तस्मात् तान् परिवर्जयेत्
3,18,100,37,":2 pāṣaṇḍino vikarmasthān baiḍālavratikāñ chaṭhān haitukān bakavṛttīṃś ca vāṅmātreṇāpi nārcayet ViP_3,18.100 bhraṣṭaḥ svadharmāt pāṣaṇḍo vikarmastho niṣiddhakṛt",":२ पाषण्डिनो विकर्मस्थान् बैडालव्रतिकाञ् छठान् हैतुकान् बकवृत्तींश् च वाङ्मात्रेणापि नार्चयेत् विप्_३,१८.१०० भ्रष्टः स्वधर्मात् पाषण्डो विकर्मस्थो निषिद्धकृत्"
3,18,100,37,:1 yasya dharmasya yo nityaṃ suradhvaja ivocchritaḥ,:१ यस्य धर्मस्य यो नित्यं सुरध्वज इवोच्छ्रितः
3,18,100,37,:2 pracchannāni ca pāpāni baiḍālaṃ nāma tadvratam,:२ प्रच्छन्नानि च पापानि बैडालं नाम तद्व्रतम्
3,18,100,37,:3 priyaṃ vakti puro 'nyatra vipriyaṃ kurute bhṛśam,:३ प्रियं वक्ति पुरो ऽन्यत्र विप्रियं कुरुते भृशम्
3,18,100,37,:4 tyaktāparādhaceṣṭaś ca śaṭho 'yaṃ kathito budhaiḥ,:४ त्यक्तापराधचेष्टश् च शठो ऽयं कथितो बुधैः
3,18,100,37,:5 saṃdehakṛd dhetubhir yaḥ satkarmasu sa haitukaḥ,:५ संदेहकृद् धेतुभिर् यः सत्कर्मसु स हैतुकः
3,18,100,37,:6 arvāgdṛṣṭir nikṛtikāḥ svārthasādhanatatparāḥ,:६ अर्वाग्दृष्टिर् निकृतिकाः स्वार्थसाधनतत्पराः
3,18,100,38,:7 śaṭho mithyāvinītaś ca bakavṛttir udāhṛtaḥ,:७ शठो मिथ्याविनीतश् च बकवृत्तिर् उदाहृतः
5,1,83,1,"dūrād apāstaḥ saṃparkas sahāsyāpi ca pāpibhiḥ pāṣaṇḍibhir durācārais tasmāt tān parivarjayet ViP_3,18.101 ete nagnās tavākhyātā dṛṣṭyā śrāddhopaghātakāḥ yeṣāṃ saṃbhāṣaṇāt puṃsāṃ dinapuṇyaṃ praṇaśyati ViP_3,18.102 ete pāṣaṇḍinaḥ pāpā na hy etān ālaped budhaḥ puṇyaṃ naśyati saṃbhāṣād eteṣāṃ taddinodbhavam ViP_3,18.103 puṃsāṃ jaṭādharaṇamauṇḍyavatāṃ vṛthaiva moghāśinām akhilaśaucanirākṛtānām toyapradānapitṛpiṇḍabahiṣkṛtānāṃ saṃbhāṣaṇād api narā narakaṃ prayānti ViP_3,18.104 [[iti śrīviṣṇupurāṇe tṛtīyāṃśe 'ṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ]] bhagavan yan naraiḥ kāryaṃ sādhukarmaṇy avasthitaiḥ tan mahyaṃ guruṇākhyātaṃ nityanaimittikātmakam ViP_4,1.1 varṇadharmās tathākhyātā dharmā ye cāśrameṣu vai śrotum icchāmy ahaṃ vaṃśāṃs tāṃs tvaṃ prabrūhi me guro ViP_4,1.2 maitreya śrūyatām ayam anekayajvivīraśūrabhūpālālaṃkṛto brahmādir mānavo vaṃśaḥ (ViP_4,1.3 ) tathā coktam brahmādyaṃ yo manor vaṃśam ahany ahani saṃsmaret tasya vaṃśasamucchedo na kadācid bhaviṣyati ViP_4,1.4 tad asya vaṃśasyānupūrvīm aśeṣapāpaprakṣālanāya maitreya tāṃ śṛṇu (ViP_4,1.5 ) tad yathā sakalajagatām anādir ādibhūta-ṛgyajuḥsāmādimayo bhagavadviṣṇumayasya brahmaṇo mūrtaṃ rūpaṃ hiraṇyagarbho brahmāṇḍato bhagavān brahmā prāg babhūva (ViP_4,1.6 ) brahmaṇaś ca dakṣiṇāṅguṣṭhajanmā dakṣaḥ prajāpatir dakṣasyāditir aditer vivasvān vivasvato manuḥ (ViP_4,1.7 ) manor ikṣvākunṛgadhṛṣṭaśaryātinariṣyantaprāṃśunābhāganediṣṭakarūṣapṛṣadhrākhyā daśa putrā babhūvuḥ (ViP_4,1.8 ) iṣṭiṃ ca mitrāvaruṇayor manuḥ putrakāmaś cakāra (ViP_4,1.9 ) tatrāpahute hotur apacārād ilā nāma kanyā babhūva (ViP_4,1.10 ) saiva ca mitrāvaruṇayoḥ prasādāt sudyumno nāma manoḥ putro maitreyāsīt (ViP_4,1.11 ) punaś ceśvarakopāt strī satī somasūnor budhasyāśramasamīpe babhrāma (ViP_4,1.12 ) sānurāgaś ca tasyāṃ budhaḥ purūravasam ātmajam utpādayām āsa (ViP_4,1.13 ) jāte ca tasminn amitatejobhiḥ paramarṣibhir ṛṅmayo yajurmayaḥ sāmamayo 'tharvamayaḥ sarvamayo manomayo jñānamayo na kiṃcinmayo bhagavān yajñapuruṣasvarūpī sudyumnasya puṃstvam abhilaṣadbhir yathāvad iṣṭas tatprasādāc cāsāv ilā punar api sudyumno 'bhavat (ViP_4,1.14 ) tasyāpy utkalagayavinatasaṃjñās trayaḥ putrā babhūvuḥ (ViP_4,1.15 ) sudyumnas tu strīpūrvakatvād rājyabhāgaṃ na lebhe (ViP_4,1.16 ) tatpitrā tu vasiṣṭhavacanāt pratiṣṭhānaṃ nāma nagaraṃ sudyumnāya dattaṃ tac cāsau purūravase prādāt (ViP_4,1.17 ) pṛṣadhras tu manoḥ putro gurugovadhāc chūdratvam agamat (ViP_4,1.18 ) karūṣāt kārūṣāḥ kṣatriyā mahābalaparākramā babhūvuḥ (ViP_4,1.19 ) nābhāgo nediṣṭaputras tu vaiśyatām agamat tasmād bhalandanaḥ putro 'bhavat (ViP_4,1.20) bhalandanād vatsaprir udārakīrtiḥ (ViP_4,1.21 ) vatsapreḥ prāṃśur abhavat (ViP_4,1.22 ) prajāniś ca prāṃśor eko 'bhavat (ViP_4,1.23 ) tataś ca khanitras tasmāc cakṣupaḥ cakṣupāc cātibalaparākramo viṃśo 'bhavat (ViP_4,1.24 ) tato viviṃśas tasmāc ca khaninetras tataś cātivibhūtiḥ (ViP_4,1.25 ) ativibhūter bhūribalaparākramaḥ karaṃdhamaḥ putro 'bhavat tasmād apy avikṣir avikṣer apy atibalaḥ putro marutto 'bhavad yasyemāv adyāpi ślokau gīyete (ViP_4,1.26 ) maruttasya yathā yajñas tathā kasyābhavad bhuvi sarvaṃ hiraṇmayaṃ yasya yajñavastv atiśobhanam ViP_4,1.27 amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ marutaḥ pariveṣṭāraḥ sadasyāś ca divaukasaḥ ViP_4,1.28 maruttaś cakravartī nariṣyantanāmānaṃ putram avāpa (ViP_4,1.29 ) tasmāc ca damo damasya putro rājyavardhano jajñe (ViP_4,1.30 ) rājyavardhanāt sudhṛtir abhūt tataś ca naras tasmāc ca kevalaḥ kevalād bandhumān bandhumato vegavān vegavato budhaś tataś ca tṛṇabinduḥ (ViP_4,1.31 ) tasyāpy ekā kanyā ilavilā nāma (ViP_4,1.32 ) taṃ cālambuṣā nāma varāpsarās tṛṇabinduṃ bheje (ViP_4,1.33 ) tasyām asya viśālo jajñe yaḥ purīṃ vaiśālīṃ nāma nirmame (ViP_4,1.34 ) hemacandro viśālasya putro 'bhavat (ViP_4,1.35 ) tasmāc ca sucandras tattanayo dhūmrāśvas tasyāpi sṛñjayo 'bhūt (ViP_4,1.36 ) sṛñjayāt sahadevaḥ tataḥ kṛśāśvo nāma putro 'bhavat (ViP_4,1.37) somadattaḥ kṛśāśvāj jajñe yo daśāśvamedhān ājahāra (ViP_4,1.38 ) tatputraś ca janamejayaḥ janamejayāt sumatiḥ ete vaiśālikā bhūbhṛtaḥ (ViP_4,1.39) śloko 'py atra gīyate tṛṇabindoḥ prasādena sarve vaiśālikā nṛpāḥ dīrghāyuṣo mahātmāno vīryavanto 'tidhārmikāḥ ViP_4,1.40 śaryāteḥ kanyā sukanyā nāmābhavad yām upayeme cyavanaḥ (ViP_4,1.41 ) ānartaś ca nāma dhārmikaḥ śaryātiputro 'bhūt (ViP_4,1.42 ) ānartasyāpi revato nāma putro jajñe yo 'sāv ānartaviṣayaṃ bubhuje purīṃ ca kuśasthalīm adhyuvāsa (ViP_4,1.43 ) revatasyāpi raivataḥ putraḥ kakudmī nāma dharmātmā bhrātṛśatasya jyeṣṭho 'bhavat (ViP_4,1.44 ) tasya ca revatī nāma kanyā tām ādāya kasyeyam arhatīti bhagavantam abjayoniṃ praṣṭuṃ brahmalokaṃ jagāma ViP_4,1.45 tāvac ca brahmaṇo 'ntike hāhāhūhūsaṃjñābhyāṃ gandharvābhyām atitānaṃ nāma divyaṃ gāndharvam agīyata (ViP_4,1.46 ) tāvac ca trimārgaparivartair anekayugaparivṛttitiṣṭhann api raivataḥ śṛṇvan muhūrtam iva mene (ViP_4,1.47 ) gītāvasāne ca bhagavantam abjayoniṃ praṇamya raivataḥ kanyāyogyaṃ varam apṛcchat (ViP_4,1.48 ) taṃ cāha bhagavān kathaya yo 'bhimatas te vara iti (ViP_4,1.49 ) punaś ca praṇamya bhagavate tasmai yathābhimatān ātmanaḥ sa varān kathayām āsa ka eṣāṃ bhagavato 'bhimato yasmai kanyām imāṃ prayacchāmīti ViP_4,1.50 tataḥ kiṃcidavanataśirāḥ sasmitaṃ bhagavān abjayonir āha (ViP_4,1.51 ) ya ete bhavato 'bhimatā naiteṣāṃ sāmpratam apatyāpatyasaṃtatir apy avanītale 'sti (ViP_4,1.52 ) bahūni hi tavātraiva gāndharvaṃ śṛṇvataś caturyugāny atītāni (ViP_4,1.53 ) sāmprataṃ hi bhūtale 'ṣṭāviṃśatitamasya manoś caturyugam atītaprāyam āsanno hi tatra kaliḥ (ViP_4,1.54 ) anyasmai kanyāratnam idaṃ bhavataikākinā deyam (ViP_4,1.55 ) bhavato 'pi mitramantribhṛtyakalatrabandhubalakośādayaḥ samastāḥ kālenaitenātyantam atītāḥ (ViP_4,1.56 ) tataḥ punar utpannasādhvasaḥ sa rājā bhagavantaṃ praṇamya papraccha (ViP_4,1.57 ) bhagavann evam avasthite mayeyaṃ kasmai deyeti (ViP_4,1.58 ) tataḥ sa bhagavān kiṃcidavanamrakandharaṃ kṛtāñjalibhūtaṃ sarvalokagurur abjayonir āha (ViP_4,1.59 ) na hy ādimadhyāntam ajasya yasya vidmo vayaṃ sarvamayasya dhātuḥ na ca svarūpaṃ na paraṃ svabhāvaṃ na caiva sāraṃ parameśvarasya ViP_4,1.60 kalāmuhūrtādimayaś ca kālo na yadvibhūteḥ pariṇāmahetuḥ ajanmanāśasya samastamūrter anāmarūpasya sanātanasya ViP_4,1.61 yasya prasādād aham acyutasya bhūtaḥ prajāsṛṣṭikaro 'ntakārī krodhāc ca rudraḥ sthitihetubhūto yasmāc ca madhye puruṣaḥ parasmāt ViP_4,1.62 madrūpam āsthāya sṛjaty ajo yaḥ sthitau ca yo 'sau puruṣasvarūpī rudrasvarūpeṇa ca yo 'tti viśvaṃ dhatte tathānantavapuḥ samastam ViP_4,1.63 śakrādirūpī paripāti viśvam arkendurūpaś ca tamo hinasti pākāya yo 'gnitvam upetya lokān bibharti pṛthvīvapur avyayātmā ViP_4,1.64 ceṣṭāṃ karoti śvasanasvarūpī lokasya tṛptiṃ ca jalānnarūpī dadāti viśvasthitisaṃsthitas tu sarvāvakāśaṃ ca nabhaḥsvarūpī ViP_4,1.65 yaḥ sṛjyate sargakṛd ātmanaiva yaḥ pālyate pālayitā ca devaḥ viśvātmanā saṃhriyate 'ntakārī pṛthak trayasyāsya ca yo 'vyayātmā ViP_4,1.66 yasmiñ jagad yo jagad etad ādyo yaś cāśrito 'smiñ jagati svayaṃbhūḥ sa sarvabhūtaprabhavo dharitryāṃ svāṃśena viṣṇur nṛpate 'vatīrṇaḥ ViP_4,1.67 kuśasthalī yā tava bhūpa ramyā purī purābhūd amarāvatīva sā dvārakā saṃprati tatra cāste sa keśavāṃśo baladevanāmā ViP_4,1.68 tasmai tvam enāṃ tanayāṃ narendra prayaccha māyāmanujāya jāyām ślāghyo varo 'sau tanayā taveyaṃ strīratnabhūtā sadṛśo hi yogaḥ ViP_4,1.69 itīrito 'sau kamalodbhavena bhuvaṃ samāsādya patiḥ prajānām dadarśa hrasvān puruṣān aśeṣān alpaujasaḥ svalpavivekavīryān ViP_4,1.70 kuśasthalīṃ tāṃ ca purīm upetya dṛṣṭvānyarūpāṃ pradadau svakanyām sīradhvajāya sphaṭikācalābha vakṣaḥsthalāyātuladhīr narendraḥ ViP_4,1.71 uccapramāṇām iti tām avekṣya svalāṅgalāgreṇa sa tālaketuḥ vināmayām āsa tataś ca sāpi babhūva sadyo vanitā yathānyā ViP_4,1.72 tāṃ revatīṃ raivatabhūpakanyāṃ sīrāyudho 'sau vidhinopayeme dattvā ca kanyāṃ sa nṛpo jagāma himālayaṃ vai tapase dhṛtātmā ViP_4,1.73 [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe prathamo 'dhyāyaḥ ]] yāvac ca brahmalokāt kakudmī raivato nābhyeti tāvat puṇyajanasaṃjñā rākṣasās tām asya purīṃ kuśasthalīṃ jaghnuḥ (ViP_4,2.1 ) tac cāsya bhrātṛśataṃ puṇyajanatrāsād diśo bheje (ViP_4,2.2 ) tadanvayāś ca kṣatriyāḥ sarvadikṣv abhavan (ViP_4,2.3 ) dhṛṣṭasyāpi dhārṣṭakaṃ kṣatram abhavat (ViP_4,2.4 ) nabhagasyātmajo nābhāgasaṃjño 'bhavat tasya ambarīṣaḥ ambarīṣasyāpi virūpo 'bhavat (ViP_4,2.5) virūpāt pṛṣadaśvo jajñe tataś ca rathītaraḥ (ViP_4,2.6 ) tatrāyaṃ ślokaḥ ete kṣatraprasūtā vai punaś cāṅgirasāḥ smṛtāḥ rathītarāṇāṃ pravarāḥ kṣatropetā dvijātayaḥ ViP_4,2.7 kṣuvataś ca manor ikṣvākur ghrāṇataḥ putro jajñe (ViP_4,2.8 ) tasya putraśatapravarā vikukṣinimidaṇḍākhyās trayaḥ putrā śakunipramukhāḥ pañcāśat putrāḥ uttarāpatharakṣitāro babhūvuḥ catvāriṃśad aṣṭau ca dakṣiṇāpathabhūpālāḥ (ViP_4,2.9) sa cekṣvākur aṣṭakāyām utpādya śrāddhārhaṃ māṃsam ānayeti vikukṣim ājñāpayām āsa sa tatheti gṛhītājño vanam abhyetyānekān mṛgān hatvātiśrānto 'tikṣutparīto vikukṣir ekaṃ śaśam abhakṣayat śeṣaṃ ca māṃsam ānīya pitre nivedayām āsa (ViP_4,2.10) ikṣvākukulācāryas tatprokṣaṇāya vasiṣṭhaś coditaḥ prāha alam anenāmedhyenāmiṣeṇa durātmanānena te putreṇaitan māṃsam upahataṃ yato 'nena śaśo bhakṣitaḥ (ViP_4,2.11) tataś cāsau vikukṣir guruṇaivam uktaḥ śaśādasaṃjñām avāpa pitrā ca parityaktaḥ (ViP_4,2.12 ) pitary uparate cākhilām etāṃ pṛthvīṃ dharmataḥ śaśāsa (ViP_4,2.13 ) śaśādasya puraṃjayo nāma putro 'bhavat (ViP_4,2.14 ) idaṃ cānyat purā hi tretāyāṃ devāsuram atīva bhīṣaṇaṃ yuddham āsīt tatra cātibalibhir asurair amarāḥ parājitā bhagavantaṃ viṣṇum ārādhayāṃ cakruḥ (ViP_4,2.15) prasannaś ca devānām anādinidhanaḥ sakalajagatparāyaṇo nārāyaṇaḥ prāha jñātam eva mayā yuṣmābhir yad abhilaṣitaṃ tadartham idaṃ śrūyatām puraṃjayo nāma śaśādasya ca rājarṣes tanayaḥ kṣatriyavaryas taccharīre 'ham aṃśena svayam evāvatīrya tān aśeṣān asurān nihaniṣyāmi tad bhavadbhiḥ puraṃjayo 'suravadhārthāya kāryodyogaḥ kārya iti etac ca śrutvā praṇamya bhagavantaṃ viṣṇum amarāḥ puraṃjayasakāśam ājagmuḥ (ViP_4,2.16) ūcuś cainaṃ bho bhoḥ kṣatriyavaryāsmābhir abhyarthitena bhavatāsmākam arātivadhodyatānāṃ sāhāyyaṃ kṛtam icchāmaḥ tad bhavatāsmākam abhyāgatānāṃ praṇayabhaṅgo na kāryaḥ ity uktaḥ puraṃjayaḥ prāha sakalatrailokyanātho yo 'yaṃ yuṣmākam indraḥ śatakratur asya yady ahaṃ skandhārūḍho yuṣmadarātibhiḥ saha yotsye tadāhaṃ bhavatāṃ sahāyaḥ ity ākarṇya samastadevair indreṇa ca bāḍham ity evaṃ samanvicchitam (ViP_4,2.17) tataś ca śatakrator vṛṣabharūpadhāriṇaḥ kakutstho 'tiharṣasamanvito bhagavataś carācaraguror acyutasya tejasāpyāyito devāsurasaṃgrāme samastān evāsurān nijaghāna (ViP_4,2.18 ) yataś ca vṛṣabhakakutsthena rājñā niṣūditam asurabalam ataś cāsau kakutsthasaṃjñām avāpa (ViP_4,2.19 ) kakutsthasyāpy anenāḥ putro 'bhūt pṛthur anenasaḥ pṛthor viśvagaśvas tasyāpi cāndro yuvanāśvaś cāndrasya tasya yuvanāśvasya śrāvasto yaḥ purīṃ śrāvastīṃ niveśayām āsa (ViP_4,2.20 ) śrāvastasya bṛhadaśvas tasyāpi kuvalayāśvo yo 'sāv uttaṅkasya maharṣer apakāriṇaṃ dhundhunāmānam asuraṃ vaiṣṇavena tejasāpyāyitaḥ putrasahasrair ekaviṃśatibhiḥ parivṛto jaghāna dhundhumārasaṃjñāṃ cāvāpa (ViP_4,2.21 ) tasya ca samastā eva putrā dhundhumukhaniḥśvāsāgninā vipluṣṭā vineśuḥ (ViP_4,2.22 ) dṛḍhāśvacandrāśvakapilāśvās trayaḥ kevalaṃ avaśeṣitāḥ (ViP_4,2.23 ) dṛḍhāśvād dharyaśvas tasmān nikumbho nikumbhāt saṃhitāśvaḥ tataś ca kṛśāśvas tasmāc ca prasenajit tato yuvanāśvo 'bhavat (ViP_4,2.24) tasya cāputrasyātinirvedān munīnām āśramamaṇḍale nivasataḥ kṛpālubhis tair munibhir apatyotpādanāya iṣṭiḥ kṛtā tasyāṃ ca madhyarātrinivṛttāyāṃ mantrapūtajalapūrṇaṃ kalaśaṃ vedimadhye niveśya te munayaḥ suṣupuḥ (ViP_4,2.25) teṣu ca supteṣv atitṛṭparītaḥ sa bhūpālas tam āśramaṃ viveśa (ViP_4,2.26 ) suptāṃś ca tān ṛṣīn naivotthāpayām āsa tac ca kalaśajalam aparimeyamāhātmyaṃ mantrapūtaṃ papau (ViP_4,2.27) prabuddhāś ca ṛṣayaḥ papracchuḥ kenaitan mantrapūtaṃ vāri pītam (ViP_4,2.28 ) atra hi pīte rājño yuvanāśvasya patnī mahābalaparākramaṃ putraṃ janayiṣyatīty ākarṇya sa rājā ajānatā mayā pītam ity āha (ViP_4,2.29 ) garbhaś ca yuvanāśvasyodare 'bhavat krameṇa ca vavṛdhe (ViP_4,2.30 ) prāptasamayaś ca dakṣiṇakukṣim avanīpater nirbhidya niścakrāma na cāsau rājā mamāra (ViP_4,2.31 ) jāto nāmaiṣa kaṃ dhāsyatīti munayaḥ procuḥ (ViP_4,2.32 ) athāgamya devarāḍ abravīt mām ayaṃ dhāsyatīti (ViP_4,2.33 ) tato māṃdhātā nāmato 'bhavat vaktre cāsya pradeśinī devarājena nyastā tāṃ papau tāṃ cāmṛtasrāviṇīm āsvādyāhnaiva sa vyavardhata (ViP_4,2.34) sa tu māṃdhātā cakravartī saptadvīpāṃ mahīṃ bubhuje (ViP_4,2.35 ) bhavati cātra ślokaḥ yāvat sūrya udeti sma yāvac ca pratitiṣṭhati sarvaṃ tad yauvanāśvasya māṃdhātuḥ kṣetram ucyate (ViP_4,2.36) māṃdhātā śaśabindor duhitaraṃ bindumatīm upayeme purukutsam ambarīṣaṃ ca mucakundaṃ ca tasyāṃ putratrayam utpādayām āsa (ViP_4,2.37) pañcāśac ca duhitaras tasya nṛpater babhūvuḥ (ViP_4,2.38 ) bahvṛcaś ca saubharir nāma ṛṣir antarjale dvādaśābdaṃ kālam uvāsa (ViP_4,2.39 ) tatra cāntarjale saṃmado nāmātibahuprajo 'tipramāṇo mīnādhipatir āsīt tasya ca putrapautradauhitrāḥ pārśvataḥ pṛṣṭhato 'grato vakṣaḥpucchaśirasāṃ copari bhramantas tenaiva sahāharniśam atinirvṛtā remire (ViP_4,2.40) sa cāpi tatsparśopacīyamānaharṣaprakarṣo bahuprakāraṃ tasya ṛṣeḥ paśyatas tair ātmajapautradauhitrādibhiḥ sahānudinaṃ bahuprakāraṃ reme (ViP_4,2.41 ) athāntarjalāvasthitaḥ sa saubharir ekāgratāsamādhānam apahāyānudinaṃ tat tasya matsyasyātmajapautradauhitrādibhiḥ sahātiramaṇīyaṃ lalitam avekṣyācintayat aho dhanyo 'yam īdṛśam apy anabhimataṃ yonyantaram avāpyaibhir ātmajapautrādibhiḥ saha ramamāṇo 'tīvāsmākaṃ spṛhām utpādayati vayam apy evaṃ putrādibhiḥ saha ramiṣyāmaḥ ity evam abhisamīkṣya sa tasmād antarjalān niṣkramya nirveṣṭukāmaḥ kanyārthaṃ māṃdhātāraṃ rājānam agacchat (ViP_4,2.42) āgamanaśravaṇasamanantaraṃ cotthāya tena rājñā samyag arghādinā pūjitaḥ kṛtāsanaparigrahaḥ saubharir uvāca (ViP_4,2.43 ) nirveṣṭukāmo 'smi narendra kanyāṃ prayaccha me mā praṇayaṃ vibhāṅkṣīḥ na hy arthinaḥ kāryavaśābhyupetāḥ kakutsthagotre vimukhāḥ prayānti ViP_4,2.44 anye 'pi santy eva nṛpāḥ pṛthivyāṃ kṣmāpāla yeṣāṃtanayāḥ prasūtāḥ kiṃtv arthinām arthitadānadīkṣā kṛtavrataṃ ślāghyam idaṃ kulaṃ te ViP_4,2.45 śatārdhasaṃkhyās tava santi kanyās tāsāṃ mamaikāṃ nṛpate prayaccha yat prārthanābhaṅgabhayād bibhemi tasmād ahaṃ rājavarātiduḥkhāt ViP_4,2.46 iti ṛṣivacanam ākarṇya sa rājā jarājarjaritadehaṃ tam ṛṣim ālokya pratyākhyānakātaras tasmāc ca bhagavataḥ śāpato bibhyatkiṃcidadhomukhaś ciraṃ dadhyau (ViP_4,2.47 ) narendra kasmāt samupaiṣi cintām aśakyam uktaṃ na mayātra kiṃcit yāvaśyadeyā tanayā tayaiva kṛtārthatā no yadi kiṃ na labdham ViP_4,2.48 atha tasya śāpabhītaḥ sapraśrayam uvācāsau rājā (ViP_4,2.49 ) bhagavann asmatkulasthitir iyaṃ ya eva kanyāyā abhirucito 'bhijanavān varas tasmai kanyā pradīyate bhagavadājñāsmanmanorathānām apy agocaravartinī katham apy eṣā saṃjātā tad evam upasthite na vidmaḥ kiṃ kurma ity etan mayā cintyate ity abhihite ca tena bhūbhujā munir acintayat aho 'yam anyo 'smatpratyākhyānopāyo vṛddho 'yam anabhimataḥ strīṇāṃ kim uta kanyānām ity amunā saṃcintyaivam abhihitam evam astu tathā kariṣyāmīti saṃcintya māṃdhātāram uvāca (ViP_4,2.50) yady evaṃ tadādiśyatām asmākaṃ praveśāya kanyāntaḥpuravarṣavaraḥ yadi kanyaiva kācin mām abhilaṣati tadāhaṃ dārasaṃgrahaṃ kariṣyāmīty anyathā cet tad alam asmākam etenātītakālārambhenety uktvā virarāma (ViP_4,2.51) tataś ca māṃdhātrā muniśāpaśaṅkitena kanyāntaḥpuravarṣavaraḥ samājñaptaḥ (ViP_4,2.52 ) kanyāntaḥpuraṃ praviśann eva bhagavān akhilasiddhagandharvamanuṣyebhyo 'tiśayena kamanīyaṃ rūpam akarot (ViP_4,2.53 ) praveśya ca tam ṛṣim antaḥpuravarṣavaras tāḥ kanyakāḥ prāha (ViP_4,2.54 ) bhavatīnāṃ janayitā mahārājaḥ samājñāpayati ayam asmān brahmarṣiḥ kanyārthī samabhyāgato mayā cāsya pratijñātaṃ yady asmatkanyakā kācid bhagavantaṃ varayati tat kanyāyāś chande nāhaṃ paripanthānaṃ kariṣyāmīty ākarṇya sarvā eva tāḥ kanyāḥ sānurāgāḥ samanmathāḥ kareṇava ivebhayūthapatiṃ tam ṛṣim ahamahamikayā varayāṃ babhūvuḥ (ViP_4,2.55 ) alaṃ bhaginyo 'ham imaṃ vṛṇomi vṛto mayā naiṣa tavānurūpaḥ mamaiva bhartā vidhinaiṣa sṛṣṭaḥ sṛṣṭāham asyopaśamaṃ prayāhi ViP_4,2.56 vṛto mayāyaṃ prathamaṃ mayāyaṃ gṛhaṃ viśann eva vihanyase kim mayā mayeti kṣitipātmajānāṃ tadartham atyarthakalir babhūva ViP_4,2.57 yadā tu sarvābhir atīva hārdād vṛtaḥ sa kanyābhir anindyakīrtiḥ tadā sa kanyādhikṛto nṛpāya yathāvad ācaṣṭa vinamramūrtiḥ ViP_4,2.58 tadavagamāt kiṃ kim etat kathaya kiṃ karomīti kiṃ mayābhihitam ity ākulamatir anicchann api kathamapi rājānumene (ViP_4,2.59 ) kṛtānurūpavivāhaś ca maharṣiḥ sakalā eva tāḥ kanyāḥ svam āśramam anayat (ViP_4,2.60 ) tatra cāśeṣaśilpiśilpapraṇetāraṃ dhātāram ivānyaṃ viśvakarmāṇam āhūya sakalakanyānām ekaikasyāḥ protphullapaṅkajāḥ kūjatkalahaṃsakāraṇḍavādi vihaṃgamābhirāmajalāśayāḥ sopavanāḥ sāvakāśāḥ sādhuśayyāparicchadāḥ prāsādāḥ kriyantām ity ādideśa (ViP_4,2.61 ) tac ca tathaivānuṣṭhitam aśeṣaśilpaviśeṣācāryas tvaṣṭā darśitavān (ViP_4,2.62 ) tataś ca paramarṣiṇā saubhariṇājñaptas teṣu gṛheṣv anapāyī nandanāmā mahānidhir āsāṃ cakre (ViP_4,2.63 ) tato 'navaratabhakṣyabhojyalehyādyupabhogair āgatānugatabhṛtyādīn aharniśam aśeṣagṛheṣu tāḥ kṣitīśaduhitaro bhojayām āsuḥ (ViP_4,2.64 ) ekadā tu duhitṛsnehākṛṣṭahṛdayaḥ sa mahīpatir atiduḥkhitās tāḥ sukhitā veti vicintya tasya maharṣer āśramam upetya sphuradaṃśumālāṃ sphaṭikamayīṃ prāsādamālām atiramyopavanajalāśayāṃ dadarśa (ViP_4,2.65 ) praviśya caikaṃ prāsādam ātmajāṃ pariṣvajya kṛtāsanaparigrahaḥ pravṛddhasnehanayanāmbugarbhanayano 'bravīt (ViP_4,2.66 ) apy atra vatse bhavatyāḥ sukham uta kiṃcid asukham api te maharṣiḥ snehavān uta saṃsmaryate 'smadgṛhavāsasyety uktā tattanayā pitaram āha (ViP_4,2.67 ) tātātiramaṇīyaḥ prāsādo 'trātimanojñam upavanam atikalavākyavihaṃgābhirutāḥ protphullapadmākarā jalāśayāḥ manonukūlabhakṣyabhojyānulepanavastra bhūṣaṇādibhogopabhogā mṛdūni śayanāni sarvasaṃpatsamavetam etad gārhasthyam tathāpi kena vā janmabhūmir na smaryate (ViP_4,2.68 ) tvatprasādād idam aśeṣam atiśobhanam (ViP_4,2.69 ) kiṃtv ekaṃ mamaitad duḥkhakāraṇaṃ yad asmadgṛhān maharṣir ayaṃ madbhartā na niṣkrāmati mamaiva kevalam atiprītyā samīpavartī nānyāsām asmadbhaginīnām (ViP_4,2.70 ) evaṃ ca mama sahodaryā duḥkhitā ity evam atiduḥkhakāraṇam ity uktas tayā dvitīyaṃ prāsādam upetya svatanayāṃ pariṣvajyopaviṣṭas tathaiva pṛṣṭavān (ViP_4,2.71 ) tayāpi tathaiva sarvam etat prāsādādyupabhogasukham ākhyātaṃ mamaiva kevalam atiprītyā pārśvavartī nāsmadbhaginīnām ity evamādi śrutvā samastaprāsādeṣu rājā praviveśa tanayās tathaivāpṛcchat (ViP_4,2.72 ) sarvābhiś ca tābhis tathaivābhihitaḥ paritoṣavismayanirbharavivaśahṛdayo bhagavantaṃ saubharim ekāntāvasthitam upetya kṛtapūjo 'bravīt (ViP_4,2.73 ) dṛṣṭas te bhagavan sumahān eṣa siddhiprabhāvo naivaṃvidham anyasya kasyacid asmābhir vibhūtivilasitam upalakṣitaṃ kiyad etad bhagavaṃs tapasaḥ phalam ity abhipūjya tam ṛṣiṃ tatraiva tena ṛṣivaryeṇa saha kiṃcit kālam abhimatopabhogaṃ bubhuje svapuraṃ ca jagāma (ViP_4,2.74 ) kālena gacchatā tasya rājatanayāsu putraśataṃ sārdham abhavat (ViP_4,2.75 ) anudinānurūḍhasnehaprasaraś ca sa tatrātīva mamatākṛṣṭahṛdayo 'bhavat (ViP_4,2.76 ) apy ete 'smatputrāḥ kalabhāṣiṇaḥ padbhyāṃ gaccheyuḥ apy ete yauvanino bhaveyuḥ api kṛtadārān etān paśyeyam apy eṣāṃ putrā bhaveyuḥ apy etatputrān putrasamanvitān paśyeyam evamādimanorathān anudinakālasaṃpattivṛttim avetyaitat saṃcintayām āsa aho me mohasyātivistāraḥ (ViP_4,2.77 ) manorathānāṃ na samāptir asti varṣāyutenāpi tathābdalakṣaiḥ pūrṇeṣu pūrṇeṣu punar navānām utpattayaḥ santi manorathānām ViP_4,2.78 padbhyāṃ gatā yauvaninaś ca jātā dāraiś ca saṃyogam itāḥ prasūtāḥ dṛṣṭāḥ sutās tattanayaprasūtiṃ draṣṭuṃ punar vāñchati me 'ntarātmā ViP_4,2.79 drakṣyāmi teṣām api cet prasūtiṃ manoratho me bhavitā tato 'nyaḥ pūrṇe 'pi tatrāpy aparasya janma nivāryate kena manorathasya ViP_4,2.80 āmṛtyuto naiva manorathānām anto 'sti vijñātam idaṃ mayādya manorathāsaktiparasya cittaṃ na jāyate vai paramārthasaṅgi ViP_4,2.81 sa me samādhir jalavāsamitra matsyasya saṅgāt sahasaiva naṣṭaḥ parigrahaḥ saṅgakṛto mamāyaṃ parigrahotthā ca mahāvidhitsā ViP_4,2.82 duḥkhaṃ yadaivaikaśarīrajanma śatārdhasaṃkhyaṃ yad idaṃ prasūtam parigraheṇa kṣitipātmajānāṃ sutair anekair bahulīkṛtaṃ tat ViP_4,2.83 sutātmajais tattanayaiś ca bhūyo bhūyaś ca teṣāṃ svaparigraheṇa vistāram eṣyaty atiduḥkhahetuḥ parigraho vai mamatānidhānam ViP_4,2.84 cīrṇaṃ tapo yat tu jalāśrayeṇa tasyarddhir eṣā tapaso 'ntarāyaḥ matsyasya saṅgād abhavac ca yo me sutādirāgo muṣito 'smi tena ViP_4,2.85 niḥsaṅgatā muktipadaṃ yatīnāṃ saṅgād aśeṣāḥ prabhavanti doṣāḥ ārūḍhayogo 'pi nipātyate 'dhaḥ saṅgena yogī kim utālpasiddhiḥ ViP_4,2.86 ahaṃ cariṣyāmi tathātmano 'rthe parigrahagrāhagṛhītabuddhiḥ yathā hi bhūyaḥ parihīnadoṣo janasya duḥkhair bhavitā na duḥkhī ViP_4,2.87 sarvasya dhātāram acintyarūpam aṇor aṇīyāṃsam atipramāṇam sitāsitaṃ ceśvaram īśvarāṇām ārādhayiṣye tapasaiva viṣṇum ViP_4,2.88 tasminn aśeṣaujasi sarvarūpiṇy avyaktavispaṣṭatanāv anante mamācalaṃ cittam apetadoṣaṃ sadāstu viṣṇāv abhavāya bhūyaḥ ViP_4,2.89 samastabhūtād amalād anantāt sarveśvarād anyad anādimadhyāt yasmān na kiṃcit tam ahaṃ gurūṇāṃ paraṃ guruṃ saṃśrayam emi viṣṇum ViP_4,2.90 ity ātmānam ātmanaivābhidhāyāsau saubharir apahāya putragṛhāsanaparicchadādikam aśeṣam arthajātaṃ sakalabhāryāsamaveto vanaṃ praviveśa (ViP_4,2.91 ) tatrāpy anudinaṃ vaikhānasaniṣpādyam aśeṣaṃ kriyākalāpaṃ niṣpādya kṣapitasakalapāpaḥ paripakvamanovṛttir ātmany agnīn samāropya bhikṣur abhavat (ViP_4,2.92 ) bhagavaty āsajyākhilakarmakalāpaṃ ajam avikāram amaraṇādidharmam avāpa paraṃ paravatām acyutapadam (ViP_4,2.93 ) ity etan māṃdhātur duhitṛsaṃbandhād ākhyātam (ViP_4,2.94 ) yaś caitat saubharicaritam anusmarati paṭhati śṛṇoti avadhārayati lekhayati tasyāṣṭau janmany asanmatir asaddharmo vā manaso 'sanmārgācaraṇam aśeṣaheyeṣu vā mamatvaṃ na bhavati (ViP_4,2.95 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe caturthāṃśe dvitīyo 'dhyāyaḥ ]] ato māṃdhātuḥ putrasaṃtatir abhidhīyate (ViP_4,3.1 ) ambarīṣasya māṃdhātus tanayasya yuvanāśvaḥ putro 'bhūt (ViP_4,3.2 ) tasmād dharīto yato 'ṅgiraso hārītāḥ (ViP_4,3.3 ) rasātale ca mauneyā nāma gandharvāḥ ṣaṭkoṭisaṃkhyās tair aśeṣāṇi nāgakulāny apahṛtapradhānaratnādhipatyāny akriyanta (ViP_4,3.4 ) taiś ca gandharvavīryāvadhūtair urageśvarair bhagavān aśeṣadeveśastavaśravaṇonmīlitonnidrapuṇḍarīkanayano jalaśayano nidrāvasānād vibuddhaḥ praṇipatyābhihitaḥ bhagavann apy asmākam etebhyo gandharvebhyo bhayam upaśamam eṣyatīti āha bhagavān anādipuruṣaḥ puruṣottamo yauvanāśvasya māṃdhātuḥ purukutsanāmā putras tam aham anupraviśya tān aśeṣaduṣṭagandharvān upaśamaṃ nayiṣyāmi (ViP_4,3.5 ) ity ākarṇya bhagavate kṛtapraṇāmāḥ punar nāgalokam āgatāḥ pannagapatayo narmadāṃ ca purukutsānayanāya codayām āsuḥ (ViP_4,3.6 ) sā cainaṃ rasātalaṃ nītavatī (ViP_4,3.7 ) rasātalagataś cāsau bhagavattejasāpyāyitātmavīryaḥ sakalagandharvāñ jaghāna punaś ca svabhavanam ājagāma (ViP_4,3.8 ) sakalapannagapatayaś ca narmadāyai varaṃ daduḥ yas te 'nusmaraṇasamavetaṃ nāmagrahaṇaṃ kariṣyati na tasya sarpaviṣabhayaṃ bhaviṣyatīti (ViP_4,3.9 ) atra ca ślokaḥ narmadāyai namaḥ prātar narmadāyai namo niśi namo 'stu narmade tubhyaṃ trāhi māṃ viṣasarpataḥ ViP_4,3.10 ity uccāryāharniśam andhakārapraveśe vā na sarpair daśyate na cāpi kṛtānusmaraṇabhujo viṣam api bhuktam upaghātāya bhaviṣyati (ViP_4,3.11 ) purukutsāya ca saṃtativicchedo na bhavato bhaviṣyatīty uragapatayo varaṃ daduḥ (ViP_4,3.12 ) purukutso narmadāyāṃ trasadasyum ajījanat (ViP_4,3.13 ) trasadasyutaḥ saṃbhūtas tato 'naraṇyas taṃ rāvaṇo digvijaye nijaghāna anaraṇyasya pṛṣadaśvaḥ pṛṣadaśvasya haryaśvaḥ putro 'bhavat tataś ca vasumanās tasyāpi tridhanvā tridhanvanas trayyāruṇaḥ (ViP_4,3.20 ) tasmāt satyavrato yo 'sau triśaṅkusaṃjñām avāpa caṇḍālatām upagataś ca (ViP_4,3.14 ) dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ viśvāmitrakalatrāpatyapoṣaṇārthaṃ cāṇḍālapratigrahapariharaṇāya jāhnavītīranyagrodhe mṛgamāṃsam anudinaṃ babandha (ViP_4,3.15 ) parituṣṭena viśvāmitreṇa saśarīraḥ svargam āropitaḥ (ViP_4,3.16 ) triśaṅkor hariścandras tasmād rohitāśvas tataś ca harito haritāc cañcuś cañcor vijayasudevau ruruko vijayād rurukasya vṛkaḥ (ViP_4,3.17 ) tato bāhur yo 'sau haihayatālajaṅghādibhir avajito 'ntarvatnyā mahiṣyā saha vanaṃ viveśa (ViP_4,3.18 ) tasyāś ca sapatnyā garbhastambhanāya garo dattaḥ (ViP_4,3.19 ) tenāsyā garbhaḥ saptavarṣāṇi jaṭhara eva tasthau sa ca bāhur vṛddhabhāvād aurvāśramasamīpe mamāra (ViP_4,3.20 ) sā tasya bhāryā citāṃ kṛtvā tam āropyānumaraṇakṛtaniścayābhūt (ViP_4,3.21 ) athaitām atītānāgatavartamānakālavedī bhagavān aurvaḥ svāśramān nirgatyābravīt alam anenāsadgrāheṇākhilabhūmaṇḍalapatir ativīryaparākramo naikayajñakṛd arātipakṣakṣayakartā tavodare cakravartī tiṣṭhati (ViP_4,3.22 ) maivaṃ maivaṃ sāhasādhyavasāyinī bhavetyukte ca sā tasmād anumaraṇanirbandhād virarāma (ViP_4,3.23 ) tenaiva bhagavatā svāśramam ānīyata katipayadinābhyantare ca sahaiva tena gareṇātitejasvī bālako jajñe tasyaurvo jātakarmādikriyāṃ niṣpādya sagara iti nāma cakāra (ViP_4,3.24 ) kṛtopanayanaṃ cainam aurvo vedaśāstrāṇy astraṃ cāgneyaṃ bhārgavākhyam adhyāpayām āsa (ViP_4,3.25 ) utpannabuddhiś ca mātaram apṛcchat amba katham atra vayaṃ kva tāto 'smākam ity evamādi pṛcchatas tanmātā sarvam avocat (ViP_4,3.26 ) tataḥ pitṛrājyaharaṇāmarṣito haihayatālajaṅghādivadhāya pratijñām akarot prāyaśaś ca haihayāñ jaghāna (ViP_4,3.27 ) śakayavanakāmbojapāradapahlavā hanyamānās tatkulaguruṃ vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ yayuḥ (ViP_4,3.28 ) athaitān vasiṣṭho jīvanmṛtakān kṛtvā sagaram āha vatsālam ebhir jīvanmṛtakair anumṛtaiḥ (ViP_4,3.29 ) ete ca mayaiva tvatpratijñāparipālanāya nijadharmadvijasaṅgaparityāgaṃ kāritāḥ (ViP_4,3.30 ) sa tatheti tad guruvacanam abhinandya teṣāṃ veṣānyatvam akārayat yavanān muṇḍitaśiraso 'rdhamuṇḍāñ chakān pralambakeśān pāradān pahlavāṃś ca śmaśrudharān niḥsvādhyāyavaṣaṭkārān etān anyāṃś ca kṣatriyāṃś cakāra (ViP_4,3.31 ) te ca nijadharmaparityāgād brāhmaṇaiś ca parityaktā mlecchatāṃ yayuḥ (ViP_4,3.32 ) sagaro 'pi svam adhiṣṭhānam āgamya askhalitacakraḥ saptadvīpavatīm imām urvīṃ praśaśāsa (ViP_4,3.33 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe tṛtīyo 'dhyāyaḥ ]] kāśyapaduhitā sumatir vidarbharājatanayā keśinī ca dve bhārye sagarasyāstām (ViP_4,4.1 ) tābhyāṃ cāpatyārtham ārādhita aurvaḥ parameṇa samādhinā varam adāt (ViP_4,4.2 ) ekā vaṃśadharam ekaṃ putram aparā ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi janayiṣyati yasyā yad abhimataṃ tad icchayā gṛhyatām ity ukte keśinī putram ekaṃ sumatiḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ vavre (ViP_4,4.3 ) tatheti ca ṛṣiṇābhihite 'lpair evāhobhiḥ keśinī putram ekam asamañjasaṃ nāma vaṃśadharam asūta vinatātanayāyās tu sumatyāḥ ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇy abhavan (ViP_4,4.4 ) tasmād asamañjaso 'ṃśumān nāma kumāro jajñe (ViP_4,4.5 ) sa tv asamañjā bālyād evāpavṛttaḥ pitā cāsyācintayad ayam atītabālyo buddhimān bhaviṣyatīti (ViP_4,4.6 ) atha tatrāpi vayasy atīte tac caritam evainaṃ pitā tatyāja (ViP_4,4.7 ) tāny api ṣaṣṭiḥ kumārasahasrāṇy asamañjasaś caritam anucakruḥ (ViP_4,4.8 ) tataś cāsamañjasaś caritānukāribhiḥ sāgarair apadhvastayajñādisanmārge jagati devāḥ sakalavidyāmayam asaṃspṛṣṭam aśeṣadoṣair bhagavataḥ puruṣottamasyāṃśabhūtaṃ kapilaṃ praṇamya tad artham ūcuḥ (ViP_4,4.9 ) bhagavann ebhiḥ sagaratanayair asamañjasaś caritam anugamyate katham evam ebhir anusaradbhir jagad bhaviṣyatīty ārtajagatparitrāṇāya ca bhagavato 'tra śarīragrahaṇam ity ākarṇya bhagavān alpair eva dinair ete vinaṅkṣyantīty uktavān (ViP_4,4.10 ) tatrāntare ca sagaro hayamedham ārebhe tatra ca putrair adhiṣṭhitam asyāśvaṃ ko 'py apahṛtya bhuvo bilaṃ praviveśa (ViP_4,4.12 ) tataś cāśvānveṣaṇāya tanayān yuyoja tatas tattanayāś cāśvakhurapadavīm anusaranto atinirbandhena vasudhātalam ekaiko yojanaṃ yojanam avaneś cakhāna (ViP_4,4.13 ) pātāle cāśvaṃ paribhramantaṃ tam avanīpatitanayās te dadṛśuḥ (ViP_4,4.14 ) nātidūrāvasthitaṃ ca bhagavantam apaghane śaratkāle 'rkam iva tejobhir anavaratam ūrdhvam adhaś cāśeṣadiśaś codbhāsayamānaṃ kapilarṣim apaśyan (ViP_4,4.15 ) tataś codyatāyudhā durātmāyam asmadapakārī yajñavighātakartā hayahartā hanyatāṃ hanyatām ity avocan tatas tenāpi bhagavatā kiṃcidīṣatparivartitalocanenāvalokitāḥ svaśarīrasamutthenāgninā dahyamānā vineśuḥ (ViP_4,4.16 ) sagaro 'py avagamyāśvānusāri tat putrabalam aśeṣaṃ paramarṣikapilatejasā dagdham aṃśumantam asamañjasaḥ putram aśvānayanāya codayām āsa (ViP_4,4.17 ) sa tu sagaratanayakhātamārgeṇa kapilam upagamya bhaktinamras tathā tuṣṭāva yathainaṃ bhagavān āha gacchainaṃ pitāmahāyāśvaṃ prāpaya varaṃ vṛṇīṣva ca putrapautraś ca te svargād gaṅgāṃ ānayiṣyatīti (ViP_4,4.18 ) athāṃśumān api brahmadaṇḍahatānām asmatpitṝṇām asvargayogyānāṃ svargaprāptikaraṃ varam asmākaṃ bhagavān prayacchatv iti pratyāha (ViP_4,4.19 ) taṃ cāha bhagavān uktam evaitan mayā pautras te tridivād gaṅgāṃ bhuvam ānayiṣyatīti tadambhasā saṃspṛṣṭeṣv asthibhasmasv ete svargam ārokṣyanti bhagavadviṣṇupādāṅguṣṭhavinirgatasya jalasya hi tanmāhātmyam (ViP_4,4.20 ) yan na kevalam abhisaṃdhipūrvakaṃ snānādyupabhogeṣūpakārakam anabhisaṃhitam apy apetaprāṇasyāsthicarmasnāyukeśādyutsṛṣṭaṃ śarīrajam yad bhūpatitam śarīriṇaṃ sadyaḥ svargaṃ nayatīty uktaḥ praṇamya ca bhagavate 'śvam ādāya pitāmahayajñam ājagāma (ViP_4,4.21 ) sagaro 'py aśvam āsādya taṃ yajñaṃ samāpayām āsa (ViP_4,4.22 ) sāgaraṃ cātmajaprītyā putratve kalpayām āsa (ViP_4,4.23 ) tasyāṃśumato dilīpaḥ putro 'bhavat (ViP_4,4.24 ) dilīpasya bhagīratho yo 'sau gaṅgāṃ svargād ihānīya bhāgīrathīsaṃjñāṃ cakāra (ViP_4,4.25 ) bhagīrathāc chrutas tasyāpi nābhāgas tato 'mbarīṣas tasmāt sindhudvīpaḥ sindhudvīpād ayutāyus tatputraś ca ṛtuparṇo nalasahāyo 'kṣahṛdayajño 'bhūt (ViP_4,4.26 ) ṛtuparṇaputraḥ sarvakāmas tattanayaḥ sudāsaḥ sudāsāt saudāso mitrasahanāmā (ViP_4,4.27 ) sa cāṭavyāṃ mṛgayāṃ gato vyāghradvayam apaśyat (ViP_4,4.28 ) tābhyāṃ ca tad vanam apamṛgaṃ kṛtaṃ sa caikaṃ tayor bāṇena jaghāna (ViP_4,4.29 ) mriyamāṇaś cāsāv atibhīṣaṇākṛtir atikarālavadano rākṣaso 'bhavat (ViP_4,4.30 ) dvitīyo 'pi pratikriyāṃ te kariṣyāmīty uktvāntardhānaṃ jagāma (ViP_4,4.31 ) kālena gacchatā sa saudāso yajñam ayajat pariniṣṭhitayajñe cācārye vasiṣṭhe niṣkrānte tad rakṣo vasiṣṭharūpam āsthāya yajñāvasāne mama samāṃsaṃ bhojanaṃ deyaṃ tat saṃskriyatāṃ kṣaṇād ihāgamiṣyāmīty uktvā niṣkrāntaḥ (ViP_4,4.32 ) bhūyaś ca sūdaveṣaṃ kṛtvā rājājñayā mānuṣamāṃsaṃ saṃskṛtya rājñe nyavedayat (ViP_4,4.33 ) asāv api hiraṇyapātrasthitaṃ māṃsam ādāya vasiṣṭhāgamanapratīkṣo 'bhavat āgatāya ca vasiṣṭhāya niveditavān (ViP_4,4.34 ) sa cāpy acintayad aho 'sya rājño dauḥśīlyaṃ yenaitan māṃsam asmākaṃ prayacchati kim etad dravyajātam iti dhyānaparo 'bhūt apaśyac ca tan mānuṣamāṃsam tataś ca krodhakaluṣīkṛtacetā rājānaṃ prati śāpam utsasarja yasmād abhojyam etad asmadvidhānāṃ tapasvinām avagacchann api bhavān mahyaṃ dadāti tasmāt tavaivātra lolupā buddhir bhaviṣyatīti (ViP_4,4.35 ) anantaraṃ ca tenāpi bhagavataivābhihito 'smīty ukte kiṃ kiṃ mayaivābhihitam iti saṃcintya munir api samādhau tasthau (ViP_4,4.36 ) samādhivijñānāvagatārthaś cānugrahaṃ tasmai cakāra nātyantikam etad dvādaśābdaṃ tava bhojanaṃ bhaviṣyatīti (ViP_4,4.37 ) asāv api tu pragṛhyodakāñjaliṃ muniśāpapradānāyodyato bhagavān asmadgurur nārhasy enaṃ kuladevatābhūtam ācāryaṃ śaptum iti madayantyā svapatnyā prasāditaḥ sasyāmbudarakṣaṇārthaṃ tac chāpāmbu norvyāṃ na cākāśe cikṣepa tenaiva svapadau siṣeca (ViP_4,4.38 ) tena krodhāśritenāmbhasā dagdhacchāyau tatpādau kalmāṣatām upagatau tataḥ sa kalmāṣapādasaṃjñām avāpa (ViP_4,4.39 ) vasiṣṭhaśāpāc ca ṣaṣṭhe kāle rākṣasabhāvam upetyāṭavyāṃ paryaṭann anekaśo mānuṣān abhakṣayat (ViP_4,4.40 ) ekadā tu kaṃcin munim ṛtukāle bhāryayā saha saṃgataṃ dadarśa tayoś ca tam atibhīṣaṇaṃ rākṣasam avalokya trāsāt pradhāvitayor dampatyor brāhmaṇaṃ jagrāha (ViP_4,4.41 ) tataḥ sā brāhmaṇī bahuśas taṃ yācitavatī prasīdekṣvākukulatilakabhūtas tvaṃ mahārāja mitrasaho na rākṣaso nārhasi strīdharmasukhābhijño mayy akṛtārthāyām imaṃ madbhartāram attum ity evaṃ bahuprakāraṃ tasyāṃ vilapantyāṃ vyāghraḥ paśum iva taṃ brāhmaṇam abhakṣayat (ViP_4,4.42 ) tataś cātikopasamanvitā brāhmaṇī taṃ rājānaṃ yasmād evaṃ mayy atṛptāyāṃ tvayāyaṃ matpatir bhakṣitaḥ tasmāt tvam apy antaṃ kāmopabhogapravṛttaḥ prāpsyasīti śaśāpa agniṃ praviveśa ca (ViP_4,4.43 ) tatas tasya dvādaśābdaviparyaye vimuktaśāpasya strīviṣayābhilāṣiṇo madayantī smārayām āsa (ViP_4,4.44 ) tataḥ param asau strībhogaṃ tatyāja vasiṣṭhaś cāputreṇa rājñā putrārtham abhyarthito madayantyāṃ garbhādhānaṃ cakāra yadā ca saptavarṣāṇy asau garbho na jajñe tatas taṃ garbham aśmanā sā devī jaghāna putraś cājāyata tasya cāśmaka eva nāmābhavat (ViP_4,4.45 ) aśmakasya mūlako nāma putro 'bhavat yo 'sau niḥkṣatre kṣmātale 'smin kriyamāṇe strībhir vivastrābhiḥ parivārya rakṣitaḥ tatas taṃ nārīkavacam udāharanti (ViP_4,4.46 ) mūlakād daśarathas tasmād ilivilas tataś ca viśvasahaḥ tasmāc ca khaṭvāṅgo dilīpaḥ yo 'sau devāsurāṇāṃ saṃgrāme devair abhyarthito 'surāñ jaghāna svarge ca kṛtapriyair devair varagrahaṇāya coditaḥ prāha yady avaśyaṃ varo grāhyas tan mamāyuḥ kathyatām iti anantaraṃ ca tair uktam ekamuhūrtapramāṇaṃ tavāyur ity ukto 'thāskhalitagatinā vimānena laghimaguṇo martyalokam āgamyedam āha yathā na brāhmaṇebhyaḥ sakāśād ātmāpi me priyataraḥ na ca svadharmollaṅghanaṃ mayā kadācid apy anuṣṭhitam na ca sakaladevamānuṣapaśuvṛkṣādike 'py 'cyutavyatirekavatī dṛṣṭir mamābhūt tathā tam eva devaṃ munijanānusmṛtaṃ bhagavantam askhalitagatiḥ prāpayeyam ity aśeṣadevagurau bhagavaty anirdeśyavapuṣi sattāmātrātmany ātmānaṃ paramātmani vāsudevākhye yuyoja tatraiva ca layam avāpa (ViP_4,4.47 ) atrāpi śrūyate śloko gītaḥ saptarṣibhiḥ purā khaṭvāṅgena samo nānyaḥ kaścid urvyāṃ bhaviṣyati ViP_4,4.48[1] yena svargād ihāgamya muhūrtaṃ prāpya jīvitam trayo 'bhisaṃdhitā lokā buddhyā dānena caiva hi ViP_4,4.48[2] khaṭvāṅgād dīrghabāhuḥ putro 'bhavat tato raghus tasmād apy ajaḥ ajād daśaratho daśarathasyāpi bhagavān abjanābho jagatsthityartham ātmāṃśena rāmalakṣmaṇabharataśatrughnarūpiṇā caturdhā putratvam āyāsīt rāmo 'pi bāla eva viśvāmitrayajñarakṣaṇāya gacchaṃs tāṭakāṃ jaghāna (ViP_4,4.49 ) yajñe ca mārīcam iṣupātāhataṃ dūraṃ cikṣepa subāhupramukhāṃś ca kṣayam anayat darśanamātreṇaivāhalyām apāpāṃ cakāra janakagṛhe ca māheśvaraṃ cāpam anāyāsenaiva babhañja sītāṃ ca ayonijāṃ janakarājatanayāṃ vīryaśulkāṃ lebhe (ViP_4,4.50 ) sakalakṣatrakṣayakāriṇam aśeṣahaihayakuladhūmaketubhūtaṃ ca paraśurāmam apāstavīryabalāvalepaṃ cakāra (ViP_4,4.51 ) pitṛvacanāc cāgaṇitarājyābhilāṣo bhrātṛbhāryāsamaveto vanaṃ viveśa (ViP_4,4.52 ) virādhakharadūṣaṇādīn kabandhavālinau ca nijaghāna (ViP_4,4.53 ) baddhvā cāmbhonidhim aśeṣarākṣasakulakṣayaṃ kṛtvā daśānanāpahṛtāṃ tadvadhāpahatakalaṅkām apy analapraveśaśuddhām aśeṣadeveśasaṃstūyamānāṃ sītāṃ janakarājatanayām ayodhyām āninye (ViP_4,4.54 ) viśvāmitrabharadvājāgastyaprabhṛtibhir munivaraiḥ ṛgyajuḥsāmātharvaiḥ saṃstūyamāno nṛtyagītavādyākhilalokamaṅgalavādyair vīṇāveṇumṛdaṅgabherīpaṭahaśaṅkhakāhalagomukhaprabhṛtibhiḥ sunādaiḥ samastabhūbhṛtāṃ madhye sakalalokarakṣārthaṃ yathocitam abhiṣikto dāśarathiḥ kosalendro raghukulatilako jānakīpriyo bhrātṛtrayapriyaḥ siṃhāsanagato dvādaśābdasahasraṃ rājyam akarot (ViP_4,4.54*7 ) bharato 'pi gandharvaviṣayasādhanāyogragandharvakoṭīs tisro jaghāna śatrughnenāpy atibalaparākramo madhuputro lavaṇo nāma rākṣaseśvaro nihato madhurā ca niveśitā (ViP_4,4.55 ) ity evamādiatulabalaparākramair atiduṣṭanibarhaṇair 'śeṣasyāsya jagato niṣpāditasthitayo rāmalakṣmaṇabharataśatrughnāḥ punar api divam ārūḍhāḥ (ViP_4,4.56 ) ye 'pi teṣu bhagavadaṃśeṣv anurāgiṇaḥ kosalanagarajanapadās te 'pi tanmanasas tatsalokatām avāpuḥ (ViP_4,4.57 ) rāmasya tu kuśalavau putrau lakṣmaṇasyāṅgadacandraketū takṣapuṣkarau bharatasya subāhuśūrasenau śatrughnasya kuśasyātithir atither api niṣadhaḥ putro 'bhavat niṣadhasyāpi nalas tasya api nabho nabhasaḥ puṇḍarīkaḥ tattanayaḥ kṣemadhanvā tasya ca devānīkas tasyāpy ahīnagus tato rurus tasya ca pāriyātraḥ pāriyātrād dalo dalāc chalas tasyāpy uktha ukthād vajranābhas tasmāc chaṅkhanābhas tato vyutthitāśvas tataś ca viśvasaho jajñe (ViP_4,4.58 ) hiraṇyanābhas tato mahāyogīśvaro jaiminiśiṣyo yato yājñavalkyo yogam avāpa (ViP_4,4.59 ) hiraṇyanābhasya putraḥ puṣyas tasmād dhruvasaṃdhis tataḥ sudarśanas tasmād agnivarṇas tataś ca śīghragas tasyāpi maruḥ putro 'bhūt yo 'sau yogam āsthāyādyāpi kalāpagrāmam āśritas tiṣṭhati āgāmiyuge sūryavaṃśakṣatrapravartayitā bhaviṣyati prasuśrutas tasyātmajas tasyāpi susaṃdhis tataś cāpy amarṣas tasya ca mahasvāṃs tataś ca viśrutavāṃs tato bṛhadbalo yo 'rjunatanayenābhimanyunā bhāratayuddhe kṣayam anīyata (ViP_4,4.60 ) ete hīkṣvākubhūpālāḥ prādhānyena mayeritāḥ eteṣāṃ caritaṃ śṛṇvan sarvapāpaiḥ pramucyate ViP_4,4.61 [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe caturtho 'dhyāyaḥ ]] ikṣvākutanayo yo 'sau nimir nāmā sa tu sahasrasaṃvatsaraṃ satram ārebhe vasiṣṭhaṃ ca hotāraṃ varayām āsa (ViP_4,5.1 ) tam āha vasiṣṭho 'ham indreṇa pañcavarṣaśataṃ yāgārthaṃ prathamataraṃ vṛtas tadanantaraṃ pratipālyatām āgatas tavāpi ṛtvig bhaviṣyāmīty ukte sa pṛthivīpatir na kiṃcid uktavān (ViP_4,5.2 ) vasiṣṭho 'py anena samanvicchitam ity amarapater yāgam akarot (ViP_4,5.3 ) so 'pi tatkālam evānyair gautamādibhir yāgam akārayat samāpte cāmarapater yāge tvarāvān vasiṣṭho nimeḥ karma kariṣyāmīty ājagāma tatkarmakartṛtvaṃ ca tatra gautamasya dṛṣṭvātha svapate tasmai rājñe mām apratyākhyāyaitad anena gautamāya karmāntaraṃ samarpitaṃ yasmāt tasmād ayaṃ videho bhaviṣyatīti śāpaṃ dadau (ViP_4,5.4 ) pratibuddhaś cāsāv avanipatir api prāha yasmān mām asaṃbhāṣyājñānata eva śayānasya śāpotsargam asau duṣṭaguruś cakāra tasmāt tasyāpi dehaḥ patito bhaviṣyatīti pratiśāpaṃ dattvā deham atyajat (ViP_4,5.5 ) tasmāc chāpāc ca mitrāvaruṇayos tejasi vasiṣṭhatejaḥ praviṣṭam urvaśīdarśanād udbhūtabījaprapātayos sakāśād vasiṣṭho deham aparaṃ lebhe (ViP_4,5.6 ) nimer api taccharīram atimanoharatailagandhādibhir upasaṃskriyamāṇaṃ naiva kledādikaṃ doṣam avāpa sadyomṛtam iva tasthau yajñasamāptau bhāgagrahaṇāyāgatān devān v devān āgatān ṛtvija ūcuḥ yajamānāya varo dīyatām iti devaiś ca chandito 'sau nimir āha (ViP_4,5.7 ) bhagavanto 'khilasaṃsāraduḥkhasaṃghātasya chettāro na hy etāvaj jagaty anyad duḥkham asti yac charīrātmanor viyoge bhavati tad aham icchāmi sakalalokalocaneṣu vastuṃ na punaḥ śarīragrahaṇaṃ kartum ity evam uktair devair asāv aśeṣabhūtānāṃ netreṣv avatāritaḥ (ViP_4,5.8 ) tato bhūtāny unmeṣanimeṣaṃ cakruḥ aputrasya tasya bhūbhujaḥ śarīram arājakabhīravas te munayo 'raṇyā mamanthuḥ (ViP_4,5.9 ) tatra ca kumāro jajñe jananāj janakasaṃjñāṃ cāvāpa (ViP_4,5.10 ) abhūd videho 'sya piteti vaideho mathanān mithir abhūt tasyodāvasuḥ putro 'bhavat udāvasor nandivardhanas tataḥ suketuḥ tasmāc ca devarātas tataś ca bṛhadukthas tasya ca mahāvīryas tasyāpi satyadhṛtis dhṛtiḥ tataś ca dhṛṣṭaketur ajāyata dhṛṣṭaketor haryaśvas tasya ca marur maroḥ pratibandhakas tasmāt kṛtarathas tasmāt kṛtis tasya vibudhaḥ tasyāpi mahādhṛtis tataś ca kṛtirātas tato mahāromā tasya suvarṇaromā tasyāpi hrasvaromā tataḥ sīradhvajo 'bhūt tasya putrārthaṃ yajanabhuvaṃ kṛṣataḥ sīre sītā duhitā samutpannā sīradhvajasya bhrātā sāṃkāśyādhipatiḥ kuśadhvajanāmā sīradhvajasyāpatyaṃ bhānumān bhānumataḥ śatadyumnaḥ tasya śucis tasmād ūrjavaho putro jajñe (ViP_4,5.11 ) tasyāpi śatadhvajaḥ tataḥ kuṇiḥ kuṇer añjanas tatputra ṛtujit tato 'riṣṭanemis tasmāc chrutāyuḥ śrutāyuṣaḥ supārvas tasmāt saṃjayas tataḥ kṣemāris tasmād anenās tasmād mīnarathas tasya satyarathas tasya sātyarathiḥ sātyarather upagus tasmāc chāśvatas tasmāt sudhanvā tasyāpi subhāṣaḥ tataḥ suśrutas tasmāj jayo jayaputro vijayas tasya ca ṛto nāma suśrutaḥ tasmāt suśrutāj jayaḥ tasya putro vijayaḥ vijayasya ṛtaḥ ṛtāt sunayas tato vītahavyas tasmād dhṛtir dhṛter bahulāśvas tasya putraḥ kṛtiḥ kṛtau saṃtiṣṭate 'yaṃ janakavaṃśaḥ (ViP_4,5.12 ) ity ete maithilāḥ prācuryeṇa teṣām ātmavidyāśrayiṇo bhūpālā bhaviṣyantīti (ViP_4,5.13 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe pañcamo 'dhyāyaḥ ]] sūryasya bhagavan vaṃśaḥ kathito bhavatā mama somasya vaṃśe tv akhilāñ śrotum icchāmi pārthivān ViP_4,6.1 kīrtyate sthirakīrtīnāṃ yeṣām adyāpi saṃtatiḥ prasādasumukhas tan me brahmann ākhyātum arhasi ViP_4,6.2 śrūyatāṃ muniśārdūla vaṃśaḥ prathitatejasaḥ somasyānukramāt khyātā yatrorvīpatayo 'bhavan (ViP_4,6.3 ) ayaṃ hi vaṃśo 'tibalaparākramadyutiśīlaceṣṭāvadbhir atiguṇānvitair nahuṣayayātikārtavīryārjunādibhir bhūpālair alaṃkṛtaḥ tam ahaṃ kathayāmi śrūyatām (ViP_4,6.4 ) akhilajagatsraṣṭur bhagavannārāyaṇanābhisarojinīsamudbhavābjayoner brahmaṇaḥ putro 'trir atreḥ somaḥ (ViP_4,6.5 ) taṃ ca bhagavān abjayonir aśeṣauṣadhīdvijanakṣatrāṇām ādhipatye 'bhyaṣecayat (ViP_4,6.6 ) sa ca rājasūyam akarot tatprabhāvād atyutkṛṣṭādhipatyādhiṣṭhātṛtvāc cainaṃ mada āviveśa (ViP_4,6.7 ) madāvalepāc cāsau sakaladevaguror bṛhaspates tārāṃ nāma patnīṃ jahāra (ViP_4,6.8 ) bahuśas tu bṛhaspaticoditena bhagavatā brahmaṇā codyamānaḥ sakalaiś ca devarṣibhir yācyamāno 'pi na mumoca (ViP_4,6.9 ) tasya ca bṛhaspatidveṣād uśanā pārṣṇigrāho 'bhavat (ViP_4,6.10 ) aṅgiraḥ sakāśād upalabdhavidyo bhagavān rudro bṛhaspateḥ sahāyyam akarot (ViP_4,6.11 ) yataś cośanā tato jambhakumbhādyāḥ samastā eva daityadānavanikāyā mahāntam udyamaṃ cakruḥ bṛhaspater api sakaladevasainyasahāyaḥ śakro 'bhavat (ViP_4,6.12 ) evaṃ ca tayor atīvograḥ saṃgrāmas tārānimittas tārakāmayo nāmābhavat tataḥ samastaśastrāṇy asureṣu rudrapurogamā devā deveṣu cāśeṣadānavā mumucuḥ (ViP_4,6.13 ) evaṃ ca devāsurāhavakṣobhakṣubdhahṛdayam aśeṣaṃ eva jagad brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagāma (ViP_4,6.14 ) tataś ca bhagavān apy uśanasaṃ śaṃkaram asurān devāṃś ca nivārya bṛhaspataye tārām adadāt tāṃ cāntaḥprasavām avalokya bṛhaspatir āha (ViP_4,6.15 ) naiṣa mama kṣetre bhavatyānyasya suto dhāryaḥ samutsṛjainam alam atidhārṣṭyeneti (ViP_4,6.16 ) sā ca tenaivam uktātipativratā bhartṛvacanāt tam īṣikāstambe garbham utsasarja (ViP_4,6.17 ) sa cotsṛṣṭamātra evātitejasā devānāṃ tejāṃsy ācikṣepa (ViP_4,6.18 ) bṛhaspatim induṃ ca tasya kumārasyāticārutayā sābhilāṣau dṛṣṭvā devāḥ samutpannasaṃdehās tārāṃ papracchuḥ (ViP_4,6.19 ) satyaṃ kathayāsmākam atisubhage kasyāyam ātmajaḥ somasyātha bṛhaspateḥ putraḥ ityuktāpi sā tārā hriyā na kiṃcid uvāca bahuśo 'py abhihitā yadāsau devebhyo nācacakṣe tataś ca sa kumāras tāṃ śaptum udyataḥ prāha ca duṣṭe kasmān mama tātaṃ nākhyāsi adyaiva te 'līkalajjāvatyās tathā śāstim ayam ahaṃ karomi yathā naivam anyāpy atimantharavacanā bhaviṣyatīti atha bhagavān pitāmahas taṃ kumāraṃ saṃnivārya svayam apṛcchat tārām kathaya vatse kasyāyam ātmajaḥ somasya atha bṛhaspater ity uktā lajjājaḍam āha somasyeti (ViP_4,6.21 ) tataḥ sphuraducchvasitāmalakapolakāntir bhagavān uḍupatis tam āliṅgya kumāraṃ sādhu sādhu vatsa prājño 'sīti budha iti nāma cakre (ViP_4,6.22 ) sa cākhyātam evaitad yathelāyām ātmajapurūravasam utpādayām āsa purūravās tv atidānaśīlo 'tiyajvātitejasvī yaṃ satyavādinam atirūpiṇaṃ mitrāvaruṇaśāpān mānuṣe loke mayā vastavyam iti kṛtamatir urvaśī dadarśa (ViP_4,6.23 ) dṛṣṭamātre ca yasminn apahāya mānam aśeṣasvargābhilāṣam apāsya tanmanaskā bhūtvā tam evopatasthe (ViP_4,6.24 ) so 'pi ca tām atiśayitasakalalokastrīkāntisaukumāryalāvaṇyagativilāsahāsādiguṇām avalokya tadāyattacittavṛttir babhūva (ViP_4,6.25 ) ubhayam api tanmanaskam ananyadṛṣṭi parityaktasamastānyatprayojanam abhūt (ViP_4,6.26 ) rājā tu prāgalbhyāt tām āha (ViP_4,6.27 ) subhru tvām aham atikāmo 'smi prasīdānurāgam udvahety uktā lajjāvakhaṇḍitam urvaśī prāha (ViP_4,6.28 ) bhavatv evaṃ yadi me samayaparipālanaṃ bhavān karoti (ViP_4,6.29 ) ākhyāhi me samayam ity atha pṛṣṭā punar abravīt śayanasamīpe mamoraṇakadvayaṃ putrabhūtaṃ nāpaneyam bhavāṃś ca mayā nagno na draṣṭavyaḥ ghṛtamātraṃ ca mamāhāra ity evam eveti bhūpatir āha tayā ca sahāvanīpatir alakāyāṃ caitrarathādivaneṣv amalapadmaṣaṇḍeṣu saraḥsv abhiramamāṇa ekaṣaṣṭivarṣāṇy anudinapravardhamānapramodo 'nayat (ViP_4,6.30 ) urvaśī ca tadupabhogāt pratidinapravardhamānānurāgā amaralokavāse 'pi na spṛhāṃ cakāra (ViP_4,6.31 ) vinā corvaśyā suraloko 'psarasāṃ siddhagandharvāṇāṃ ca nātiramaṇīyo 'bhavat (ViP_4,6.32 ) tataś corvaśīpurūravasoḥ samayavid viśvāvasur gandharvasamaveto niśi śayanābhyāśād ekam uraṇakaṃ jahāra (ViP_4,6.33 ) tasyākāśe nīyamānasyorvaśī śabdam aśṛṇot āha ca mamānāthāyāḥ putraḥ kenāpy'pahriyate kaṃ śaraṇam upayāmīty v iti ākarṇya rājā nagnaṃ māṃ devī drakṣyatīti na yayau athānyam apy uraṇakam ādāya gandharvā yayuḥ tasyāpy apahriyamāṇasyaśabdam ākarṇya'kāśe punar apy anāthāsmy aham abhartṛkā kupuruṣāśrayety ārtarāviṇī babhūva (ViP_4,6.34 ) rājāpy amarṣavaśād andhakāram etad iti khaḍgam ādāya duṣṭa duṣṭa hato 'sīti vyāharann abhyadhāvat (ViP_4,6.35 ) tāvac ca gandharvair atīvojjvalā vidyuj janitā tatprabhayā corvaśī rājānam apagatāmbaraṃ dṛṣṭvāpavṛttasamayā tatkṣaṇād evāpakrāntā (ViP_4,6.36 ) parityajya tāv uraṇakau gandharvāḥ suralokam upagatāḥ (ViP_4,6.37 ) rājāpi ca tau meṣāv ādāya hṛṣṭamanāḥ svaśayanam āyāto norvaśīṃ dadarśa (ViP_4,6.38 ) tāṃ cāpaśyann apagatāmbara evonmattarūpo babhrāma kurukṣetre cāmbhojasarasy anyābhiś catasṛbhir apsarobhiḥ samavetām urvaśīṃ dadarśa tataś conmattarūpo jāye he tiṣṭha manasi ghore tiṣṭha vacasīty anekaprakāraṃ sūktam avocat (ViP_4,6.39 ) āha corvaśī mahārājālam anenāvivekaceṣṭitenāntarvatny aham abdānte bhavatātrāgantavyaṃ kumāras te bhaviṣyatīty ekāṃ ca niśām ahaṃ tvayā saha vatsyāmīty uktaḥ prahṛṣṭaḥ svapuraṃ jagāma (ViP_4,6.40 ) tāsāṃ cāpsarasām urvaśī kathayām āsa ayaṃ sa puruṣotkarṣṭo yenāham etāvantaṃ kālam anurāgākṛṣṭamānasā sahoṣitety evam uktās tām apsarasa ūcuḥ sādhu sādhv asya rūpam anena sahāsmākam api sarvakālam abhirantuṃ spṛhā bhavet ity abde ca pūrṇe sa rājā tatrājagāma kumāraṃ cāyuṣam asmai tadorvaśī dadau (ViP_4,6.41 ) ekāṃ ca niśāṃ tena rājñā sahoṣitvā pañcaputrotpattaye garbham avāpa (ViP_4,6.42 ) uvāca cainaṃ rājānam asmatprītyā mahārājāya sarva eva gandharvā varadāḥ saṃvṛttā vriyatāṃ vara iti (ViP_4,6.43 ) āha rājā vijitasakalārātir avihatendriyasāmarthyo bandhumān amitabalakośo nānyad asmākam urvaśīsālokyād aprāpyam asti tad aham anayā sahorvaśyā kālaṃ netum abhilaṣāmi (ViP_4,6.44 ) ity ukte gandharvā rājñe 'gnisthālīṃ daduḥ (ViP_4,6.45 ) ūcuś cainam agnim āmnāyānusārī bhūtvā tridhā kṛtvorvaśīsalokatāmanoratham uddiśya samyag yajethās tato 'vaśyam abhilaṣitam avāpsyasīty uktas tām agnisthālīm ādāyājagāma antar aṭavyām acintayad aho me 'timūḍhatā yad agnisthalī mayānītā norvaśīti athainām aṭavyām evāgnisthālīṃ tatyāja svapuraṃ cājagāma (ViP_4,6.46 ) vyatītārdharātrasamaye vinidraś cācintayat mamorvaśīsālokyaprāptyartham agnisthālī gandharvair dattā sā ca mayāṭavyāṃ parityaktā tad ahaṃ tatra tadāharaṇāya yāsyāmīty utthāya tatrāpy upagato nāgnisthālīm apaśyat śamīgarbhaṃ cāśvattham agnisthālīsthāne dṛṣṭvācintayat mayātra sthālī nikṣiptā sā cāśvatthaḥ śamīgarbho 'bhūt tad enam evāham agnirūpam ādāya svapuram abhigamyāraṇīṃ kṛtvā tadutpannāgner upāstiṃ kariṣyāmīty evam eva svapuram upagato 'raṇiṃ cakāra (ViP_4,6.47 ) tatpramāṇaṃ cāṅgulaiḥ kurvan gāyatrīm apaṭhat paṭhataś cākṣarasaṃkhyāny evāṅgulāny araṇy abhavat tatrāgniṃ nirmathyāgnitrayam āmnāyānusārī bhūtvā juhāva urvaśīsālokyaṃ ca phalam abhisaṃhitavān (ViP_4,6.48 ) tenaivāgnividhinā bahuvidhān yajñān iṣṭvā gāndharvalokān avāpyorvaśyā saha viyogaṃ nāvāpa (ViP_4,6.49 ) eko 'gnir ādāv abhavad ailena tv atra manvantare tredhā pravartita iti (ViP_4,6.50 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ]] tasyāpy āyur dhīmān amāvasur viśvāvasuḥ śatāyur śrutāyuḥ saṃjñāḥ ṣaḍ abhavan putrāḥ (ViP_4,7.1 ) amāvasor bhīmo nāma putro 'bhavat (ViP_4,7.2 ) bhīmasya kāñcanaḥ kāñcanāt suhotras tasyāpi jahnuḥ yo 'sau yajñavāṭam akhilaṃ gaṅgāmbhasā plāvitam ālokya krodhasaṃraktanayano bhagavantaṃ yajñapuruṣam ātmani parameṇa samādhinā samāropyākhilām eva gaṅgām apibat (ViP_4,7.3 ) athainaṃ devarṣayaḥ prasādayām āsuḥ duhitṛtve cāsya gaṅgām anayan (ViP_4,7.4 ) jahnoś ca sumantur nāma putro 'bhavat tasyāpy ajakas tato balākāśvas tasmāt kuśaḥ kuśasya kuśāmbakuśanābhāmūrtarayāmāvasavaś catvāraḥ putrā babhūvuḥ (ViP_4,7.5 ) teṣāṃ kuśāmbaḥ śakratulyo me putro bhaved iti tapaś cakāra taṃ cogratapasam avalokya mā bhavatv anyo 'smattulyavīrya ity ātmanaivāsyendraḥ putratvam agacchat (ViP_4,7.6 ) gādhir nāma sa kauśiko 'bhavat gādhiś ca satyavatīṃ kanyām ajanayat tāṃ ca bhārgava ṛcīko vavre (ViP_4,7.7 ) gādhir apy atiroṣaṇāyātivṛddhāya ca brāhmaṇāya dātum anicchann ekataḥ śyāmakarṇānām induvarcasām anilaraṃhasām aśvānāṃ sahasraṃ kanyāśulkam ayācata (ViP_4,7.8 ) tenāpy ṛṣ.iṇā varuṇasakāśād upalabhyāśvatīrthotpannaṃ tādṛgaśvasahasraṃ dattam tatas tām ṛcīkaḥ kanyām upayeme ṛcīkaś ca tasyāś carum apatyārthaṃ cakāra (ViP_4,7.9 ) tatprasāditaś ca tanmātre kṣatravaraputrotpattaye carum aparaṃ sādhayām āsa (ViP_4,7.10 ) eṣa carur bhavatyāyam aparas tvanmātrā samyag upayojya ity uktvā vanaṃ jagāma (ViP_4,7.11 ) upayogakāle ca tāṃ mātā satyavatīm āha putri sarva evātmaputram atiguṇaṃ samabhilaṣati nātmajāyābhrātṛguṇeṣv atīvādṛto bhavati ato 'rhasi mamātmīyaṃ caruṃ dātuṃ madīyaṃ carum ātmanopayoktum (ViP_4,7.12 ) matputreṇa hi sakalabhūmaṇḍalaparipālanaṃ kāryaṃ kiyad vā brāhmaṇasya balavīryasaṃpad ity uktvā sā svacaruṃ mātre dattavatī (ViP_4,7.13 ) atha vanād apy āgamya satyavatīm ṛṣir apaśyat (ViP_4,7.14 ) āha cainām atipāpe kim idam akāryaṃ bhavatyā kṛtam atiraudraṃ te vapur ālakṣyate nūnaṃ tvayā tvanmātṛsātkṛtaś carur upayukto na yuktam etat (ViP_4,7.15 ) mayā hi tatra carau sakalaiva śauryavīryabalasaṃpad āropitā tvadīye carāv apy akhilaśāntijñānatitikṣādikī brāhmaṇasaṃpat etac ca viparītaṃ kurvantyās tavātiraudrāstradhāraṇamāraṇaniṣṭhaḥ kṣatriyācāraḥ putro bhaviṣyaty asyā copaśamarucir brāhmaṇācāra ity ākarṇyaiva sā tasya pādau jagrāha (ViP_4,7.16 ) praṇipatya cainam āha bhagavan mayaitad ajñānād anuṣṭhitam prasādaṃ me kuru maivaṃvidhaḥ putro bhavatu kāmam evaṃvidhaḥ pautro bhavatv ity ukto munir apy āhaivam astv iti (ViP_4,7.17 ) anantaraṃ ca sā jamadagnim ajījanat tanmātā ca viśvāmitraṃ janayām āsa satyavatī ca kauśikī nāma nady abhavat jamadagnir ikṣvākuvaṃśodbhavasya reṇos tanayāṃ reṇukām upayeme tasyāṃ cāśeṣakṣatrahantāraṃ paraśurāmasaṃjñaṃ bhagavataḥ sakalalokaguror nārāyaṇasyāṃśaṃ jamadagnir ajījanat (ViP_4,7.18 ) viśvāmitraputras tu bhārgava eva śunaḥśepo devair dattaḥ tataś ca devarātanāmābhavat tataś cānye madhucchandajayakṛtadevāṣṭakakacchapahārītakākhyā viśvāmitraputrā babhūvuḥ (ViP_4,7.19 ) teṣāṃ ca bahūni kauśikagotrāṇy ṛṣyantareṣu vaivāhyāni bhavantīti (ViP_4,7.20 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe saptamo 'dhyāyaḥ ]] purūravaso jyeṣṭhaputro yas tv āyurnāmā sa rāhor duhitaram upayeme (ViP_4,8.1 ) tasyāṃ sa pañca putrān utpādayām āsa nahuṣakṣatravṛddharambharajisaṃjñās tathaivānenāḥ pañcamaḥ putro 'bhūt kṣatravṛddhāt suhotraḥ putro 'bhavat (ViP_4,8.2 ) kāśyaleśagṛtsamadās tasya putrās trayo 'bhavan gṛtsamadasya śaunakaś cāturvarṇyapravartayitābhūt (ViP_4,8.3 ) kāśyasya kāśīrājas tato dīrghatamāḥ putro 'bhavat dhanvantaris tu dīrghatamaso 'bhavat sa hi saṃsiddhakāryakaraṇaḥ sakalasaṃbhūtiṣv aśeṣajñānavid bhagavatā nārāyaṇena cātītasaṃbhūtāv asmai varo dattaḥ (ViP_4,8.4 ) kāśīrājagotre 'vatīrya tvam aṣṭadhā samyag āyurvedaṃ kariṣyasi yajñabhāk ca bhaviṣyasīti abhihitaḥ (ViP_4,8.5 ) tasya ca dhanvantareḥ putraḥ ketumān ketumato bhīmarathaḥ tasyāpi divodāsas tataḥ pratardanaḥ sa ca bhadraśreṇyavaṃśavināśād aśeṣāḥ śatravo 'nena jitā iti śatrujid abhavat (ViP_4,8.6 ) tena ca prītimatātmaputro vatsa vatsety abhihitas tato vatso sāv 'bhavat satyaparatayā ṛtadhvajasaṃjñām avāpa punaś ca kuvalayanāmānam aśvaṃ lebhe tataḥ kuvalayāśva ity asyāṃ pṛthivyāṃ prathitaḥ (ViP_4,8.7 ) tasya ca vatsasya putro 'larko nāmābhavat yasyāyam adyāpi śloko gīyate ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca alarkād aparo nānyo bubhuje medinīṃ yuvā ViP_4,8.8 tasyāpy alarkasya sannatir nāmātmajo 'bhavat tataḥ sunīthas tasya suketus tato dharmaketuḥ tataḥ satyaketus tasmād vibhus tattanayaḥ suvibhus tataś ca sukumāras tasyāpi dṛṣṭaketuḥ tataś ca vainahotras tataś ca bhargo bhārgasya bhārgabhūmiḥ tataś cāturvarṇyapravṛttiḥ ity ete kāśayo bhūpatayaḥ kathitāḥ rajes tu saṃtatiḥ śrūyatām iti (ViP_4,8.9 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ]] rajeḥ pañca putraśatāny atulavīryasārāṇy āsan (ViP_4,9.1 ) devāsurasaṃgrāmārambhe parasparavadhepsavo devāś cāsurāś ca brahmāṇam papracchuḥ (ViP_4,9.2 ) bhagavann asmākam atra virodhe kataraḥ pakṣo jetā bhaviṣyatīti (ViP_4,9.3 ) athāha bhagavān yeṣām arthe rajir āttāyudho yotsyatīti atha daityair upetya rajir ātmasāhāyyadānāyābhyarthitaḥ prāha yotsye 'haṃ bhavatām arthe yady aham amarajayād bhavatām indro bhaviṣyāmīty ākarṇyaitat tair abhihito na vayam anyathā vadiṣyāmo 'nyathā kariṣyāmo 'smākam indraḥ prahlādas tadartham ayam udyama ity uktvā gateṣv asureṣu devair apy asāv avanīpatir evam evoktas tenāpi ca tathaivokte devair indras tvaṃ bhaviṣyasīti samanvicchitam (ViP_4,9.4 ) rajināpi devasainyasahāyenānekair mahāstrais tad aśeṣam asurabalaṃ niṣūditam (ViP_4,9.5 ) avajitārātipakṣaś cendro rajicaraṇayugalam ātmaśirasā nipīḍyāha bhayatrāṇadānād asmatpitā bavān aśeṣalokānām uttamo bhavān yasyāhaṃ putras trilokendraḥ (ViP_4,9.6 ) sa cāpi rājā prahasyāha evam evāstv anatikramaṇīyā hi vairipakṣād apy anekavidhacāṭuvākyagarbhā praṇatir ity uktvā svapuraṃ jagāma (ViP_4,9.7 ) śatakratur apīndratvaṃ cakāra (ViP_4,9.8 ) svaryāte tu rajau nāradarṣicoditā rajisutāḥ śatakratum ātmapitṛputraṃ ācārād rājyaṃ yācitavantaḥ (ViP_4,9.9 ) apradāne cāvajityendram atibalinaḥ svayam indratvaṃ cakruḥ (ViP_4,9.10 ) tataś ca bahutithe kāle vyatīte bṛhaspatim ekānte dṛṣṭvāpahṛtatrailokyayajñabhāgaḥ śatakratur uvāca (ViP_4,9.11 ) badarīphalamātram apy arhasi mamāpyāyanāya puroḍāśakhaṇḍaṃ dātum ity ukto bṛhaspatir uvāca yady evaṃ pūrvam eva tvayāhaṃ coditaḥ syāṃ tan mayā tvadarthaṃ kim akartavyam iti svalpair evāhobhis tvāṃ nijaṃ padaṃ prāpayiṣyāmīty abhidhāya teṣām anudinābhicārikaṃ buddhimohāya śakrasya ca tejobhivṛddhaye juhāva te cāpi tena buddhimohenābhibhūyamānā brahmadviṣo dharmatyāgino vedavādaparāṅmukhā babhūvuḥ (ViP_4,9.12 ) tataś ca tān apetadharmācārān indro jaghāna purohitāpyāyitatejāś ca tridivam ākramat etad indrasya svapadacyāvanārohaṇaṃ śrutvā puruṣaḥ svapadabhraṃśaṃ daurātmyaṃ ca nāpnoti (ViP_4,9.13 ) rambhas tv anapatyo 'bhavat kṣatravṛddhasutaḥ pratikṣatras (ViP_4,9.25 ) tatputraḥ saṃjayas tasyāpi jayas tataś ca vijayas tasmāc ca jajñe kṛtaḥ tasya harṣavardhano harṣavardhanasutaḥ sahadevas tasmād adīnas tasya jayatsenaḥ tataś ca saṃkṛtis tatputraḥ kṣatradharmā ity ete kṣatravṛddhasyāto nahuṣavaṃśaṃ pravakṣyāmīti (ViP_4,9.14 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe navamo 'dhyāyaḥ ]] yatiyayātisaṃyātyāyātiviyātikṛtisaṃjñā nahuṣasya ṣaṭ putrā mahābalaparākramā babhūvuḥ (ViP_4,10.1 ) yatis tu rājyaṃ naicchat yayātis tu bhūbhṛd abhavat (ViP_4,10.2 ) uśanasaś ca duhitaraṃ devayānīṃ śarmiṣṭhāṃ ca vārṣaparvaṇīm upayeme atrānuvaṃśaśloko bhavati (ViP_4,10.3 ) yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī (ViP_4,10.4 ) kāvyaśāpāc cākālenaiva yayātir jarām avāpa (ViP_4,10.5 ) prasannaśukravacanāc ca svajarāṃ saṃkrāmayituṃ jyeṣṭhaputraṃ yadum uvāca (ViP_4,10.6 ) tvanmātāmahaśāpād iyam akālenaiva jarā mām upasthitā tām ahaṃ tasyaivānugrahād bhavataḥ saṃcārayāmy ekaṃ varṣasahasram atṛpto 'smi viṣayeṣu tvadvayasā viṣayān ahaṃ bhoktum icchāmi nātra bhavatā pratyākhyānaṃ kartavyam ity uktaḥ sa naicchat tāṃ jarām ādātum taṃ cāpi pitā śaśāpa tvatprasūtir na rājyārhā bhaviṣyatīti (ViP_4,10.7 ) anantaraṃ ca durvasuṃ druhyum anuṃ ca pṛthivīpatir jarāgrahaṇārthaṃ svayauvanapradānāya cābhyarthayām āsa tair apy ekaikaśyena pratyākhyātas tāñ chaśāpa (ViP_4,10.8 ) atha śarmiṣṭhātanayam aśeṣakanīyāṃsaṃ pūruṃ tathaivāha sa cātipravaṇamatiḥ praṇamya pitaraṃ sabahumānaṃ mahān prasādo 'yam asmākam ity udāram abhidhāya jarāṃ pratijagrāha svakīyaṃ ca yauvanaṃ pitre dadau (ViP_4,10.9 ) so 'pi pauravaṃ yauvanam āsādya dharmāvirodhena yathākāmaṃ yathākālopapannaṃ yathotsāhaṃ viṣayāṃś cacāra samyak ca prajāpālanam akarot (ViP_4,10.10) viśvācyā devayānyā ca sahopabhogaṃ bhuktvā kāmānām antam avāpsyāmīty anudinaṃ tanmanasko babhūva (ViP_4,10.11) anudinaṃ copabhogataḥ kāmān atīvābhiramyān mene (ViP_4,10.12 ) tataś caivam agāyata na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate ViP_4,10.13 yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ ekasyāpi na paryāptaṃ tasmāt tṛṣṇāṃ parityajet ViP_4,10.14 yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam samadṛṣṭes tadā puṃsaḥ sarvāḥ sukhamayā diśaḥ ViP_4,10.15 yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ tāṃ tṛṣṇāṃ saṃtyajet prājñaḥ sukhenaivābhipūryate ViP_4,10.16 jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ dhanāśā jīvitāśā ca jīryato 'pi na jīryataḥ ViP_4,10.17 pūrṇaṃ varṣasahasraṃ me viṣayāsaktacetasaḥ tathāpy anudinaṃ tṛṣṇā mamaiteṣv eva jāyate ViP_4,10.18 tasmād etām ahaṃ tyaktvā brahmaṇy ādhāya mānasam nirdvandvo nirmamo bhūtvā cariṣyāmi mṛgaiḥ saha ViP_4,10.19 pūroḥ sakāśād ādāya jarāṃ dattvā ca yauvanam rājye 'bhiṣicya pūruṃ ca prayayau tapase vanam ViP_4,10.20 diśi dakṣiṇapūrvāyāṃ turvasuṃ praty athādiśat pratīcyāṃ ca tathā druhyuṃ dakṣiṇāyāṃ tato yadum ViP_4,10.21 udīcyāṃ ca tathaivānuṃ kṛtvā maṇḍalino nṛpān sarvapṛthvīpatiṃ pūruṃ so 'bhiṣicya yayau vanam ViP_4,10.22 [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe daśamo 'dhyāyaḥ ]] ataḥ paraṃ yayāteḥ prathamaputrasya yador vaṃśam ahaṃ kathayāmi yatrāśeṣalokanivāsimanuṣyasiddhagandharvayakṣarākṣasaguhyakakiṃpuruṣāpsaroragavihagadaityadānavarudravasvaśvi maruddevarṣidvijarṣimumukṣibhir dharmārthakāmamokṣārthibhis tattatphalalābhāya sadābhiṣṭutāparicchedyamāhātmyenāṃśena bhagavān anādinidhano viṣṇur avatatāra (ViP_4,11.1 ) atra ca ślokaḥ yador vaṃśaṃ naraḥ śrutvā sarvapāpaiḥ pramucyate yatrāvatīrṇaṃ viṣṇvākhyaṃ paraṃ brahma nirākṛti (ViP_4,11.2 ) sahasrajitkroṣṭunalaraghusaṃjñāś catvāro yaduputrā babhūvuḥ sahasrajitputraḥ śatajit tasya haihayahehayaveṇuhayās trayaḥ putrā babhūvuḥ haihayaputro dharmas tasyāpi dharmanetras tataḥ kuntiḥ kunteḥ sāhaṃjit tattanayo mahiṣmān (ViP_4,11.3 ) tasmād bhadraśreṇyas tato durdamas tasmād dhanakaḥ dhanakasya kṛtavīryakṛtāgnikṛtadharmakṛtaujasaś catvāraḥ putrāḥ kṛtavīryād arjunaḥ saptadvīpapatir bāhusahasrī jajñe yo 'sau bhagavadaṃśam atrikulaprasūtaṃ dattātreyākhyam ārādhya bāhusahasram adharmasevānivāraṇaṃ dharmeṇa pṛthivījayaṃ dharmataś cānupālanam arātibhyo 'parājayam akhilajagatprakhyātapuruṣāc ca mṛtyum ity etān varān abhilaṣitavāṃl lebhe ca (ViP_4,11.4 ) teneyam aśeṣadvīpavatī pṛthivī samyak paripālitā daśa yajñasahasrāṇy asāv ayajat (ViP_4,11.5 ) tasya ca śloko 'dyāpi gīyate na nūnaṃ kārtavīryasya gatiṃ yāsyanti pārthivāḥ yajñair dānais tapobhir vā praśrayeṇa śrutena ca ViP_4,11.6 anaṣṭadravyatā ca tasya rājye 'bhavat evaṃ pañcāśītivarṣasahasrāṇy avyāhatārogyaśrībalaparākramo rājyam akarot (ViP_4,11.7 ) māhiṣmatyāṃ digvijayābhyāgato narmadājalāvagāhanakrīḍātipānamadākulenāyatnenaiva tenāśeṣadevadaityagandharveśajayodbhūtamadāvalepo 'pi rāvaṇaḥ paśur iva baddhvā svanagaraikānte sthāpitaḥ (ViP_4,11.8 ) yaś ca pañcāśītivarṣasahasropalakṣaṇakālāvasāne bhagavannārāyaṇāṃśena paraśurāmeṇopasaṃhṛtaḥ tasya ca putraśatapradhānāḥ pañca putrā babhūvuḥ śūraśūrasenavṛṣaṇamadhujayadhvajasaṃjñāḥ (ViP_4,11.9 ) jayadhvajāt tālajaṅghaḥ putro 'bhavat tālajaṅghasya tālajaṅghākhyaṃ putraśatam āsīt yeṣāṃ jyeṣṭho vītihotras tathānyo bharataḥ bharatād vṛṣasujātau ca vṛṣasya putro madhur abhavat tasyāpi vṛṣṇipramukhaṃ putraśatam āsīt yato vṛṣṇisaṃjñām etad gotram avāpa (ViP_4,11.10 ) madhusaṃjñāhetuś ca madhur abhavat yādavāś ca yadunāmopalakṣaṇāt (ViP_4,11.11 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe ekādaśo 'dhyāyaḥ ]] kroṣṭoś ca yaduputrasyātmajo vṛjinīvān tataś ca svāhis tato ruṣaṅkuḥ ruṣaṅkoś citrarathaḥ tattanayaḥ śaśabinduś caturdaśamahāratnaś cakravarty abhavat tasya ca śatasahasraṃ patnīnām abhavat daśalakṣasaṃkhyāś ca putrāḥ (ViP_4,12.1 ) teṣāṃ ca pṛthuyaśāḥ pṛthukarmā pṛthujayaḥ pṛthukīrtiḥ pṛthudānaḥ pṛthuśravāś ca ṣaṭ putrāḥ pradhānāḥ (ViP_4,12.2 ) pṛthuśravasaś ca putras tamaḥ tasmād uśanā yo vājimedhānāṃ śatam ājahāra tasya ca śitapur nāma putro 'bhūt tasyāpi rukmakavacaḥ tataḥ parāvṛt parāvṛto rukmeṣupṛthujyāmaghapālitaharitasaṃjñās tasya pañcātmajā babhūvuḥ (ViP_4,12.3 ) atrāpy ayam adyāpi jyāmaghasya śloko gīyate bhāryāvaśyās tu ye kecid bhaviṣyanty atha vā mṛtāḥ teṣāṃ tu jyāmaghaḥ śreṣṭhaḥ śaibyāpatir abhūn nṛpaḥ ViP_4,12.4 aputrā tasya sā patnī śaibyā nāma tathāpy asau apatyakāmo 'pi bhayān nānyāṃ bhāryām avindata ViP_4,12.5 sa tv ekadā atiprabhūtagajaturagarathasaṃmardātidāruṇe mahāhave yudhyamānaḥ sakalam evārāticakram ajayat tac cāricakram apāstaputrakalatrabandhubalakośaṃ svam adhiṣṭhānaṃ parityajya diśaḥ pravidrutam (ViP_4,12.6 ) tasmiṃś ca vidrute 'titrāsalolāyatalocanayugalaṃ trāhi trāhi tātāmba bhrātar ity ākulavilāpavidhuraṃ rājakanyāratnam adrākṣīt (ViP_4,12.7 ) taddarśanāc ca tasyām anurāgānugatāntarātmā sa nṛpo 'cintayat sādhv idaṃ mamāpatyavirahitasya vandhyābhartuḥ sāmprataṃ vidhināpatyakāraṇaṃ kanyāratnam upapāditam tad etat udvahāmy athaināṃ syandanam āropya svam adhiṣṭhānaṃ nayāmi (ViP_4,12.8 ) tayaiva devyā śaibyayāham anujñātaḥ samudvakṣyāmīty athaināṃ ratham āropya svanagaram agacchat (ViP_4,12.9 ) vijayinaṃ ca rājānam aśeṣapaurabhṛtyaparijanāmātyasamavetā śaibyā draṣṭum adhiṣṭhānadvāram āgatā (ViP_4,12.10 ) sā cāvalokya rājñaḥ savyapārśvavartinīṃ kanyām īṣadudbhūtāmarṣasphuradadharapallavā rājānam avocat aticapalacittātra syandane keyam āropitety asāv apy anālocitottaravacano 'tibhayāt tām āha snuṣā mameyam iti (ViP_4,12.11 ) athainaṃ śaibyovāca nāhaṃ prasūtā putreṇa nānyā patny abhavat tava snuṣāsaṃbandhatā hy eṣā katamena sutena te ViP_4,12.12 ity ātmerṣyākopakaluṣitavacanamuṣitavivekatayā duruktaparihārārtham idam avanīpatir āha yas te janiṣyaty ātmajas tasyeyam anāgata eva bhāryā nirūpitety ākarṇyodbhūtamṛduhāsā tathety āha praviveśa ca rājñā sahādhiṣṭhānam (ViP_4,12.13 ) anantaraṃ cātiśuddhalagnahorāṃśakāvayavoktakṛtaputrajanmālāpaguṇād vayasaḥ pariṇāmam upagatāpi śaibyā svalpair evāhobhir garbham avāpa (ViP_4,12.14 ) kālena ca kumāram ajījanat tasya ca vidarbha iti pitā nāma cakre sa ca tāṃ snuṣām upayeme (ViP_4,12.15 ) tasyāṃ cāsau krathakaiśikasaṃjñau putrāv ajanayat punas tṛtīyaṃ romapādasaṃjñaṃ kumāram ajījanat romapādād babhruḥ babhroḥ putro dhṛtiḥ dhṛteḥ kaiśikaḥ kaiśikasyāpi cediḥ putro 'bhūd yasya saṃtatau caidyā bhūpālāḥ krathasya snuṣāputrasya kuntir abhavat (ViP_4,12.16 ) kunter vṛṣṇir vṛṣṇer nirvṛtiḥ nirvṛter daśārhas tataś ca vyomaḥ tasmād api jīmūtas tato vikṛtis tataś ca bhīmarathaḥ tasmān navarathas tasyāpi daśarathas tataś ca śakunis tattanayaḥ karambhiḥ karambher devarāto 'bhavat tasyāpi devakṣatro devakṣatrān madhur madhor anavaratho 'navarathāt kuruvatsas tataś cānurathaḥ tataḥ puruhotro jajñe tataś cāṃśus tataś ca satvataḥ satvatād ete sātvatāḥ ity etāṃ jyāmaghasaṃtatiṃ samyag chraddhāsamanvitaḥ śrutvā sarvapāpaiḥ pramucyate (ViP_4,12.17 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe dvādaśo 'dhyāyaḥ ]] bhajanabhajamānadivyāndhakadevāvṛdhamahābhojavṛṣṇi saṃjñāḥ satvatasya putrā babhūvuḥ (ViP_4,13.1 ) bhajamānasya nimikṛkaṇavṛṣṇayas tathānye tadvaimātrāḥ śatajitsahasrajidayutajitsaṃjñāḥ devāvṛdhasyāpi babhruḥ putro 'bhūt tayoś cāyaṃ śloko gīyate yathaiva śṛṇumo dūrāt saṃpaśyāmas tathāntikāt babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ devair devāvṛdhaḥ samaḥ (ViP_4,13.3 ) puruṣāḥ ṣaṭ ca ṣaṣṭiś ca ṣaṭ sahasrāṇi cāṣṭa ca ye 'mṛtatvam anuprāptā babhror devāvṛdhād api (ViP_4,13.4 ) mahābhojas tv atidharmātmā tasyānvaye bhojā mārtikāvatā babhūvuḥ (ViP_4,13.5 ) vṛṣṇeḥ sumitro yudhājic ca putrāv abhūtām tataś cānamitraśinī tathānamitrān nighno nighnasya prasenasatrājitau tasya satrājitasya bhagavān ādityaḥ sakhābhavat ekadā tv ambhonidhitīrasaṃśrayaḥ sūryaṃ satrājitas tuṣṭāva tanmanaskatayā ca bhāsvān abhiṣṭūyamāno 'gratas tasya tasthau aspaṣṭamūrtidharaṃ cainam ālokya satrājitaḥ sūryam āha yathaiva vyomni vahnipiṇḍopamam aham apaśyaṃ tathaivādyāgrato gatam apy atra na kiṃcid bhagavatā prasādīkṛtaṃ viśeṣam upalakṣayāmi ityevam ukte bhagavatā sūryeṇa nijakaṇṭhād unmucya syamantakanāmā mahāmaṇir avatāryaikānte nyastaḥ (ViP_4,13.6 ) tatas tam ātāmrojjvalahrasvavapuṣam īṣadāpiṅgalanayanam ādityam adrākṣīt kṛtapraṇipātastavādikaṃ ca satrājitam āha bhagavān varam asmatto 'bhimataṃ vṛṇīṣveti sa ca tad eva maṇiratnam ayācata sa cāpi tasmai tad dattvā viyati svadhiṣṇyam āruroha (ViP_4,13.7 ) satrājito 'py amalamaṇiratnasanāthakaṇṭhatayā sūrya iva tejobhir aśeṣadigantarāṇy udbhāsayan dvārakāṃ viveśa (ViP_4,13.8 ) dvārakāvāsijanapadas tu tam āyāntam avekṣya bhagavantam ādipuruṣaṃ puruṣottamam avanibhārāvataraṇāyāṃśena mānuṣarūpadhāriṇaṃ praṇipatyāha bhagavan bhagavantam ayaṃ nūnaṃ draṣṭum āyāty āditya ity ākarṇya prahasya ca tān āha bhagavān nāyam ādityaḥ satrājito yam ādityadattaṃ syamanatakākhyaṃ mahāmaṇiṃ bibhrad atropayāti tad enaṃ visrabdhāḥ paśyata ity uktās te yayuḥ sa ca taṃ syamantakākhyaṃ mahāmaṇim ātmaniveśane cakre (ViP_4,13.9 ) pratidinaṃ ca tan maṇiratnapravaram aṣṭau kanakabhārān sravati tatprabhāvāc ca sakalasyaiva rāṣṭrasyopasargānāvṛṣṭivyālāgnitoyadurbhikṣādibhayaṃ na bhavati (ViP_4,13.10 ) acyuto 'pi tad ratnam ugrasenasya bhūpater yogyam etad iti lipsāṃ cakre gotrabhedabhayāc chakto 'pi na jahāra (ViP_4,13.11 ) satrājito apy acyuto mām etad yācayiṣyatīty avagataratnalobhaḥ svabhrātre prasenāya tad ratnam dattavān tac ca śucinā dhriyamāṇam aśeṣam eva suvarṇasrāvādikaṃ guṇam utpādayati anyathā ya enaṃ dhārayati tam eva hantīty asāv api prasenaḥ syamantakena kaṇṭhāsaktenāśvam āruhyāṭavyāṃ mṛgayām agacchat tatra ca siṃhād vadham avāpa sāśvaṃ ca taṃ nihatya siṃho 'py amalamaṇiratnam āsyāgreṇādāya gantum udyata ṛkṣādhipatinā jāmbavatā dṛṣṭo ghātitaś ca jāmbavān apy amalaṃ tan maṇiratnam ādāya svabilaṃ praviveśa sukumārasaṃjñāya ca bālakāya krīḍanakam akarot (ViP_4,13.12 ) anāgacchati ca tasmin prasene kṛṣṇo maṇiratnam abhilaṣitavān na ca prāptavān nūnam etad asya karmety akhila eva yadulokaḥ parasparaṃ karṇākarṇy'kathayat (ViP_4,13.13 ) viditalokāpavādavṛttāntaś ca bhagavān yadusainyaparivāraḥ prasenāśvapadavīm anusasāra dadarśa cāśvasametaṃ prasenaṃ nihataṃ siṃhenākhilajanapadamadhye siṃhapadadarśanakṛtapariśuddhiḥ siṃhapadam anusasāra (ViP_4,13.14 ) ṛkṣavinihataṃ ca siṃham apy alpe bhūmibhāge dṛṣṭvā tataś ca tadratnagauravād ṛkṣasyāpi padāny anuyayau giritaṭe ca sakalam eva yadusainyam avasthāpya tatpadānusārī ṛkṣabilaṃ praviveśa ardhapraviṣṭaś ca dhātryāḥ sukumārakam ullāpayantyā vāṇīṃ śuśrāva siṃhaḥ prasenam avadhīt siṃho jāmbavatā hataḥ sukumāraka mā rodīs tava hy eṣa syamantakaḥ (ViP_4,13.15 ) ity ākarṇyalabdhasyamantakodantaḥ praviṣṭaḥ kumārakrīḍanakīkṛtaṃ ca dhātryā haste tejobhir jājvalyamānaṃ syamantakaṃ dadarśa (ViP_4,13.16 ) taṃ ca syamantakābhilāṣicakṣuṣam apūrvapuruṣam āgataṃ samavekṣya dhātrī trāhi trāhīti vyājahāra (ViP_4,13.17 ) tadārtanādaśravaṇānantaraṃ cāmarṣapūrṇahṛdayaḥ sa jāmbavān ājagāma tayoś ca parasparam yudhyator dvayor yuddham ekaviṃśatidināny abhavat te ca yadusainikās tatra saptāṣṭa dināni tanniṣkrāntim udīkṣamāṇās tasthuḥ aniṣkramamāṇe ca madhuripāv asāv avaśyam atra bile 'tyantaṃ nāśam āpto bhaviṣyaty anyathā tasya jīvataḥ katham etāvanti dināni śatrujaye vyākṣepo bhavatīti kṛtādhyavasāyā dvārakām āgatya hataḥ kṛṣṇa iti kathayām āsuḥ (ViP_4,13.18 ) tadbāndhavāś ca tatkālocitam akhilam uparatakriyākalāpaṃ cakruḥ tatrāsya yuddhyamānasyātiśraddhādattaviśiṣṭapātropayuktānnatoyādinā kṛṣṇasya balaprāṇapuṣṭir abhūt (ViP_4,13.19 ) itarasyānudinam atigurupuruṣabhidyamānasyātiniṣṭhuraprahārapīḍitākhilāvayavasya nirāhāratayā balahāniḥ nirjitaś ca bhagavatā jāmbavān praṇipatyāha v vyājahāra asurasurayakṣagandharvarākṣasādibhir apy akhilair bhagavān na jetuṃ śakyaḥ kim utāvanigocarair alpavīryair narair narāvayavabhūtaiś ca tiryagyonyanusṛtibhiḥ kiṃ punar asmadvidhaiḥ avaśyaṃ bhagavato 'smatsvāmino nārāyaṇasya sakalajagatparāyaṇasyāṃśena bhagavatā bhavitavyam ity uktas tasmai bhagavān akhilāvanibhārāvatāram ācacakṣe prītyābhyañjitakaratalasparśanena cainam apagatayuddhakhedaṃ cakāra (ViP_4,13.20 ) sa ca praṇipatyainaṃ punar api prasādya jāmbavatīṃ nāma kanyāṃ gṛhāgamanārghyabhūtāṃ grāhayām āsa (ViP_4,13.21 ) syamantakamaṇim apy asau praṇipatya tasmai pradadau acyuto 'py atipraṇatāt tasmād agrāhyam api tan maṇiratnam ātmasaṃśodhanāya jagrāha (ViP_4,13.22 ) saha jāmbavatyā sa dvārakām ājagāma bhagavadāgamanodbhūtaharṣotkarṣasya dvārakāvāsijanasya kṛṣṇāvalokanāt tatkṣaṇam evātipariṇatavayaso 'pi navayauvanam ivābhavat ānakadundubhiṃ ca diṣṭyā diṣṭyeti sakalayādavāḥ striyaś ca sabhājayām āsuḥ bhagavān api yathānubhūtam aśeṣayādavasamāje yathāvad ācacakṣe syamantakaṃ ca satrājitāya dattvā mithyābhiśastiviśuddhim avāpa (ViP_4,13.23 ) jāmbavatīṃ cāntaḥpure niveśayām āsa satrājito 'pi mayāsyābhūtamalinam āropitam iti jātasaṃtrāsaḥ svasutāṃ satyabhāmāṃ bhagavate bhāryāṃ dadau tāṃ cākrūrakṛtavarmaśatadhanvapramukhā yādavāḥ pūrvaṃ varayāṃ āsuḥ tatas tatpradānād avajñātam ivātmānaṃ manyamānāḥ satrājite vairānubandhaṃ cakruḥ (ViP_4,13.24 ) akrūrakṛtavarmapramukhāś ca śatadhanvānam ūcuḥ ayam atidurātmā satrājito yo 'smābhir bhavatā ca abhyarthito 'py ātmajām asmān bhavantaṃ cāvigaṇayya kṛṣṇāya dattavān tad alam anena jīvatā ghātayitvainaṃ tan mahāratnaṃ tvayā kiṃ na gṛhyate vayam abhyupapatsyāmo yady acyutas tavopari vairānubandhaṃ kariṣyatīti (ViP_4,13.25 ) evam uktas tathety asāv apy āha jatugṛhadagdhānāṃ pāṇḍutanayānāṃ viditaparamārtho 'pi bhagavān duryodhanaprayatnaśaithilyakaraṇārtham ānukūlyakaraṇāya vāraṇāvataṃ gataḥ (ViP_4,13.26 ) gate ca tasmin suptam eva satrājitaṃ śatadhanvā jaghāna maṇiratnaṃ cādade pitṛvadhāmarṣapūrṇā ca satyabhāmā śīghraṃ syandanam ārūḍhā vāraṇāvataṃ gatvā bhagavate 'haṃ pratipāditety akṣāntimatā śatadhanvanāsmatpitā vyāpāditaḥ tac ca syamantakamaṇiratnam apahṛtam tad iyam asyāvahāsanā tad ālocya yad atra yuktaṃ tat kriyatām iti kṛṣṇam āha (ViP_4,13.27 ) tayā caivam uktaḥ parituṣṭāntaḥkaraṇo 'pi kṛṣṇaḥ satyabhāmām amarṣatāmralocanaḥ prāha satye mamaivaiṣāvahāsanā nāham etāṃ tasya durātmanaḥ sahiṣye na hy anullaṅghya varapādapaṃ tatkṛtanīḍāśrayiṇo vihaṃgā vadhyante tad alam atyartham amunāsmatpurataḥ śokapreritavākyaparikareṇety uktvā dvārakām abhyetya baladevam ekānte vāsudevaḥ prāha mṛgayāgataṃ prasenam aṭavyāṃ mṛgapatir jaghāna satrājito 'py adhunā śatadhanvanā nidhanaṃ prāpitaḥ tadubhayavināśāt tan maṇiratnam āvābhyāṃ sāmānyaṃ bhaviṣyati (ViP_4,13.28 ) tad uttiṣṭhāruhyatāṃ rathaḥ śatadhanvanidhanāyodyamaṃ kurv ity abhihitas tatheti samanvicchitavān kṛtodyogau ca tāv ubhāv upalabhya śatadhanvā kṛtavarmāṇam upetya pārṣṇipūraṇakarmanimittam acodayat āha cainaṃ kṛtavarmā nāhaṃ balabhadravāsudevābhyāṃ saha virodhāyālam ity uktaś cākrūram acodayat asāv apy āha na hi kaścid bhagavatā pādaprahāraparikampitajagattrayeṇāsurapuravanitāvaidhavyakāriṇā prabalaripucakrāpratihatacakreṇa cakriṇā madamuditanayanāvalokitāribalaviśātanenātiguruvairi vāraṇāpakarṣaṇāviṣkṛtamahimorusīreṇa sīriṇā ca saha sakalajagadvandyānām amaravarāṇām api yoddhuṃ samarthaḥ kim utāhaṃ tadanyataḥ śaraṇam abhilaṣyatām (ViP_4,13.29 ) ity uktaḥ śatadhanvāha yady asmatparitrāṇāsamarthaṃ bhavān ātmānam avagacchati tad ayam asmanmaṇiḥ saṃgṛhya rakṣyatām ityuktaḥ so 'py āha yady antāyām apy avasthāyāṃ na kasmaicid bhavān kathayiṣyati tad aham enaṃ grahīṣyāmīti tathety ukte cākrūras tan maṇiratnaṃ jagrāha (ViP_4,13.30 ) śatadhanvāpy atulavegāṃ śatayojanavāhinīṃ vaḍavām āruhyāpakrāntaḥ śaibyasugrīvameghapuṣpabalāhakāśvacatuṣṭayayuktarathāvasthitau baladevavāsudevau tam anuprayātau (ViP_4,13.31 ) sā ca vaḍavā śatayojanapramāṇamārgam atītya punar api vāhyamānā mithilāvanoddeśe prāṇān utsasarja śatadhanvāpi tāṃ parityajya padātir evādravat (ViP_4,13.32 ) kṛṣṇo 'pi balabhadram āha tāvad atraiva syandane bhavatā stheyam aham enam adhamācāraṃ padātinam anugamya yāvad ghātayāmi atra hi bhūbhāge dṛṣṭadoṣā hayāḥ naite 'śvā bhavatemaṃ bhūmibhāgam ullaṅghya neyāḥ (ViP_4,13.33 ) tathety uktvā balabhadro ratha eva tasthau kṛṣṇo 'pi dvikrośamātraṃ bhūmibhāgam anusṛtya dūrasthitasyaiva cakraṃ kṣiptvā śatadhanvanaḥ śiraś ciccheda taccharīrāmbarādiṣu ca bahuprakāram anviṣyann api syamantakaṃ maṇiṃ nāvāpa yadā tadopagamya balabhadram āha vṛthaivāsmābhir ghātitaḥ śatadhanvā na prāptam akhilajagatsārabhūtaṃ tan maṇiratnaṃ ity ākarṇyodbhūtakopo balabhadro vāsudevam āha dhik tvāṃ yas tvam evam arthalipsur etac ca te bhrātṛtvān marṣaye tad ayaṃ panthāḥ svecchayā gamyatāṃ na me dvārakayā na bandhubhiḥ kāryam alam ebhir mamāgrato 'līkaśapathair ity ākṣipya taṃ kathaṃcit prasādyamāno 'pi na tasthau videhapurīṃ praviveśa (ViP_4,13.34 ) janakaś cārghyapūrvakam enaṃ gṛhaṃ praveśayām āsa tatraiva ca tasthau vāsudevo 'pi dvārakām ājagāma yāvac ca janakarājagṛhe balabhadro 'vatasthe tāvad dhārtarāṣṭro duryodhanas tatsakāśād gadāśikṣām aśikṣata varṣatrayānte ca babhrūgrasenaprabhṛtibhir yādavair na tad ratnaṃ kṛṣṇenāpahṛtam iti kṛtāvagatibhir videhapurīṃ gatvā baladevaḥ saṃpratyāyya dvārakām ānītaḥ (ViP_4,13.35 ) akrūro 'py uttamamaṇisamudbhūtasuvarṇadhyānaparas tato yajñān īje savanagatau hi kṣatriyavaiśyau nighnan brahmahā bhavatīty ato dīkṣākavacaṃ praviṣṭa eva tasthau dviṣaṣṭivarṣāṇy evaṃ tanmaṇiprabhāvāt tatropasargadurbhikṣamarakādikaṃ nābhūt (ViP_4,13.36 ) athākrūrapakṣīyair bhojaiḥ śatrughne sātvatasya prapautre vyāpādite bhojaiḥ sahākrūro dvārakām apahāyāpakrāntaḥ (ViP_4,13.37 ) tadapakrāntidinād ārabhya tatropasargavyālānāvṛṣṭimarakādyupadrāvā babhūvuḥ atha yādavabalabhadrograsenasamaveto 'mantrayad bhagavān uragāriketanaḥ kim yad idam ekadaiva pracuropadravāgamanam etad ālocyatām (ViP_4,13.38 ) ity ukte 'ndhakanāmā yaduvṛddhaḥ prāha asyākrūrasya pitā śvaphalko yatra yatrābhūt tatra tatra durbhikṣamarakānāvṛṣtyādikaṃ nābhūt (ViP_4,13.39 ) kāśīrājasya viṣaye 'tyantānāvṛṣṭyāṃ śvaphalko 'nīyata tatas tatkṣaṇād eva devo vavarṣa kāśīrājapatnyāś ca garbhe kanyāpūrvam āsīt (ViP_4,13.40 ) sāpi pūrṇe 'pi prasūtikāle naiva niścakrāma evaṃ ca tasya garbhasya dvādaśa varṣāṇy aniṣkrāmato yayuḥ kāśīrājaś ca garbhasthāṃ tām ātmajām āha putri kasmān na jāyase niṣkramyatām āsyaṃ te draṣṭum icchāmy ahaṃ svakāṃ ca mātaraṃ kim iti ciraṃ kleśayiṣyasīty ukte garbhasthaiva vyājahāra tāta yady ekaikāṃ gāṃ dine dine brāhmaṇebhyaḥ prayacchasi tad aham anyais tribhir varṣair asmād garbhād avaśyaṃ niṣkramiṣyāmīti etac ca tadvacanam ākarṇya rājā dine dine brāhmaṇāya gāṃ prādāt sāpi tāvatā kālena jātā tatas tasyāḥ pitā gāndinīti nāma cakāra tāṃ ca gāndinīṃ kanyāṃ śvaphalkāya priyopakāriṇe gṛhāgatāyārghabhūtāṃ prādāt (ViP_4,13.41 ) tasyām ayam akrūraḥ śvaphalkāj jajñe tad asyaivaṃguṇamithunād utpattiḥ (ViP_4,13.42 ) katham asminn apakrānte marakadurbhikṣādyupadravā na bhaviṣyanti tad ayam ānīyatām ity alam atiguṇavaty aparādhānveṣaneneti (ViP_4,13.43 ) yaduvṛddhasyāndhakasyaitad vacanam ākarṇya keśavograsenabalabhadrapurogamair yadubhiḥ kṛtāparādhatitikṣābhavam abhayaṃ dattvā śvāphalkiḥ svapuram ānītaḥ tatra cāgatamātra eva tasya tatsthasya maṇer anubhāvad anāvṛṣṭimarakadurbhikṣavyālādyupadravaḥ śaśāma kṛṣṇaś ca cintayām āsa svalpam etat kāraṇaṃ yad ayaṃ gāndinyāṃ śvaphalkenākrūro jātaḥ sumahāṃś cāyam anāvṛṣṭidurbhikṣamarakādyupadravaśamanakārī prabhāvaḥ (ViP_4,13.44 ) tan nūnam asya sakāśe sa mahāmaṇiḥ syamantakākhyas tiṣṭhati tasya hy evaṃvidhāḥ prabhāvāḥ śrūyante ayam api ca yajñād anantaram anyat kratvantaraṃ anantaram ca tasmād yajñāntaraṃ yajatīti alpopādānaṃ cāsyā saṃśayam atrāsau varamaṇis tiṣṭhatīti kṛtādhyavasāyo 'nyat prayojanam uddiśya sakalayādavasamājam ātmageha evācīkarat (ViP_4,13.45 ) tatra copaviṣṭeṣv akhileṣu yādaveṣu pūrvaprayojanam upanyasya paryavasite ca tasmin prasaṅgāgataparihāsakathām akrūreṇa saha kṛtvā janārdanas tam akrūram āha (ViP_4,13.46 ) dānapate jānīma eva vayaṃ yathā śatadhanvanā tad akhilajagatsārabhūtaṃ syamantakaratnaṃ bhavataḥ samarpitaṃ tad etad rāṣṭropakārakaṃ bhavataḥ sakāśe tiṣṭhatīti tiṣṭhatu sarva eva vayaṃ tatprabhāvaphalabhujaḥ kiṃ tv eṣa balabhadro 'smān āśaṅkitavāṃs tad asmatprītaye darśayety abhihitaḥ saratnaḥ so 'cintayat (ViP_4,13.47 ) kim atrānuṣṭheyam anyathā ced bravīmy ahaṃ tat kevalāmbaratirodhānam anviṣyanto ratnam etad drakṣyantīty anveṣaṇaṃ na kṣemam iti saṃcintya tam akhilajagatkāraṇabhūtaṃ nārāyaṇam āhākrūraḥ bhagavan mamaitat syamantakaratnaṃ śatadhanvanā samarpitam (ViP_4,13.48 ) apagate ca tasminn adya śvaḥ paraśvo vā bhagavān māṃ yācayiṣyatīti etāvantaṃ kālam atikṛcchreṇādhārayam tasya ca dhāraṇakleśenāham aśeṣopabhogeṣv asaṅgimānaso na vedmi svasukhakalām api (ViP_4,13.49 ) etāvanmātram apy aśeṣarāṣṭropakārī dhārayituṃ na śaknotīti māṃ bhavān maṃsyata ity ātmanā na coditam (ViP_4,13.50 ) tad idaṃ syamantakaratnaṃ gṛhyatām icchayā yasyābhimataṃ tasya samarpyatām tataḥ so 'dharavastranigopitātilaghukanakasamudgakaṃ pragaṭīkṛtavān (ViP_4,13.51 ) tataś ca niṣkrāmya syamantakamaṇiṃ tasmin yadusamāje mumoca muktamātre ca tenātikāntyā tad akhilam āsthānam uddyotitam (ViP_4,13.52 ) athāhākrūraḥ sa eṣa maṇir yaḥ śatadhanvanāsmākaṃ samarpito yasyāyaṃ sa enaṃ gṛhṇātv iti tam ālokya sarvayādavānāṃ sādhu sādhv iti vismitavacasāṃ vāco 'śrūyanta tam ālokyamamāyam acyutenaiva sāmānyaḥ samanvicchita iti balabhadraḥ saspṛho 'bhavat (ViP_4,13.53 ) mamedaṃ pitṛdhanam ity atīva ca satyabhāmā spṛhāṃ cakāra balabhadrasatyānanāvalokanāt kṛṣṇo 'py ātmānaṃ cakrāntarāvasthitam iva mene sakalayādavapratyakṣaṃ cākrūram āha etad dhi maṇiratnam ātmasaṃśodhanāya eṣāṃ yadūnāṃ darśitam etac ca mama balabhadrasya ca sāmānyaṃ pitṛdhanaṃ caitat satyabhāmāyā nānyasya (ViP_4,13.54 ) etat sarvakālaṃ śucinā brahmacaryeṇa dhriyamāṇam aśeṣarāṣṭrasyopakārakam aśucinā dhriyamāṇam ādhāram eva hanti (ViP_4,13.55 ) ato 'ham asya ṣoḍaśastrīsahasraparigrahād asamartho dhāraṇe katham caitat satyabhāmā svīkarotu āryabalabhadreṇāpi madirāpānādyaśeṣopabhogaparityāgaḥ kathaṃ kāryaḥ tad ayaṃ yaduloko 'haṃ balabhadraḥ satyā ca tvāṃ dānapate prārthayāmaḥ etad bhavān eva dhārayituṃ samarthaḥ tvadsthaṃ cāsya rāṣṭrasyopakārakaṃ tad bhavān aśeṣarāṣṭropakāranimittam etat pūrvavad dhārayatu tvayānyan na vaktavyam ity ukto dānapatis tathety uktvā jagrāha ca tan mahāratnam tataḥ prabhṛti ca akrūraḥ prakaṭenaivātitejasā jājjvalyamānenātmakaṇṭhāsaktenāditya ivāṃśumālī cacāra (ViP_4,13.56 ) ity etāṃ bhagavato mithyābhiśastikṣālanāṃ yaḥ smarati na tasya kadācid alpāpi mithyābhiśastir bhavati avyāhatendriyaś cākhilapāpamokṣam avāpnotīti (ViP_4,13.57 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe trayodaśo 'dhyāyaḥ ]] anamitrasya sutaḥ śinir nāmābhavat tasyāpi satyakaḥ satyakāt sātyakir yuyudhānanāmā tasmād apy asaṅgas tatputraś ca tūṇis tūṇer yugaṃdharaḥ iti śaineyāḥ (ViP_4,14.1 ) anamitrasyaivānvaye vṛṣṇiḥ tasmāc ca śvaphalkas tatprabhāvaḥ kathita eva śvaphalkasya kanīyāṃś citrako nāmābhavad bhrātā śvaphalkād akrūro gāndinyām abhavat tathopamadgur upamadgor mṛduraviśārimejayagirikṣatropakṣatraśatrughnārimardanadharmadṛgdṛṣṭavarmagandhamojavāhaprativāhākhyāḥ putrāḥ sutārākhyā ca kanyā devavān upadevaś cākrūraputrau pṛthuvipṛthupramukhāś citrakasya putrā bahavo 'bhavan kukurabhajamānaśucikambalabarhiṣākhyās tathāndhakasya catvāraḥ putrāḥ (ViP_4,14.3 ) kukurād dhṛṣṭas tasmāc ca kapotaromā tataś ca vilomā tasmād api tumburusakhā bhavasaṃjñaś candanodakadundubhiḥ tataś cābhijit tataḥ punarvasuḥ tasyāpy āhukaḥ putra āhukī ca kanyā (ViP_4,14.4 ) āhukasya devakograsenau dvau putrau devavān upadevaḥ sahadevo devarakṣito devakasyāpi catvāraḥ putrāḥ teṣāṃ ca vṛkadevopadevā devarakṣitā śrīdevā śāntidevā sahadevā devakī ca sapta bhaginyaḥ tāś ca sarvā eva vasudeva upayeme ugrasenasyāpi kaṃsanyagrodhasunāmakaṅkaśaṅkusubhūmirāṣṭrapālayuddhamuṣṭituṣṭimatsaṃjñāḥ putrāḥ kaṃsā kaṃsavatī sutanū rāṣṭrapālī kaṅkī ca ugrasenatanūjāḥ bhajamānāc ca vidūrathaḥ putro 'bhavat vidūrathāc chūraḥ śūrāc chamī śaminaḥ pratikṣatraḥ tasmāt svayaṃbhojas tataś ca hṛdikaḥ (ViP_4,14.5 ) tasyāpi kṛtavarmaśatadhanurdevamīḍhuṣākhyāḥ putrā babhūvuḥ (ViP_4,14.6 ) devamīḍhuṣasya śūrasya māriṣā nāma patny abhavat (ViP_4,14.7 ) tasyāṃ cāsau daśa putrān ajanayad vasudevapūrvān vasudevasya jātamātrasyaiva tadgṛhe bhagavadaṃśāvatāram avyāhatadṛṣṭyā paśyadbhir devair divyānakadundubhayaś ca vāditāḥ tatas tadaivānakadundubhisaṃjñām avāpa tasyāpi devabhāgadevaśravānādhṛṣṭikarundhakavatsabālakasṛñjayaśyāmaśamīkagaṇḍūṣasaṃjñā nava bhrātaro babhūvuḥ pṛthā śrutadevā śrutakīrtiḥ śrutaśravā rājādhidevī ca vasudevādīnāṃ pañca bhaginyo 'bhavan (ViP_4,14.8 ) śūrasya kuntir nāma sakhābhavat tasmai cāputrāya pṛthām ātmajāṃ vidhinā śūro dattavān tāṃ ca pāṇḍur uvāha tasyāṃ ca dharmānilaśakrair yudhiṣṭhirabhīmārjunākhyās trayaḥ putrāḥ samutpāditāḥ pūrvam anūḍhāyāś ca bhagavatā bhāsvatā kānīnaḥ karṇo nāma putro 'janyata (ViP_4,14.9 ) tasyāś ca sapatnī mādrī nāmābhavat nāsatyadasrābhyāṃ tasyām api nakulasahadevau pāṇḍoḥ putrau janitau śrutadevāṃ tu vṛddhaśarmā nāma kārūśa upayeme tasyāṃ dantavakro nāma mahāsuro jajñe śrutakīrtim api kaikeyarāja upayeme tasyāṃ saṃtardanādayaḥ kaikeyāḥ pañca putrā babhūvuḥ rājādhidevyām āvantyau vindānuvindau jajñāte śrutaśravasam api cedirājo damaghoṣanāmopayeme tasyāṃ śiśupālam utpādayām āsa sa hi pūrvam apy anācāravikramasaṃpanno daityānām ādipuruṣo hiraṇyakaśipur abhūt (ViP_4,14.10 ) yaś ca bhagavatā sakalalokaguruṇā ghātitaḥ punar apy akṣatavīryaśauryasaṃpatparākramaguṇaḥ samākrāntasakalatrailokyeśvarapratāpo daśānano 'bhavat (ViP_4,14.11 ) bahukālopabhuktabhagavatsakāśād avāptaśarīrapātodbhavapuṇyaphalo 'tha bhagavatāeva rāghavarūpiṇā so 'pi nidhanam upapāditaḥ cedirājadamaghoṣātmajaś cedipatiḥ śiśupālanāmābhavat (ViP_4,14.12 ) śiśupālatve 'pi bhagavato bhūbhārāvatāraṇāyāvatīrṇāṃśasya puṇḍarīkanayanākhyasyopari dveṣānubandham atitarāñ cakāra bhagavatā ca nidhanam upanītas tatraiva paramātmabhūte manasas tadekāgratayā tatraiva sāyujyam avāpa (ViP_4,14.13 ) bhagavān hi prasanno yathābhilaṣitaṃ dadāty aprasanno 'pi nighnan divyam anupamaṃ sthānaṃ prayacchatīti (ViP_4,14.14 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe caturdaśo 'dhyāyaḥ ]] hiraṇyakaśiputve ca rāvaṇatve ca viṣṇunā avāpa nihato bhogān aprāpyān amarair api ViP_4,15.1 na layaṃ tatra tenaiva nihataḥ sa kathaṃ punaḥ saṃprāptaḥ śiśupālatve sāyujyaṃ śāśvate harau ViP_4,15.2 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ sarvadharmabhṛtāṃ vara kautūhalapareṇaitat pṛṣṭo me vaktum arhasi ViP_4,15.3 daityeśvarasya tu vadhāyākhilalokotpattisthitivināśakāriṇāpūrvaṃ tanugrahaṇaṃ kurvatā nṛsiṃharūpam āviṣkṛtam tatra tu hiraṇyakaśipor viṣṇur ayam ity etan na manasy abhūt (ViP_4,15.4 ) niratiśayapuṇyajātasamudbhūtam etat sattvam iti rajodrekapreritaikāgramatis tadbhāvanāyogāt tato 'vāptavadhahaitukīṃ niratiśayām evākhilatrailokyādhikyadhāriṇīṃ daśānanatve bhogasaṃpadam avāpa (ViP_4,15.5 ) nātas tasminn anādinidhane parabrahmabhūte bhagavaty anālambanīkṛte manasas tallayam daśānanatve 'py anaṅgaparādhīnatayā jānakīsaktacetaso dāśarathirūpadhāriṇas tadrūpadarśanam evāsin nāyam acyuta ity āsaktir vipadyato 'ntaḥkaraṇasya mānuṣabuddhir eva kevalam asyābhūt (ViP_4,15.6 ) punar apy acyutavinipātamātraphalam akhilabhūmaṇḍalaślāghyacedirājakule janmāvyāhataṃ aiśvaryaṃ śiśupālatve cāvāpa (ViP_4,15.7 ) tatra tv akhilāny eva bhagavannāmakāraṇāny abhavan tataś ca tatkāraṇakṛtānāṃ teṣām aśeṣāṇām evācyutanāmnām anavaratam anekajanmasaṃvardhitavidveṣānubandhicitto vinindanasaṃtarjanādiṣūccāraṇam akarot (ViP_4,15.8 ) tac ca rūpam utphullapadmadalāmalākṣam atyujjvalapītavastradhāry amalakirīṭakeyūrakaṭakopaśobhitam udārapīvaracaturbāhuśaṅkhacakragadādharam atiprauḍhavairānubhāvād aṭanabhojanasnānāsanaśayanādiṣv aśeṣāvasthāntareṣu naivāpayayāv asyātmacetasaḥ (ViP_4,15.9 ) tam evākrośeṣūccārayaṃs tam eva hṛdayena dhārayann ātmavadhāya bhagavadastacakrāṃśumālojjvalam akṣayatejaḥsvarūpaṃ paraṃ brahmasvarūpam apagatarāgadveṣādidoṣaṃ bhagavantam adrākṣīt (ViP_4,15.10 ) tāvac ca bhagavaccakreṇāśu vyāpāditas tena tatsmaraṇadagdhākhilāghasaṃcayo bhagavataivāntam upanītas tasminn eva layam upayayau etat tavākhilaṃ mayābhihitam ayaṃ hi bhagavān kīrtitaḥ saṃsmṛtaś ca dveṣānubandhenāpy akhilasurāsurādidurlabhaṃ phalaṃ prayacchati kim uta samyag bhaktimatām vasudevasyānakadundubheḥ pauravīrohiṇīmadirābhadrādevakīpramukhā bahvyaḥ patnyo 'bhavan (ViP_4,15.11 ) balabhadrasāraṇaśaṭhadurmadādīn putrān rohiṇyām ānakadundubhir utpādayām āsa balabhadro 'pi revatyāṃ niśaṭholmukau putrāv ajanayat mārṣṭimārṣimacchiśiśiśusatyadhṛtipramukhāḥ sāraṇasyātmajāḥ bhadrāśvabhadrabāhudurdamabhūtādyā rohiṇyāḥ kulajāḥ (ViP_4,15.12 ) nandopanandakṛtakādyā madirāyās tanayāḥ bhadrāyāś copanidhigadādyāḥ vaiśālyāṃ ca kauśikam ekam ajanayat ānakadundubhir devakyām api kīrtimatsuṣeṇodāyibhadrasenarjudāsabhadradevākhyāḥ ṣaṭ putrā jajñire (ViP_4,15.13 ) tāṃś ca sarvān eva kaṃso ghātitavān anantaraṃ ca saptamaṃ garbham ardharātre bhagavatprahitā yoganidrā rohiṇyā jaṭharam avakṛṣya nītavatī (ViP_4,15.14 ) karṣaṇāc cāsāv api saṃkarṣaṇākhyām avāpa (ViP_4,15.15 ) tataś ca sakalajaganmahātarumūlabhūto bhūtātītabhaviṣyādisakalasurāsuramunimanujamanasām apy agocaro 'bjabhavapramukhair analapramukhaiś ca praṇamyāvanibhāraharaṇāya prasādito bhagavān anādimadhyo devakīgarbhe samavatatāra vāsudevaḥ (ViP_4,15.16 ) tatprasādavivardhitamānābhimānā ca yoganidrā nandagopapatnyā yaśodāyā garbham adhiṣṭhitavatī (ViP_4,15.17 ) suprasannādityacandrādigraham avyālādibhayaṃ svasthamānasam akhilam evaitaj jagad apāstādharmam abhavat tasmiṃś ca puṇḍarīkanayane jāyamāne (ViP_4,15.18 ) jātena ca tenākhilam evaitat sanmārgavarti jagad akriyata bhagavato 'py atra martyaloke 'vatīrṇasya ṣoḍaśasahasrāṇy ekottaraśatādhikāni bhāryāṇām abhavan tāsāṃ ca rukmiṇīsatyabhāmājāmbavatīcāruhāsinīpramukhā hy aṣṭau patnyaḥ pradhānā tāsu cāṣṭāyutāni lakṣaṃ ca putrāṇāṃ bhagavān akhilamūrtir anādimān ajanayat (ViP_4,15.19 ) teṣāṃ ca pradyumnacārudeṣṇasāmbādayas trayodaśa pradhānāḥ pradyumno 'pi rukmiṇas tanayāṃ kakudvatīṃ nāmopayeme tasyām asyāniruddho jajñe aniruddho 'pi rukmiṇa eva pautrīṃ subhadrāṃ nāmopayeme tasyām asya vajro 'bhavat vajrasya pratibāhus tasyāpi sucāruḥ evam anekaśatasāhasrapuruṣasaṃkhyasya yadukulasya puruṣasaṃkhyā varṣaśatair api jñātuṃ na śakyate (ViP_4,15.43 ) yato hi ślokāv atra caritārthau (ViP_4,15.20 ) tisraḥ koṭyaḥ sahasrāṇām aṣṭāśītiśatāni ca kumārāṇāṃ gṛhācāryāś cāpayogyāsu ye ratāḥ ViP_4,15.21 saṃkhyānaṃ yādavānāṃ kaḥ kariṣyati mahātmanām yatrāyutānām ayutaṃ lakṣeṇāste sadāhukaḥ ViP_4,15.22 devāsurahatā ye tu daiteyāḥ sumahābalāḥ te cotpannā manuṣyeṣu janopadravakāriṇaḥ ViP_4,15.23 teṣām utsādanārthāya bhuvi devā yadoḥ kule avatīrṇāḥ kulaśataṃ yatraikābhyadhikaṃ dvija ViP_4,15.24 viṣṇus teṣāṃ pramāṇe ca prabhutve ca vyavasthitaḥ nideśasthāyinas tasya babhūvuḥ sarvayādavāḥ ViP_4,15.25 prasūtiṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ yaḥ śṛṇoti naraḥ sadā sa sarvaiḥ pātakair mukto viṣṇulokaṃ prapadyate ViP_4,15.26 [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe pañcadaśo 'dhyāyaḥ ]] ity eṣa samāsatas te kathito yador vaṃśaḥ turvasor vaṃśam avadhāraya (ViP_4,16.1 ) turvasor vahnir ātmajo vahner gobhānus tataś ca traiśānus tasmāc ca karaṃdhamaḥ tasyāpi maruttaḥ so 'napatyo 'bhavat tataś ca pauravaṃ duṣyantaṃ putram akalpayat evaṃ yayātiśāpāt tadvaṃśaḥ pauravam vaṃśaṃ samāśritavān (ViP_4,16.2 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ]] druhyos tu tanayo babhruḥ (ViP_4,17.1 ) tataḥ setuḥ setuputra āradvānnāmā tadātmajo gāndhāraḥ tato dharmo dharmād dhṛto dhṛtād durdamaḥ tataḥ pracetāḥ pracetasaḥ putraśatam adharmabahulānāṃ mlecchānām udīcyānām ādhipatyam akarot (ViP_4,17.2 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe saptadaśo 'dhyāyaḥ ]] yayāteś caturthasyaputrasyānoḥ sabhānaracakṣuparamekṣusaṃjñās trayaḥ putrā babhūvuḥ sabhānaraputraḥ kālānaraḥ kālānarāt sṛñjayaḥ sṛñjayāt puraṃjayaḥ tasmāj janamejayas tato mahāśālas tasmāc ca mahāmanāḥ tasmād apy uśīnaratitikṣū dvau putrāv utpannau uśīnarasyāpi śibinṛganarakṛmidarvākhyāḥ pañca putrā babhūvuḥ vṛṣadarbhasuvīrakaikeyamadrakāś catvāraḥ śibiputrāḥ titikṣor api ruśadrathaḥ putro 'bhūt tato 'pi hemo hemāt sutapās tasmād baliḥ yasya kṣetre dīrghatamasā aṅgavaṅgakaliṅgasuhyapauṇḍrākhyaṃ bāleyaṃ kṣatram ajanyata (ViP_4,18.1 ) tannāmasaṃtatisaṃjñāś ca pañca viṣayāḥ babhūvuḥ aṅgasya tv anapānas tasyātmajo divirathas tasmād dharmarathaḥ tataś citraratho romapādasaṃjñaḥ yasya putro daśaratho jajñe yasmai ajaputro daśarathaḥ śāntāṃ nāma kanyām anapatyāya duhitṛtve yuyoja (ViP_4,18.2 ) romapādāc caturaṅgas tasmāc ca pṛthulākṣaḥ tataś campo yaś campāṃ niveśayām āsa campasya haryaṅgas tato bhadrarathas tato bṛhadrathas tato bṛhatkarmā bṛhatkarmaṇaś ca bṛhadbhānus tasmād bṛhanmanās tato jayadrathaḥ jayadratho brahmakṣatrāntarālasaṃbhūtyāṃ patnyāṃ vijayaṃ nāma putram ajījanat (ViP_4,18.4 ) vijayaś ca dhṛtiṃ putram avāpa tasyāpi dhṛtavrataḥ putro 'bhūt dhṛtavratāt satyakarmā satyakarmaṇas tv adhirathaḥ yo 'sau gaṅgāṃ gato mañjūṣāgataṃ pṛthāpaviddhaṃ karṇaṃ putram avāpa karṇād vṛṣasena ity ete 'ṅgāḥ (ViP_4,18.5 ) ataś ca puror vaṃśaṃ śrotum arhasīti (ViP_4,18.6 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe 'ṣṭadaśo 'dhyāyaḥ ]] pūror janamejayaḥ putras tasyāpi pracinvān pracinvataḥ pravīraḥ tasmān manasyur manasyoś cābhayadas tasyāpi sudyuḥ sudyor bahugavaḥ tasyāpi saṃyātiḥ saṃyāter ahaṃyātiḥ tato raudrāśvaḥ ṛteyuḥ kakṣeyuḥ sthaṇḍileyur dhṛteyur jaleyuḥ sthaleyur dharmeyuḥ saṃnateyur dhaneyur vaneyur nāmāno raudrāśvasya daśātmajā v putrā babhūvuḥ ṛteyo rantināraḥ putro 'bhūt sumatim apratirathaṃ dhruvaṃ ca rantināraḥ putrān avāpa apratirathāt kaṇvas tasyāpi medhātithiḥ yataḥ kaṇvāyanā dvijā babhūvuḥ apratirathasyāparaḥ putro 'bhūd ailīnaḥ tato duṣyantādyāś catvāraḥ putrā babhūvuḥ duṣyantāc cakravartī bharato 'bhavat yannāmahetur devaiḥ śloko gīyate mātā bhastrā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ bharasva putraṃ duṣyanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām (ViP_4,19.1 ) retodhāḥ putro nayati naradeva yamakṣayāt tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyam āha śakuntalā (ViP_4,19.2 ) bharatasya patnitraye nava putrā babhūvuḥ naite mamānurūpā ity abhihitās tanmātaro jaghnuḥ parityāgabhayāt tato 'sya vitathe putrajanmani putrārthino marutsomayājino dīrghatamasā pārṣṇyapāstabṛhaspativīryād utathyapatnīmamatāsamutpanno bharadvājākhyaḥ putro marudbhir dattaḥ (ViP_4,19.3 ) tasyāpi nāmanirvacanaślokaḥ paṭhyate (ViP_4,19.4 ) mūḍhe bhara dvājam imaṃ bhara dvājaṃ bṛhaspate yātau yad uktvā pitarau bharadvājas tatas tv ayam (ViP_4,19.5 ) iti bharadvājaś ca tasya vitathe putrajanmani marudbhir dattas tato vitathasaṃjñām avāpa (ViP_4,19.6 ) vitathasya bhavan manyuḥ putro 'bhūt bṛhatkṣatramahāvīryanaragargā abhavan manyuputrāḥ narasya saṃkṛtiḥ saṃkṛte ruciradhīrantidevau gargāc chinis tato gārgyāḥ śainyāḥ kṣatropetā dvijātayo babhūvuḥ (ViP_4,19.7 ) mahāvīryād durukṣayo nāma putro 'bhūt tasya trayyāruṇapuṣkariṇau kapiś ca putratrayam abhūt tac ca tritayam api paścād vipratām upajagāma bṛhatkṣatrasya suhotraḥ suhotrād dhastī ya idaṃ hastināpuram āropayām āsa ajamīḍhadvimīḍhapurumīḍhās trayo hastinas tanayāḥ ajamīḍhāt kaṇvaḥ kaṇvān medhātithiḥ yataḥ kaṇvāyanā dvijāḥ (ViP_4,19.8 ) ajamīḍhasyānyaḥ putro bṛhadiṣuḥ tato bṛhaddhanus tataś ca bṛhatkarmā tasmāj jayadrathas tato 'pi viśvajit tataḥ senajit rucirāśvakāśyadṛḍhahanuvatsahanusaṃjñāḥ senajitaḥ putrāḥ rucirāśvataḥ pṛthusenaḥ tasmāt pāraḥ pārān nīpaḥ tasyaikaśataṃ putrāṇām teṣāṃ pradhānaḥ kāmpilyādhipatiḥ samaraḥ (ViP_4,19.9 ) samarasyāpi pārasupārasadaśvās trayaḥ putrāḥ pārāt pṛthuḥ pṛthoḥ sukṛtiḥ sukṛter vibhrājaḥ tataś cāṇuho yaḥ śukaduhitaraṃ kṛtvīṃ nāmopayeme (ViP_4,19.10 ) aṇuhād brahmadattaḥ tato viṣvaksenas tasyodaksenaḥ bhallāṭas tasyātmajaḥ dvimīḍhasya tu yavīnarasaṃjñas tasyāpi dhṛtimāṃs tataḥ satyadhṛtis tataś ca dṛḍhanemiḥ tasmāc ca supārśvas tataḥ sumatis tataś ca sannatimān sannatimataḥ kṛto 'bhūt yaṃ hiraṇyanābho yogam adhyāpayām āsa yaś caturviṃśati prācyasāmagānāṃ saṃhitāś cakāra (ViP_4,19.11 ) kṛtāc cogrāyudho yena prācuryeṇa nīpakṣayaḥ kṛtaḥ (ViP_4,19.12 ) ugrāyudhāt kṣemyaḥ kṣemyāt suvīras tasmād ripuṃjayas tasmāc ca bahuratha ity ete pauravāḥ ajamīḍhasya nalinī nāma patnī tasyāṃ nīlasaṃjñaḥ putro 'bhavat tasmād api śāntiḥ śānteḥ suśāntiḥ suśānteḥ purujānuḥ tataś cakṣus tato haryaśvaḥ haryaśvān mudgalasṛñjayabṛhadiṣupravīrakāmpilyāḥ pañcānām eteṣāṃ viṣayāṇāṃ rakṣaṇāyālam ete matputrā iti pitrābhihitam ataḥ pāñcālāḥ (ViP_4,19.13 ) mudgalāc ca maudgalyāḥ kṣatropetā dvijātayo babhūvuḥ mudgalād vadhyaśvo vadhyaśvād divodāso 'halyā ca mithunam abhūt śaradvato 'halyāyāṃ śatānando 'bhavat śatānandāt satyadhṛtir dhanurvedāntago jajñe satyadhṛtes tu varāpsarasam urvaśīṃ dṛṣṭvā retaḥ skannaṃ śarastambe papāta (ViP_4,19.14 ) tac ca dvidhā gatam apatyadvayaṃ kumāraḥ kanyakā cābhavat mṛgayām upagataḥ śāntanur dṛṣṭvā kṛpayā jagrāha (ViP_4,19.15 ) tataḥ sa kumāraḥ kṛpaḥ kanyā cāśvatthāmno jananī kṛpī droṇasya patny abhavat divodāsasyāpi mitrāyuḥ putro mitrāyoś cyavano nāma rājā cyavanāt sudāsaḥ tataḥ saudāsaḥ sahadevas tasyāpi somakaḥ tato jantuḥ putraśatajyeṣṭho 'bhavat teṣāṃ yavīyān pṛṣataḥ pṛṣatād drupadas tasmād dhṛṣṭadyumnas tato dhṛṣṭaketuḥ ajamīḍhasyānya ṛkṣanāmā putro 'bhūt ṛkṣāt saṃvaraṇaḥ saṃvaraṇāc ca kuruḥ ya idaṃ dharmakṣetraṃ kurukṣetraṃ cakāra (ViP_4,19.16 ) sudhanurjahnuparīkṣitpramukhāḥ kuroḥ putrāḥ babhūvuḥ sudhanuṣaḥ putraḥ suhotraḥ tasmāc cyavanaś cyavanāt kṛtakaḥ tataś coparicaro vasuḥ bṛhadrathapratyagrakuśāmbamāvellamatsyapramukhāḥ vasoḥ putrāḥ saptājāyanta bṛhadrathāt kuśāgras tasmād ṛṣabhas tataḥ puṣpavān tasmāt satyahitas tasmāt sudhanvā tasya ca jantuḥ bṛhadrathāc cānyaḥ śakaladvayajanmā jarayā saṃdhito jarāsaṃdhanāmā tasmāt sahadevas tataḥ somapis tataḥ śrutaśravāḥ ity ete māgadhā bhūbhṛtaḥ (ViP_4,19.17 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ ]] parīkṣito janamejayaśrutasenograsenabhīmasenāś catvāraḥ putrāḥ (ViP_4,20.1 ) jahnos tu suratho nāmātmajo babhūva (ViP_4,20.2 ) tasya ca vidūrathaḥ vidūrathasya sārvabhaumaḥ sārvabhaumāj jayatsenas tasmād ārādhitas tataś cāyutāyur ayutāyor akrodhanaḥ tasmād devātithiḥ tato ṛkṣaḥ (ViP_4,20.3 ) ṛkṣād bhīmasenas tataś ca dilīpaḥ dilīpāt pratīpaḥ tasyāpi devāpiśāṃtanubāhlīkasaṃjñās trayaḥ putrā babhūvuḥ devāpir bāla evāraṇyaṃ viveśa (ViP_4,20.4 ) śāṃtanus tu mahīpālo 'bhavat ayaṃ ca tasya ślokaḥ pṛthivyāṃ gīyate yaṃ yaṃ karābhyāṃ spṛśati jīrṇaṃ yauvanam eti saḥ śāntiṃ cāpnoti yenāgryāṃ karmaṇā tena śāṃtanuḥ ViP_4,20.5 tasya śāṃtano rāṣṭre dvādaśavarṣāṇi devo na vavarṣa (ViP_4,20.6 ) tataś cāśeṣarāṣṭravināśam avekṣyāsau rājā brāhmaṇān apṛcchat kasmād asmadrāṣṭre devo na varṣati ko mamāparādha iti te tam ūcuḥ agrajasya te 'rheyam avanis tvayā bhujyate parivettā tvam ity uktaḥ sa punas tān apṛcchat kiṃ mayā vidheyam iti te punar apy ūcuḥ yāvad devāpir na patanādibhir doṣair abhibhūyate tāvat tasyārhaṃ rājyam tad alam etena tasmai dīyatām ity ukte tasya mantripravareṇāśmasāriṇātatrāraṇye tapasvino vedavādavirodhavaktāraḥ prayuktāḥ (ViP_4,20.7 ) tair asyātiṛjumater mahīpatiputrasya buddhir vedavirodhamārgānusāriṇy akriyata (ViP_4,20.8 ) rājā ca śāṃtanur dvijavacanotpannaparivedanaśokas tān brāhmaṇān agraṇīkṛtyāgrajarājyapradānāyāraṇyaṃ jagāma tadāśramam upagatāś ca tam avanīpatiputraṃ devāpim upatasthuḥ te brāhmaṇā vedavādānubaddhāni vacāṃsi rājyam agrajena kartavyam ity arthavanti tam ūcuḥ asāv api devāpir vedavādavirodhiyuktidūṣitam anekaprakāraṃ tān āha tatas te brāhmaṇāḥ śāṃtanum ūcuḥ āgaccha bho rājann alam atrātinirbandhena praśānta evāsāv anāvṛṣṭidoṣaḥ patito 'yam anādikālam ahitavedavacanadūṣaṇoccāraṇāt patite cāgraje naiva pārivedyaṃ bhavatīty uktaḥ śāṃtanuḥ svapuram āgatya rājyam akarot vedavādavirodhivacanoccāraṇadūṣite ca tasmin devāpāv akhilasya niṣpattaye vavarṣa bhagavān parjanyaḥ bāhlīkasya somadattaḥ putro 'bhūt (ViP_4,20.9 ) somadattasyāpi bhūribhūriśravaḥśalyasaṃjñās trayaḥ putrāḥ śāṃtanor apy amaranadyāṃ gaṅgāyām udārakīrtir aśeṣaśāstrārthavid bhīṣmaḥ putro 'bhūt satyavatyāṃ ca citrāṅgadavicitravīryau putrāv utpādayām āsa śāṃtanuḥ citrāṅgadas tu bāla eva citrāṅgadena gandharveṇāhave vinihataḥ vicitravīryo 'pi kāśīrājatanaye ambikāmbālike upayeme tadupabhogātikhedāc ca yakṣmaṇā gṛhītaḥ pañcatvam agamat satyavatīniyogāc ca tatputraḥ kṛṣṇadvaipāyano mātur vacanam anatikramaṇīyam iti vicitravīryakṣetre dhṛtarāṣṭrapāṇḍū tatprahitabhujiṣyāyāṃ ca viduraṃ utpādayām āsa (ViP_4,20.10 ) dhṛtarāṣṭro 'pi duryodhanaduḥśāsanādipradhānaṃ putraśatam utpādayām āsa pāṇḍor apy araṇye mṛgaśāpopahataprajananasāmarthyasya dharmavāyuśakrair yudhiṣṭhirabhīmārjunāḥ kuntyāṃ nakulasahadevau cāśvibhyāṃ mādryāṃ pañca putrāḥ samutpāditāḥ teṣāṃ ca draupadyāṃ pañca putrā babhūvuḥ yudhiṣṭhirāt prativindhyo bhīmasenāc chrutasomaḥ śrutakīrtir arjunāc chatānīko nakulāc chrutakarmā sahadevāt apare ca pāṇḍavānām ātmajās tad yathā yaudheyī yudhiṣṭhirād devakaṃ putram avāpa hiḍimbā ghaṭotkacaṃ bhīmasenāt putraṃ lebhe kāśī ca bhīmasenād eva sarvatragaṃ putram avāpa sahadevāc ca vijayā suhotraṃ nāma putraṃ prāptavatī kareṇumatyāṃ ca nakulo 'pi niramitram ajījanat (ViP_4,20.11 ) arjunasyāpy ulūpyāṃ nāgakanyāyām irāvān nāma putro 'bhūt maṇipurapatiputryāṃ ca putrikādharmeṇa babhruvāhanaṃ nāma putram arjuno 'janayat (ViP_4,20.12 ) subhadrāyāṃ cārbhakatve 'pi yo 'sāv atibalaparākramasamastārātirathavijetā so 'bhimanyur ajāyata abhimanyor uttarāyāṃ parikṣīṇeṣu kuruṣv aśvatthāmaprayuktabrahmāstreṇa garbha eva bhasmīkṛto bhagavataḥ sakalasurāsuravanditacaraṇayugalasyātmecchākāraṇamānuṣarūpadhāriṇo 'nubhāvāt punar jīvitam avāpya parīkṣij jajñe yo 'yaṃ sāmpratam etad bhūmaṇḍalam akhaṇḍitāyatidharmeṇa pālayati 420.13 [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe viṃśo 'dhyāyaḥ ]] ataḥ paraṃ bhaviṣyān ahaṃ bhūpālān kīrtayiṣyāmi yo 'yaṃ sāmpratam avanīpatiḥ parīkṣit tasyāpi janamejayaśrutasenograsenabhīmasenāḥ putrāś catvāro bhaviṣyanti (ViP_4,21.1 ) tasyāparaḥ śatānīko bhaviṣyati yo 'sau yājñavalkyād vedam adhītya kṛpād astrāṇy avāpya viṣayaviraktacittavṛttiś ca śaunakopadeśād ātmavijñānapravīṇaḥ paraṃ nirvāṇam āpsyati (ViP_4,21.2 ) śatānīkād apy aśvamedhadatto bhavitā tasmād apy adhisīmakṛṣṇaḥ adhisīmakṛṣṇān niścaknuḥ yo gaṅgayāpahṛte hastināpure kauśāmbyāṃ nivatsyati tasyāpy uṣṇaḥ putro bhavitā uṣṇāc citrarathas tataḥ śucirathas tasmād vṛṣṇimāṃs tataḥ suṣeṇaḥ tasmād api sunīthaḥ sunīthād ṛcas tato nṛcakṣus tasyāpi sukhibalas tasmād pariplavas tataś ca sunayas tato medhāvī tato n.paṃjayas tato mṛdus tasmāt tigmas tigmād bṛhadrathaḥ tasmād vasudānas tato 'paraḥ śatānīkaḥ tasmāc codayana udayanād ahīnaras tataś ca daṇḍapāṇis tato niramitras tasmāc ca kṣemakaḥ atrāyaṃ ślokaḥ brahmakṣatrasya yo yonir vaṃśo rājarṣisatkṛtaḥ kṣemakaṃ prāpya rājānaṃ sa saṃsthāṃ prāpsyate kalau ViP_4,21.3 [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe ekaviṃśo 'dhyāyaḥ ]] ataś cekṣvākavo bhaviṣyāḥ pārthivāḥ kathyante bṛhadbalasya putro bṛhatkṣaṇaḥ (ViP_4,22.1 ) tasmād urukṣayas tato vatso vatsād vatsavyūhaḥ tataḥ prativyomas tasyāpi divākaras tasmāt sahadevaḥ (ViP_4,22.2 ) tato bṛhadaśvas tatsūnur bhānurathas tasya pratītāśvas tasyāpi supratīkaḥ tato marudevo marudevāt sunakṣatras tasmāt kiṃnaraḥ kiṃnara-d antarikṣas tasmāt suvarṇas tataś cāmitrajit tataś ca bṛhadrājas tasyāpi dharmī dharmiṇaḥ kṛtaṃjayaḥ kṛtaṃjayād raṇaṃjayo raṇaṃjayāt saṃjayas tasmāc chākyaḥ śākyāc chuddhodanas tasmād rāhulas tataḥ prasenajit tataś ca kṣudrakas tataś ca kuṇḍakas tasmād api surathaḥ tatputraś ca sumitro 'ntya ity ete cekṣvākavo bṛhadbalānvayāḥ atrānuvaṃśaślokaḥ ikṣvākūṇām ayaṃ vaṃśaḥ sumitrānto bhaviṣyati yatas taṃ prāpya rājānaṃ sa saṃsthāṃ prāpsyate kalau ViP_4,22.3 [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe dvāviṃśo 'dhyāyaḥ ]] māgadhānāṃ bārhadrathānāṃ bhaviṣyāṇām anukramaṃ kathayāmi atra hi vaṃśe mahābalā jarāsaṃdhapradhānā babhūvuḥ (ViP_4,23.1 ) jarāsaṃdhasutāt sahadevāt somāpis tasmāc chṛtavāṃs tasyāpy ayutāyus tataś ca niramitras tattanayaḥ sukṣatras tasmād api bṛhatkarmā tataś ca senajit tasmāc ca śrutaṃjayas tato vipras tasya putraḥ śucināmā bhaviṣyati tasyāpi kṣemyas tataś ca suvrataḥ suvratād dharmas tataḥ suśramaḥ tato dṛḍhasenas tataḥ sumatis tasmāt subalas tasya sunīto bhavitā tataḥ satyajit satyajito viśvajit tasyāpi ripuṃjayaḥ putraḥ ity ete bārhadrathā bhūpatayo varṣasahasram ekaṃ bhaviṣyantīti (ViP_4,23.2 ) [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe trayoviṃśo 'dhyāyaḥ ]] yo 'yaṃ ripuṃjayo nāma bārhadratho 'ntyas tasya muniko nāmāmātyo bhaviṣyati sa cainaṃ svāminaṃ hatvā svaputraṃ pradyotanāmānam abhiṣekṣyati tasyāpi pālako nāma putro bhavitā tataś ca viśākhayūpas tatputro janakas tasya ca nandivardhanaḥ ity ete 'ṣṭatriṃśaduttaram abdaśataṃ pañca pradyotāḥ pṛthivīṃ bhokṣyanti (ViP_4,24.1 ) tataś ca śiśunāgas tatputraś ca kākavarṇo bhavitā tatputraḥ kṣemadharmā tasyāpi kṣatraujāḥ tatputro vidhisāras tataś cājātaśatruḥ tasmāc ca darbhako darbhakāc codayanaḥ tasmād api nandivardhanas tato mahānandī ity ete śaiśunāgā daśa bhūmipālās trīṇi varṣaśatāni dviṣaṣṭyadhikāni bhaviṣyanti (ViP_4,24.2 ) mahānandisutaḥ śūdrāgarbhodbhavo 'tilubdho mahāpadmo nandaḥ paraśurāma ivāparo 'khilakṣatrāntakārī bhavitā (ViP_4,24.3 ) tataḥprabhṛti śūdrā bhūmipālā bhaviṣyanti sa caikacchatrām anullaṅghitaśāsano mahāpadmaḥ pṛthivīṃ bhokṣyati (ViP_4,24.4 ) tasyāpy aṣṭau sutāḥ sumālyādyā bhavitāraḥ tasya ca mahāpadmasyānu pṛthivīṃ bhokṣyanti mahāpadmas tatputrāś ca ekaṃ varṣaśatam avanīpatayo bhaviṣyanti navaitān nandān kauṭilyo brāhmaṇaḥ samuddhariṣyati (ViP_4,24.5 ) teṣām abhāve mauryāḥ pṛthivīṃ bhokṣyanti kauṭilya eva candraguptaṃ rājye 'bhiṣekṣyati (ViP_4,24.6 ) tasyāpi putro bindusāro bhaviṣyati tasyāpy aśokavardhanas tataḥ suyaśās tato daśarathas tataḥ saṃgatas tataḥ śāliśūkas tasmāt somaśarmā tasmāc chatadhanvā tasyāpy'nu bṛhadrathanāmā bhavitā evaṃ mauryā daśa bhūpatayo bhaviṣyanti abdaśataṃ saptatriṃśaduttaram teṣām ante pṛthivīṃ śuṅgā bhokṣyanti (ViP_4,24.7 ) puṣyamitraḥ senāpatiḥ svāminaṃ hatvā rājyaṃ kariṣyati (ViP_4,24.8 ) asyātmajo 'gnimitras tasmāt sujyeṣṭhas tato vasumitras tasmād apy ardrakas tataḥ pulindakas tato ghoṣavasus tasmād api vajramitras tato bhāgavataḥ (ViP_4,24.9 ) tasmād devabhūtiḥ ity ete daśa śuṅgā dvādaśottaraṃ varṣaśataṃ pṛthivīṃ bhokṣyanti tataḥ kaṇvān eṣā bhūr yāsyati (ViP_4,24.10 ) devabhūtiṃ tu śuṅgarājānaṃ vyasaninaṃ tasyaivāmātyaḥ kaṇvo vasudevanāmā nipātya svayam avanīṃ bhokṣyate tasya putro bhūmitras tasyāpi nārāyaṇaḥ nārāyaṇasyātmajaḥ suśarmā ete kāṇvāyanāś catvāraḥ pañcacatvāriṃśad varṣāṇi bhūpatayo bhaviṣyanti suśarmāṇaṃ tu kāṇvaṃ svabhṛtyo balāt śiprakanāmā hatvāndhrajātīyo vasudhāṃ bhokṣyati tataś ca kṛṣṇanāmā tadbhrātā bhūpatir bhāvī tasya putraḥ śrīśātakarṇis tasyāpi pūrṇotsaṅgas tatputraś ca śātakarṇis tasmāc ca lambodaras tasmād divīlakas tato meghasvātis tataḥ paṭumān tataś cāriṣṭakarmā tato hālo hālāt pattalakas tataḥ pravilla senas tataḥ sundaraḥ śātakarṇī tasmāc cakoraḥ śātakarṇī tataḥ śivasvātis tataś ca gomatīputras tatputraḥ pulimān tasyāpi śātakarṇī tataḥ śivaśrīs tataḥ śivaskandhaḥ tasmād yajñaśrīs tato vijayas tataś candraśrīs tasyāpi pulomāviḥ evam ete triṃśac catvāry abdaśatāni ṣaṭpañcāśadadhikāni pṛthivīṃ bhokṣyanty āndhrabhṛtyāḥ (ViP_4,24.11 ) saptābhīrāḥ daśa gardabhilāś ca bhūbhujo bhaviṣyanti tataḥ ṣoḍaśa śakā bhūpatayo bhavitāraḥ tataś cāṣṭau yavanāś caturdaśa tuṣārā muṇḍāś ca trayodaśa ekādaśa maunāḥ ete pṛthivīṃ trayodaśavarṣaśatāni navanavatyadhikāni bhokṣyanti (ViP_4,24.12 ) tataś ca paurā ekādaśa bhūpatayo 'bdaśatāni trīṇi mahīṃ bhokṣyanti teṣūtsanneṣu kailakilā yavanā bhūpatayo bhaviṣyanty amūrdhābhiṣiktāḥ teṣāṃ vindhyaśaktiḥ (ViP_4,24.13 ) tataḥ puraṃjayas tato rāmacandras tasmād dharmo dharmād vaṅgaraḥ kṛtanandanaḥ suṣinandis tadbhrātā nandiyaśāḥ śiśukapravīrau caite varṣaśataṃ ṣaḍ varṣāṇi ca bhaviṣyanti tatas tatputrās trayodaśaite bāhlikāś ca trayaḥ tataḥ puṣyamitrapaṭumitrās trayodaśa mekalāś ca saptāndhrāḥ kosalāyāṃ tu navaiva bhūpatayo bhaviṣyanti naiṣadhās tu tāvanta eva (ViP_4,24.14 ) māgadhāyāṃ tu viśvasphaṭikasaṃjño 'nyān varṇān kariṣyati kaivartapaṭupulindabrāhmaṇān rājye sthāpayiṣyati utsādyākhilakṣatrajātim nava nāgāḥ padmāvatyāṃ nāma puryāṃ mathurāyām anugaṅgāprayāgaṃ māgadhā guptāś ca bhokṣyanti kośalauḍrapuṇḍratāmraliptān samudrataṭapurīṃ ca devarakṣito rakṣiṣyati kaliṅgamāhiṣakamāhendrā bhaumāṃ guhāṃ bhokṣyanti naiṣadhanaimiṣikakālatoyān janapadān maṇidhānakavaṃśyā bhokṣyanti trairājyamūṣikajanapadān kanakāhvayā bhokṣyanti saurāṣṭrāvantiśūdrān arbudamarubhūmiviṣayāṃś ca vrātyā dvijābhīraśūdrādyā bhokṣyanti sindhutaṭadāvikorvīcandrabhāgākāśmīraviṣayāṃś ca vrātyā mlecchādayaḥ śūdrā bhokṣyanti ete ca tulyakālāḥ sarve pṛthivyāṃ bhūbhṛto bhaviṣyanti alpaprasādā bṛhatkopāḥ sarvakālam anṛtādharmarucayaḥ strībālagovadhakartāraḥ parasvādānarucayo 'lpasārā uditāstamitaprāyāḥ svalpāyuṣo mahecchā hy alpadharmāś ca bhaviṣyanti (ViP_4,24.15 ) taiś ca vimiśrā janapadās tacchīlavartino rājāśrayaśuṣmiṇo mlecchācāryāś ca viparyayeṇa vartamānāḥ prajāḥ kṣapayiṣyanti tataś cānudinam alpālpahrāsavyavacchedād dharmārthayor jagataḥ saṃkṣayo bhaviṣyati (ViP_4,24.16 ) tataś cārtha evābhijanahetuḥ dhanam evāśeṣadharmahetuḥ abhirucir eva dāmpatyasaṃbandhahetuḥ strītvam evopabhogahetuḥ anṛtam eva vyavahārajayahetuḥ ratnatāmrabhāgitaiva pṛthivīhetuḥ brahmasūtram eva vipratvahetuḥ liṅgadhāraṇam evāśramahetuḥ anyāya eva vṛttihetuḥ (ViP_4,24.17 ) daurbalyam evāvṛttihetuḥ bhayagarbhoccāraṇam eva pāṇḍityahetuḥ āḍhyataiva sādhutvahetuḥ (ViP_4,24.18 ) snānam eva prasādhanahetuḥ dānam eva dharmahetuḥ svīkaraṇam eva vivāhahetuḥ sadveśadhāry eva pātram dūrāyatanodakam eva tīrtham ity evam anekadoṣottare bhūmaṇḍale sarvavarṇeṣv eva yo yo balavān sa sa bhūpatir bhaviṣyati evaṃ cātilubdhakarabhārāsahāḥ śailānām antaradroṇīḥ prajāḥ saṃśrayiṣyanti madhuśākamūlaphalapattrapuṣpādyāhārāś ca bhaviṣyanti taruvalkalacīraprāvaraṇāś cātibahuprajāḥ śītavātātapavarṣasahā bhaviṣyanti na ca kaścit trayoviṃśativarṣāṇi jīviṣyati anavarataṃ cātra kaliyuge kṣayam āyāty akhila evaiṣa janaḥ kṣayam upaiṣyati (ViP_4,24.19 ) śrautasmārtadharme viplavam atyantam upagate kṣīṇaprāye ca kalāv aśeṣajagatsraṣṭuś carācaraguror ādimayasyāntamayasya sarvamayasya brahmamayasyātmarūpiṇo bhagavato vāsudevasyāṃśaḥ śambalagrāmapradhānabrāhmaṇaviṣṇuyaśaso gṛhe 'ṣṭaguṇarddhisamanvitaḥ kalkirūpī jagaty atrāvatīrya sakalamlecchadasyuduṣṭācaraṇacetasām aśeṣāṇām aparicchinnamāhātmyaśaktiḥ kṣayaṃ kariṣyati svadharmeṣu cākhilaṃ jagat saṃsthāpayiṣyati anantaraṃ cāśeṣakaler avasāne niśāvasānaprabuddhānāṃ teṣām eva janapadānām amalasphaṭikaviśuddhā matayo bhaviṣyanti (ViP_4,24.20 ) teṣāṃ ca bījabhūtānām aśeṣamanuṣyāṇāṃ pariṇatānām api tatkālakṛtānām apatyaprasūtir bhaviṣyati tāni ca tadapatyāni kṛtayugadharmānusārīṇy eva bhaviṣyantīti (ViP_4,24.21 ) atrocyate yadā candraś ca sūryaś ca yadā tiṣyabṛhaspatī ekarāśau sameṣyanti bhaviṣyati tadā kṛtam ViP_4,24.22 atītā vartamānāś ca tathaivānāgatāś ca ye ete vaṃśeṣu bhūpālāḥ kathitā munisattama ViP_4,24.23 yāvat parīkṣito janma yāvan nandābhiṣecanam etad varṣasahasraṃ tu jñeyaṃ pañcadaśottaram ViP_4,24.24 saptarṣīṇāṃ tu yau pūrvau dṛśyete uditau divi tayos tu madhye nakṣatraṃ dṛśyate yat samaṃ niśi tena saptarṣayo yuktās tiṣṭhanty abdaśataṃ nṛṇām ViP_4,24.25 te tu pārīkṣite kāle maghāsv āsan dvijottama tadā pravṛttaś ca kalir dvādaśābdaśatātmakaḥ ViP_4,24.26 yadaiva bhagavadviṣṇor aṃśo yāto divaṃ dvija vasudevakulodbhūtas tadaivātrāgataḥ kaliḥ ViP_4,24.27 yāvat sa pādapadmābhyāṃ pasparśemāṃ vasuṃdharām tāvat pṛthvīpariṣvaṅge samartho nābhavat kaliḥ ViP_4,24.28 gate sanātanasyāṃśe viṣṇos tatra bhuvo divam tatyāja sānujo rājyaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ViP_4,24.29 viparītāni dṛṣṭvā ca nimittāni sa pāṇḍavaḥ yāte kṛṣṇe cakārātha so 'bhiṣekaṃ parīkṣitaḥ ViP_4,24.30 prayāsyanti yadā caite pūrvāṣāḍhāṃ maharṣayaḥ tadā nandāt prabhṛty eṣa kalir vṛddhiṃ gamiṣyati ViP_4,24.31 yasmin kṛṣṇo divaṃ yātas tasminn eva tadāhani pratipannaṃ kaliyugaṃ tasya saṃkhyāṃ nibodha me ViP_4,24.32 trīṇi lakṣāṇi varṣāṇāṃ dvija mānuṣasaṃkhyayā ṣaṣṭiṃ caiva sahasrāṇi bhaviṣyaty eṣa vai kaliḥ ViP_4,24.33 śatāni tāni divyāni sapta pañca ca saṃkhyayā niḥśeṣeṇa tatas tasmin bhaviṣyati punaḥ kṛtam ViP_4,24.34 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama yuge yuge mahātmānaḥ samatītāḥ sahasraśaḥ ViP_4,24.35 bahutvān nāmadheyānāṃ parisaṃkhyā kule kule punaruktabahutvāt tu na mayā parikīrtitā ViP_4,24.36 devāpiḥ pauravo rājā maruś cekṣvākuvaṃśajaḥ mahāyogabalopetau kalāpagrāmasaṃśrayau ViP_4,24.37 kṛte yuga ihāgatya kṣatraprāvartakau hi tau bhaviṣyato manor vaṃśabījabhūtau vyavasthitau ViP_4,24.38 etena kramayogena manuputrair vasuṃdharā kṛtatretādisaṃjñāni yugāni trīṇi bhujyate ViP_4,24.39 kalau tu bījabhūtās te kecit tiṣṭhanti bhūtale yathaiva devāpimarū sāmprataṃ samavasthitau ViP_4,24.40 eṣa tūddeśato vaṃśas tavokto bhūbhujāṃ mayā nikhilo gadituṃ śakyo naiva janmaśatair api ViP_4,24.41 ete cānye ca bhūpālā yair atra kṣitimaṇḍale kṛtaṃ mamatvaṃ mohāndhair nitye 'nityakalevaraiḥ ViP_4,24.42 kathaṃ mameyam acalā matputrasya kathaṃ mahī madvaṃśasyeti cintārtā jagmur antam ime nṛpāḥ ViP_4,24.43 tebhyaḥ pūrvatarāś cānye tebhyas tebhyas tathāpare bhaviṣyāś caiva yāsyanti teṣām anye ca ye 'dhy anu ViP_4,24.44 vilokyātmajayodyogayātrāvyagrān narādhipān puṣpaprahāsaiḥ śaradi hasatīva vasuṃdharā ViP_4,24.45 maitreya pṛthivīgītāḥ ślokāś cātra nibodha tān yān āha dharmadhvajine janakāyāsito muniḥ ViP_4,24.46 katham eṣa narendrāṇāṃ moho buddhimatām api yena phenasadharmāṇo 'py ativiśvastacetasaḥ ViP_4,24.47 pūrvam ātmajayaṃ kṛtvā jetum icchanti mantriṇaḥ tato bhṛtyāṃś ca paurāṃś ca jigīṣante tathā ripūn ViP_4,24.48 krameṇānena jeṣyāmo vayaṃ pṛthvīṃ sasāgarām ity āsaktadhiyo mṛtyuṃ na paśyanty avidūragam ViP_4,24.49 samudrāvaraṇaṃ yāti manmaṇḍalam atho vaśam kiyad ātmajayād etan muktir ātmajaye phalam ViP_4,24.50 utsṛjya pūrvajā yātā yāṃ nādāya gataḥ pitā tāṃ mameti vimūḍhatvāj jetum icchanti pārthivāḥ ViP_4,24.51 matkṛte pitṛputrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ cāpi vigrahāḥ jāyante 'tyantamohena mamatvādṛtacetasām ViP_4,24.52 pṛthvī mameyaṃ sakalā mameyaṃ madanvayasyāpi ca śāśvateyam yo yo mṛto hy atra babhūva rājā kubuddhir āsīd iti tasya tasya ViP_4,24.53 dṛṣṭvā mamatvādṛtacittam ekaṃ vihāya māṃ mṛtyupathaṃ vrajantam tasyānvayasthasya kathaṃ mamatvaṃ hṛdy āspadaṃ matprabhavaṃ karoti ViP_4,24.54 pṛthvī mamaiṣāśu parityajaināṃ vadanti ye dūtamukhaiḥ svaśatrum narādhipās teṣu mamātihāsaḥ punaś ca mūḍheṣu dayābhyupaiti ViP_4,24.55 ity ete dharaṇīgītāḥ ślokā maitreya yaiḥ śrutaiḥ mamatvaṃ vilayaṃ yāti tāpanyastaṃ yathā himam ViP_4,24.56 ity eṣa kathitaḥ samyaṅ manor vaṃśo mayā tava yatra sthitipravṛttasya viṣṇor aṃśāṃśakā nṛpāḥ ViP_4,24.57 śṛṇoti ya imaṃ bhaktyā manor vaṃśam anukramāt tasya pāpam aśeṣaṃ vai praṇaśyaty amalātmanaḥ ViP_4,24.58 dhanadhānyarddhim atulāṃ prāpnoty avyāhatendriyaḥ śrutvaivam akhilaṃ vaṃśaṃ praśastaṃ śaśisūryayoḥ ikṣvākujahnumāndhātṛsagarāvikṣitān raghūn ViP_4,24.59 yayātinahuṣādyāṃś ca jñātvā niṣṭhām upāgatān mahābalān mahāvīryān anantadhanasaṃcayān ViP_4,24.60 kṛtān kālena balinā kathāśeṣān narādhipān ViP_4,24.61 śrutvā na putradārādau gṛhakṣetrādike tathā dravyādau vā kṛtaprajño mamatvaṃ kurute naraḥ ViP_4,24.62 taptaṃ tapo yaiḥ puruṣapravīrair udbāhubhir varṣagaṇān anekān iṣṭāś ca yajñā balino 'tivīryāḥ kṛtās tu kālena kathāvaśeṣāḥ ViP_4,24.63 pṛthuḥ samastān pracacāra lokān avyāhato yo 'rividāricakraḥ sa kālavātābhihato vinaṣṭaḥ kṣiptaṃ yathā śālmalitūlam agnau ViP_4,24.64 yaḥ kārtavīryo bubhuje samastān dvīpān samākramya hatāricakraḥ kathāprasaṅgeṣv abhidhīyamānaḥ sa eva saṃkalpavikalpahetuḥ ViP_4,24.65 daśānanāvīkṣitarāghavāṇām aiśvaryam udbhāsitadiṅmukhānām bhasmāpi jātaṃ na kathaṃ kṣaṇena bhrūbhaṅgapātena dhig antakasya ViP_4,24.66 kathāśarīratvam avāpa yad vai māndhātṛnāmā bhuvi cakravartī śrutvāpi taṃ ko hi karoti sādhur mamatvam ātmany api mandacetāḥ ViP_4,24.67 bhagīrathādyāḥ sagaraḥ kakutstho daśānano rāghavalakṣmaṇau ca yudhiṣṭhirādyāś ca babhūvur ete satyaṃ na mithyā kva nu te na vidmaḥ ViP_4,24.68 ye sāmprataṃ ye ca nṛpā bhaviṣyāḥ proktā mayā vipravarogravīryāḥ ye te tathānye ca tathābhidheyāḥ sarve bhaviṣyanti yathaiva pūrve ViP_4,24.69 etad viditvā na nareṇa kāryaṃ mamatvam ātmany api paṇḍitena tiṣṭhantu tāvat tanayātmajāyāḥ kṣetrādayo ye tu śarīrato 'nye ViP_4,24.70 [[iti śrīviṣṇupurāṇe caturthe 'ṃśe caturviṃśo 'dhyāyaḥ ]] śrīmate rāmānujāya namaḥ (ViP_5,1.0*0) nṛpāṇāṃ kathitaḥ sarvo bhavatā vaṃśavistaraḥ vaṃśānucaritaṃ caiva yathāvad anuvarṇitam ViP_5,1.1 aṃśāvatāro brahmarṣe yo 'yaṃ yadukulodbhavaḥ viṣṇos taṃ vistareṇāhaṃ śrotum icchāmy aśeṣataḥ ViP_5,1.2 cakāra yāni karmāṇi bhagavān puruṣottamaḥ aṃśāṃśenāvatīryorvyāṃ tatra tāni mune vada ViP_5,1.3 maitreya śrūyatām etad yat pṛṣṭo 'ham iha tvayā viṣṇor aṃśāṃśasaṃbhūticaritaṃ jagato hitam ViP_5,1.4 devakasya sutāṃ pūrvaṃ vasudevo mahāmune upayeme mahābhāgāṃ devakīṃ devatopamām ViP_5,1.5 kaṃsas tayor vararathaṃ codayām āsa sārathiḥ vasudevasya devakyāḥ saṃyoge bhojavardhanaḥ ViP_5,1.6 athāntarikṣe vāg uccaiḥ kaṃsam ābhāṣya sādaram meghagambhīranirghoṣaṃ samābhāṣyedam abravīt ViP_5,1.7 yām enāṃ vahase mūḍha saha bhartrā rathe sthitām asyās tavāṣṭamo garbhaḥ prāṇān apahariṣyati ViP_5,1.8 ity ākarṇya samādāya khaḍgaṃ kaṃso mahābalaḥ devakīṃ hantum ārabdho vasudevo 'bravīd idam ViP_5,1.9 na hantavyā mahābhāga devakī bhavatā tava samarpayiṣye sakalān garbhān asyāudarodbhavān ViP_5,1.10 tathety āha ca taṃ kaṃso vasudevaṃ dvijottama na ghātayām āsa ca tāṃ devakīṃ tasya gauravāt ViP_5,1.11 etasminn eva kāle tu bhūribhārāvapīḍitā jagāma dharaṇī merau samāje tridivaukasām ViP_5,1.12 sabrahmakān surān sarvān praṇipatyātha medinī kathayām āsa tat sarvaṃ khedāt karuṇabhāṣiṇī ViP_5,1.13 agniḥ suvarṇasya gurur gavāṃ sūryaḥ paro guruḥ mamāpy akhilalokānāṃ gurur nārāyaṇo guruḥ ViP_5,1.14 prajāpatipatir brahmā pūrveṣām api pūrvajaḥ kalākāṣṭhānimeṣātmā kālaś cāvyaktamūrtimān ViP_5,1.15 tadaṃśabhūtaḥ sarveṣāṃ samūho vaḥ surottamāḥ ViP_5,1.16 ādityā marutaḥ sādhyā rudrā vasvaśvivahnayaḥ pitaro ye ca lokānāṃ sraṣṭāro 'tripurogamāḥ ViP_5,1.17 etat tasyāprameyasya rūpaṃ viṣṇor mahātmanaḥ ViP_5,1.18 yakṣarākṣasadaiteyā piśācoragadānavāḥ gandharvāpsarasaś caiva rūpaṃ viṣṇor mahātmanaḥ ViP_5,1.19 graharkṣatārakācitragaganāgnijalānilāḥ ahaṃ ca viṣayāś caitat sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat ViP_5,1.20 tathāpy anekarūpasya tasya rūpāṇy aharniśam bādhyabādhakatāṃ yānti kallolā iva sāgare ViP_5,1.21 tatsāmpratam ime daityāḥ kālanemipurogamāḥ martyalokaṃ samākramya bādhante 'harniśaṃ prajāḥ ViP_5,1.22 kālanemir hato yo 'sau viṣṇunā prabhaviṣṇunā ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ saṃbhūtaḥ sa mahāsuraḥ ViP_5,1.23 ariṣṭo dhenukaḥ keśī pralambo narakas tathā sundo 'suras tathātyugro bāṇaś cāpi baleḥ sutaḥ ViP_5,1.24 tathānye ca mahāvīryā nṛpāṇāṃ bhavaneṣu ye samutpannā durātmānas tān na saṃkhyātum utsahe ViP_5,1.25 akṣauhiṇyo 'tra bahulā divyamūrtidharāḥ surāḥ mahābalānāṃ dṛptānāṃ daityendrāṇāṃ mamopari ViP_5,1.26 tadbhūribhārapīḍārtā na śaknomy amareśvarāḥ bibhartum ātmānam aham iti vijñāpayāmi vaḥ ViP_5,1.27 kriyatāṃ tan mahābhāgā mama bhārāvatāraṇam yathā rasātalaṃ nāhaṃ gaccheyam ativihvalā ViP_5,1.28 ity ākarṇya dharāvākyam aśeṣaṃ tridaśais tataḥ bhuvo bhārāvatārārthaṃ brahmā prāha pracoditaḥ ViP_5,1.29 yathāha vasudhā sarvaṃ satyam etad divaukasaḥ ahaṃ bhavo bhavantaś ca sarvaṃ nārāyaṇātmakam ViP_5,1.30 vibhūtayas tu yās tasya tāsām eva parasparam ādhikyanyūnatā bādhyabādhakatvena vartate ViP_5,1.31 tad āgacchata gacchāmaḥ kṣīrābdhes taṭam uttaram tatrārādhya hariṃ tasmai sarvaṃ vijñāpayāma vai ViP_5,1.32 sarvadaiva jagaty arthe sa sarvātmā jaganmayaḥ svalpāṃśenāvatīryorvyāṃ dharmasya kurute sthitim ViP_5,1.33 ity uktvā prayayau tatra saha devaiḥ pitāmahaḥ samāhitamatiś cainaṃ tuṣṭāva garuḍadhvajam ViP_5,1.34 dve vidye tvam anāmnāya parā caivāparā tathā ta eva bhavato rūpe mūrtāmūrtātmike prabho ViP_5,1.35 dve brahmaṇī tv aṇīyo 'tisthūlātman sarvasarvavit śabdabrahmaparaṃ caiva brahma brahmamayasya yat ViP_5,1.36 ṛgvedas tvaṃ yajurvedaḥ sāmavedas tv atharva ca śikṣā kalpo niruktaṃ ca chando jyotiṣam eva ca ViP_5,1.37 itihāsapurāṇe ca tathā vyākaraṇaṃ prabho mīmāṃsā nyāyikaṃ tadvad dharmaśāstrāṇy adhokṣaja ViP_5,1.38 ātmātmadehaguṇavadvicārācāri yad vacaḥ tad apy ādyapate nānyad adhyātmātmasvarūpavat ViP_5,1.39 tvam avyaktam anirdeśyam acintyānāmavarṇavat apāṇipādarūpaṃ ca viṣṇur nityaṃ parāt param ViP_5,1.40 śṛṇoṣy akarṇaḥ paripaśyasi tvam acakṣur eko bahurūparūpaḥ apādahasto javano grahītā tvaṃ vetsi sarvaṃ na ca sarvavedyaḥ ViP_5,1.41 aṇor aṇīyāṃsam asatsvarūpaṃ tvāṃ paśyato 'jñānanivṛttir agryā dhīr asya dhīryasya bibharti nānyad vareṇyarūpāt parataḥ parātman ViP_5,1.42 tvaṃ viśvam ādir bhuvanasya goptā sarvāṇi bhūtāni tavāntarāṇi yad bhūtabhavyaṃ tad aṇor aṇīyaḥ pumāṃs tvam ekaḥ prakṛteḥ parastāt ViP_5,1.43 ekaś caturdhā bhagavān hutāśo varcovibhūtiṃ jagato dadāti tvaṃ viśvataś cakṣur anantamūrte tredhā padaṃ tvaṃ nidadhe vidhātaḥ ViP_5,1.44 yathāgnir eko bahudhā samidhyate vikārabhedair avikārarūpaḥ tathā bhavān sarvagataikarūpo rūpāṇy anekāny anupuṣyatīśaḥ ViP_5,1.45 ekas tvam agryaṃ paramaṃ padaṃ yat paśyanti tvāṃ sūrayo jñānadṛśyam tvatto nānyat kiṃcid asti svarūpaṃ yad vā bhūtaṃ yac ca bhavyaṃ parātman ViP_5,1.46 vyaktāvyaktasvarūpas tvaṃ samaṣṭivyaṣṭirūpavān sarvajñaḥ sarvadṛk sarvaśaktijñānabalarddhimān ViP_5,1.47 anyūnaś cāpy avṛddhiś ca svādhīno 'nādimān vaśī klamatandrībhayakrodhakāmādibhir asaṃyutaḥ ViP_5,1.48 niravadyaḥ paraḥ śānto niradhiṣṭho 'kṣaraḥ kramaḥ sarveśvara parādhāra dhāmnāṃ dhāmātmako 'kṣayaḥ ViP_5,1.49 sakalāvaraṇātīta nirālambanabhāvana mahāvibhūtisaṃsthāna namas te puruṣottama ViP_5,1.50 nākāraṇāt kāraṇād vā kāraṇākāraṇān na ca śarīragrahaṇaṃ vyāpin dharmatrāṇāya te param ViP_5,1.51 ity evaṃ saṃstavaṃ śrutvā manasā bhagavān ajaḥ brahmāṇam āha viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ ViP_5,1.52 bho bho brahmaṃs tvayā mattaḥ saha devair yad iṣyate tad ucyatām aśeṣaṃ ca siddham evāvadhāryatām ViP_5,1.53 tato brahmā harer divyaṃ viśvarūpaṃ samīkṣya tat tuṣṭāva bhūyo deveṣu sādhvasāvanatātmasu ViP_5,1.54 namo namas te 'stu sahasramūrte sahasrabāho bahuvaktrapāda namo namas te jagataḥ pravṛtti vināśasaṃsthānakarāprameya ViP_5,1.55 sūkṣmātisūkṣmātibṛhatpramāṇa garīyasām apy atigauravātman pradhānabuddhīndriyavatpradhāna mūlāt parātman bhagavan prasīda ViP_5,1.56 eṣā mahī deva mahīprasūtair mahāsuraiḥ pīḍitaśailabandhā parāyaṇaṃ tvāṃ jagatām upaiti bhārāvatārārtham apārapāram ViP_5,1.57 ete vayaṃ vṛtraripus tathāyaṃ nāsatyadasrau varuṇas tathaiṣaḥ ime ca rudrā vasavaḥ sasūryāḥ samīraṇāgnipramukhās tathānye ViP_5,1.58 surāḥ samastāḥ suranātha kāryam ebhir mayā yac ca tad īśa sarvam ājñāpayājñāṃ paripālayantas tathaiva tiṣṭhāma sadāstadoṣāḥ ViP_5,1.59 evaṃ saṃstūyamānas tu bhagavān parameśvaraḥ ujjahārātmanaḥ keśau sitakṛṣṇau mahāmune ViP_5,1.60 uvāca ca surān etau matkeśau vasudhātale avatīrya bhuvo bhārakleśahāniṃ kariṣyataḥ ViP_5,1.61 surāś ca sakalāḥ svāṃśair avatīrya mahītale kurvantu yuddham unmattaiḥ pūrvotpannair mahāsuraiḥ ViP_5,1.62 tataḥ kṣayam aśeṣās te daiteyā dharaṇītale prayāsyanti na saṃdeho maddṛkpātavicūrṇitāḥ ViP_5,1.63 vasudevasya yā patnī devakī devatopamā tasyāyam aṣṭamo garbho matkeśo bhavitā surāḥ ViP_5,1.64 avatīrya ca tatrāyaṃ kaṃsaṃ ghātayitā bhuvi kālanemiṃ samudbhūtam ity uktvāntardadhe hariḥ ViP_5,1.65 adṛśyāya tatas te 'pi praṇipatya mahātmane merupṛṣṭhaṃ surā jagmur avateruś ca bhūtale ViP_5,1.66 kaṃsāya cāṣṭame garbhe devakyāṃ dharaṇīdharaḥ bhaviṣyatīty ācacakṣe bhagavān nārado muniḥ ViP_5,1.67 kaṃso 'pi tad upaśrutya nāradāt kupitas tataḥ devakīṃ vasudevaṃ ca gṛhe guptāv adhārayat ViP_5,1.68 jātaṃ jātaṃ ca kaṃsāya tenaivoktaṃ yathā purā tathaiva vasudevo 'pi putram arpitavān dvija ViP_5,1.69 hiraṇyakaśipoḥ putrāḥ ṣaḍgarbhā iti viśrutāḥ viṣṇuprayuktā tān nidrā kramād garbhe nyayojayat ViP_5,1.70 yoganidrā mahāmāyā vaiṣṇavī mohitaṃ yayā avidyayā jagat sarvaṃ tām āha bhagavān hariḥ ViP_5,1.71 nidre gaccha mamādeśāt pātālatalasaṃśrayān ekaikaśyena ṣaḍ garbhān devakījaṭharaṃ naya ViP_5,1.72 hateṣu teṣu kaṃsena śeṣākhyo 'ṃśas tato mama aṃśāṃśenodare tasyāḥ saptamaḥ saṃbhaviṣyati ViP_5,1.73 gokule vasudevasya bhāryānyā rohiṇī sthitā tasyāḥ sa saṃbhūtisamaṃ devi neyas tvayodaram ViP_5,1.74 saptamo bhojarājasya bhayād rodhoparodhataḥ devakyāḥ patito garbha iti loko vadiṣyati ViP_5,1.75 garbhasaṃkarṣaṇāt so 'tha loke saṃkarṣaṇeti vai saṃjñām avāpsyate vīraḥ śvetādriśikharopamaḥ ViP_5,1.76 tato 'haṃ saṃbhaviṣyāmi devakījaṭhare śubhe garbhe tvayā yaśodāyā gantavyam avilambitam ViP_5,1.77 prāvṛṭkāle ca nabhasi kṛṣṇāṣṭamyām ahaṃ niśi utpatsyāmi navamyāṃ ca prasūtiṃ tvam avāpsyasi ViP_5,1.78 yaśodāśayane māṃ tu devakyās tvām anindite macchaktipreritamatir vasudevo nayiṣyati ViP_5,1.79 kaṃsaś ca tvām upādāya devi śailaśilātale prakṣepsyaty antarikṣe ca tvaṃ sthānaṃ samavāpsyasi ViP_5,1.80 tatas tvāṃ śatadṛk chakraḥ praṇamya mama gauravāt praṇipātānataśirā bhaginītve grahīṣyati ViP_5,1.81 tataḥ śumbhaniśumbhādīn hatvā daityān sahasraśaḥ sthānair anekaiḥ pṛthivīm aśeṣāṃ maṇḍayiṣyasi ViP_5,1.82 tvaṃ bhūtiḥ sannatiḥ kīrtiḥ kṣāntir dyauḥ pṛthivī dhṛtiḥ lajjā puṣṭir uṣā yā ca kācid anyā tvam eva sā ViP_5,1.83 yā ca kācana vidyeti matprasādāt tvam eva sā","दूराद् अपास्तः संपर्कस् सहास्यापि च पापिभिः पाषण्डिभिर् दुराचारैस् तस्मात् तान् परिवर्जयेत् विप्_३,१८.१०१ एते नग्नास् तवाख्याता दृष्ट्या श्राद्धोपघातकाः येषां संभाषणात् पुंसां दिनपुण्यं प्रणश्यति विप्_३,१८.१०२ एते पाषण्डिनः पापा न ह्य् एतान् आलपेद् बुधः पुण्यं नश्यति संभाषाद् एतेषां तद्दिनोद्भवम् विप्_३,१८.१०३ पुंसां जटाधरणमौण्ड्यवतां वृथैव मोघाशिनाम् अखिलशौचनिराकृतानाम् तोयप्रदानपितृपिण्डबहिष्कृतानां संभाषणाद् अपि नरा नरकं प्रयान्ति विप्_३,१८.१०४ [[इति श्रीविष्णुपुराणे तृतीयांशे ऽष्टादशो ऽध्यायः ]] भगवन् यन् नरैः कार्यं साधुकर्मण्य् अवस्थितैः तन् मह्यं गुरुणाख्यातं नित्यनैमित्तिकात्मकम् विप्_४,१.१ वर्णधर्मास् तथाख्याता धर्मा ये चाश्रमेषु वै श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं वंशांस् तांस् त्वं प्रब्रूहि मे गुरो विप्_४,१.२ मैत्रेय श्रूयताम् अयम् अनेकयज्विवीरशूरभूपालालंकृतो ब्रह्मादिर् मानवो वंशः (विप्_४,१.३ ) तथा चोक्तम् ब्रह्माद्यं यो मनोर् वंशम् अहन्य् अहनि संस्मरेत् तस्य वंशसमुच्छेदो न कदाचिद् भविष्यति विप्_४,१.४ तद् अस्य वंशस्यानुपूर्वीम् अशेषपापप्रक्षालनाय मैत्रेय तां शृणु (विप्_४,१.५ ) तद् यथा सकलजगताम् अनादिर् आदिभूत-ऋग्यजुःसामादिमयो भगवद्विष्णुमयस्य ब्रह्मणो मूर्तं रूपं हिरण्यगर्भो ब्रह्माण्डतो भगवान् ब्रह्मा प्राग् बभूव (विप्_४,१.६ ) ब्रह्मणश् च दक्षिणाङ्गुष्ठजन्मा दक्षः प्रजापतिर् दक्षस्यादितिर् अदितेर् विवस्वान् विवस्वतो मनुः (विप्_४,१.७ ) मनोर् इक्ष्वाकुनृगधृष्टशर्यातिनरिष्यन्तप्रांशुनाभागनेदिष्टकरूषपृषध्राख्या दश पुत्रा बभूवुः (विप्_४,१.८ ) इष्टिं च मित्रावरुणयोर् मनुः पुत्रकामश् चकार (विप्_४,१.९ ) तत्रापहुते होतुर् अपचाराद् इला नाम कन्या बभूव (विप्_४,१.१० ) सैव च मित्रावरुणयोः प्रसादात् सुद्युम्नो नाम मनोः पुत्रो मैत्रेयासीत् (विप्_४,१.११ ) पुनश् चेश्वरकोपात् स्त्री सती सोमसूनोर् बुधस्याश्रमसमीपे बभ्राम (विप्_४,१.१२ ) सानुरागश् च तस्यां बुधः पुरूरवसम् आत्मजम् उत्पादयाम् आस (विप्_४,१.१३ ) जाते च तस्मिन्न् अमिततेजोभिः परमर्षिभिर् ऋङ्मयो यजुर्मयः साममयो ऽथर्वमयः सर्वमयो मनोमयो ज्ञानमयो न किंचिन्मयो भगवान् यज्ञपुरुषस्वरूपी सुद्युम्नस्य पुंस्त्वम् अभिलषद्भिर् यथावद् इष्टस् तत्प्रसादाच् चासाव् इला पुनर् अपि सुद्युम्नो ऽभवत् (विप्_४,१.१४ ) तस्याप्य् उत्कलगयविनतसंज्ञास् त्रयः पुत्रा बभूवुः (विप्_४,१.१५ ) सुद्युम्नस् तु स्त्रीपूर्वकत्वाद् राज्यभागं न लेभे (विप्_४,१.१६ ) तत्पित्रा तु वसिष्ठवचनात् प्रतिष्ठानं नाम नगरं सुद्युम्नाय दत्तं तच् चासौ पुरूरवसे प्रादात् (विप्_४,१.१७ ) पृषध्रस् तु मनोः पुत्रो गुरुगोवधाच् छूद्रत्वम् अगमत् (विप्_४,१.१८ ) करूषात् कारूषाः क्षत्रिया महाबलपराक्रमा बभूवुः (विप्_४,१.१९ ) नाभागो नेदिष्टपुत्रस् तु वैश्यताम् अगमत् तस्माद् भलन्दनः पुत्रो ऽभवत् (विप्_४,१.२०) भलन्दनाद् वत्सप्रिर् उदारकीर्तिः (विप्_४,१.२१ ) वत्सप्रेः प्रांशुर् अभवत् (विप्_४,१.२२ ) प्रजानिश् च प्रांशोर् एको ऽभवत् (विप्_४,१.२३ ) ततश् च खनित्रस् तस्माच् चक्षुपः चक्षुपाच् चातिबलपराक्रमो विंशो ऽभवत् (विप्_४,१.२४ ) ततो विविंशस् तस्माच् च खनिनेत्रस् ततश् चातिविभूतिः (विप्_४,१.२५ ) अतिविभूतेर् भूरिबलपराक्रमः करंधमः पुत्रो ऽभवत् तस्माद् अप्य् अविक्षिर् अविक्षेर् अप्य् अतिबलः पुत्रो मरुत्तो ऽभवद् यस्येमाव् अद्यापि श्लोकौ गीयेते (विप्_४,१.२६ ) मरुत्तस्य यथा यज्ञस् तथा कस्याभवद् भुवि सर्वं हिरण्मयं यस्य यज्ञवस्त्व् अतिशोभनम् विप्_४,१.२७ अमाद्यद् इन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिर् द्विजातयः मरुतः परिवेष्टारः सदस्याश् च दिवौकसः विप्_४,१.२८ मरुत्तश् चक्रवर्ती नरिष्यन्तनामानं पुत्रम् अवाप (विप्_४,१.२९ ) तस्माच् च दमो दमस्य पुत्रो राज्यवर्धनो जज्ञे (विप्_४,१.३० ) राज्यवर्धनात् सुधृतिर् अभूत् ततश् च नरस् तस्माच् च केवलः केवलाद् बन्धुमान् बन्धुमतो वेगवान् वेगवतो बुधश् ततश् च तृणबिन्दुः (विप्_४,१.३१ ) तस्याप्य् एका कन्या इलविला नाम (विप्_४,१.३२ ) तं चालम्बुषा नाम वराप्सरास् तृणबिन्दुं भेजे (विप्_४,१.३३ ) तस्याम् अस्य विशालो जज्ञे यः पुरीं वैशालीं नाम निर्ममे (विप्_४,१.३४ ) हेमचन्द्रो विशालस्य पुत्रो ऽभवत् (विप्_४,१.३५ ) तस्माच् च सुचन्द्रस् तत्तनयो धूम्राश्वस् तस्यापि सृञ्जयो ऽभूत् (विप्_४,१.३६ ) सृञ्जयात् सहदेवः ततः कृशाश्वो नाम पुत्रो ऽभवत् (विप्_४,१.३७) सोमदत्तः कृशाश्वाज् जज्ञे यो दशाश्वमेधान् आजहार (विप्_४,१.३८ ) तत्पुत्रश् च जनमेजयः जनमेजयात् सुमतिः एते वैशालिका भूभृतः (विप्_४,१.३९) श्लोको ऽप्य् अत्र गीयते तृणबिन्दोः प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तो ऽतिधार्मिकाः विप्_४,१.४० शर्यातेः कन्या सुकन्या नामाभवद् याम् उपयेमे च्यवनः (विप्_४,१.४१ ) आनर्तश् च नाम धार्मिकः शर्यातिपुत्रो ऽभूत् (विप्_४,१.४२ ) आनर्तस्यापि रेवतो नाम पुत्रो जज्ञे यो ऽसाव् आनर्तविषयं बुभुजे पुरीं च कुशस्थलीम् अध्युवास (विप्_४,१.४३ ) रेवतस्यापि रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धर्मात्मा भ्रातृशतस्य ज्येष्ठो ऽभवत् (विप्_४,१.४४ ) तस्य च रेवती नाम कन्या ताम् आदाय कस्येयम् अर्हतीति भगवन्तम् अब्जयोनिं प्रष्टुं ब्रह्मलोकं जगाम विप्_४,१.४५ तावच् च ब्रह्मणो ऽन्तिके हाहाहूहूसंज्ञाभ्यां गन्धर्वाभ्याम् अतितानं नाम दिव्यं गान्धर्वम् अगीयत (विप्_४,१.४६ ) तावच् च त्रिमार्गपरिवर्तैर् अनेकयुगपरिवृत्तितिष्ठन्न् अपि रैवतः शृण्वन् मुहूर्तम् इव मेने (विप्_४,१.४७ ) गीतावसाने च भगवन्तम् अब्जयोनिं प्रणम्य रैवतः कन्यायोग्यं वरम् अपृच्छत् (विप्_४,१.४८ ) तं चाह भगवान् कथय यो ऽभिमतस् ते वर इति (विप्_४,१.४९ ) पुनश् च प्रणम्य भगवते तस्मै यथाभिमतान् आत्मनः स वरान् कथयाम् आस क एषां भगवतो ऽभिमतो यस्मै कन्याम् इमां प्रयच्छामीति विप्_४,१.५० ततः किंचिदवनतशिराः सस्मितं भगवान् अब्जयोनिर् आह (विप्_४,१.५१ ) य एते भवतो ऽभिमता नैतेषां साम्प्रतम् अपत्यापत्यसंततिर् अप्य् अवनीतले ऽस्ति (विप्_४,१.५२ ) बहूनि हि तवात्रैव गान्धर्वं शृण्वतश् चतुर्युगान्य् अतीतानि (विप्_४,१.५३ ) साम्प्रतं हि भूतले ऽष्टाविंशतितमस्य मनोश् चतुर्युगम् अतीतप्रायम् आसन्नो हि तत्र कलिः (विप्_४,१.५४ ) अन्यस्मै कन्यारत्नम् इदं भवतैकाकिना देयम् (विप्_४,१.५५ ) भवतो ऽपि मित्रमन्त्रिभृत्यकलत्रबन्धुबलकोशादयः समस्ताः कालेनैतेनात्यन्तम् अतीताः (विप्_४,१.५६ ) ततः पुनर् उत्पन्नसाध्वसः स राजा भगवन्तं प्रणम्य पप्रच्छ (विप्_४,१.५७ ) भगवन्न् एवम् अवस्थिते मयेयं कस्मै देयेति (विप्_४,१.५८ ) ततः स भगवान् किंचिदवनम्रकन्धरं कृताञ्जलिभूतं सर्वलोकगुरुर् अब्जयोनिर् आह (विप्_४,१.५९ ) न ह्य् आदिमध्यान्तम् अजस्य यस्य विद्मो वयं सर्वमयस्य धातुः न च स्वरूपं न परं स्वभावं न चैव सारं परमेश्वरस्य विप्_४,१.६० कलामुहूर्तादिमयश् च कालो न यद्विभूतेः परिणामहेतुः अजन्मनाशस्य समस्तमूर्तेर् अनामरूपस्य सनातनस्य विप्_४,१.६१ यस्य प्रसादाद् अहम् अच्युतस्य भूतः प्रजासृष्टिकरो ऽन्तकारी क्रोधाच् च रुद्रः स्थितिहेतुभूतो यस्माच् च मध्ये पुरुषः परस्मात् विप्_४,१.६२ मद्रूपम् आस्थाय सृजत्य् अजो यः स्थितौ च यो ऽसौ पुरुषस्वरूपी रुद्रस्वरूपेण च यो ऽत्ति विश्वं धत्ते तथानन्तवपुः समस्तम् विप्_४,१.६३ शक्रादिरूपी परिपाति विश्वम् अर्केन्दुरूपश् च तमो हिनस्ति पाकाय यो ऽग्नित्वम् उपेत्य लोकान् बिभर्ति पृथ्वीवपुर् अव्ययात्मा विप्_४,१.६४ चेष्टां करोति श्वसनस्वरूपी लोकस्य तृप्तिं च जलान्नरूपी ददाति विश्वस्थितिसंस्थितस् तु सर्वावकाशं च नभःस्वरूपी विप्_४,१.६५ यः सृज्यते सर्गकृद् आत्मनैव यः पाल्यते पालयिता च देवः विश्वात्मना संह्रियते ऽन्तकारी पृथक् त्रयस्यास्य च यो ऽव्ययात्मा विप्_४,१.६६ यस्मिञ् जगद् यो जगद् एतद् आद्यो यश् चाश्रितो ऽस्मिञ् जगति स्वयंभूः स सर्वभूतप्रभवो धरित्र्यां स्वांशेन विष्णुर् नृपते ऽवतीर्णः विप्_४,१.६७ कुशस्थली या तव भूप रम्या पुरी पुराभूद् अमरावतीव सा द्वारका संप्रति तत्र चास्ते स केशवांशो बलदेवनामा विप्_४,१.६८ तस्मै त्वम् एनां तनयां नरेन्द्र प्रयच्छ मायामनुजाय जायाम् श्लाघ्यो वरो ऽसौ तनया तवेयं स्त्रीरत्नभूता सदृशो हि योगः विप्_४,१.६९ इतीरितो ऽसौ कमलोद्भवेन भुवं समासाद्य पतिः प्रजानाम् ददर्श ह्रस्वान् पुरुषान् अशेषान् अल्पौजसः स्वल्पविवेकवीर्यान् विप्_४,१.७० कुशस्थलीं तां च पुरीम् उपेत्य दृष्ट्वान्यरूपां प्रददौ स्वकन्याम् सीरध्वजाय स्फटिकाचलाभ वक्षःस्थलायातुलधीर् नरेन्द्रः विप्_४,१.७१ उच्चप्रमाणाम् इति ताम् अवेक्ष्य स्वलाङ्गलाग्रेण स तालकेतुः विनामयाम् आस ततश् च सापि बभूव सद्यो वनिता यथान्या विप्_४,१.७२ तां रेवतीं रैवतभूपकन्यां सीरायुधो ऽसौ विधिनोपयेमे दत्त्वा च कन्यां स नृपो जगाम हिमालयं वै तपसे धृतात्मा विप्_४,१.७३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे प्रथमो ऽध्यायः ]] यावच् च ब्रह्मलोकात् ककुद्मी रैवतो नाभ्येति तावत् पुण्यजनसंज्ञा राक्षसास् ताम् अस्य पुरीं कुशस्थलीं जघ्नुः (विप्_४,२.१ ) तच् चास्य भ्रातृशतं पुण्यजनत्रासाद् दिशो भेजे (विप्_४,२.२ ) तदन्वयाश् च क्षत्रियाः सर्वदिक्ष्व् अभवन् (विप्_४,२.३ ) धृष्टस्यापि धार्ष्टकं क्षत्रम् अभवत् (विप्_४,२.४ ) नभगस्यात्मजो नाभागसंज्ञो ऽभवत् तस्य अम्बरीषः अम्बरीषस्यापि विरूपो ऽभवत् (विप्_४,२.५) विरूपात् पृषदश्वो जज्ञे ततश् च रथीतरः (विप्_४,२.६ ) तत्रायं श्लोकः एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश् चाङ्गिरसाः स्मृताः रथीतराणां प्रवराः क्षत्रोपेता द्विजातयः विप्_४,२.७ क्षुवतश् च मनोर् इक्ष्वाकुर् घ्राणतः पुत्रो जज्ञे (विप्_४,२.८ ) तस्य पुत्रशतप्रवरा विकुक्षिनिमिदण्डाख्यास् त्रयः पुत्रा शकुनिप्रमुखाः पञ्चाशत् पुत्राः उत्तरापथरक्षितारो बभूवुः चत्वारिंशद् अष्टौ च दक्षिणापथभूपालाः (विप्_४,२.९) स चेक्ष्वाकुर् अष्टकायाम् उत्पाद्य श्राद्धार्हं मांसम् आनयेति विकुक्षिम् आज्ञापयाम् आस स तथेति गृहीताज्ञो वनम् अभ्येत्यानेकान् मृगान् हत्वातिश्रान्तो ऽतिक्षुत्परीतो विकुक्षिर् एकं शशम् अभक्षयत् शेषं च मांसम् आनीय पित्रे निवेदयाम् आस (विप्_४,२.१०) इक्ष्वाकुकुलाचार्यस् तत्प्रोक्षणाय वसिष्ठश् चोदितः प्राह अलम् अनेनामेध्येनामिषेण दुरात्मनानेन ते पुत्रेणैतन् मांसम् उपहतं यतो ऽनेन शशो भक्षितः (विप्_४,२.११) ततश् चासौ विकुक्षिर् गुरुणैवम् उक्तः शशादसंज्ञाम् अवाप पित्रा च परित्यक्तः (विप्_४,२.१२ ) पितर्य् उपरते चाखिलाम् एतां पृथ्वीं धर्मतः शशास (विप्_४,२.१३ ) शशादस्य पुरंजयो नाम पुत्रो ऽभवत् (विप्_४,२.१४ ) इदं चान्यत् पुरा हि त्रेतायां देवासुरम् अतीव भीषणं युद्धम् आसीत् तत्र चातिबलिभिर् असुरैर् अमराः पराजिता भगवन्तं विष्णुम् आराधयां चक्रुः (विप्_४,२.१५) प्रसन्नश् च देवानाम् अनादिनिधनः सकलजगत्परायणो नारायणः प्राह ज्ञातम् एव मया युष्माभिर् यद् अभिलषितं तदर्थम् इदं श्रूयताम् पुरंजयो नाम शशादस्य च राजर्षेस् तनयः क्षत्रियवर्यस् तच्छरीरे ऽहम् अंशेन स्वयम् एवावतीर्य तान् अशेषान् असुरान् निहनिष्यामि तद् भवद्भिः पुरंजयो ऽसुरवधार्थाय कार्योद्योगः कार्य इति एतच् च श्रुत्वा प्रणम्य भगवन्तं विष्णुम् अमराः पुरंजयसकाशम् आजग्मुः (विप्_४,२.१६) ऊचुश् चैनं भो भोः क्षत्रियवर्यास्माभिर् अभ्यर्थितेन भवतास्माकम् अरातिवधोद्यतानां साहाय्यं कृतम् इच्छामः तद् भवतास्माकम् अभ्यागतानां प्रणयभङ्गो न कार्यः इत्य् उक्तः पुरंजयः प्राह सकलत्रैलोक्यनाथो यो ऽयं युष्माकम् इन्द्रः शतक्रतुर् अस्य यद्य् अहं स्कन्धारूढो युष्मदरातिभिः सह योत्स्ये तदाहं भवतां सहायः इत्य् आकर्ण्य समस्तदेवैर् इन्द्रेण च बाढम् इत्य् एवं समन्विच्छितम् (विप्_४,२.१७) ततश् च शतक्रतोर् वृषभरूपधारिणः ककुत्स्थो ऽतिहर्षसमन्वितो भगवतश् चराचरगुरोर् अच्युतस्य तेजसाप्यायितो देवासुरसंग्रामे समस्तान् एवासुरान् निजघान (विप्_४,२.१८ ) यतश् च वृषभककुत्स्थेन राज्ञा निषूदितम् असुरबलम् अतश् चासौ ककुत्स्थसंज्ञाम् अवाप (विप्_४,२.१९ ) ककुत्स्थस्याप्य् अनेनाः पुत्रो ऽभूत् पृथुर् अनेनसः पृथोर् विश्वगश्वस् तस्यापि चान्द्रो युवनाश्वश् चान्द्रस्य तस्य युवनाश्वस्य श्रावस्तो यः पुरीं श्रावस्तीं निवेशयाम् आस (विप्_४,२.२० ) श्रावस्तस्य बृहदश्वस् तस्यापि कुवलयाश्वो यो ऽसाव् उत्तङ्कस्य महर्षेर् अपकारिणं धुन्धुनामानम् असुरं वैष्णवेन तेजसाप्यायितः पुत्रसहस्रैर् एकविंशतिभिः परिवृतो जघान धुन्धुमारसंज्ञां चावाप (विप्_४,२.२१ ) तस्य च समस्ता एव पुत्रा धुन्धुमुखनिःश्वासाग्निना विप्लुष्टा विनेशुः (विप्_४,२.२२ ) दृढाश्वचन्द्राश्वकपिलाश्वास् त्रयः केवलं अवशेषिताः (विप्_४,२.२३ ) दृढाश्वाद् धर्यश्वस् तस्मान् निकुम्भो निकुम्भात् संहिताश्वः ततश् च कृशाश्वस् तस्माच् च प्रसेनजित् ततो युवनाश्वो ऽभवत् (विप्_४,२.२४) तस्य चापुत्रस्यातिनिर्वेदान् मुनीनाम् आश्रममण्डले निवसतः कृपालुभिस् तैर् मुनिभिर् अपत्योत्पादनाय इष्टिः कृता तस्यां च मध्यरात्रिनिवृत्तायां मन्त्रपूतजलपूर्णं कलशं वेदिमध्ये निवेश्य ते मुनयः सुषुपुः (विप्_४,२.२५) तेषु च सुप्तेष्व् अतितृट्परीतः स भूपालस् तम् आश्रमं विवेश (विप्_४,२.२६ ) सुप्तांश् च तान् ऋषीन् नैवोत्थापयाम् आस तच् च कलशजलम् अपरिमेयमाहात्म्यं मन्त्रपूतं पपौ (विप्_४,२.२७) प्रबुद्धाश् च ऋषयः पप्रच्छुः केनैतन् मन्त्रपूतं वारि पीतम् (विप्_४,२.२८ ) अत्र हि पीते राज्ञो युवनाश्वस्य पत्नी महाबलपराक्रमं पुत्रं जनयिष्यतीत्य् आकर्ण्य स राजा अजानता मया पीतम् इत्य् आह (विप्_४,२.२९ ) गर्भश् च युवनाश्वस्योदरे ऽभवत् क्रमेण च ववृधे (विप्_४,२.३० ) प्राप्तसमयश् च दक्षिणकुक्षिम् अवनीपतेर् निर्भिद्य निश्चक्राम न चासौ राजा ममार (विप्_४,२.३१ ) जातो नामैष कं धास्यतीति मुनयः प्रोचुः (विप्_४,२.३२ ) अथागम्य देवराड् अब्रवीत् माम् अयं धास्यतीति (विप्_४,२.३३ ) ततो मांधाता नामतो ऽभवत् वक्त्रे चास्य प्रदेशिनी देवराजेन न्यस्ता तां पपौ तां चामृतस्राविणीम् आस्वाद्याह्नैव स व्यवर्धत (विप्_४,२.३४) स तु मांधाता चक्रवर्ती सप्तद्वीपां महीं बुभुजे (विप्_४,२.३५ ) भवति चात्र श्लोकः यावत् सूर्य उदेति स्म यावच् च प्रतितिष्ठति सर्वं तद् यौवनाश्वस्य मांधातुः क्षेत्रम् उच्यते (विप्_४,२.३६) मांधाता शशबिन्दोर् दुहितरं बिन्दुमतीम् उपयेमे पुरुकुत्सम् अम्बरीषं च मुचकुन्दं च तस्यां पुत्रत्रयम् उत्पादयाम् आस (विप्_४,२.३७) पञ्चाशच् च दुहितरस् तस्य नृपतेर् बभूवुः (विप्_४,२.३८ ) बह्वृचश् च सौभरिर् नाम ऋषिर् अन्तर्जले द्वादशाब्दं कालम् उवास (विप्_४,२.३९ ) तत्र चान्तर्जले संमदो नामातिबहुप्रजो ऽतिप्रमाणो मीनाधिपतिर् आसीत् तस्य च पुत्रपौत्रदौहित्राः पार्श्वतः पृष्ठतो ऽग्रतो वक्षःपुच्छशिरसां चोपरि भ्रमन्तस् तेनैव सहाहर्निशम् अतिनिर्वृता रेमिरे (विप्_४,२.४०) स चापि तत्स्पर्शोपचीयमानहर्षप्रकर्षो बहुप्रकारं तस्य ऋषेः पश्यतस् तैर् आत्मजपौत्रदौहित्रादिभिः सहानुदिनं बहुप्रकारं रेमे (विप्_४,२.४१ ) अथान्तर्जलावस्थितः स सौभरिर् एकाग्रतासमाधानम् अपहायानुदिनं तत् तस्य मत्स्यस्यात्मजपौत्रदौहित्रादिभिः सहातिरमणीयं ललितम् अवेक्ष्याचिन्तयत् अहो धन्यो ऽयम् ईदृशम् अप्य् अनभिमतं योन्यन्तरम् अवाप्यैभिर् आत्मजपौत्रादिभिः सह रममाणो ऽतीवास्माकं स्पृहाम् उत्पादयति वयम् अप्य् एवं पुत्रादिभिः सह रमिष्यामः इत्य् एवम् अभिसमीक्ष्य स तस्माद् अन्तर्जलान् निष्क्रम्य निर्वेष्टुकामः कन्यार्थं मांधातारं राजानम् अगच्छत् (विप्_४,२.४२) आगमनश्रवणसमनन्तरं चोत्थाय तेन राज्ञा सम्यग् अर्घादिना पूजितः कृतासनपरिग्रहः सौभरिर् उवाच (विप्_४,२.४३ ) निर्वेष्टुकामो ऽस्मि नरेन्द्र कन्यां प्रयच्छ मे मा प्रणयं विभाङ्क्षीः न ह्य् अर्थिनः कार्यवशाभ्युपेताः ककुत्स्थगोत्रे विमुखाः प्रयान्ति विप्_४,२.४४ अन्ये ऽपि सन्त्य् एव नृपाः पृथिव्यां क्ष्मापाल येषांतनयाः प्रसूताः किंत्व् अर्थिनाम् अर्थितदानदीक्षा कृतव्रतं श्लाघ्यम् इदं कुलं ते विप्_४,२.४५ शतार्धसंख्यास् तव सन्ति कन्यास् तासां ममैकां नृपते प्रयच्छ यत् प्रार्थनाभङ्गभयाद् बिभेमि तस्माद् अहं राजवरातिदुःखात् विप्_४,२.४६ इति ऋषिवचनम् आकर्ण्य स राजा जराजर्जरितदेहं तम् ऋषिम् आलोक्य प्रत्याख्यानकातरस् तस्माच् च भगवतः शापतो बिभ्यत्किंचिदधोमुखश् चिरं दध्यौ (विप्_४,२.४७ ) नरेन्द्र कस्मात् समुपैषि चिन्ताम् अशक्यम् उक्तं न मयात्र किंचित् यावश्यदेया तनया तयैव कृतार्थता नो यदि किं न लब्धम् विप्_४,२.४८ अथ तस्य शापभीतः सप्रश्रयम् उवाचासौ राजा (विप्_४,२.४९ ) भगवन्न् अस्मत्कुलस्थितिर् इयं य एव कन्याया अभिरुचितो ऽभिजनवान् वरस् तस्मै कन्या प्रदीयते भगवदाज्ञास्मन्मनोरथानाम् अप्य् अगोचरवर्तिनी कथम् अप्य् एषा संजाता तद् एवम् उपस्थिते न विद्मः किं कुर्म इत्य् एतन् मया चिन्त्यते इत्य् अभिहिते च तेन भूभुजा मुनिर् अचिन्तयत् अहो ऽयम् अन्यो ऽस्मत्प्रत्याख्यानोपायो वृद्धो ऽयम् अनभिमतः स्त्रीणां किम् उत कन्यानाम् इत्य् अमुना संचिन्त्यैवम् अभिहितम् एवम् अस्तु तथा करिष्यामीति संचिन्त्य मांधातारम् उवाच (विप्_४,२.५०) यद्य् एवं तदादिश्यताम् अस्माकं प्रवेशाय कन्यान्तःपुरवर्षवरः यदि कन्यैव काचिन् माम् अभिलषति तदाहं दारसंग्रहं करिष्यामीत्य् अन्यथा चेत् तद् अलम् अस्माकम् एतेनातीतकालारम्भेनेत्य् उक्त्वा विरराम (विप्_४,२.५१) ततश् च मांधात्रा मुनिशापशङ्कितेन कन्यान्तःपुरवर्षवरः समाज्ञप्तः (विप्_४,२.५२ ) कन्यान्तःपुरं प्रविशन्न् एव भगवान् अखिलसिद्धगन्धर्वमनुष्येभ्यो ऽतिशयेन कमनीयं रूपम् अकरोत् (विप्_४,२.५३ ) प्रवेश्य च तम् ऋषिम् अन्तःपुरवर्षवरस् ताः कन्यकाः प्राह (विप्_४,२.५४ ) भवतीनां जनयिता महाराजः समाज्ञापयति अयम् अस्मान् ब्रह्मर्षिः कन्यार्थी समभ्यागतो मया चास्य प्रतिज्ञातं यद्य् अस्मत्कन्यका काचिद् भगवन्तं वरयति तत् कन्यायाश् छन्दे नाहं परिपन्थानं करिष्यामीत्य् आकर्ण्य सर्वा एव ताः कन्याः सानुरागाः समन्मथाः करेणव इवेभयूथपतिं तम् ऋषिम् अहमहमिकया वरयां बभूवुः (विप्_४,२.५५ ) अलं भगिन्यो ऽहम् इमं वृणोमि वृतो मया नैष तवानुरूपः ममैव भर्ता विधिनैष सृष्टः सृष्टाहम् अस्योपशमं प्रयाहि विप्_४,२.५६ वृतो मयायं प्रथमं मयायं गृहं विशन्न् एव विहन्यसे किम् मया मयेति क्षितिपात्मजानां तदर्थम् अत्यर्थकलिर् बभूव विप्_४,२.५७ यदा तु सर्वाभिर् अतीव हार्दाद् वृतः स कन्याभिर् अनिन्द्यकीर्तिः तदा स कन्याधिकृतो नृपाय यथावद् आचष्ट विनम्रमूर्तिः विप्_४,२.५८ तदवगमात् किं किम् एतत् कथय किं करोमीति किं मयाभिहितम् इत्य् आकुलमतिर् अनिच्छन्न् अपि कथमपि राजानुमेने (विप्_४,२.५९ ) कृतानुरूपविवाहश् च महर्षिः सकला एव ताः कन्याः स्वम् आश्रमम् अनयत् (विप्_४,२.६० ) तत्र चाशेषशिल्पिशिल्पप्रणेतारं धातारम् इवान्यं विश्वकर्माणम् आहूय सकलकन्यानाम् एकैकस्याः प्रोत्फुल्लपङ्कजाः कूजत्कलहंसकारण्डवादि विहंगमाभिरामजलाशयाः सोपवनाः सावकाशाः साधुशय्यापरिच्छदाः प्रासादाः क्रियन्ताम् इत्य् आदिदेश (विप्_४,२.६१ ) तच् च तथैवानुष्ठितम् अशेषशिल्पविशेषाचार्यस् त्वष्टा दर्शितवान् (विप्_४,२.६२ ) ततश् च परमर्षिणा सौभरिणाज्ञप्तस् तेषु गृहेष्व् अनपायी नन्दनामा महानिधिर् आसां चक्रे (विप्_४,२.६३ ) ततो ऽनवरतभक्ष्यभोज्यलेह्याद्युपभोगैर् आगतानुगतभृत्यादीन् अहर्निशम् अशेषगृहेषु ताः क्षितीशदुहितरो भोजयाम् आसुः (विप्_४,२.६४ ) एकदा तु दुहितृस्नेहाकृष्टहृदयः स महीपतिर् अतिदुःखितास् ताः सुखिता वेति विचिन्त्य तस्य महर्षेर् आश्रमम् उपेत्य स्फुरदंशुमालां स्फटिकमयीं प्रासादमालाम् अतिरम्योपवनजलाशयां ददर्श (विप्_४,२.६५ ) प्रविश्य चैकं प्रासादम् आत्मजां परिष्वज्य कृतासनपरिग्रहः प्रवृद्धस्नेहनयनाम्बुगर्भनयनो ऽब्रवीत् (विप्_४,२.६६ ) अप्य् अत्र वत्से भवत्याः सुखम् उत किंचिद् असुखम् अपि ते महर्षिः स्नेहवान् उत संस्मर्यते ऽस्मद्गृहवासस्येत्य् उक्ता तत्तनया पितरम् आह (विप्_४,२.६७ ) तातातिरमणीयः प्रासादो ऽत्रातिमनोज्ञम् उपवनम् अतिकलवाक्यविहंगाभिरुताः प्रोत्फुल्लपद्माकरा जलाशयाः मनोनुकूलभक्ष्यभोज्यानुलेपनवस्त्र भूषणादिभोगोपभोगा मृदूनि शयनानि सर्वसंपत्समवेतम् एतद् गार्हस्थ्यम् तथापि केन वा जन्मभूमिर् न स्मर्यते (विप्_४,२.६८ ) त्वत्प्रसादाद् इदम् अशेषम् अतिशोभनम् (विप्_४,२.६९ ) किंत्व् एकं ममैतद् दुःखकारणं यद् अस्मद्गृहान् महर्षिर् अयं मद्भर्ता न निष्क्रामति ममैव केवलम् अतिप्रीत्या समीपवर्ती नान्यासाम् अस्मद्भगिनीनाम् (विप्_४,२.७० ) एवं च मम सहोदर्या दुःखिता इत्य् एवम् अतिदुःखकारणम् इत्य् उक्तस् तया द्वितीयं प्रासादम् उपेत्य स्वतनयां परिष्वज्योपविष्टस् तथैव पृष्टवान् (विप्_४,२.७१ ) तयापि तथैव सर्वम् एतत् प्रासादाद्युपभोगसुखम् आख्यातं ममैव केवलम् अतिप्रीत्या पार्श्ववर्ती नास्मद्भगिनीनाम् इत्य् एवमादि श्रुत्वा समस्तप्रासादेषु राजा प्रविवेश तनयास् तथैवापृच्छत् (विप्_४,२.७२ ) सर्वाभिश् च ताभिस् तथैवाभिहितः परितोषविस्मयनिर्भरविवशहृदयो भगवन्तं सौभरिम् एकान्तावस्थितम् उपेत्य कृतपूजो ऽब्रवीत् (विप्_४,२.७३ ) दृष्टस् ते भगवन् सुमहान् एष सिद्धिप्रभावो नैवंविधम् अन्यस्य कस्यचिद् अस्माभिर् विभूतिविलसितम् उपलक्षितं कियद् एतद् भगवंस् तपसः फलम् इत्य् अभिपूज्य तम् ऋषिं तत्रैव तेन ऋषिवर्येण सह किंचित् कालम् अभिमतोपभोगं बुभुजे स्वपुरं च जगाम (विप्_४,२.७४ ) कालेन गच्छता तस्य राजतनयासु पुत्रशतं सार्धम् अभवत् (विप्_४,२.७५ ) अनुदिनानुरूढस्नेहप्रसरश् च स तत्रातीव ममताकृष्टहृदयो ऽभवत् (विप्_४,२.७६ ) अप्य् एते ऽस्मत्पुत्राः कलभाषिणः पद्भ्यां गच्छेयुः अप्य् एते यौवनिनो भवेयुः अपि कृतदारान् एतान् पश्येयम् अप्य् एषां पुत्रा भवेयुः अप्य् एतत्पुत्रान् पुत्रसमन्वितान् पश्येयम् एवमादिमनोरथान् अनुदिनकालसंपत्तिवृत्तिम् अवेत्यैतत् संचिन्तयाम् आस अहो मे मोहस्यातिविस्तारः (विप्_४,२.७७ ) मनोरथानां न समाप्तिर् अस्ति वर्षायुतेनापि तथाब्दलक्षैः पूर्णेषु पूर्णेषु पुनर् नवानाम् उत्पत्तयः सन्ति मनोरथानाम् विप्_४,२.७८ पद्भ्यां गता यौवनिनश् च जाता दारैश् च संयोगम् इताः प्रसूताः दृष्टाः सुतास् तत्तनयप्रसूतिं द्रष्टुं पुनर् वाञ्छति मे ऽन्तरात्मा विप्_४,२.७९ द्रक्ष्यामि तेषाम् अपि चेत् प्रसूतिं मनोरथो मे भविता ततो ऽन्यः पूर्णे ऽपि तत्राप्य् अपरस्य जन्म निवार्यते केन मनोरथस्य विप्_४,२.८० आमृत्युतो नैव मनोरथानाम् अन्तो ऽस्ति विज्ञातम् इदं मयाद्य मनोरथासक्तिपरस्य चित्तं न जायते वै परमार्थसङ्गि विप्_४,२.८१ स मे समाधिर् जलवासमित्र मत्स्यस्य सङ्गात् सहसैव नष्टः परिग्रहः सङ्गकृतो ममायं परिग्रहोत्था च महाविधित्सा विप्_४,२.८२ दुःखं यदैवैकशरीरजन्म शतार्धसंख्यं यद् इदं प्रसूतम् परिग्रहेण क्षितिपात्मजानां सुतैर् अनेकैर् बहुलीकृतं तत् विप्_४,२.८३ सुतात्मजैस् तत्तनयैश् च भूयो भूयश् च तेषां स्वपरिग्रहेण विस्तारम् एष्यत्य् अतिदुःखहेतुः परिग्रहो वै ममतानिधानम् विप्_४,२.८४ चीर्णं तपो यत् तु जलाश्रयेण तस्यर्द्धिर् एषा तपसो ऽन्तरायः मत्स्यस्य सङ्गाद् अभवच् च यो मे सुतादिरागो मुषितो ऽस्मि तेन विप्_४,२.८५ निःसङ्गता मुक्तिपदं यतीनां सङ्गाद् अशेषाः प्रभवन्ति दोषाः आरूढयोगो ऽपि निपात्यते ऽधः सङ्गेन योगी किम् उताल्पसिद्धिः विप्_४,२.८६ अहं चरिष्यामि तथात्मनो ऽर्थे परिग्रहग्राहगृहीतबुद्धिः यथा हि भूयः परिहीनदोषो जनस्य दुःखैर् भविता न दुःखी विप्_४,२.८७ सर्वस्य धातारम् अचिन्त्यरूपम् अणोर् अणीयांसम् अतिप्रमाणम् सितासितं चेश्वरम् ईश्वराणाम् आराधयिष्ये तपसैव विष्णुम् विप्_४,२.८८ तस्मिन्न् अशेषौजसि सर्वरूपिण्य् अव्यक्तविस्पष्टतनाव् अनन्ते ममाचलं चित्तम् अपेतदोषं सदास्तु विष्णाव् अभवाय भूयः विप्_४,२.८९ समस्तभूताद् अमलाद् अनन्तात् सर्वेश्वराद् अन्यद् अनादिमध्यात् यस्मान् न किंचित् तम् अहं गुरूणां परं गुरुं संश्रयम् एमि विष्णुम् विप्_४,२.९० इत्य् आत्मानम् आत्मनैवाभिधायासौ सौभरिर् अपहाय पुत्रगृहासनपरिच्छदादिकम् अशेषम् अर्थजातं सकलभार्यासमवेतो वनं प्रविवेश (विप्_४,२.९१ ) तत्राप्य् अनुदिनं वैखानसनिष्पाद्यम् अशेषं क्रियाकलापं निष्पाद्य क्षपितसकलपापः परिपक्वमनोवृत्तिर् आत्मन्य् अग्नीन् समारोप्य भिक्षुर् अभवत् (विप्_४,२.९२ ) भगवत्य् आसज्याखिलकर्मकलापं अजम् अविकारम् अमरणादिधर्मम् अवाप परं परवताम् अच्युतपदम् (विप्_४,२.९३ ) इत्य् एतन् मांधातुर् दुहितृसंबन्धाद् आख्यातम् (विप्_४,२.९४ ) यश् चैतत् सौभरिचरितम् अनुस्मरति पठति शृणोति अवधारयति लेखयति तस्याष्टौ जन्मन्य् असन्मतिर् असद्धर्मो वा मनसो ऽसन्मार्गाचरणम् अशेषहेयेषु वा ममत्वं न भवति (विप्_४,२.९५ ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे चतुर्थांशे द्वितीयो ऽध्यायः ]] अतो मांधातुः पुत्रसंततिर् अभिधीयते (विप्_४,३.१ ) अम्बरीषस्य मांधातुस् तनयस्य युवनाश्वः पुत्रो ऽभूत् (विप्_४,३.२ ) तस्माद् धरीतो यतो ऽङ्गिरसो हारीताः (विप्_४,३.३ ) रसातले च मौनेया नाम गन्धर्वाः षट्कोटिसंख्यास् तैर् अशेषाणि नागकुलान्य् अपहृतप्रधानरत्नाधिपत्यान्य् अक्रियन्त (विप्_४,३.४ ) तैश् च गन्धर्ववीर्यावधूतैर् उरगेश्वरैर् भगवान् अशेषदेवेशस्तवश्रवणोन्मीलितोन्निद्रपुण्डरीकनयनो जलशयनो निद्रावसानाद् विबुद्धः प्रणिपत्याभिहितः भगवन्न् अप्य् अस्माकम् एतेभ्यो गन्धर्वेभ्यो भयम् उपशमम् एष्यतीति आह भगवान् अनादिपुरुषः पुरुषोत्तमो यौवनाश्वस्य मांधातुः पुरुकुत्सनामा पुत्रस् तम् अहम् अनुप्रविश्य तान् अशेषदुष्टगन्धर्वान् उपशमं नयिष्यामि (विप्_४,३.५ ) इत्य् आकर्ण्य भगवते कृतप्रणामाः पुनर् नागलोकम् आगताः पन्नगपतयो नर्मदां च पुरुकुत्सानयनाय चोदयाम् आसुः (विप्_४,३.६ ) सा चैनं रसातलं नीतवती (विप्_४,३.७ ) रसातलगतश् चासौ भगवत्तेजसाप्यायितात्मवीर्यः सकलगन्धर्वाञ् जघान पुनश् च स्वभवनम् आजगाम (विप्_४,३.८ ) सकलपन्नगपतयश् च नर्मदायै वरं ददुः यस् ते ऽनुस्मरणसमवेतं नामग्रहणं करिष्यति न तस्य सर्पविषभयं भविष्यतीति (विप्_४,३.९ ) अत्र च श्लोकः नर्मदायै नमः प्रातर् नर्मदायै नमो निशि नमो ऽस्तु नर्मदे तुभ्यं त्राहि मां विषसर्पतः विप्_४,३.१० इत्य् उच्चार्याहर्निशम् अन्धकारप्रवेशे वा न सर्पैर् दश्यते न चापि कृतानुस्मरणभुजो विषम् अपि भुक्तम् उपघाताय भविष्यति (विप्_४,३.११ ) पुरुकुत्साय च संततिविच्छेदो न भवतो भविष्यतीत्य् उरगपतयो वरं ददुः (विप्_४,३.१२ ) पुरुकुत्सो नर्मदायां त्रसदस्युम् अजीजनत् (विप्_४,३.१३ ) त्रसदस्युतः संभूतस् ततो ऽनरण्यस् तं रावणो दिग्विजये निजघान अनरण्यस्य पृषदश्वः पृषदश्वस्य हर्यश्वः पुत्रो ऽभवत् ततश् च वसुमनास् तस्यापि त्रिधन्वा त्रिधन्वनस् त्रय्यारुणः (विप्_४,३.२० ) तस्मात् सत्यव्रतो यो ऽसौ त्रिशङ्कुसंज्ञाम् अवाप चण्डालताम् उपगतश् च (विप्_४,३.१४ ) द्वादशवार्षिक्याम् अनावृष्ट्यां विश्वामित्रकलत्रापत्यपोषणार्थं चाण्डालप्रतिग्रहपरिहरणाय जाह्नवीतीरन्यग्रोधे मृगमांसम् अनुदिनं बबन्ध (विप्_४,३.१५ ) परितुष्टेन विश्वामित्रेण सशरीरः स्वर्गम् आरोपितः (विप्_४,३.१६ ) त्रिशङ्कोर् हरिश्चन्द्रस् तस्माद् रोहिताश्वस् ततश् च हरितो हरिताच् चञ्चुश् चञ्चोर् विजयसुदेवौ रुरुको विजयाद् रुरुकस्य वृकः (विप्_४,३.१७ ) ततो बाहुर् यो ऽसौ हैहयतालजङ्घादिभिर् अवजितो ऽन्तर्वत्न्या महिष्या सह वनं विवेश (विप्_४,३.१८ ) तस्याश् च सपत्न्या गर्भस्तम्भनाय गरो दत्तः (विप्_४,३.१९ ) तेनास्या गर्भः सप्तवर्षाणि जठर एव तस्थौ स च बाहुर् वृद्धभावाद् और्वाश्रमसमीपे ममार (विप्_४,३.२० ) सा तस्य भार्या चितां कृत्वा तम् आरोप्यानुमरणकृतनिश्चयाभूत् (विप्_४,३.२१ ) अथैताम् अतीतानागतवर्तमानकालवेदी भगवान् और्वः स्वाश्रमान् निर्गत्याब्रवीत् अलम् अनेनासद्ग्राहेणाखिलभूमण्डलपतिर् अतिवीर्यपराक्रमो नैकयज्ञकृद् अरातिपक्षक्षयकर्ता तवोदरे चक्रवर्ती तिष्ठति (विप्_४,३.२२ ) मैवं मैवं साहसाध्यवसायिनी भवेत्युक्ते च सा तस्माद् अनुमरणनिर्बन्धाद् विरराम (विप्_४,३.२३ ) तेनैव भगवता स्वाश्रमम् आनीयत कतिपयदिनाभ्यन्तरे च सहैव तेन गरेणातितेजस्वी बालको जज्ञे तस्यौर्वो जातकर्मादिक्रियां निष्पाद्य सगर इति नाम चकार (विप्_४,३.२४ ) कृतोपनयनं चैनम् और्वो वेदशास्त्राण्य् अस्त्रं चाग्नेयं भार्गवाख्यम् अध्यापयाम् आस (विप्_४,३.२५ ) उत्पन्नबुद्धिश् च मातरम् अपृच्छत् अम्ब कथम् अत्र वयं क्व तातो ऽस्माकम् इत्य् एवमादि पृच्छतस् तन्माता सर्वम् अवोचत् (विप्_४,३.२६ ) ततः पितृराज्यहरणामर्षितो हैहयतालजङ्घादिवधाय प्रतिज्ञाम् अकरोत् प्रायशश् च हैहयाञ् जघान (विप्_४,३.२७ ) शकयवनकाम्बोजपारदपह्लवा हन्यमानास् तत्कुलगुरुं वसिष्ठं शरणं ययुः (विप्_४,३.२८ ) अथैतान् वसिष्ठो जीवन्मृतकान् कृत्वा सगरम् आह वत्सालम् एभिर् जीवन्मृतकैर् अनुमृतैः (विप्_४,३.२९ ) एते च मयैव त्वत्प्रतिज्ञापरिपालनाय निजधर्मद्विजसङ्गपरित्यागं कारिताः (विप्_४,३.३० ) स तथेति तद् गुरुवचनम् अभिनन्द्य तेषां वेषान्यत्वम् अकारयत् यवनान् मुण्डितशिरसो ऽर्धमुण्डाञ् छकान् प्रलम्बकेशान् पारदान् पह्लवांश् च श्मश्रुधरान् निःस्वाध्यायवषट्कारान् एतान् अन्यांश् च क्षत्रियांश् चकार (विप्_४,३.३१ ) ते च निजधर्मपरित्यागाद् ब्राह्मणैश् च परित्यक्ता म्लेच्छतां ययुः (विप्_४,३.३२ ) सगरो ऽपि स्वम् अधिष्ठानम् आगम्य अस्खलितचक्रः सप्तद्वीपवतीम् इमाम् उर्वीं प्रशशास (विप्_४,३.३३ ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे तृतीयो ऽध्यायः ]] काश्यपदुहिता सुमतिर् विदर्भराजतनया केशिनी च द्वे भार्ये सगरस्यास्ताम् (विप्_४,४.१ ) ताभ्यां चापत्यार्थम् आराधित और्वः परमेण समाधिना वरम् अदात् (विप्_४,४.२ ) एका वंशधरम् एकं पुत्रम् अपरा षष्टिं पुत्रसहस्राणि जनयिष्यति यस्या यद् अभिमतं तद् इच्छया गृह्यताम् इत्य् उक्ते केशिनी पुत्रम् एकं सुमतिः पुत्रसहस्राणि षष्टिं वव्रे (विप्_४,४.३ ) तथेति च ऋषिणाभिहिते ऽल्पैर् एवाहोभिः केशिनी पुत्रम् एकम् असमञ्जसं नाम वंशधरम् असूत विनतातनयायास् तु सुमत्याः षष्टिः पुत्रसहस्राण्य् अभवन् (विप्_४,४.४ ) तस्माद् असमञ्जसो ऽंशुमान् नाम कुमारो जज्ञे (विप्_४,४.५ ) स त्व् असमञ्जा बाल्याद् एवापवृत्तः पिता चास्याचिन्तयद् अयम् अतीतबाल्यो बुद्धिमान् भविष्यतीति (विप्_४,४.६ ) अथ तत्रापि वयस्य् अतीते तच् चरितम् एवैनं पिता तत्याज (विप्_४,४.७ ) तान्य् अपि षष्टिः कुमारसहस्राण्य् असमञ्जसश् चरितम् अनुचक्रुः (विप्_४,४.८ ) ततश् चासमञ्जसश् चरितानुकारिभिः सागरैर् अपध्वस्तयज्ञादिसन्मार्गे जगति देवाः सकलविद्यामयम् असंस्पृष्टम् अशेषदोषैर् भगवतः पुरुषोत्तमस्यांशभूतं कपिलं प्रणम्य तद् अर्थम् ऊचुः (विप्_४,४.९ ) भगवन्न् एभिः सगरतनयैर् असमञ्जसश् चरितम् अनुगम्यते कथम् एवम् एभिर् अनुसरद्भिर् जगद् भविष्यतीत्य् आर्तजगत्परित्राणाय च भगवतो ऽत्र शरीरग्रहणम् इत्य् आकर्ण्य भगवान् अल्पैर् एव दिनैर् एते विनङ्क्ष्यन्तीत्य् उक्तवान् (विप्_४,४.१० ) तत्रान्तरे च सगरो हयमेधम् आरेभे तत्र च पुत्रैर् अधिष्ठितम् अस्याश्वं को ऽप्य् अपहृत्य भुवो बिलं प्रविवेश (विप्_४,४.१२ ) ततश् चाश्वान्वेषणाय तनयान् युयोज ततस् तत्तनयाश् चाश्वखुरपदवीम् अनुसरन्तो अतिनिर्बन्धेन वसुधातलम् एकैको योजनं योजनम् अवनेश् चखान (विप्_४,४.१३ ) पाताले चाश्वं परिभ्रमन्तं तम् अवनीपतितनयास् ते ददृशुः (विप्_४,४.१४ ) नातिदूरावस्थितं च भगवन्तम् अपघने शरत्काले ऽर्कम् इव तेजोभिर् अनवरतम् ऊर्ध्वम् अधश् चाशेषदिशश् चोद्भासयमानं कपिलर्षिम् अपश्यन् (विप्_४,४.१५ ) ततश् चोद्यतायुधा दुरात्मायम् अस्मदपकारी यज्ञविघातकर्ता हयहर्ता हन्यतां हन्यताम् इत्य् अवोचन् ततस् तेनापि भगवता किंचिदीषत्परिवर्तितलोचनेनावलोकिताः स्वशरीरसमुत्थेनाग्निना दह्यमाना विनेशुः (विप्_४,४.१६ ) सगरो ऽप्य् अवगम्याश्वानुसारि तत् पुत्रबलम् अशेषं परमर्षिकपिलतेजसा दग्धम् अंशुमन्तम् असमञ्जसः पुत्रम् अश्वानयनाय चोदयाम् आस (विप्_४,४.१७ ) स तु सगरतनयखातमार्गेण कपिलम् उपगम्य भक्तिनम्रस् तथा तुष्टाव यथैनं भगवान् आह गच्छैनं पितामहायाश्वं प्रापय वरं वृणीष्व च पुत्रपौत्रश् च ते स्वर्गाद् गङ्गां आनयिष्यतीति (विप्_४,४.१८ ) अथांशुमान् अपि ब्रह्मदण्डहतानाम् अस्मत्पितॄणाम् अस्वर्गयोग्यानां स्वर्गप्राप्तिकरं वरम् अस्माकं भगवान् प्रयच्छत्व् इति प्रत्याह (विप्_४,४.१९ ) तं चाह भगवान् उक्तम् एवैतन् मया पौत्रस् ते त्रिदिवाद् गङ्गां भुवम् आनयिष्यतीति तदम्भसा संस्पृष्टेष्व् अस्थिभस्मस्व् एते स्वर्गम् आरोक्ष्यन्ति भगवद्विष्णुपादाङ्गुष्ठविनिर्गतस्य जलस्य हि तन्माहात्म्यम् (विप्_४,४.२० ) यन् न केवलम् अभिसंधिपूर्वकं स्नानाद्युपभोगेषूपकारकम् अनभिसंहितम् अप्य् अपेतप्राणस्यास्थिचर्मस्नायुकेशाद्युत्सृष्टं शरीरजम् यद् भूपतितम् शरीरिणं सद्यः स्वर्गं नयतीत्य् उक्तः प्रणम्य च भगवते ऽश्वम् आदाय पितामहयज्ञम् आजगाम (विप्_४,४.२१ ) सगरो ऽप्य् अश्वम् आसाद्य तं यज्ञं समापयाम् आस (विप्_४,४.२२ ) सागरं चात्मजप्रीत्या पुत्रत्वे कल्पयाम् आस (विप्_४,४.२३ ) तस्यांशुमतो दिलीपः पुत्रो ऽभवत् (विप्_४,४.२४ ) दिलीपस्य भगीरथो यो ऽसौ गङ्गां स्वर्गाद् इहानीय भागीरथीसंज्ञां चकार (विप्_४,४.२५ ) भगीरथाच् छ्रुतस् तस्यापि नाभागस् ततो ऽम्बरीषस् तस्मात् सिन्धुद्वीपः सिन्धुद्वीपाद् अयुतायुस् तत्पुत्रश् च ऋतुपर्णो नलसहायो ऽक्षहृदयज्ञो ऽभूत् (विप्_४,४.२६ ) ऋतुपर्णपुत्रः सर्वकामस् तत्तनयः सुदासः सुदासात् सौदासो मित्रसहनामा (विप्_४,४.२७ ) स चाटव्यां मृगयां गतो व्याघ्रद्वयम् अपश्यत् (विप्_४,४.२८ ) ताभ्यां च तद् वनम् अपमृगं कृतं स चैकं तयोर् बाणेन जघान (विप्_४,४.२९ ) म्रियमाणश् चासाव् अतिभीषणाकृतिर् अतिकरालवदनो राक्षसो ऽभवत् (विप्_४,४.३० ) द्वितीयो ऽपि प्रतिक्रियां ते करिष्यामीत्य् उक्त्वान्तर्धानं जगाम (विप्_४,४.३१ ) कालेन गच्छता स सौदासो यज्ञम् अयजत् परिनिष्ठितयज्ञे चाचार्ये वसिष्ठे निष्क्रान्ते तद् रक्षो वसिष्ठरूपम् आस्थाय यज्ञावसाने मम समांसं भोजनं देयं तत् संस्क्रियतां क्षणाद् इहागमिष्यामीत्य् उक्त्वा निष्क्रान्तः (विप्_४,४.३२ ) भूयश् च सूदवेषं कृत्वा राजाज्ञया मानुषमांसं संस्कृत्य राज्ञे न्यवेदयत् (विप्_४,४.३३ ) असाव् अपि हिरण्यपात्रस्थितं मांसम् आदाय वसिष्ठागमनप्रतीक्षो ऽभवत् आगताय च वसिष्ठाय निवेदितवान् (विप्_४,४.३४ ) स चाप्य् अचिन्तयद् अहो ऽस्य राज्ञो दौःशील्यं येनैतन् मांसम् अस्माकं प्रयच्छति किम् एतद् द्रव्यजातम् इति ध्यानपरो ऽभूत् अपश्यच् च तन् मानुषमांसम् ततश् च क्रोधकलुषीकृतचेता राजानं प्रति शापम् उत्ससर्ज यस्माद् अभोज्यम् एतद् अस्मद्विधानां तपस्विनाम् अवगच्छन्न् अपि भवान् मह्यं ददाति तस्मात् तवैवात्र लोलुपा बुद्धिर् भविष्यतीति (विप्_४,४.३५ ) अनन्तरं च तेनापि भगवतैवाभिहितो ऽस्मीत्य् उक्ते किं किं मयैवाभिहितम् इति संचिन्त्य मुनिर् अपि समाधौ तस्थौ (विप्_४,४.३६ ) समाधिविज्ञानावगतार्थश् चानुग्रहं तस्मै चकार नात्यन्तिकम् एतद् द्वादशाब्दं तव भोजनं भविष्यतीति (विप्_४,४.३७ ) असाव् अपि तु प्रगृह्योदकाञ्जलिं मुनिशापप्रदानायोद्यतो भगवान् अस्मद्गुरुर् नार्हस्य् एनं कुलदेवताभूतम् आचार्यं शप्तुम् इति मदयन्त्या स्वपत्न्या प्रसादितः सस्याम्बुदरक्षणार्थं तच् छापाम्बु नोर्व्यां न चाकाशे चिक्षेप तेनैव स्वपदौ सिषेच (विप्_४,४.३८ ) तेन क्रोधाश्रितेनाम्भसा दग्धच्छायौ तत्पादौ कल्माषताम् उपगतौ ततः स कल्माषपादसंज्ञाम् अवाप (विप्_४,४.३९ ) वसिष्ठशापाच् च षष्ठे काले राक्षसभावम् उपेत्याटव्यां पर्यटन्न् अनेकशो मानुषान् अभक्षयत् (विप्_४,४.४० ) एकदा तु कंचिन् मुनिम् ऋतुकाले भार्यया सह संगतं ददर्श तयोश् च तम् अतिभीषणं राक्षसम् अवलोक्य त्रासात् प्रधावितयोर् दम्पत्योर् ब्राह्मणं जग्राह (विप्_४,४.४१ ) ततः सा ब्राह्मणी बहुशस् तं याचितवती प्रसीदेक्ष्वाकुकुलतिलकभूतस् त्वं महाराज मित्रसहो न राक्षसो नार्हसि स्त्रीधर्मसुखाभिज्ञो मय्य् अकृतार्थायाम् इमं मद्भर्तारम् अत्तुम् इत्य् एवं बहुप्रकारं तस्यां विलपन्त्यां व्याघ्रः पशुम् इव तं ब्राह्मणम् अभक्षयत् (विप्_४,४.४२ ) ततश् चातिकोपसमन्विता ब्राह्मणी तं राजानं यस्माद् एवं मय्य् अतृप्तायां त्वयायं मत्पतिर् भक्षितः तस्मात् त्वम् अप्य् अन्तं कामोपभोगप्रवृत्तः प्राप्स्यसीति शशाप अग्निं प्रविवेश च (विप्_४,४.४३ ) ततस् तस्य द्वादशाब्दविपर्यये विमुक्तशापस्य स्त्रीविषयाभिलाषिणो मदयन्ती स्मारयाम् आस (विप्_४,४.४४ ) ततः परम् असौ स्त्रीभोगं तत्याज वसिष्ठश् चापुत्रेण राज्ञा पुत्रार्थम् अभ्यर्थितो मदयन्त्यां गर्भाधानं चकार यदा च सप्तवर्षाण्य् असौ गर्भो न जज्ञे ततस् तं गर्भम् अश्मना सा देवी जघान पुत्रश् चाजायत तस्य चाश्मक एव नामाभवत् (विप्_४,४.४५ ) अश्मकस्य मूलको नाम पुत्रो ऽभवत् यो ऽसौ निःक्षत्रे क्ष्मातले ऽस्मिन् क्रियमाणे स्त्रीभिर् विवस्त्राभिः परिवार्य रक्षितः ततस् तं नारीकवचम् उदाहरन्ति (विप्_४,४.४६ ) मूलकाद् दशरथस् तस्माद् इलिविलस् ततश् च विश्वसहः तस्माच् च खट्वाङ्गो दिलीपः यो ऽसौ देवासुराणां संग्रामे देवैर् अभ्यर्थितो ऽसुराञ् जघान स्वर्गे च कृतप्रियैर् देवैर् वरग्रहणाय चोदितः प्राह यद्य् अवश्यं वरो ग्राह्यस् तन् ममायुः कथ्यताम् इति अनन्तरं च तैर् उक्तम् एकमुहूर्तप्रमाणं तवायुर् इत्य् उक्तो ऽथास्खलितगतिना विमानेन लघिमगुणो मर्त्यलोकम् आगम्येदम् आह यथा न ब्राह्मणेभ्यः सकाशाद् आत्मापि मे प्रियतरः न च स्वधर्मोल्लङ्घनं मया कदाचिद् अप्य् अनुष्ठितम् न च सकलदेवमानुषपशुवृक्षादिके ऽप्य् ऽच्युतव्यतिरेकवती दृष्टिर् ममाभूत् तथा तम् एव देवं मुनिजनानुस्मृतं भगवन्तम् अस्खलितगतिः प्रापयेयम् इत्य् अशेषदेवगुरौ भगवत्य् अनिर्देश्यवपुषि सत्तामात्रात्मन्य् आत्मानं परमात्मनि वासुदेवाख्ये युयोज तत्रैव च लयम् अवाप (विप्_४,४.४७ ) अत्रापि श्रूयते श्लोको गीतः सप्तर्षिभिः पुरा खट्वाङ्गेन समो नान्यः कश्चिद् उर्व्यां भविष्यति विप्_४,४.४८[१] येन स्वर्गाद् इहागम्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम् त्रयो ऽभिसंधिता लोका बुद्ध्या दानेन चैव हि विप्_४,४.४८[२] खट्वाङ्गाद् दीर्घबाहुः पुत्रो ऽभवत् ततो रघुस् तस्माद् अप्य् अजः अजाद् दशरथो दशरथस्यापि भगवान् अब्जनाभो जगत्स्थित्यर्थम् आत्मांशेन रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नरूपिणा चतुर्धा पुत्रत्वम् आयासीत् रामो ऽपि बाल एव विश्वामित्रयज्ञरक्षणाय गच्छंस् ताटकां जघान (विप्_४,४.४९ ) यज्ञे च मारीचम् इषुपाताहतं दूरं चिक्षेप सुबाहुप्रमुखांश् च क्षयम् अनयत् दर्शनमात्रेणैवाहल्याम् अपापां चकार जनकगृहे च माहेश्वरं चापम् अनायासेनैव बभञ्ज सीतां च अयोनिजां जनकराजतनयां वीर्यशुल्कां लेभे (विप्_४,४.५० ) सकलक्षत्रक्षयकारिणम् अशेषहैहयकुलधूमकेतुभूतं च परशुरामम् अपास्तवीर्यबलावलेपं चकार (विप्_४,४.५१ ) पितृवचनाच् चागणितराज्याभिलाषो भ्रातृभार्यासमवेतो वनं विवेश (विप्_४,४.५२ ) विराधखरदूषणादीन् कबन्धवालिनौ च निजघान (विप्_४,४.५३ ) बद्ध्वा चाम्भोनिधिम् अशेषराक्षसकुलक्षयं कृत्वा दशाननापहृतां तद्वधापहतकलङ्काम् अप्य् अनलप्रवेशशुद्धाम् अशेषदेवेशसंस्तूयमानां सीतां जनकराजतनयाम् अयोध्याम् आनिन्ये (विप्_४,४.५४ ) विश्वामित्रभरद्वाजागस्त्यप्रभृतिभिर् मुनिवरैः ऋग्यजुःसामाथर्वैः संस्तूयमानो नृत्यगीतवाद्याखिललोकमङ्गलवाद्यैर् वीणावेणुमृदङ्गभेरीपटहशङ्खकाहलगोमुखप्रभृतिभिः सुनादैः समस्तभूभृतां मध्ये सकललोकरक्षार्थं यथोचितम् अभिषिक्तो दाशरथिः कोसलेन्द्रो रघुकुलतिलको जानकीप्रियो भ्रातृत्रयप्रियः सिंहासनगतो द्वादशाब्दसहस्रं राज्यम् अकरोत् (विप्_४,४.५४*७ ) भरतो ऽपि गन्धर्वविषयसाधनायोग्रगन्धर्वकोटीस् तिस्रो जघान शत्रुघ्नेनाप्य् अतिबलपराक्रमो मधुपुत्रो लवणो नाम राक्षसेश्वरो निहतो मधुरा च निवेशिता (विप्_४,४.५५ ) इत्य् एवमादिअतुलबलपराक्रमैर् अतिदुष्टनिबर्हणैर् ऽशेषस्यास्य जगतो निष्पादितस्थितयो रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नाः पुनर् अपि दिवम् आरूढाः (विप्_४,४.५६ ) ये ऽपि तेषु भगवदंशेष्व् अनुरागिणः कोसलनगरजनपदास् ते ऽपि तन्मनसस् तत्सलोकताम् अवापुः (विप्_४,४.५७ ) रामस्य तु कुशलवौ पुत्रौ लक्ष्मणस्याङ्गदचन्द्रकेतू तक्षपुष्करौ भरतस्य सुबाहुशूरसेनौ शत्रुघ्नस्य कुशस्यातिथिर् अतिथेर् अपि निषधः पुत्रो ऽभवत् निषधस्यापि नलस् तस्य अपि नभो नभसः पुण्डरीकः तत्तनयः क्षेमधन्वा तस्य च देवानीकस् तस्याप्य् अहीनगुस् ततो रुरुस् तस्य च पारियात्रः पारियात्राद् दलो दलाच् छलस् तस्याप्य् उक्थ उक्थाद् वज्रनाभस् तस्माच् छङ्खनाभस् ततो व्युत्थिताश्वस् ततश् च विश्वसहो जज्ञे (विप्_४,४.५८ ) हिरण्यनाभस् ततो महायोगीश्वरो जैमिनिशिष्यो यतो याज्ञवल्क्यो योगम् अवाप (विप्_४,४.५९ ) हिरण्यनाभस्य पुत्रः पुष्यस् तस्माद् ध्रुवसंधिस् ततः सुदर्शनस् तस्माद् अग्निवर्णस् ततश् च शीघ्रगस् तस्यापि मरुः पुत्रो ऽभूत् यो ऽसौ योगम् आस्थायाद्यापि कलापग्रामम् आश्रितस् तिष्ठति आगामियुगे सूर्यवंशक्षत्रप्रवर्तयिता भविष्यति प्रसुश्रुतस् तस्यात्मजस् तस्यापि सुसंधिस् ततश् चाप्य् अमर्षस् तस्य च महस्वांस् ततश् च विश्रुतवांस् ततो बृहद्बलो यो ऽर्जुनतनयेनाभिमन्युना भारतयुद्धे क्षयम् अनीयत (विप्_४,४.६० ) एते हीक्ष्वाकुभूपालाः प्राधान्येन मयेरिताः एतेषां चरितं शृण्वन् सर्वपापैः प्रमुच्यते विप्_४,४.६१ [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे चतुर्थो ऽध्यायः ]] इक्ष्वाकुतनयो यो ऽसौ निमिर् नामा स तु सहस्रसंवत्सरं सत्रम् आरेभे वसिष्ठं च होतारं वरयाम् आस (विप्_४,५.१ ) तम् आह वसिष्ठो ऽहम् इन्द्रेण पञ्चवर्षशतं यागार्थं प्रथमतरं वृतस् तदनन्तरं प्रतिपाल्यताम् आगतस् तवापि ऋत्विग् भविष्यामीत्य् उक्ते स पृथिवीपतिर् न किंचिद् उक्तवान् (विप्_४,५.२ ) वसिष्ठो ऽप्य् अनेन समन्विच्छितम् इत्य् अमरपतेर् यागम् अकरोत् (विप्_४,५.३ ) सो ऽपि तत्कालम् एवान्यैर् गौतमादिभिर् यागम् अकारयत् समाप्ते चामरपतेर् यागे त्वरावान् वसिष्ठो निमेः कर्म करिष्यामीत्य् आजगाम तत्कर्मकर्तृत्वं च तत्र गौतमस्य दृष्ट्वाथ स्वपते तस्मै राज्ञे माम् अप्रत्याख्यायैतद् अनेन गौतमाय कर्मान्तरं समर्पितं यस्मात् तस्माद् अयं विदेहो भविष्यतीति शापं ददौ (विप्_४,५.४ ) प्रतिबुद्धश् चासाव् अवनिपतिर् अपि प्राह यस्मान् माम् असंभाष्याज्ञानत एव शयानस्य शापोत्सर्गम् असौ दुष्टगुरुश् चकार तस्मात् तस्यापि देहः पतितो भविष्यतीति प्रतिशापं दत्त्वा देहम् अत्यजत् (विप्_४,५.५ ) तस्माच् छापाच् च मित्रावरुणयोस् तेजसि वसिष्ठतेजः प्रविष्टम् उर्वशीदर्शनाद् उद्भूतबीजप्रपातयोस् सकाशाद् वसिष्ठो देहम् अपरं लेभे (विप्_४,५.६ ) निमेर् अपि तच्छरीरम् अतिमनोहरतैलगन्धादिभिर् उपसंस्क्रियमाणं नैव क्लेदादिकं दोषम् अवाप सद्योमृतम् इव तस्थौ यज्ञसमाप्तौ भागग्रहणायागतान् देवान् व् देवान् आगतान् ऋत्विज ऊचुः यजमानाय वरो दीयताम् इति देवैश् च छन्दितो ऽसौ निमिर् आह (विप्_४,५.७ ) भगवन्तो ऽखिलसंसारदुःखसंघातस्य छेत्तारो न ह्य् एतावज् जगत्य् अन्यद् दुःखम् अस्ति यच् छरीरात्मनोर् वियोगे भवति तद् अहम् इच्छामि सकललोकलोचनेषु वस्तुं न पुनः शरीरग्रहणं कर्तुम् इत्य् एवम् उक्तैर् देवैर् असाव् अशेषभूतानां नेत्रेष्व् अवतारितः (विप्_४,५.८ ) ततो भूतान्य् उन्मेषनिमेषं चक्रुः अपुत्रस्य तस्य भूभुजः शरीरम् अराजकभीरवस् ते मुनयो ऽरण्या ममन्थुः (विप्_४,५.९ ) तत्र च कुमारो जज्ञे जननाज् जनकसंज्ञां चावाप (विप्_४,५.१० ) अभूद् विदेहो ऽस्य पितेति वैदेहो मथनान् मिथिर् अभूत् तस्योदावसुः पुत्रो ऽभवत् उदावसोर् नन्दिवर्धनस् ततः सुकेतुः तस्माच् च देवरातस् ततश् च बृहदुक्थस् तस्य च महावीर्यस् तस्यापि सत्यधृतिस् धृतिः ततश् च धृष्टकेतुर् अजायत धृष्टकेतोर् हर्यश्वस् तस्य च मरुर् मरोः प्रतिबन्धकस् तस्मात् कृतरथस् तस्मात् कृतिस् तस्य विबुधः तस्यापि महाधृतिस् ततश् च कृतिरातस् ततो महारोमा तस्य सुवर्णरोमा तस्यापि ह्रस्वरोमा ततः सीरध्वजो ऽभूत् तस्य पुत्रार्थं यजनभुवं कृषतः सीरे सीता दुहिता समुत्पन्ना सीरध्वजस्य भ्राता सांकाश्याधिपतिः कुशध्वजनामा सीरध्वजस्यापत्यं भानुमान् भानुमतः शतद्युम्नः तस्य शुचिस् तस्माद् ऊर्जवहो पुत्रो जज्ञे (विप्_४,५.११ ) तस्यापि शतध्वजः ततः कुणिः कुणेर् अञ्जनस् तत्पुत्र ऋतुजित् ततो ऽरिष्टनेमिस् तस्माच् छ्रुतायुः श्रुतायुषः सुपार्वस् तस्मात् संजयस् ततः क्षेमारिस् तस्माद् अनेनास् तस्माद् मीनरथस् तस्य सत्यरथस् तस्य सात्यरथिः सात्यरथेर् उपगुस् तस्माच् छाश्वतस् तस्मात् सुधन्वा तस्यापि सुभाषः ततः सुश्रुतस् तस्माज् जयो जयपुत्रो विजयस् तस्य च ऋतो नाम सुश्रुतः तस्मात् सुश्रुताज् जयः तस्य पुत्रो विजयः विजयस्य ऋतः ऋतात् सुनयस् ततो वीतहव्यस् तस्माद् धृतिर् धृतेर् बहुलाश्वस् तस्य पुत्रः कृतिः कृतौ संतिष्टते ऽयं जनकवंशः (विप्_४,५.१२ ) इत्य् एते मैथिलाः प्राचुर्येण तेषाम् आत्मविद्याश्रयिणो भूपाला भविष्यन्तीति (विप्_४,५.१३ ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे पञ्चमो ऽध्यायः ]] सूर्यस्य भगवन् वंशः कथितो भवता मम सोमस्य वंशे त्व् अखिलाञ् श्रोतुम् इच्छामि पार्थिवान् विप्_४,६.१ कीर्त्यते स्थिरकीर्तीनां येषाम् अद्यापि संततिः प्रसादसुमुखस् तन् मे ब्रह्मन्न् आख्यातुम् अर्हसि विप्_४,६.२ श्रूयतां मुनिशार्दूल वंशः प्रथिततेजसः सोमस्यानुक्रमात् ख्याता यत्रोर्वीपतयो ऽभवन् (विप्_४,६.३ ) अयं हि वंशो ऽतिबलपराक्रमद्युतिशीलचेष्टावद्भिर् अतिगुणान्वितैर् नहुषययातिकार्तवीर्यार्जुनादिभिर् भूपालैर् अलंकृतः तम् अहं कथयामि श्रूयताम् (विप्_४,६.४ ) अखिलजगत्स्रष्टुर् भगवन्नारायणनाभिसरोजिनीसमुद्भवाब्जयोनेर् ब्रह्मणः पुत्रो ऽत्रिर् अत्रेः सोमः (विप्_४,६.५ ) तं च भगवान् अब्जयोनिर् अशेषौषधीद्विजनक्षत्राणाम् आधिपत्ये ऽभ्यषेचयत् (विप्_४,६.६ ) स च राजसूयम् अकरोत् तत्प्रभावाद् अत्युत्कृष्टाधिपत्याधिष्ठातृत्वाच् चैनं मद आविवेश (विप्_४,६.७ ) मदावलेपाच् चासौ सकलदेवगुरोर् बृहस्पतेस् तारां नाम पत्नीं जहार (विप्_४,६.८ ) बहुशस् तु बृहस्पतिचोदितेन भगवता ब्रह्मणा चोद्यमानः सकलैश् च देवर्षिभिर् याच्यमानो ऽपि न मुमोच (विप्_४,६.९ ) तस्य च बृहस्पतिद्वेषाद् उशना पार्ष्णिग्राहो ऽभवत् (विप्_४,६.१० ) अङ्गिरः सकाशाद् उपलब्धविद्यो भगवान् रुद्रो बृहस्पतेः सहाय्यम् अकरोत् (विप्_४,६.११ ) यतश् चोशना ततो जम्भकुम्भाद्याः समस्ता एव दैत्यदानवनिकाया महान्तम् उद्यमं चक्रुः बृहस्पतेर् अपि सकलदेवसैन्यसहायः शक्रो ऽभवत् (विप्_४,६.१२ ) एवं च तयोर् अतीवोग्रः संग्रामस् तारानिमित्तस् तारकामयो नामाभवत् ततः समस्तशस्त्राण्य् असुरेषु रुद्रपुरोगमा देवा देवेषु चाशेषदानवा मुमुचुः (विप्_४,६.१३ ) एवं च देवासुराहवक्षोभक्षुब्धहृदयम् अशेषं एव जगद् ब्रह्माणं शरणं जगाम (विप्_४,६.१४ ) ततश् च भगवान् अप्य् उशनसं शंकरम् असुरान् देवांश् च निवार्य बृहस्पतये ताराम् अददात् तां चान्तःप्रसवाम् अवलोक्य बृहस्पतिर् आह (विप्_४,६.१५ ) नैष मम क्षेत्रे भवत्यान्यस्य सुतो धार्यः समुत्सृजैनम् अलम् अतिधार्ष्ट्येनेति (विप्_४,६.१६ ) सा च तेनैवम् उक्तातिपतिव्रता भर्तृवचनात् तम् ईषिकास्तम्बे गर्भम् उत्ससर्ज (विप्_४,६.१७ ) स चोत्सृष्टमात्र एवातितेजसा देवानां तेजांस्य् आचिक्षेप (विप्_४,६.१८ ) बृहस्पतिम् इन्दुं च तस्य कुमारस्यातिचारुतया साभिलाषौ दृष्ट्वा देवाः समुत्पन्नसंदेहास् तारां पप्रच्छुः (विप्_४,६.१९ ) सत्यं कथयास्माकम् अतिसुभगे कस्यायम् आत्मजः सोमस्याथ बृहस्पतेः पुत्रः इत्युक्तापि सा तारा ह्रिया न किंचिद् उवाच बहुशो ऽप्य् अभिहिता यदासौ देवेभ्यो नाचचक्षे ततश् च स कुमारस् तां शप्तुम् उद्यतः प्राह च दुष्टे कस्मान् मम तातं नाख्यासि अद्यैव ते ऽलीकलज्जावत्यास् तथा शास्तिम् अयम् अहं करोमि यथा नैवम् अन्याप्य् अतिमन्थरवचना भविष्यतीति अथ भगवान् पितामहस् तं कुमारं संनिवार्य स्वयम् अपृच्छत् ताराम् कथय वत्से कस्यायम् आत्मजः सोमस्य अथ बृहस्पतेर् इत्य् उक्ता लज्जाजडम् आह सोमस्येति (विप्_४,६.२१ ) ततः स्फुरदुच्छ्वसितामलकपोलकान्तिर् भगवान् उडुपतिस् तम् आलिङ्ग्य कुमारं साधु साधु वत्स प्राज्ञो ऽसीति बुध इति नाम चक्रे (विप्_४,६.२२ ) स चाख्यातम् एवैतद् यथेलायाम् आत्मजपुरूरवसम् उत्पादयाम् आस पुरूरवास् त्व् अतिदानशीलो ऽतियज्वातितेजस्वी यं सत्यवादिनम् अतिरूपिणं मित्रावरुणशापान् मानुषे लोके मया वस्तव्यम् इति कृतमतिर् उर्वशी ददर्श (विप्_४,६.२३ ) दृष्टमात्रे च यस्मिन्न् अपहाय मानम् अशेषस्वर्गाभिलाषम् अपास्य तन्मनस्का भूत्वा तम् एवोपतस्थे (विप्_४,६.२४ ) सो ऽपि च ताम् अतिशयितसकललोकस्त्रीकान्तिसौकुमार्यलावण्यगतिविलासहासादिगुणाम् अवलोक्य तदायत्तचित्तवृत्तिर् बभूव (विप्_४,६.२५ ) उभयम् अपि तन्मनस्कम् अनन्यदृष्टि परित्यक्तसमस्तान्यत्प्रयोजनम् अभूत् (विप्_४,६.२६ ) राजा तु प्रागल्भ्यात् ताम् आह (विप्_४,६.२७ ) सुभ्रु त्वाम् अहम् अतिकामो ऽस्मि प्रसीदानुरागम् उद्वहेत्य् उक्ता लज्जावखण्डितम् उर्वशी प्राह (विप्_४,६.२८ ) भवत्व् एवं यदि मे समयपरिपालनं भवान् करोति (विप्_४,६.२९ ) आख्याहि मे समयम् इत्य् अथ पृष्टा पुनर् अब्रवीत् शयनसमीपे ममोरणकद्वयं पुत्रभूतं नापनेयम् भवांश् च मया नग्नो न द्रष्टव्यः घृतमात्रं च ममाहार इत्य् एवम् एवेति भूपतिर् आह तया च सहावनीपतिर् अलकायां चैत्ररथादिवनेष्व् अमलपद्मषण्डेषु सरःस्व् अभिरममाण एकषष्टिवर्षाण्य् अनुदिनप्रवर्धमानप्रमोदो ऽनयत् (विप्_४,६.३० ) उर्वशी च तदुपभोगात् प्रतिदिनप्रवर्धमानानुरागा अमरलोकवासे ऽपि न स्पृहां चकार (विप्_४,६.३१ ) विना चोर्वश्या सुरलोको ऽप्सरसां सिद्धगन्धर्वाणां च नातिरमणीयो ऽभवत् (विप्_४,६.३२ ) ततश् चोर्वशीपुरूरवसोः समयविद् विश्वावसुर् गन्धर्वसमवेतो निशि शयनाभ्याशाद् एकम् उरणकं जहार (विप्_४,६.३३ ) तस्याकाशे नीयमानस्योर्वशी शब्दम् अशृणोत् आह च ममानाथायाः पुत्रः केनाप्य्ऽपह्रियते कं शरणम् उपयामीत्य् व् इति आकर्ण्य राजा नग्नं मां देवी द्रक्ष्यतीति न ययौ अथान्यम् अप्य् उरणकम् आदाय गन्धर्वा ययुः तस्याप्य् अपह्रियमाणस्यशब्दम् आकर्ण्यऽकाशे पुनर् अप्य् अनाथास्म्य् अहम् अभर्तृका कुपुरुषाश्रयेत्य् आर्तराविणी बभूव (विप्_४,६.३४ ) राजाप्य् अमर्षवशाद् अन्धकारम् एतद् इति खड्गम् आदाय दुष्ट दुष्ट हतो ऽसीति व्याहरन्न् अभ्यधावत् (विप्_४,६.३५ ) तावच् च गन्धर्वैर् अतीवोज्ज्वला विद्युज् जनिता तत्प्रभया चोर्वशी राजानम् अपगताम्बरं दृष्ट्वापवृत्तसमया तत्क्षणाद् एवापक्रान्ता (विप्_४,६.३६ ) परित्यज्य ताव् उरणकौ गन्धर्वाः सुरलोकम् उपगताः (विप्_४,६.३७ ) राजापि च तौ मेषाव् आदाय हृष्टमनाः स्वशयनम् आयातो नोर्वशीं ददर्श (विप्_४,६.३८ ) तां चापश्यन्न् अपगताम्बर एवोन्मत्तरूपो बभ्राम कुरुक्षेत्रे चाम्भोजसरस्य् अन्याभिश् चतसृभिर् अप्सरोभिः समवेताम् उर्वशीं ददर्श ततश् चोन्मत्तरूपो जाये हे तिष्ठ मनसि घोरे तिष्ठ वचसीत्य् अनेकप्रकारं सूक्तम् अवोचत् (विप्_४,६.३९ ) आह चोर्वशी महाराजालम् अनेनाविवेकचेष्टितेनान्तर्वत्न्य् अहम् अब्दान्ते भवतात्रागन्तव्यं कुमारस् ते भविष्यतीत्य् एकां च निशाम् अहं त्वया सह वत्स्यामीत्य् उक्तः प्रहृष्टः स्वपुरं जगाम (विप्_४,६.४० ) तासां चाप्सरसाम् उर्वशी कथयाम् आस अयं स पुरुषोत्कर्ष्टो येनाहम् एतावन्तं कालम् अनुरागाकृष्टमानसा सहोषितेत्य् एवम् उक्तास् ताम् अप्सरस ऊचुः साधु साध्व् अस्य रूपम् अनेन सहास्माकम् अपि सर्वकालम् अभिरन्तुं स्पृहा भवेत् इत्य् अब्दे च पूर्णे स राजा तत्राजगाम कुमारं चायुषम् अस्मै तदोर्वशी ददौ (विप्_४,६.४१ ) एकां च निशां तेन राज्ञा सहोषित्वा पञ्चपुत्रोत्पत्तये गर्भम् अवाप (विप्_४,६.४२ ) उवाच चैनं राजानम् अस्मत्प्रीत्या महाराजाय सर्व एव गन्धर्वा वरदाः संवृत्ता व्रियतां वर इति (विप्_४,६.४३ ) आह राजा विजितसकलारातिर् अविहतेन्द्रियसामर्थ्यो बन्धुमान् अमितबलकोशो नान्यद् अस्माकम् उर्वशीसालोक्याद् अप्राप्यम् अस्ति तद् अहम् अनया सहोर्वश्या कालं नेतुम् अभिलषामि (विप्_४,६.४४ ) इत्य् उक्ते गन्धर्वा राज्ञे ऽग्निस्थालीं ददुः (विप्_४,६.४५ ) ऊचुश् चैनम् अग्निम् आम्नायानुसारी भूत्वा त्रिधा कृत्वोर्वशीसलोकतामनोरथम् उद्दिश्य सम्यग् यजेथास् ततो ऽवश्यम् अभिलषितम् अवाप्स्यसीत्य् उक्तस् ताम् अग्निस्थालीम् आदायाजगाम अन्तर् अटव्याम् अचिन्तयद् अहो मे ऽतिमूढता यद् अग्निस्थली मयानीता नोर्वशीति अथैनाम् अटव्याम् एवाग्निस्थालीं तत्याज स्वपुरं चाजगाम (विप्_४,६.४६ ) व्यतीतार्धरात्रसमये विनिद्रश् चाचिन्तयत् ममोर्वशीसालोक्यप्राप्त्यर्थम् अग्निस्थाली गन्धर्वैर् दत्ता सा च मयाटव्यां परित्यक्ता तद् अहं तत्र तदाहरणाय यास्यामीत्य् उत्थाय तत्राप्य् उपगतो नाग्निस्थालीम् अपश्यत् शमीगर्भं चाश्वत्थम् अग्निस्थालीस्थाने दृष्ट्वाचिन्तयत् मयात्र स्थाली निक्षिप्ता सा चाश्वत्थः शमीगर्भो ऽभूत् तद् एनम् एवाहम् अग्निरूपम् आदाय स्वपुरम् अभिगम्यारणीं कृत्वा तदुत्पन्नाग्नेर् उपास्तिं करिष्यामीत्य् एवम् एव स्वपुरम् उपगतो ऽरणिं चकार (विप्_४,६.४७ ) तत्प्रमाणं चाङ्गुलैः कुर्वन् गायत्रीम् अपठत् पठतश् चाक्षरसंख्यान्य् एवाङ्गुलान्य् अरण्य् अभवत् तत्राग्निं निर्मथ्याग्नित्रयम् आम्नायानुसारी भूत्वा जुहाव उर्वशीसालोक्यं च फलम् अभिसंहितवान् (विप्_४,६.४८ ) तेनैवाग्निविधिना बहुविधान् यज्ञान् इष्ट्वा गान्धर्वलोकान् अवाप्योर्वश्या सह वियोगं नावाप (विप्_४,६.४९ ) एको ऽग्निर् आदाव् अभवद् ऐलेन त्व् अत्र मन्वन्तरे त्रेधा प्रवर्तित इति (विप्_४,६.५० ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे षष्ठो ऽध्यायः ]] तस्याप्य् आयुर् धीमान् अमावसुर् विश्वावसुः शतायुर् श्रुतायुः संज्ञाः षड् अभवन् पुत्राः (विप्_४,७.१ ) अमावसोर् भीमो नाम पुत्रो ऽभवत् (विप्_४,७.२ ) भीमस्य काञ्चनः काञ्चनात् सुहोत्रस् तस्यापि जह्नुः यो ऽसौ यज्ञवाटम् अखिलं गङ्गाम्भसा प्लावितम् आलोक्य क्रोधसंरक्तनयनो भगवन्तं यज्ञपुरुषम् आत्मनि परमेण समाधिना समारोप्याखिलाम् एव गङ्गाम् अपिबत् (विप्_४,७.३ ) अथैनं देवर्षयः प्रसादयाम् आसुः दुहितृत्वे चास्य गङ्गाम् अनयन् (विप्_४,७.४ ) जह्नोश् च सुमन्तुर् नाम पुत्रो ऽभवत् तस्याप्य् अजकस् ततो बलाकाश्वस् तस्मात् कुशः कुशस्य कुशाम्बकुशनाभामूर्तरयामावसवश् चत्वारः पुत्रा बभूवुः (विप्_४,७.५ ) तेषां कुशाम्बः शक्रतुल्यो मे पुत्रो भवेद् इति तपश् चकार तं चोग्रतपसम् अवलोक्य मा भवत्व् अन्यो ऽस्मत्तुल्यवीर्य इत्य् आत्मनैवास्येन्द्रः पुत्रत्वम् अगच्छत् (विप्_४,७.६ ) गाधिर् नाम स कौशिको ऽभवत् गाधिश् च सत्यवतीं कन्याम् अजनयत् तां च भार्गव ऋचीको वव्रे (विप्_४,७.७ ) गाधिर् अप्य् अतिरोषणायातिवृद्धाय च ब्राह्मणाय दातुम् अनिच्छन्न् एकतः श्यामकर्णानाम् इन्दुवर्चसाम् अनिलरंहसाम् अश्वानां सहस्रं कन्याशुल्कम् अयाचत (विप्_४,७.८ ) तेनाप्य् ऋष्.इणा वरुणसकाशाद् उपलभ्याश्वतीर्थोत्पन्नं तादृगश्वसहस्रं दत्तम् ततस् ताम् ऋचीकः कन्याम् उपयेमे ऋचीकश् च तस्याश् चरुम् अपत्यार्थं चकार (विप्_४,७.९ ) तत्प्रसादितश् च तन्मात्रे क्षत्रवरपुत्रोत्पत्तये चरुम् अपरं साधयाम् आस (विप्_४,७.१० ) एष चरुर् भवत्यायम् अपरस् त्वन्मात्रा सम्यग् उपयोज्य इत्य् उक्त्वा वनं जगाम (विप्_४,७.११ ) उपयोगकाले च तां माता सत्यवतीम् आह पुत्रि सर्व एवात्मपुत्रम् अतिगुणं समभिलषति नात्मजायाभ्रातृगुणेष्व् अतीवादृतो भवति अतो ऽर्हसि ममात्मीयं चरुं दातुं मदीयं चरुम् आत्मनोपयोक्तुम् (विप्_४,७.१२ ) मत्पुत्रेण हि सकलभूमण्डलपरिपालनं कार्यं कियद् वा ब्राह्मणस्य बलवीर्यसंपद् इत्य् उक्त्वा सा स्वचरुं मात्रे दत्तवती (विप्_४,७.१३ ) अथ वनाद् अप्य् आगम्य सत्यवतीम् ऋषिर् अपश्यत् (विप्_४,७.१४ ) आह चैनाम् अतिपापे किम् इदम् अकार्यं भवत्या कृतम् अतिरौद्रं ते वपुर् आलक्ष्यते नूनं त्वया त्वन्मातृसात्कृतश् चरुर् उपयुक्तो न युक्तम् एतत् (विप्_४,७.१५ ) मया हि तत्र चरौ सकलैव शौर्यवीर्यबलसंपद् आरोपिता त्वदीये चराव् अप्य् अखिलशान्तिज्ञानतितिक्षादिकी ब्राह्मणसंपत् एतच् च विपरीतं कुर्वन्त्यास् तवातिरौद्रास्त्रधारणमारणनिष्ठः क्षत्रियाचारः पुत्रो भविष्यत्य् अस्या चोपशमरुचिर् ब्राह्मणाचार इत्य् आकर्ण्यैव सा तस्य पादौ जग्राह (विप्_४,७.१६ ) प्रणिपत्य चैनम् आह भगवन् मयैतद् अज्ञानाद् अनुष्ठितम् प्रसादं मे कुरु मैवंविधः पुत्रो भवतु कामम् एवंविधः पौत्रो भवत्व् इत्य् उक्तो मुनिर् अप्य् आहैवम् अस्त्व् इति (विप्_४,७.१७ ) अनन्तरं च सा जमदग्निम् अजीजनत् तन्माता च विश्वामित्रं जनयाम् आस सत्यवती च कौशिकी नाम नद्य् अभवत् जमदग्निर् इक्ष्वाकुवंशोद्भवस्य रेणोस् तनयां रेणुकाम् उपयेमे तस्यां चाशेषक्षत्रहन्तारं परशुरामसंज्ञं भगवतः सकललोकगुरोर् नारायणस्यांशं जमदग्निर् अजीजनत् (विप्_४,७.१८ ) विश्वामित्रपुत्रस् तु भार्गव एव शुनःशेपो देवैर् दत्तः ततश् च देवरातनामाभवत् ततश् चान्ये मधुच्छन्दजयकृतदेवाष्टककच्छपहारीतकाख्या विश्वामित्रपुत्रा बभूवुः (विप्_४,७.१९ ) तेषां च बहूनि कौशिकगोत्राण्य् ऋष्यन्तरेषु वैवाह्यानि भवन्तीति (विप्_४,७.२० ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे सप्तमो ऽध्यायः ]] पुरूरवसो ज्येष्ठपुत्रो यस् त्व् आयुर्नामा स राहोर् दुहितरम् उपयेमे (विप्_४,८.१ ) तस्यां स पञ्च पुत्रान् उत्पादयाम् आस नहुषक्षत्रवृद्धरम्भरजिसंज्ञास् तथैवानेनाः पञ्चमः पुत्रो ऽभूत् क्षत्रवृद्धात् सुहोत्रः पुत्रो ऽभवत् (विप्_४,८.२ ) काश्यलेशगृत्समदास् तस्य पुत्रास् त्रयो ऽभवन् गृत्समदस्य शौनकश् चातुर्वर्ण्यप्रवर्तयिताभूत् (विप्_४,८.३ ) काश्यस्य काशीराजस् ततो दीर्घतमाः पुत्रो ऽभवत् धन्वन्तरिस् तु दीर्घतमसो ऽभवत् स हि संसिद्धकार्यकरणः सकलसंभूतिष्व् अशेषज्ञानविद् भगवता नारायणेन चातीतसंभूताव् अस्मै वरो दत्तः (विप्_४,८.४ ) काशीराजगोत्रे ऽवतीर्य त्वम् अष्टधा सम्यग् आयुर्वेदं करिष्यसि यज्ञभाक् च भविष्यसीति अभिहितः (विप्_४,८.५ ) तस्य च धन्वन्तरेः पुत्रः केतुमान् केतुमतो भीमरथः तस्यापि दिवोदासस् ततः प्रतर्दनः स च भद्रश्रेण्यवंशविनाशाद् अशेषाः शत्रवो ऽनेन जिता इति शत्रुजिद् अभवत् (विप्_४,८.६ ) तेन च प्रीतिमतात्मपुत्रो वत्स वत्सेत्य् अभिहितस् ततो वत्सो साव् ऽभवत् सत्यपरतया ऋतध्वजसंज्ञाम् अवाप पुनश् च कुवलयनामानम् अश्वं लेभे ततः कुवलयाश्व इत्य् अस्यां पृथिव्यां प्रथितः (विप्_४,८.७ ) तस्य च वत्सस्य पुत्रो ऽलर्को नामाभवत् यस्यायम् अद्यापि श्लोको गीयते षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च अलर्काद् अपरो नान्यो बुभुजे मेदिनीं युवा विप्_४,८.८ तस्याप्य् अलर्कस्य सन्नतिर् नामात्मजो ऽभवत् ततः सुनीथस् तस्य सुकेतुस् ततो धर्मकेतुः ततः सत्यकेतुस् तस्माद् विभुस् तत्तनयः सुविभुस् ततश् च सुकुमारस् तस्यापि दृष्टकेतुः ततश् च वैनहोत्रस् ततश् च भर्गो भार्गस्य भार्गभूमिः ततश् चातुर्वर्ण्यप्रवृत्तिः इत्य् एते काशयो भूपतयः कथिताः रजेस् तु संततिः श्रूयताम् इति (विप्_४,८.९ ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे ऽष्टमो ऽध्यायः]] रजेः पञ्च पुत्रशतान्य् अतुलवीर्यसाराण्य् आसन् (विप्_४,९.१ ) देवासुरसंग्रामारम्भे परस्परवधेप्सवो देवाश् चासुराश् च ब्रह्माणम् पप्रच्छुः (विप्_४,९.२ ) भगवन्न् अस्माकम् अत्र विरोधे कतरः पक्षो जेता भविष्यतीति (विप्_४,९.३ ) अथाह भगवान् येषाम् अर्थे रजिर् आत्तायुधो योत्स्यतीति अथ दैत्यैर् उपेत्य रजिर् आत्मसाहाय्यदानायाभ्यर्थितः प्राह योत्स्ये ऽहं भवताम् अर्थे यद्य् अहम् अमरजयाद् भवताम् इन्द्रो भविष्यामीत्य् आकर्ण्यैतत् तैर् अभिहितो न वयम् अन्यथा वदिष्यामो ऽन्यथा करिष्यामो ऽस्माकम् इन्द्रः प्रह्लादस् तदर्थम् अयम् उद्यम इत्य् उक्त्वा गतेष्व् असुरेषु देवैर् अप्य् असाव् अवनीपतिर् एवम् एवोक्तस् तेनापि च तथैवोक्ते देवैर् इन्द्रस् त्वं भविष्यसीति समन्विच्छितम् (विप्_४,९.४ ) रजिनापि देवसैन्यसहायेनानेकैर् महास्त्रैस् तद् अशेषम् असुरबलं निषूदितम् (विप्_४,९.५ ) अवजितारातिपक्षश् चेन्द्रो रजिचरणयुगलम् आत्मशिरसा निपीड्याह भयत्राणदानाद् अस्मत्पिता बवान् अशेषलोकानाम् उत्तमो भवान् यस्याहं पुत्रस् त्रिलोकेन्द्रः (विप्_४,९.६ ) स चापि राजा प्रहस्याह एवम् एवास्त्व् अनतिक्रमणीया हि वैरिपक्षाद् अप्य् अनेकविधचाटुवाक्यगर्भा प्रणतिर् इत्य् उक्त्वा स्वपुरं जगाम (विप्_४,९.७ ) शतक्रतुर् अपीन्द्रत्वं चकार (विप्_४,९.८ ) स्वर्याते तु रजौ नारदर्षिचोदिता रजिसुताः शतक्रतुम् आत्मपितृपुत्रं आचाराद् राज्यं याचितवन्तः (विप्_४,९.९ ) अप्रदाने चावजित्येन्द्रम् अतिबलिनः स्वयम् इन्द्रत्वं चक्रुः (विप्_४,९.१० ) ततश् च बहुतिथे काले व्यतीते बृहस्पतिम् एकान्ते दृष्ट्वापहृतत्रैलोक्ययज्ञभागः शतक्रतुर् उवाच (विप्_४,९.११ ) बदरीफलमात्रम् अप्य् अर्हसि ममाप्यायनाय पुरोडाशखण्डं दातुम् इत्य् उक्तो बृहस्पतिर् उवाच यद्य् एवं पूर्वम् एव त्वयाहं चोदितः स्यां तन् मया त्वदर्थं किम् अकर्तव्यम् इति स्वल्पैर् एवाहोभिस् त्वां निजं पदं प्रापयिष्यामीत्य् अभिधाय तेषाम् अनुदिनाभिचारिकं बुद्धिमोहाय शक्रस्य च तेजोभिवृद्धये जुहाव ते चापि तेन बुद्धिमोहेनाभिभूयमाना ब्रह्मद्विषो धर्मत्यागिनो वेदवादपराङ्मुखा बभूवुः (विप्_४,९.१२ ) ततश् च तान् अपेतधर्माचारान् इन्द्रो जघान पुरोहिताप्यायिततेजाश् च त्रिदिवम् आक्रमत् एतद् इन्द्रस्य स्वपदच्यावनारोहणं श्रुत्वा पुरुषः स्वपदभ्रंशं दौरात्म्यं च नाप्नोति (विप्_४,९.१३ ) रम्भस् त्व् अनपत्यो ऽभवत् क्षत्रवृद्धसुतः प्रतिक्षत्रस् (विप्_४,९.२५ ) तत्पुत्रः संजयस् तस्यापि जयस् ततश् च विजयस् तस्माच् च जज्ञे कृतः तस्य हर्षवर्धनो हर्षवर्धनसुतः सहदेवस् तस्माद् अदीनस् तस्य जयत्सेनः ततश् च संकृतिस् तत्पुत्रः क्षत्रधर्मा इत्य् एते क्षत्रवृद्धस्यातो नहुषवंशं प्रवक्ष्यामीति (विप्_४,९.१४ ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे नवमो ऽध्यायः ]] यतिययातिसंयात्यायातिवियातिकृतिसंज्ञा नहुषस्य षट् पुत्रा महाबलपराक्रमा बभूवुः (विप्_४,१०.१ ) यतिस् तु राज्यं नैच्छत् ययातिस् तु भूभृद् अभवत् (विप्_४,१०.२ ) उशनसश् च दुहितरं देवयानीं शर्मिष्ठां च वार्षपर्वणीम् उपयेमे अत्रानुवंशश्लोको भवति (विप्_४,१०.३ ) यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी (विप्_४,१०.४ ) काव्यशापाच् चाकालेनैव ययातिर् जराम् अवाप (विप्_४,१०.५ ) प्रसन्नशुक्रवचनाच् च स्वजरां संक्रामयितुं ज्येष्ठपुत्रं यदुम् उवाच (विप्_४,१०.६ ) त्वन्मातामहशापाद् इयम् अकालेनैव जरा माम् उपस्थिता ताम् अहं तस्यैवानुग्रहाद् भवतः संचारयाम्य् एकं वर्षसहस्रम् अतृप्तो ऽस्मि विषयेषु त्वद्वयसा विषयान् अहं भोक्तुम् इच्छामि नात्र भवता प्रत्याख्यानं कर्तव्यम् इत्य् उक्तः स नैच्छत् तां जराम् आदातुम् तं चापि पिता शशाप त्वत्प्रसूतिर् न राज्यार्हा भविष्यतीति (विप्_४,१०.७ ) अनन्तरं च दुर्वसुं द्रुह्युम् अनुं च पृथिवीपतिर् जराग्रहणार्थं स्वयौवनप्रदानाय चाभ्यर्थयाम् आस तैर् अप्य् एकैकश्येन प्रत्याख्यातस् ताञ् छशाप (विप्_४,१०.८ ) अथ शर्मिष्ठातनयम् अशेषकनीयांसं पूरुं तथैवाह स चातिप्रवणमतिः प्रणम्य पितरं सबहुमानं महान् प्रसादो ऽयम् अस्माकम् इत्य् उदारम् अभिधाय जरां प्रतिजग्राह स्वकीयं च यौवनं पित्रे ददौ (विप्_४,१०.९ ) सो ऽपि पौरवं यौवनम् आसाद्य धर्माविरोधेन यथाकामं यथाकालोपपन्नं यथोत्साहं विषयांश् चचार सम्यक् च प्रजापालनम् अकरोत् (विप्_४,१०.१०) विश्वाच्या देवयान्या च सहोपभोगं भुक्त्वा कामानाम् अन्तम् अवाप्स्यामीत्य् अनुदिनं तन्मनस्को बभूव (विप्_४,१०.११) अनुदिनं चोपभोगतः कामान् अतीवाभिरम्यान् मेने (विप्_४,१०.१२ ) ततश् चैवम् अगायत न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते विप्_४,१०.१३ यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः एकस्यापि न पर्याप्तं तस्मात् तृष्णां परित्यजेत् विप्_४,१०.१४ यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम् समदृष्टेस् तदा पुंसः सर्वाः सुखमया दिशः विप्_४,१०.१५ या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर् या न जीर्यति जीर्यतः तां तृष्णां संत्यजेत् प्राज्ञः सुखेनैवाभिपूर्यते विप्_४,१०.१६ जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः धनाशा जीविताशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यतः विप्_४,१०.१७ पूर्णं वर्षसहस्रं मे विषयासक्तचेतसः तथाप्य् अनुदिनं तृष्णा ममैतेष्व् एव जायते विप्_४,१०.१८ तस्माद् एताम् अहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्य् आधाय मानसम् निर्द्वन्द्वो निर्ममो भूत्वा चरिष्यामि मृगैः सह विप्_४,१०.१९ पूरोः सकाशाद् आदाय जरां दत्त्वा च यौवनम् राज्ये ऽभिषिच्य पूरुं च प्रययौ तपसे वनम् विप्_४,१०.२० दिशि दक्षिणपूर्वायां तुर्वसुं प्रत्य् अथादिशत् प्रतीच्यां च तथा द्रुह्युं दक्षिणायां ततो यदुम् विप्_४,१०.२१ उदीच्यां च तथैवानुं कृत्वा मण्डलिनो नृपान् सर्वपृथ्वीपतिं पूरुं सो ऽभिषिच्य ययौ वनम् विप्_४,१०.२२ [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे दशमो ऽध्यायः ]] अतः परं ययातेः प्रथमपुत्रस्य यदोर् वंशम् अहं कथयामि यत्राशेषलोकनिवासिमनुष्यसिद्धगन्धर्वयक्षराक्षसगुह्यककिंपुरुषाप्सरोरगविहगदैत्यदानवरुद्रवस्वश्वि मरुद्देवर्षिद्विजर्षिमुमुक्षिभिर् धर्मार्थकाममोक्षार्थिभिस् तत्तत्फललाभाय सदाभिष्टुतापरिच्छेद्यमाहात्म्येनांशेन भगवान् अनादिनिधनो विष्णुर् अवततार (विप्_४,११.१ ) अत्र च श्लोकः यदोर् वंशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते यत्रावतीर्णं विष्ण्वाख्यं परं ब्रह्म निराकृति (विप्_४,११.२ ) सहस्रजित्क्रोष्टुनलरघुसंज्ञाश् चत्वारो यदुपुत्रा बभूवुः सहस्रजित्पुत्रः शतजित् तस्य हैहयहेहयवेणुहयास् त्रयः पुत्रा बभूवुः हैहयपुत्रो धर्मस् तस्यापि धर्मनेत्रस् ततः कुन्तिः कुन्तेः साहंजित् तत्तनयो महिष्मान् (विप्_४,११.३ ) तस्माद् भद्रश्रेण्यस् ततो दुर्दमस् तस्माद् धनकः धनकस्य कृतवीर्यकृताग्निकृतधर्मकृतौजसश् चत्वारः पुत्राः कृतवीर्याद् अर्जुनः सप्तद्वीपपतिर् बाहुसहस्री जज्ञे यो ऽसौ भगवदंशम् अत्रिकुलप्रसूतं दत्तात्रेयाख्यम् आराध्य बाहुसहस्रम् अधर्मसेवानिवारणं धर्मेण पृथिवीजयं धर्मतश् चानुपालनम् अरातिभ्यो ऽपराजयम् अखिलजगत्प्रख्यातपुरुषाच् च मृत्युम् इत्य् एतान् वरान् अभिलषितवांल् लेभे च (विप्_४,११.४ ) तेनेयम् अशेषद्वीपवती पृथिवी सम्यक् परिपालिता दश यज्ञसहस्राण्य् असाव् अयजत् (विप्_४,११.५ ) तस्य च श्लोको ऽद्यापि गीयते न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः यज्ञैर् दानैस् तपोभिर् वा प्रश्रयेण श्रुतेन च विप्_४,११.६ अनष्टद्रव्यता च तस्य राज्ये ऽभवत् एवं पञ्चाशीतिवर्षसहस्राण्य् अव्याहतारोग्यश्रीबलपराक्रमो राज्यम् अकरोत् (विप्_४,११.७ ) माहिष्मत्यां दिग्विजयाभ्यागतो नर्मदाजलावगाहनक्रीडातिपानमदाकुलेनायत्नेनैव तेनाशेषदेवदैत्यगन्धर्वेशजयोद्भूतमदावलेपो ऽपि रावणः पशुर् इव बद्ध्वा स्वनगरैकान्ते स्थापितः (विप्_४,११.८ ) यश् च पञ्चाशीतिवर्षसहस्रोपलक्षणकालावसाने भगवन्नारायणांशेन परशुरामेणोपसंहृतः तस्य च पुत्रशतप्रधानाः पञ्च पुत्रा बभूवुः शूरशूरसेनवृषणमधुजयध्वजसंज्ञाः (विप्_४,११.९ ) जयध्वजात् तालजङ्घः पुत्रो ऽभवत् तालजङ्घस्य तालजङ्घाख्यं पुत्रशतम् आसीत् येषां ज्येष्ठो वीतिहोत्रस् तथान्यो भरतः भरताद् वृषसुजातौ च वृषस्य पुत्रो मधुर् अभवत् तस्यापि वृष्णिप्रमुखं पुत्रशतम् आसीत् यतो वृष्णिसंज्ञाम् एतद् गोत्रम् अवाप (विप्_४,११.१० ) मधुसंज्ञाहेतुश् च मधुर् अभवत् यादवाश् च यदुनामोपलक्षणात् (विप्_४,११.११ ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे एकादशो ऽध्यायः ]] क्रोष्टोश् च यदुपुत्रस्यात्मजो वृजिनीवान् ततश् च स्वाहिस् ततो रुषङ्कुः रुषङ्कोश् चित्ररथः तत्तनयः शशबिन्दुश् चतुर्दशमहारत्नश् चक्रवर्त्य् अभवत् तस्य च शतसहस्रं पत्नीनाम् अभवत् दशलक्षसंख्याश् च पुत्राः (विप्_४,१२.१ ) तेषां च पृथुयशाः पृथुकर्मा पृथुजयः पृथुकीर्तिः पृथुदानः पृथुश्रवाश् च षट् पुत्राः प्रधानाः (विप्_४,१२.२ ) पृथुश्रवसश् च पुत्रस् तमः तस्माद् उशना यो वाजिमेधानां शतम् आजहार तस्य च शितपुर् नाम पुत्रो ऽभूत् तस्यापि रुक्मकवचः ततः परावृत् परावृतो रुक्मेषुपृथुज्यामघपालितहरितसंज्ञास् तस्य पञ्चात्मजा बभूवुः (विप्_४,१२.३ ) अत्राप्य् अयम् अद्यापि ज्यामघस्य श्लोको गीयते भार्यावश्यास् तु ये केचिद् भविष्यन्त्य् अथ वा मृताः तेषां तु ज्यामघः श्रेष्ठः शैब्यापतिर् अभून् नृपः विप्_४,१२.४ अपुत्रा तस्य सा पत्नी शैब्या नाम तथाप्य् असौ अपत्यकामो ऽपि भयान् नान्यां भार्याम् अविन्दत विप्_४,१२.५ स त्व् एकदा अतिप्रभूतगजतुरगरथसंमर्दातिदारुणे महाहवे युध्यमानः सकलम् एवारातिचक्रम् अजयत् तच् चारिचक्रम् अपास्तपुत्रकलत्रबन्धुबलकोशं स्वम् अधिष्ठानं परित्यज्य दिशः प्रविद्रुतम् (विप्_४,१२.६ ) तस्मिंश् च विद्रुते ऽतित्रासलोलायतलोचनयुगलं त्राहि त्राहि ताताम्ब भ्रातर् इत्य् आकुलविलापविधुरं राजकन्यारत्नम् अद्राक्षीत् (विप्_४,१२.७ ) तद्दर्शनाच् च तस्याम् अनुरागानुगतान्तरात्मा स नृपो ऽचिन्तयत् साध्व् इदं ममापत्यविरहितस्य वन्ध्याभर्तुः साम्प्रतं विधिनापत्यकारणं कन्यारत्नम् उपपादितम् तद् एतत् उद्वहाम्य् अथैनां स्यन्दनम् आरोप्य स्वम् अधिष्ठानं नयामि (विप्_४,१२.८ ) तयैव देव्या शैब्ययाहम् अनुज्ञातः समुद्वक्ष्यामीत्य् अथैनां रथम् आरोप्य स्वनगरम् अगच्छत् (विप्_४,१२.९ ) विजयिनं च राजानम् अशेषपौरभृत्यपरिजनामात्यसमवेता शैब्या द्रष्टुम् अधिष्ठानद्वारम् आगता (विप्_४,१२.१० ) सा चावलोक्य राज्ञः सव्यपार्श्ववर्तिनीं कन्याम् ईषदुद्भूतामर्षस्फुरदधरपल्लवा राजानम् अवोचत् अतिचपलचित्तात्र स्यन्दने केयम् आरोपितेत्य् असाव् अप्य् अनालोचितोत्तरवचनो ऽतिभयात् ताम् आह स्नुषा ममेयम् इति (विप्_४,१२.११ ) अथैनं शैब्योवाच नाहं प्रसूता पुत्रेण नान्या पत्न्य् अभवत् तव स्नुषासंबन्धता ह्य् एषा कतमेन सुतेन ते विप्_४,१२.१२ इत्य् आत्मेर्ष्याकोपकलुषितवचनमुषितविवेकतया दुरुक्तपरिहारार्थम् इदम् अवनीपतिर् आह यस् ते जनिष्यत्य् आत्मजस् तस्येयम् अनागत एव भार्या निरूपितेत्य् आकर्ण्योद्भूतमृदुहासा तथेत्य् आह प्रविवेश च राज्ञा सहाधिष्ठानम् (विप्_४,१२.१३ ) अनन्तरं चातिशुद्धलग्नहोरांशकावयवोक्तकृतपुत्रजन्मालापगुणाद् वयसः परिणामम् उपगतापि शैब्या स्वल्पैर् एवाहोभिर् गर्भम् अवाप (विप्_४,१२.१४ ) कालेन च कुमारम् अजीजनत् तस्य च विदर्भ इति पिता नाम चक्रे स च तां स्नुषाम् उपयेमे (विप्_४,१२.१५ ) तस्यां चासौ क्रथकैशिकसंज्ञौ पुत्राव् अजनयत् पुनस् तृतीयं रोमपादसंज्ञं कुमारम् अजीजनत् रोमपादाद् बभ्रुः बभ्रोः पुत्रो धृतिः धृतेः कैशिकः कैशिकस्यापि चेदिः पुत्रो ऽभूद् यस्य संततौ चैद्या भूपालाः क्रथस्य स्नुषापुत्रस्य कुन्तिर् अभवत् (विप्_४,१२.१६ ) कुन्तेर् वृष्णिर् वृष्णेर् निर्वृतिः निर्वृतेर् दशार्हस् ततश् च व्योमः तस्माद् अपि जीमूतस् ततो विकृतिस् ततश् च भीमरथः तस्मान् नवरथस् तस्यापि दशरथस् ततश् च शकुनिस् तत्तनयः करम्भिः करम्भेर् देवरातो ऽभवत् तस्यापि देवक्षत्रो देवक्षत्रान् मधुर् मधोर् अनवरथो ऽनवरथात् कुरुवत्सस् ततश् चानुरथः ततः पुरुहोत्रो जज्ञे ततश् चांशुस् ततश् च सत्वतः सत्वताद् एते सात्वताः इत्य् एतां ज्यामघसंततिं सम्यग् छ्रद्धासमन्वितः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते (विप्_४,१२.१७ ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे द्वादशो ऽध्यायः ]] भजनभजमानदिव्यान्धकदेवावृधमहाभोजवृष्णि संज्ञाः सत्वतस्य पुत्रा बभूवुः (विप्_४,१३.१ ) भजमानस्य निमिकृकणवृष्णयस् तथान्ये तद्वैमात्राः शतजित्सहस्रजिदयुतजित्संज्ञाः देवावृधस्यापि बभ्रुः पुत्रो ऽभूत् तयोश् चायं श्लोको गीयते यथैव शृणुमो दूरात् संपश्यामस् तथान्तिकात् बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर् देवावृधः समः (विप्_४,१३.३ ) पुरुषाः षट् च षष्टिश् च षट् सहस्राणि चाष्ट च ये ऽमृतत्वम् अनुप्राप्ता बभ्रोर् देवावृधाद् अपि (विप्_४,१३.४ ) महाभोजस् त्व् अतिधर्मात्मा तस्यान्वये भोजा मार्तिकावता बभूवुः (विप्_४,१३.५ ) वृष्णेः सुमित्रो युधाजिच् च पुत्राव् अभूताम् ततश् चानमित्रशिनी तथानमित्रान् निघ्नो निघ्नस्य प्रसेनसत्राजितौ तस्य सत्राजितस्य भगवान् आदित्यः सखाभवत् एकदा त्व् अम्भोनिधितीरसंश्रयः सूर्यं सत्राजितस् तुष्टाव तन्मनस्कतया च भास्वान् अभिष्टूयमानो ऽग्रतस् तस्य तस्थौ अस्पष्टमूर्तिधरं चैनम् आलोक्य सत्राजितः सूर्यम् आह यथैव व्योम्नि वह्निपिण्डोपमम् अहम् अपश्यं तथैवाद्याग्रतो गतम् अप्य् अत्र न किंचिद् भगवता प्रसादीकृतं विशेषम् उपलक्षयामि इत्येवम् उक्ते भगवता सूर्येण निजकण्ठाद् उन्मुच्य स्यमन्तकनामा महामणिर् अवतार्यैकान्ते न्यस्तः (विप्_४,१३.६ ) ततस् तम् आताम्रोज्ज्वलह्रस्ववपुषम् ईषदापिङ्गलनयनम् आदित्यम् अद्राक्षीत् कृतप्रणिपातस्तवादिकं च सत्राजितम् आह भगवान् वरम् अस्मत्तो ऽभिमतं वृणीष्वेति स च तद् एव मणिरत्नम् अयाचत स चापि तस्मै तद् दत्त्वा वियति स्वधिष्ण्यम् आरुरोह (विप्_४,१३.७ ) सत्राजितो ऽप्य् अमलमणिरत्नसनाथकण्ठतया सूर्य इव तेजोभिर् अशेषदिगन्तराण्य् उद्भासयन् द्वारकां विवेश (विप्_४,१३.८ ) द्वारकावासिजनपदस् तु तम् आयान्तम् अवेक्ष्य भगवन्तम् आदिपुरुषं पुरुषोत्तमम् अवनिभारावतरणायांशेन मानुषरूपधारिणं प्रणिपत्याह भगवन् भगवन्तम् अयं नूनं द्रष्टुम् आयात्य् आदित्य इत्य् आकर्ण्य प्रहस्य च तान् आह भगवान् नायम् आदित्यः सत्राजितो यम् आदित्यदत्तं स्यमनतकाख्यं महामणिं बिभ्रद् अत्रोपयाति तद् एनं विस्रब्धाः पश्यत इत्य् उक्तास् ते ययुः स च तं स्यमन्तकाख्यं महामणिम् आत्मनिवेशने चक्रे (विप्_४,१३.९ ) प्रतिदिनं च तन् मणिरत्नप्रवरम् अष्टौ कनकभारान् स्रवति तत्प्रभावाच् च सकलस्यैव राष्ट्रस्योपसर्गानावृष्टिव्यालाग्नितोयदुर्भिक्षादिभयं न भवति (विप्_४,१३.१० ) अच्युतो ऽपि तद् रत्नम् उग्रसेनस्य भूपतेर् योग्यम् एतद् इति लिप्सां चक्रे गोत्रभेदभयाच् छक्तो ऽपि न जहार (विप्_४,१३.११ ) सत्राजितो अप्य् अच्युतो माम् एतद् याचयिष्यतीत्य् अवगतरत्नलोभः स्वभ्रात्रे प्रसेनाय तद् रत्नम् दत्तवान् तच् च शुचिना ध्रियमाणम् अशेषम् एव सुवर्णस्रावादिकं गुणम् उत्पादयति अन्यथा य एनं धारयति तम् एव हन्तीत्य् असाव् अपि प्रसेनः स्यमन्तकेन कण्ठासक्तेनाश्वम् आरुह्याटव्यां मृगयाम् अगच्छत् तत्र च सिंहाद् वधम् अवाप साश्वं च तं निहत्य सिंहो ऽप्य् अमलमणिरत्नम् आस्याग्रेणादाय गन्तुम् उद्यत ऋक्षाधिपतिना जाम्बवता दृष्टो घातितश् च जाम्बवान् अप्य् अमलं तन् मणिरत्नम् आदाय स्वबिलं प्रविवेश सुकुमारसंज्ञाय च बालकाय क्रीडनकम् अकरोत् (विप्_४,१३.१२ ) अनागच्छति च तस्मिन् प्रसेने कृष्णो मणिरत्नम् अभिलषितवान् न च प्राप्तवान् नूनम् एतद् अस्य कर्मेत्य् अखिल एव यदुलोकः परस्परं कर्णाकर्ण्य्ऽकथयत् (विप्_४,१३.१३ ) विदितलोकापवादवृत्तान्तश् च भगवान् यदुसैन्यपरिवारः प्रसेनाश्वपदवीम् अनुससार ददर्श चाश्वसमेतं प्रसेनं निहतं सिंहेनाखिलजनपदमध्ये सिंहपददर्शनकृतपरिशुद्धिः सिंहपदम् अनुससार (विप्_४,१३.१४ ) ऋक्षविनिहतं च सिंहम् अप्य् अल्पे भूमिभागे दृष्ट्वा ततश् च तद्रत्नगौरवाद् ऋक्षस्यापि पदान्य् अनुययौ गिरितटे च सकलम् एव यदुसैन्यम् अवस्थाप्य तत्पदानुसारी ऋक्षबिलं प्रविवेश अर्धप्रविष्टश् च धात्र्याः सुकुमारकम् उल्लापयन्त्या वाणीं शुश्राव सिंहः प्रसेनम् अवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः सुकुमारक मा रोदीस् तव ह्य् एष स्यमन्तकः (विप्_४,१३.१५ ) इत्य् आकर्ण्यलब्धस्यमन्तकोदन्तः प्रविष्टः कुमारक्रीडनकीकृतं च धात्र्या हस्ते तेजोभिर् जाज्वल्यमानं स्यमन्तकं ददर्श (विप्_४,१३.१६ ) तं च स्यमन्तकाभिलाषिचक्षुषम् अपूर्वपुरुषम् आगतं समवेक्ष्य धात्री त्राहि त्राहीति व्याजहार (विप्_४,१३.१७ ) तदार्तनादश्रवणानन्तरं चामर्षपूर्णहृदयः स जाम्बवान् आजगाम तयोश् च परस्परम् युध्यतोर् द्वयोर् युद्धम् एकविंशतिदिनान्य् अभवत् ते च यदुसैनिकास् तत्र सप्ताष्ट दिनानि तन्निष्क्रान्तिम् उदीक्षमाणास् तस्थुः अनिष्क्रममाणे च मधुरिपाव् असाव् अवश्यम् अत्र बिले ऽत्यन्तं नाशम् आप्तो भविष्यत्य् अन्यथा तस्य जीवतः कथम् एतावन्ति दिनानि शत्रुजये व्याक्षेपो भवतीति कृताध्यवसाया द्वारकाम् आगत्य हतः कृष्ण इति कथयाम् आसुः (विप्_४,१३.१८ ) तद्बान्धवाश् च तत्कालोचितम् अखिलम् उपरतक्रियाकलापं चक्रुः तत्रास्य युद्ध्यमानस्यातिश्रद्धादत्तविशिष्टपात्रोपयुक्तान्नतोयादिना कृष्णस्य बलप्राणपुष्टिर् अभूत् (विप्_४,१३.१९ ) इतरस्यानुदिनम् अतिगुरुपुरुषभिद्यमानस्यातिनिष्ठुरप्रहारपीडिताखिलावयवस्य निराहारतया बलहानिः निर्जितश् च भगवता जाम्बवान् प्रणिपत्याह व् व्याजहार असुरसुरयक्षगन्धर्वराक्षसादिभिर् अप्य् अखिलैर् भगवान् न जेतुं शक्यः किम् उतावनिगोचरैर् अल्पवीर्यैर् नरैर् नरावयवभूतैश् च तिर्यग्योन्यनुसृतिभिः किं पुनर् अस्मद्विधैः अवश्यं भगवतो ऽस्मत्स्वामिनो नारायणस्य सकलजगत्परायणस्यांशेन भगवता भवितव्यम् इत्य् उक्तस् तस्मै भगवान् अखिलावनिभारावतारम् आचचक्षे प्रीत्याभ्यञ्जितकरतलस्पर्शनेन चैनम् अपगतयुद्धखेदं चकार (विप्_४,१३.२० ) स च प्रणिपत्यैनं पुनर् अपि प्रसाद्य जाम्बवतीं नाम कन्यां गृहागमनार्घ्यभूतां ग्राहयाम् आस (विप्_४,१३.२१ ) स्यमन्तकमणिम् अप्य् असौ प्रणिपत्य तस्मै प्रददौ अच्युतो ऽप्य् अतिप्रणतात् तस्माद् अग्राह्यम् अपि तन् मणिरत्नम् आत्मसंशोधनाय जग्राह (विप्_४,१३.२२ ) सह जाम्बवत्या स द्वारकाम् आजगाम भगवदागमनोद्भूतहर्षोत्कर्षस्य द्वारकावासिजनस्य कृष्णावलोकनात् तत्क्षणम् एवातिपरिणतवयसो ऽपि नवयौवनम् इवाभवत् आनकदुन्दुभिं च दिष्ट्या दिष्ट्येति सकलयादवाः स्त्रियश् च सभाजयाम् आसुः भगवान् अपि यथानुभूतम् अशेषयादवसमाजे यथावद् आचचक्षे स्यमन्तकं च सत्राजिताय दत्त्वा मिथ्याभिशस्तिविशुद्धिम् अवाप (विप्_४,१३.२३ ) जाम्बवतीं चान्तःपुरे निवेशयाम् आस सत्राजितो ऽपि मयास्याभूतमलिनम् आरोपितम् इति जातसंत्रासः स्वसुतां सत्यभामां भगवते भार्यां ददौ तां चाक्रूरकृतवर्मशतधन्वप्रमुखा यादवाः पूर्वं वरयां आसुः ततस् तत्प्रदानाद् अवज्ञातम् इवात्मानं मन्यमानाः सत्राजिते वैरानुबन्धं चक्रुः (विप्_४,१३.२४ ) अक्रूरकृतवर्मप्रमुखाश् च शतधन्वानम् ऊचुः अयम् अतिदुरात्मा सत्राजितो यो ऽस्माभिर् भवता च अभ्यर्थितो ऽप्य् आत्मजाम् अस्मान् भवन्तं चाविगणय्य कृष्णाय दत्तवान् तद् अलम् अनेन जीवता घातयित्वैनं तन् महारत्नं त्वया किं न गृह्यते वयम् अभ्युपपत्स्यामो यद्य् अच्युतस् तवोपरि वैरानुबन्धं करिष्यतीति (विप्_४,१३.२५ ) एवम् उक्तस् तथेत्य् असाव् अप्य् आह जतुगृहदग्धानां पाण्डुतनयानां विदितपरमार्थो ऽपि भगवान् दुर्योधनप्रयत्नशैथिल्यकरणार्थम् आनुकूल्यकरणाय वारणावतं गतः (विप्_४,१३.२६ ) गते च तस्मिन् सुप्तम् एव सत्राजितं शतधन्वा जघान मणिरत्नं चाददे पितृवधामर्षपूर्णा च सत्यभामा शीघ्रं स्यन्दनम् आरूढा वारणावतं गत्वा भगवते ऽहं प्रतिपादितेत्य् अक्षान्तिमता शतधन्वनास्मत्पिता व्यापादितः तच् च स्यमन्तकमणिरत्नम् अपहृतम् तद् इयम् अस्यावहासना तद् आलोच्य यद् अत्र युक्तं तत् क्रियताम् इति कृष्णम् आह (विप्_४,१३.२७ ) तया चैवम् उक्तः परितुष्टान्तःकरणो ऽपि कृष्णः सत्यभामाम् अमर्षताम्रलोचनः प्राह सत्ये ममैवैषावहासना नाहम् एतां तस्य दुरात्मनः सहिष्ये न ह्य् अनुल्लङ्घ्य वरपादपं तत्कृतनीडाश्रयिणो विहंगा वध्यन्ते तद् अलम् अत्यर्थम् अमुनास्मत्पुरतः शोकप्रेरितवाक्यपरिकरेणेत्य् उक्त्वा द्वारकाम् अभ्येत्य बलदेवम् एकान्ते वासुदेवः प्राह मृगयागतं प्रसेनम् अटव्यां मृगपतिर् जघान सत्राजितो ऽप्य् अधुना शतधन्वना निधनं प्रापितः तदुभयविनाशात् तन् मणिरत्नम् आवाभ्यां सामान्यं भविष्यति (विप्_४,१३.२८ ) तद् उत्तिष्ठारुह्यतां रथः शतधन्वनिधनायोद्यमं कुर्व् इत्य् अभिहितस् तथेति समन्विच्छितवान् कृतोद्योगौ च ताव् उभाव् उपलभ्य शतधन्वा कृतवर्माणम् उपेत्य पार्ष्णिपूरणकर्मनिमित्तम् अचोदयत् आह चैनं कृतवर्मा नाहं बलभद्रवासुदेवाभ्यां सह विरोधायालम् इत्य् उक्तश् चाक्रूरम् अचोदयत् असाव् अप्य् आह न हि कश्चिद् भगवता पादप्रहारपरिकम्पितजगत्त्रयेणासुरपुरवनितावैधव्यकारिणा प्रबलरिपुचक्राप्रतिहतचक्रेण चक्रिणा मदमुदितनयनावलोकितारिबलविशातनेनातिगुरुवैरि वारणापकर्षणाविष्कृतमहिमोरुसीरेण सीरिणा च सह सकलजगद्वन्द्यानाम् अमरवराणाम् अपि योद्धुं समर्थः किम् उताहं तदन्यतः शरणम् अभिलष्यताम् (विप्_४,१३.२९ ) इत्य् उक्तः शतधन्वाह यद्य् अस्मत्परित्राणासमर्थं भवान् आत्मानम् अवगच्छति तद् अयम् अस्मन्मणिः संगृह्य रक्ष्यताम् इत्युक्तः सो ऽप्य् आह यद्य् अन्तायाम् अप्य् अवस्थायां न कस्मैचिद् भवान् कथयिष्यति तद् अहम् एनं ग्रहीष्यामीति तथेत्य् उक्ते चाक्रूरस् तन् मणिरत्नं जग्राह (विप्_४,१३.३० ) शतधन्वाप्य् अतुलवेगां शतयोजनवाहिनीं वडवाम् आरुह्यापक्रान्तः शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाश्वचतुष्टययुक्तरथावस्थितौ बलदेववासुदेवौ तम् अनुप्रयातौ (विप्_४,१३.३१ ) सा च वडवा शतयोजनप्रमाणमार्गम् अतीत्य पुनर् अपि वाह्यमाना मिथिलावनोद्देशे प्राणान् उत्ससर्ज शतधन्वापि तां परित्यज्य पदातिर् एवाद्रवत् (विप्_४,१३.३२ ) कृष्णो ऽपि बलभद्रम् आह तावद् अत्रैव स्यन्दने भवता स्थेयम् अहम् एनम् अधमाचारं पदातिनम् अनुगम्य यावद् घातयामि अत्र हि भूभागे दृष्टदोषा हयाः नैते ऽश्वा भवतेमं भूमिभागम् उल्लङ्घ्य नेयाः (विप्_४,१३.३३ ) तथेत्य् उक्त्वा बलभद्रो रथ एव तस्थौ कृष्णो ऽपि द्विक्रोशमात्रं भूमिभागम् अनुसृत्य दूरस्थितस्यैव चक्रं क्षिप्त्वा शतधन्वनः शिरश् चिच्छेद तच्छरीराम्बरादिषु च बहुप्रकारम् अन्विष्यन्न् अपि स्यमन्तकं मणिं नावाप यदा तदोपगम्य बलभद्रम् आह वृथैवास्माभिर् घातितः शतधन्वा न प्राप्तम् अखिलजगत्सारभूतं तन् मणिरत्नं इत्य् आकर्ण्योद्भूतकोपो बलभद्रो वासुदेवम् आह धिक् त्वां यस् त्वम् एवम् अर्थलिप्सुर् एतच् च ते भ्रातृत्वान् मर्षये तद् अयं पन्थाः स्वेच्छया गम्यतां न मे द्वारकया न बन्धुभिः कार्यम् अलम् एभिर् ममाग्रतो ऽलीकशपथैर् इत्य् आक्षिप्य तं कथंचित् प्रसाद्यमानो ऽपि न तस्थौ विदेहपुरीं प्रविवेश (विप्_४,१३.३४ ) जनकश् चार्घ्यपूर्वकम् एनं गृहं प्रवेशयाम् आस तत्रैव च तस्थौ वासुदेवो ऽपि द्वारकाम् आजगाम यावच् च जनकराजगृहे बलभद्रो ऽवतस्थे तावद् धार्तराष्ट्रो दुर्योधनस् तत्सकाशाद् गदाशिक्षाम् अशिक्षत वर्षत्रयान्ते च बभ्रूग्रसेनप्रभृतिभिर् यादवैर् न तद् रत्नं कृष्णेनापहृतम् इति कृतावगतिभिर् विदेहपुरीं गत्वा बलदेवः संप्रत्याय्य द्वारकाम् आनीतः (विप्_४,१३.३५ ) अक्रूरो ऽप्य् उत्तममणिसमुद्भूतसुवर्णध्यानपरस् ततो यज्ञान् ईजे सवनगतौ हि क्षत्रियवैश्यौ निघ्नन् ब्रह्महा भवतीत्य् अतो दीक्षाकवचं प्रविष्ट एव तस्थौ द्विषष्टिवर्षाण्य् एवं तन्मणिप्रभावात् तत्रोपसर्गदुर्भिक्षमरकादिकं नाभूत् (विप्_४,१३.३६ ) अथाक्रूरपक्षीयैर् भोजैः शत्रुघ्ने सात्वतस्य प्रपौत्रे व्यापादिते भोजैः सहाक्रूरो द्वारकाम् अपहायापक्रान्तः (विप्_४,१३.३७ ) तदपक्रान्तिदिनाद् आरभ्य तत्रोपसर्गव्यालानावृष्टिमरकाद्युपद्रावा बभूवुः अथ यादवबलभद्रोग्रसेनसमवेतो ऽमन्त्रयद् भगवान् उरगारिकेतनः किम् यद् इदम् एकदैव प्रचुरोपद्रवागमनम् एतद् आलोच्यताम् (विप्_४,१३.३८ ) इत्य् उक्ते ऽन्धकनामा यदुवृद्धः प्राह अस्याक्रूरस्य पिता श्वफल्को यत्र यत्राभूत् तत्र तत्र दुर्भिक्षमरकानावृष्त्यादिकं नाभूत् (विप्_४,१३.३९ ) काशीराजस्य विषये ऽत्यन्तानावृष्ट्यां श्वफल्को ऽनीयत ततस् तत्क्षणाद् एव देवो ववर्ष काशीराजपत्न्याश् च गर्भे कन्यापूर्वम् आसीत् (विप्_४,१३.४० ) सापि पूर्णे ऽपि प्रसूतिकाले नैव निश्चक्राम एवं च तस्य गर्भस्य द्वादश वर्षाण्य् अनिष्क्रामतो ययुः काशीराजश् च गर्भस्थां ताम् आत्मजाम् आह पुत्रि कस्मान् न जायसे निष्क्रम्यताम् आस्यं ते द्रष्टुम् इच्छाम्य् अहं स्वकां च मातरं किम् इति चिरं क्लेशयिष्यसीत्य् उक्ते गर्भस्थैव व्याजहार तात यद्य् एकैकां गां दिने दिने ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छसि तद् अहम् अन्यैस् त्रिभिर् वर्षैर् अस्माद् गर्भाद् अवश्यं निष्क्रमिष्यामीति एतच् च तद्वचनम् आकर्ण्य राजा दिने दिने ब्राह्मणाय गां प्रादात् सापि तावता कालेन जाता ततस् तस्याः पिता गान्दिनीति नाम चकार तां च गान्दिनीं कन्यां श्वफल्काय प्रियोपकारिणे गृहागतायार्घभूतां प्रादात् (विप्_४,१३.४१ ) तस्याम् अयम् अक्रूरः श्वफल्काज् जज्ञे तद् अस्यैवंगुणमिथुनाद् उत्पत्तिः (विप्_४,१३.४२ ) कथम् अस्मिन्न् अपक्रान्ते मरकदुर्भिक्षाद्युपद्रवा न भविष्यन्ति तद् अयम् आनीयताम् इत्य् अलम् अतिगुणवत्य् अपराधान्वेषनेनेति (विप्_४,१३.४३ ) यदुवृद्धस्यान्धकस्यैतद् वचनम् आकर्ण्य केशवोग्रसेनबलभद्रपुरोगमैर् यदुभिः कृतापराधतितिक्षाभवम् अभयं दत्त्वा श्वाफल्किः स्वपुरम् आनीतः तत्र चागतमात्र एव तस्य तत्स्थस्य मणेर् अनुभावद् अनावृष्टिमरकदुर्भिक्षव्यालाद्युपद्रवः शशाम कृष्णश् च चिन्तयाम् आस स्वल्पम् एतत् कारणं यद् अयं गान्दिन्यां श्वफल्केनाक्रूरो जातः सुमहांश् चायम् अनावृष्टिदुर्भिक्षमरकाद्युपद्रवशमनकारी प्रभावः (विप्_४,१३.४४ ) तन् नूनम् अस्य सकाशे स महामणिः स्यमन्तकाख्यस् तिष्ठति तस्य ह्य् एवंविधाः प्रभावाः श्रूयन्ते अयम् अपि च यज्ञाद् अनन्तरम् अन्यत् क्रत्वन्तरं अनन्तरम् च तस्माद् यज्ञान्तरं यजतीति अल्पोपादानं चास्या संशयम् अत्रासौ वरमणिस् तिष्ठतीति कृताध्यवसायो ऽन्यत् प्रयोजनम् उद्दिश्य सकलयादवसमाजम् आत्मगेह एवाचीकरत् (विप्_४,१३.४५ ) तत्र चोपविष्टेष्व् अखिलेषु यादवेषु पूर्वप्रयोजनम् उपन्यस्य पर्यवसिते च तस्मिन् प्रसङ्गागतपरिहासकथाम् अक्रूरेण सह कृत्वा जनार्दनस् तम् अक्रूरम् आह (विप्_४,१३.४६ ) दानपते जानीम एव वयं यथा शतधन्वना तद् अखिलजगत्सारभूतं स्यमन्तकरत्नं भवतः समर्पितं तद् एतद् राष्ट्रोपकारकं भवतः सकाशे तिष्ठतीति तिष्ठतु सर्व एव वयं तत्प्रभावफलभुजः किं त्व् एष बलभद्रो ऽस्मान् आशङ्कितवांस् तद् अस्मत्प्रीतये दर्शयेत्य् अभिहितः सरत्नः सो ऽचिन्तयत् (विप्_४,१३.४७ ) किम् अत्रानुष्ठेयम् अन्यथा चेद् ब्रवीम्य् अहं तत् केवलाम्बरतिरोधानम् अन्विष्यन्तो रत्नम् एतद् द्रक्ष्यन्तीत्य् अन्वेषणं न क्षेमम् इति संचिन्त्य तम् अखिलजगत्कारणभूतं नारायणम् आहाक्रूरः भगवन् ममैतत् स्यमन्तकरत्नं शतधन्वना समर्पितम् (विप्_४,१३.४८ ) अपगते च तस्मिन्न् अद्य श्वः परश्वो वा भगवान् मां याचयिष्यतीति एतावन्तं कालम् अतिकृच्छ्रेणाधारयम् तस्य च धारणक्लेशेनाहम् अशेषोपभोगेष्व् असङ्गिमानसो न वेद्मि स्वसुखकलाम् अपि (विप्_४,१३.४९ ) एतावन्मात्रम् अप्य् अशेषराष्ट्रोपकारी धारयितुं न शक्नोतीति मां भवान् मंस्यत इत्य् आत्मना न चोदितम् (विप्_४,१३.५० ) तद् इदं स्यमन्तकरत्नं गृह्यताम् इच्छया यस्याभिमतं तस्य समर्प्यताम् ततः सो ऽधरवस्त्रनिगोपितातिलघुकनकसमुद्गकं प्रगटीकृतवान् (विप्_४,१३.५१ ) ततश् च निष्क्राम्य स्यमन्तकमणिं तस्मिन् यदुसमाजे मुमोच मुक्तमात्रे च तेनातिकान्त्या तद् अखिलम् आस्थानम् उद्द्योतितम् (विप्_४,१३.५२ ) अथाहाक्रूरः स एष मणिर् यः शतधन्वनास्माकं समर्पितो यस्यायं स एनं गृह्णात्व् इति तम् आलोक्य सर्वयादवानां साधु साध्व् इति विस्मितवचसां वाचो ऽश्रूयन्त तम् आलोक्यममायम् अच्युतेनैव सामान्यः समन्विच्छित इति बलभद्रः सस्पृहो ऽभवत् (विप्_४,१३.५३ ) ममेदं पितृधनम् इत्य् अतीव च सत्यभामा स्पृहां चकार बलभद्रसत्याननावलोकनात् कृष्णो ऽप्य् आत्मानं चक्रान्तरावस्थितम् इव मेने सकलयादवप्रत्यक्षं चाक्रूरम् आह एतद् धि मणिरत्नम् आत्मसंशोधनाय एषां यदूनां दर्शितम् एतच् च मम बलभद्रस्य च सामान्यं पितृधनं चैतत् सत्यभामाया नान्यस्य (विप्_४,१३.५४ ) एतत् सर्वकालं शुचिना ब्रह्मचर्येण ध्रियमाणम् अशेषराष्ट्रस्योपकारकम् अशुचिना ध्रियमाणम् आधारम् एव हन्ति (विप्_४,१३.५५ ) अतो ऽहम् अस्य षोडशस्त्रीसहस्रपरिग्रहाद् असमर्थो धारणे कथम् चैतत् सत्यभामा स्वीकरोतु आर्यबलभद्रेणापि मदिरापानाद्यशेषोपभोगपरित्यागः कथं कार्यः तद् अयं यदुलोको ऽहं बलभद्रः सत्या च त्वां दानपते प्रार्थयामः एतद् भवान् एव धारयितुं समर्थः त्वद्स्थं चास्य राष्ट्रस्योपकारकं तद् भवान् अशेषराष्ट्रोपकारनिमित्तम् एतत् पूर्ववद् धारयतु त्वयान्यन् न वक्तव्यम् इत्य् उक्तो दानपतिस् तथेत्य् उक्त्वा जग्राह च तन् महारत्नम् ततः प्रभृति च अक्रूरः प्रकटेनैवातितेजसा जाज्ज्वल्यमानेनात्मकण्ठासक्तेनादित्य इवांशुमाली चचार (विप्_४,१३.५६ ) इत्य् एतां भगवतो मिथ्याभिशस्तिक्षालनां यः स्मरति न तस्य कदाचिद् अल्पापि मिथ्याभिशस्तिर् भवति अव्याहतेन्द्रियश् चाखिलपापमोक्षम् अवाप्नोतीति (विप्_४,१३.५७ ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे त्रयोदशो ऽध्यायः ]] अनमित्रस्य सुतः शिनिर् नामाभवत् तस्यापि सत्यकः सत्यकात् सात्यकिर् युयुधाननामा तस्माद् अप्य् असङ्गस् तत्पुत्रश् च तूणिस् तूणेर् युगंधरः इति शैनेयाः (विप्_४,१४.१ ) अनमित्रस्यैवान्वये वृष्णिः तस्माच् च श्वफल्कस् तत्प्रभावः कथित एव श्वफल्कस्य कनीयांश् चित्रको नामाभवद् भ्राता श्वफल्काद् अक्रूरो गान्दिन्याम् अभवत् तथोपमद्गुर् उपमद्गोर् मृदुरविशारिमेजयगिरिक्षत्रोपक्षत्रशत्रुघ्नारिमर्दनधर्मदृग्दृष्टवर्मगन्धमोजवाहप्रतिवाहाख्याः पुत्राः सुताराख्या च कन्या देववान् उपदेवश् चाक्रूरपुत्रौ पृथुविपृथुप्रमुखाश् चित्रकस्य पुत्रा बहवो ऽभवन् कुकुरभजमानशुचिकम्बलबर्हिषाख्यास् तथान्धकस्य चत्वारः पुत्राः (विप्_४,१४.३ ) कुकुराद् धृष्टस् तस्माच् च कपोतरोमा ततश् च विलोमा तस्माद् अपि तुम्बुरुसखा भवसंज्ञश् चन्दनोदकदुन्दुभिः ततश् चाभिजित् ततः पुनर्वसुः तस्याप्य् आहुकः पुत्र आहुकी च कन्या (विप्_४,१४.४ ) आहुकस्य देवकोग्रसेनौ द्वौ पुत्रौ देववान् उपदेवः सहदेवो देवरक्षितो देवकस्यापि चत्वारः पुत्राः तेषां च वृकदेवोपदेवा देवरक्षिता श्रीदेवा शान्तिदेवा सहदेवा देवकी च सप्त भगिन्यः ताश् च सर्वा एव वसुदेव उपयेमे उग्रसेनस्यापि कंसन्यग्रोधसुनामकङ्कशङ्कुसुभूमिराष्ट्रपालयुद्धमुष्टितुष्टिमत्संज्ञाः पुत्राः कंसा कंसवती सुतनू राष्ट्रपाली कङ्की च उग्रसेनतनूजाः भजमानाच् च विदूरथः पुत्रो ऽभवत् विदूरथाच् छूरः शूराच् छमी शमिनः प्रतिक्षत्रः तस्मात् स्वयंभोजस् ततश् च हृदिकः (विप्_४,१४.५ ) तस्यापि कृतवर्मशतधनुर्देवमीढुषाख्याः पुत्रा बभूवुः (विप्_४,१४.६ ) देवमीढुषस्य शूरस्य मारिषा नाम पत्न्य् अभवत् (विप्_४,१४.७ ) तस्यां चासौ दश पुत्रान् अजनयद् वसुदेवपूर्वान् वसुदेवस्य जातमात्रस्यैव तद्गृहे भगवदंशावतारम् अव्याहतदृष्ट्या पश्यद्भिर् देवैर् दिव्यानकदुन्दुभयश् च वादिताः ततस् तदैवानकदुन्दुभिसंज्ञाम् अवाप तस्यापि देवभागदेवश्रवानाधृष्टिकरुन्धकवत्सबालकसृञ्जयश्यामशमीकगण्डूषसंज्ञा नव भ्रातरो बभूवुः पृथा श्रुतदेवा श्रुतकीर्तिः श्रुतश्रवा राजाधिदेवी च वसुदेवादीनां पञ्च भगिन्यो ऽभवन् (विप्_४,१४.८ ) शूरस्य कुन्तिर् नाम सखाभवत् तस्मै चापुत्राय पृथाम् आत्मजां विधिना शूरो दत्तवान् तां च पाण्डुर् उवाह तस्यां च धर्मानिलशक्रैर् युधिष्ठिरभीमार्जुनाख्यास् त्रयः पुत्राः समुत्पादिताः पूर्वम् अनूढायाश् च भगवता भास्वता कानीनः कर्णो नाम पुत्रो ऽजन्यत (विप्_४,१४.९ ) तस्याश् च सपत्नी माद्री नामाभवत् नासत्यदस्राभ्यां तस्याम् अपि नकुलसहदेवौ पाण्डोः पुत्रौ जनितौ श्रुतदेवां तु वृद्धशर्मा नाम कारूश उपयेमे तस्यां दन्तवक्रो नाम महासुरो जज्ञे श्रुतकीर्तिम् अपि कैकेयराज उपयेमे तस्यां संतर्दनादयः कैकेयाः पञ्च पुत्रा बभूवुः राजाधिदेव्याम् आवन्त्यौ विन्दानुविन्दौ जज्ञाते श्रुतश्रवसम् अपि चेदिराजो दमघोषनामोपयेमे तस्यां शिशुपालम् उत्पादयाम् आस स हि पूर्वम् अप्य् अनाचारविक्रमसंपन्नो दैत्यानाम् आदिपुरुषो हिरण्यकशिपुर् अभूत् (विप्_४,१४.१० ) यश् च भगवता सकललोकगुरुणा घातितः पुनर् अप्य् अक्षतवीर्यशौर्यसंपत्पराक्रमगुणः समाक्रान्तसकलत्रैलोक्येश्वरप्रतापो दशाननो ऽभवत् (विप्_४,१४.११ ) बहुकालोपभुक्तभगवत्सकाशाद् अवाप्तशरीरपातोद्भवपुण्यफलो ऽथ भगवताएव राघवरूपिणा सो ऽपि निधनम् उपपादितः चेदिराजदमघोषात्मजश् चेदिपतिः शिशुपालनामाभवत् (विप्_४,१४.१२ ) शिशुपालत्वे ऽपि भगवतो भूभारावतारणायावतीर्णांशस्य पुण्डरीकनयनाख्यस्योपरि द्वेषानुबन्धम् अतितराञ् चकार भगवता च निधनम् उपनीतस् तत्रैव परमात्मभूते मनसस् तदेकाग्रतया तत्रैव सायुज्यम् अवाप (विप्_४,१४.१३ ) भगवान् हि प्रसन्नो यथाभिलषितं ददात्य् अप्रसन्नो ऽपि निघ्नन् दिव्यम् अनुपमं स्थानं प्रयच्छतीति (विप्_४,१४.१४ ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे चतुर्दशो ऽध्यायः ]] हिरण्यकशिपुत्वे च रावणत्वे च विष्णुना अवाप निहतो भोगान् अप्राप्यान् अमरैर् अपि विप्_४,१५.१ न लयं तत्र तेनैव निहतः स कथं पुनः संप्राप्तः शिशुपालत्वे सायुज्यं शाश्वते हरौ विप्_४,१५.२ एतद् इच्छाम्य् अहं श्रोतुं सर्वधर्मभृतां वर कौतूहलपरेणैतत् पृष्टो मे वक्तुम् अर्हसि विप्_४,१५.३ दैत्येश्वरस्य तु वधायाखिललोकोत्पत्तिस्थितिविनाशकारिणापूर्वं तनुग्रहणं कुर्वता नृसिंहरूपम् आविष्कृतम् तत्र तु हिरण्यकशिपोर् विष्णुर् अयम् इत्य् एतन् न मनस्य् अभूत् (विप्_४,१५.४ ) निरतिशयपुण्यजातसमुद्भूतम् एतत् सत्त्वम् इति रजोद्रेकप्रेरितैकाग्रमतिस् तद्भावनायोगात् ततो ऽवाप्तवधहैतुकीं निरतिशयाम् एवाखिलत्रैलोक्याधिक्यधारिणीं दशाननत्वे भोगसंपदम् अवाप (विप्_४,१५.५ ) नातस् तस्मिन्न् अनादिनिधने परब्रह्मभूते भगवत्य् अनालम्बनीकृते मनसस् तल्लयम् दशाननत्वे ऽप्य् अनङ्गपराधीनतया जानकीसक्तचेतसो दाशरथिरूपधारिणस् तद्रूपदर्शनम् एवासिन् नायम् अच्युत इत्य् आसक्तिर् विपद्यतो ऽन्तःकरणस्य मानुषबुद्धिर् एव केवलम् अस्याभूत् (विप्_४,१५.६ ) पुनर् अप्य् अच्युतविनिपातमात्रफलम् अखिलभूमण्डलश्लाघ्यचेदिराजकुले जन्माव्याहतं ऐश्वर्यं शिशुपालत्वे चावाप (विप्_४,१५.७ ) तत्र त्व् अखिलान्य् एव भगवन्नामकारणान्य् अभवन् ततश् च तत्कारणकृतानां तेषाम् अशेषाणाम् एवाच्युतनाम्नाम् अनवरतम् अनेकजन्मसंवर्धितविद्वेषानुबन्धिचित्तो विनिन्दनसंतर्जनादिषूच्चारणम् अकरोत् (विप्_४,१५.८ ) तच् च रूपम् उत्फुल्लपद्मदलामलाक्षम् अत्युज्ज्वलपीतवस्त्रधार्य् अमलकिरीटकेयूरकटकोपशोभितम् उदारपीवरचतुर्बाहुशङ्खचक्रगदाधरम् अतिप्रौढवैरानुभावाद् अटनभोजनस्नानासनशयनादिष्व् अशेषावस्थान्तरेषु नैवापययाव् अस्यात्मचेतसः (विप्_४,१५.९ ) तम् एवाक्रोशेषूच्चारयंस् तम् एव हृदयेन धारयन्न् आत्मवधाय भगवदस्तचक्रांशुमालोज्ज्वलम् अक्षयतेजःस्वरूपं परं ब्रह्मस्वरूपम् अपगतरागद्वेषादिदोषं भगवन्तम् अद्राक्षीत् (विप्_४,१५.१० ) तावच् च भगवच्चक्रेणाशु व्यापादितस् तेन तत्स्मरणदग्धाखिलाघसंचयो भगवतैवान्तम् उपनीतस् तस्मिन्न् एव लयम् उपययौ एतत् तवाखिलं मयाभिहितम् अयं हि भगवान् कीर्तितः संस्मृतश् च द्वेषानुबन्धेनाप्य् अखिलसुरासुरादिदुर्लभं फलं प्रयच्छति किम् उत सम्यग् भक्तिमताम् वसुदेवस्यानकदुन्दुभेः पौरवीरोहिणीमदिराभद्रादेवकीप्रमुखा बह्व्यः पत्न्यो ऽभवन् (विप्_४,१५.११ ) बलभद्रसारणशठदुर्मदादीन् पुत्रान् रोहिण्याम् आनकदुन्दुभिर् उत्पादयाम् आस बलभद्रो ऽपि रेवत्यां निशठोल्मुकौ पुत्राव् अजनयत् मार्ष्टिमार्षिमच्छिशिशिशुसत्यधृतिप्रमुखाः सारणस्यात्मजाः भद्राश्वभद्रबाहुदुर्दमभूताद्या रोहिण्याः कुलजाः (विप्_४,१५.१२ ) नन्दोपनन्दकृतकाद्या मदिरायास् तनयाः भद्रायाश् चोपनिधिगदाद्याः वैशाल्यां च कौशिकम् एकम् अजनयत् आनकदुन्दुभिर् देवक्याम् अपि कीर्तिमत्सुषेणोदायिभद्रसेनर्जुदासभद्रदेवाख्याः षट् पुत्रा जज्ञिरे (विप्_४,१५.१३ ) तांश् च सर्वान् एव कंसो घातितवान् अनन्तरं च सप्तमं गर्भम् अर्धरात्रे भगवत्प्रहिता योगनिद्रा रोहिण्या जठरम् अवकृष्य नीतवती (विप्_४,१५.१४ ) कर्षणाच् चासाव् अपि संकर्षणाख्याम् अवाप (विप्_४,१५.१५ ) ततश् च सकलजगन्महातरुमूलभूतो भूतातीतभविष्यादिसकलसुरासुरमुनिमनुजमनसाम् अप्य् अगोचरो ऽब्जभवप्रमुखैर् अनलप्रमुखैश् च प्रणम्यावनिभारहरणाय प्रसादितो भगवान् अनादिमध्यो देवकीगर्भे समवततार वासुदेवः (विप्_४,१५.१६ ) तत्प्रसादविवर्धितमानाभिमाना च योगनिद्रा नन्दगोपपत्न्या यशोदाया गर्भम् अधिष्ठितवती (विप्_४,१५.१७ ) सुप्रसन्नादित्यचन्द्रादिग्रहम् अव्यालादिभयं स्वस्थमानसम् अखिलम् एवैतज् जगद् अपास्ताधर्मम् अभवत् तस्मिंश् च पुण्डरीकनयने जायमाने (विप्_४,१५.१८ ) जातेन च तेनाखिलम् एवैतत् सन्मार्गवर्ति जगद् अक्रियत भगवतो ऽप्य् अत्र मर्त्यलोके ऽवतीर्णस्य षोडशसहस्राण्य् एकोत्तरशताधिकानि भार्याणाम् अभवन् तासां च रुक्मिणीसत्यभामाजाम्बवतीचारुहासिनीप्रमुखा ह्य् अष्टौ पत्न्यः प्रधाना तासु चाष्टायुतानि लक्षं च पुत्राणां भगवान् अखिलमूर्तिर् अनादिमान् अजनयत् (विप्_४,१५.१९ ) तेषां च प्रद्युम्नचारुदेष्णसाम्बादयस् त्रयोदश प्रधानाः प्रद्युम्नो ऽपि रुक्मिणस् तनयां ककुद्वतीं नामोपयेमे तस्याम् अस्यानिरुद्धो जज्ञे अनिरुद्धो ऽपि रुक्मिण एव पौत्रीं सुभद्रां नामोपयेमे तस्याम् अस्य वज्रो ऽभवत् वज्रस्य प्रतिबाहुस् तस्यापि सुचारुः एवम् अनेकशतसाहस्रपुरुषसंख्यस्य यदुकुलस्य पुरुषसंख्या वर्षशतैर् अपि ज्ञातुं न शक्यते (विप्_४,१५.४३ ) यतो हि श्लोकाव् अत्र चरितार्थौ (विप्_४,१५.२० ) तिस्रः कोट्यः सहस्राणाम् अष्टाशीतिशतानि च कुमाराणां गृहाचार्याश् चापयोग्यासु ये रताः विप्_४,१५.२१ संख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् यत्रायुतानाम् अयुतं लक्षेणास्ते सदाहुकः विप्_४,१५.२२ देवासुरहता ये तु दैतेयाः सुमहाबलाः ते चोत्पन्ना मनुष्येषु जनोपद्रवकारिणः विप्_४,१५.२३ तेषाम् उत्सादनार्थाय भुवि देवा यदोः कुले अवतीर्णाः कुलशतं यत्रैकाभ्यधिकं द्विज विप्_४,१५.२४ विष्णुस् तेषां प्रमाणे च प्रभुत्वे च व्यवस्थितः निदेशस्थायिनस् तस्य बभूवुः सर्वयादवाः विप्_४,१५.२५ प्रसूतिं वृष्णिवीराणां यः शृणोति नरः सदा स सर्वैः पातकैर् मुक्तो विष्णुलोकं प्रपद्यते विप्_४,१५.२६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे पञ्चदशो ऽध्यायः ]] इत्य् एष समासतस् ते कथितो यदोर् वंशः तुर्वसोर् वंशम् अवधारय (विप्_४,१६.१ ) तुर्वसोर् वह्निर् आत्मजो वह्नेर् गोभानुस् ततश् च त्रैशानुस् तस्माच् च करंधमः तस्यापि मरुत्तः सो ऽनपत्यो ऽभवत् ततश् च पौरवं दुष्यन्तं पुत्रम् अकल्पयत् एवं ययातिशापात् तद्वंशः पौरवम् वंशं समाश्रितवान् (विप्_४,१६.२ ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे षोडशो ऽध्यायः ]] द्रुह्योस् तु तनयो बभ्रुः (विप्_४,१७.१ ) ततः सेतुः सेतुपुत्र आरद्वान्नामा तदात्मजो गान्धारः ततो धर्मो धर्माद् धृतो धृताद् दुर्दमः ततः प्रचेताः प्रचेतसः पुत्रशतम् अधर्मबहुलानां म्लेच्छानाम् उदीच्यानाम् आधिपत्यम् अकरोत् (विप्_४,१७.२ ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे सप्तदशो ऽध्यायः ]] ययातेश् चतुर्थस्यपुत्रस्यानोः सभानरचक्षुपरमेक्षुसंज्ञास् त्रयः पुत्रा बभूवुः सभानरपुत्रः कालानरः कालानरात् सृञ्जयः सृञ्जयात् पुरंजयः तस्माज् जनमेजयस् ततो महाशालस् तस्माच् च महामनाः तस्माद् अप्य् उशीनरतितिक्षू द्वौ पुत्राव् उत्पन्नौ उशीनरस्यापि शिबिनृगनरकृमिदर्वाख्याः पञ्च पुत्रा बभूवुः वृषदर्भसुवीरकैकेयमद्रकाश् चत्वारः शिबिपुत्राः तितिक्षोर् अपि रुशद्रथः पुत्रो ऽभूत् ततो ऽपि हेमो हेमात् सुतपास् तस्माद् बलिः यस्य क्षेत्रे दीर्घतमसा अङ्गवङ्गकलिङ्गसुह्यपौण्ड्राख्यं बालेयं क्षत्रम् अजन्यत (विप्_४,१८.१ ) तन्नामसंततिसंज्ञाश् च पञ्च विषयाः बभूवुः अङ्गस्य त्व् अनपानस् तस्यात्मजो दिविरथस् तस्माद् धर्मरथः ततश् चित्ररथो रोमपादसंज्ञः यस्य पुत्रो दशरथो जज्ञे यस्मै अजपुत्रो दशरथः शान्तां नाम कन्याम् अनपत्याय दुहितृत्वे युयोज (विप्_४,१८.२ ) रोमपादाच् चतुरङ्गस् तस्माच् च पृथुलाक्षः ततश् चम्पो यश् चम्पां निवेशयाम् आस चम्पस्य हर्यङ्गस् ततो भद्ररथस् ततो बृहद्रथस् ततो बृहत्कर्मा बृहत्कर्मणश् च बृहद्भानुस् तस्माद् बृहन्मनास् ततो जयद्रथः जयद्रथो ब्रह्मक्षत्रान्तरालसंभूत्यां पत्न्यां विजयं नाम पुत्रम् अजीजनत् (विप्_४,१८.४ ) विजयश् च धृतिं पुत्रम् अवाप तस्यापि धृतव्रतः पुत्रो ऽभूत् धृतव्रतात् सत्यकर्मा सत्यकर्मणस् त्व् अधिरथः यो ऽसौ गङ्गां गतो मञ्जूषागतं पृथापविद्धं कर्णं पुत्रम् अवाप कर्णाद् वृषसेन इत्य् एते ऽङ्गाः (विप्_४,१८.५ ) अतश् च पुरोर् वंशं श्रोतुम् अर्हसीति (विप्_४,१८.६ ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे ऽष्टदशो ऽध्यायः ]] पूरोर् जनमेजयः पुत्रस् तस्यापि प्रचिन्वान् प्रचिन्वतः प्रवीरः तस्मान् मनस्युर् मनस्योश् चाभयदस् तस्यापि सुद्युः सुद्योर् बहुगवः तस्यापि संयातिः संयातेर् अहंयातिः ततो रौद्राश्वः ऋतेयुः कक्षेयुः स्थण्डिलेयुर् धृतेयुर् जलेयुः स्थलेयुर् धर्मेयुः संनतेयुर् धनेयुर् वनेयुर् नामानो रौद्राश्वस्य दशात्मजा व् पुत्रा बभूवुः ऋतेयो रन्तिनारः पुत्रो ऽभूत् सुमतिम् अप्रतिरथं ध्रुवं च रन्तिनारः पुत्रान् अवाप अप्रतिरथात् कण्वस् तस्यापि मेधातिथिः यतः कण्वायना द्विजा बभूवुः अप्रतिरथस्यापरः पुत्रो ऽभूद् ऐलीनः ततो दुष्यन्ताद्याश् चत्वारः पुत्रा बभूवुः दुष्यन्ताच् चक्रवर्ती भरतो ऽभवत् यन्नामहेतुर् देवैः श्लोको गीयते माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः भरस्व पुत्रं दुष्यन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम् (विप्_४,१९.१ ) रेतोधाः पुत्रो नयति नरदेव यमक्षयात् त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यम् आह शकुन्तला (विप्_४,१९.२ ) भरतस्य पत्नित्रये नव पुत्रा बभूवुः नैते ममानुरूपा इत्य् अभिहितास् तन्मातरो जघ्नुः परित्यागभयात् ततो ऽस्य वितथे पुत्रजन्मनि पुत्रार्थिनो मरुत्सोमयाजिनो दीर्घतमसा पार्ष्ण्यपास्तबृहस्पतिवीर्याद् उतथ्यपत्नीममतासमुत्पन्नो भरद्वाजाख्यः पुत्रो मरुद्भिर् दत्तः (विप्_४,१९.३ ) तस्यापि नामनिर्वचनश्लोकः पठ्यते (विप्_४,१९.४ ) मूढे भर द्वाजम् इमं भर द्वाजं बृहस्पते यातौ यद् उक्त्वा पितरौ भरद्वाजस् ततस् त्व् अयम् (विप्_४,१९.५ ) इति भरद्वाजश् च तस्य वितथे पुत्रजन्मनि मरुद्भिर् दत्तस् ततो वितथसंज्ञाम् अवाप (विप्_४,१९.६ ) वितथस्य भवन् मन्युः पुत्रो ऽभूत् बृहत्क्षत्रमहावीर्यनरगर्गा अभवन् मन्युपुत्राः नरस्य संकृतिः संकृते रुचिरधीरन्तिदेवौ गर्गाच् छिनिस् ततो गार्ग्याः शैन्याः क्षत्रोपेता द्विजातयो बभूवुः (विप्_४,१९.७ ) महावीर्याद् दुरुक्षयो नाम पुत्रो ऽभूत् तस्य त्रय्यारुणपुष्करिणौ कपिश् च पुत्रत्रयम् अभूत् तच् च त्रितयम् अपि पश्चाद् विप्रताम् उपजगाम बृहत्क्षत्रस्य सुहोत्रः सुहोत्राद् धस्ती य इदं हस्तिनापुरम् आरोपयाम् आस अजमीढद्विमीढपुरुमीढास् त्रयो हस्तिनस् तनयाः अजमीढात् कण्वः कण्वान् मेधातिथिः यतः कण्वायना द्विजाः (विप्_४,१९.८ ) अजमीढस्यान्यः पुत्रो बृहदिषुः ततो बृहद्धनुस् ततश् च बृहत्कर्मा तस्माज् जयद्रथस् ततो ऽपि विश्वजित् ततः सेनजित् रुचिराश्वकाश्यदृढहनुवत्सहनुसंज्ञाः सेनजितः पुत्राः रुचिराश्वतः पृथुसेनः तस्मात् पारः पारान् नीपः तस्यैकशतं पुत्राणाम् तेषां प्रधानः काम्पिल्याधिपतिः समरः (विप्_४,१९.९ ) समरस्यापि पारसुपारसदश्वास् त्रयः पुत्राः पारात् पृथुः पृथोः सुकृतिः सुकृतेर् विभ्राजः ततश् चाणुहो यः शुकदुहितरं कृत्वीं नामोपयेमे (विप्_४,१९.१० ) अणुहाद् ब्रह्मदत्तः ततो विष्वक्सेनस् तस्योदक्सेनः भल्लाटस् तस्यात्मजः द्विमीढस्य तु यवीनरसंज्ञस् तस्यापि धृतिमांस् ततः सत्यधृतिस् ततश् च दृढनेमिः तस्माच् च सुपार्श्वस् ततः सुमतिस् ततश् च सन्नतिमान् सन्नतिमतः कृतो ऽभूत् यं हिरण्यनाभो योगम् अध्यापयाम् आस यश् चतुर्विंशति प्राच्यसामगानां संहिताश् चकार (विप्_४,१९.११ ) कृताच् चोग्रायुधो येन प्राचुर्येण नीपक्षयः कृतः (विप्_४,१९.१२ ) उग्रायुधात् क्षेम्यः क्षेम्यात् सुवीरस् तस्माद् रिपुंजयस् तस्माच् च बहुरथ इत्य् एते पौरवाः अजमीढस्य नलिनी नाम पत्नी तस्यां नीलसंज्ञः पुत्रो ऽभवत् तस्माद् अपि शान्तिः शान्तेः सुशान्तिः सुशान्तेः पुरुजानुः ततश् चक्षुस् ततो हर्यश्वः हर्यश्वान् मुद्गलसृञ्जयबृहदिषुप्रवीरकाम्पिल्याः पञ्चानाम् एतेषां विषयाणां रक्षणायालम् एते मत्पुत्रा इति पित्राभिहितम् अतः पाञ्चालाः (विप्_४,१९.१३ ) मुद्गलाच् च मौद्गल्याः क्षत्रोपेता द्विजातयो बभूवुः मुद्गलाद् वध्यश्वो वध्यश्वाद् दिवोदासो ऽहल्या च मिथुनम् अभूत् शरद्वतो ऽहल्यायां शतानन्दो ऽभवत् शतानन्दात् सत्यधृतिर् धनुर्वेदान्तगो जज्ञे सत्यधृतेस् तु वराप्सरसम् उर्वशीं दृष्ट्वा रेतः स्कन्नं शरस्तम्बे पपात (विप्_४,१९.१४ ) तच् च द्विधा गतम् अपत्यद्वयं कुमारः कन्यका चाभवत् मृगयाम् उपगतः शान्तनुर् दृष्ट्वा कृपया जग्राह (विप्_४,१९.१५ ) ततः स कुमारः कृपः कन्या चाश्वत्थाम्नो जननी कृपी द्रोणस्य पत्न्य् अभवत् दिवोदासस्यापि मित्रायुः पुत्रो मित्रायोश् च्यवनो नाम राजा च्यवनात् सुदासः ततः सौदासः सहदेवस् तस्यापि सोमकः ततो जन्तुः पुत्रशतज्येष्ठो ऽभवत् तेषां यवीयान् पृषतः पृषताद् द्रुपदस् तस्माद् धृष्टद्युम्नस् ततो धृष्टकेतुः अजमीढस्यान्य ऋक्षनामा पुत्रो ऽभूत् ऋक्षात् संवरणः संवरणाच् च कुरुः य इदं धर्मक्षेत्रं कुरुक्षेत्रं चकार (विप्_४,१९.१६ ) सुधनुर्जह्नुपरीक्षित्प्रमुखाः कुरोः पुत्राः बभूवुः सुधनुषः पुत्रः सुहोत्रः तस्माच् च्यवनश् च्यवनात् कृतकः ततश् चोपरिचरो वसुः बृहद्रथप्रत्यग्रकुशाम्बमावेल्लमत्स्यप्रमुखाः वसोः पुत्राः सप्ताजायन्त बृहद्रथात् कुशाग्रस् तस्माद् ऋषभस् ततः पुष्पवान् तस्मात् सत्यहितस् तस्मात् सुधन्वा तस्य च जन्तुः बृहद्रथाच् चान्यः शकलद्वयजन्मा जरया संधितो जरासंधनामा तस्मात् सहदेवस् ततः सोमपिस् ततः श्रुतश्रवाः इत्य् एते मागधा भूभृतः (विप्_४,१९.१७ ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे एकोनविंशो ऽध्यायः ]] परीक्षितो जनमेजयश्रुतसेनोग्रसेनभीमसेनाश् चत्वारः पुत्राः (विप्_४,२०.१ ) जह्नोस् तु सुरथो नामात्मजो बभूव (विप्_४,२०.२ ) तस्य च विदूरथः विदूरथस्य सार्वभौमः सार्वभौमाज् जयत्सेनस् तस्माद् आराधितस् ततश् चायुतायुर् अयुतायोर् अक्रोधनः तस्माद् देवातिथिः ततो ऋक्षः (विप्_४,२०.३ ) ऋक्षाद् भीमसेनस् ततश् च दिलीपः दिलीपात् प्रतीपः तस्यापि देवापिशांतनुबाह्लीकसंज्ञास् त्रयः पुत्रा बभूवुः देवापिर् बाल एवारण्यं विवेश (विप्_४,२०.४ ) शांतनुस् तु महीपालो ऽभवत् अयं च तस्य श्लोकः पृथिव्यां गीयते यं यं कराभ्यां स्पृशति जीर्णं यौवनम् एति सः शान्तिं चाप्नोति येनाग्र्यां कर्मणा तेन शांतनुः विप्_४,२०.५ तस्य शांतनो राष्ट्रे द्वादशवर्षाणि देवो न ववर्ष (विप्_४,२०.६ ) ततश् चाशेषराष्ट्रविनाशम् अवेक्ष्यासौ राजा ब्राह्मणान् अपृच्छत् कस्माद् अस्मद्राष्ट्रे देवो न वर्षति को ममापराध इति ते तम् ऊचुः अग्रजस्य ते ऽर्हेयम् अवनिस् त्वया भुज्यते परिवेत्ता त्वम् इत्य् उक्तः स पुनस् तान् अपृच्छत् किं मया विधेयम् इति ते पुनर् अप्य् ऊचुः यावद् देवापिर् न पतनादिभिर् दोषैर् अभिभूयते तावत् तस्यार्हं राज्यम् तद् अलम् एतेन तस्मै दीयताम् इत्य् उक्ते तस्य मन्त्रिप्रवरेणाश्मसारिणातत्रारण्ये तपस्विनो वेदवादविरोधवक्तारः प्रयुक्ताः (विप्_४,२०.७ ) तैर् अस्यातिऋजुमतेर् महीपतिपुत्रस्य बुद्धिर् वेदविरोधमार्गानुसारिण्य् अक्रियत (विप्_४,२०.८ ) राजा च शांतनुर् द्विजवचनोत्पन्नपरिवेदनशोकस् तान् ब्राह्मणान् अग्रणीकृत्याग्रजराज्यप्रदानायारण्यं जगाम तदाश्रमम् उपगताश् च तम् अवनीपतिपुत्रं देवापिम् उपतस्थुः ते ब्राह्मणा वेदवादानुबद्धानि वचांसि राज्यम् अग्रजेन कर्तव्यम् इत्य् अर्थवन्ति तम् ऊचुः असाव् अपि देवापिर् वेदवादविरोधियुक्तिदूषितम् अनेकप्रकारं तान् आह ततस् ते ब्राह्मणाः शांतनुम् ऊचुः आगच्छ भो राजन्न् अलम् अत्रातिनिर्बन्धेन प्रशान्त एवासाव् अनावृष्टिदोषः पतितो ऽयम् अनादिकालम् अहितवेदवचनदूषणोच्चारणात् पतिते चाग्रजे नैव पारिवेद्यं भवतीत्य् उक्तः शांतनुः स्वपुरम् आगत्य राज्यम् अकरोत् वेदवादविरोधिवचनोच्चारणदूषिते च तस्मिन् देवापाव् अखिलस्य निष्पत्तये ववर्ष भगवान् पर्जन्यः बाह्लीकस्य सोमदत्तः पुत्रो ऽभूत् (विप्_४,२०.९ ) सोमदत्तस्यापि भूरिभूरिश्रवःशल्यसंज्ञास् त्रयः पुत्राः शांतनोर् अप्य् अमरनद्यां गङ्गायाम् उदारकीर्तिर् अशेषशास्त्रार्थविद् भीष्मः पुत्रो ऽभूत् सत्यवत्यां च चित्राङ्गदविचित्रवीर्यौ पुत्राव् उत्पादयाम् आस शांतनुः चित्राङ्गदस् तु बाल एव चित्राङ्गदेन गन्धर्वेणाहवे विनिहतः विचित्रवीर्यो ऽपि काशीराजतनये अम्बिकाम्बालिके उपयेमे तदुपभोगातिखेदाच् च यक्ष्मणा गृहीतः पञ्चत्वम् अगमत् सत्यवतीनियोगाच् च तत्पुत्रः कृष्णद्वैपायनो मातुर् वचनम् अनतिक्रमणीयम् इति विचित्रवीर्यक्षेत्रे धृतराष्ट्रपाण्डू तत्प्रहितभुजिष्यायां च विदुरं उत्पादयाम् आस (विप्_४,२०.१० ) धृतराष्ट्रो ऽपि दुर्योधनदुःशासनादिप्रधानं पुत्रशतम् उत्पादयाम् आस पाण्डोर् अप्य् अरण्ये मृगशापोपहतप्रजननसामर्थ्यस्य धर्मवायुशक्रैर् युधिष्ठिरभीमार्जुनाः कुन्त्यां नकुलसहदेवौ चाश्विभ्यां माद्र्यां पञ्च पुत्राः समुत्पादिताः तेषां च द्रौपद्यां पञ्च पुत्रा बभूवुः युधिष्ठिरात् प्रतिविन्ध्यो भीमसेनाच् छ्रुतसोमः श्रुतकीर्तिर् अर्जुनाच् छतानीको नकुलाच् छ्रुतकर्मा सहदेवात् अपरे च पाण्डवानाम् आत्मजास् तद् यथा यौधेयी युधिष्ठिराद् देवकं पुत्रम् अवाप हिडिम्बा घटोत्कचं भीमसेनात् पुत्रं लेभे काशी च भीमसेनाद् एव सर्वत्रगं पुत्रम् अवाप सहदेवाच् च विजया सुहोत्रं नाम पुत्रं प्राप्तवती करेणुमत्यां च नकुलो ऽपि निरमित्रम् अजीजनत् (विप्_४,२०.११ ) अर्जुनस्याप्य् उलूप्यां नागकन्यायाम् इरावान् नाम पुत्रो ऽभूत् मणिपुरपतिपुत्र्यां च पुत्रिकाधर्मेण बभ्रुवाहनं नाम पुत्रम् अर्जुनो ऽजनयत् (विप्_४,२०.१२ ) सुभद्रायां चार्भकत्वे ऽपि यो ऽसाव् अतिबलपराक्रमसमस्तारातिरथविजेता सो ऽभिमन्युर् अजायत अभिमन्योर् उत्तरायां परिक्षीणेषु कुरुष्व् अश्वत्थामप्रयुक्तब्रह्मास्त्रेण गर्भ एव भस्मीकृतो भगवतः सकलसुरासुरवन्दितचरणयुगलस्यात्मेच्छाकारणमानुषरूपधारिणो ऽनुभावात् पुनर् जीवितम् अवाप्य परीक्षिज् जज्ञे यो ऽयं साम्प्रतम् एतद् भूमण्डलम् अखण्डितायतिधर्मेण पालयति ४२०.१३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे विंशो ऽध्यायः ]] अतः परं भविष्यान् अहं भूपालान् कीर्तयिष्यामि यो ऽयं साम्प्रतम् अवनीपतिः परीक्षित् तस्यापि जनमेजयश्रुतसेनोग्रसेनभीमसेनाः पुत्राश् चत्वारो भविष्यन्ति (विप्_४,२१.१ ) तस्यापरः शतानीको भविष्यति यो ऽसौ याज्ञवल्क्याद् वेदम् अधीत्य कृपाद् अस्त्राण्य् अवाप्य विषयविरक्तचित्तवृत्तिश् च शौनकोपदेशाद् आत्मविज्ञानप्रवीणः परं निर्वाणम् आप्स्यति (विप्_४,२१.२ ) शतानीकाद् अप्य् अश्वमेधदत्तो भविता तस्माद् अप्य् अधिसीमकृष्णः अधिसीमकृष्णान् निश्चक्नुः यो गङ्गयापहृते हस्तिनापुरे कौशाम्ब्यां निवत्स्यति तस्याप्य् उष्णः पुत्रो भविता उष्णाच् चित्ररथस् ततः शुचिरथस् तस्माद् वृष्णिमांस् ततः सुषेणः तस्माद् अपि सुनीथः सुनीथाद् ऋचस् ततो नृचक्षुस् तस्यापि सुखिबलस् तस्माद् परिप्लवस् ततश् च सुनयस् ततो मेधावी ततो न्.पंजयस् ततो मृदुस् तस्मात् तिग्मस् तिग्माद् बृहद्रथः तस्माद् वसुदानस् ततो ऽपरः शतानीकः तस्माच् चोदयन उदयनाद् अहीनरस् ततश् च दण्डपाणिस् ततो निरमित्रस् तस्माच् च क्षेमकः अत्रायं श्लोकः ब्रह्मक्षत्रस्य यो योनिर् वंशो राजर्षिसत्कृतः क्षेमकं प्राप्य राजानं स संस्थां प्राप्स्यते कलौ विप्_४,२१.३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे एकविंशो ऽध्यायः ]] अतश् चेक्ष्वाकवो भविष्याः पार्थिवाः कथ्यन्ते बृहद्बलस्य पुत्रो बृहत्क्षणः (विप्_४,२२.१ ) तस्माद् उरुक्षयस् ततो वत्सो वत्साद् वत्सव्यूहः ततः प्रतिव्योमस् तस्यापि दिवाकरस् तस्मात् सहदेवः (विप्_४,२२.२ ) ततो बृहदश्वस् तत्सूनुर् भानुरथस् तस्य प्रतीताश्वस् तस्यापि सुप्रतीकः ततो मरुदेवो मरुदेवात् सुनक्षत्रस् तस्मात् किंनरः किंनर-द् अन्तरिक्षस् तस्मात् सुवर्णस् ततश् चामित्रजित् ततश् च बृहद्राजस् तस्यापि धर्मी धर्मिणः कृतंजयः कृतंजयाद् रणंजयो रणंजयात् संजयस् तस्माच् छाक्यः शाक्याच् छुद्धोदनस् तस्माद् राहुलस् ततः प्रसेनजित् ततश् च क्षुद्रकस् ततश् च कुण्डकस् तस्माद् अपि सुरथः तत्पुत्रश् च सुमित्रो ऽन्त्य इत्य् एते चेक्ष्वाकवो बृहद्बलान्वयाः अत्रानुवंशश्लोकः इक्ष्वाकूणाम् अयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति यतस् तं प्राप्य राजानं स संस्थां प्राप्स्यते कलौ विप्_४,२२.३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे द्वाविंशो ऽध्यायः ]] मागधानां बार्हद्रथानां भविष्याणाम् अनुक्रमं कथयामि अत्र हि वंशे महाबला जरासंधप्रधाना बभूवुः (विप्_४,२३.१ ) जरासंधसुतात् सहदेवात् सोमापिस् तस्माच् छृतवांस् तस्याप्य् अयुतायुस् ततश् च निरमित्रस् तत्तनयः सुक्षत्रस् तस्माद् अपि बृहत्कर्मा ततश् च सेनजित् तस्माच् च श्रुतंजयस् ततो विप्रस् तस्य पुत्रः शुचिनामा भविष्यति तस्यापि क्षेम्यस् ततश् च सुव्रतः सुव्रताद् धर्मस् ततः सुश्रमः ततो दृढसेनस् ततः सुमतिस् तस्मात् सुबलस् तस्य सुनीतो भविता ततः सत्यजित् सत्यजितो विश्वजित् तस्यापि रिपुंजयः पुत्रः इत्य् एते बार्हद्रथा भूपतयो वर्षसहस्रम् एकं भविष्यन्तीति (विप्_४,२३.२ ) [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे त्रयोविंशो ऽध्यायः ]] यो ऽयं रिपुंजयो नाम बार्हद्रथो ऽन्त्यस् तस्य मुनिको नामामात्यो भविष्यति स चैनं स्वामिनं हत्वा स्वपुत्रं प्रद्योतनामानम् अभिषेक्ष्यति तस्यापि पालको नाम पुत्रो भविता ततश् च विशाखयूपस् तत्पुत्रो जनकस् तस्य च नन्दिवर्धनः इत्य् एते ऽष्टत्रिंशदुत्तरम् अब्दशतं पञ्च प्रद्योताः पृथिवीं भोक्ष्यन्ति (विप्_४,२४.१ ) ततश् च शिशुनागस् तत्पुत्रश् च काकवर्णो भविता तत्पुत्रः क्षेमधर्मा तस्यापि क्षत्रौजाः तत्पुत्रो विधिसारस् ततश् चाजातशत्रुः तस्माच् च दर्भको दर्भकाच् चोदयनः तस्माद् अपि नन्दिवर्धनस् ततो महानन्दी इत्य् एते शैशुनागा दश भूमिपालास् त्रीणि वर्षशतानि द्विषष्ट्यधिकानि भविष्यन्ति (विप्_४,२४.२ ) महानन्दिसुतः शूद्रागर्भोद्भवो ऽतिलुब्धो महापद्मो नन्दः परशुराम इवापरो ऽखिलक्षत्रान्तकारी भविता (विप्_४,२४.३ ) ततःप्रभृति शूद्रा भूमिपाला भविष्यन्ति स चैकच्छत्राम् अनुल्लङ्घितशासनो महापद्मः पृथिवीं भोक्ष्यति (विप्_४,२४.४ ) तस्याप्य् अष्टौ सुताः सुमाल्याद्या भवितारः तस्य च महापद्मस्यानु पृथिवीं भोक्ष्यन्ति महापद्मस् तत्पुत्राश् च एकं वर्षशतम् अवनीपतयो भविष्यन्ति नवैतान् नन्दान् कौटिल्यो ब्राह्मणः समुद्धरिष्यति (विप्_४,२४.५ ) तेषाम् अभावे मौर्याः पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कौटिल्य एव चन्द्रगुप्तं राज्ये ऽभिषेक्ष्यति (विप्_४,२४.६ ) तस्यापि पुत्रो बिन्दुसारो भविष्यति तस्याप्य् अशोकवर्धनस् ततः सुयशास् ततो दशरथस् ततः संगतस् ततः शालिशूकस् तस्मात् सोमशर्मा तस्माच् छतधन्वा तस्याप्य्ऽनु बृहद्रथनामा भविता एवं मौर्या दश भूपतयो भविष्यन्ति अब्दशतं सप्तत्रिंशदुत्तरम् तेषाम् अन्ते पृथिवीं शुङ्गा भोक्ष्यन्ति (विप्_४,२४.७ ) पुष्यमित्रः सेनापतिः स्वामिनं हत्वा राज्यं करिष्यति (विप्_४,२४.८ ) अस्यात्मजो ऽग्निमित्रस् तस्मात् सुज्येष्ठस् ततो वसुमित्रस् तस्माद् अप्य् अर्द्रकस् ततः पुलिन्दकस् ततो घोषवसुस् तस्माद् अपि वज्रमित्रस् ततो भागवतः (विप्_४,२४.९ ) तस्माद् देवभूतिः इत्य् एते दश शुङ्गा द्वादशोत्तरं वर्षशतं पृथिवीं भोक्ष्यन्ति ततः कण्वान् एषा भूर् यास्यति (विप्_४,२४.१० ) देवभूतिं तु शुङ्गराजानं व्यसनिनं तस्यैवामात्यः कण्वो वसुदेवनामा निपात्य स्वयम् अवनीं भोक्ष्यते तस्य पुत्रो भूमित्रस् तस्यापि नारायणः नारायणस्यात्मजः सुशर्मा एते काण्वायनाश् चत्वारः पञ्चचत्वारिंशद् वर्षाणि भूपतयो भविष्यन्ति सुशर्माणं तु काण्वं स्वभृत्यो बलात् शिप्रकनामा हत्वान्ध्रजातीयो वसुधां भोक्ष्यति ततश् च कृष्णनामा तद्भ्राता भूपतिर् भावी तस्य पुत्रः श्रीशातकर्णिस् तस्यापि पूर्णोत्सङ्गस् तत्पुत्रश् च शातकर्णिस् तस्माच् च लम्बोदरस् तस्माद् दिवीलकस् ततो मेघस्वातिस् ततः पटुमान् ततश् चारिष्टकर्मा ततो हालो हालात् पत्तलकस् ततः प्रविल्ल सेनस् ततः सुन्दरः शातकर्णी तस्माच् चकोरः शातकर्णी ततः शिवस्वातिस् ततश् च गोमतीपुत्रस् तत्पुत्रः पुलिमान् तस्यापि शातकर्णी ततः शिवश्रीस् ततः शिवस्कन्धः तस्माद् यज्ञश्रीस् ततो विजयस् ततश् चन्द्रश्रीस् तस्यापि पुलोमाविः एवम् एते त्रिंशच् चत्वार्य् अब्दशतानि षट्पञ्चाशदधिकानि पृथिवीं भोक्ष्यन्त्य् आन्ध्रभृत्याः (विप्_४,२४.११ ) सप्ताभीराः दश गर्दभिलाश् च भूभुजो भविष्यन्ति ततः षोडश शका भूपतयो भवितारः ततश् चाष्टौ यवनाश् चतुर्दश तुषारा मुण्डाश् च त्रयोदश एकादश मौनाः एते पृथिवीं त्रयोदशवर्षशतानि नवनवत्यधिकानि भोक्ष्यन्ति (विप्_४,२४.१२ ) ततश् च पौरा एकादश भूपतयो ऽब्दशतानि त्रीणि महीं भोक्ष्यन्ति तेषूत्सन्नेषु कैलकिला यवना भूपतयो भविष्यन्त्य् अमूर्धाभिषिक्ताः तेषां विन्ध्यशक्तिः (विप्_४,२४.१३ ) ततः पुरंजयस् ततो रामचन्द्रस् तस्माद् धर्मो धर्माद् वङ्गरः कृतनन्दनः सुषिनन्दिस् तद्भ्राता नन्दियशाः शिशुकप्रवीरौ चैते वर्षशतं षड् वर्षाणि च भविष्यन्ति ततस् तत्पुत्रास् त्रयोदशैते बाह्लिकाश् च त्रयः ततः पुष्यमित्रपटुमित्रास् त्रयोदश मेकलाश् च सप्तान्ध्राः कोसलायां तु नवैव भूपतयो भविष्यन्ति नैषधास् तु तावन्त एव (विप्_४,२४.१४ ) मागधायां तु विश्वस्फटिकसंज्ञो ऽन्यान् वर्णान् करिष्यति कैवर्तपटुपुलिन्दब्राह्मणान् राज्ये स्थापयिष्यति उत्साद्याखिलक्षत्रजातिम् नव नागाः पद्मावत्यां नाम पुर्यां मथुरायाम् अनुगङ्गाप्रयागं मागधा गुप्ताश् च भोक्ष्यन्ति कोशलौड्रपुण्ड्रताम्रलिप्तान् समुद्रतटपुरीं च देवरक्षितो रक्षिष्यति कलिङ्गमाहिषकमाहेन्द्रा भौमां गुहां भोक्ष्यन्ति नैषधनैमिषिककालतोयान् जनपदान् मणिधानकवंश्या भोक्ष्यन्ति त्रैराज्यमूषिकजनपदान् कनकाह्वया भोक्ष्यन्ति सौराष्ट्रावन्तिशूद्रान् अर्बुदमरुभूमिविषयांश् च व्रात्या द्विजाभीरशूद्राद्या भोक्ष्यन्ति सिन्धुतटदाविकोर्वीचन्द्रभागाकाश्मीरविषयांश् च व्रात्या म्लेच्छादयः शूद्रा भोक्ष्यन्ति एते च तुल्यकालाः सर्वे पृथिव्यां भूभृतो भविष्यन्ति अल्पप्रसादा बृहत्कोपाः सर्वकालम् अनृताधर्मरुचयः स्त्रीबालगोवधकर्तारः परस्वादानरुचयो ऽल्पसारा उदितास्तमितप्रायाः स्वल्पायुषो महेच्छा ह्य् अल्पधर्माश् च भविष्यन्ति (विप्_४,२४.१५ ) तैश् च विमिश्रा जनपदास् तच्छीलवर्तिनो राजाश्रयशुष्मिणो म्लेच्छाचार्याश् च विपर्ययेण वर्तमानाः प्रजाः क्षपयिष्यन्ति ततश् चानुदिनम् अल्पाल्पह्रासव्यवच्छेदाद् धर्मार्थयोर् जगतः संक्षयो भविष्यति (विप्_४,२४.१६ ) ततश् चार्थ एवाभिजनहेतुः धनम् एवाशेषधर्महेतुः अभिरुचिर् एव दाम्पत्यसंबन्धहेतुः स्त्रीत्वम् एवोपभोगहेतुः अनृतम् एव व्यवहारजयहेतुः रत्नताम्रभागितैव पृथिवीहेतुः ब्रह्मसूत्रम् एव विप्रत्वहेतुः लिङ्गधारणम् एवाश्रमहेतुः अन्याय एव वृत्तिहेतुः (विप्_४,२४.१७ ) दौर्बल्यम् एवावृत्तिहेतुः भयगर्भोच्चारणम् एव पाण्डित्यहेतुः आढ्यतैव साधुत्वहेतुः (विप्_४,२४.१८ ) स्नानम् एव प्रसाधनहेतुः दानम् एव धर्महेतुः स्वीकरणम् एव विवाहहेतुः सद्वेशधार्य् एव पात्रम् दूरायतनोदकम् एव तीर्थम् इत्य् एवम् अनेकदोषोत्तरे भूमण्डले सर्ववर्णेष्व् एव यो यो बलवान् स स भूपतिर् भविष्यति एवं चातिलुब्धकरभारासहाः शैलानाम् अन्तरद्रोणीः प्रजाः संश्रयिष्यन्ति मधुशाकमूलफलपत्त्रपुष्पाद्याहाराश् च भविष्यन्ति तरुवल्कलचीरप्रावरणाश् चातिबहुप्रजाः शीतवातातपवर्षसहा भविष्यन्ति न च कश्चित् त्रयोविंशतिवर्षाणि जीविष्यति अनवरतं चात्र कलियुगे क्षयम् आयात्य् अखिल एवैष जनः क्षयम् उपैष्यति (विप्_४,२४.१९ ) श्रौतस्मार्तधर्मे विप्लवम् अत्यन्तम् उपगते क्षीणप्राये च कलाव् अशेषजगत्स्रष्टुश् चराचरगुरोर् आदिमयस्यान्तमयस्य सर्वमयस्य ब्रह्ममयस्यात्मरूपिणो भगवतो वासुदेवस्यांशः शम्बलग्रामप्रधानब्राह्मणविष्णुयशसो गृहे ऽष्टगुणर्द्धिसमन्वितः कल्किरूपी जगत्य् अत्रावतीर्य सकलम्लेच्छदस्युदुष्टाचरणचेतसाम् अशेषाणाम् अपरिच्छिन्नमाहात्म्यशक्तिः क्षयं करिष्यति स्वधर्मेषु चाखिलं जगत् संस्थापयिष्यति अनन्तरं चाशेषकलेर् अवसाने निशावसानप्रबुद्धानां तेषाम् एव जनपदानाम् अमलस्फटिकविशुद्धा मतयो भविष्यन्ति (विप्_४,२४.२० ) तेषां च बीजभूतानाम् अशेषमनुष्याणां परिणतानाम् अपि तत्कालकृतानाम् अपत्यप्रसूतिर् भविष्यति तानि च तदपत्यानि कृतयुगधर्मानुसारीण्य् एव भविष्यन्तीति (विप्_४,२४.२१ ) अत्रोच्यते यदा चन्द्रश् च सूर्यश् च यदा तिष्यबृहस्पती एकराशौ समेष्यन्ति भविष्यति तदा कृतम् विप्_४,२४.२२ अतीता वर्तमानाश् च तथैवानागताश् च ये एते वंशेषु भूपालाः कथिता मुनिसत्तम विप्_४,२४.२३ यावत् परीक्षितो जन्म यावन् नन्दाभिषेचनम् एतद् वर्षसहस्रं तु ज्ञेयं पञ्चदशोत्तरम् विप्_४,२४.२४ सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते उदितौ दिवि तयोस् तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत् समं निशि तेन सप्तर्षयो युक्तास् तिष्ठन्त्य् अब्दशतं नृणाम् विप्_४,२४.२५ ते तु पारीक्षिते काले मघास्व् आसन् द्विजोत्तम तदा प्रवृत्तश् च कलिर् द्वादशाब्दशतात्मकः विप्_४,२४.२६ यदैव भगवद्विष्णोर् अंशो यातो दिवं द्विज वसुदेवकुलोद्भूतस् तदैवात्रागतः कलिः विप्_४,२४.२७ यावत् स पादपद्माभ्यां पस्पर्शेमां वसुंधराम् तावत् पृथ्वीपरिष्वङ्गे समर्थो नाभवत् कलिः विप्_४,२४.२८ गते सनातनस्यांशे विष्णोस् तत्र भुवो दिवम् तत्याज सानुजो राज्यं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः विप्_४,२४.२९ विपरीतानि दृष्ट्वा च निमित्तानि स पाण्डवः याते कृष्णे चकाराथ सो ऽभिषेकं परीक्षितः विप्_४,२४.३० प्रयास्यन्ति यदा चैते पूर्वाषाढां महर्षयः तदा नन्दात् प्रभृत्य् एष कलिर् वृद्धिं गमिष्यति विप्_४,२४.३१ यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस् तस्मिन्न् एव तदाहनि प्रतिपन्नं कलियुगं तस्य संख्यां निबोध मे विप्_४,२४.३२ त्रीणि लक्षाणि वर्षाणां द्विज मानुषसंख्यया षष्टिं चैव सहस्राणि भविष्यत्य् एष वै कलिः विप्_४,२४.३३ शतानि तानि दिव्यानि सप्त पञ्च च संख्यया निःशेषेण ततस् तस्मिन् भविष्यति पुनः कृतम् विप्_४,२४.३४ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश् च द्विजसत्तम युगे युगे महात्मानः समतीताः सहस्रशः विप्_४,२४.३५ बहुत्वान् नामधेयानां परिसंख्या कुले कुले पुनरुक्तबहुत्वात् तु न मया परिकीर्तिता विप्_४,२४.३६ देवापिः पौरवो राजा मरुश् चेक्ष्वाकुवंशजः महायोगबलोपेतौ कलापग्रामसंश्रयौ विप्_४,२४.३७ कृते युग इहागत्य क्षत्रप्रावर्तकौ हि तौ भविष्यतो मनोर् वंशबीजभूतौ व्यवस्थितौ विप्_४,२४.३८ एतेन क्रमयोगेन मनुपुत्रैर् वसुंधरा कृतत्रेतादिसंज्ञानि युगानि त्रीणि भुज्यते विप्_४,२४.३९ कलौ तु बीजभूतास् ते केचित् तिष्ठन्ति भूतले यथैव देवापिमरू साम्प्रतं समवस्थितौ विप्_४,२४.४० एष तूद्देशतो वंशस् तवोक्तो भूभुजां मया निखिलो गदितुं शक्यो नैव जन्मशतैर् अपि विप्_४,२४.४१ एते चान्ये च भूपाला यैर् अत्र क्षितिमण्डले कृतं ममत्वं मोहान्धैर् नित्ये ऽनित्यकलेवरैः विप्_४,२४.४२ कथं ममेयम् अचला मत्पुत्रस्य कथं मही मद्वंशस्येति चिन्तार्ता जग्मुर् अन्तम् इमे नृपाः विप्_४,२४.४३ तेभ्यः पूर्वतराश् चान्ये तेभ्यस् तेभ्यस् तथापरे भविष्याश् चैव यास्यन्ति तेषाम् अन्ये च ये ऽध्य् अनु विप्_४,२४.४४ विलोक्यात्मजयोद्योगयात्राव्यग्रान् नराधिपान् पुष्पप्रहासैः शरदि हसतीव वसुंधरा विप्_४,२४.४५ मैत्रेय पृथिवीगीताः श्लोकाश् चात्र निबोध तान् यान् आह धर्मध्वजिने जनकायासितो मुनिः विप्_४,२४.४६ कथम् एष नरेन्द्राणां मोहो बुद्धिमताम् अपि येन फेनसधर्माणो ऽप्य् अतिविश्वस्तचेतसः विप्_४,२४.४७ पूर्वम् आत्मजयं कृत्वा जेतुम् इच्छन्ति मन्त्रिणः ततो भृत्यांश् च पौरांश् च जिगीषन्ते तथा रिपून् विप्_४,२४.४८ क्रमेणानेन जेष्यामो वयं पृथ्वीं ससागराम् इत्य् आसक्तधियो मृत्युं न पश्यन्त्य् अविदूरगम् विप्_४,२४.४९ समुद्रावरणं याति मन्मण्डलम् अथो वशम् कियद् आत्मजयाद् एतन् मुक्तिर् आत्मजये फलम् विप्_४,२४.५० उत्सृज्य पूर्वजा याता यां नादाय गतः पिता तां ममेति विमूढत्वाज् जेतुम् इच्छन्ति पार्थिवाः विप्_४,२४.५१ मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातॄणां चापि विग्रहाः जायन्ते ऽत्यन्तमोहेन ममत्वादृतचेतसाम् विप्_४,२४.५२ पृथ्वी ममेयं सकला ममेयं मदन्वयस्यापि च शाश्वतेयम् यो यो मृतो ह्य् अत्र बभूव राजा कुबुद्धिर् आसीद् इति तस्य तस्य विप्_४,२४.५३ दृष्ट्वा ममत्वादृतचित्तम् एकं विहाय मां मृत्युपथं व्रजन्तम् तस्यान्वयस्थस्य कथं ममत्वं हृद्य् आस्पदं मत्प्रभवं करोति विप्_४,२४.५४ पृथ्वी ममैषाशु परित्यजैनां वदन्ति ये दूतमुखैः स्वशत्रुम् नराधिपास् तेषु ममातिहासः पुनश् च मूढेषु दयाभ्युपैति विप्_४,२४.५५ इत्य् एते धरणीगीताः श्लोका मैत्रेय यैः श्रुतैः ममत्वं विलयं याति तापन्यस्तं यथा हिमम् विप्_४,२४.५६ इत्य् एष कथितः सम्यङ् मनोर् वंशो मया तव यत्र स्थितिप्रवृत्तस्य विष्णोर् अंशांशका नृपाः विप्_४,२४.५७ शृणोति य इमं भक्त्या मनोर् वंशम् अनुक्रमात् तस्य पापम् अशेषं वै प्रणश्यत्य् अमलात्मनः विप्_४,२४.५८ धनधान्यर्द्धिम् अतुलां प्राप्नोत्य् अव्याहतेन्द्रियः श्रुत्वैवम् अखिलं वंशं प्रशस्तं शशिसूर्ययोः इक्ष्वाकुजह्नुमान्धातृसगराविक्षितान् रघून् विप्_४,२४.५९ ययातिनहुषाद्यांश् च ज्ञात्वा निष्ठाम् उपागतान् महाबलान् महावीर्यान् अनन्तधनसंचयान् विप्_४,२४.६० कृतान् कालेन बलिना कथाशेषान् नराधिपान् विप्_४,२४.६१ श्रुत्वा न पुत्रदारादौ गृहक्षेत्रादिके तथा द्रव्यादौ वा कृतप्रज्ञो ममत्वं कुरुते नरः विप्_४,२४.६२ तप्तं तपो यैः पुरुषप्रवीरैर् उद्बाहुभिर् वर्षगणान् अनेकान् इष्टाश् च यज्ञा बलिनो ऽतिवीर्याः कृतास् तु कालेन कथावशेषाः विप्_४,२४.६३ पृथुः समस्तान् प्रचचार लोकान् अव्याहतो यो ऽरिविदारिचक्रः स कालवाताभिहतो विनष्टः क्षिप्तं यथा शाल्मलितूलम् अग्नौ विप्_४,२४.६४ यः कार्तवीर्यो बुभुजे समस्तान् द्वीपान् समाक्रम्य हतारिचक्रः कथाप्रसङ्गेष्व् अभिधीयमानः स एव संकल्पविकल्पहेतुः विप्_४,२४.६५ दशाननावीक्षितराघवाणाम् ऐश्वर्यम् उद्भासितदिङ्मुखानाम् भस्मापि जातं न कथं क्षणेन भ्रूभङ्गपातेन धिग् अन्तकस्य विप्_४,२४.६६ कथाशरीरत्वम् अवाप यद् वै मान्धातृनामा भुवि चक्रवर्ती श्रुत्वापि तं को हि करोति साधुर् ममत्वम् आत्मन्य् अपि मन्दचेताः विप्_४,२४.६७ भगीरथाद्याः सगरः ककुत्स्थो दशाननो राघवलक्ष्मणौ च युधिष्ठिराद्याश् च बभूवुर् एते सत्यं न मिथ्या क्व नु ते न विद्मः विप्_४,२४.६८ ये साम्प्रतं ये च नृपा भविष्याः प्रोक्ता मया विप्रवरोग्रवीर्याः ये ते तथान्ये च तथाभिधेयाः सर्वे भविष्यन्ति यथैव पूर्वे विप्_४,२४.६९ एतद् विदित्वा न नरेण कार्यं ममत्वम् आत्मन्य् अपि पण्डितेन तिष्ठन्तु तावत् तनयात्मजायाः क्षेत्रादयो ये तु शरीरतो ऽन्ये विप्_४,२४.७० [[इति श्रीविष्णुपुराणे चतुर्थे ऽंशे चतुर्विंशो ऽध्यायः ]] श्रीमते रामानुजाय नमः (विप्_५,१.०*०) नृपाणां कथितः सर्वो भवता वंशविस्तरः वंशानुचरितं चैव यथावद् अनुवर्णितम् विप्_५,१.१ अंशावतारो ब्रह्मर्षे यो ऽयं यदुकुलोद्भवः विष्णोस् तं विस्तरेणाहं श्रोतुम् इच्छाम्य् अशेषतः विप्_५,१.२ चकार यानि कर्माणि भगवान् पुरुषोत्तमः अंशांशेनावतीर्योर्व्यां तत्र तानि मुने वद विप्_५,१.३ मैत्रेय श्रूयताम् एतद् यत् पृष्टो ऽहम् इह त्वया विष्णोर् अंशांशसंभूतिचरितं जगतो हितम् विप्_५,१.४ देवकस्य सुतां पूर्वं वसुदेवो महामुने उपयेमे महाभागां देवकीं देवतोपमाम् विप्_५,१.५ कंसस् तयोर् वररथं चोदयाम् आस सारथिः वसुदेवस्य देवक्याः संयोगे भोजवर्धनः विप्_५,१.६ अथान्तरिक्षे वाग् उच्चैः कंसम् आभाष्य सादरम् मेघगम्भीरनिर्घोषं समाभाष्येदम् अब्रवीत् विप्_५,१.७ याम् एनां वहसे मूढ सह भर्त्रा रथे स्थिताम् अस्यास् तवाष्टमो गर्भः प्राणान् अपहरिष्यति विप्_५,१.८ इत्य् आकर्ण्य समादाय खड्गं कंसो महाबलः देवकीं हन्तुम् आरब्धो वसुदेवो ऽब्रवीद् इदम् विप्_५,१.९ न हन्तव्या महाभाग देवकी भवता तव समर्पयिष्ये सकलान् गर्भान् अस्याउदरोद्भवान् विप्_५,१.१० तथेत्य् आह च तं कंसो वसुदेवं द्विजोत्तम न घातयाम् आस च तां देवकीं तस्य गौरवात् विप्_५,१.११ एतस्मिन्न् एव काले तु भूरिभारावपीडिता जगाम धरणी मेरौ समाजे त्रिदिवौकसाम् विप्_५,१.१२ सब्रह्मकान् सुरान् सर्वान् प्रणिपत्याथ मेदिनी कथयाम् आस तत् सर्वं खेदात् करुणभाषिणी विप्_५,१.१३ अग्निः सुवर्णस्य गुरुर् गवां सूर्यः परो गुरुः ममाप्य् अखिललोकानां गुरुर् नारायणो गुरुः विप्_५,१.१४ प्रजापतिपतिर् ब्रह्मा पूर्वेषाम् अपि पूर्वजः कलाकाष्ठानिमेषात्मा कालश् चाव्यक्तमूर्तिमान् विप्_५,१.१५ तदंशभूतः सर्वेषां समूहो वः सुरोत्तमाः विप्_५,१.१६ आदित्या मरुतः साध्या रुद्रा वस्वश्विवह्नयः पितरो ये च लोकानां स्रष्टारो ऽत्रिपुरोगमाः विप्_५,१.१७ एतत् तस्याप्रमेयस्य रूपं विष्णोर् महात्मनः विप्_५,१.१८ यक्षराक्षसदैतेया पिशाचोरगदानवाः गन्धर्वाप्सरसश् चैव रूपं विष्णोर् महात्मनः विप्_५,१.१९ ग्रहर्क्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः अहं च विषयाश् चैतत् सर्वं विष्णुमयं जगत् विप्_५,१.२० तथाप्य् अनेकरूपस्य तस्य रूपाण्य् अहर्निशम् बाध्यबाधकतां यान्ति कल्लोला इव सागरे विप्_५,१.२१ तत्साम्प्रतम् इमे दैत्याः कालनेमिपुरोगमाः मर्त्यलोकं समाक्रम्य बाधन्ते ऽहर्निशं प्रजाः विप्_५,१.२२ कालनेमिर् हतो यो ऽसौ विष्णुना प्रभविष्णुना उग्रसेनसुतः कंसः संभूतः स महासुरः विप्_५,१.२३ अरिष्टो धेनुकः केशी प्रलम्बो नरकस् तथा सुन्दो ऽसुरस् तथात्युग्रो बाणश् चापि बलेः सुतः विप्_५,१.२४ तथान्ये च महावीर्या नृपाणां भवनेषु ये समुत्पन्ना दुरात्मानस् तान् न संख्यातुम् उत्सहे विप्_५,१.२५ अक्षौहिण्यो ऽत्र बहुला दिव्यमूर्तिधराः सुराः महाबलानां दृप्तानां दैत्येन्द्राणां ममोपरि विप्_५,१.२६ तद्भूरिभारपीडार्ता न शक्नोम्य् अमरेश्वराः बिभर्तुम् आत्मानम् अहम् इति विज्ञापयामि वः विप्_५,१.२७ क्रियतां तन् महाभागा मम भारावतारणम् यथा रसातलं नाहं गच्छेयम् अतिविह्वला विप्_५,१.२८ इत्य् आकर्ण्य धरावाक्यम् अशेषं त्रिदशैस् ततः भुवो भारावतारार्थं ब्रह्मा प्राह प्रचोदितः विप्_५,१.२९ यथाह वसुधा सर्वं सत्यम् एतद् दिवौकसः अहं भवो भवन्तश् च सर्वं नारायणात्मकम् विप्_५,१.३० विभूतयस् तु यास् तस्य तासाम् एव परस्परम् आधिक्यन्यूनता बाध्यबाधकत्वेन वर्तते विप्_५,१.३१ तद् आगच्छत गच्छामः क्षीराब्धेस् तटम् उत्तरम् तत्राराध्य हरिं तस्मै सर्वं विज्ञापयाम वै विप्_५,१.३२ सर्वदैव जगत्य् अर्थे स सर्वात्मा जगन्मयः स्वल्पांशेनावतीर्योर्व्यां धर्मस्य कुरुते स्थितिम् विप्_५,१.३३ इत्य् उक्त्वा प्रययौ तत्र सह देवैः पितामहः समाहितमतिश् चैनं तुष्टाव गरुडध्वजम् विप्_५,१.३४ द्वे विद्ये त्वम् अनाम्नाय परा चैवापरा तथा त एव भवतो रूपे मूर्तामूर्तात्मिके प्रभो विप्_५,१.३५ द्वे ब्रह्मणी त्व् अणीयो ऽतिस्थूलात्मन् सर्वसर्ववित् शब्दब्रह्मपरं चैव ब्रह्म ब्रह्ममयस्य यत् विप्_५,१.३६ ऋग्वेदस् त्वं यजुर्वेदः सामवेदस् त्व् अथर्व च शिक्षा कल्पो निरुक्तं च छन्दो ज्योतिषम् एव च विप्_५,१.३७ इतिहासपुराणे च तथा व्याकरणं प्रभो मीमांसा न्यायिकं तद्वद् धर्मशास्त्राण्य् अधोक्षज विप्_५,१.३८ आत्मात्मदेहगुणवद्विचाराचारि यद् वचः तद् अप्य् आद्यपते नान्यद् अध्यात्मात्मस्वरूपवत् विप्_५,१.३९ त्वम् अव्यक्तम् अनिर्देश्यम् अचिन्त्यानामवर्णवत् अपाणिपादरूपं च विष्णुर् नित्यं परात् परम् विप्_५,१.४० शृणोष्य् अकर्णः परिपश्यसि त्वम् अचक्षुर् एको बहुरूपरूपः अपादहस्तो जवनो ग्रहीता त्वं वेत्सि सर्वं न च सर्ववेद्यः विप्_५,१.४१ अणोर् अणीयांसम् असत्स्वरूपं त्वां पश्यतो ऽज्ञाननिवृत्तिर् अग्र्या धीर् अस्य धीर्यस्य बिभर्ति नान्यद् वरेण्यरूपात् परतः परात्मन् विप्_५,१.४२ त्वं विश्वम् आदिर् भुवनस्य गोप्ता सर्वाणि भूतानि तवान्तराणि यद् भूतभव्यं तद् अणोर् अणीयः पुमांस् त्वम् एकः प्रकृतेः परस्तात् विप्_५,१.४३ एकश् चतुर्धा भगवान् हुताशो वर्चोविभूतिं जगतो ददाति त्वं विश्वतश् चक्षुर् अनन्तमूर्ते त्रेधा पदं त्वं निदधे विधातः विप्_५,१.४४ यथाग्निर् एको बहुधा समिध्यते विकारभेदैर् अविकाररूपः तथा भवान् सर्वगतैकरूपो रूपाण्य् अनेकान्य् अनुपुष्यतीशः विप्_५,१.४५ एकस् त्वम् अग्र्यं परमं पदं यत् पश्यन्ति त्वां सूरयो ज्ञानदृश्यम् त्वत्तो नान्यत् किंचिद् अस्ति स्वरूपं यद् वा भूतं यच् च भव्यं परात्मन् विप्_५,१.४६ व्यक्ताव्यक्तस्वरूपस् त्वं समष्टिव्यष्टिरूपवान् सर्वज्ञः सर्वदृक् सर्वशक्तिज्ञानबलर्द्धिमान् विप्_५,१.४७ अन्यूनश् चाप्य् अवृद्धिश् च स्वाधीनो ऽनादिमान् वशी क्लमतन्द्रीभयक्रोधकामादिभिर् असंयुतः विप्_५,१.४८ निरवद्यः परः शान्तो निरधिष्ठो ऽक्षरः क्रमः सर्वेश्वर पराधार धाम्नां धामात्मको ऽक्षयः विप्_५,१.४९ सकलावरणातीत निरालम्बनभावन महाविभूतिसंस्थान नमस् ते पुरुषोत्तम विप्_५,१.५० नाकारणात् कारणाद् वा कारणाकारणान् न च शरीरग्रहणं व्यापिन् धर्मत्राणाय ते परम् विप्_५,१.५१ इत्य् एवं संस्तवं श्रुत्वा मनसा भगवान् अजः ब्रह्माणम् आह विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः विप्_५,१.५२ भो भो ब्रह्मंस् त्वया मत्तः सह देवैर् यद् इष्यते तद् उच्यताम् अशेषं च सिद्धम् एवावधार्यताम् विप्_५,१.५३ ततो ब्रह्मा हरेर् दिव्यं विश्वरूपं समीक्ष्य तत् तुष्टाव भूयो देवेषु साध्वसावनतात्मसु विप्_५,१.५४ नमो नमस् ते ऽस्तु सहस्रमूर्ते सहस्रबाहो बहुवक्त्रपाद नमो नमस् ते जगतः प्रवृत्ति विनाशसंस्थानकराप्रमेय विप्_५,१.५५ सूक्ष्मातिसूक्ष्मातिबृहत्प्रमाण गरीयसाम् अप्य् अतिगौरवात्मन् प्रधानबुद्धीन्द्रियवत्प्रधान मूलात् परात्मन् भगवन् प्रसीद विप्_५,१.५६ एषा मही देव महीप्रसूतैर् महासुरैः पीडितशैलबन्धा परायणं त्वां जगताम् उपैति भारावतारार्थम् अपारपारम् विप्_५,१.५७ एते वयं वृत्ररिपुस् तथायं नासत्यदस्रौ वरुणस् तथैषः इमे च रुद्रा वसवः ससूर्याः समीरणाग्निप्रमुखास् तथान्ये विप्_५,१.५८ सुराः समस्ताः सुरनाथ कार्यम् एभिर् मया यच् च तद् ईश सर्वम् आज्ञापयाज्ञां परिपालयन्तस् तथैव तिष्ठाम सदास्तदोषाः विप्_५,१.५९ एवं संस्तूयमानस् तु भगवान् परमेश्वरः उज्जहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ महामुने विप्_५,१.६० उवाच च सुरान् एतौ मत्केशौ वसुधातले अवतीर्य भुवो भारक्लेशहानिं करिष्यतः विप्_५,१.६१ सुराश् च सकलाः स्वांशैर् अवतीर्य महीतले कुर्वन्तु युद्धम् उन्मत्तैः पूर्वोत्पन्नैर् महासुरैः विप्_५,१.६२ ततः क्षयम् अशेषास् ते दैतेया धरणीतले प्रयास्यन्ति न संदेहो मद्दृक्पातविचूर्णिताः विप्_५,१.६३ वसुदेवस्य या पत्नी देवकी देवतोपमा तस्यायम् अष्टमो गर्भो मत्केशो भविता सुराः विप्_५,१.६४ अवतीर्य च तत्रायं कंसं घातयिता भुवि कालनेमिं समुद्भूतम् इत्य् उक्त्वान्तर्दधे हरिः विप्_५,१.६५ अदृश्याय ततस् ते ऽपि प्रणिपत्य महात्मने मेरुपृष्ठं सुरा जग्मुर् अवतेरुश् च भूतले विप्_५,१.६६ कंसाय चाष्टमे गर्भे देवक्यां धरणीधरः भविष्यतीत्य् आचचक्षे भगवान् नारदो मुनिः विप्_५,१.६७ कंसो ऽपि तद् उपश्रुत्य नारदात् कुपितस् ततः देवकीं वसुदेवं च गृहे गुप्ताव् अधारयत् विप्_५,१.६८ जातं जातं च कंसाय तेनैवोक्तं यथा पुरा तथैव वसुदेवो ऽपि पुत्रम् अर्पितवान् द्विज विप्_५,१.६९ हिरण्यकशिपोः पुत्राः षड्गर्भा इति विश्रुताः विष्णुप्रयुक्ता तान् निद्रा क्रमाद् गर्भे न्ययोजयत् विप्_५,१.७० योगनिद्रा महामाया वैष्णवी मोहितं यया अविद्यया जगत् सर्वं ताम् आह भगवान् हरिः विप्_५,१.७१ निद्रे गच्छ ममादेशात् पातालतलसंश्रयान् एकैकश्येन षड् गर्भान् देवकीजठरं नय विप्_५,१.७२ हतेषु तेषु कंसेन शेषाख्यो ऽंशस् ततो मम अंशांशेनोदरे तस्याः सप्तमः संभविष्यति विप्_५,१.७३ गोकुले वसुदेवस्य भार्यान्या रोहिणी स्थिता तस्याः स संभूतिसमं देवि नेयस् त्वयोदरम् विप्_५,१.७४ सप्तमो भोजराजस्य भयाद् रोधोपरोधतः देवक्याः पतितो गर्भ इति लोको वदिष्यति विप्_५,१.७५ गर्भसंकर्षणात् सो ऽथ लोके संकर्षणेति वै संज्ञाम् अवाप्स्यते वीरः श्वेताद्रिशिखरोपमः विप्_५,१.७६ ततो ऽहं संभविष्यामि देवकीजठरे शुभे गर्भे त्वया यशोदाया गन्तव्यम् अविलम्बितम् विप्_५,१.७७ प्रावृट्काले च नभसि कृष्णाष्टम्याम् अहं निशि उत्पत्स्यामि नवम्यां च प्रसूतिं त्वम् अवाप्स्यसि विप्_५,१.७८ यशोदाशयने मां तु देवक्यास् त्वाम् अनिन्दिते मच्छक्तिप्रेरितमतिर् वसुदेवो नयिष्यति विप्_५,१.७९ कंसश् च त्वाम् उपादाय देवि शैलशिलातले प्रक्षेप्स्यत्य् अन्तरिक्षे च त्वं स्थानं समवाप्स्यसि विप्_५,१.८० ततस् त्वां शतदृक् छक्रः प्रणम्य मम गौरवात् प्रणिपातानतशिरा भगिनीत्वे ग्रहीष्यति विप्_५,१.८१ ततः शुम्भनिशुम्भादीन् हत्वा दैत्यान् सहस्रशः स्थानैर् अनेकैः पृथिवीम् अशेषां मण्डयिष्यसि विप्_५,१.८२ त्वं भूतिः सन्नतिः कीर्तिः क्षान्तिर् द्यौः पृथिवी धृतिः लज्जा पुष्टिर् उषा या च काचिद् अन्या त्वम् एव सा विप्_५,१.८३ या च काचन विद्येति मत्प्रसादात् त्वम् एव सा"
5,6,13,3,"ye tvām āryeti durgeti vedagarbhe 'mbiketi ca bhadreti bhadrakālīti kṣemyā kṣemakarīti ca ViP_5,1.84 prātaś caivāparāhṇe ca stoṣyanty ānamramūrtayaḥ teṣāṃ hi prārthitaṃ sarvaṃ matprasādād bhaviṣyati ViP_5,1.85 surāmāṃsopahārais tu bhakṣyabhojyaiś ca pūjitā nṝṇām aśeṣakāmāṃs tvaṃ prasannā saṃpradāsyasi ViP_5,1.86 te sarve sarvadā bhadre matprasādād asaṃśayam asaṃdigdhā bhaviṣyanti gaccha devi yathoditam ViP_5,1.87 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe prathamo 'dhyāyaḥ ]] yathoktaṃ sā jagaddhātrī devadevena vai tadā ṣaḍgarbhagarbhavinyāsaṃ cakre cānyasya karṣaṇam ViP_5,2.1 saptame rohiṇīṃ prāpte gate garbhe tato hariḥ lokatrayopakārāya devakyāḥ praviveśa vai ViP_5,2.2 yoganidrā yaśodāyās tasminn eva tato dine saṃbhūtā jaṭhare tadvad yathoktaṃ parameṣṭhinā ViP_5,2.3 tato grahagaṇaḥ samyak pracacāra divi dvija viṣṇor aṃśe bhuvaṃ yāte ṛtavaś cābhavan śubhāḥ ViP_5,2.4 na sehe devakīṃ draṣṭuṃ kaścid apy atitejasā jājvalyamānāṃ tāṃ dṛṣṭvā manāṃsi kṣobham āyayuḥ ViP_5,2.5 adṛṣṭāḥ puruṣaiḥ strībhir devakīṃ devatāgaṇāḥ bibhrāṇāṃ vapuṣā viṣṇuṃ tuṣṭuvus tām aharniśam ViP_5,2.6 prakṛtis tvaṃ parā sūkṣmā brahmagarbhābhavaḥ purā tato vāṇī jagaddhātur vedagarbhātiśobhane ViP_5,2.7 sṛjyasvarūpagarbhā ca sṛṣṭibhūtā sanātane bījabhūtā tu sarvasya yajñagarbhābhavas trayī ViP_5,2.8 phalagarbhā tvam evejyā vahnigarbhā tathāraṇiḥ aditir devagarbhā tvaṃ daityagarbhā tathā ditiḥ ViP_5,2.9 jyotsnā vāsaragarbhā tvaṃ jñānagarbhāsi sannatiḥ nayagarbhadharā nītir lajjā tvaṃ praśrayodvahā ViP_5,2.10 kāmagarbhā tathecchā tvaṃ tvaṃ tuṣṭis toṣagarbhiṇī medhā ca bodhagarbhāsi dhairyagarbhodvahā dhṛtiḥ ViP_5,2.11 graharkṣatārakāgarbhā dyaur asyākhilahaitukī etā vibhūtayo devi tathānyāś ca sahasraśaḥ ViP_5,2.12 tathāsaṃkhyā jagaddhātri sāmprataṃ jaṭhare tava samudrādinadīdvīpavanapattanabhūṣaṇā grāmakharvaṭakheṭāḍhyā samastā pṛthivī śubhe ViP_5,2.13 samastavahnayo 'mbhāṃsi sakalāś ca samīraṇāḥ ViP_5,2.14ab mahoragās tathā yakṣā rākṣasāḥ pretaguhyakāḥ ViP_5,2.14ab*2 graharkṣatārakācitraṃ vimānaśatasaṃkulam ViP_5,2.14cd avakāśam aśeṣasya yad dadāti nabhaś ca tat ViP_5,2.14ef bhūrloko 'tha bhuvarlokaḥ svarloko 'tha mahar janaḥ tapaś ca brahmalokaś ca brahmāṇḍam akhilaṃ śubhe ViP_5,2.15 tadantar ye sthitā devā daityagandharvacāraṇāḥ mahoragās tathā yakṣā rākṣasāḥ pretaguhyakāḥ ViP_5,2.16 manuṣyāḥ paśavaś cānye ye ca jīvā yaśasvini tair antaḥsthair ananto 'sau sarveśaḥ sarvabhāvanaḥ ViP_5,2.17 rūpakarmasvarūpāṇi na paricchedagocare yasyākhilapramāṇāni sa viṣṇur garbhagas tava ViP_5,2.18 tvaṃ svāhā tvaṃ svadhā vidyā sudhā tvaṃ jyotirambare tvaṃ sarvalokarakṣārtham avatīrṇā mahītale ViP_5,2.19 prasīda devi sarvasya jagataḥ śaṃ śubhe kuru prītyā taṃ dhārayeśānaṃ dhṛtaṃ yenākhilaṃ jagat ViP_5,2.20 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe dvitīyo 'dhyāyaḥ ]] evaṃ saṃstūyamānā sā devair devam adhārayat garbheṇa puṇḍarīkākṣaṃ jagatāṃ trāṇakāraṇam ViP_5,3.1 tato 'khilajagatpadmabodhāyācyutabhānunā devakīpūrvasaṃdhyāyām āvirbhūtaṃ mahātmanā ViP_5,3.2 tajjanmadinam atyartham āhlādy amaladiṅmukham babhūva sarvalokasya kaumudī śaśino yathā ViP_5,3.3 santaḥ saṃtoṣam adhikaṃ praśamaṃ caṇḍamārutāḥ prasādaṃ nimnagā yātā jāyamāne janārdane ViP_5,3.4 sindhavo nijaśabdena vādyaṃ cakrur manoharam jagur gandharvapatayo nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ ViP_5,3.5 sasṛjuḥ puṣpavarṣāṇi devā bhuvy antarikṣagāḥ jajvaluś cāgnayaḥ śāntā jāyamāne janārdane ViP_5,3.6 madhyarātre 'khilādhāre jāyamāne janārdane mandaṃ jagarjur jaladāḥ puṣpavṛṣṭimuco dvija ViP_5,3.7 phullendīvarapatrābhaṃ caturbāhum udīkṣya tam śrīvatsavakṣasaṃ jātaṃ tuṣṭāvānakadundubhiḥ ViP_5,3.8 abhiṣṭūya ca taṃ vāgbhiḥ prasannābhir mahāmatiḥ vijñāpayām āsa tadā kaṃsād bhīto dvijottama ViP_5,3.9 jñāto 'si devadeveśa śaṅkhacakragadādharam divyaṃ rūpam idaṃ deva prasādenopasaṃhara ViP_5,3.10 adyaiva deva kaṃso 'yaṃ kurute mama yātanām avatīrṇam iti jñātvā tvam asmin mama mandire ViP_5,3.11 yo 'nantarūpo 'khilaviśvarūpo garbhe 'pi lokān vapuṣā bibharti prasīdatām eṣa sa devadevaḥ svamāyayāviṣkṛtabālarūpaḥ ViP_5,3.12 upasaṃhara sarvātman rūpam etac caturbhujam jānātu māvatāraṃ te kaṃso 'yaṃ ditijātmajaḥ ViP_5,3.13 stuto 'haṃ yat tvayā pūrvaṃ putrārthinyā tad adya te saphalaṃ devi saṃjātaṃ jāto 'haṃ yat tavodarāt ViP_5,3.14 ity uktvā bhagavāṃs tūṣṇīṃ babhūva munisattama vasudevo 'pi taṃ rātrāv ādāya prayayau bahiḥ ViP_5,3.15 mohitāś cābhavaṃs tatra rakṣiṇo yoganidrayā mathurādvārapālāś ca vrajaty ānakadundubhau ViP_5,3.16 varṣatāṃ jaladānāṃ ca toyam atyulbaṇaṃ niśi saṃcchādyānuyayau śeṣaḥ phaṇair ānakadundubhim ViP_5,3.17 yamunāṃ cātigambhīrāṃ nānāvartaśatākulām vasudevo vahan viṣṇuṃ jānumātravahāṃ yayau ViP_5,3.18 kaṃsasya karam ādāya tatraivābhyāgatāṃs taṭe nandādīn gopavṛddhāṃś ca yamunāyāṃ dadarśa saḥ ViP_5,3.19 tasmin kāle yaśodāpi mohitā yoganidrayā tām eva kanyāṃ maitreya prasūtā mohite jane ViP_5,3.20 vasudevo 'pi vinyasya bālam ādāya dārikām yaśodāśayane tūrṇam ājagāmāmitadyutiḥ ViP_5,3.21 dadṛśe ca prabuddhā sā yaśodā jātam ātmajam nīlotpaladalaśyāmaṃ tato 'tyarthaṃ mudaṃ yayau ViP_5,3.22 ādāya vasudevo 'pi dārikāṃ nijamandire devakīśayane nyasya yathāpūrvam atiṣṭhata ViP_5,3.23 tato bāladhvaniṃ śrutvā rakṣiṇaḥ sahasotthitāḥ kaṃsāyāvedayām āsur devakīprasavaṃ dvija ViP_5,3.24 kaṃsas tūrṇam upetyaināṃ tato jagrāha bālikām muñca muñceti devakyā sannakaṇṭhyā nivāritaḥ ViP_5,3.25 cikṣepa ca śilāpṛṣṭhe sā kṣiptā viyati sthitim avāpa rūpaṃ ca mahat sāyudhāṣṭamahābhujam ViP_5,3.26 prajahāsa tathaivoccaiḥ kaṃsaṃ ca ruṣitābravīt kiṃ mayā kṣiptayā kaṃsa jāto yas tvāṃ vadhiṣyati ViP_5,3.27 sarvasvabhūto devānām āsīn mṛtyuḥ purā sa te tad etat saṃpradhāryāśu kriyatāṃ hitam ātmanaḥ ViP_5,3.28 ity uktvā prayayau devī divyasraggandhabhūṣaṇā paśyato bhojarājasya stutā siddhair vihāyasā ViP_5,3.29 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe tṛtīyo 'dhyāyaḥ ]] kaṃsas tataudvignamanāḥ prāha sarvān mahāsurān pralambakeśipramukhān āhūyāsurapuṃgavān ViP_5,4.1 he pralamba mahābāho keśin dhenuka pūtane ariṣṭādyais tathā cānyaiḥ śrūyatāṃ vacanaṃ mama ViP_5,4.2 māṃ hantum amarair yatnaḥ kṛtaḥ kila durātmabhiḥ madvīryatāpitair vīrā na tv etān gaṇayāmy aham ViP_5,4.3 kim indreṇālpavīryeṇa kiṃ hareṇaikacāriṇā hariṇā vāpi kiṃ sādhyaṃ chidreṣv asuraghātinā ViP_5,4.4 kim ādityaiḥ savasubhir alpavīryaiḥ kim agnibhiḥ kiṃ vānyair amaraiḥ sarvair madbāhubalanirjitaiḥ ViP_5,4.5 kiṃ na dṛṣṭo 'marapatir mayā saṃyugam etya saḥ pṛṣṭhenaiva vahan bāṇān apāgacchan na vakṣasā ViP_5,4.6 madrāṣṭre vāritā vṛṣṭir yadā śakreṇa kiṃ tadā madbāṇabhinnair jaladair āpo muktā yathepsitāḥ ViP_5,4.7 kim urvyām avanīpālā madbāhubalabhīravaḥ na sarve sannatiṃ yātā jarāsaṃdham ṛte gurum ViP_5,4.8 amareṣu mamāvajñā jāyate daityapuṃgavāḥ hāsyaṃ me jāyate vīrās teṣu yatnapareṣv api ViP_5,4.9 tathāpi khalu duṣṭānāṃ teṣām abhyadhikaṃ mayā apakārāya daityendrā yatanīyaṃ durātmanām ViP_5,4.10 tad ye tapasvinaḥ kecit pṛthivyāṃ ye ca yajvinaḥ kāryo devāpakārāya teṣāṃ sarvātmanā vadhaḥ ViP_5,4.11 utpannaś cāpi mṛtyur me bhūtapūrvaś ca me kila ity etad bālikā prāha devakīgarbhasaṃbhavā ViP_5,4.12 tasmād bāleṣu paramo yatnaḥ kāryo mahītale yatrodriktaṃ balaṃ bāle sa hantavyaḥ prayatnataḥ ViP_5,4.13 ity ājñāpyāsurān kaṃsaḥ praviśyātmagṛhaṃ tataḥ mumoca vasudevaṃ ca devakīṃ ca nirodhataḥ ViP_5,4.14 yuvayor ghātitā garbhā vṛthaivaite mayādhunā ko 'py anya eva nāśāya bālo mama samudgataḥ ViP_5,4.15 tad alaṃ paritāpena nūnaṃ tad bhāvino hi te arbhakā yuvayoḥ ko vā nāyuṣo 'nte vihanyate ViP_5,4.16 ity āśvāsya vimuktvā ca kaṃsas tau pariśaṅkitaḥ antargṛhaṃ dvijaśreṣṭha praviveśa punaḥ svakam ViP_5,4.17 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe caturtho 'dhyāyaḥ ]] vimukto vasudevo 'pi nandasya śakaṭaṃ gataḥ prahṛṣṭaṃ dṛṣṭavān nandaṃ putro jāto mameti vai ViP_5,5.1 vasudevo 'pi taṃ prāha diṣṭyā diṣṭyeti sādaram vārddhake 'pi samutpannas tanayo yat tavādhunā ViP_5,5.2 datto hi vārṣikaḥ sarvo bhavadbhir nṛpateḥ karaḥ yadartham āgatās tasmān nātra stheyaṃ mahādhanāḥ ViP_5,5.3 yadartham āgatāḥ kāryaṃ tan niṣpannaṃ kim āsyate bhavadbhir gamyatāṃ nanda tac chīghraṃ nijagokulam ViP_5,5.4 mamāpi bālakas tatra rohiṇīprasavo hi yaḥ sa rakṣaṇīyo bhavatā yathāyaṃ tanayo nijaḥ ViP_5,5.5 ity uktāḥ prayayur gopā nandagopapurogamāḥ śakaṭāropitair bhāṇḍaiḥ karaṃ dattvā mahābalāḥ ViP_5,5.6 vasatāṃ gokule teṣāṃ pūtanā bālaghātinī suptaṃ kṛṣṇam upādāya rātrau tasmai dadau stanam ViP_5,5.7 yasmai yasmai stanaṃ rātrau pūtanā saṃprayacchati tasya tasya kṣaṇenāṅgaṃ bālakasyopahanyate ViP_5,5.8 kṛṣṇas tasyāḥ stanaṃ gāḍhaṃ karābhyām atipīḍitam gṛhītvā prāṇasahitaṃ papau kopasamanvitaḥ ViP_5,5.9 sā vimuktamahārāvā vicchinnasnāyubandhanā papāta pūtanā bhūmau mriyamāṇātibhīṣaṇā ViP_5,5.10 tannādaśrutisaṃtrāsāt prabuddhās te vrajaukasaḥ dadṛśuḥ pūtanotsaṅge kṛṣṇaṃ tāṃ ca nipātitām ViP_5,5.11 ādāya kṛṣṇaṃ saṃtrastā yaśodāpi dvijottama gopucchaṃ bhrāmya hastena bāladoṣam apākarot ViP_5,5.12 gopurīṣam upādāya nandagopo 'pi mastake kṛṣṇasya pradadau rakṣāṃ kurvaṃś caitad udīrayan ViP_5,5.13 rakṣatu tvām aśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ prabhavo hariḥ yasya nābhisamudbhūtapaṅkajād abhavaj jagat ViP_5,5.14 yena daṃṣṭrāgravidhṛtā dhārayaty avanī jagat varāharūpadhṛg devaḥ sa tvāṃ rakṣatu keśavaḥ ViP_5,5.15 nakhāṅkuravinirbhinnavairivakṣaḥsthalo vibhuḥ nṛsiṃharūpī sarvatra sa tvāṃ rakṣatu keśavaḥ ViP_5,5.16 vāmano rakṣatu sadā bhavantaṃ yaḥ kṣaṇād abhūt trivikramakramākrāntatrailokyaḥ sphuradāyudhaḥ ViP_5,5.17 śiras te pātu govindaḥ kaṇṭhaṃ rakṣatu keśavaḥ guhyaṃ sajaṭharaṃ viṣṇur jaṅghe pādau janārdanaḥ ViP_5,5.18 mukhaṃ bāhū prabāhū ca manaḥ sarvendriyāṇi ca rakṣatv avyāhataiśvaryas tava nārāyaṇo 'vyayaḥ ViP_5,5.19 śārṅgacakragadāpāṇeḥ śaṅkhanādahatāḥ kṣayam gacchantu pretakūṣmāṇḍarākṣasā ye tavāhitāḥ ViP_5,5.20 tvāṃ pātu dikṣu vaikuṇṭho vidikṣu madhusūdanaḥ hṛṣīkeśo 'mbare bhūmau rakṣatu tvāṃ mahīdharaḥ ViP_5,5.21 evaṃ kṛtasvastyayano nandagopena bālakaḥ śāyitaḥ śakaṭasyādho bālaparyaṅkikātale ViP_5,5.22 te ca gopā mahad dṛṣṭvā pūtanāyāḥ kalevaram mṛtāyāḥ paramaṃ trāsaṃ vismayaṃ ca tadā yayuḥ ViP_5,5.23 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe pañcamo 'dhyāyaḥ ]] kadācic chakaṭasyādhaḥ śayāno madhusūdanaḥ cikṣepa caraṇāv ūrdhvaṃ stanyārthī praruroda ca ViP_5,6.1 tasya pādaprahāreṇa śakaṭaṃ parivartitam vidhvastakumbhabhāṇḍaṃ tad viparītaṃ papāta ca ViP_5,6.2 tato hāhākṛtaḥ sarvo gopagopījano dvija ājagāmātha dadṛśe bālam uttānaśāyinam ViP_5,6.3 gopāḥ keneti kenedaṃ śakaṭaṃ parivartitam tatraiva bālakāḥ procur bālenānena pātitam ViP_5,6.4 rudatā dṛṣṭam asmābhiḥ pādavikṣepatāḍitam śakaṭaṃ parivṛttaṃ vai naitad anyasya ceṣṭitam ViP_5,6.5 tataḥ punar atīvāsan gopā vismitacetasaḥ nandagopo 'pi jagrāha bālam atyantavismitaḥ ViP_5,6.6 yaśodā śakaṭārūḍhabhagnabhāṇḍakapālikāḥ śakaṭaṃ cārcayām āsa dadhipuṣpaphalākṣataiḥ ViP_5,6.7 gargaś ca gokule tatra vasudevapracoditaḥ pracchanna eva gopānāṃ saṃskārān akarot tayoḥ ViP_5,6.8 jyeṣṭhaṃ ca rāmam ity āha kṛṣṇaṃ caiva tathāparam gargo matimatāṃ śreṣṭho nāma kurvan mahāmatiḥ ViP_5,6.9 svalpenaiva hi kālena riṅgiṇau tau tadā vraje ghṛṣṭajānukarau vipra babhūvatur ubhāv api ViP_5,6.10 karīṣabhasmadigdhāṅgau bhramamāṇāv itas tataḥ na nivārayituṃ sehe yaśodā na ca rohiṇī ViP_5,6.11 govāṭamadhye krīḍantau vatsavāṭagatau punaḥ tadaharjātagovatsapucchākarṣaṇatatparau ViP_5,6.12 yadā yaśodā tau bālāv ekasthānacarāv ubhau śaśāka no vārayituṃ krīḍantāv aticañcalau ViP_5,6.13 yaśodā yaṣṭim ādāya kopenānugatā ca tam","ये त्वाम् आर्येति दुर्गेति वेदगर्भे ऽम्बिकेति च भद्रेति भद्रकालीति क्षेम्या क्षेमकरीति च विप्_५,१.८४ प्रातश् चैवापराह्णे च स्तोष्यन्त्य् आनम्रमूर्तयः तेषां हि प्रार्थितं सर्वं मत्प्रसादाद् भविष्यति विप्_५,१.८५ सुरामांसोपहारैस् तु भक्ष्यभोज्यैश् च पूजिता नॄणाम् अशेषकामांस् त्वं प्रसन्ना संप्रदास्यसि विप्_५,१.८६ ते सर्वे सर्वदा भद्रे मत्प्रसादाद् असंशयम् असंदिग्धा भविष्यन्ति गच्छ देवि यथोदितम् विप्_५,१.८७ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे प्रथमो ऽध्यायः ]] यथोक्तं सा जगद्धात्री देवदेवेन वै तदा षड्गर्भगर्भविन्यासं चक्रे चान्यस्य कर्षणम् विप्_५,२.१ सप्तमे रोहिणीं प्राप्ते गते गर्भे ततो हरिः लोकत्रयोपकाराय देवक्याः प्रविवेश वै विप्_५,२.२ योगनिद्रा यशोदायास् तस्मिन्न् एव ततो दिने संभूता जठरे तद्वद् यथोक्तं परमेष्ठिना विप्_५,२.३ ततो ग्रहगणः सम्यक् प्रचचार दिवि द्विज विष्णोर् अंशे भुवं याते ऋतवश् चाभवन् शुभाः विप्_५,२.४ न सेहे देवकीं द्रष्टुं कश्चिद् अप्य् अतितेजसा जाज्वल्यमानां तां दृष्ट्वा मनांसि क्षोभम् आययुः विप्_५,२.५ अदृष्टाः पुरुषैः स्त्रीभिर् देवकीं देवतागणाः बिभ्राणां वपुषा विष्णुं तुष्टुवुस् ताम् अहर्निशम् विप्_५,२.६ प्रकृतिस् त्वं परा सूक्ष्मा ब्रह्मगर्भाभवः पुरा ततो वाणी जगद्धातुर् वेदगर्भातिशोभने विप्_५,२.७ सृज्यस्वरूपगर्भा च सृष्टिभूता सनातने बीजभूता तु सर्वस्य यज्ञगर्भाभवस् त्रयी विप्_५,२.८ फलगर्भा त्वम् एवेज्या वह्निगर्भा तथारणिः अदितिर् देवगर्भा त्वं दैत्यगर्भा तथा दितिः विप्_५,२.९ ज्योत्स्ना वासरगर्भा त्वं ज्ञानगर्भासि सन्नतिः नयगर्भधरा नीतिर् लज्जा त्वं प्रश्रयोद्वहा विप्_५,२.१० कामगर्भा तथेच्छा त्वं त्वं तुष्टिस् तोषगर्भिणी मेधा च बोधगर्भासि धैर्यगर्भोद्वहा धृतिः विप्_५,२.११ ग्रहर्क्षतारकागर्भा द्यौर् अस्याखिलहैतुकी एता विभूतयो देवि तथान्याश् च सहस्रशः विप्_५,२.१२ तथासंख्या जगद्धात्रि साम्प्रतं जठरे तव समुद्रादिनदीद्वीपवनपत्तनभूषणा ग्रामखर्वटखेटाढ्या समस्ता पृथिवी शुभे विप्_५,२.१३ समस्तवह्नयो ऽम्भांसि सकलाश् च समीरणाः विप्_५,२.१४अब् महोरगास् तथा यक्षा राक्षसाः प्रेतगुह्यकाः विप्_५,२.१४अब्*२ ग्रहर्क्षतारकाचित्रं विमानशतसंकुलम् विप्_५,२.१४च्द् अवकाशम् अशेषस्य यद् ददाति नभश् च तत् विप्_५,२.१४एफ़् भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको ऽथ महर् जनः तपश् च ब्रह्मलोकश् च ब्रह्माण्डम् अखिलं शुभे विप्_५,२.१५ तदन्तर् ये स्थिता देवा दैत्यगन्धर्वचारणाः महोरगास् तथा यक्षा राक्षसाः प्रेतगुह्यकाः विप्_५,२.१६ मनुष्याः पशवश् चान्ये ये च जीवा यशस्विनि तैर् अन्तःस्थैर् अनन्तो ऽसौ सर्वेशः सर्वभावनः विप्_५,२.१७ रूपकर्मस्वरूपाणि न परिच्छेदगोचरे यस्याखिलप्रमाणानि स विष्णुर् गर्भगस् तव विप्_५,२.१८ त्वं स्वाहा त्वं स्वधा विद्या सुधा त्वं ज्योतिरम्बरे त्वं सर्वलोकरक्षार्थम् अवतीर्णा महीतले विप्_५,२.१९ प्रसीद देवि सर्वस्य जगतः शं शुभे कुरु प्रीत्या तं धारयेशानं धृतं येनाखिलं जगत् विप्_५,२.२० [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे द्वितीयो ऽध्यायः ]] एवं संस्तूयमाना सा देवैर् देवम् अधारयत् गर्भेण पुण्डरीकाक्षं जगतां त्राणकारणम् विप्_५,३.१ ततो ऽखिलजगत्पद्मबोधायाच्युतभानुना देवकीपूर्वसंध्यायाम् आविर्भूतं महात्मना विप्_५,३.२ तज्जन्मदिनम् अत्यर्थम् आह्लाद्य् अमलदिङ्मुखम् बभूव सर्वलोकस्य कौमुदी शशिनो यथा विप्_५,३.३ सन्तः संतोषम् अधिकं प्रशमं चण्डमारुताः प्रसादं निम्नगा याता जायमाने जनार्दने विप्_५,३.४ सिन्धवो निजशब्देन वाद्यं चक्रुर् मनोहरम् जगुर् गन्धर्वपतयो ननृतुश् चाप्सरोगणाः विप्_५,३.५ ससृजुः पुष्पवर्षाणि देवा भुव्य् अन्तरिक्षगाः जज्वलुश् चाग्नयः शान्ता जायमाने जनार्दने विप्_५,३.६ मध्यरात्रे ऽखिलाधारे जायमाने जनार्दने मन्दं जगर्जुर् जलदाः पुष्पवृष्टिमुचो द्विज विप्_५,३.७ फुल्लेन्दीवरपत्राभं चतुर्बाहुम् उदीक्ष्य तम् श्रीवत्सवक्षसं जातं तुष्टावानकदुन्दुभिः विप्_५,३.८ अभिष्टूय च तं वाग्भिः प्रसन्नाभिर् महामतिः विज्ञापयाम् आस तदा कंसाद् भीतो द्विजोत्तम विप्_५,३.९ ज्ञातो ऽसि देवदेवेश शङ्खचक्रगदाधरम् दिव्यं रूपम् इदं देव प्रसादेनोपसंहर विप्_५,३.१० अद्यैव देव कंसो ऽयं कुरुते मम यातनाम् अवतीर्णम् इति ज्ञात्वा त्वम् अस्मिन् मम मन्दिरे विप्_५,३.११ यो ऽनन्तरूपो ऽखिलविश्वरूपो गर्भे ऽपि लोकान् वपुषा बिभर्ति प्रसीदताम् एष स देवदेवः स्वमाययाविष्कृतबालरूपः विप्_५,३.१२ उपसंहर सर्वात्मन् रूपम् एतच् चतुर्भुजम् जानातु मावतारं ते कंसो ऽयं दितिजात्मजः विप्_५,३.१३ स्तुतो ऽहं यत् त्वया पूर्वं पुत्रार्थिन्या तद् अद्य ते सफलं देवि संजातं जातो ऽहं यत् तवोदरात् विप्_५,३.१४ इत्य् उक्त्वा भगवांस् तूष्णीं बभूव मुनिसत्तम वसुदेवो ऽपि तं रात्राव् आदाय प्रययौ बहिः विप्_५,३.१५ मोहिताश् चाभवंस् तत्र रक्षिणो योगनिद्रया मथुराद्वारपालाश् च व्रजत्य् आनकदुन्दुभौ विप्_५,३.१६ वर्षतां जलदानां च तोयम् अत्युल्बणं निशि संच्छाद्यानुययौ शेषः फणैर् आनकदुन्दुभिम् विप्_५,३.१७ यमुनां चातिगम्भीरां नानावर्तशताकुलाम् वसुदेवो वहन् विष्णुं जानुमात्रवहां ययौ विप्_५,३.१८ कंसस्य करम् आदाय तत्रैवाभ्यागतांस् तटे नन्दादीन् गोपवृद्धांश् च यमुनायां ददर्श सः विप्_५,३.१९ तस्मिन् काले यशोदापि मोहिता योगनिद्रया ताम् एव कन्यां मैत्रेय प्रसूता मोहिते जने विप्_५,३.२० वसुदेवो ऽपि विन्यस्य बालम् आदाय दारिकाम् यशोदाशयने तूर्णम् आजगामामितद्युतिः विप्_५,३.२१ ददृशे च प्रबुद्धा सा यशोदा जातम् आत्मजम् नीलोत्पलदलश्यामं ततो ऽत्यर्थं मुदं ययौ विप्_५,३.२२ आदाय वसुदेवो ऽपि दारिकां निजमन्दिरे देवकीशयने न्यस्य यथापूर्वम् अतिष्ठत विप्_५,३.२३ ततो बालध्वनिं श्रुत्वा रक्षिणः सहसोत्थिताः कंसायावेदयाम् आसुर् देवकीप्रसवं द्विज विप्_५,३.२४ कंसस् तूर्णम् उपेत्यैनां ततो जग्राह बालिकाम् मुञ्च मुञ्चेति देवक्या सन्नकण्ठ्या निवारितः विप्_५,३.२५ चिक्षेप च शिलापृष्ठे सा क्षिप्ता वियति स्थितिम् अवाप रूपं च महत् सायुधाष्टमहाभुजम् विप्_५,३.२६ प्रजहास तथैवोच्चैः कंसं च रुषिताब्रवीत् किं मया क्षिप्तया कंस जातो यस् त्वां वधिष्यति विप्_५,३.२७ सर्वस्वभूतो देवानाम् आसीन् मृत्युः पुरा स ते तद् एतत् संप्रधार्याशु क्रियतां हितम् आत्मनः विप्_५,३.२८ इत्य् उक्त्वा प्रययौ देवी दिव्यस्रग्गन्धभूषणा पश्यतो भोजराजस्य स्तुता सिद्धैर् विहायसा विप्_५,३.२९ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे तृतीयो ऽध्यायः ]] कंसस् ततौद्विग्नमनाः प्राह सर्वान् महासुरान् प्रलम्बकेशिप्रमुखान् आहूयासुरपुंगवान् विप्_५,४.१ हे प्रलम्ब महाबाहो केशिन् धेनुक पूतने अरिष्टाद्यैस् तथा चान्यैः श्रूयतां वचनं मम विप्_५,४.२ मां हन्तुम् अमरैर् यत्नः कृतः किल दुरात्मभिः मद्वीर्यतापितैर् वीरा न त्व् एतान् गणयाम्य् अहम् विप्_५,४.३ किम् इन्द्रेणाल्पवीर्येण किं हरेणैकचारिणा हरिणा वापि किं साध्यं छिद्रेष्व् असुरघातिना विप्_५,४.४ किम् आदित्यैः सवसुभिर् अल्पवीर्यैः किम् अग्निभिः किं वान्यैर् अमरैः सर्वैर् मद्बाहुबलनिर्जितैः विप्_५,४.५ किं न दृष्टो ऽमरपतिर् मया संयुगम् एत्य सः पृष्ठेनैव वहन् बाणान् अपागच्छन् न वक्षसा विप्_५,४.६ मद्राष्ट्रे वारिता वृष्टिर् यदा शक्रेण किं तदा मद्बाणभिन्नैर् जलदैर् आपो मुक्ता यथेप्सिताः विप्_५,४.७ किम् उर्व्याम् अवनीपाला मद्बाहुबलभीरवः न सर्वे सन्नतिं याता जरासंधम् ऋते गुरुम् विप्_५,४.८ अमरेषु ममावज्ञा जायते दैत्यपुंगवाः हास्यं मे जायते वीरास् तेषु यत्नपरेष्व् अपि विप्_५,४.९ तथापि खलु दुष्टानां तेषाम् अभ्यधिकं मया अपकाराय दैत्येन्द्रा यतनीयं दुरात्मनाम् विप्_५,४.१० तद् ये तपस्विनः केचित् पृथिव्यां ये च यज्विनः कार्यो देवापकाराय तेषां सर्वात्मना वधः विप्_५,४.११ उत्पन्नश् चापि मृत्युर् मे भूतपूर्वश् च मे किल इत्य् एतद् बालिका प्राह देवकीगर्भसंभवा विप्_५,४.१२ तस्माद् बालेषु परमो यत्नः कार्यो महीतले यत्रोद्रिक्तं बलं बाले स हन्तव्यः प्रयत्नतः विप्_५,४.१३ इत्य् आज्ञाप्यासुरान् कंसः प्रविश्यात्मगृहं ततः मुमोच वसुदेवं च देवकीं च निरोधतः विप्_५,४.१४ युवयोर् घातिता गर्भा वृथैवैते मयाधुना को ऽप्य् अन्य एव नाशाय बालो मम समुद्गतः विप्_५,४.१५ तद् अलं परितापेन नूनं तद् भाविनो हि ते अर्भका युवयोः को वा नायुषो ऽन्ते विहन्यते विप्_५,४.१६ इत्य् आश्वास्य विमुक्त्वा च कंसस् तौ परिशङ्कितः अन्तर्गृहं द्विजश्रेष्ठ प्रविवेश पुनः स्वकम् विप्_५,४.१७ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे चतुर्थो ऽध्यायः ]] विमुक्तो वसुदेवो ऽपि नन्दस्य शकटं गतः प्रहृष्टं दृष्टवान् नन्दं पुत्रो जातो ममेति वै विप्_५,५.१ वसुदेवो ऽपि तं प्राह दिष्ट्या दिष्ट्येति सादरम् वार्द्धके ऽपि समुत्पन्नस् तनयो यत् तवाधुना विप्_५,५.२ दत्तो हि वार्षिकः सर्वो भवद्भिर् नृपतेः करः यदर्थम् आगतास् तस्मान् नात्र स्थेयं महाधनाः विप्_५,५.३ यदर्थम् आगताः कार्यं तन् निष्पन्नं किम् आस्यते भवद्भिर् गम्यतां नन्द तच् छीघ्रं निजगोकुलम् विप्_५,५.४ ममापि बालकस् तत्र रोहिणीप्रसवो हि यः स रक्षणीयो भवता यथायं तनयो निजः विप्_५,५.५ इत्य् उक्ताः प्रययुर् गोपा नन्दगोपपुरोगमाः शकटारोपितैर् भाण्डैः करं दत्त्वा महाबलाः विप्_५,५.६ वसतां गोकुले तेषां पूतना बालघातिनी सुप्तं कृष्णम् उपादाय रात्रौ तस्मै ददौ स्तनम् विप्_५,५.७ यस्मै यस्मै स्तनं रात्रौ पूतना संप्रयच्छति तस्य तस्य क्षणेनाङ्गं बालकस्योपहन्यते विप्_५,५.८ कृष्णस् तस्याः स्तनं गाढं कराभ्याम् अतिपीडितम् गृहीत्वा प्राणसहितं पपौ कोपसमन्वितः विप्_५,५.९ सा विमुक्तमहारावा विच्छिन्नस्नायुबन्धना पपात पूतना भूमौ म्रियमाणातिभीषणा विप्_५,५.१० तन्नादश्रुतिसंत्रासात् प्रबुद्धास् ते व्रजौकसः ददृशुः पूतनोत्सङ्गे कृष्णं तां च निपातिताम् विप्_५,५.११ आदाय कृष्णं संत्रस्ता यशोदापि द्विजोत्तम गोपुच्छं भ्राम्य हस्तेन बालदोषम् अपाकरोत् विप्_५,५.१२ गोपुरीषम् उपादाय नन्दगोपो ऽपि मस्तके कृष्णस्य प्रददौ रक्षां कुर्वंश् चैतद् उदीरयन् विप्_५,५.१३ रक्षतु त्वाम् अशेषाणां भूतानां प्रभवो हरिः यस्य नाभिसमुद्भूतपङ्कजाद् अभवज् जगत् विप्_५,५.१४ येन दंष्ट्राग्रविधृता धारयत्य् अवनी जगत् वराहरूपधृग् देवः स त्वां रक्षतु केशवः विप्_५,५.१५ नखाङ्कुरविनिर्भिन्नवैरिवक्षःस्थलो विभुः नृसिंहरूपी सर्वत्र स त्वां रक्षतु केशवः विप्_५,५.१६ वामनो रक्षतु सदा भवन्तं यः क्षणाद् अभूत् त्रिविक्रमक्रमाक्रान्तत्रैलोक्यः स्फुरदायुधः विप्_५,५.१७ शिरस् ते पातु गोविन्दः कण्ठं रक्षतु केशवः गुह्यं सजठरं विष्णुर् जङ्घे पादौ जनार्दनः विप्_५,५.१८ मुखं बाहू प्रबाहू च मनः सर्वेन्द्रियाणि च रक्षत्व् अव्याहतैश्वर्यस् तव नारायणो ऽव्ययः विप्_५,५.१९ शार्ङ्गचक्रगदापाणेः शङ्खनादहताः क्षयम् गच्छन्तु प्रेतकूष्माण्डराक्षसा ये तवाहिताः विप्_५,५.२० त्वां पातु दिक्षु वैकुण्ठो विदिक्षु मधुसूदनः हृषीकेशो ऽम्बरे भूमौ रक्षतु त्वां महीधरः विप्_५,५.२१ एवं कृतस्वस्त्ययनो नन्दगोपेन बालकः शायितः शकटस्याधो बालपर्यङ्किकातले विप्_५,५.२२ ते च गोपा महद् दृष्ट्वा पूतनायाः कलेवरम् मृतायाः परमं त्रासं विस्मयं च तदा ययुः विप्_५,५.२३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे पञ्चमो ऽध्यायः ]] कदाचिच् छकटस्याधः शयानो मधुसूदनः चिक्षेप चरणाव् ऊर्ध्वं स्तन्यार्थी प्ररुरोद च विप्_५,६.१ तस्य पादप्रहारेण शकटं परिवर्तितम् विध्वस्तकुम्भभाण्डं तद् विपरीतं पपात च विप्_५,६.२ ततो हाहाकृतः सर्वो गोपगोपीजनो द्विज आजगामाथ ददृशे बालम् उत्तानशायिनम् विप्_५,६.३ गोपाः केनेति केनेदं शकटं परिवर्तितम् तत्रैव बालकाः प्रोचुर् बालेनानेन पातितम् विप्_५,६.४ रुदता दृष्टम् अस्माभिः पादविक्षेपताडितम् शकटं परिवृत्तं वै नैतद् अन्यस्य चेष्टितम् विप्_५,६.५ ततः पुनर् अतीवासन् गोपा विस्मितचेतसः नन्दगोपो ऽपि जग्राह बालम् अत्यन्तविस्मितः विप्_५,६.६ यशोदा शकटारूढभग्नभाण्डकपालिकाः शकटं चार्चयाम् आस दधिपुष्पफलाक्षतैः विप्_५,६.७ गर्गश् च गोकुले तत्र वसुदेवप्रचोदितः प्रच्छन्न एव गोपानां संस्कारान् अकरोत् तयोः विप्_५,६.८ ज्येष्ठं च रामम् इत्य् आह कृष्णं चैव तथापरम् गर्गो मतिमतां श्रेष्ठो नाम कुर्वन् महामतिः विप्_५,६.९ स्वल्पेनैव हि कालेन रिङ्गिणौ तौ तदा व्रजे घृष्टजानुकरौ विप्र बभूवतुर् उभाव् अपि विप्_५,६.१० करीषभस्मदिग्धाङ्गौ भ्रममाणाव् इतस् ततः न निवारयितुं सेहे यशोदा न च रोहिणी विप्_५,६.११ गोवाटमध्ये क्रीडन्तौ वत्सवाटगतौ पुनः तदहर्जातगोवत्सपुच्छाकर्षणतत्परौ विप्_५,६.१२ यदा यशोदा तौ बालाव् एकस्थानचराव् उभौ शशाक नो वारयितुं क्रीडन्ताव् अतिचञ्चलौ विप्_५,६.१३ यशोदा यष्टिम् आदाय कोपेनानुगता च तम्"
5,6,13,3,:1 kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ tarjayantī ruṣā tadā,:१ कृष्णं कमलपत्राक्षं तर्जयन्ती रुषा तदा
5,6,13,4,:2 bahir āvaraṇaṃ nāsti yasya yenedam āvṛtam,:२ बहिर् आवरणं नास्ति यस्य येनेदम् आवृतम्
5,6,13,4,:1 taṃ kṛṣṇaṃ puṇḍarīkākṣaṃ dāmnā baddhuṃ pracakrame,:१ तं कृष्णं पुण्डरीकाक्षं दाम्ना बद्धुं प्रचक्रमे
5,6,51,6,":2 dāmnā baddhvā tadā madhye nibabandha ulūkhale kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇam āha cedam amarṣitā ViP_5,6.14 yadi śaknoṣi gaccha tvam aticañcalaceṣṭita ity uktvā ca nijaṃ karma sā cakāra kuṭumbinī ViP_5,6.15 vyagrāyām atha tasyāṃ sa karṣamāṇa ulūkhalam yamalārjunamadhyena jagāma kamalekṣaṇaḥ ViP_5,6.16 karṣatā vṛkṣayor madhye tiryaggatam ulūkhalam bhagnāv uttuṅgaśākhāgrau tena tau yamalārjunau ViP_5,6.17 tataḥ kaṭakaṭāśabdasamākarṇanakātaraḥ ājagāma vrajajano dadṛśe ca mahādrumau ViP_5,6.18 bhagnaskandhau nipatitau bhagnaśākhau mahītale navodgatālpadantāṃśusitahāsaṃ ca bālakam tayor madhyagataṃ baddhaṃ dāmnā gāḍhaṃ tathodare ViP_5,6.19 tataś ca dāmodaratāṃ sa yayau dāmabandhanāt ViP_5,6.20 gopavṛddhās tataḥ sarve nandagopapurogamāḥ mantrayām āsur udvignā mahotpātātibhīravaḥ ViP_5,6.21 sthāneneha na naḥ kāryaṃ vrajāmo 'nyan mahāvanam utpātā bahavo hy atra dṛśyante nāśahetavaḥ ViP_5,6.22 pūtanāyā vināśaś ca śakaṭasya viparyayaḥ vinā vātādidoṣeṇa drumayoḥ patanaṃ tathā ViP_5,6.23 vṛndāvanam itaḥ sthānāt tasmād gacchāma mā ciram yāvad bhaumamahotpātadoṣo nābhibhaved vrajam ViP_5,6.24 iti kṛtvā matiṃ sarve gamane te vrajaukasaḥ ūcuḥ svaṃ svaṃ kulaṃ śīghraṃ gamyatāṃ mā vilambyatām ViP_5,6.25 tataḥ kṣaṇena prayayuḥ śakaṭair godhanais tathā yūthaśo vatsapālāṃś ca kālayanto vrajaukasaḥ ViP_5,6.26 dravyāvayavanirdhūtaṃ kṣaṇamātreṇa tat tadā kākabhāsasamākīrṇaṃ vrajasthānam abhūd dvija ViP_5,6.27 vṛndāvanaṃ bhagavatā kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā śubhena manasā dhyātaṃ gavāṃ vṛddhim abhīpsatā ViP_5,6.28 tatas tatrātirūkṣe 'pi gharmakāle dvijottama prāvṛṭkāla ivodbhūtaṃ navaśaṣpaṃ samantataḥ ViP_5,6.29 sa samāvāsitaḥ sarvo vrajo vṛndāvane tataḥ śakaṭīvāṭaparyantaś candrārdhākārasaṃsthitiḥ ViP_5,6.30 vatsapālau ca saṃvṛttau rāmadāmodarau tataḥ ekasthānasthitau goṣṭhe ceratur bālalīlayā ViP_5,6.31 barhipatrakṛtāpīḍau vanyapuṣpāvataṃsakau gopaveṇukṛtātodyau patravādyakṛtasvanau ViP_5,6.32 kākapakṣadharau bālau kumārāv iva pāvakī hasantau ca ramantau ca ceratus tan mahāvanam ViP_5,6.33 kvacid dhasantāv anyonyaṃ krīḍamānau tathāparaiḥ gopaputraiḥ samaṃ vatsāṃś cārayantau viceratuḥ ViP_5,6.34 kālena gacchatā tau tu saptavarṣau mahāvraje sarvasya jagataḥ pālau vatsapālau babhūvatuḥ ViP_5,6.35 prāvṛṭkālas tato 'tīva meghaughasthagitāmbaraḥ babhūva vāridhārābhir aikyaṃ kurvan diśām iva ViP_5,6.36 prarūḍhanavaśaṣpāḍhyā śakragopāstṛtā mahī tadā mārakatevāsīt padmarāgavibhūṣitā ViP_5,6.37 ūhur unmārgavāhīni nimnagāmbhāṃsi sarvataḥ manāṃsi durvinītānāṃ prāpya lakṣmīṃ navām iva ViP_5,6.38 na reje 'ntaritaś candro nirmalo malinair ghanaiḥ sadvākyavādo mūrkhāṇāṃ pragalbhābhir ivoktibhiḥ ViP_5,6.39 nirguṇenāpi cāpena śakrasya gagane padam avāpyatāvivekasya nṛpasyeva parigrahe ViP_5,6.40 meghapṛṣṭhe balākānāṃ rarāja vimalā tatiḥ durvṛtte vṛttaceṣṭeva kulīnasyātiśobhanā ViP_5,6.41 na babandhāmbare sthairyaṃ vidyud atyantacañcalā maitrīva pravare puṃsi durjanena prayojitā ViP_5,6.42 mārgā babhūvur aspaṣṭā navaśaṣpacayāvṛtāḥ arthāntaram anuprāptāḥ prajaḍānām ivoktayaḥ ViP_5,6.43 unmattaśikhisāraṅge tasmin kāle mahāvane kṛṣṇarāmau mudā yuktau gopālaiś ceratuḥ saha ViP_5,6.44 kvacid gobhiḥ samaṃ ramyaṃ geyatānaratāv ubhau ceratuḥ kvacid atyarthaṃ śītavṛkṣatalāśrayau ViP_5,6.45 kvacit kadambasrakcitrau mayūrasragdharau kvacit vicitrau kvacid āsātāṃ vividhair giridhātubhiḥ ViP_5,6.46 parṇaśayyāsu saṃsuptau kvacin nidrāntaraiṣiṇau kvacid garjati jīmūte hāhākāraravādṛtau ViP_5,6.47 gāyatām anyagopānāṃ praśaṃsāparamau kvacit mayūrakekānugatau gopaveṇupravādakau ViP_5,6.48 iti nānāvidhair bhāvair uttamaprītisaṃyutau krīḍantau tau vane tasmiñ ceratus tuṣṭamānasau ViP_5,6.49 vikāle ca samaṃ gobhir gopavṛndasamanvitau ViP_5,6.50ab ājagmatuḥ kṛṣṇabalau gopaveṣadharāv ubhau ViP_5,6.50ab*5 vikāle ca yathājoṣaṃ vrajam etya mahābalau ViP_5,6.50cd gopaiḥ samānaiḥ sahitau krīḍantāv amarāv iva ViP_5,6.51 evaṃ tāv ūṣatus tatra rāmakṛṣṇau mahādyutī",":२ दाम्ना बद्ध्वा तदा मध्ये निबबन्ध उलूखले कृष्णम् अक्लिष्टकर्माणम् आह चेदम् अमर्षिता विप्_५,६.१४ यदि शक्नोषि गच्छ त्वम् अतिचञ्चलचेष्टित इत्य् उक्त्वा च निजं कर्म सा चकार कुटुम्बिनी विप्_५,६.१५ व्यग्रायाम् अथ तस्यां स कर्षमाण उलूखलम् यमलार्जुनमध्येन जगाम कमलेक्षणः विप्_५,६.१६ कर्षता वृक्षयोर् मध्ये तिर्यग्गतम् उलूखलम् भग्नाव् उत्तुङ्गशाखाग्रौ तेन तौ यमलार्जुनौ विप्_५,६.१७ ततः कटकटाशब्दसमाकर्णनकातरः आजगाम व्रजजनो ददृशे च महाद्रुमौ विप्_५,६.१८ भग्नस्कन्धौ निपतितौ भग्नशाखौ महीतले नवोद्गताल्पदन्तांशुसितहासं च बालकम् तयोर् मध्यगतं बद्धं दाम्ना गाढं तथोदरे विप्_५,६.१९ ततश् च दामोदरतां स ययौ दामबन्धनात् विप्_५,६.२० गोपवृद्धास् ततः सर्वे नन्दगोपपुरोगमाः मन्त्रयाम् आसुर् उद्विग्ना महोत्पातातिभीरवः विप्_५,६.२१ स्थानेनेह न नः कार्यं व्रजामो ऽन्यन् महावनम् उत्पाता बहवो ह्य् अत्र दृश्यन्ते नाशहेतवः विप्_५,६.२२ पूतनाया विनाशश् च शकटस्य विपर्ययः विना वातादिदोषेण द्रुमयोः पतनं तथा विप्_५,६.२३ वृन्दावनम् इतः स्थानात् तस्माद् गच्छाम मा चिरम् यावद् भौममहोत्पातदोषो नाभिभवेद् व्रजम् विप्_५,६.२४ इति कृत्वा मतिं सर्वे गमने ते व्रजौकसः ऊचुः स्वं स्वं कुलं शीघ्रं गम्यतां मा विलम्ब्यताम् विप्_५,६.२५ ततः क्षणेन प्रययुः शकटैर् गोधनैस् तथा यूथशो वत्सपालांश् च कालयन्तो व्रजौकसः विप्_५,६.२६ द्रव्यावयवनिर्धूतं क्षणमात्रेण तत् तदा काकभाससमाकीर्णं व्रजस्थानम् अभूद् द्विज विप्_५,६.२७ वृन्दावनं भगवता कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा शुभेन मनसा ध्यातं गवां वृद्धिम् अभीप्सता विप्_५,६.२८ ततस् तत्रातिरूक्षे ऽपि घर्मकाले द्विजोत्तम प्रावृट्काल इवोद्भूतं नवशष्पं समन्ततः विप्_५,६.२९ स समावासितः सर्वो व्रजो वृन्दावने ततः शकटीवाटपर्यन्तश् चन्द्रार्धाकारसंस्थितिः विप्_५,६.३० वत्सपालौ च संवृत्तौ रामदामोदरौ ततः एकस्थानस्थितौ गोष्ठे चेरतुर् बाललीलया विप्_५,६.३१ बर्हिपत्रकृतापीडौ वन्यपुष्पावतंसकौ गोपवेणुकृतातोद्यौ पत्रवाद्यकृतस्वनौ विप्_५,६.३२ काकपक्षधरौ बालौ कुमाराव् इव पावकी हसन्तौ च रमन्तौ च चेरतुस् तन् महावनम् विप्_५,६.३३ क्वचिद् धसन्ताव् अन्योन्यं क्रीडमानौ तथापरैः गोपपुत्रैः समं वत्सांश् चारयन्तौ विचेरतुः विप्_५,६.३४ कालेन गच्छता तौ तु सप्तवर्षौ महाव्रजे सर्वस्य जगतः पालौ वत्सपालौ बभूवतुः विप्_५,६.३५ प्रावृट्कालस् ततो ऽतीव मेघौघस्थगिताम्बरः बभूव वारिधाराभिर् ऐक्यं कुर्वन् दिशाम् इव विप्_५,६.३६ प्ररूढनवशष्पाढ्या शक्रगोपास्तृता मही तदा मारकतेवासीत् पद्मरागविभूषिता विप्_५,६.३७ ऊहुर् उन्मार्गवाहीनि निम्नगाम्भांसि सर्वतः मनांसि दुर्विनीतानां प्राप्य लक्ष्मीं नवाम् इव विप्_५,६.३८ न रेजे ऽन्तरितश् चन्द्रो निर्मलो मलिनैर् घनैः सद्वाक्यवादो मूर्खाणां प्रगल्भाभिर् इवोक्तिभिः विप्_५,६.३९ निर्गुणेनापि चापेन शक्रस्य गगने पदम् अवाप्यताविवेकस्य नृपस्येव परिग्रहे विप्_५,६.४० मेघपृष्ठे बलाकानां रराज विमला ततिः दुर्वृत्ते वृत्तचेष्टेव कुलीनस्यातिशोभना विप्_५,६.४१ न बबन्धाम्बरे स्थैर्यं विद्युद् अत्यन्तचञ्चला मैत्रीव प्रवरे पुंसि दुर्जनेन प्रयोजिता विप्_५,६.४२ मार्गा बभूवुर् अस्पष्टा नवशष्पचयावृताः अर्थान्तरम् अनुप्राप्ताः प्रजडानाम् इवोक्तयः विप्_५,६.४३ उन्मत्तशिखिसारङ्गे तस्मिन् काले महावने कृष्णरामौ मुदा युक्तौ गोपालैश् चेरतुः सह विप्_५,६.४४ क्वचिद् गोभिः समं रम्यं गेयतानरताव् उभौ चेरतुः क्वचिद् अत्यर्थं शीतवृक्षतलाश्रयौ विप्_५,६.४५ क्वचित् कदम्बस्रक्चित्रौ मयूरस्रग्धरौ क्वचित् विचित्रौ क्वचिद् आसातां विविधैर् गिरिधातुभिः विप्_५,६.४६ पर्णशय्यासु संसुप्तौ क्वचिन् निद्रान्तरैषिणौ क्वचिद् गर्जति जीमूते हाहाकाररवादृतौ विप्_५,६.४७ गायताम् अन्यगोपानां प्रशंसापरमौ क्वचित् मयूरकेकानुगतौ गोपवेणुप्रवादकौ विप्_५,६.४८ इति नानाविधैर् भावैर् उत्तमप्रीतिसंयुतौ क्रीडन्तौ तौ वने तस्मिञ् चेरतुस् तुष्टमानसौ विप्_५,६.४९ विकाले च समं गोभिर् गोपवृन्दसमन्वितौ विप्_५,६.५०अब् आजग्मतुः कृष्णबलौ गोपवेषधराव् उभौ विप्_५,६.५०अब्*५ विकाले च यथाजोषं व्रजम् एत्य महाबलौ विप्_५,६.५०च्द् गोपैः समानैः सहितौ क्रीडन्ताव् अमराव् इव विप्_५,६.५१ एवं ताव् ऊषतुस् तत्र रामकृष्णौ महाद्युती"
5,7,57,8,"[[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ]] ekadā tu vinā rāmaṃ kṛṣṇo vṛndāvanaṃ yayau vicacāra vṛto gopair vanyapuṣpasragujjvalaḥ ViP_5,7.1 sa jagāmātha kālindīṃ lolakallolaśālinīm tīrasaṃlagnaphenaughair hasantīm iva sarvataḥ ViP_5,7.2 tasyāṃ cātimahābhīmaṃ viṣāgnisṛtavāriṇam hradaṃ kāliyanāgasya dadṛśe 'tīva bhīṣaṇam ViP_5,7.3 viṣāgninā visaratā dagdhatīramahātarum vātāhatāmbuvikṣepasparśadagdhavihaṃgamam ViP_5,7.4 tam atīva mahāraudraṃ mṛtyuvaktram ivāparam vilokya cintayām āsa bhagavān madhusūdanaḥ ViP_5,7.5 asmin vasati duṣṭātmā kāliyo 'sau viṣāyudhaḥ yo mayā nirjitas tyaktvā duṣṭo naṣṭaḥ payonidhim ViP_5,7.6 teneyaṃ dūṣitā sarvā yamunā sāgarāṅganā na narair godhanair vāpi tṛṣārtair upabhujyate ViP_5,7.7 tad asya nāgarājasya kartavyo nigraho mayā ciram atra sukhaṃ yena careyur vrajavāsinaḥ ViP_5,7.8 etadarthaṃ nṛloke 'sminn avatāro mayā kṛtaḥ yad eṣām utpathasthānāṃ kāryā śāntir durātmanām ViP_5,7.9 tad etan nātidūrasthaṃ kadambam uruśākhinam adhiruhyotpatiṣyāmi hrade 'sminn anilāśinaḥ ViP_5,7.10 itthaṃ vicintya baddhvā ca gāḍhaṃ parikaraṃ tataḥ nipapāta hrade tatra sarparājasya vegitaḥ ViP_5,7.11 tenāpi patatā tatra kṣobhitaḥ sa mahāhradaḥ atyarthaṃ dūrajātāṃs tu tān asiñcan mahīruhān ViP_5,7.12 te hi duṣṭaviṣajvālātaptāmbupavanokṣitāḥ jajvaluḥ pādapāḥ sadyo jvālāvyāptadigantarāḥ ViP_5,7.13 āsphoṭayām āsa tadā kṛṣṇo nāgahrade bhujam tacchabdaśravaṇāc cāśu nāgarājo 'bhyupāgamat ViP_5,7.14 ātāmranayanaḥ kopād viṣajvālākulaiḥ phaṇaiḥ vṛto mahāviṣaiś cānyair uragair anilāśibhiḥ ViP_5,7.15 nāgapatnyaś ca śataśo hārihāropaśobhitāḥ prakampitatanukṣepacalatkuṇḍalakāntayaḥ ViP_5,7.16 tataḥ praveśitaḥ sarpaiḥ sa kṛṣṇo bhogabandhanam dadaṃśuś cāpi te kṛṣṇaṃ viṣajvālāvilair mukhaiḥ ViP_5,7.17 taṃ tatra patitaṃ dṛṣṭvā sarpabhoganipīḍitam gopā vrajam upāgamya cukruśuḥ śokalālasāḥ ViP_5,7.18 eṣa mohaṃ gataḥ kṛṣṇo magnau vai kāliye hrade bhakṣyate sarparājena tad āgacchata paśyata ViP_5,7.19 tac chrutvā te tadā gopā vajrapātopamaṃ vacaḥ gopyaś ca tvaritā jagmur yaśodāpramukhā hradam ViP_5,7.20 hā hā kvāsāv iti jano gopīnām ativihvalaḥ yaśodayā samaṃ bhrānto drutaṃ praskhalitaṃ yayau ViP_5,7.21 nandagopaś ca gopāś ca rāmaś cādbhutavikramaḥ tvaritaṃ yamunāṃ jagmuḥ kṛṣṇadarśanalālasāḥ ViP_5,7.22 dadṛśuś cāpi te tatra sarparājavaśaṃ gatam niṣprayatnakṛtaṃ kṛṣṇaṃ sarpabhogena veṣṭitam ViP_5,7.23 nandagopaś ca niśceṣṭo nyasya putramukhe dṛśam yaśodā ca mahābhāgā babhūva munisattama ViP_5,7.24 gopyas tv anyā rudantyaś ca dadṛśuḥ śokakātarāḥ procuś ca keśavaṃ prītyā bhayakātaryagadgadam ViP_5,7.25 sarvā yaśodayā sārdhaṃ viśāmo 'tra mahāhrade nāgarājasya no gantum asmākaṃ yujyate vraje ViP_5,7.26 divasaḥ ko vinā sūryaṃ vinā candreṇa kā niśā vinā vṛṣeṇa kā gāvo vinā kṛṣṇena ko vrajaḥ ViP_5,7.27 vinākṛtā na yāsyāmaḥ kṛṣṇenānena gokulam araṇyaṃ nātisevyaṃ ca vārihīnaṃ yathā saraḥ ViP_5,7.28 yatra nendīvaradalaprakhyakāntir ayaṃ hariḥ ViP_5,7.29ab kenāyaṃ mānuṣo jāto na ca mānuṣaceṣṭitaḥ ViP_5,7.29ab*7 tenāpi martyavāsena ratir astīti vismayaḥ ViP_5,7.29cd utphullapaṅkajadalaspaṣṭakāntivilocanam apaśyanto hariṃ dīnāḥ kathaṃ goṣṭhe bhaviṣyatha ViP_5,7.30 atyarthamadhurālāpahṛtāśeṣamanodhanam na vinā puṇḍarīkākṣaṃ yāsyāmo nandagokulam ViP_5,7.31 bhogenāveṣṭitasyāpi sarparājena paśyata smitaśobhimukhaṃ gopyaḥ kṛṣṇasyāsmadvilokane ViP_5,7.32 iti gopīvacaḥ śrutvā rauhiṇeyo mahābalaḥ gopāṃś ca trāsavidhurān vilokya stimitekṣaṇaḥ ViP_5,7.33 nandaṃ ca dīnam atyarthaṃ nyastadṛṣṭiṃ sutānane mūrcchākulāṃ yaśodāṃ ca kṛṣṇamāhātmyasaṃjñayā ViP_5,7.34 kimarthaṃ devadeveśa bhāvo 'yaṃ mānuṣas tvayā vyajyate 'tyantam ātmānaṃ kim anantaṃ na vetsi yat ViP_5,7.35 tvam asya jagato nābhir arāṇām iva saṃśrayaḥ kartāpahartā pātā ca trailokye tvaṃ trayīmayaḥ ViP_5,7.36 sendrarudrāśvivasubhir ādityair marudagnibhiḥ cintyase tvam acintyātman samastaiś caiva yogibhiḥ ViP_5,7.37 jagatyarthe jagannātha bhārāvataraṇecchayā avatīrṇo 'tra martyeṣu tavāṃśaś cāham agrajaḥ ViP_5,7.38 manuṣyalīlāṃ bhagavan bhajatā bhavatā surāḥ viḍambayantas tvallīlāṃ sarva eva sadāsate ViP_5,7.39 avatārya bhavān pūrvaṃ gokule 'tra surāṅganāḥ krīḍārtham ātmanaḥ paścād avatīrṇo 'si śāśvata ViP_5,7.40 atrāvatīrṇayoḥ kṛṣṇa gopā eva hi bāndhavāḥ gopyaś ca sīdataḥ kasmāt tvaṃ bandhūn samupekṣase ViP_5,7.41 darśito mānuṣo bhāvo darśitaṃ bālacāpalam tad ayaṃ damyatāṃ kṛṣṇa duṣṭātmā daśanāyudhaḥ ViP_5,7.42 iti saṃsmāritaḥ kṛṣṇaḥ smitabhinnauṣṭhasaṃpuṭaḥ āsphoṭya mocayām āsa svadehaṃ bhogabandhanāt ViP_5,7.43 ānamya cāpi hastābhyām ubhābhyāṃ madhyamaṃ phaṇam āruhyābhugnaśirasi prananartoruvikramaḥ ViP_5,7.44 vraṇāḥ phaṇe 'bhavaṃś cāsya kṛṣṇasyāṅghrinikuṭṭanaiḥ yatronnatiṃ ca kurute nanāmāsya tataḥ śiraḥ ViP_5,7.45 mūrcchām upāyayau bhrāntyā nāgaḥ kṛṣṇasya recakaiḥ daṇḍapātanipātena vavāma rudhiraṃ bahu ViP_5,7.46 taṃ nirbhugnaśirogrīvam āsyebhyaḥ srutaśoṇitam vilokya śaraṇaṃ jagmus tatpatnyo madhusūdanam ViP_5,7.47 jñāto 'si devadeveśa sarveśas tvam anuttamaḥ paraṃ jyotir acintyaṃ yat tadaṃśaḥ parameśvaraḥ ViP_5,7.48 na samarthāḥ surāḥ stotuṃ yam ananyabhavaṃ prabhum svarūpavarṇanaṃ tasya kathaṃ yoṣit kariṣyati ViP_5,7.49 yasyākhilaṃ mahīvyomajalāgnipavanātmakam brahmāṇḍam alpakāṃśāṃśaḥ stoṣyāmas taṃ kathaṃ vayam ViP_5,7.50 yatanto na vidur nityaṃ yatsvarūpam ayoginaḥ paramārtham aṇor alpaṃ sthūlāt sthūlaṃ natāḥ sma tam ViP_5,7.51 na yasya janmane dhātā yasya nāntāya cāntakaḥ sthitikartā na cānyo 'sti yasya tasmai namaḥ sadā ViP_5,7.52 kopaḥ svalpo 'pi te nāsti sthitipālanam eva te kāraṇaṃ kāliyasyāsya damane śrūyatām ataḥ ViP_5,7.53 striyo 'nukampyāḥ sādhūnāṃ mūḍhā dīnāś ca jantavaḥ yatas tato 'sya dīnasya kṣamyatāṃ kṣamatāṃ vara ViP_5,7.54 samastajagadādhāro bhavān alpabalaḥ phaṇī tvatpādapīḍito jahyān muhūrtārdhena jīvitam ViP_5,7.55 kva pannago 'lpavīryo 'yaṃ kva bhavān bhuvanāśrayaḥ prītidveṣau samotkṛṣṭagocarau ca yato 'vyaya ViP_5,7.56 tataḥ kuru jagatsvāmin prasādam avasīdataḥ prāṇāṃs tyajati nāgo 'yaṃ bhartṛbhikṣā pradīyatām ViP_5,7.57 vedāntavedya deveśa duṣṭadaityanibarhaṇa","[[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे षष्ठो ऽध्यायः ]] एकदा तु विना रामं कृष्णो वृन्दावनं ययौ विचचार वृतो गोपैर् वन्यपुष्पस्रगुज्ज्वलः विप्_५,७.१ स जगामाथ कालिन्दीं लोलकल्लोलशालिनीम् तीरसंलग्नफेनौघैर् हसन्तीम् इव सर्वतः विप्_५,७.२ तस्यां चातिमहाभीमं विषाग्निसृतवारिणम् ह्रदं कालियनागस्य ददृशे ऽतीव भीषणम् विप्_५,७.३ विषाग्निना विसरता दग्धतीरमहातरुम् वाताहताम्बुविक्षेपस्पर्शदग्धविहंगमम् विप्_५,७.४ तम् अतीव महारौद्रं मृत्युवक्त्रम् इवापरम् विलोक्य चिन्तयाम् आस भगवान् मधुसूदनः विप्_५,७.५ अस्मिन् वसति दुष्टात्मा कालियो ऽसौ विषायुधः यो मया निर्जितस् त्यक्त्वा दुष्टो नष्टः पयोनिधिम् विप्_५,७.६ तेनेयं दूषिता सर्वा यमुना सागराङ्गना न नरैर् गोधनैर् वापि तृषार्तैर् उपभुज्यते विप्_५,७.७ तद् अस्य नागराजस्य कर्तव्यो निग्रहो मया चिरम् अत्र सुखं येन चरेयुर् व्रजवासिनः विप्_५,७.८ एतदर्थं नृलोके ऽस्मिन्न् अवतारो मया कृतः यद् एषाम् उत्पथस्थानां कार्या शान्तिर् दुरात्मनाम् विप्_५,७.९ तद् एतन् नातिदूरस्थं कदम्बम् उरुशाखिनम् अधिरुह्योत्पतिष्यामि ह्रदे ऽस्मिन्न् अनिलाशिनः विप्_५,७.१० इत्थं विचिन्त्य बद्ध्वा च गाढं परिकरं ततः निपपात ह्रदे तत्र सर्पराजस्य वेगितः विप्_५,७.११ तेनापि पतता तत्र क्षोभितः स महाह्रदः अत्यर्थं दूरजातांस् तु तान् असिञ्चन् महीरुहान् विप्_५,७.१२ ते हि दुष्टविषज्वालातप्ताम्बुपवनोक्षिताः जज्वलुः पादपाः सद्यो ज्वालाव्याप्तदिगन्तराः विप्_५,७.१३ आस्फोटयाम् आस तदा कृष्णो नागह्रदे भुजम् तच्छब्दश्रवणाच् चाशु नागराजो ऽभ्युपागमत् विप्_५,७.१४ आताम्रनयनः कोपाद् विषज्वालाकुलैः फणैः वृतो महाविषैश् चान्यैर् उरगैर् अनिलाशिभिः विप्_५,७.१५ नागपत्न्यश् च शतशो हारिहारोपशोभिताः प्रकम्पिततनुक्षेपचलत्कुण्डलकान्तयः विप्_५,७.१६ ततः प्रवेशितः सर्पैः स कृष्णो भोगबन्धनम् ददंशुश् चापि ते कृष्णं विषज्वालाविलैर् मुखैः विप्_५,७.१७ तं तत्र पतितं दृष्ट्वा सर्पभोगनिपीडितम् गोपा व्रजम् उपागम्य चुक्रुशुः शोकलालसाः विप्_५,७.१८ एष मोहं गतः कृष्णो मग्नौ वै कालिये ह्रदे भक्ष्यते सर्पराजेन तद् आगच्छत पश्यत विप्_५,७.१९ तच् छ्रुत्वा ते तदा गोपा वज्रपातोपमं वचः गोप्यश् च त्वरिता जग्मुर् यशोदाप्रमुखा ह्रदम् विप्_५,७.२० हा हा क्वासाव् इति जनो गोपीनाम् अतिविह्वलः यशोदया समं भ्रान्तो द्रुतं प्रस्खलितं ययौ विप्_५,७.२१ नन्दगोपश् च गोपाश् च रामश् चाद्भुतविक्रमः त्वरितं यमुनां जग्मुः कृष्णदर्शनलालसाः विप्_५,७.२२ ददृशुश् चापि ते तत्र सर्पराजवशं गतम् निष्प्रयत्नकृतं कृष्णं सर्पभोगेन वेष्टितम् विप्_५,७.२३ नन्दगोपश् च निश्चेष्टो न्यस्य पुत्रमुखे दृशम् यशोदा च महाभागा बभूव मुनिसत्तम विप्_५,७.२४ गोप्यस् त्व् अन्या रुदन्त्यश् च ददृशुः शोककातराः प्रोचुश् च केशवं प्रीत्या भयकातर्यगद्गदम् विप्_५,७.२५ सर्वा यशोदया सार्धं विशामो ऽत्र महाह्रदे नागराजस्य नो गन्तुम् अस्माकं युज्यते व्रजे विप्_५,७.२६ दिवसः को विना सूर्यं विना चन्द्रेण का निशा विना वृषेण का गावो विना कृष्णेन को व्रजः विप्_५,७.२७ विनाकृता न यास्यामः कृष्णेनानेन गोकुलम् अरण्यं नातिसेव्यं च वारिहीनं यथा सरः विप्_५,७.२८ यत्र नेन्दीवरदलप्रख्यकान्तिर् अयं हरिः विप्_५,७.२९अब् केनायं मानुषो जातो न च मानुषचेष्टितः विप्_५,७.२९अब्*७ तेनापि मर्त्यवासेन रतिर् अस्तीति विस्मयः विप्_५,७.२९च्द् उत्फुल्लपङ्कजदलस्पष्टकान्तिविलोचनम् अपश्यन्तो हरिं दीनाः कथं गोष्ठे भविष्यथ विप्_५,७.३० अत्यर्थमधुरालापहृताशेषमनोधनम् न विना पुण्डरीकाक्षं यास्यामो नन्दगोकुलम् विप्_५,७.३१ भोगेनावेष्टितस्यापि सर्पराजेन पश्यत स्मितशोभिमुखं गोप्यः कृष्णस्यास्मद्विलोकने विप्_५,७.३२ इति गोपीवचः श्रुत्वा रौहिणेयो महाबलः गोपांश् च त्रासविधुरान् विलोक्य स्तिमितेक्षणः विप्_५,७.३३ नन्दं च दीनम् अत्यर्थं न्यस्तदृष्टिं सुतानने मूर्च्छाकुलां यशोदां च कृष्णमाहात्म्यसंज्ञया विप्_५,७.३४ किमर्थं देवदेवेश भावो ऽयं मानुषस् त्वया व्यज्यते ऽत्यन्तम् आत्मानं किम् अनन्तं न वेत्सि यत् विप्_५,७.३५ त्वम् अस्य जगतो नाभिर् अराणाम् इव संश्रयः कर्तापहर्ता पाता च त्रैलोक्ये त्वं त्रयीमयः विप्_५,७.३६ सेन्द्ररुद्राश्विवसुभिर् आदित्यैर् मरुदग्निभिः चिन्त्यसे त्वम् अचिन्त्यात्मन् समस्तैश् चैव योगिभिः विप्_५,७.३७ जगत्यर्थे जगन्नाथ भारावतरणेच्छया अवतीर्णो ऽत्र मर्त्येषु तवांशश् चाहम् अग्रजः विप्_५,७.३८ मनुष्यलीलां भगवन् भजता भवता सुराः विडम्बयन्तस् त्वल्लीलां सर्व एव सदासते विप्_५,७.३९ अवतार्य भवान् पूर्वं गोकुले ऽत्र सुराङ्गनाः क्रीडार्थम् आत्मनः पश्चाद् अवतीर्णो ऽसि शाश्वत विप्_५,७.४० अत्रावतीर्णयोः कृष्ण गोपा एव हि बान्धवाः गोप्यश् च सीदतः कस्मात् त्वं बन्धून् समुपेक्षसे विप्_५,७.४१ दर्शितो मानुषो भावो दर्शितं बालचापलम् तद् अयं दम्यतां कृष्ण दुष्टात्मा दशनायुधः विप्_५,७.४२ इति संस्मारितः कृष्णः स्मितभिन्नौष्ठसंपुटः आस्फोट्य मोचयाम् आस स्वदेहं भोगबन्धनात् विप्_५,७.४३ आनम्य चापि हस्ताभ्याम् उभाभ्यां मध्यमं फणम् आरुह्याभुग्नशिरसि प्रननर्तोरुविक्रमः विप्_५,७.४४ व्रणाः फणे ऽभवंश् चास्य कृष्णस्याङ्घ्रिनिकुट्टनैः यत्रोन्नतिं च कुरुते ननामास्य ततः शिरः विप्_५,७.४५ मूर्च्छाम् उपाययौ भ्रान्त्या नागः कृष्णस्य रेचकैः दण्डपातनिपातेन ववाम रुधिरं बहु विप्_५,७.४६ तं निर्भुग्नशिरोग्रीवम् आस्येभ्यः स्रुतशोणितम् विलोक्य शरणं जग्मुस् तत्पत्न्यो मधुसूदनम् विप्_५,७.४७ ज्ञातो ऽसि देवदेवेश सर्वेशस् त्वम् अनुत्तमः परं ज्योतिर् अचिन्त्यं यत् तदंशः परमेश्वरः विप्_५,७.४८ न समर्थाः सुराः स्तोतुं यम् अनन्यभवं प्रभुम् स्वरूपवर्णनं तस्य कथं योषित् करिष्यति विप्_५,७.४९ यस्याखिलं महीव्योमजलाग्निपवनात्मकम् ब्रह्माण्डम् अल्पकांशांशः स्तोष्यामस् तं कथं वयम् विप्_५,७.५० यतन्तो न विदुर् नित्यं यत्स्वरूपम् अयोगिनः परमार्थम् अणोर् अल्पं स्थूलात् स्थूलं नताः स्म तम् विप्_५,७.५१ न यस्य जन्मने धाता यस्य नान्ताय चान्तकः स्थितिकर्ता न चान्यो ऽस्ति यस्य तस्मै नमः सदा विप्_५,७.५२ कोपः स्वल्पो ऽपि ते नास्ति स्थितिपालनम् एव ते कारणं कालियस्यास्य दमने श्रूयताम् अतः विप्_५,७.५३ स्त्रियो ऽनुकम्प्याः साधूनां मूढा दीनाश् च जन्तवः यतस् ततो ऽस्य दीनस्य क्षम्यतां क्षमतां वर विप्_५,७.५४ समस्तजगदाधारो भवान् अल्पबलः फणी त्वत्पादपीडितो जह्यान् मुहूर्तार्धेन जीवितम् विप्_५,७.५५ क्व पन्नगो ऽल्पवीर्यो ऽयं क्व भवान् भुवनाश्रयः प्रीतिद्वेषौ समोत्कृष्टगोचरौ च यतो ऽव्यय विप्_५,७.५६ ततः कुरु जगत्स्वामिन् प्रसादम् अवसीदतः प्राणांस् त्यजति नागो ऽयं भर्तृभिक्षा प्रदीयताम् विप्_५,७.५७ वेदान्तवेद्य देवेश दुष्टदैत्यनिबर्हण"
5,7,62,9,"ity ukte tābhir āśvasya klāntadeho 'pi pannagaḥ prasīda deva deveti prāha vākyaṃ śanaiḥ śanaiḥ ViP_5,7.58 tavāṣṭaguṇam aiśvaryaṃ nātha svābhāvikaṃ param nirastātiśayaṃ yasya tasya stoṣyāmi kiṃ nv aham ViP_5,7.59 tvaṃ paras tvaṃ parasyādyaḥ paraṃ tvattaḥ parātmakam parasmāt paramo yas tvaṃ tasya stoṣyāmi kiṃ nv aham ViP_5,7.60 yasmād brahmā ca rudraś ca candrendramarudaśvinaḥ vasavaś ca sahādityais tasya stoṣyāmi kiṃ nv aham ViP_5,7.61 ekāvayavasūkṣmāṃśo yasyaitad akhilaṃ jagat kalpanāvayavāṃśasya taṃ stoṣyāmi kathaṃ tv aham ViP_5,7.62 nāgapatnībhir evaṃ vai stūyamānasya kāliyaḥ","इत्य् उक्ते ताभिर् आश्वस्य क्लान्तदेहो ऽपि पन्नगः प्रसीद देव देवेति प्राह वाक्यं शनैः शनैः विप्_५,७.५८ तवाष्टगुणम् ऐश्वर्यं नाथ स्वाभाविकं परम् निरस्तातिशयं यस्य तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम् विप्_५,७.५९ त्वं परस् त्वं परस्याद्यः परं त्वत्तः परात्मकम् परस्मात् परमो यस् त्वं तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम् विप्_५,७.६० यस्माद् ब्रह्मा च रुद्रश् च चन्द्रेन्द्रमरुदश्विनः वसवश् च सहादित्यैस् तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम् विप्_५,७.६१ एकावयवसूक्ष्मांशो यस्यैतद् अखिलं जगत् कल्पनावयवांशस्य तं स्तोष्यामि कथं त्व् अहम् विप्_५,७.६२ नागपत्नीभिर् एवं वै स्तूयमानस्य कालियः"
5,7,62,9,:1 stotreṇa praṇipatyocet kṛtvā karatalāñjalim,:१ स्तोत्रेण प्रणिपत्योचेत् कृत्वा करतलाञ्जलिम्
5,7,62,9,:2 namas te nātha bhagavan pītavastrācyuteśvara,:२ नमस् ते नाथ भगवन् पीतवस्त्राच्युतेश्वर
5,7,62,9,:3 prasīda me jagannātha na jñātaṃ kiṃ mayā prabho,:३ प्रसीद मे जगन्नाथ न ज्ञातं किं मया प्रभो
5,8,6,11,":4 sadasadrūpiṇo yasya brahmādyās tridaśottamāḥ paramārthaṃ na jānanti tasya stoṣyāmi kiṃ nv aham ViP_5,7.63 brahmādyair arcyate divyair yaś ca puṣpānulepanaiḥ nandanādisamudbhūtaiḥ so 'rcyate vā kathaṃ mayā ViP_5,7.64 yasyāvatārarūpāṇi devarājaḥ sadārcati na vetti paramaṃ rūpaṃ so 'rcyate vā kathaṃ mayā ViP_5,7.65 viṣayebhyaḥ samāhṛtya sarvākṣāṇi ca yoginaḥ yam arcayanti dhyānena so 'rcyate vā kathaṃ mayā ViP_5,7.66 hṛdi saṃkalpya yad rūpaṃ dhyānenārcanti yoginaḥ bhāvapuṣpādibhir nāthaḥ so 'rcyate vā kathaṃ mayā ViP_5,7.67 so 'haṃ te devadeveśa nārcanādau stutau na ca sāmarthyavān kṛpāmātramanovṛttiḥ prasīda me ViP_5,7.68 sarpajātir iyaṃ krūrā yasyāṃ jāto 'smi keśava tatsvabhāvo 'yam atrāsti nāparādho mamācyuta ViP_5,7.69 sṛjyate bhavatā sarvaṃ tathā saṃhrīyate jagat jātirūpasvabhāvāś ca sṛjyante sṛjatā tvayā ViP_5,7.70 yathāhaṃ bhavatā sṛṣṭo jātyā rūpeṇa ceśvara svabhāvena ca saṃyuktas tathedaṃ ceṣṭitaṃ mayā ViP_5,7.71 yady anyathā pravarteyaṃ devadeva tato mayi nyāyyo daṇḍanipāto vai tavaiva vacanaṃ yathā ViP_5,7.72 tathāpi yaj jagatsvāmī daṇḍaṃ pātitavān mayi sa soḍho 'yaṃ varaṃ daṇḍas tvatto nānyatra me varaḥ ViP_5,7.73 hatavīryo hataviṣo damito 'haṃ tvayācyuta jīvitaṃ dīyatām ekam ājñāpaya karomi kim ViP_5,7.74 nātra stheyaṃ tvayā sarpa kadācid yamunājale sabhṛtyaparivāras tvaṃ samudrasalilaṃ vraja ViP_5,7.75 matpadāni ca te sarpa dṛṣṭvā mūrdhani sāgare garuḍaḥ pannagaripus tvayi na prahariṣyati ViP_5,7.76 ity uktvā sarparājānaṃ mumoca bhagavān hariḥ praṇamya so 'pi kṛṣṇāya jagāma payasāṃ nidhim ViP_5,7.77 paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ sabhṛtyāpatyabāndhavaḥ samastabhāryāsahitaḥ parityajya svakaṃ hradam ViP_5,7.78 gate sarpe pariṣvajya mṛtaṃ punar ivāgatam gopā mūrdhani govindaṃ siṣicur netrajair jalaiḥ ViP_5,7.79 kṛṣṇam akliṣṭakarmāṇam anye vismitacetasaḥ tuṣṭuvur muditā gopā dṛṣṭvā śivajalāṃ nadīm ViP_5,7.80 gīyamānaḥ sa gopībhiś caritaiś cāruceṣṭitaḥ ViP_5,7.81ab sahito baladevena nandena ca yaśodayā ViP_5,7.81ab*10 saṃstūyamāno gopaiś ca kṛṣṇo vrajam upāgamat ViP_5,7.81cd [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe saptamo 'dhyāyaḥ ]] gāḥ pālayantau ca punaḥ sahitau balakeśavau bhramamāṇau vane tasmin ramyaṃ tālavanaṃ gatau ViP_5,8.1 tat tu tālavanaṃ nityaṃ dhenuko nāma dānavaḥ nṛgomāṃsakṛtāhāraḥ sadādhyāste kharākṛtiḥ ViP_5,8.2 tat tu tālavanaṃ pakvaphalasaṃpatsamanvitam dṛṣṭvā spṛhānvitā gopāḥ phalādāne 'bruvan vacaḥ ViP_5,8.3 he rāma he kṛṣṇa sadā dhenukenaiṣa rakṣyate bhūpradeśo yatas tasmāt pakvānīmāni santi vai ViP_5,8.4 phalāni paśya tālānāṃ gandhāmoditadiṃśi ca vayam etāny abhīpsāmaḥ pātyantāṃ yadi rocate ViP_5,8.5 iti gopakumārāṇāṃ śrutvā saṃkarṣaṇo vacaḥ kṛṣṇaś ca pātayām āsa bhuvi tālaphalāni vai ViP_5,8.6 etat kathavyam ityuktvā pātayām āsa tāni vai",":४ सदसद्रूपिणो यस्य ब्रह्माद्यास् त्रिदशोत्तमाः परमार्थं न जानन्ति तस्य स्तोष्यामि किं न्व् अहम् विप्_५,७.६३ ब्रह्माद्यैर् अर्च्यते दिव्यैर् यश् च पुष्पानुलेपनैः नन्दनादिसमुद्भूतैः सो ऽर्च्यते वा कथं मया विप्_५,७.६४ यस्यावताररूपाणि देवराजः सदार्चति न वेत्ति परमं रूपं सो ऽर्च्यते वा कथं मया विप्_५,७.६५ विषयेभ्यः समाहृत्य सर्वाक्षाणि च योगिनः यम् अर्चयन्ति ध्यानेन सो ऽर्च्यते वा कथं मया विप्_५,७.६६ हृदि संकल्प्य यद् रूपं ध्यानेनार्चन्ति योगिनः भावपुष्पादिभिर् नाथः सो ऽर्च्यते वा कथं मया विप्_५,७.६७ सो ऽहं ते देवदेवेश नार्चनादौ स्तुतौ न च सामर्थ्यवान् कृपामात्रमनोवृत्तिः प्रसीद मे विप्_५,७.६८ सर्पजातिर् इयं क्रूरा यस्यां जातो ऽस्मि केशव तत्स्वभावो ऽयम् अत्रास्ति नापराधो ममाच्युत विप्_५,७.६९ सृज्यते भवता सर्वं तथा संह्रीयते जगत् जातिरूपस्वभावाश् च सृज्यन्ते सृजता त्वया विप्_५,७.७० यथाहं भवता सृष्टो जात्या रूपेण चेश्वर स्वभावेन च संयुक्तस् तथेदं चेष्टितं मया विप्_५,७.७१ यद्य् अन्यथा प्रवर्तेयं देवदेव ततो मयि न्याय्यो दण्डनिपातो वै तवैव वचनं यथा विप्_५,७.७२ तथापि यज् जगत्स्वामी दण्डं पातितवान् मयि स सोढो ऽयं वरं दण्डस् त्वत्तो नान्यत्र मे वरः विप्_५,७.७३ हतवीर्यो हतविषो दमितो ऽहं त्वयाच्युत जीवितं दीयताम् एकम् आज्ञापय करोमि किम् विप्_५,७.७४ नात्र स्थेयं त्वया सर्प कदाचिद् यमुनाजले सभृत्यपरिवारस् त्वं समुद्रसलिलं व्रज विप्_५,७.७५ मत्पदानि च ते सर्प दृष्ट्वा मूर्धनि सागरे गरुडः पन्नगरिपुस् त्वयि न प्रहरिष्यति विप्_५,७.७६ इत्य् उक्त्वा सर्पराजानं मुमोच भगवान् हरिः प्रणम्य सो ऽपि कृष्णाय जगाम पयसां निधिम् विप्_५,७.७७ पश्यतां सर्वभूतानां सभृत्यापत्यबान्धवः समस्तभार्यासहितः परित्यज्य स्वकं ह्रदम् विप्_५,७.७८ गते सर्पे परिष्वज्य मृतं पुनर् इवागतम् गोपा मूर्धनि गोविन्दं सिषिचुर् नेत्रजैर् जलैः विप्_५,७.७९ कृष्णम् अक्लिष्टकर्माणम् अन्ये विस्मितचेतसः तुष्टुवुर् मुदिता गोपा दृष्ट्वा शिवजलां नदीम् विप्_५,७.८० गीयमानः स गोपीभिश् चरितैश् चारुचेष्टितः विप्_५,७.८१अब् सहितो बलदेवेन नन्देन च यशोदया विप्_५,७.८१अब्*१० संस्तूयमानो गोपैश् च कृष्णो व्रजम् उपागमत् विप्_५,७.८१च्द् [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे सप्तमो ऽध्यायः ]] गाः पालयन्तौ च पुनः सहितौ बलकेशवौ भ्रममाणौ वने तस्मिन् रम्यं तालवनं गतौ विप्_५,८.१ तत् तु तालवनं नित्यं धेनुको नाम दानवः नृगोमांसकृताहारः सदाध्यास्ते खराकृतिः विप्_५,८.२ तत् तु तालवनं पक्वफलसंपत्समन्वितम् दृष्ट्वा स्पृहान्विता गोपाः फलादाने ऽब्रुवन् वचः विप्_५,८.३ हे राम हे कृष्ण सदा धेनुकेनैष रक्ष्यते भूप्रदेशो यतस् तस्मात् पक्वानीमानि सन्ति वै विप्_५,८.४ फलानि पश्य तालानां गन्धामोदितदिंशि च वयम् एतान्य् अभीप्सामः पात्यन्तां यदि रोचते विप्_५,८.५ इति गोपकुमाराणां श्रुत्वा संकर्षणो वचः कृष्णश् च पातयाम् आस भुवि तालफलानि वै विप्_५,८.६ एतत् कथव्यम् इत्युक्त्वा पातयाम् आस तानि वै"
5,8,13,12,"phalānāṃ patatāṃ śabdam ākarṇya sudurāsadaḥ ājagāma sa duṣṭātmā kopād daiteyagardabhaḥ ViP_5,8.7 padbhyām ubhābhyāṃ sa tadā paścimābhyāṃ balī balam jaghānorasi tābhyāṃ ca sa ca tenāpy agṛhyata ViP_5,8.8 gṛhītvā bhrāmaṇenaiva so 'mbare gatajīvitam tasminn eva sa cikṣepa vegena tṛṇarājani ViP_5,8.9 tataḥ phalāny anekāni tālāgrān nipatan kharaḥ pṛthivyāṃ pātayām āsa mahāvāto 'mbudān iva ViP_5,8.10 anyān apy asya vai jñātīn āgatān daityagardabhān kṛṣṇaś cikṣepa tālāgre balabhadraś ca līlayā ViP_5,8.11 kṣaṇenālaṃkṛtā pṛthvī pakvais tālaphalais tathā daityagardabhadehaiś ca maitreya śuśubhe 'dhikam ViP_5,8.12 tato gāvo nirābādhās tasmiṃs tālavane dvija navaśaṣpaṃ sukhaṃ cerur yan na bhuktam abhūt purā ViP_5,8.13 balaḥ praviśya bāhubhyām tālān saṃparikampayan","फलानां पततां शब्दम् आकर्ण्य सुदुरासदः आजगाम स दुष्टात्मा कोपाद् दैतेयगर्दभः विप्_५,८.७ पद्भ्याम् उभाभ्यां स तदा पश्चिमाभ्यां बली बलम् जघानोरसि ताभ्यां च स च तेनाप्य् अगृह्यत विप्_५,८.८ गृहीत्वा भ्रामणेनैव सो ऽम्बरे गतजीवितम् तस्मिन्न् एव स चिक्षेप वेगेन तृणराजनि विप्_५,८.९ ततः फलान्य् अनेकानि तालाग्रान् निपतन् खरः पृथिव्यां पातयाम् आस महावातो ऽम्बुदान् इव विप्_५,८.१० अन्यान् अप्य् अस्य वै ज्ञातीन् आगतान् दैत्यगर्दभान् कृष्णश् चिक्षेप तालाग्रे बलभद्रश् च लीलया विप्_५,८.११ क्षणेनालंकृता पृथ्वी पक्वैस् तालफलैस् तथा दैत्यगर्दभदेहैश् च मैत्रेय शुशुभे ऽधिकम् विप्_५,८.१२ ततो गावो निराबाधास् तस्मिंस् तालवने द्विज नवशष्पं सुखं चेरुर् यन् न भुक्तम् अभूत् पुरा विप्_५,८.१३ बलः प्रविश्य बाहुभ्याम् तालान् संपरिकम्पयन्"
5,8,13,12,:1 phalāni pātayām āsa mataṅgaja ivaujasā,:१ फलानि पातयाम् आस मतङ्गज इवौजसा
5,8,13,12,:2 phalānāṃ patatāṃ śabdaṃ niśamyāsurarāsabhaḥ,:२ फलानां पततां शब्दं निशम्यासुररासभः
5,8,13,12,:3 abhyadhāvat kṣititalaṃ sa nagaṃ parikampayan,:३ अभ्यधावत् क्षितितलं स नगं परिकम्पयन्
5,8,13,12,:4 sametya tarasā pratyag dvābhyāṃ padbhyāṃ balaṃ balī,:४ समेत्य तरसा प्रत्यग् द्वाभ्यां पद्भ्यां बलं बली
5,8,13,12,:5 nihatyorasi kā śabdaṃ muñcan paryacarat kharaḥ,:५ निहत्योरसि का शब्दं मुञ्चन् पर्यचरत् खरः
5,8,13,12,:6 punar āsādya saṃrabdha upakroṣṭāparāsthitaḥ,:६ पुनर् आसाद्य संरब्ध उपक्रोष्टापरास्थितः
5,8,13,12,:7 caraṇāv aparau rājan balāya prākṣipad ruṣā,:७ चरणाव् अपरौ राजन् बलाय प्राक्षिपद् रुषा
5,8,13,12,:8 sa taṃ gṛhītvā pradadau bhrāmayitvaikapāṇinā,:८ स तं गृहीत्वा प्रददौ भ्रामयित्वैकपाणिना
5,8,13,12,:9 cikṣepa tṛṇarājāgre bhrāmaṇatyaktajīvitam,:९ चिक्षेप तृणराजाग्रे भ्रामणत्यक्तजीवितम्
5,8,13,12,:10 tenāhato mahātālo vepamāno bṛhacchirāḥ,:१० तेनाहतो महातालो वेपमानो बृहच्छिराः
5,8,13,12,:11 pārśvasthaṃ xxx bhagnaḥ sa cānyaṃ so 'pi cāparam,:११ पार्श्वस्थं xxx भग्नः स चान्यं सो ऽपि चापरम्
5,8,13,12,:12 bālasya līlayotsṛṣṭas kharadehahatāhatāḥ,:१२ बालस्य लीलयोत्सृष्टस् खरदेहहताहताः
5,8,13,12,:13 tālāś cakampire sarve mahāvāteritā iva,:१३ तालाश् चकम्पिरे सर्वे महावातेरिता इव
5,8,13,12,:14 naitac citraṃ bhagavati hy anante jagadīśvare,:१४ नैतच् चित्रं भगवति ह्य् अनन्ते जगदीश्वरे
5,8,13,12,:15 otaprotam idaṃ tasmiṃs tantuṣv aṅgau yathā paṭaḥ,:१५ ओतप्रोतम् इदं तस्मिंस् तन्तुष्व् अङ्गौ यथा पटः
5,8,13,12,:16 tataḥ kṛṣṇaṃ ca rāmaṃ ca jñātayo dhenukasya ye,:१६ ततः कृष्णं च रामं च ज्ञातयो धेनुकस्य ये
5,8,13,12,:17 kroṣṭāro vyadravan sarve saṃrabdhā hatabāndhavāḥ,:१७ क्रोष्टारो व्यद्रवन् सर्वे संरब्धा हतबान्धवाः
5,8,13,12,:18 tāṃs tān āpatataḥ kṛṣṇo rāmaś ca nṛpalīlayā,:१८ तांस् तान् आपततः कृष्णो रामश् च नृपलीलया
5,8,13,12,:19 gṛhītapaścāccaraṇān prāhiṇot tṛṇarājasu,:१९ गृहीतपश्चाच्चरणान् प्राहिणोत् तृणराजसु
5,8,13,12,:20 tayos tu sumahat karma niśamya vibudhādayaḥ,:२० तयोस् तु सुमहत् कर्म निशम्य विबुधादयः
5,8,13,12,:21 mumucuḥ puṣpavarṣāṇi cakrur vādyāni tuṣṭuvuḥ,:२१ मुमुचुः पुष्पवर्षाणि चक्रुर् वाद्यानि तुष्टुवुः
5,8,13,12,:22 atha tālaphalāny ādan manuṣyā gatasādhvasāḥ,:२२ अथ तालफलान्य् आदन् मनुष्या गतसाध्वसाः
5,8,13,12,:23 tṛṇaṃ ca paśavaś cerur hatadhenukakānane,:२३ तृणं च पशवश् चेरुर् हतधेनुककानने
5,8,13,12,:24 kṛṣṇaḥ kamalapatrākṣaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ,:२४ कृष्णः कमलपत्राक्षः पुण्यश्रवणकीर्तनः
5,8,13,12,:25 stūyamānānugair gopaiḥ sāgrajo vrajam āviśat,:२५ स्तूयमानानुगैर् गोपैः साग्रजो व्रजम् आविशत्
5,9,13,13,":26 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ ]] tasmin rāsabhadaiteye sānuge vinipātite sevyaṃ gogopagopīnāṃ ramyaṃ tālavanaṃ babhau ViP_5,9.1 tatas tau jātaharṣau tu vasudevasutāv ubhau hatvā dhenukadaiteyaṃ bhāṇḍīravaṭam āgatau ViP_5,9.2 kṣvelamānau pragāyantau vicinvantau ca pādapān cārayantau ca gā dūre vyāharantau ca nāmabhiḥ ViP_5,9.3 niryogapāśaskandhau tau vanamālāvibhūṣitau śuśubhāte mahātmānau bālaśṛṅgāv ivarṣabhau ViP_5,9.4 suvarṇāñjanacūrṇābhyāṃ tau tadā ruṣitāmbarau mahendrāyudhasaṃyuktau śvetakṛṣṇāv ivāmbudau ViP_5,9.5 ceratur lokasiddhābhiḥ krīḍābhir itaretaram samastalokanāthānāṃ nāthabhūtau bhuvaṃ gatau ViP_5,9.6 manuṣyadharmābhiratau mānayantau manuṣyatām tajjātiguṇayuktābhiḥ krīḍābhiś ceratur vanam ViP_5,9.7 tataś cāndolikābhiś ca niyuddhaiś ca mahābalau vyāyāmaṃ cakratus tatra kṣepaṇīyais tathāśmabhiḥ ViP_5,9.8 tallipsur asuras tatra hy ubhayo ramamāṇayoḥ ājagāma pralambākhyo gopaveṣatirohitaḥ ViP_5,9.9 so 'vagāhata niḥśaṅkas teṣāṃ madhyam amānuṣaḥ mānuṣaṃ vapur āsthāya pralambo dānavottamaḥ ViP_5,9.10 tayoś chidrāntaraprepsur aviṣahyam amanyata kṛṣṇaṃ tato rauhiṇeyaṃ hantuṃ cakre manoratham ViP_5,9.11 hariṇākrīḍanaṃ nāma bālakrīḍanakaṃ tataḥ prakurvanto hi te sarve dvau dvau yugapad utpatan ViP_5,9.12 śrīdāmnā saha govindaḥ pralambena tathā balaḥ gopālair aparaiś cānye gopālāḥ saha pupluvuḥ ViP_5,9.13 nidāghakāle saṃprāpte 'tha bhāṇḍīrakasaṃjñake",":२६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे ऽष्टमो ऽध्यायः ]] तस्मिन् रासभदैतेये सानुगे विनिपातिते सेव्यं गोगोपगोपीनां रम्यं तालवनं बभौ विप्_५,९.१ ततस् तौ जातहर्षौ तु वसुदेवसुताव् उभौ हत्वा धेनुकदैतेयं भाण्डीरवटम् आगतौ विप्_५,९.२ क्ष्वेलमानौ प्रगायन्तौ विचिन्वन्तौ च पादपान् चारयन्तौ च गा दूरे व्याहरन्तौ च नामभिः विप्_५,९.३ निर्योगपाशस्कन्धौ तौ वनमालाविभूषितौ शुशुभाते महात्मानौ बालशृङ्गाव् इवर्षभौ विप्_५,९.४ सुवर्णाञ्जनचूर्णाभ्यां तौ तदा रुषिताम्बरौ महेन्द्रायुधसंयुक्तौ श्वेतकृष्णाव् इवाम्बुदौ विप्_५,९.५ चेरतुर् लोकसिद्धाभिः क्रीडाभिर् इतरेतरम् समस्तलोकनाथानां नाथभूतौ भुवं गतौ विप्_५,९.६ मनुष्यधर्माभिरतौ मानयन्तौ मनुष्यताम् तज्जातिगुणयुक्ताभिः क्रीडाभिश् चेरतुर् वनम् विप्_५,९.७ ततश् चान्दोलिकाभिश् च नियुद्धैश् च महाबलौ व्यायामं चक्रतुस् तत्र क्षेपणीयैस् तथाश्मभिः विप्_५,९.८ तल्लिप्सुर् असुरस् तत्र ह्य् उभयो रममाणयोः आजगाम प्रलम्बाख्यो गोपवेषतिरोहितः विप्_५,९.९ सो ऽवगाहत निःशङ्कस् तेषां मध्यम् अमानुषः मानुषं वपुर् आस्थाय प्रलम्बो दानवोत्तमः विप्_५,९.१० तयोश् छिद्रान्तरप्रेप्सुर् अविषह्यम् अमन्यत कृष्णं ततो रौहिणेयं हन्तुं चक्रे मनोरथम् विप्_५,९.११ हरिणाक्रीडनं नाम बालक्रीडनकं ततः प्रकुर्वन्तो हि ते सर्वे द्वौ द्वौ युगपद् उत्पतन् विप्_५,९.१२ श्रीदाम्ना सह गोविन्दः प्रलम्बेन तथा बलः गोपालैर् अपरैश् चान्ये गोपालाः सह पुप्लुवुः विप्_५,९.१३ निदाघकाले संप्राप्ते ऽथ भाण्डीरकसंज्ञके"
5,9,13,13,:1 paśūṃś cārayato gopais tadvane rāmakṛṣṇayoḥ,:१ पशूंश् चारयतो गोपैस् तद्वने रामकृष्णयोः
5,9,13,13,:2 goparūpī pralambo 'gād asuraḥ tajjihīrṣayā,:२ गोपरूपी प्रलम्बो ऽगाद् असुरः तज्जिहीर्षया
5,9,13,13,:3 taṃ vidvān api dāśārho bhagavān sarvadarśanaḥ,:३ तं विद्वान् अपि दाशार्हो भगवान् सर्वदर्शनः
5,9,13,13,:4 anvamodata tatsakhyaṃ vadhaṃ tasya vicintayan,:४ अन्वमोदत तत्सख्यं वधं तस्य विचिन्तयन्
5,9,13,13,:5 tatropahūya gopālān kṛṣṇaḥ prāha vihāravit,:५ तत्रोपहूय गोपालान् कृष्णः प्राह विहारवित्
5,9,13,13,:6 he gopā vihariṣyāmo dvandvībhūya yathāyatham,:६ हे गोपा विहरिष्यामो द्वन्द्वीभूय यथायथम्
5,9,13,13,:7 tatra cakruḥ parivṛḍho gopā rāmajanārdanau,:७ तत्र चक्रुः परिवृढो गोपा रामजनार्दनौ
5,9,13,13,:8 kṛṣṇasaṃghaṭṭinaḥ kecid āsan rāmasya cāpare,:८ कृष्णसंघट्टिनः केचिद् आसन् रामस्य चापरे
5,9,13,13,:9 ācerur vividhāḥ krīḍā vāhyavāhakalakṣaṇāḥ,:९ आचेरुर् विविधाः क्रीडा वाह्यवाहकलक्षणाः
5,9,13,13,:10 tatrāruhyanti jetāro vahanti ca parājitāḥ,:१० तत्रारुह्यन्ति जेतारो वहन्ति च पराजिताः
5,9,13,13,:11 vahanto vāhayantaś ca cārayantaś ca godhanam,:११ वहन्तो वाहयन्तश् च चारयन्तश् च गोधनम्
5,9,13,13,:12 bhāṇḍirakaṃ nāma vaṭaṃ jagmuḥ kṛṣṇapurogamāḥ,:१२ भाण्डिरकं नाम वटं जग्मुः कृष्णपुरोगमाः
5,9,13,13,:13 rāmasaṃghaṭṭino ye hi śrīdāmavṛṣabhādayaḥ,:१३ रामसंघट्टिनो ये हि श्रीदामवृषभादयः
5,9,13,13,:14 krīḍāyāṃ jayinas tāṃs tān ūhuḥ kṛṣṇādayas tathā,:१४ क्रीडायां जयिनस् तांस् तान् ऊहुः कृष्णादयस् तथा
5,9,13,13,:15 uvāha kṛṣṇaṃ bhagavān śrīdāmānaṃ parājitāḥ,:१५ उवाह कृष्णं भगवान् श्रीदामानं पराजिताः
5,9,13,13,:16 ṛṣabhaṃ bhadrasenas tu pralambo rohiṇīsutam,:१६ ऋषभं भद्रसेनस् तु प्रलम्बो रोहिणीसुतम्
5,10,26,15,":17 śrīdāmānaṃ tataḥ kṛṣṇaḥ pralambaṃ rohiṇīsutaḥ jitavān kṛṣṇapakṣīyair gopair anye parājitāḥ ViP_5,9.14 te vāhayantas tv anyonyaṃ bhāṇḍīraskandham etya vai punar nivavṛtuḥ sarve ye ye tatra parājitāḥ ViP_5,9.15 saṃkarṣaṇaṃ tu skandhena śīghram utkṣipya dānavaḥ na tasthau prajagāmaiva sacandra iva vāridaḥ ViP_5,9.16 asahan rauhiṇeyasya sa bhāraṃ dānavottamaḥ vavṛdhe sumahākāyaḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ ViP_5,9.17 saṃkarṣaṇas tu taṃ dṛṣṭvā dagdhaśailopamākṛtim sragdāmalambābharaṇaṃ mukuṭāṭopimastakam ViP_5,9.18 raudraṃ śakaṭacakrākṣaṃ pādanyāsacalatkṣitim ViP_5,9.19ab abhītamanasā tena rakṣasā rohiṇīsutaḥ ViP_5,9.19ab*14 hriyamāṇas tataḥ kṛṣṇam idaṃ vacanam abravīt ViP_5,9.19cd kṛṣṇa kṛṣṇa hriyāmy eṣa parvatodagramūrtinā kenāpi paśya daityena gopālachadmarūpiṇā ViP_5,9.20 yad atra sāmprataṃ kāryaṃ mayā madhuniṣūdana tat kathyatāṃ prayāty eṣa durātmātitvarānvitaḥ ViP_5,9.21 tam āha rāmaṃ govindaḥ smitabhinnauṣṭhasaṃpuṭaḥ mahātmā rauhiṇeyasya balavīryapramāṇavit ViP_5,9.22 kim ayaṃ mānuṣo bhāvo vyaktam evāvalambyate sarvātman sarvaguhyānāṃ guhyaguhyātmanā tvayā ViP_5,9.23 smarāśeṣajagannātha kāraṇaṃ kāraṇāgrajam ātmānam ekaṃ tadvac ca jagaty ekārṇave ca yat ViP_5,9.24 kiṃ na vetsi yathāhaṃ ca tvaṃ caikaṃ kāraṇaṃ bhuvaḥ bhārāvatāraṇārthāya martyalokam upāgatau ViP_5,9.25 nabhaḥ śiras te 'mbumayī ca mūrtiḥ pādau kṣitir vaktram ananta vahniḥ somo manas te śvasitaṃ samīro diśaś catasro 'vyaya bāhavas te ViP_5,9.26 sahasravaktro hi bhavān mahātmā sahasrahastāṅghriśarīrabhedaḥ sahasrapadmodbhavayonir ādyaḥ sahasraśas tvāṃ munayo gṛṇanti ViP_5,9.27 divyaṃ hi rūpaṃ tava vetti nānyo devair aśeṣair avatārarūpam tavārcyate vetsi na kiṃ yad ante tvayy eva viśvaṃ layam abhyupaiti ViP_5,9.28 tvayā dhṛteyaṃ dharaṇī bibharti carācaraṃ viśvam anantamūrte kṛtādibhedair aja kālarūpo nimeṣapūrvo jagad etad atsi ViP_5,9.29 attaṃ yathā vāḍavavahnināmbu himasvarūpaṃ parigṛhya kāstam himācale bhānumato 'ṃśusaṅgāj jalatvam abhyeti punas tad eva ViP_5,9.30 evaṃ tvayā saṃharaṇe 'ttam etaj jagat samastaṃ punar apy avaśyam tathaiva sargāya samudyatasya jagattvam abhyety anukalpam īśa ViP_5,9.31 bhavān ahaṃ ca viśvātmann ekam eva hi kāraṇam jagato 'sya jagaty arthe bhedenāvāṃ vyavasthitau ViP_5,9.32 tat smaryatām ameyātmaṃs tvayātmā jahi dānavam mānuṣyam evāvalambya bandhūnāṃ kriyatāṃ hitam ViP_5,9.33 iti saṃsmārito vipra kṛṣṇena sumahātmanā vihasya pīḍayām āsa pralambaṃ balavān balaḥ ViP_5,9.34 muṣṭinā cāhanan mūrdhni kopasaṃraktalocanaḥ tena cāsya prahāreṇa bahir yāte vilocane ViP_5,9.35 sa niṣkāsitamastiṣko mukhāc choṇitam udvaman nipapāta mahīpṛṣṭhe daityavaryo mamāra ca ViP_5,9.36 pralambaṃ nihataṃ dṛṣṭvā balenādbhutakarmaṇā prahṛṣṭās tuṣṭuvur gopāḥ sādhu sādhv iti cābruvan ViP_5,9.37 saṃstūyamāno gopais tu rāmo daitye nipātite pralambe saha kṛṣṇena punar gokulam āyayau ViP_5,9.38 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe navamo 'dhyāyaḥ ]] tayor viharator evaṃ rāmakeśavayor vraje prāvṛḍ _vyatītā vikasatsarojā cābhavac charat ViP_5,10.1 avāpus tāpam atyarthaṃ śapharyaḥ palvalodake putrakṣetrādisaktena mamatvena yathā gṛhī ViP_5,10.2 mayūrā mauninas tasthuḥ parityaktamadā vane asāratāṃ parijñāya saṃsārasyeva yoginaḥ ViP_5,10.3 utsṛjya jalasarvasvaṃ vimalāḥ sitamūrtayaḥ tatyajuś cāmbaraṃ meghā gṛhaṃ vijñānino yathā ViP_5,10.4 śaratsūryāṃśutaptāni yayuḥ śoṣaṃ sarāṃsi ca bahvālambimamatvena hṛdayānīva dehinām ViP_5,10.5 kumudaiḥ śaradambhāṃsi yogyatālakṣaṇaṃ yayuḥ avabodhair manāṃsīva saṃbandham amalātmanām ViP_5,10.6 tārakāvimale vyomni rarājākhaṇḍamaṇḍalaḥ candraś caramadehātmā yogī sādhukule yathā ViP_5,10.7 śanakaiḥ śanakais tīraṃ tatyajuś ca jalāśayāḥ mamatvaṃ kṣetraputrādirūḍham uccair yathā budhāḥ ViP_5,10.8 pūrvatyaktaiḥ saro'mbhobhir haṃsā yogaṃ punar yayuḥ kleśaiḥ kuyogino 'śeṣair antarāyahatā iva ViP_5,10.9 nibhṛto 'bhavad atyarthaṃ samudraḥ stimitodakaḥ kramāvāptamahāyogo niścalātmā yathā yatiḥ ViP_5,10.10 sarvatrātiprasannāni salilāni tadābhavan jñāte sarvagate viṣṇau manāṃsīva sumedhasām ViP_5,10.11 babhūva vimalaṃ vyoma śaradādhvastatoyadam yogāgnidagdhakleśaughaṃ yoginām iva mānasam ViP_5,10.12 sūryāṃśujanitaṃ tāpaṃ ninye tārāpatiḥ śamam ahaṃkārodbhavaṃ duḥkhaṃ vivekaḥ sumahān iva ViP_5,10.13 nabhaso 'bdān bhuvaḥ paṅkaṃ kāluṣyaṃ cāmbhasaḥ śarat indriyāṇīndriyārthebhyaḥ pratyāhāra ivāharat ViP_5,10.14 prāṇāyāma ivāmbhobhiḥ sarasāṃ kṛtapūrakaiḥ abhyasyate 'nudivasaṃ recakākumbhakādibhiḥ ViP_5,10.15 vimalāmbaranakṣatre kāle cābhyāgate vrajam dadarśendramahārambhāy(a) (u)dyatāṃs tān vrajaukasaḥ ViP_5,10.16 kṛṣṇas tān utsukān dṛṣṭvā gopān utsavalālasān kautūhalād idaṃ vākyaṃ prāha vṛddhān mahāmatiḥ ViP_5,10.17 ko 'yaṃ śakramaho nāma yena vo harṣa āgataḥ prāha taṃ nandagopaś ca pṛcchantam atisādaram ViP_5,10.18 meghānāṃ payasāṃ ceśo devarājaḥ śatakratuḥ tena saṃcoditā meghā varṣanty ambumayaṃ rasam ViP_5,10.19 tad vṛṣṭijanitaṃ sasyaṃ vayam anye ca dehinaḥ vartayāmopabhuñjānās tarpayāmaś ca devatāḥ ViP_5,10.20 kṣīravatya imā gāvo vatsavatyaś ca nirvṛtāḥ tena saṃvardhitaiḥ sasyais tuṣṭāḥ puṣṭā bhavanti vai ViP_5,10.21 nāsasyā nātṛṇā bhūmir na bubhukṣārdito janaḥ dṛśyate yatra dṛśyante vṛṣṭimanto balāhakāḥ ViP_5,10.22 bhaumam etat payo dugdhaṃ gobhiḥ sūryasya vāridaḥ parjanyaḥ sarvalokasya bhavāya bhuvi varṣati ViP_5,10.23 tasmāt prāvṛṣi rājānaḥ sarve śakraṃ mudā yutāḥ mahaiḥ sureśam arcanti vayam anye ca mānavāḥ ViP_5,10.24 nandagopasya vacanaṃ śrutvetthaṃ śakrapūjane kopāya tridaśendrasya prāha dāmodaras tadā ViP_5,10.25 na vayaṃ kṛṣikartāro vāṇijyājīvino na ca gāvo 'smaddaivataṃ tāta vayaṃ vanacarā yataḥ ViP_5,10.26 ānvīkṣikyātmavijñānaṃ dharmādharmaṃ trayīsthitam",":१७ श्रीदामानं ततः कृष्णः प्रलम्बं रोहिणीसुतः जितवान् कृष्णपक्षीयैर् गोपैर् अन्ये पराजिताः विप्_५,९.१४ ते वाहयन्तस् त्व् अन्योन्यं भाण्डीरस्कन्धम् एत्य वै पुनर् निववृतुः सर्वे ये ये तत्र पराजिताः विप्_५,९.१५ संकर्षणं तु स्कन्धेन शीघ्रम् उत्क्षिप्य दानवः न तस्थौ प्रजगामैव सचन्द्र इव वारिदः विप्_५,९.१६ असहन् रौहिणेयस्य स भारं दानवोत्तमः ववृधे सुमहाकायः प्रावृषीव बलाहकः विप्_५,९.१७ संकर्षणस् तु तं दृष्ट्वा दग्धशैलोपमाकृतिम् स्रग्दामलम्बाभरणं मुकुटाटोपिमस्तकम् विप्_५,९.१८ रौद्रं शकटचक्राक्षं पादन्यासचलत्क्षितिम् विप्_५,९.१९अब् अभीतमनसा तेन रक्षसा रोहिणीसुतः विप्_५,९.१९अब्*१४ ह्रियमाणस् ततः कृष्णम् इदं वचनम् अब्रवीत् विप्_५,९.१९च्द् कृष्ण कृष्ण ह्रियाम्य् एष पर्वतोदग्रमूर्तिना केनापि पश्य दैत्येन गोपालछद्मरूपिणा विप्_५,९.२० यद् अत्र साम्प्रतं कार्यं मया मधुनिषूदन तत् कथ्यतां प्रयात्य् एष दुरात्मातित्वरान्वितः विप्_५,९.२१ तम् आह रामं गोविन्दः स्मितभिन्नौष्ठसंपुटः महात्मा रौहिणेयस्य बलवीर्यप्रमाणवित् विप्_५,९.२२ किम् अयं मानुषो भावो व्यक्तम् एवावलम्ब्यते सर्वात्मन् सर्वगुह्यानां गुह्यगुह्यात्मना त्वया विप्_५,९.२३ स्मराशेषजगन्नाथ कारणं कारणाग्रजम् आत्मानम् एकं तद्वच् च जगत्य् एकार्णवे च यत् विप्_५,९.२४ किं न वेत्सि यथाहं च त्वं चैकं कारणं भुवः भारावतारणार्थाय मर्त्यलोकम् उपागतौ विप्_५,९.२५ नभः शिरस् ते ऽम्बुमयी च मूर्तिः पादौ क्षितिर् वक्त्रम् अनन्त वह्निः सोमो मनस् ते श्वसितं समीरो दिशश् चतस्रो ऽव्यय बाहवस् ते विप्_५,९.२६ सहस्रवक्त्रो हि भवान् महात्मा सहस्रहस्ताङ्घ्रिशरीरभेदः सहस्रपद्मोद्भवयोनिर् आद्यः सहस्रशस् त्वां मुनयो गृणन्ति विप्_५,९.२७ दिव्यं हि रूपं तव वेत्ति नान्यो देवैर् अशेषैर् अवताररूपम् तवार्च्यते वेत्सि न किं यद् अन्ते त्वय्य् एव विश्वं लयम् अभ्युपैति विप्_५,९.२८ त्वया धृतेयं धरणी बिभर्ति चराचरं विश्वम् अनन्तमूर्ते कृतादिभेदैर् अज कालरूपो निमेषपूर्वो जगद् एतद् अत्सि विप्_५,९.२९ अत्तं यथा वाडववह्निनाम्बु हिमस्वरूपं परिगृह्य कास्तम् हिमाचले भानुमतो ऽंशुसङ्गाज् जलत्वम् अभ्येति पुनस् तद् एव विप्_५,९.३० एवं त्वया संहरणे ऽत्तम् एतज् जगत् समस्तं पुनर् अप्य् अवश्यम् तथैव सर्गाय समुद्यतस्य जगत्त्वम् अभ्येत्य् अनुकल्पम् ईश विप्_५,९.३१ भवान् अहं च विश्वात्मन्न् एकम् एव हि कारणम् जगतो ऽस्य जगत्य् अर्थे भेदेनावां व्यवस्थितौ विप्_५,९.३२ तत् स्मर्यताम् अमेयात्मंस् त्वयात्मा जहि दानवम् मानुष्यम् एवावलम्ब्य बन्धूनां क्रियतां हितम् विप्_५,९.३३ इति संस्मारितो विप्र कृष्णेन सुमहात्मना विहस्य पीडयाम् आस प्रलम्बं बलवान् बलः विप्_५,९.३४ मुष्टिना चाहनन् मूर्ध्नि कोपसंरक्तलोचनः तेन चास्य प्रहारेण बहिर् याते विलोचने विप्_५,९.३५ स निष्कासितमस्तिष्को मुखाच् छोणितम् उद्वमन् निपपात महीपृष्ठे दैत्यवर्यो ममार च विप्_५,९.३६ प्रलम्बं निहतं दृष्ट्वा बलेनाद्भुतकर्मणा प्रहृष्टास् तुष्टुवुर् गोपाः साधु साध्व् इति चाब्रुवन् विप्_५,९.३७ संस्तूयमानो गोपैस् तु रामो दैत्ये निपातिते प्रलम्बे सह कृष्णेन पुनर् गोकुलम् आययौ विप्_५,९.३८ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे नवमो ऽध्यायः ]] तयोर् विहरतोर् एवं रामकेशवयोर् व्रजे प्रावृड् _व्यतीता विकसत्सरोजा चाभवच् छरत् विप्_५,१०.१ अवापुस् तापम् अत्यर्थं शफर्यः पल्वलोदके पुत्रक्षेत्रादिसक्तेन ममत्वेन यथा गृही विप्_५,१०.२ मयूरा मौनिनस् तस्थुः परित्यक्तमदा वने असारतां परिज्ञाय संसारस्येव योगिनः विप्_५,१०.३ उत्सृज्य जलसर्वस्वं विमलाः सितमूर्तयः तत्यजुश् चाम्बरं मेघा गृहं विज्ञानिनो यथा विप्_५,१०.४ शरत्सूर्यांशुतप्तानि ययुः शोषं सरांसि च बह्वालम्बिममत्वेन हृदयानीव देहिनाम् विप्_५,१०.५ कुमुदैः शरदम्भांसि योग्यतालक्षणं ययुः अवबोधैर् मनांसीव संबन्धम् अमलात्मनाम् विप्_५,१०.६ तारकाविमले व्योम्नि रराजाखण्डमण्डलः चन्द्रश् चरमदेहात्मा योगी साधुकुले यथा विप्_५,१०.७ शनकैः शनकैस् तीरं तत्यजुश् च जलाशयाः ममत्वं क्षेत्रपुत्रादिरूढम् उच्चैर् यथा बुधाः विप्_५,१०.८ पूर्वत्यक्तैः सरोऽम्भोभिर् हंसा योगं पुनर् ययुः क्लेशैः कुयोगिनो ऽशेषैर् अन्तरायहता इव विप्_५,१०.९ निभृतो ऽभवद् अत्यर्थं समुद्रः स्तिमितोदकः क्रमावाप्तमहायोगो निश्चलात्मा यथा यतिः विप्_५,१०.१० सर्वत्रातिप्रसन्नानि सलिलानि तदाभवन् ज्ञाते सर्वगते विष्णौ मनांसीव सुमेधसाम् विप्_५,१०.११ बभूव विमलं व्योम शरदाध्वस्ततोयदम् योगाग्निदग्धक्लेशौघं योगिनाम् इव मानसम् विप्_५,१०.१२ सूर्यांशुजनितं तापं निन्ये तारापतिः शमम् अहंकारोद्भवं दुःखं विवेकः सुमहान् इव विप्_५,१०.१३ नभसो ऽब्दान् भुवः पङ्कं कालुष्यं चाम्भसः शरत् इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्रत्याहार इवाहरत् विप्_५,१०.१४ प्राणायाम इवाम्भोभिः सरसां कृतपूरकैः अभ्यस्यते ऽनुदिवसं रेचकाकुम्भकादिभिः विप्_५,१०.१५ विमलाम्बरनक्षत्रे काले चाभ्यागते व्रजम् ददर्शेन्द्रमहारम्भाय्(अ) (उ)द्यतांस् तान् व्रजौकसः विप्_५,१०.१६ कृष्णस् तान् उत्सुकान् दृष्ट्वा गोपान् उत्सवलालसान् कौतूहलाद् इदं वाक्यं प्राह वृद्धान् महामतिः विप्_५,१०.१७ को ऽयं शक्रमहो नाम येन वो हर्ष आगतः प्राह तं नन्दगोपश् च पृच्छन्तम् अतिसादरम् विप्_५,१०.१८ मेघानां पयसां चेशो देवराजः शतक्रतुः तेन संचोदिता मेघा वर्षन्त्य् अम्बुमयं रसम् विप्_५,१०.१९ तद् वृष्टिजनितं सस्यं वयम् अन्ये च देहिनः वर्तयामोपभुञ्जानास् तर्पयामश् च देवताः विप्_५,१०.२० क्षीरवत्य इमा गावो वत्सवत्यश् च निर्वृताः तेन संवर्धितैः सस्यैस् तुष्टाः पुष्टा भवन्ति वै विप्_५,१०.२१ नासस्या नातृणा भूमिर् न बुभुक्षार्दितो जनः दृश्यते यत्र दृश्यन्ते वृष्टिमन्तो बलाहकाः विप्_५,१०.२२ भौमम् एतत् पयो दुग्धं गोभिः सूर्यस्य वारिदः पर्जन्यः सर्वलोकस्य भवाय भुवि वर्षति विप्_५,१०.२३ तस्मात् प्रावृषि राजानः सर्वे शक्रं मुदा युताः महैः सुरेशम् अर्चन्ति वयम् अन्ये च मानवाः विप्_५,१०.२४ नन्दगोपस्य वचनं श्रुत्वेत्थं शक्रपूजने कोपाय त्रिदशेन्द्रस्य प्राह दामोदरस् तदा विप्_५,१०.२५ न वयं कृषिकर्तारो वाणिज्याजीविनो न च गावो ऽस्मद्दैवतं तात वयं वनचरा यतः विप्_५,१०.२६ आन्वीक्षिक्यात्मविज्ञानं धर्माधर्मं त्रयीस्थितम्"
5,10,26,15,:1 arthānarthaunuvārtāyāṃ daṇḍanītyāṃ jayājayau,:१ अर्थानर्थौनुवार्तायां दण्डनीत्यां जयाजयौ
5,10,45,16,":2 ānvīkṣikī trayī vārtā daṇḍanītis tathāparā vidyācatuṣṭayaṃ caitad vārtām atra śṛṇuṣva me ViP_5,10.27 kṛṣir vaṇijyā tadvac ca tṛtīyaṃ paśupālanam vidyā hy ekā mahābhāga vārtā vṛttitrayāśrayā ViP_5,10.28 karṣakāṇāṃ kṛṣir vṛttiḥ paṇyaṃ vipaṇijīvinām asmākaṃ gauḥ parā vṛttir vārtābhedair iyaṃ tribhiḥ ViP_5,10.29 vidyayā yo yayā yuktas tasya sā daivataṃ mahat saiva pūjyārcanīyā ca saiva tasyopakārikā ViP_5,10.30 yo 'nyasyāḥ phalam aśnan vai pūjayaty aparāṃ naraḥ iha ca pretya caivāsau tāta nāpnoti śobhanam ViP_5,10.31 kṛṣyantāḥ prathitāḥ sīmāḥ sīmāntaṃ ca punar vanam vanāntā girayaḥ sarve te cāsmākaṃ parā gatiḥ ViP_5,10.32 na dvārabandhāvaraṇā na gṛhakṣetriṇas tathā sukhinas tv akhile loke yathā vai cakracāriṇaḥ ViP_5,10.33 śrūyante girayaś cāmī vane 'smin kāmarūpiṇaḥ tat tad rūpaṃ samāsthāya ramante sveṣu sānuṣu ViP_5,10.34 yadā caite 'parādhyante teṣāṃ ye kānanaukasaḥ tadā siṃhādirūpais tān ghātayanti mahīdharāḥ ViP_5,10.35 giriyajñas tv ayaṃ tasmād goyajñaś ca pravartyatām kim asmākaṃ mahendreṇa gāvaḥ śailāś ca devatāḥ ViP_5,10.36 mantrayajñaparā viprāḥ sīrayajñāś ca karṣakāḥ girigoyajñaśīlāś ca vayam adrivanāśrayāḥ ViP_5,10.37 tasmād govardhanaḥ śailo bhavadbhir vividhārhaṇaiḥ arcyatāṃ pūjyatāṃ medhyaṃ paśuṃ hatvā vidhānataḥ ViP_5,10.38 sarvaghoṣasya saṃdoho gṛhyatāṃ mā vicāryatām bhojyantāṃ tena vai viprās tathā ye cābhivāñchakāḥ ViP_5,10.39 samarcite kṛte home bhojiteṣu dvijātiṣu śaratpuṣpakṛtāpīḍāḥ parigacchantu gogaṇāḥ ViP_5,10.40 etan mama mataṃ gopāḥ saṃprītyā kriyate yadi tataḥ kṛtā bhavet prītir gavām adres tathā mama ViP_5,10.41 iti tasya vacaḥ śrutvā nandādyās te vrajaukasaḥ prītyutphullamukhā vipra sādhu sādhv ity athābruvan ViP_5,10.42 śobhanaṃ te mataṃ vatsa yad etad bhavatoditam tat kariṣyāmahe sarvaṃ giriyajñaḥ pravartyatām ViP_5,10.43 tathā ca kṛtavantas te giriyajñaṃ vrajaukasaḥ dadhipāyasamāṃsādyair daduḥ śailabaliṃ tataḥ ViP_5,10.44 dvijāṃś ca bhojayām āsuḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ ViP_5,10.45 anyān apy āgatān itthaṃ kṛṣṇenoktaṃ yathā purā",":२ आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिस् तथापरा विद्याचतुष्टयं चैतद् वार्ताम् अत्र शृणुष्व मे विप्_५,१०.२७ कृषिर् वणिज्या तद्वच् च तृतीयं पशुपालनम् विद्या ह्य् एका महाभाग वार्ता वृत्तित्रयाश्रया विप्_५,१०.२८ कर्षकाणां कृषिर् वृत्तिः पण्यं विपणिजीविनाम् अस्माकं गौः परा वृत्तिर् वार्ताभेदैर् इयं त्रिभिः विप्_५,१०.२९ विद्यया यो यया युक्तस् तस्य सा दैवतं महत् सैव पूज्यार्चनीया च सैव तस्योपकारिका विप्_५,१०.३० यो ऽन्यस्याः फलम् अश्नन् वै पूजयत्य् अपरां नरः इह च प्रेत्य चैवासौ तात नाप्नोति शोभनम् विप्_५,१०.३१ कृष्यन्ताः प्रथिताः सीमाः सीमान्तं च पुनर् वनम् वनान्ता गिरयः सर्वे ते चास्माकं परा गतिः विप्_५,१०.३२ न द्वारबन्धावरणा न गृहक्षेत्रिणस् तथा सुखिनस् त्व् अखिले लोके यथा वै चक्रचारिणः विप्_५,१०.३३ श्रूयन्ते गिरयश् चामी वने ऽस्मिन् कामरूपिणः तत् तद् रूपं समास्थाय रमन्ते स्वेषु सानुषु विप्_५,१०.३४ यदा चैते ऽपराध्यन्ते तेषां ये काननौकसः तदा सिंहादिरूपैस् तान् घातयन्ति महीधराः विप्_५,१०.३५ गिरियज्ञस् त्व् अयं तस्माद् गोयज्ञश् च प्रवर्त्यताम् किम् अस्माकं महेन्द्रेण गावः शैलाश् च देवताः विप्_५,१०.३६ मन्त्रयज्ञपरा विप्राः सीरयज्ञाश् च कर्षकाः गिरिगोयज्ञशीलाश् च वयम् अद्रिवनाश्रयाः विप्_५,१०.३७ तस्माद् गोवर्धनः शैलो भवद्भिर् विविधार्हणैः अर्च्यतां पूज्यतां मेध्यं पशुं हत्वा विधानतः विप्_५,१०.३८ सर्वघोषस्य संदोहो गृह्यतां मा विचार्यताम् भोज्यन्तां तेन वै विप्रास् तथा ये चाभिवाञ्छकाः विप्_५,१०.३९ समर्चिते कृते होमे भोजितेषु द्विजातिषु शरत्पुष्पकृतापीडाः परिगच्छन्तु गोगणाः विप्_५,१०.४० एतन् मम मतं गोपाः संप्रीत्या क्रियते यदि ततः कृता भवेत् प्रीतिर् गवाम् अद्रेस् तथा मम विप्_५,१०.४१ इति तस्य वचः श्रुत्वा नन्दाद्यास् ते व्रजौकसः प्रीत्युत्फुल्लमुखा विप्र साधु साध्व् इत्य् अथाब्रुवन् विप्_५,१०.४२ शोभनं ते मतं वत्स यद् एतद् भवतोदितम् तत् करिष्यामहे सर्वं गिरियज्ञः प्रवर्त्यताम् विप्_५,१०.४३ तथा च कृतवन्तस् ते गिरियज्ञं व्रजौकसः दधिपायसमांसाद्यैर् ददुः शैलबलिं ततः विप्_५,१०.४४ द्विजांश् च भोजयाम् आसुः शतशो ऽथ सहस्रशः विप्_५,१०.४५ अन्यान् अप्य् आगतान् इत्थं कृष्णेनोक्तं यथा पुरा"
5,13,8,17,"gāvaḥ śailaṃ tataś cakrur arcitās tāḥ pradakṣiṇam ṛṣabhāś cāpi nardantaḥ satoyā jaladā iva ViP_5,10.46 girimūrdhani kṛṣṇo 'pi śailo 'ham iti mūrtimān bubhuje 'nnaṃ bahu tadā gopavaryāhṛtaṃ dvija ViP_5,10.47 tenaiva kṛṣṇo rūpeṇa gopaiḥ saha gireḥ śiraḥ adhiruhyārcayām āsa dvitīyām ātmanas tanum ViP_5,10.48 antardhānaṃ gate tasmin gopā labdhvā tato varān kṛtvā girimahaṃ goṣṭhaṃ nijam abhyāyayuḥ punaḥ ViP_5,10.49 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe daśamo 'dhyāyaḥ ]] mahe pratihate śakro maitreyātiruṣānvitaḥ saṃvartakaṃ nāma gaṇaṃ toyadānām athābravīt ViP_5,11.1 bho bho meghā niśamyaitad vacanaṃ vadato mama ājñānantaram evāśu kriyatām avicāritam ViP_5,11.2 nandagopaḥ sudurbuddhir gopair anyaiḥ sahāyavān kṛṣṇāśrayabalādhmāto mahabhaṅgam acīkarat ViP_5,11.3 ājīvo yaḥ paras teṣāṃ gopatvasya ca kāraṇam tā gāvo vṛṣṭipātena pīḍyantāṃ vacanān mama ViP_5,11.4 aham apy adriśṛṅgābhaṃ tuṅgam āruhya vāraṇam sāhāyyaṃ vaḥ kariṣyāmi vāyvambūtsargayojitam ViP_5,11.5 ity ājñaptāḥ surendreṇa mumucus te balāhakāḥ vātavarṣaṃ mahābhīmam abhāvāya gavāṃ dvija ViP_5,11.6 tataḥ kṣaṇena dharaṇī kakubho 'mbaram eva ca ekaṃ dhārāmahāsārapūraṇenābhavan mune ViP_5,11.7 vidyullatākaṣāghātatrastair iva ghanair ghanam nādāpūritadikcakrair dhārāsāram apātyata ViP_5,11.8 andhakārīkṛte loke varṣadbhir aniśaṃ ghanaiḥ adhaś cordhvaṃ ca tiryak ca jagad āpyam ivābhavat ViP_5,11.9 gāvas tu tena patatā varṣavātena veginā dhūtāḥ prāṇāñ jahuḥ sannatrikasakthiśirodharāḥ ViP_5,11.10 kroḍena vatsān ākramya tasthur anyā mahāmune gāvo vivatsāś ca kṛtā vāripūreṇa cāparāḥ ViP_5,11.11 vatsāś ca dīnavadanā pavanākampikandharāḥ trāhi trāhīty alpaśabdāḥ kṛṣṇam ūcur ivārtakāḥ ViP_5,11.12 tatas tad gokulaṃ sarvaṃ gogopīgopasaṃkulam atīvārtaṃ harir dṛṣṭvā maitreyācintayat tadā ViP_5,11.13 etat kṛtaṃ mahendreṇa mahabhaṅgavirodhinā tad etad akhilaṃ goṣṭhaṃ trātavyam adhunā mayā ViP_5,11.14 imam adrim ahaṃ dhairyād utpāṭyoruśilāghanam dhārayiṣyāmi goṣṭhasya pṛthucchatram ivopari ViP_5,11.15 iti kṛtvā matiṃ kṛṣṇo govardhanamahīdharam utpāṭyaikakareṇaiva dhārayām āsa līlayā ViP_5,11.16 gopāṃś cāha jagannāthaḥ samutpāṭitabhūdharaḥ viśadhvam atra sahitāḥ kṛtaṃ varṣanivāraṇam ViP_5,11.17 sunivāteṣu deśeṣu yathājoṣam ihāsyatām praviśyatāṃ na bhetavyaṃ giripātasya nirbhayaiḥ ViP_5,11.18 ity uktās tena te gopā viviśur godhanaiḥ saha śakaṭāropitair bhāṇḍair gopyaś cāsārapīḍitāḥ ViP_5,11.19 kṛṣṇo 'pi taṃ dadhāraiva śailam atyantaniścalam vrajaukovāsibhir harṣavismitākṣair nirīkṣitaḥ ViP_5,11.20 gopagopījanair hṛṣṭaiḥ prītivistāritekṣaṇaiḥ saṃstūyamānacaritaḥ kṛṣṇaḥ śailam adhārayat ViP_5,11.21 saptarātraṃ mahāmeghā vavarṣur nandagokule indreṇa coditā vipra gopānāṃ nāśakāriṇaḥ ViP_5,11.22 tato dhṛte mahāśaile paritrāte ca gokule mithyāpratijño balabhid vārayām āsa tān ghanān ViP_5,11.23 vyabhre nabhasi devendre vitathātmavacasy atha niṣkramya gokulaṃ hṛṣṭaṃ svasthānaṃ punar āgamat ViP_5,11.24 mumoca kṛṣṇo 'pi tadā govardhanamahācalam svasthāne vismitamukhair dṛṣṭas tais tu vrajaukasaiḥ ViP_5,11.25 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe ekādaśo 'dhyāyaḥ ]] dhṛte govardhane śaile paritrāte ca gokule rocayām āsa kṛṣṇasya darśanaṃ pākaśāsanaḥ ViP_5,12.1 so 'dhiruhya mahānāgam airāvatam amitrajit govardhanagirau kṛṣṇaṃ dadarśa tridaśeśvaraḥ ViP_5,12.2 cārayantaṃ mahāvīryaṃ gāś ca gopavapurdharam kṛtsnasya jagato gopaṃ vṛtaṃ gopakumārakaiḥ ViP_5,12.3 garuḍaṃ ca dadarśoccair antardhānagataṃ dvija kṛtacchāyaṃ harer mūrdhni pakṣābhyāṃ pakṣipuṃgavam ViP_5,12.4 avaruhya sa nāgendrād ekānte madhusūdanam śakraḥ sasmitam āhedaṃ prītivistāritekṣaṇaḥ ViP_5,12.5 kṛṣṇa kṛṣṇa śṛṇuṣvedaṃ yadartham aham āgataḥ tvatsamīpaṃ mahābhāga naitac cintyaṃ tvayānyathā ViP_5,12.6 bhārāvatāraṇārthāya pṛthivyāḥ pṛthivītalam avatīrṇo 'khilādhāra tvam eva parameśvaraḥ ViP_5,12.7 mahabhaṅgaviruddhena mayā gokulanāśakāḥ samādiṣṭā mahāmeghās taiś caitat kadanaṃ kṛtam ViP_5,12.8 trātās tāś ca tvayā gāvaḥ samutpāṭya mahāgirim tenāhaṃ toṣito vīra karmaṇātyadbhutena te ViP_5,12.9 sādhitaṃ kṛṣṇa devānām ahaṃ manye prayojanam tvayāyam adripravaraḥ kareṇaikena yad dhṛtaḥ ViP_5,12.10 gobhiś ca coditaḥ kṛṣṇa tvatsakāśam ihāgataḥ tvayā trātābhir atyarthaṃ yuṣmatsatkārakāraṇāt ViP_5,12.11 sa tvāṃ kṛṣṇābhiṣekṣyāmi gavāṃ vākyapracoditaḥ upendratve gavām indro govindas tvaṃ bhaviṣyasi ViP_5,12.12 athopavāhyād ādāya ghaṇṭām airāvatād gajāt abhiṣekaṃ tayā cakre pavitrajalapūrṇayā ViP_5,12.13 kriyamāṇe 'bhiṣeke tu gāvaḥ kṛṣṇasya tatkṣaṇāt prasnavodbhūtadugdhārdrāṃ sadyaś cakrur vasuṃdharām ViP_5,12.14 abhiṣicya gavāṃ vākyād devendro vai janārdanam prītyā sapraśrayaṃ kṛṣṇaṃ punar āha śacīpatiḥ ViP_5,12.15 gavām etat kṛtaṃ vākyaṃ tathānyad api me śṛṇu yad bravīmi mahābhāga bhārāvataraṇecchayā ViP_5,12.16 mamāṃśaḥ puruṣavyāghra pṛthāyāṃ pṛthivītale avatīrṇo 'rjuno nāma sa rakṣyo bhavatā sadā ViP_5,12.17 bhārāvataraṇe sāhyaṃ sa te vīraḥ kariṣyati sa rakṣaṇīyo bhavatā yathātmā madhusūdana ViP_5,12.18 jānāmi bhārate vaṃśe jātaṃ pārthaṃ tavāṃśakam tam ahaṃ pālayiṣyāmi yāvat sthāsyāmi bhūtale ViP_5,12.19 yāvan mahītale śakra sthāsyāmy aham ariṃdama na tāvad arjunaṃ kaścid devendra yudhi jeṣyati ViP_5,12.20 kaṃso nāma mahābāhur daityo 'riṣṭas tathāparaḥ keśī kuvalayāpīḍo narakādyās tathāpare ViP_5,12.21 hateṣv eteṣu devendra bhaviṣyati mahāhavaḥ tatra viddhi sahasrākṣa bhārāvataraṇaṃ kṛtam ViP_5,12.22 sa tvaṃ gaccha na saṃtāpaṃ putrārthe kartum arhasi nārjunasya ripuḥ kaścin mamāgre prabhaviṣyati ViP_5,12.23 arjunārthe tv ahaṃ sarvān yudhiṣṭhirapurogamān nivṛtte bhārate yuddhe kuntyai dāsyāmy avikṣatān ViP_5,12.24 ity uktaḥ saṃpariṣvajya devarājo janārdanam āruhyairāvataṃ nāgaṃ punar eva divaṃ yayau ViP_5,12.25 kṛṣṇo 'pi sahito gobhir gopālaiś ca punar vrajam ājagāmātha gopīnāṃ dṛṣṭipūtena vartmanā ViP_5,12.26 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe dvādaśo 'dhyāyaḥ ]] gate śakre tu gopālāḥ kṛṣṇam akliṣṭakāriṇam ūcuḥ prītyā dhṛtaṃ dṛṣṭvā tena govardhanācalam ViP_5,13.1 vayam asmān mahābhāga bhavatā mahato bhayāt gāvaś ca bhavatā trātā giridhāraṇakarmaṇā ViP_5,13.2 bālakrīḍeyam atulā gopālatvaṃ jugupsitam divyaṃ ca karma bhavataḥ kim etat tāta kathyatām ViP_5,13.3 kāliyo damitas toye pralambo vinipātitaḥ dhṛto govardhanaś cāyaṃ śaṅkitāni manāṃsi naḥ ViP_5,13.4 satyaṃ satyaṃ hareḥ pādau śapāmo 'mitavikrama yathā tvadvīryam ālokya na tvāṃ manyāmahe naram ViP_5,13.5 prītiḥ sastrīkumārasya vrajasya tava keśava karma cedam aśakyaṃ yat samastais tridaśair api ViP_5,13.6 bālatvaṃ cātivīryaṃ ca janma cāsmāsu śobhanam cintyamānam ameyātmañ śaṅkāṃ kṛṣṇa prayacchati ViP_5,13.7 devo vā dānavo vā tvaṃ yakṣo gandharva eva vā kiṃ vāsmākaṃ vicāreṇa bāndhavo 'si namo 'stu te ViP_5,13.8 prāyeṇa tvaṃ mahābāho harir vā rudra eva vā","गावः शैलं ततश् चक्रुर् अर्चितास् ताः प्रदक्षिणम् ऋषभाश् चापि नर्दन्तः सतोया जलदा इव विप्_५,१०.४६ गिरिमूर्धनि कृष्णो ऽपि शैलो ऽहम् इति मूर्तिमान् बुभुजे ऽन्नं बहु तदा गोपवर्याहृतं द्विज विप्_५,१०.४७ तेनैव कृष्णो रूपेण गोपैः सह गिरेः शिरः अधिरुह्यार्चयाम् आस द्वितीयाम् आत्मनस् तनुम् विप्_५,१०.४८ अन्तर्धानं गते तस्मिन् गोपा लब्ध्वा ततो वरान् कृत्वा गिरिमहं गोष्ठं निजम् अभ्याययुः पुनः विप्_५,१०.४९ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे दशमो ऽध्यायः ]] महे प्रतिहते शक्रो मैत्रेयातिरुषान्वितः संवर्तकं नाम गणं तोयदानाम् अथाब्रवीत् विप्_५,११.१ भो भो मेघा निशम्यैतद् वचनं वदतो मम आज्ञानन्तरम् एवाशु क्रियताम् अविचारितम् विप्_५,११.२ नन्दगोपः सुदुर्बुद्धिर् गोपैर् अन्यैः सहायवान् कृष्णाश्रयबलाध्मातो महभङ्गम् अचीकरत् विप्_५,११.३ आजीवो यः परस् तेषां गोपत्वस्य च कारणम् ता गावो वृष्टिपातेन पीड्यन्तां वचनान् मम विप्_५,११.४ अहम् अप्य् अद्रिशृङ्गाभं तुङ्गम् आरुह्य वारणम् साहाय्यं वः करिष्यामि वाय्वम्बूत्सर्गयोजितम् विप्_५,११.५ इत्य् आज्ञप्ताः सुरेन्द्रेण मुमुचुस् ते बलाहकाः वातवर्षं महाभीमम् अभावाय गवां द्विज विप्_५,११.६ ततः क्षणेन धरणी ककुभो ऽम्बरम् एव च एकं धारामहासारपूरणेनाभवन् मुने विप्_५,११.७ विद्युल्लताकषाघातत्रस्तैर् इव घनैर् घनम् नादापूरितदिक्चक्रैर् धारासारम् अपात्यत विप्_५,११.८ अन्धकारीकृते लोके वर्षद्भिर् अनिशं घनैः अधश् चोर्ध्वं च तिर्यक् च जगद् आप्यम् इवाभवत् विप्_५,११.९ गावस् तु तेन पतता वर्षवातेन वेगिना धूताः प्राणाञ् जहुः सन्नत्रिकसक्थिशिरोधराः विप्_५,११.१० क्रोडेन वत्सान् आक्रम्य तस्थुर् अन्या महामुने गावो विवत्साश् च कृता वारिपूरेण चापराः विप्_५,११.११ वत्साश् च दीनवदना पवनाकम्पिकन्धराः त्राहि त्राहीत्य् अल्पशब्दाः कृष्णम् ऊचुर् इवार्तकाः विप्_५,११.१२ ततस् तद् गोकुलं सर्वं गोगोपीगोपसंकुलम् अतीवार्तं हरिर् दृष्ट्वा मैत्रेयाचिन्तयत् तदा विप्_५,११.१३ एतत् कृतं महेन्द्रेण महभङ्गविरोधिना तद् एतद् अखिलं गोष्ठं त्रातव्यम् अधुना मया विप्_५,११.१४ इमम् अद्रिम् अहं धैर्याद् उत्पाट्योरुशिलाघनम् धारयिष्यामि गोष्ठस्य पृथुच्छत्रम् इवोपरि विप्_५,११.१५ इति कृत्वा मतिं कृष्णो गोवर्धनमहीधरम् उत्पाट्यैककरेणैव धारयाम् आस लीलया विप्_५,११.१६ गोपांश् चाह जगन्नाथः समुत्पाटितभूधरः विशध्वम् अत्र सहिताः कृतं वर्षनिवारणम् विप्_५,११.१७ सुनिवातेषु देशेषु यथाजोषम् इहास्यताम् प्रविश्यतां न भेतव्यं गिरिपातस्य निर्भयैः विप्_५,११.१८ इत्य् उक्तास् तेन ते गोपा विविशुर् गोधनैः सह शकटारोपितैर् भाण्डैर् गोप्यश् चासारपीडिताः विप्_५,११.१९ कृष्णो ऽपि तं दधारैव शैलम् अत्यन्तनिश्चलम् व्रजौकोवासिभिर् हर्षविस्मिताक्षैर् निरीक्षितः विप्_५,११.२० गोपगोपीजनैर् हृष्टैः प्रीतिविस्तारितेक्षणैः संस्तूयमानचरितः कृष्णः शैलम् अधारयत् विप्_५,११.२१ सप्तरात्रं महामेघा ववर्षुर् नन्दगोकुले इन्द्रेण चोदिता विप्र गोपानां नाशकारिणः विप्_५,११.२२ ततो धृते महाशैले परित्राते च गोकुले मिथ्याप्रतिज्ञो बलभिद् वारयाम् आस तान् घनान् विप्_५,११.२३ व्यभ्रे नभसि देवेन्द्रे वितथात्मवचस्य् अथ निष्क्रम्य गोकुलं हृष्टं स्वस्थानं पुनर् आगमत् विप्_५,११.२४ मुमोच कृष्णो ऽपि तदा गोवर्धनमहाचलम् स्वस्थाने विस्मितमुखैर् दृष्टस् तैस् तु व्रजौकसैः विप्_५,११.२५ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे एकादशो ऽध्यायः ]] धृते गोवर्धने शैले परित्राते च गोकुले रोचयाम् आस कृष्णस्य दर्शनं पाकशासनः विप्_५,१२.१ सो ऽधिरुह्य महानागम् ऐरावतम् अमित्रजित् गोवर्धनगिरौ कृष्णं ददर्श त्रिदशेश्वरः विप्_५,१२.२ चारयन्तं महावीर्यं गाश् च गोपवपुर्धरम् कृत्स्नस्य जगतो गोपं वृतं गोपकुमारकैः विप्_५,१२.३ गरुडं च ददर्शोच्चैर् अन्तर्धानगतं द्विज कृतच्छायं हरेर् मूर्ध्नि पक्षाभ्यां पक्षिपुंगवम् विप्_५,१२.४ अवरुह्य स नागेन्द्राद् एकान्ते मधुसूदनम् शक्रः सस्मितम् आहेदं प्रीतिविस्तारितेक्षणः विप्_५,१२.५ कृष्ण कृष्ण शृणुष्वेदं यदर्थम् अहम् आगतः त्वत्समीपं महाभाग नैतच् चिन्त्यं त्वयान्यथा विप्_५,१२.६ भारावतारणार्थाय पृथिव्याः पृथिवीतलम् अवतीर्णो ऽखिलाधार त्वम् एव परमेश्वरः विप्_५,१२.७ महभङ्गविरुद्धेन मया गोकुलनाशकाः समादिष्टा महामेघास् तैश् चैतत् कदनं कृतम् विप्_५,१२.८ त्रातास् ताश् च त्वया गावः समुत्पाट्य महागिरिम् तेनाहं तोषितो वीर कर्मणात्यद्भुतेन ते विप्_५,१२.९ साधितं कृष्ण देवानाम् अहं मन्ये प्रयोजनम् त्वयायम् अद्रिप्रवरः करेणैकेन यद् धृतः विप्_५,१२.१० गोभिश् च चोदितः कृष्ण त्वत्सकाशम् इहागतः त्वया त्राताभिर् अत्यर्थं युष्मत्सत्कारकारणात् विप्_५,१२.११ स त्वां कृष्णाभिषेक्ष्यामि गवां वाक्यप्रचोदितः उपेन्द्रत्वे गवाम् इन्द्रो गोविन्दस् त्वं भविष्यसि विप्_५,१२.१२ अथोपवाह्याद् आदाय घण्टाम् ऐरावताद् गजात् अभिषेकं तया चक्रे पवित्रजलपूर्णया विप्_५,१२.१३ क्रियमाणे ऽभिषेके तु गावः कृष्णस्य तत्क्षणात् प्रस्नवोद्भूतदुग्धार्द्रां सद्यश् चक्रुर् वसुंधराम् विप्_५,१२.१४ अभिषिच्य गवां वाक्याद् देवेन्द्रो वै जनार्दनम् प्रीत्या सप्रश्रयं कृष्णं पुनर् आह शचीपतिः विप्_५,१२.१५ गवाम् एतत् कृतं वाक्यं तथान्यद् अपि मे शृणु यद् ब्रवीमि महाभाग भारावतरणेच्छया विप्_५,१२.१६ ममांशः पुरुषव्याघ्र पृथायां पृथिवीतले अवतीर्णो ऽर्जुनो नाम स रक्ष्यो भवता सदा विप्_५,१२.१७ भारावतरणे साह्यं स ते वीरः करिष्यति स रक्षणीयो भवता यथात्मा मधुसूदन विप्_५,१२.१८ जानामि भारते वंशे जातं पार्थं तवांशकम् तम् अहं पालयिष्यामि यावत् स्थास्यामि भूतले विप्_५,१२.१९ यावन् महीतले शक्र स्थास्याम्य् अहम् अरिंदम न तावद् अर्जुनं कश्चिद् देवेन्द्र युधि जेष्यति विप्_५,१२.२० कंसो नाम महाबाहुर् दैत्यो ऽरिष्टस् तथापरः केशी कुवलयापीडो नरकाद्यास् तथापरे विप्_५,१२.२१ हतेष्व् एतेषु देवेन्द्र भविष्यति महाहवः तत्र विद्धि सहस्राक्ष भारावतरणं कृतम् विप्_५,१२.२२ स त्वं गच्छ न संतापं पुत्रार्थे कर्तुम् अर्हसि नार्जुनस्य रिपुः कश्चिन् ममाग्रे प्रभविष्यति विप्_५,१२.२३ अर्जुनार्थे त्व् अहं सर्वान् युधिष्ठिरपुरोगमान् निवृत्ते भारते युद्धे कुन्त्यै दास्याम्य् अविक्षतान् विप्_५,१२.२४ इत्य् उक्तः संपरिष्वज्य देवराजो जनार्दनम् आरुह्यैरावतं नागं पुनर् एव दिवं ययौ विप्_५,१२.२५ कृष्णो ऽपि सहितो गोभिर् गोपालैश् च पुनर् व्रजम् आजगामाथ गोपीनां दृष्टिपूतेन वर्त्मना विप्_५,१२.२६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे द्वादशो ऽध्यायः ]] गते शक्रे तु गोपालाः कृष्णम् अक्लिष्टकारिणम् ऊचुः प्रीत्या धृतं दृष्ट्वा तेन गोवर्धनाचलम् विप्_५,१३.१ वयम् अस्मान् महाभाग भवता महतो भयात् गावश् च भवता त्राता गिरिधारणकर्मणा विप्_५,१३.२ बालक्रीडेयम् अतुला गोपालत्वं जुगुप्सितम् दिव्यं च कर्म भवतः किम् एतत् तात कथ्यताम् विप्_५,१३.३ कालियो दमितस् तोये प्रलम्बो विनिपातितः धृतो गोवर्धनश् चायं शङ्कितानि मनांसि नः विप्_५,१३.४ सत्यं सत्यं हरेः पादौ शपामो ऽमितविक्रम यथा त्वद्वीर्यम् आलोक्य न त्वां मन्यामहे नरम् विप्_५,१३.५ प्रीतिः सस्त्रीकुमारस्य व्रजस्य तव केशव कर्म चेदम् अशक्यं यत् समस्तैस् त्रिदशैर् अपि विप्_५,१३.६ बालत्वं चातिवीर्यं च जन्म चास्मासु शोभनम् चिन्त्यमानम् अमेयात्मञ् शङ्कां कृष्ण प्रयच्छति विप्_५,१३.७ देवो वा दानवो वा त्वं यक्षो गन्धर्व एव वा किं वास्माकं विचारेण बान्धवो ऽसि नमो ऽस्तु ते विप्_५,१३.८ प्रायेण त्वं महाबाहो हरिर् वा रुद्र एव वा"
5,13,8,17,:1 brahmā sendro yamo vāpi varuṇo vā kuberakaḥ,:१ ब्रह्मा सेन्द्रो यमो वापि वरुणो वा कुबेरकः
5,13,8,17,:2 anyo vā sarvadevānāṃ nātha x ta bhuvo bhavaḥ,:२ अन्यो वा सर्वदेवानां नाथ x त भुवो भवः
5,13,8,17,:3 namo 'stu te devadeva yad asmākaṃ hitaṃ tathā,:३ नमो ऽस्तु ते देवदेव यद् अस्माकं हितं तथा
5,13,24,18,":4 kṣaṇaṃ bhūtvā tv asau tūṣṇīṃ kiṃcit praṇayakopavān ity evam uktas tair gopaiḥ kṛṣṇo 'py āha mahāmune ViP_5,13.9 matsaṃbandhena vo gopā yadi lajjā na jāyate ślāghyo vāhaṃ tataḥ kiṃ vo vicāreṇa prayojanam ViP_5,13.10 yadi vo 'sti mayi prītiḥ ślāghyo 'haṃ bhavatāṃ yadi tadātmabandhusadṛśī buddhir vaḥ kriyatāṃ mayi ViP_5,13.11 nāhaṃ devo na gandharvo na yakṣo na ca dānavaḥ ahaṃ vo bāndhavo jāto naitac cintyam ato 'nyathā ViP_5,13.12 iti śrutvā harer vākyaṃ baddhamaunās tato vanam yayur gopā mahābhāga tasmin praṇayakopini ViP_5,13.13 kṛṣṇas tu vimalaṃ vyoma śaraccandrasya candrikām tathā kumudinīṃ phullām āmoditadigantarām ViP_5,13.14 vanarājīṃ tathā kūjadbhṛṅgamālāmanoramām vilokya saha gopībhir manaś cakre ratiṃ prati ViP_5,13.15 vinā rāmeṇa madhuram atīva vanitāpriyam jagau kalapadaṃ śaurir nānātantrīkṛtavratam ViP_5,13.16 ramyaṃ gītadhvaniṃ śrutvā saṃtyajyāvasathāṃs tadā ājagmus tvaritā gopyo yatrāste madhusūdanaḥ ViP_5,13.17 śanaiḥ śanair jagau gopī kācit tasya layānugam dattāvadhānā kācic ca tam eva manasāsmarat ViP_5,13.18 kācit kṛṣṇeti kṛṣṇeti proktvā lajjām upāyayau yayau ca kācit premāndhā tatpārśvam avilajjitā ViP_5,13.19 kācid āvasathasyāntaḥ sthitvā dṛṣṭvā bahir gurum tanmayatvena govindaṃ dadhyau mīlitalocanā ViP_5,13.20 taccintāvipulāhlādakṣīṇapuṇyacayā tathā tadaprāptimahāduḥkhavilīnāśeṣapātakā ViP_5,13.21 cintayantī jagatsūtiṃ parabrahmasvarūpiṇam nirucchvāsatayā muktiṃ gatānyā gopakanyakā ViP_5,13.22 gopīparivṛto rātriṃ śaraccandramanoramām mānayām āsa govindo rāsārambharasotsukaḥ ViP_5,13.23 gopyaś ca vṛndaśaḥ kṛṣṇaceṣṭāsv āyattamūrtayaḥ anyadeśaṃ gate kṛṣṇe cerur vṛndāvanāntaram ViP_5,13.24 kṛṣṇe nibaddhahṛdayā idam ūcuḥ parasparam",":४ क्षणं भूत्वा त्व् असौ तूष्णीं किंचित् प्रणयकोपवान् इत्य् एवम् उक्तस् तैर् गोपैः कृष्णो ऽप्य् आह महामुने विप्_५,१३.९ मत्संबन्धेन वो गोपा यदि लज्जा न जायते श्लाघ्यो वाहं ततः किं वो विचारेण प्रयोजनम् विप्_५,१३.१० यदि वो ऽस्ति मयि प्रीतिः श्लाघ्यो ऽहं भवतां यदि तदात्मबन्धुसदृशी बुद्धिर् वः क्रियतां मयि विप्_५,१३.११ नाहं देवो न गन्धर्वो न यक्षो न च दानवः अहं वो बान्धवो जातो नैतच् चिन्त्यम् अतो ऽन्यथा विप्_५,१३.१२ इति श्रुत्वा हरेर् वाक्यं बद्धमौनास् ततो वनम् ययुर् गोपा महाभाग तस्मिन् प्रणयकोपिनि विप्_५,१३.१३ कृष्णस् तु विमलं व्योम शरच्चन्द्रस्य चन्द्रिकाम् तथा कुमुदिनीं फुल्लाम् आमोदितदिगन्तराम् विप्_५,१३.१४ वनराजीं तथा कूजद्भृङ्गमालामनोरमाम् विलोक्य सह गोपीभिर् मनश् चक्रे रतिं प्रति विप्_५,१३.१५ विना रामेण मधुरम् अतीव वनिताप्रियम् जगौ कलपदं शौरिर् नानातन्त्रीकृतव्रतम् विप्_५,१३.१६ रम्यं गीतध्वनिं श्रुत्वा संत्यज्यावसथांस् तदा आजग्मुस् त्वरिता गोप्यो यत्रास्ते मधुसूदनः विप्_५,१३.१७ शनैः शनैर् जगौ गोपी काचित् तस्य लयानुगम् दत्तावधाना काचिच् च तम् एव मनसास्मरत् विप्_५,१३.१८ काचित् कृष्णेति कृष्णेति प्रोक्त्वा लज्जाम् उपाययौ ययौ च काचित् प्रेमान्धा तत्पार्श्वम् अविलज्जिता विप्_५,१३.१९ काचिद् आवसथस्यान्तः स्थित्वा दृष्ट्वा बहिर् गुरुम् तन्मयत्वेन गोविन्दं दध्यौ मीलितलोचना विप्_५,१३.२० तच्चिन्ताविपुलाह्लादक्षीणपुण्यचया तथा तदप्राप्तिमहादुःखविलीनाशेषपातका विप्_५,१३.२१ चिन्तयन्ती जगत्सूतिं परब्रह्मस्वरूपिणम् निरुच्छ्वासतया मुक्तिं गतान्या गोपकन्यका विप्_५,१३.२२ गोपीपरिवृतो रात्रिं शरच्चन्द्रमनोरमाम् मानयाम् आस गोविन्दो रासारम्भरसोत्सुकः विप्_५,१३.२३ गोप्यश् च वृन्दशः कृष्णचेष्टास्व् आयत्तमूर्तयः अन्यदेशं गते कृष्णे चेरुर् वृन्दावनान्तरम् विप्_५,१३.२४ कृष्णे निबद्धहृदया इदम् ऊचुः परस्परम्"
5,13,25,19,"kṛṣṇo 'ham etat lalitaṃ vrajāmy ālokyatāṃ gatiḥ anyā bravīti kṛṣṇasya mama gītir niśamyatām ViP_5,13.25 nihatā pūtanā tadvac śakaṭaṃ parivartitam","कृष्णो ऽहम् एतत् ललितं व्रजाम्य् आलोक्यतां गतिः अन्या ब्रवीति कृष्णस्य मम गीतिर् निशम्यताम् विप्_५,१३.२५ निहता पूतना तद्वच् शकटं परिवर्तितम्"
5,13,25,19,:1 sakhyaḥ paśyata kṛṣṇasya mama vikramam adbhutam,:१ सख्यः पश्यत कृष्णस्य मम विक्रमम् अद्भुतम्
5,13,27,20,":2 duṣṭa kāliya tiṣṭhātra kṛṣṇo 'ham iti cāparā bāhum āsphoṭya kṛṣṇasya līlāsarvasvam ādade ViP_5,13.26 anyā bravīti bho gopā niḥśaṅkaiḥ sthīyatām iha alaṃ vṛṣṭibhayenātra dhṛto govardhano mayā ViP_5,13.27 anyā bravīti ca sakhī paśya tvaṃ mām akalmaṣam",":२ दुष्ट कालिय तिष्ठात्र कृष्णो ऽहम् इति चापरा बाहुम् आस्फोट्य कृष्णस्य लीलासर्वस्वम् आददे विप्_५,१३.२६ अन्या ब्रवीति भो गोपा निःशङ्कैः स्थीयताम् इह अलं वृष्टिभयेनात्र धृतो गोवर्धनो मया विप्_५,१३.२७ अन्या ब्रवीति च सखी पश्य त्वं माम् अकल्मषम्"
5,13,27,20,:1 nānāprakārayā kṛṣṇaṃ śobhitaṃ vanamālayā,:१ नानाप्रकारया कृष्णं शोभितं वनमालया
5,13,29,21,":2 dhenuko 'yaṃ mayā kṣipto vicarantu yathecchayā gopī bravīti caivānyā kṛṣṇalīlānukāriṇī ViP_5,13.28 evaṃ nānāprakārāsu kṛṣṇaceṣṭāsu tās tadā gopyo vyagrāḥ samaṃ cerū ramyaṃ vṛndāvanaṃ vanam ViP_5,13.29 prapannānāṃ tatas tāsāṃ kṛṣṇamārgānusārataḥ",":२ धेनुको ऽयं मया क्षिप्तो विचरन्तु यथेच्छया गोपी ब्रवीति चैवान्या कृष्णलीलानुकारिणी विप्_५,१३.२८ एवं नानाप्रकारासु कृष्णचेष्टासु तास् तदा गोप्यो व्यग्राः समं चेरू रम्यं वृन्दावनं वनम् विप्_५,१३.२९ प्रपन्नानां ततस् तासां कृष्णमार्गानुसारतः"
5,13,29,21,:1 prāvartata samullāpaḥ kṛṣṇasyānveṣaṇaṃ prati,:१ प्रावर्तत समुल्लापः कृष्णस्यान्वेषणं प्रति
5,13,43,22,":2 vilokyaikā bhuvaṃ prāha gopī gopavarāṅganā pulakāñcitasarvāṅgī vikāsinayanotpalā ViP_5,13.30 dhvajavajrāṅkuśābjāṅkarekhāvanty āli paśyata padāny etāni kṛṣṇasya līlālaṃkṛtagāminaḥ ViP_5,13.31 kāpi tena samaṃ yātā kṛtapuṇyā madālasā padāni tasyāś caitāni ghanāny alpatanūni ca ViP_5,13.32 puṣpāvacayam atroccaiś cakre dāmodaro dhruvam yenāgrākrāntimātrāṇi padāny atra mahātmanaḥ ViP_5,13.33 atropaviśya sā tena kāpi puṣpair alaṃkṛtā anyajanmani sarvātmā viṣṇur abhyarcito yayā ViP_5,13.34 puṣpabandhanasaṃmānakṛtamānām apāsya tām nandagopasuto yāto mārgeṇānena paśyata ViP_5,13.35 anuyāne 'samarthānyā nitambabharamantharā yā gantavye drutaṃ yāti nimnapādāgrasaṃsthitiḥ ViP_5,13.36 hastanyastāgrahasteyaṃ tena yāti tathā sakhī anāyattapadanyāsā lakṣyate padapaddhatiḥ ViP_5,13.37 hastasaṃsparśamātreṇa dhūrtenaiṣā vimānitā nairāśyān mandagāminyā nivṛttaṃ lakṣyate padam ViP_5,13.38 nūnam uktā tvarāmīti punar eṣyāmi te 'ntikam tena kṛṣṇena yenaiṣā tvaritā padapaddhatiḥ ViP_5,13.39 praviṣṭo gahanaṃ kṛṣṇaḥ padam atra na lakṣyate nivartadhvaṃ śaśāṅkasya naitad dīdhitigocare ViP_5,13.40 nivṛttās tās tato gopyo nirāśāḥ kṛṣṇadarśane yamunātīram āgamya jagus taccaritaṃ tadā ViP_5,13.41 tato dadṛśur āyāntaṃ vikāsimukhapaṅkajam gopyas trailokyagoptāraṃ kṛṣṇam akliṣṭaceṣṭitam ViP_5,13.42 kācid ālokya govindam āyāntam atiharṣitā kṛṣṇa kṛṣṇeti kṛṣṇeti prāha nānyad udīrayat ViP_5,13.43 kācin mīlitalolākṣī tadbhāgavatamānasā",":२ विलोक्यैका भुवं प्राह गोपी गोपवराङ्गना पुलकाञ्चितसर्वाङ्गी विकासिनयनोत्पला विप्_५,१३.३० ध्वजवज्राङ्कुशाब्जाङ्करेखावन्त्य् आलि पश्यत पदान्य् एतानि कृष्णस्य लीलालंकृतगामिनः विप्_५,१३.३१ कापि तेन समं याता कृतपुण्या मदालसा पदानि तस्याश् चैतानि घनान्य् अल्पतनूनि च विप्_५,१३.३२ पुष्पावचयम् अत्रोच्चैश् चक्रे दामोदरो ध्रुवम् येनाग्राक्रान्तिमात्राणि पदान्य् अत्र महात्मनः विप्_५,१३.३३ अत्रोपविश्य सा तेन कापि पुष्पैर् अलंकृता अन्यजन्मनि सर्वात्मा विष्णुर् अभ्यर्चितो यया विप्_५,१३.३४ पुष्पबन्धनसंमानकृतमानाम् अपास्य ताम् नन्दगोपसुतो यातो मार्गेणानेन पश्यत विप्_५,१३.३५ अनुयाने ऽसमर्थान्या नितम्बभरमन्थरा या गन्तव्ये द्रुतं याति निम्नपादाग्रसंस्थितिः विप्_५,१३.३६ हस्तन्यस्ताग्रहस्तेयं तेन याति तथा सखी अनायत्तपदन्यासा लक्ष्यते पदपद्धतिः विप्_५,१३.३७ हस्तसंस्पर्शमात्रेण धूर्तेनैषा विमानिता नैराश्यान् मन्दगामिन्या निवृत्तं लक्ष्यते पदम् विप्_५,१३.३८ नूनम् उक्ता त्वरामीति पुनर् एष्यामि ते ऽन्तिकम् तेन कृष्णेन येनैषा त्वरिता पदपद्धतिः विप्_५,१३.३९ प्रविष्टो गहनं कृष्णः पदम् अत्र न लक्ष्यते निवर्तध्वं शशाङ्कस्य नैतद् दीधितिगोचरे विप्_५,१३.४० निवृत्तास् तास् ततो गोप्यो निराशाः कृष्णदर्शने यमुनातीरम् आगम्य जगुस् तच्चरितं तदा विप्_५,१३.४१ ततो ददृशुर् आयान्तं विकासिमुखपङ्कजम् गोप्यस् त्रैलोक्यगोप्तारं कृष्णम् अक्लिष्टचेष्टितम् विप्_५,१३.४२ काचिद् आलोक्य गोविन्दम् आयान्तम् अतिहर्षिता कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति प्राह नान्यद् उदीरयत् विप्_५,१३.४३ काचिन् मीलितलोलाक्षी तद्भागवतमानसा"
5,13,43,22,:1 sarvātmānaṃ tam abhajad govindaṃ viṣṇum avyayam,:१ सर्वात्मानं तम् अभजद् गोविन्दं विष्णुम् अव्ययम्
5,17,3,24,":2 kācid bhrūbhaṅguraṃ kṛtvā lalāṭaphalakaṃ harim vilokya netrabhṛṅgābhyāṃ papau tanmukhapaṅkajam ViP_5,13.44 kācid ālokya govindaṃ nimīlitavilocanā tasyaiva rūpaṃ dhyāyantī yogārūḍheva cābabhau ViP_5,13.45 tataḥ kāścitpriyālāpaiḥ kāścid bhrūbhaṅgavīkṣitaiḥ ninye 'nunayam anyāś ca karasparśena mādhavaḥ ViP_5,13.46 tābhiḥ prasannacittābhir gopībhiḥ saha sādaram rarāma rāsagoṣṭhībhir udāracarito hariḥ ViP_5,13.47 rāsamaṇḍalabandho 'pi kṛṣṇapārśvam anujjhatā gopījanena naivābhūd ekasthānasthirātmanā ViP_5,13.48 haste pragṛhya caikaikāṃ gopikāṃ rāsamaṇḍale cakāra tatkarasparśanimīlitadṛśaṃ hariḥ ViP_5,13.49 tataḥ pravavṛte rāsaś caladvalayanisvanaiḥ anuyātaśaratkāvyageyagītir anukramāt ViP_5,13.50 kṛṣṇaḥ śaraccandramasaṃ kaumudīṃ kumudākaram jagau gopījanas tv ekaṃ kṛṣṇanāma punaḥ punaḥ ViP_5,13.51 parivartaśrameṇaikā caladvalayalāpinī dadau bāhulatāṃ skandhe gopī madhunighātinaḥ ViP_5,13.52 kācit pravilasadbāhuṃ parirabhya cucumba tam gopī gītastutivyājanipuṇā madhusūdanam ViP_5,13.53 gopīkapolasaṃśleṣam abhipadya harer bhujau pulakodgamasasyāya svedāmbughanatāṃ gatau ViP_5,13.54 rāsageyaṃ jagau kṛṣṇo yāvattārataradhvaniḥ sādhu kṛṣṇeti kṛṣṇeti tāvat tā dviguṇaṃ jaguḥ ViP_5,13.55 gate 'nugamanaṃ cakrur valane saṃmukhaṃ yayuḥ pratilomānulomena bhejur gopāṅganā harim ViP_5,13.56 sa tathā saha gopībhī rarāma madhusūdanaḥ yathābdakoṭipratimaḥ kṣaṇas tena vinābhavat ViP_5,13.57 tā vāryamāṇāḥ patibhiḥ pitṛbhir bhrātṛbhis tathā kṛṣṇaṃ gopāṅganā rātrau ramayanti ratipriyāḥ ViP_5,13.58 so 'pi kaiśorakavayo mānayan madhusūdanaḥ reme tābhir ameyātmā kṣapāsu kṣapitāhitaḥ ViP_5,13.59 tadbhartṛṣu tathā tāsu sarvabhūteṣu ceśvaraḥ ātmasvarūparūpo 'sau vyāpya vāyur iva sthitaḥ ViP_5,13.60 yathā samastabhūteṣu nabho 'gniḥ pṛthivī jalam vāyuś cātmā tathaivāsau vyāpya sarvam avasthitaḥ ViP_5,13.61 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe trayodaśo 'dhyāyaḥ ]] pradoṣārdhe kadācit tu rāsāsakte janārdane trāsayan samado goṣṭham ariṣṭaḥ samupāgataḥ ViP_5,14.1 satoyatoyadacchāyas tīkṣṇaśṛṅgo 'rkalocanaḥ khurāgrapātair atyarthaṃ dārayan vasudhātalam ViP_5,14.2 lelihānaḥ saniṣpeṣaṃ jihvayauṣṭhau punaḥ punaḥ saṃrambhāviddhalāṅgūlaḥ kaṭhinaskandhabandhanaḥ ViP_5,14.3 udagrakakudābhogaḥ pramāṇād duratikramaḥ viṇmūtraliptapṛṣṭhāṅgo gavām udvegakārakaḥ ViP_5,14.4 pralambakaṇṭho 'timukhas tarughātāṅkitānanaḥ pātayan sa gavāṃ garbhān daityo vṛṣabharūpadhṛk ViP_5,14.5 sūdayaṃs tāpasān ugro vanāny aṭati yaḥ sadā ViP_5,14.6 tatas tam atighorākṣam avekṣyātibhayāturāḥ gopā gopastriyaś caiva kṛṣṇa kṛṣṇeti cukruśuḥ ViP_5,14.7 siṃhanādaṃ tataś cakre talaśabdaṃ ca keśavaḥ tacchabdaśravaṇāc cāsau dāmodaramukhaṃ yayau ViP_5,14.8 agranyastaviṣāṇāgraḥ kṛṣṇakukṣikṛtekṣaṇaḥ abhyadhāvata duṣṭātmā kṛṣṇaṃ vṛṣabhadānavaḥ ViP_5,14.9 āyāntaṃ daityavṛṣabhaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇo mahābalaḥ na cacāla tataḥ sthānād avajñāsmitalīlayā ViP_5,14.10 āsannaṃ caiva jagrāha grāhavan madhusūdanaḥ jaghāna jānunā kukṣau viṣāṇagrahaṇācalam ViP_5,14.11 tasya darpabalaṃ bhaṅktvā gṛhītasya viṣāṇayoḥ apīḍayad ariṣṭasya kaṇṭhaṃ klinnam ivāmbaram ViP_5,14.12 utpāṭya śṛṅgam ekaṃ tu tenaivātāḍayat tataḥ mamāra sahasā daityo mukhāc choṇitam udvaman ViP_5,14.13 tuṣṭuvur nihate tasmin daitye gopā janārdanam jambhe hate sahasrākṣaṃ purā devagaṇā yathā ViP_5,14.14 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe caturdaśo 'dhyāyaḥ ]] kakudmini hate 'riṣṭe dhenuke vinipātite pralambe nidhanaṃ nīte dhṛte govardhanācale ViP_5,15.1 damite kāliye nāge bhagne tuṅgadrumadvaye hatāyāṃ pūtanāyāṃ ca śakaṭe parivartite ViP_5,15.2 kaṃsāya nāradaḥ prāha yathāvṛttam anukramāt yaśodādevakīgarbhaparivartādy aśeṣataḥ ViP_5,15.3 śrutvā tat sakalaṃ kaṃso nāradād devadarśanāt vasudevaṃ prati tadā kopaṃ cakre sudurmatiḥ ViP_5,15.4 so 'tikopād upālabhya sarvayādavasaṃsadi jagarha yādavāṃś caiva kāryaṃ caitad acintayat ViP_5,15.5 yāvan na balam ārūḍhau rāmakṛṣṇau subālakau tāvad eva mayā vadhyāv asādhyau rūḍhayauvanau ViP_5,15.6 cāṇūro 'tra mahāvīryo muṣṭikaś ca mahābalaḥ etābhyāṃ mallayuddhena ghātayiṣyāmi durmadau ViP_5,15.7 dhanurmahamahāyāgavyājenānīya tau vrajāt tathā tathā yatiṣyāmi yāsyete saṃkṣayaṃ yathā ViP_5,15.8 śvaphalkatanayaṃ so 'ham akrūraṃ yadupuṃgavam tayor ānayanārthāya preṣayiṣyāmi gokulam ViP_5,15.9 vṛndāvanacaraṃ ghoram ādekṣyāmi ca keśinam tatraivāsāv atibalas tāv ubhau ghātayiṣyati ViP_5,15.10 gajaḥ kuvalāyāpīḍo matsamīpam upāgatau ghātayiṣyati vā gopau vasudevasutāv ubhau ViP_5,15.11 ity ālocya sa duṣṭātmā kaṃso rāmajanārdanau hantuṃ kṛtamatir vīram akrūraṃ vākyam abravīt ViP_5,15.12 bho bho dānapate vākyaṃ kriyatāṃ prītaye mama itaḥ syandanam āruhya gamyatāṃ nandagokulam ViP_5,15.13 vasudevasutau tatra viṣṇor aṃśasamudbhavau nāśāya kila saṃbhūtau mama duṣṭau pravardhataḥ ViP_5,15.14 dhanurmaho mamāpy atra caturdaśyāṃ bhaviṣyati āneyau bhavatā gatvā mallayuddhāya tāv ubhau ViP_5,15.15 cāṇūramuṣṭikau mallau niyuddhakuśalau mama tābhyāṃ sahānayor yuddhaṃ sarvaloko 'tra paśyatu ViP_5,15.16 nāgaḥ kuvalayāpīḍo mahāmātrapracoditaḥ sa vā haniṣyate pāpau vasudevātmajau śiśū ViP_5,15.17 tau hatvā vasudevaṃ ca nandagopaṃ ca durmatim haniṣye pitaraṃ cemam ugrasenaṃ ca durmatim ViP_5,15.18 tataḥ samastagopānāṃ godhanāny akhilāny aham vittaṃ cāpahariṣyāmi duṣṭānāṃ madvadhaiṣiṇām ViP_5,15.19 tvām ṛte yādavāś caite duṣṭā dānapate mayi eteṣāṃ ca vadhāyāhaṃ yatiṣye 'nukramāt tataḥ ViP_5,15.20 tato niṣkaṇṭakaṃ sarvaṃ rājyam etad ayādavam praśāsiṣye tvayā tasmān matprītyā vīra gamyatām ViP_5,15.21 yathā ca māhiṣaṃ sarpir dadhi cāpy upahārya vai gopāḥ samānayanty āśu tvayā vācyās tathā tathā ViP_5,15.22 ity ājñaptas tadākrūro mahābhāgavato dvija prītimān abhavat kṛṣṇaṃ śvo drakṣyāmīti satvaraḥ ViP_5,15.23 tathety uktvā ca rājānaṃ ratham āruhya śobhanam niścakrāma tadā puryā mathurāyā madhupriyaḥ ViP_5,15.24 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe pañcadaśo 'dhyāyaḥ ]] keśī cāpi balodagraḥ kaṃsadūtapracoditaḥ kṛṣṇasya nidhanākāṅkṣī vṛndāvanam upāgamat ViP_5,16.1 sa khurakṣatabhūpṛṣṭhaḥ saṭākṣepadhutāmbudaḥ plutavikrāntacandrārkamārgo gopān upādravat ViP_5,16.2 tasya heṣitaśabdena gopālā daityavājinaḥ gopyaś ca bhayasaṃvignā govindaṃ śaraṇaṃ yayuḥ ViP_5,16.3 trāhi trāhīti govindaḥ śrutvā teṣāṃ tadā vacaḥ satoyajaladadhvānagambhīram idam uktavān ViP_5,16.4 alaṃ trāsena gopālāḥ keśinaḥ kiṃ bhayāturaiḥ bhavadbhir gopajātīyair vīravīryaṃ vilopyate ViP_5,16.5 kim anenālpasāreṇa heṣitāṭopakāriṇā daiteyabalavāhyena valgatā duṣṭavājinā ViP_5,16.6 ehy ehi duṣṭa kṛṣṇo 'haṃ pūṣṇor iva pinākadhṛt pātayiṣyāmi daśanān vadanād akhilāṃs tava ViP_5,16.7 ity uktvāsphoṭya govindaḥ keśinaḥ saṃmukhaṃ yayau vivṛtāsyas tu so 'py enaṃ daiteyāśva upādravat ViP_5,16.8 bāhum ābhoginaṃ kṛtvā mukhe tasya janārdanaḥ praveśayām āsa tadā keśino duṣṭavājinaḥ ViP_5,16.9 keśino vadanaṃ tena viśatā kṛṣṇabāhunā śātitā daśanāḥ petuḥ sitābhrāvayavā iva ViP_5,16.10 kṛṣṇasya vavṛdhe bāhuḥ keśidehagato dvija vināśāya yathā vyādhir āsaṃbhūter upekṣitaḥ ViP_5,16.11 vipāṭitauṣṭho bahulaṃ saphenaṃ rudhiraṃ vaman ViP_5,16.12ab cukrośa balavān daityaḥ sāsradeho vicetanaḥ ViP_5,16ab.12*23 so 'kṣiṇī vivṛte cakre niḥsṛte muktabandhane ViP_5,16.12cd jaghāna dharaṇīṃ pādaiḥ śakṛnmūtraṃ samutsṛjan svedārdragātraḥ śrāntaś ca niryatnaḥ so 'bhavat tataḥ ViP_5,16.13 vyāditāsyo mahāraudraḥ so 'suraḥ kṛṣṇabāhunā nipapāta dvidhābhūto vaidyutena yathā drumaḥ ViP_5,16.14 dvipādapṛṣṭhapucchārdhaśravaṇaikākṣināsike keśinas te dvidhābhūte śakale dve virejatuḥ ViP_5,16.15 hatvā tu keśinaṃ kṛṣṇo gopālair muditair vṛtaḥ anāyastatanuḥ svastho hasaṃs tatraiva tasthivān ViP_5,16.16 tato gopyaś ca gopāś ca hate keśini vismitāḥ tuṣṭuvuḥ puṇḍarīkākṣam anurāgamanoramam ViP_5,16.17 athāhāntarito vipro nārado jalade sthitaḥ keśinaṃ nihataṃ dṛṣṭvā harṣanirbharamānasaḥ ViP_5,16.18 sādhu sādhu jagannātha līlayaiva yad acyuta nihato 'yaṃ tvayā keśī kleśadas tridivaukasām ViP_5,16.19 yuddhotsuko 'ham atyarthaṃ naravājimahāhavam avṛttapūrvam anyatra draṣṭuṃ svargād upāgataḥ ViP_5,16.20 svakarmāṇy avatāre te kṛtāni madhusūdana yāni tair vismitaṃ cetas toṣam etena me gatam ViP_5,16.21 turagasyāsya śakro 'pi kṛṣṇa devāś ca bibhyati dhūtakesarajālasya hreṣato 'bhrāvalokinaḥ ViP_5,16.22 yasmāt tvayaiṣa duṣṭātmā hataḥ keśī janārdana tasmāt keśavanāmnā tvaṃ loke khyāto bhaviṣyasi ViP_5,16.23 svasty astu te gamiṣyāmi kaṃsayuddhe 'dhunā punaḥ paraśvo 'haṃ sameṣyāmi tvayā keśiniṣūdana ViP_5,16.24 ugrasenasute kaṃse sānuge vinipātite bhārāvatārakartā tvaṃ pṛthivyāḥ pṛthivīdhara ViP_5,16.25 tatrānekaprakārāṇi yuddhāni pṛthivīkṣitām draṣṭavyāni mayā yuṣmatpraṇītāni janārdana ViP_5,16.26 so 'haṃ yāsyāmi govinda devakāryaṃ mahat kṛtam tvayā sabhājitaś cāhaṃ svasti te 'stu vrajāmy aham ViP_5,16.27 nārade tu gate kṛṣṇaḥ saha gopair avismitaḥ viveśa gokulaṃ gopīnetrapānaikabhājanam ViP_5,16.28 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ]] akrūro 'pi viniṣkramya syandanenāśugāminā kṛṣṇasaṃdarśanākāṅkṣī prayayau nandagokulam ViP_5,17.1 cintayām āsa cākrūro nāsti dhanyataro mayā yo 'ham aṃśāvatīrṇasya mukhaṃ drakṣyāmi cakriṇaḥ ViP_5,17.2 adya me saphalaṃ janma suprabhātā ca me niśā yad unnidrābjapatrākṣaṃ viṣṇor drakṣyāmy ahaṃ mukham ViP_5,17.3 adya me saphale netre adya me saphalā giraḥ",":२ काचिद् भ्रूभङ्गुरं कृत्वा ललाटफलकं हरिम् विलोक्य नेत्रभृङ्गाभ्यां पपौ तन्मुखपङ्कजम् विप्_५,१३.४४ काचिद् आलोक्य गोविन्दं निमीलितविलोचना तस्यैव रूपं ध्यायन्ती योगारूढेव चाबभौ विप्_५,१३.४५ ततः काश्चित्प्रियालापैः काश्चिद् भ्रूभङ्गवीक्षितैः निन्ये ऽनुनयम् अन्याश् च करस्पर्शेन माधवः विप्_५,१३.४६ ताभिः प्रसन्नचित्ताभिर् गोपीभिः सह सादरम् रराम रासगोष्ठीभिर् उदारचरितो हरिः विप्_५,१३.४७ रासमण्डलबन्धो ऽपि कृष्णपार्श्वम् अनुज्झता गोपीजनेन नैवाभूद् एकस्थानस्थिरात्मना विप्_५,१३.४८ हस्ते प्रगृह्य चैकैकां गोपिकां रासमण्डले चकार तत्करस्पर्शनिमीलितदृशं हरिः विप्_५,१३.४९ ततः प्रववृते रासश् चलद्वलयनिस्वनैः अनुयातशरत्काव्यगेयगीतिर् अनुक्रमात् विप्_५,१३.५० कृष्णः शरच्चन्द्रमसं कौमुदीं कुमुदाकरम् जगौ गोपीजनस् त्व् एकं कृष्णनाम पुनः पुनः विप्_५,१३.५१ परिवर्तश्रमेणैका चलद्वलयलापिनी ददौ बाहुलतां स्कन्धे गोपी मधुनिघातिनः विप्_५,१३.५२ काचित् प्रविलसद्बाहुं परिरभ्य चुचुम्ब तम् गोपी गीतस्तुतिव्याजनिपुणा मधुसूदनम् विप्_५,१३.५३ गोपीकपोलसंश्लेषम् अभिपद्य हरेर् भुजौ पुलकोद्गमसस्याय स्वेदाम्बुघनतां गतौ विप्_५,१३.५४ रासगेयं जगौ कृष्णो यावत्तारतरध्वनिः साधु कृष्णेति कृष्णेति तावत् ता द्विगुणं जगुः विप्_५,१३.५५ गते ऽनुगमनं चक्रुर् वलने संमुखं ययुः प्रतिलोमानुलोमेन भेजुर् गोपाङ्गना हरिम् विप्_५,१३.५६ स तथा सह गोपीभी रराम मधुसूदनः यथाब्दकोटिप्रतिमः क्षणस् तेन विनाभवत् विप्_५,१३.५७ ता वार्यमाणाः पतिभिः पितृभिर् भ्रातृभिस् तथा कृष्णं गोपाङ्गना रात्रौ रमयन्ति रतिप्रियाः विप्_५,१३.५८ सो ऽपि कैशोरकवयो मानयन् मधुसूदनः रेमे ताभिर् अमेयात्मा क्षपासु क्षपिताहितः विप्_५,१३.५९ तद्भर्तृषु तथा तासु सर्वभूतेषु चेश्वरः आत्मस्वरूपरूपो ऽसौ व्याप्य वायुर् इव स्थितः विप्_५,१३.६० यथा समस्तभूतेषु नभो ऽग्निः पृथिवी जलम् वायुश् चात्मा तथैवासौ व्याप्य सर्वम् अवस्थितः विप्_५,१३.६१ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे त्रयोदशो ऽध्यायः ]] प्रदोषार्धे कदाचित् तु रासासक्ते जनार्दने त्रासयन् समदो गोष्ठम् अरिष्टः समुपागतः विप्_५,१४.१ सतोयतोयदच्छायस् तीक्ष्णशृङ्गो ऽर्कलोचनः खुराग्रपातैर् अत्यर्थं दारयन् वसुधातलम् विप्_५,१४.२ लेलिहानः सनिष्पेषं जिह्वयौष्ठौ पुनः पुनः संरम्भाविद्धलाङ्गूलः कठिनस्कन्धबन्धनः विप्_५,१४.३ उदग्रककुदाभोगः प्रमाणाद् दुरतिक्रमः विण्मूत्रलिप्तपृष्ठाङ्गो गवाम् उद्वेगकारकः विप्_५,१४.४ प्रलम्बकण्ठो ऽतिमुखस् तरुघाताङ्किताननः पातयन् स गवां गर्भान् दैत्यो वृषभरूपधृक् विप्_५,१४.५ सूदयंस् तापसान् उग्रो वनान्य् अटति यः सदा विप्_५,१४.६ ततस् तम् अतिघोराक्षम् अवेक्ष्यातिभयातुराः गोपा गोपस्त्रियश् चैव कृष्ण कृष्णेति चुक्रुशुः विप्_५,१४.७ सिंहनादं ततश् चक्रे तलशब्दं च केशवः तच्छब्दश्रवणाच् चासौ दामोदरमुखं ययौ विप्_५,१४.८ अग्रन्यस्तविषाणाग्रः कृष्णकुक्षिकृतेक्षणः अभ्यधावत दुष्टात्मा कृष्णं वृषभदानवः विप्_५,१४.९ आयान्तं दैत्यवृषभं दृष्ट्वा कृष्णो महाबलः न चचाल ततः स्थानाद् अवज्ञास्मितलीलया विप्_५,१४.१० आसन्नं चैव जग्राह ग्राहवन् मधुसूदनः जघान जानुना कुक्षौ विषाणग्रहणाचलम् विप्_५,१४.११ तस्य दर्पबलं भङ्क्त्वा गृहीतस्य विषाणयोः अपीडयद् अरिष्टस्य कण्ठं क्लिन्नम् इवाम्बरम् विप्_५,१४.१२ उत्पाट्य शृङ्गम् एकं तु तेनैवाताडयत् ततः ममार सहसा दैत्यो मुखाच् छोणितम् उद्वमन् विप्_५,१४.१३ तुष्टुवुर् निहते तस्मिन् दैत्ये गोपा जनार्दनम् जम्भे हते सहस्राक्षं पुरा देवगणा यथा विप्_५,१४.१४ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे चतुर्दशो ऽध्यायः ]] ककुद्मिनि हते ऽरिष्टे धेनुके विनिपातिते प्रलम्बे निधनं नीते धृते गोवर्धनाचले विप्_५,१५.१ दमिते कालिये नागे भग्ने तुङ्गद्रुमद्वये हतायां पूतनायां च शकटे परिवर्तिते विप्_५,१५.२ कंसाय नारदः प्राह यथावृत्तम् अनुक्रमात् यशोदादेवकीगर्भपरिवर्ताद्य् अशेषतः विप्_५,१५.३ श्रुत्वा तत् सकलं कंसो नारदाद् देवदर्शनात् वसुदेवं प्रति तदा कोपं चक्रे सुदुर्मतिः विप्_५,१५.४ सो ऽतिकोपाद् उपालभ्य सर्वयादवसंसदि जगर्ह यादवांश् चैव कार्यं चैतद् अचिन्तयत् विप्_५,१५.५ यावन् न बलम् आरूढौ रामकृष्णौ सुबालकौ तावद् एव मया वध्याव् असाध्यौ रूढयौवनौ विप्_५,१५.६ चाणूरो ऽत्र महावीर्यो मुष्टिकश् च महाबलः एताभ्यां मल्लयुद्धेन घातयिष्यामि दुर्मदौ विप्_५,१५.७ धनुर्महमहायागव्याजेनानीय तौ व्रजात् तथा तथा यतिष्यामि यास्येते संक्षयं यथा विप्_५,१५.८ श्वफल्कतनयं सो ऽहम् अक्रूरं यदुपुंगवम् तयोर् आनयनार्थाय प्रेषयिष्यामि गोकुलम् विप्_५,१५.९ वृन्दावनचरं घोरम् आदेक्ष्यामि च केशिनम् तत्रैवासाव् अतिबलस् ताव् उभौ घातयिष्यति विप्_५,१५.१० गजः कुवलायापीडो मत्समीपम् उपागतौ घातयिष्यति वा गोपौ वसुदेवसुताव् उभौ विप्_५,१५.११ इत्य् आलोच्य स दुष्टात्मा कंसो रामजनार्दनौ हन्तुं कृतमतिर् वीरम् अक्रूरं वाक्यम् अब्रवीत् विप्_५,१५.१२ भो भो दानपते वाक्यं क्रियतां प्रीतये मम इतः स्यन्दनम् आरुह्य गम्यतां नन्दगोकुलम् विप्_५,१५.१३ वसुदेवसुतौ तत्र विष्णोर् अंशसमुद्भवौ नाशाय किल संभूतौ मम दुष्टौ प्रवर्धतः विप्_५,१५.१४ धनुर्महो ममाप्य् अत्र चतुर्दश्यां भविष्यति आनेयौ भवता गत्वा मल्लयुद्धाय ताव् उभौ विप्_५,१५.१५ चाणूरमुष्टिकौ मल्लौ नियुद्धकुशलौ मम ताभ्यां सहानयोर् युद्धं सर्वलोको ऽत्र पश्यतु विप्_५,१५.१६ नागः कुवलयापीडो महामात्रप्रचोदितः स वा हनिष्यते पापौ वसुदेवात्मजौ शिशू विप्_५,१५.१७ तौ हत्वा वसुदेवं च नन्दगोपं च दुर्मतिम् हनिष्ये पितरं चेमम् उग्रसेनं च दुर्मतिम् विप्_५,१५.१८ ततः समस्तगोपानां गोधनान्य् अखिलान्य् अहम् वित्तं चापहरिष्यामि दुष्टानां मद्वधैषिणाम् विप्_५,१५.१९ त्वाम् ऋते यादवाश् चैते दुष्टा दानपते मयि एतेषां च वधायाहं यतिष्ये ऽनुक्रमात् ततः विप्_५,१५.२० ततो निष्कण्टकं सर्वं राज्यम् एतद् अयादवम् प्रशासिष्ये त्वया तस्मान् मत्प्रीत्या वीर गम्यताम् विप्_५,१५.२१ यथा च माहिषं सर्पिर् दधि चाप्य् उपहार्य वै गोपाः समानयन्त्य् आशु त्वया वाच्यास् तथा तथा विप्_५,१५.२२ इत्य् आज्ञप्तस् तदाक्रूरो महाभागवतो द्विज प्रीतिमान् अभवत् कृष्णं श्वो द्रक्ष्यामीति सत्वरः विप्_५,१५.२३ तथेत्य् उक्त्वा च राजानं रथम् आरुह्य शोभनम् निश्चक्राम तदा पुर्या मथुराया मधुप्रियः विप्_५,१५.२४ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे पञ्चदशो ऽध्यायः ]] केशी चापि बलोदग्रः कंसदूतप्रचोदितः कृष्णस्य निधनाकाङ्क्षी वृन्दावनम् उपागमत् विप्_५,१६.१ स खुरक्षतभूपृष्ठः सटाक्षेपधुताम्बुदः प्लुतविक्रान्तचन्द्रार्कमार्गो गोपान् उपाद्रवत् विप्_५,१६.२ तस्य हेषितशब्देन गोपाला दैत्यवाजिनः गोप्यश् च भयसंविग्ना गोविन्दं शरणं ययुः विप्_५,१६.३ त्राहि त्राहीति गोविन्दः श्रुत्वा तेषां तदा वचः सतोयजलदध्वानगम्भीरम् इदम् उक्तवान् विप्_५,१६.४ अलं त्रासेन गोपालाः केशिनः किं भयातुरैः भवद्भिर् गोपजातीयैर् वीरवीर्यं विलोप्यते विप्_५,१६.५ किम् अनेनाल्पसारेण हेषिताटोपकारिणा दैतेयबलवाह्येन वल्गता दुष्टवाजिना विप्_५,१६.६ एह्य् एहि दुष्ट कृष्णो ऽहं पूष्णोर् इव पिनाकधृत् पातयिष्यामि दशनान् वदनाद् अखिलांस् तव विप्_५,१६.७ इत्य् उक्त्वास्फोट्य गोविन्दः केशिनः संमुखं ययौ विवृतास्यस् तु सो ऽप्य् एनं दैतेयाश्व उपाद्रवत् विप्_५,१६.८ बाहुम् आभोगिनं कृत्वा मुखे तस्य जनार्दनः प्रवेशयाम् आस तदा केशिनो दुष्टवाजिनः विप्_५,१६.९ केशिनो वदनं तेन विशता कृष्णबाहुना शातिता दशनाः पेतुः सिताभ्रावयवा इव विप्_५,१६.१० कृष्णस्य ववृधे बाहुः केशिदेहगतो द्विज विनाशाय यथा व्याधिर् आसंभूतेर् उपेक्षितः विप्_५,१६.११ विपाटितौष्ठो बहुलं सफेनं रुधिरं वमन् विप्_५,१६.१२अब् चुक्रोश बलवान् दैत्यः सास्रदेहो विचेतनः विप्_५,१६अब्.१२*२३ सो ऽक्षिणी विवृते चक्रे निःसृते मुक्तबन्धने विप्_५,१६.१२च्द् जघान धरणीं पादैः शकृन्मूत्रं समुत्सृजन् स्वेदार्द्रगात्रः श्रान्तश् च निर्यत्नः सो ऽभवत् ततः विप्_५,१६.१३ व्यादितास्यो महारौद्रः सो ऽसुरः कृष्णबाहुना निपपात द्विधाभूतो वैद्युतेन यथा द्रुमः विप्_५,१६.१४ द्विपादपृष्ठपुच्छार्धश्रवणैकाक्षिनासिके केशिनस् ते द्विधाभूते शकले द्वे विरेजतुः विप्_५,१६.१५ हत्वा तु केशिनं कृष्णो गोपालैर् मुदितैर् वृतः अनायस्ततनुः स्वस्थो हसंस् तत्रैव तस्थिवान् विप्_५,१६.१६ ततो गोप्यश् च गोपाश् च हते केशिनि विस्मिताः तुष्टुवुः पुण्डरीकाक्षम् अनुरागमनोरमम् विप्_५,१६.१७ अथाहान्तरितो विप्रो नारदो जलदे स्थितः केशिनं निहतं दृष्ट्वा हर्षनिर्भरमानसः विप्_५,१६.१८ साधु साधु जगन्नाथ लीलयैव यद् अच्युत निहतो ऽयं त्वया केशी क्लेशदस् त्रिदिवौकसाम् विप्_५,१६.१९ युद्धोत्सुको ऽहम् अत्यर्थं नरवाजिमहाहवम् अवृत्तपूर्वम् अन्यत्र द्रष्टुं स्वर्गाद् उपागतः विप्_५,१६.२० स्वकर्माण्य् अवतारे ते कृतानि मधुसूदन यानि तैर् विस्मितं चेतस् तोषम् एतेन मे गतम् विप्_५,१६.२१ तुरगस्यास्य शक्रो ऽपि कृष्ण देवाश् च बिभ्यति धूतकेसरजालस्य ह्रेषतो ऽभ्रावलोकिनः विप्_५,१६.२२ यस्मात् त्वयैष दुष्टात्मा हतः केशी जनार्दन तस्मात् केशवनाम्ना त्वं लोके ख्यातो भविष्यसि विप्_५,१६.२३ स्वस्त्य् अस्तु ते गमिष्यामि कंसयुद्धे ऽधुना पुनः परश्वो ऽहं समेष्यामि त्वया केशिनिषूदन विप्_५,१६.२४ उग्रसेनसुते कंसे सानुगे विनिपातिते भारावतारकर्ता त्वं पृथिव्याः पृथिवीधर विप्_५,१६.२५ तत्रानेकप्रकाराणि युद्धानि पृथिवीक्षिताम् द्रष्टव्यानि मया युष्मत्प्रणीतानि जनार्दन विप्_५,१६.२६ सो ऽहं यास्यामि गोविन्द देवकार्यं महत् कृतम् त्वया सभाजितश् चाहं स्वस्ति ते ऽस्तु व्रजाम्य् अहम् विप्_५,१६.२७ नारदे तु गते कृष्णः सह गोपैर् अविस्मितः विवेश गोकुलं गोपीनेत्रपानैकभाजनम् विप्_५,१६.२८ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे षोडशो ऽध्यायः ]] अक्रूरो ऽपि विनिष्क्रम्य स्यन्दनेनाशुगामिना कृष्णसंदर्शनाकाङ्क्षी प्रययौ नन्दगोकुलम् विप्_५,१७.१ चिन्तयाम् आस चाक्रूरो नास्ति धन्यतरो मया यो ऽहम् अंशावतीर्णस्य मुखं द्रक्ष्यामि चक्रिणः विप्_५,१७.२ अद्य मे सफलं जन्म सुप्रभाता च मे निशा यद् उन्निद्राब्जपत्राक्षं विष्णोर् द्रक्ष्याम्य् अहं मुखम् विप्_५,१७.३ अद्य मे सफले नेत्रे अद्य मे सफला गिरः"
5,17,3,24,:1 yan me parasparālāpo dṛṣṭvā viṣṇuṃ bhaviṣyati,:१ यन् मे परस्परालापो दृष्ट्वा विष्णुं भविष्यति
5,18,28,25,":2 pāpaṃ harati yat puṃsāṃ smṛtaṃ saṃkalpanāmayam tat puṇḍarīkanayanaṃ viṣṇor drakṣyāmy ahaṃ mukham ViP_5,17.4 nirjagmuś ca yato vedā vedāṅgāny akhilāni ca drakṣyāmi tat paraṃ dhāma devānāṃ bhagavanmukham ViP_5,17.5 yajñeṣu yajñapuruṣaḥ puruṣaiḥ puruṣottamaḥ ijyate yo 'khilādhāras taṃ drakṣyāmi jagatpatim ViP_5,17.6 iṣṭvā yam indro yajñānāṃ śatenāmararājatām avāpa tam anantādim ahaṃ drakṣyāmi keśavam ViP_5,17.7 na brahmā nendrarudrāśvivasvādityamarudgaṇāḥ yasya svarūpaṃ jānanti sprakṣyaty aṅgaṃ sa me hariḥ ViP_5,17.8 sarvātmā sarvavit sarvaḥ sarvabhūteṣv avasthitaḥ yo vitatyāvyayo vyāpī sa vakṣyati mayā saha ViP_5,17.9 matsyakūrmavarāhāśvasiṃharūpādibhiḥ sthitim cakāra jagato yo 'jaḥ so 'dya mām ālapiṣyati ViP_5,17.10 sāmprataṃ ca jagatsvāmī kāryam ātmahṛdi sthitam kartuṃ manuṣyatāṃ prāptaḥ svecchādehadhṛg avyayaḥ ViP_5,17.11 yo 'nantaḥ pṛthivīṃ dhatte śekharasthitisaṃsthitām so 'vatīrṇo jagatyarthe mām akrūreti vakṣyati ViP_5,17.12 pitṛputrasuhṛdbhrātṛmātṛbandhumayīm imām yanmāyāṃ nālam uttartuṃ jagat tasmai namo namaḥ ViP_5,17.13 taraty avidyāṃ vitatāṃ hṛdi yasmin niveśite yogī māyām ameyāya tasmai vidyātmane namaḥ ViP_5,17.14 yajvibhir yajñapuruṣo vāsudevaś ca sātvataiḥ vedāntavedibhir viṣṇuḥ procyate yo nato 'smi tam ViP_5,17.15 yathā tatra jagad dhāmni dhātary etat pratiṣṭhitam sadasat tena satyena mayy asau yātu saumyatām ViP_5,17.16 smṛte sakalakalyāṇabhājanaṃ yatra jāyate puruṣas tam ajaṃ nityaṃ vrajāmi śaraṇaṃ harim ViP_5,17.17 itthaṃ saṃcintayan viṣṇuṃ bhaktinamrātmamānasaḥ akrūro gokulaṃ prāptaḥ kiṃcit sūrye virājati ViP_5,17.18 sa dadarśa tadā tatra kṛṣṇam ādohane gavām vatsamadhyagataṃ phullanīlotpaladalacchavim ViP_5,17.19 praspaṣṭapadmapatrākṣaṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam pralambabāhum āyāmituṅgoraḥsthalam unnasam ViP_5,17.20 savilāsasmitādhāraṃ bibhrāṇaṃ mukhapaṅkajam tuṅgaraktanakhaṃ padbhyāṃ dharaṇyāṃ supratiṣṭhitam ViP_5,17.21 bibhrāṇaṃ vāsasī pīte vanyapuṣpavibhūṣitam sāndranīlalatāhastam sitāmbhojāvataṃsakam ViP_5,17.22 haṃsakundendudhavalaṃ nīlāmbaradharaṃ dvija tasyānu balabhadraṃ ca dadarśa yadunandanaḥ ViP_5,17.23 prāṃśum uttuṅgabāhvaṃsaṃ vikāsimukhapaṅkajam meghamālāparivṛtaṃ kailāsādrim ivāparam ViP_5,17.24 tau dṛṣṭvā vikasadvaktrasarojaḥ sa mahāmatiḥ pulakāñcitasarvāṅgas tadākrūro 'bhavan mune ViP_5,17.25 etat tat paramaṃ dhāma tad etat paramaṃ padam bhagavadvāsudevāṃśo dvidhā yo 'yam avasthitaḥ ViP_5,17.26 sāphalyam akṣṇor yugam etad atra dṛṣṭe jagaddhātari yātam uccaiḥ apy aṅgam etad bhagavatprasādād datte 'ṅgasaṅge phalavan mama syāt ViP_5,17.27 apy eṣa pṛṣṭhe mama hastapadmaṃ kariṣyati śrīmadanantamūrtiḥ yasyāṅgulisparśahatākhilāghair avāpyate siddhir anāśadoṣā ViP_5,17.28 yenāgnividyudraviraśmimālā karālam atyugram apāsya cakram cakraṃ ghnatā daityapater hṛtāni daityāṅganānāṃ nayanāñjanāni ViP_5,17.29 yatrāmbu vinyasya balir manojñān avāpa bhogān vasudhātalasthaḥ tathāmaratvaṃ tridaśādhipatyaṃ manvantaraṃ pūrṇam apetaśatruḥ ViP_5,17.30 apy eṣa māṃ kaṃsaparigraheṇa doṣāspadībhūtam adoṣaduṣṭam kartāvamānopahataṃ dhig astu taj janmanaḥ sādhu bahiṣkṛto yaḥ ViP_5,17.31 jñānātmakasyāmalasattvarāśer apetadoṣasya sadā sphuṭasya kiṃ vā jagaty atra samastapuṃsām ajñātam asyāsti hṛdi sthitasya ViP_5,17.32 tasmād ahaṃ bhaktivinamracetā vrajāmi sarveśvaram īśvarāṇām aṃśāvatāraṃ puruṣottamasya anādimadhyāntamayasya viṣṇoḥ ViP_5,17.33 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe saptadaśo 'dhyāyaḥ ]] cintayann iti govindam upagamya sa yādavaḥ akrūro 'smīti caraṇau nanāma śirasā hareḥ ViP_5,18.1 so 'py enaṃ dhvajavajrābjakṛtacihnena pāṇinā saṃspṛśyākṛṣya ca prītyā sugāḍhaṃ pariṣasvaje ViP_5,18.2 kṛtasaṃvandanau tena yathāvad balakeśavau tataḥ praviṣṭau saṃhṛṣṭau tam ādāyātmamandiram ViP_5,18.3 saha tābhyāṃ tadākrūraḥ kṛtasaṃvandanādikaḥ bhuktabhojyo yathānyāyam ācacakṣe tatas tayoḥ ViP_5,18.4 yathā nirbhartsyate tena kaṃsenānakadundubhiḥ yathā ca devakī devī dānavena durātmanā ViP_5,18.5 ugrasene yathā kaṃsaḥ sudurātmā ca vartate yaṃ caivārthaṃ samuddiśya sa kaṃsena visarjitaḥ ViP_5,18.6 tat sarvaṃ vistarāc chrutvā bhagavān keśisūdanaḥ uvācākhilam apy etaj jñātaṃ dānapate mayā ViP_5,18.7 kariṣye ca mahābhāga yad atraupayikaṃ matam vicintyaṃ nānyathaitat te viddhi kaṃsaṃ hataṃ mayā ViP_5,18.8 ahaṃ rāmaś ca mathurāṃ śvo yāsyāvaḥ samaṃ tvayā gopavṛddhāś ca yāsyanti hy ādāyopāyanaṃ bahu ViP_5,18.9 niśeyaṃ nīyatāṃ vīra na cintāṃ kartum arhasi trirātrābhyantare kaṃsaṃ haniṣyāmi sahānugam ViP_5,18.10 samādiśya tato gopān akrūro 'pi sakeśavaḥ suṣvāpa balabhadraś ca nandagopagṛhe tataḥ ViP_5,18.11 tataḥ prabhāte vimale kṛṣṇarāmau mahāmatī akrūreṇa samaṃ gantum udyatau mathurāṃ prati ViP_5,18.12 dṛṣṭvā gopījanaḥ sāsraḥ ślathadvalayabāhukaḥ niśaśvāsātiduḥkhārtaḥ prāha cedaṃ parasparam ViP_5,18.13 mathurāṃ prāpya govindaḥ kathaṃ gokulam eṣyati nāgarastrīkalālāpamadhu śrotreṇa pāsyati ViP_5,18.14 vilāsivākyapāneṣu nāgarīṇāṃ kṛtāspadam cittam asya kathaṃ bhūyo grāmyagopīṣu yāsyati ViP_5,18.15 sāraṃ samastagoṣṭhasya vidhinā haratā harim prahṛtaṃ gopayoṣitsu nirghṛṇena durātmanā ViP_5,18.16 bhāvagarbhasmitaṃ vākyaṃ vilāsalalitā gatiḥ nāgarīṇām atīvaitat kaṭākṣekṣitam eva ca ViP_5,18.17 grāmyo harir ayaṃ tāsāṃ vilāsanigaḍair yutaḥ bhavatīnāṃ punaḥ pārśvaṃ kayā yuktyā sameṣyati ViP_5,18.18 eṣaeṣa ratham āruhya mathurāṃ yāti keśavaḥ krūreṇākrūrakeṇātra nirāśena pratāritaḥ ViP_5,18.19 kiṃ na vetti nṛśaṃso 'yam anurāgaparaṃ janam yenemam akṣṇor āhlādaṃ nayaty anyatra no harim ViP_5,18.20 eṣa rāmeṇa sahitaḥ prayāty atyantanirghṛṇaḥ ratham āruhya govindas tvaryatām asya vāraṇe ViP_5,18.21 gurūṇām agrato vaktuṃ kiṃ bravīṣi na naḥ kṣamam guravaḥ kiṃ kariṣyanti dagdhānāṃ virahāgninā ViP_5,18.22 nandagopamukhā gopā gantum ete samudyatāḥ nodyamaṃ kurute kaścid govindavinivartane ViP_5,18.23 suprabhātādya rajanī mathurāvāsiyoṣitām pāsyanty acyutavaktrābjaṃ yāsāṃ netrālipaṅktayaḥ ViP_5,18.24 dhanyās te pathi ye kṛṣṇam ito yānty anivāritāḥ udvahiṣyanti paśyantaḥ svadehaṃ pulakāñcitam ViP_5,18.25 mathurānagarīpauranayanānāṃ mahotsavaḥ govindāvayavair dṛṣṭair atīvādya bhaviṣyati ViP_5,18.26 ko nu svapnaḥ sabhāgyābhir dṛṣṭas tābhir adhokṣajam vistārikāntinayanā yā drakṣyanty anivāritam ViP_5,18.27 aho gopījanasyāsya darśayitvā mahānidhim uddhṛtāny atra netrāṇi vidhātrākaruṇātmanā ViP_5,18.28 dhanyās te pathi ye kṛṣṇaṃ yāntaṃ saumyavapur harim",":२ पापं हरति यत् पुंसां स्मृतं संकल्पनामयम् तत् पुण्डरीकनयनं विष्णोर् द्रक्ष्याम्य् अहं मुखम् विप्_५,१७.४ निर्जग्मुश् च यतो वेदा वेदाङ्गान्य् अखिलानि च द्रक्ष्यामि तत् परं धाम देवानां भगवन्मुखम् विप्_५,१७.५ यज्ञेषु यज्ञपुरुषः पुरुषैः पुरुषोत्तमः इज्यते यो ऽखिलाधारस् तं द्रक्ष्यामि जगत्पतिम् विप्_५,१७.६ इष्ट्वा यम् इन्द्रो यज्ञानां शतेनामरराजताम् अवाप तम् अनन्तादिम् अहं द्रक्ष्यामि केशवम् विप्_५,१७.७ न ब्रह्मा नेन्द्ररुद्राश्विवस्वादित्यमरुद्गणाः यस्य स्वरूपं जानन्ति स्प्रक्ष्यत्य् अङ्गं स मे हरिः विप्_५,१७.८ सर्वात्मा सर्ववित् सर्वः सर्वभूतेष्व् अवस्थितः यो वितत्याव्ययो व्यापी स वक्ष्यति मया सह विप्_५,१७.९ मत्स्यकूर्मवराहाश्वसिंहरूपादिभिः स्थितिम् चकार जगतो यो ऽजः सो ऽद्य माम् आलपिष्यति विप्_५,१७.१० साम्प्रतं च जगत्स्वामी कार्यम् आत्महृदि स्थितम् कर्तुं मनुष्यतां प्राप्तः स्वेच्छादेहधृग् अव्ययः विप्_५,१७.११ यो ऽनन्तः पृथिवीं धत्ते शेखरस्थितिसंस्थिताम् सो ऽवतीर्णो जगत्यर्थे माम् अक्रूरेति वक्ष्यति विप्_५,१७.१२ पितृपुत्रसुहृद्भ्रातृमातृबन्धुमयीम् इमाम् यन्मायां नालम् उत्तर्तुं जगत् तस्मै नमो नमः विप्_५,१७.१३ तरत्य् अविद्यां विततां हृदि यस्मिन् निवेशिते योगी मायाम् अमेयाय तस्मै विद्यात्मने नमः विप्_५,१७.१४ यज्विभिर् यज्ञपुरुषो वासुदेवश् च सात्वतैः वेदान्तवेदिभिर् विष्णुः प्रोच्यते यो नतो ऽस्मि तम् विप्_५,१७.१५ यथा तत्र जगद् धाम्नि धातर्य् एतत् प्रतिष्ठितम् सदसत् तेन सत्येन मय्य् असौ यातु सौम्यताम् विप्_५,१७.१६ स्मृते सकलकल्याणभाजनं यत्र जायते पुरुषस् तम् अजं नित्यं व्रजामि शरणं हरिम् विप्_५,१७.१७ इत्थं संचिन्तयन् विष्णुं भक्तिनम्रात्ममानसः अक्रूरो गोकुलं प्राप्तः किंचित् सूर्ये विराजति विप्_५,१७.१८ स ददर्श तदा तत्र कृष्णम् आदोहने गवाम् वत्समध्यगतं फुल्लनीलोत्पलदलच्छविम् विप्_५,१७.१९ प्रस्पष्टपद्मपत्राक्षं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् प्रलम्बबाहुम् आयामितुङ्गोरःस्थलम् उन्नसम् विप्_५,१७.२० सविलासस्मिताधारं बिभ्राणं मुखपङ्कजम् तुङ्गरक्तनखं पद्भ्यां धरण्यां सुप्रतिष्ठितम् विप्_५,१७.२१ बिभ्राणं वाससी पीते वन्यपुष्पविभूषितम् सान्द्रनीललताहस्तम् सिताम्भोजावतंसकम् विप्_५,१७.२२ हंसकुन्देन्दुधवलं नीलाम्बरधरं द्विज तस्यानु बलभद्रं च ददर्श यदुनन्दनः विप्_५,१७.२३ प्रांशुम् उत्तुङ्गबाह्वंसं विकासिमुखपङ्कजम् मेघमालापरिवृतं कैलासाद्रिम् इवापरम् विप्_५,१७.२४ तौ दृष्ट्वा विकसद्वक्त्रसरोजः स महामतिः पुलकाञ्चितसर्वाङ्गस् तदाक्रूरो ऽभवन् मुने विप्_५,१७.२५ एतत् तत् परमं धाम तद् एतत् परमं पदम् भगवद्वासुदेवांशो द्विधा यो ऽयम् अवस्थितः विप्_५,१७.२६ साफल्यम् अक्ष्णोर् युगम् एतद् अत्र दृष्टे जगद्धातरि यातम् उच्चैः अप्य् अङ्गम् एतद् भगवत्प्रसादाद् दत्ते ऽङ्गसङ्गे फलवन् मम स्यात् विप्_५,१७.२७ अप्य् एष पृष्ठे मम हस्तपद्मं करिष्यति श्रीमदनन्तमूर्तिः यस्याङ्गुलिस्पर्शहताखिलाघैर् अवाप्यते सिद्धिर् अनाशदोषा विप्_५,१७.२८ येनाग्निविद्युद्रविरश्मिमाला करालम् अत्युग्रम् अपास्य चक्रम् चक्रं घ्नता दैत्यपतेर् हृतानि दैत्याङ्गनानां नयनाञ्जनानि विप्_५,१७.२९ यत्राम्बु विन्यस्य बलिर् मनोज्ञान् अवाप भोगान् वसुधातलस्थः तथामरत्वं त्रिदशाधिपत्यं मन्वन्तरं पूर्णम् अपेतशत्रुः विप्_५,१७.३० अप्य् एष मां कंसपरिग्रहेण दोषास्पदीभूतम् अदोषदुष्टम् कर्तावमानोपहतं धिग् अस्तु तज् जन्मनः साधु बहिष्कृतो यः विप्_५,१७.३१ ज्ञानात्मकस्यामलसत्त्वराशेर् अपेतदोषस्य सदा स्फुटस्य किं वा जगत्य् अत्र समस्तपुंसाम् अज्ञातम् अस्यास्ति हृदि स्थितस्य विप्_५,१७.३२ तस्माद् अहं भक्तिविनम्रचेता व्रजामि सर्वेश्वरम् ईश्वराणाम् अंशावतारं पुरुषोत्तमस्य अनादिमध्यान्तमयस्य विष्णोः विप्_५,१७.३३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे सप्तदशो ऽध्यायः ]] चिन्तयन्न् इति गोविन्दम् उपगम्य स यादवः अक्रूरो ऽस्मीति चरणौ ननाम शिरसा हरेः विप्_५,१८.१ सो ऽप्य् एनं ध्वजवज्राब्जकृतचिह्नेन पाणिना संस्पृश्याकृष्य च प्रीत्या सुगाढं परिषस्वजे विप्_५,१८.२ कृतसंवन्दनौ तेन यथावद् बलकेशवौ ततः प्रविष्टौ संहृष्टौ तम् आदायात्ममन्दिरम् विप्_५,१८.३ सह ताभ्यां तदाक्रूरः कृतसंवन्दनादिकः भुक्तभोज्यो यथान्यायम् आचचक्षे ततस् तयोः विप्_५,१८.४ यथा निर्भर्त्स्यते तेन कंसेनानकदुन्दुभिः यथा च देवकी देवी दानवेन दुरात्मना विप्_५,१८.५ उग्रसेने यथा कंसः सुदुरात्मा च वर्तते यं चैवार्थं समुद्दिश्य स कंसेन विसर्जितः विप्_५,१८.६ तत् सर्वं विस्तराच् छ्रुत्वा भगवान् केशिसूदनः उवाचाखिलम् अप्य् एतज् ज्ञातं दानपते मया विप्_५,१८.७ करिष्ये च महाभाग यद् अत्रौपयिकं मतम् विचिन्त्यं नान्यथैतत् ते विद्धि कंसं हतं मया विप्_५,१८.८ अहं रामश् च मथुरां श्वो यास्यावः समं त्वया गोपवृद्धाश् च यास्यन्ति ह्य् आदायोपायनं बहु विप्_५,१८.९ निशेयं नीयतां वीर न चिन्तां कर्तुम् अर्हसि त्रिरात्राभ्यन्तरे कंसं हनिष्यामि सहानुगम् विप्_५,१८.१० समादिश्य ततो गोपान् अक्रूरो ऽपि सकेशवः सुष्वाप बलभद्रश् च नन्दगोपगृहे ततः विप्_५,१८.११ ततः प्रभाते विमले कृष्णरामौ महामती अक्रूरेण समं गन्तुम् उद्यतौ मथुरां प्रति विप्_५,१८.१२ दृष्ट्वा गोपीजनः सास्रः श्लथद्वलयबाहुकः निशश्वासातिदुःखार्तः प्राह चेदं परस्परम् विप्_५,१८.१३ मथुरां प्राप्य गोविन्दः कथं गोकुलम् एष्यति नागरस्त्रीकलालापमधु श्रोत्रेण पास्यति विप्_५,१८.१४ विलासिवाक्यपानेषु नागरीणां कृतास्पदम् चित्तम् अस्य कथं भूयो ग्राम्यगोपीषु यास्यति विप्_५,१८.१५ सारं समस्तगोष्ठस्य विधिना हरता हरिम् प्रहृतं गोपयोषित्सु निर्घृणेन दुरात्मना विप्_५,१८.१६ भावगर्भस्मितं वाक्यं विलासललिता गतिः नागरीणाम् अतीवैतत् कटाक्षेक्षितम् एव च विप्_५,१८.१७ ग्राम्यो हरिर् अयं तासां विलासनिगडैर् युतः भवतीनां पुनः पार्श्वं कया युक्त्या समेष्यति विप्_५,१८.१८ एषएष रथम् आरुह्य मथुरां याति केशवः क्रूरेणाक्रूरकेणात्र निराशेन प्रतारितः विप्_५,१८.१९ किं न वेत्ति नृशंसो ऽयम् अनुरागपरं जनम् येनेमम् अक्ष्णोर् आह्लादं नयत्य् अन्यत्र नो हरिम् विप्_५,१८.२० एष रामेण सहितः प्रयात्य् अत्यन्तनिर्घृणः रथम् आरुह्य गोविन्दस् त्वर्यताम् अस्य वारणे विप्_५,१८.२१ गुरूणाम् अग्रतो वक्तुं किं ब्रवीषि न नः क्षमम् गुरवः किं करिष्यन्ति दग्धानां विरहाग्निना विप्_५,१८.२२ नन्दगोपमुखा गोपा गन्तुम् एते समुद्यताः नोद्यमं कुरुते कश्चिद् गोविन्दविनिवर्तने विप्_५,१८.२३ सुप्रभाताद्य रजनी मथुरावासियोषिताम् पास्यन्त्य् अच्युतवक्त्राब्जं यासां नेत्रालिपङ्क्तयः विप्_५,१८.२४ धन्यास् ते पथि ये कृष्णम् इतो यान्त्य् अनिवारिताः उद्वहिष्यन्ति पश्यन्तः स्वदेहं पुलकाञ्चितम् विप्_५,१८.२५ मथुरानगरीपौरनयनानां महोत्सवः गोविन्दावयवैर् दृष्टैर् अतीवाद्य भविष्यति विप्_५,१८.२६ को नु स्वप्नः सभाग्याभिर् दृष्टस् ताभिर् अधोक्षजम् विस्तारिकान्तिनयना या द्रक्ष्यन्त्य् अनिवारितम् विप्_५,१८.२७ अहो गोपीजनस्यास्य दर्शयित्वा महानिधिम् उद्धृतान्य् अत्र नेत्राणि विधात्राकरुणात्मना विप्_५,१८.२८ धन्यास् ते पथि ये कृष्णं यान्तं सौम्यवपुर् हरिम्"
5,18,28,25,:1 kautukenānimeṣākṣāḥ paśyanti hy anivāritam,:१ कौतुकेनानिमेषाक्षाः पश्यन्ति ह्य् अनिवारितम्
5,18,30,26,":2 anurāgeṇa śaithilyam asmāsu vrajato hareḥ śaithilyam upayānty āśu kareṣu valayāny api ViP_5,18.29 akrūraḥ krūrahṛdayaḥ śīghraṃ prerayate hayān evam ārtāsu yoṣitsu ghṛṇā kasya na jāyate ViP_5,18.30 akrūra tvaṃ mahābāho vada vācātisaumyayā",":२ अनुरागेण शैथिल्यम् अस्मासु व्रजतो हरेः शैथिल्यम् उपयान्त्य् आशु करेषु वलयान्य् अपि विप्_५,१८.२९ अक्रूरः क्रूरहृदयः शीघ्रं प्रेरयते हयान् एवम् आर्तासु योषित्सु घृणा कस्य न जायते विप्_५,१८.३० अक्रूर त्वं महाबाहो वद वाचातिसौम्यया"
5,18,30,26,:1 asya gopījanasyārtiṃ kimarthaṃ kartum arhasi,:१ अस्य गोपीजनस्यार्तिं किमर्थं कर्तुम् अर्हसि
5,18,30,26,:2 kīdṛgvidhā kṛtāsmābhir nikṛtis te janeśvara,:२ कीदृग्विधा कृतास्माभिर् निकृतिस् ते जनेश्वर
5,18,30,26,:3 vidhātur vā mahābāho tasya kṛṣṇasya vā hareḥ,:३ विधातुर् वा महाबाहो तस्य कृष्णस्य वा हरेः
5,18,30,26,:4 balabhadro vārayituṃ necchate dhruvam apy ayam,:४ बलभद्रो वारयितुं नेच्छते ध्रुवम् अप्य् अयम्
5,18,30,26,:5 evam ārtāsu yoṣitsu pralapantīṣv itas tataḥ,:५ एवम् आर्तासु योषित्सु प्रलपन्तीष्व् इतस् ततः
5,18,30,26,:6 ratham āsthāya gacchantam idam ūcur varāṅganāḥ,:६ रथम् आस्थाय गच्छन्तम् इदम् ऊचुर् वराङ्गनाः
5,20,11,27,":7 eṣa kṛṣṇarathasyoccaiś cakrareṇur nirīkṣyatām dūrībhūto harir yena so 'pi reṇur na lakṣyate ViP_5,18.31 ity evam atihārdena gopījananirīkṣitaḥ tatyāja vrajabhūbhāgaṃ saha rāmeṇa keśavaḥ ViP_5,18.32 gacchanto javanāśvena rathena yamunātaṭam prāptā madhyāhnasamaye rāmākrūrajanārdanāḥ ViP_5,18.33 athāha kṛṣṇam akrūro bhavadbhyāṃ tāvad āsyatām yāvat karomi kālindyām āhnikārhaṇam ambhasi ViP_5,18.34 tathety uktas tataḥ snātaḥ svācāntaḥ sa mahāmatiḥ dadhyau brahma paraṃ vipra praviśya yamunājale ViP_5,18.35 phaṇāsahasramālāḍhyaṃ balabhadraṃ dadarśa saḥ kundāmalāṅgam unnidrapadmapatrāruṇekṣaṇam ViP_5,18.36 vṛtaṃ vāsukirambhādyair mahadbhiḥ pavanāśibhiḥ saṃstūyamānaṃ gandharvair vanamālāvibhūṣitam ViP_5,18.37 dadhānam asite vastre cārupadmāvataṃsakam cārukuṇḍalinaṃ mattam antar jalatale sthitam ViP_5,18.38 tasyotsaṅge ghanaśyāmam ātāmrāyatalocanam caturbāhum udārāṅgaṃ cakrādyāyudhabhūṣaṇam ViP_5,18.39 pīte vasānaṃ vasane citramālyavibhūṣaṇam śakracāpataḍinmālāvicitram iva toyadam ViP_5,18.40 śrīvatsavakṣasaṃ cārukeyūramukuṭojjvalam dadarśa kṛṣṇam akliṣṭaṃ puṇḍarīkāvataṃsakam ViP_5,18.41 sanandanādyair munibhiḥ siddhayogair akalmaṣaiḥ vicintyamānaṃ tatrasthair nāsāgranyastalocanaiḥ ViP_5,18.42 balakṛṣṇau tathākrūraḥ pratyabhijñāya vismitaḥ so 'cintayad rathāc chīghraṃ katham atrāgatāv iti ViP_5,18.43 vivakṣoḥ stambhayām āsa vācaṃ tasya janārdanaḥ tato niṣkramya salilād ratham abhyāgataḥ punaḥ ViP_5,18.44 dadarśa tatra caivobhau rathasyopary adhiṣṭhitau rāmakṛṣṇau yathāpūrvaṃ manuṣyavapuṣānvitau ViP_5,18.45 nimagnaś ca punas toye sa dadarśa tathaiva tau saṃstūyamānau gandharvamunisiddhamahoragaiḥ ViP_5,18.46 tato vijñātasadbhāvaḥ sa tu dānapatis tadā tuṣṭāva sarvavijñāna, ,mayam acyutam īśvaram ViP_5,18.47 sanmātrarūpiṇe 'cintyamahimne paramātmane vyāpine naikarūpaikasvarūpāya namo namaḥ ViP_5,18.48 satyarūpāya te 'cintya havirbhūtāya te namaḥ namo 'vijñeyarūpāya parāya prakṛteḥ prabho ViP_5,18.49 bhūtātmā cendriyātmā ca pradhānātmā tathā bhavān ātmā ca paramātmā ca tvam ekaḥ pañcadhā sthitaḥ ViP_5,18.50 prasīda sarvasarvātman kṣarākṣaramayeśvara brahmaviṣṇuśivākhyābhiḥ kalpanābhir udīritaḥ ViP_5,18.51 anākhyeyasvarūpātmann anākhyeyaprayojana anākhyeyābhidhānaṃ tvāṃ nato 'smi parameśvara ViP_5,18.52 na yatra nātha vidyante nāmajātyādikalpanāḥ tad brahma paramaṃ nityam avikāri bhavān aja ViP_5,18.53 na kalpanām ṛte 'rthasya sarvasyādhigamo yataḥ tataḥ kṛṣṇācyutānantaviṣṇusaṃjñābhir īḍyase ViP_5,18.54 sarvārthās tvam aja vikalpanābhir etad devādyaṃ jagad akhilaṃ tvam eva viśvam viśvātmaṃs tvam iti vikārabhāvahīnaḥ sarvasmin na hi bhavato 'sti kiṃcid anyat ViP_5,18.55 tvaṃ brahmā paśupatir aryamā vidhātā dhātā tvaṃ tridaśapatiḥ samīraṇo 'gniḥ toyeśo dhanapatir antakas tvam eko bhinnārthair jagad abhipāsi śaktibhedaiḥ ViP_5,18.56 viśvaṃ bhavān sṛjati sūryagabhastirūpo viśvaṃ ca te guṇamayo 'yam aja prapañcaḥ rūpaṃ paraṃ sad iti vācakam akṣaraṃ yaj jñānātmane sadasate praṇato 'smi tasmai ViP_5,18.57 oṃ namo vāsudevāya namaḥ saṃkarṣaṇāya te pradyumnāya namas tubhyam aniruddhāya te namaḥ ViP_5,18.58 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe 'ṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ]] evam antar jale viṣṇum abhiṣṭūya sa yādavaḥ arcayām āsa sarveśaṃ puṣpadhūpair manomayaiḥ ViP_5,19.1 parityaktānyaviṣayaṃ manas tatra niveśya saḥ brahmabhūte ciraṃ sthitvā virarāma samādhitaḥ ViP_5,19.2 kṛtakṛtyam ivātmānaṃ manyamāno mahāmatiḥ ājagāma rathaṃ bhūyo nirgamya yamunāmbhasaḥ ViP_5,19.3 rāmakṛṣṇau ca dadṛśe yathāpūrvaṃ rathe sthitau vismitākṣas tadākrūras taṃ ca kṛṣṇo 'bhyabhāṣata ViP_5,19.4 nūnaṃ te dṛṣṭam āścaryam akrūra yamunājale vismayotphullanayano bhavān saṃlakṣyate yataḥ ViP_5,19.5 antar jale yad āścaryaṃ dṛṣṭaṃ tatra mayācyuta tad atrāpi hi paśyāmi mūrtimat purataḥ sthitam ViP_5,19.6 jagad etan mahāścaryaṃ rūpaṃ yasya mahātmanaḥ tenāścaryapareṇāhaṃ bhavatā kṛṣṇa saṃgataḥ ViP_5,19.7 tat kim etena mathurāṃ prayāmo madhusūdana bibhemi kaṃsād dhig janma parapiṇḍopajīvinām ViP_5,19.8 ity uktvā codayām āsa tān hayān vātaraṃhasaḥ saṃprāptaś cātisāyāhne so 'krūro mathurāṃ purīm ViP_5,19.9 vilokya mathurāṃ rāmaṃ kṛṣṇaṃ cāha sa yādavaḥ padbhyāṃ yātaṃ mahāvīryau rathenaiko viśāmy aham ViP_5,19.10 gantavyaṃ vasudevasya na bhavadbhyāṃ tathā gṛham yuvayor hi kṛte vṛddhaḥ sa kaṃsena nirasyate ViP_5,19.11 ity uktvā praviveśātha so 'krūro mathurāṃ purīm praviṣṭau rāmakṛṣṇau ca rājamārgam upāgatau ViP_5,19.12 strībhir naraiś ca sānandaṃ locanair abhivīkṣitau jagmatur līlayā vīrau mattau bālagajāv iva ViP_5,19.13 bhramamāṇau tu tau dṛṣṭvā rajakaṃ raṅgakārakam ayācetāṃ surūpāṇi vāsāṃsi rucirānanau ViP_5,19.14 kaṃsasya rajakaḥ so 'tha prasādārūḍhavismayaḥ bahūny ākṣepavākyāni prāhoccai rāmakeśavau ViP_5,19.15 tatas talaprahāreṇa kṛṣṇas tasya durātmanaḥ pātayām āsa kopena rajakasya śiro bhuvi ViP_5,19.16 hatvādāya ca vastrāṇi pītanīlāmbarau tataḥ kṛṣṇarāmau mudā yuktau mālākāragṛhaṃ gatau ViP_5,19.17 vikāsinetrayugalo mālākāro 'pi vismitaḥ etau kasya kuto vaitau maitreyācintayat tataḥ ViP_5,19.18 pītanīlāmbaradharau tau dṛṣṭvātimanoharau sa tarkayām āsa tadā bhuvaṃ devāv upāgatau ViP_5,19.19 vikāsimukhapadmābhyāṃ tābhyāṃ puṣpāṇi yācitaḥ bhuvaṃ viṣṭabhya hastābhyāṃ pasparśa śirasā mahīm ViP_5,19.20 prasādaparamau nāthau mama geham upāgatau dhanyo 'ham arcayiṣyāmīty āha tau mālyajīvakaḥ ViP_5,19.21 tataḥ prahṛṣṭavadanas tayoḥ puṣpāṇi kāmataḥ cārūṇy etāny athaitāni pradadau sa vilobhayan ViP_5,19.22 punaḥ punaḥ praṇamyāsau mālākāro narottamau dadau puṣpāṇi cārūṇi gandhavanty amalāni ca ViP_5,19.23 mālākārāya kṛṣṇo 'pi prasannaḥ pradadau varam śrīs tvāṃ matsaṃśrayā bhadra na kadācit tyajiṣyati ViP_5,19.24 balahānir na te saumya dhanahānis tathaiva ca yāvad dināni tāvac ca na naśiṣyati saṃtatiḥ ViP_5,19.25 bhuktvā ca bhogān vipulāṃs tvam ante matprasādajam mamānusmaraṇaṃ prāpya divyaṃ lokam avāpsyasi ViP_5,19.26 dharme manaś ca te bhadra sarvakālaṃ bhaviṣyati yuṣmatsaṃtatijātānāṃ dīrgham āyur bhaviṣyati ViP_5,19.27 nopasargādikaṃ doṣaṃ yuṣmatsaṃtatisaṃbhavaḥ saṃprāpsyati mahābhāga yāvat sūryo bhaviṣyati ViP_5,19.28 ity uktvā tadgṛhāt kṛṣṇo baladevasahāyavān nirjagāma muniśreṣṭha mālākāreṇa pūjitaḥ ViP_5,19.29 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ ]] rājamārge tataḥ kṛṣṇaḥ sānulepanabhājanām dadarśa kubjām āyāntīṃ navayauvanagocarām ViP_5,20.1 tām āha lalitaṃ kṛṣṇaḥ kasyedam anulepanam bhavatyā nīyate satyaṃ vadendīvaralocane ViP_5,20.2 sakāmenaiva sā proktā sānurāgā hariṃ prati prāha sā lalitaṃ kubjā taddarśanabalātkṛtā ViP_5,20.3 kānta kasmān na jānāsi kaṃsenābhiniyojitām naikavakreti vikhyātām anulepanakarmaṇi ViP_5,20.4 nānyapiṣṭaṃ hi kaṃsasya prītaye hy anulepanam bhavaty aham atīvāsya prasādadhanabhājanam ViP_5,20.5 sugandham etad rājārhaṃ ruciraṃ rucirānane āvayor gātrasadṛśaṃ dīyatām anulepanam ViP_5,20.6 śrutvaitad āha sā kubjā gṛhyatām iti sādaram anulepanaṃ ca dadau gātrayogyam athobhayoḥ ViP_5,20.7 bhakticchedānuliptāṅgau tatas tau puruṣarṣabhau sendracāpau virājetāṃ sitakṛṣṇāv ivāmbudau ViP_5,20.8 tatas tāṃ cibuke śaurir ullāpanavidhānavit utpāṭya tolayām āsa dvyaṅgulenāgrapāṇinā ViP_5,20.9 cakarṣa padbhyāṃ ca tadā ṛjutvaṃ keśavo 'nayat tataḥ sā ṛjutāṃ prāptā yoṣitām abhavad varā ViP_5,20.10 vilāsalalitaṃ prāha premagarbhabharālasam vastre pragṛhya govindaṃ vraja gehaṃ mameti vai ViP_5,20.11 evam uktas tayā śaurī rāmasyālokya cānanam",":७ एष कृष्णरथस्योच्चैश् चक्ररेणुर् निरीक्ष्यताम् दूरीभूतो हरिर् येन सो ऽपि रेणुर् न लक्ष्यते विप्_५,१८.३१ इत्य् एवम् अतिहार्देन गोपीजननिरीक्षितः तत्याज व्रजभूभागं सह रामेण केशवः विप्_५,१८.३२ गच्छन्तो जवनाश्वेन रथेन यमुनातटम् प्राप्ता मध्याह्नसमये रामाक्रूरजनार्दनाः विप्_५,१८.३३ अथाह कृष्णम् अक्रूरो भवद्भ्यां तावद् आस्यताम् यावत् करोमि कालिन्द्याम् आह्निकार्हणम् अम्भसि विप्_५,१८.३४ तथेत्य् उक्तस् ततः स्नातः स्वाचान्तः स महामतिः दध्यौ ब्रह्म परं विप्र प्रविश्य यमुनाजले विप्_५,१८.३५ फणासहस्रमालाढ्यं बलभद्रं ददर्श सः कुन्दामलाङ्गम् उन्निद्रपद्मपत्रारुणेक्षणम् विप्_५,१८.३६ वृतं वासुकिरम्भाद्यैर् महद्भिः पवनाशिभिः संस्तूयमानं गन्धर्वैर् वनमालाविभूषितम् विप्_५,१८.३७ दधानम् असिते वस्त्रे चारुपद्मावतंसकम् चारुकुण्डलिनं मत्तम् अन्तर् जलतले स्थितम् विप्_५,१८.३८ तस्योत्सङ्गे घनश्यामम् आताम्रायतलोचनम् चतुर्बाहुम् उदाराङ्गं चक्राद्यायुधभूषणम् विप्_५,१८.३९ पीते वसानं वसने चित्रमाल्यविभूषणम् शक्रचापतडिन्मालाविचित्रम् इव तोयदम् विप्_५,१८.४० श्रीवत्सवक्षसं चारुकेयूरमुकुटोज्ज्वलम् ददर्श कृष्णम् अक्लिष्टं पुण्डरीकावतंसकम् विप्_५,१८.४१ सनन्दनाद्यैर् मुनिभिः सिद्धयोगैर् अकल्मषैः विचिन्त्यमानं तत्रस्थैर् नासाग्रन्यस्तलोचनैः विप्_५,१८.४२ बलकृष्णौ तथाक्रूरः प्रत्यभिज्ञाय विस्मितः सो ऽचिन्तयद् रथाच् छीघ्रं कथम् अत्रागताव् इति विप्_५,१८.४३ विवक्षोः स्तम्भयाम् आस वाचं तस्य जनार्दनः ततो निष्क्रम्य सलिलाद् रथम् अभ्यागतः पुनः विप्_५,१८.४४ ददर्श तत्र चैवोभौ रथस्योपर्य् अधिष्ठितौ रामकृष्णौ यथापूर्वं मनुष्यवपुषान्वितौ विप्_५,१८.४५ निमग्नश् च पुनस् तोये स ददर्श तथैव तौ संस्तूयमानौ गन्धर्वमुनिसिद्धमहोरगैः विप्_५,१८.४६ ततो विज्ञातसद्भावः स तु दानपतिस् तदा तुष्टाव सर्वविज्ञान, ,मयम् अच्युतम् ईश्वरम् विप्_५,१८.४७ सन्मात्ररूपिणे ऽचिन्त्यमहिम्ने परमात्मने व्यापिने नैकरूपैकस्वरूपाय नमो नमः विप्_५,१८.४८ सत्यरूपाय ते ऽचिन्त्य हविर्भूताय ते नमः नमो ऽविज्ञेयरूपाय पराय प्रकृतेः प्रभो विप्_५,१८.४९ भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च प्रधानात्मा तथा भवान् आत्मा च परमात्मा च त्वम् एकः पञ्चधा स्थितः विप्_५,१८.५० प्रसीद सर्वसर्वात्मन् क्षराक्षरमयेश्वर ब्रह्मविष्णुशिवाख्याभिः कल्पनाभिर् उदीरितः विप्_५,१८.५१ अनाख्येयस्वरूपात्मन्न् अनाख्येयप्रयोजन अनाख्येयाभिधानं त्वां नतो ऽस्मि परमेश्वर विप्_५,१८.५२ न यत्र नाथ विद्यन्ते नामजात्यादिकल्पनाः तद् ब्रह्म परमं नित्यम् अविकारि भवान् अज विप्_५,१८.५३ न कल्पनाम् ऋते ऽर्थस्य सर्वस्याधिगमो यतः ततः कृष्णाच्युतानन्तविष्णुसंज्ञाभिर् ईड्यसे विप्_५,१८.५४ सर्वार्थास् त्वम् अज विकल्पनाभिर् एतद् देवाद्यं जगद् अखिलं त्वम् एव विश्वम् विश्वात्मंस् त्वम् इति विकारभावहीनः सर्वस्मिन् न हि भवतो ऽस्ति किंचिद् अन्यत् विप्_५,१८.५५ त्वं ब्रह्मा पशुपतिर् अर्यमा विधाता धाता त्वं त्रिदशपतिः समीरणो ऽग्निः तोयेशो धनपतिर् अन्तकस् त्वम् एको भिन्नार्थैर् जगद् अभिपासि शक्तिभेदैः विप्_५,१८.५६ विश्वं भवान् सृजति सूर्यगभस्तिरूपो विश्वं च ते गुणमयो ऽयम् अज प्रपञ्चः रूपं परं सद् इति वाचकम् अक्षरं यज् ज्ञानात्मने सदसते प्रणतो ऽस्मि तस्मै विप्_५,१८.५७ ॐ नमो वासुदेवाय नमः संकर्षणाय ते प्रद्युम्नाय नमस् तुभ्यम् अनिरुद्धाय ते नमः विप्_५,१८.५८ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे ऽष्टादशो ऽध्यायः ]] एवम् अन्तर् जले विष्णुम् अभिष्टूय स यादवः अर्चयाम् आस सर्वेशं पुष्पधूपैर् मनोमयैः विप्_५,१९.१ परित्यक्तान्यविषयं मनस् तत्र निवेश्य सः ब्रह्मभूते चिरं स्थित्वा विरराम समाधितः विप्_५,१९.२ कृतकृत्यम् इवात्मानं मन्यमानो महामतिः आजगाम रथं भूयो निर्गम्य यमुनाम्भसः विप्_५,१९.३ रामकृष्णौ च ददृशे यथापूर्वं रथे स्थितौ विस्मिताक्षस् तदाक्रूरस् तं च कृष्णो ऽभ्यभाषत विप्_५,१९.४ नूनं ते दृष्टम् आश्चर्यम् अक्रूर यमुनाजले विस्मयोत्फुल्लनयनो भवान् संलक्ष्यते यतः विप्_५,१९.५ अन्तर् जले यद् आश्चर्यं दृष्टं तत्र मयाच्युत तद् अत्रापि हि पश्यामि मूर्तिमत् पुरतः स्थितम् विप्_५,१९.६ जगद् एतन् महाश्चर्यं रूपं यस्य महात्मनः तेनाश्चर्यपरेणाहं भवता कृष्ण संगतः विप्_५,१९.७ तत् किम् एतेन मथुरां प्रयामो मधुसूदन बिभेमि कंसाद् धिग् जन्म परपिण्डोपजीविनाम् विप्_५,१९.८ इत्य् उक्त्वा चोदयाम् आस तान् हयान् वातरंहसः संप्राप्तश् चातिसायाह्ने सो ऽक्रूरो मथुरां पुरीम् विप्_५,१९.९ विलोक्य मथुरां रामं कृष्णं चाह स यादवः पद्भ्यां यातं महावीर्यौ रथेनैको विशाम्य् अहम् विप्_५,१९.१० गन्तव्यं वसुदेवस्य न भवद्भ्यां तथा गृहम् युवयोर् हि कृते वृद्धः स कंसेन निरस्यते विप्_५,१९.११ इत्य् उक्त्वा प्रविवेशाथ सो ऽक्रूरो मथुरां पुरीम् प्रविष्टौ रामकृष्णौ च राजमार्गम् उपागतौ विप्_५,१९.१२ स्त्रीभिर् नरैश् च सानन्दं लोचनैर् अभिवीक्षितौ जग्मतुर् लीलया वीरौ मत्तौ बालगजाव् इव विप्_५,१९.१३ भ्रममाणौ तु तौ दृष्ट्वा रजकं रङ्गकारकम् अयाचेतां सुरूपाणि वासांसि रुचिराननौ विप्_५,१९.१४ कंसस्य रजकः सो ऽथ प्रसादारूढविस्मयः बहून्य् आक्षेपवाक्यानि प्राहोच्चै रामकेशवौ विप्_५,१९.१५ ततस् तलप्रहारेण कृष्णस् तस्य दुरात्मनः पातयाम् आस कोपेन रजकस्य शिरो भुवि विप्_५,१९.१६ हत्वादाय च वस्त्राणि पीतनीलाम्बरौ ततः कृष्णरामौ मुदा युक्तौ मालाकारगृहं गतौ विप्_५,१९.१७ विकासिनेत्रयुगलो मालाकारो ऽपि विस्मितः एतौ कस्य कुतो वैतौ मैत्रेयाचिन्तयत् ततः विप्_५,१९.१८ पीतनीलाम्बरधरौ तौ दृष्ट्वातिमनोहरौ स तर्कयाम् आस तदा भुवं देवाव् उपागतौ विप्_५,१९.१९ विकासिमुखपद्माभ्यां ताभ्यां पुष्पाणि याचितः भुवं विष्टभ्य हस्ताभ्यां पस्पर्श शिरसा महीम् विप्_५,१९.२० प्रसादपरमौ नाथौ मम गेहम् उपागतौ धन्यो ऽहम् अर्चयिष्यामीत्य् आह तौ माल्यजीवकः विप्_५,१९.२१ ततः प्रहृष्टवदनस् तयोः पुष्पाणि कामतः चारूण्य् एतान्य् अथैतानि प्रददौ स विलोभयन् विप्_५,१९.२२ पुनः पुनः प्रणम्यासौ मालाकारो नरोत्तमौ ददौ पुष्पाणि चारूणि गन्धवन्त्य् अमलानि च विप्_५,१९.२३ मालाकाराय कृष्णो ऽपि प्रसन्नः प्रददौ वरम् श्रीस् त्वां मत्संश्रया भद्र न कदाचित् त्यजिष्यति विप्_५,१९.२४ बलहानिर् न ते सौम्य धनहानिस् तथैव च यावद् दिनानि तावच् च न नशिष्यति संततिः विप्_५,१९.२५ भुक्त्वा च भोगान् विपुलांस् त्वम् अन्ते मत्प्रसादजम् ममानुस्मरणं प्राप्य दिव्यं लोकम् अवाप्स्यसि विप्_५,१९.२६ धर्मे मनश् च ते भद्र सर्वकालं भविष्यति युष्मत्संततिजातानां दीर्घम् आयुर् भविष्यति विप्_५,१९.२७ नोपसर्गादिकं दोषं युष्मत्संततिसंभवः संप्राप्स्यति महाभाग यावत् सूर्यो भविष्यति विप्_५,१९.२८ इत्य् उक्त्वा तद्गृहात् कृष्णो बलदेवसहायवान् निर्जगाम मुनिश्रेष्ठ मालाकारेण पूजितः विप्_५,१९.२९ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे एकोनविंशो ऽध्यायः ]] राजमार्गे ततः कृष्णः सानुलेपनभाजनाम् ददर्श कुब्जाम् आयान्तीं नवयौवनगोचराम् विप्_५,२०.१ ताम् आह ललितं कृष्णः कस्येदम् अनुलेपनम् भवत्या नीयते सत्यं वदेन्दीवरलोचने विप्_५,२०.२ सकामेनैव सा प्रोक्ता सानुरागा हरिं प्रति प्राह सा ललितं कुब्जा तद्दर्शनबलात्कृता विप्_५,२०.३ कान्त कस्मान् न जानासि कंसेनाभिनियोजिताम् नैकवक्रेति विख्याताम् अनुलेपनकर्मणि विप्_५,२०.४ नान्यपिष्टं हि कंसस्य प्रीतये ह्य् अनुलेपनम् भवत्य् अहम् अतीवास्य प्रसादधनभाजनम् विप्_५,२०.५ सुगन्धम् एतद् राजार्हं रुचिरं रुचिरानने आवयोर् गात्रसदृशं दीयताम् अनुलेपनम् विप्_५,२०.६ श्रुत्वैतद् आह सा कुब्जा गृह्यताम् इति सादरम् अनुलेपनं च ददौ गात्रयोग्यम् अथोभयोः विप्_५,२०.७ भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गौ ततस् तौ पुरुषर्षभौ सेन्द्रचापौ विराजेतां सितकृष्णाव् इवाम्बुदौ विप्_५,२०.८ ततस् तां चिबुके शौरिर् उल्लापनविधानवित् उत्पाट्य तोलयाम् आस द्व्यङ्गुलेनाग्रपाणिना विप्_५,२०.९ चकर्ष पद्भ्यां च तदा ऋजुत्वं केशवो ऽनयत् ततः सा ऋजुतां प्राप्ता योषिताम् अभवद् वरा विप्_५,२०.१० विलासललितं प्राह प्रेमगर्भभरालसम् वस्त्रे प्रगृह्य गोविन्दं व्रज गेहं ममेति वै विप्_५,२०.११ एवम् उक्तस् तया शौरी रामस्यालोक्य चाननम्"
5,20,11,27,:1 prahasya kubjāṃ tām āha naikavakrām aninditām,:१ प्रहस्य कुब्जां ताम् आह नैकवक्राम् अनिन्दिताम्
5,20,11,28,:2 ity uktavantīm ālokya prahasan harir abravīt,:२ इत्य् उक्तवन्तीम् आलोक्य प्रहसन् हरिर् अब्रवीत्
5,20,29,29,"āyāsye bhavatīgeham iti tāṃ prahasan hariḥ visasarja jahāsoccai rāmasyālokya cānanam ViP_5,20.12 bhakticchedānuliptāṅgau nīlapītāmbarau ca tau dhanuḥśālāṃ tato yātau citramālyopaśobhitau ViP_5,20.13 āyogavaṃ dhanūratnaṃ tābhyāṃ pṛṣṭais tu rakṣibhiḥ ākhyāte sahasā kṛṣṇo gṛhītvāpūrayad dhanuḥ ViP_5,20.14 tataḥ pūrayatā tena bhajyamānaṃ balād dhanuḥ cakāra sumahāśabdaṃ mathurā yena pūritā ViP_5,20.15 anuyuktau tatas tau tu bhagne dhanuṣi rakṣibhiḥ rakṣisainyaṃ nikṛtyobhau niṣkrāntau kārmukālayāt ViP_5,20.16 akrūrāgamavṛttāntam upalabhya tathā dhanuḥ bhagnaṃ śrutvātha kaṃso 'pi prāha cāṇūramuṣṭikau ViP_5,20.17 gopāladārakau prāptau bhavadbhyāṃ tau mamāgrataḥ mallayuddhe nihantavyau mama prāṇaharau hi tau ViP_5,20.18 niyuddhe tadvināśena bhavadbhyāṃ toṣito hy aham dāsyāmy abhimatān kāmān nānyathaitan mahābalau ViP_5,20.19 nyāyato 'nyāyato vāpi bhavadbhyāṃ tau mamāhitau hantavyau tadvadhād rājyaṃ sāmānyaṃ vo bhaviṣyati ViP_5,20.20 ity ādiśya sa tau mallau tataś cāhūya hastipam provācoccais tvayā mallasamājadvāri kuñjaraḥ ViP_5,20.21 sthāpyaḥ kuvalayāpīḍas tena tau gopadārakau ghātanīyau niyuddhāya raṅgadvāram upāgatau ViP_5,20.22 tam apy ājñāpya dṛṣṭvā ca mañcān sarvān upākṛtān āsannamaraṇaḥ kaṃsaḥ sūryodayam udaikṣata ViP_5,20.23 tataḥ samastamañceṣu nāgaraḥ sa tadā janaḥ rājamañceṣu cārūḍhāḥ saha bhṛtyair mahībhṛtaḥ ViP_5,20.24 mallaprāśnikavargaś ca raṅgamadhyasamīpataḥ kṛtaḥ kaṃsena kaṃso 'pi tuṅgamañce vyavasthitaḥ ViP_5,20.25 antaḥpurāṇāṃ mañcāś ca tathānye parikalpitāḥ anye ca vāramukhyānām anye nāgarayoṣitām ViP_5,20.26 nandagopādayo gopā mañceṣv anyeṣv avasthitāḥ akrūravasudevau ca mañcaprānte vyavasthitau ViP_5,20.27 nāgarīyoṣitāṃ madhye devakī putragṛddhinī antakāle 'pi putrasya drakṣyāmi ruciraṃ mukham ViP_5,20.28 vādyamāneṣu tūryeṣu cāṇūre cātivalgati hāhākārapare loke āsphoṭayati muṣṭike ViP_5,20.29 dṛṣṭvā kuvalayāpīḍaṃ ghoradantaṃ sudāruṇam","आयास्ये भवतीगेहम् इति तां प्रहसन् हरिः विससर्ज जहासोच्चै रामस्यालोक्य चाननम् विप्_५,२०.१२ भक्तिच्छेदानुलिप्ताङ्गौ नीलपीताम्बरौ च तौ धनुःशालां ततो यातौ चित्रमाल्योपशोभितौ विप्_५,२०.१३ आयोगवं धनूरत्नं ताभ्यां पृष्टैस् तु रक्षिभिः आख्याते सहसा कृष्णो गृहीत्वापूरयद् धनुः विप्_५,२०.१४ ततः पूरयता तेन भज्यमानं बलाद् धनुः चकार सुमहाशब्दं मथुरा येन पूरिता विप्_५,२०.१५ अनुयुक्तौ ततस् तौ तु भग्ने धनुषि रक्षिभिः रक्षिसैन्यं निकृत्योभौ निष्क्रान्तौ कार्मुकालयात् विप्_५,२०.१६ अक्रूरागमवृत्तान्तम् उपलभ्य तथा धनुः भग्नं श्रुत्वाथ कंसो ऽपि प्राह चाणूरमुष्टिकौ विप्_५,२०.१७ गोपालदारकौ प्राप्तौ भवद्भ्यां तौ ममाग्रतः मल्लयुद्धे निहन्तव्यौ मम प्राणहरौ हि तौ विप्_५,२०.१८ नियुद्धे तद्विनाशेन भवद्भ्यां तोषितो ह्य् अहम् दास्याम्य् अभिमतान् कामान् नान्यथैतन् महाबलौ विप्_५,२०.१९ न्यायतो ऽन्यायतो वापि भवद्भ्यां तौ ममाहितौ हन्तव्यौ तद्वधाद् राज्यं सामान्यं वो भविष्यति विप्_५,२०.२० इत्य् आदिश्य स तौ मल्लौ ततश् चाहूय हस्तिपम् प्रोवाचोच्चैस् त्वया मल्लसमाजद्वारि कुञ्जरः विप्_५,२०.२१ स्थाप्यः कुवलयापीडस् तेन तौ गोपदारकौ घातनीयौ नियुद्धाय रङ्गद्वारम् उपागतौ विप्_५,२०.२२ तम् अप्य् आज्ञाप्य दृष्ट्वा च मञ्चान् सर्वान् उपाकृतान् आसन्नमरणः कंसः सूर्योदयम् उदैक्षत विप्_५,२०.२३ ततः समस्तमञ्चेषु नागरः स तदा जनः राजमञ्चेषु चारूढाः सह भृत्यैर् महीभृतः विप्_५,२०.२४ मल्लप्राश्निकवर्गश् च रङ्गमध्यसमीपतः कृतः कंसेन कंसो ऽपि तुङ्गमञ्चे व्यवस्थितः विप्_५,२०.२५ अन्तःपुराणां मञ्चाश् च तथान्ये परिकल्पिताः अन्ये च वारमुख्यानाम् अन्ये नागरयोषिताम् विप्_५,२०.२६ नन्दगोपादयो गोपा मञ्चेष्व् अन्येष्व् अवस्थिताः अक्रूरवसुदेवौ च मञ्चप्रान्ते व्यवस्थितौ विप्_५,२०.२७ नागरीयोषितां मध्ये देवकी पुत्रगृद्धिनी अन्तकाले ऽपि पुत्रस्य द्रक्ष्यामि रुचिरं मुखम् विप्_५,२०.२८ वाद्यमानेषु तूर्येषु चाणूरे चातिवल्गति हाहाकारपरे लोके आस्फोटयति मुष्टिके विप्_५,२०.२९ दृष्ट्वा कुवलयापीडं घोरदन्तं सुदारुणम्"
5,20,29,29,:1 krīḍitvā suciraṃ kṛṣṇaḥ karidantapadāntare,:१ क्रीडित्वा सुचिरं कृष्णः करिदन्तपदान्तरे
5,20,29,29,:2 dantadvayaṃ tu jagrāha karābhyāṃ kariṇas tadā,:२ दन्तद्वयं तु जग्राह कराभ्यां करिणस् तदा
5,20,29,29,:3 jaghāna vāmapādena mastake hastinas tataḥ,:३ जघान वामपादेन मस्तके हस्तिनस् ततः
5,20,29,29,:4 utpāṭya vāmadantaṃ tu dakṣiṇenaiva pāṇinā,:४ उत्पाट्य वामदन्तं तु दक्षिणेनैव पाणिना
5,20,29,29,:5 tāḍayām āsa yantāraṃ tasyāsīc chatadhā śiraḥ,:५ ताडयाम् आस यन्तारं तस्यासीच् छतधा शिरः
5,20,29,29,:6 dakṣiṇaṃ dantam utpāṭya balabhadro 'pi tatkṣaṇāt,:६ दक्षिणं दन्तम् उत्पाट्य बलभद्रो ऽपि तत्क्षणात्
5,20,29,29,:7 saroṣas tena pārśvasthān gajapālān apothayat,:७ सरोषस् तेन पार्श्वस्थान् गजपालान् अपोथयत्
5,20,29,29,:8 sa papāta hatas tena balabhadreṇa līlayā,:८ स पपात हतस् तेन बलभद्रेण लीलया
5,20,29,29,:9 sahasrākṣeṇa vajreṇa tāḍitaḥ parvato yathā,:९ सहस्राक्षेण वज्रेण ताडितः पर्वतो यथा
5,20,29,29,:10 tatas tūtplutya vegena rauhiṇeyo mahābalaḥ,:१० ततस् तूत्प्लुत्य वेगेन रौहिणेयो महाबलः
5,20,29,30,A īṣad dhasantau tau vīrau balabhadrajanārdanau,अ ईषद् धसन्तौ तौ वीरौ बलभद्रजनार्दनौ
5,20,29,30,:1 gopaveṣadharau bālau raṅgadvāram upāgatau,:१ गोपवेषधरौ बालौ रङ्गद्वारम् उपागतौ
5,20,29,30,:2 tataḥ kuvalayāpīḍo mahāmātrapracoditaḥ,:२ ततः कुवलयापीडो महामात्रप्रचोदितः
5,20,29,30,:3 abhyadhāvata vegena hantuṃ gopakumārakau,:३ अभ्यधावत वेगेन हन्तुं गोपकुमारकौ
5,20,29,30,:4 hāhākāro mahāñ jajñe raṅgamadhye dvijottama,:४ हाहाकारो महाञ् जज्ञे रङ्गमध्ये द्विजोत्तम
5,20,29,30,:5 baladevo 'pi taṃ dṛṣṭvā vacanaṃ cedam abravīt,:५ बलदेवो ऽपि तं दृष्ट्वा वचनं चेदम् अब्रवीत्
5,20,29,30,:6 hantavyo hi mahābhāga nāgo 'yaṃ śatrucoditaḥ,:६ हन्तव्यो हि महाभाग नागो ऽयं शत्रुचोदितः
5,20,29,30,:7 ity uktaḥ so 'grajenātha baladevena vai dvija,:७ इत्य् उक्तः सो ऽग्रजेनाथ बलदेवेन वै द्विज
5,20,29,30,:8 siṃhanādaṃ tataś cakre mādhavaḥ paravīrahā,:८ सिंहनादं ततश् चक्रे माधवः परवीरहा
5,20,29,30,:9 kareṇa karam ākṛṣya keśavaḥ keśisūdanaḥ,:९ करेण करम् आकृष्य केशवः केशिसूदनः
5,20,29,30,:10 dantam ekaṃ samutpāṭya tāḍayām āsa kuñjaraḥ,:१० दन्तम् एकं समुत्पाट्य ताडयाम् आस कुञ्जरः
5,20,29,30,:11 utpāṭya vāmadantaṃ tu dakṣiṇenaiva pāṇinā,:११ उत्पाट्य वामदन्तं तु दक्षिणेनैव पाणिना
5,20,29,30,:12 sa papāta mahīpṛṣṭhe meruśṛṅgam ivāparam,:१२ स पपात महीपृष्ठे मेरुशृङ्गम् इवापरम्
5,20,29,30,:13 īśo 'pi sarvajagatāṃ bālalīlānusārataḥ,:१३ ईशो ऽपि सर्वजगतां बाललीलानुसारतः
5,20,29,30,A bhrāmayām āsa taṃ śaurir airāvatasamaṃ bale,अ भ्रामयाम् आस तं शौरिर् ऐरावतसमं बले
5,20,41,32,"B hatvā kuvalayāpīḍaṃ hastyārohapracoditam madāsṛganuliptāṅgau gajadantavarāyudhau ViP_5,20.30 mṛgamadhye yathā simhau garvalīlāvalokinau praviṣṭau sumahāraṅgaṃ balabhadrajanārdanau ViP_5,20.31 hāhākāro mahāñ jajñe sarvamañceṣv anantaram kṛṣṇo 'yaṃ balabhadro 'yam iti lokasya vismayāt ViP_5,20.32 so 'yaṃ yena hatā ghorā pūtanā sā niśācarī kṣiptaṃ tu śakaṭaṃ yena bhagnau ca yamalārjunau ViP_5,20.33 so 'yaṃ yaḥ kāliyaṃ nāgaṃ nanartāruhya bālakaḥ dhṛto govardhano yena saptarātraṃ mahāgiriḥ ViP_5,20.34 ariṣṭo dhenukaḥ keśī līlayaiva mahātmanā nihatā yena durvṛttā dṛśyatāṃ so 'yam acyutaḥ ViP_5,20.35 ayaṃ cāsya mahābāhur balabhadro 'grajo 'grataḥ prayāti līlayā yoṣinmanonayananandanaḥ ViP_5,20.36 ayaṃ sa kathyate prājñaiḥ purāṇārthāvalokibhiḥ gopālo yādavaṃ vaṃśaṃ magnam abhyuddhariṣyati ViP_5,20.37 ayaṃ sa sarvabhūtasya viṣṇor akhilajanmanaḥ avatīrṇo mahīm aṃśo nūnaṃ bhāraharo bhuvaḥ ViP_5,20.38 ity evaṃ varṇite paurai rāme kṛṣṇe ca tatkṣaṇāt ViP_5,20.39ab praviṣṭe nagaram abhyetau viśvalokāvalokitau ViP_5,20.39ab*31 uras tatāpa devakyāḥ snehasnutapayodharam ViP_5,20.39cd mahotsavam ivāsādya putrānanavilokanam yuveva vasudevo 'bhūd vihāyābhyāgatāṃ jarām ViP_5,20.40 vistāritākṣiyugalo rājāntaḥpurayoṣitaḥ nāgarastrīsamūhaś ca draṣṭuṃ na virarāma tam ViP_5,20.41 evaṃ tā rājakanyāś ca mahiṣyaḥ purayoṣitaḥ","ब् हत्वा कुवलयापीडं हस्त्यारोहप्रचोदितम् मदासृगनुलिप्ताङ्गौ गजदन्तवरायुधौ विप्_५,२०.३० मृगमध्ये यथा सिम्हौ गर्वलीलावलोकिनौ प्रविष्टौ सुमहारङ्गं बलभद्रजनार्दनौ विप्_५,२०.३१ हाहाकारो महाञ् जज्ञे सर्वमञ्चेष्व् अनन्तरम् कृष्णो ऽयं बलभद्रो ऽयम् इति लोकस्य विस्मयात् विप्_५,२०.३२ सो ऽयं येन हता घोरा पूतना सा निशाचरी क्षिप्तं तु शकटं येन भग्नौ च यमलार्जुनौ विप्_५,२०.३३ सो ऽयं यः कालियं नागं ननर्तारुह्य बालकः धृतो गोवर्धनो येन सप्तरात्रं महागिरिः विप्_५,२०.३४ अरिष्टो धेनुकः केशी लीलयैव महात्मना निहता येन दुर्वृत्ता दृश्यतां सो ऽयम् अच्युतः विप्_५,२०.३५ अयं चास्य महाबाहुर् बलभद्रो ऽग्रजो ऽग्रतः प्रयाति लीलया योषिन्मनोनयननन्दनः विप्_५,२०.३६ अयं स कथ्यते प्राज्ञैः पुराणार्थावलोकिभिः गोपालो यादवं वंशं मग्नम् अभ्युद्धरिष्यति विप्_५,२०.३७ अयं स सर्वभूतस्य विष्णोर् अखिलजन्मनः अवतीर्णो महीम् अंशो नूनं भारहरो भुवः विप्_५,२०.३८ इत्य् एवं वर्णिते पौरै रामे कृष्णे च तत्क्षणात् विप्_५,२०.३९अब् प्रविष्टे नगरम् अभ्येतौ विश्वलोकावलोकितौ विप्_५,२०.३९अब्*३१ उरस् तताप देवक्याः स्नेहस्नुतपयोधरम् विप्_५,२०.३९च्द् महोत्सवम् इवासाद्य पुत्राननविलोकनम् युवेव वसुदेवो ऽभूद् विहायाभ्यागतां जराम् विप्_५,२०.४० विस्तारिताक्षियुगलो राजान्तःपुरयोषितः नागरस्त्रीसमूहश् च द्रष्टुं न विरराम तम् विप्_५,२०.४१ एवं ता राजकन्याश् च महिष्यः पुरयोषितः"
5,20,41,32,:1 agraṇyagaṇikāś caiva kanyā nāgarikāḥ striyaḥ,:१ अग्रण्यगणिकाश् चैव कन्या नागरिकाः स्त्रियः
5,20,41,32,:2 kaṃsārihṛdayāsaktacetanās tā varastriyaḥ,:२ कंसारिहृदयासक्तचेतनास् ता वरस्त्रियः
5,20,41,32,:3 garhayantyo 'tha rājānam bhramantyas taddidṛkṣayā,:३ गर्हयन्त्यो ऽथ राजानम् भ्रमन्त्यस् तद्दिदृक्षया
5,20,41,32,:4 icchantyo manasas tasya jayety ūcur jayaṃ tataḥ,:४ इच्छन्त्यो मनसस् तस्य जयेत्य् ऊचुर् जयं ततः
5,20,47,33,":5 sakhyaḥ paśyata kṛṣṇasya mukham atyaruṇekṣaṇam gajayuddhakṛtāyāsasvedāmbukaṇikācitam ViP_5,20.42 vikāsiśaradambhojam avaśyāyajalokṣitam paribhūya sthitaṃ janma saphalaṃ kriyatāṃ dṛśaḥ ViP_5,20.43 śrīvatsāṅkaṃ mahaddhāma bālasyaitad vilokyatām vipakṣakṣapaṇaṃ vakṣo bhujayugmaṃ ca bhāmini ViP_5,20.44 kiṃ na paśyasi kundendumṛṇāladhavalānanam balabhadram imaṃ nīlaparidhānam upāgatam ViP_5,20.45 valgatā muṣṭikenaitac cāṇūreṇa tathā sakhi kriyate balabhadrasya hāsyam etad vilokyatām ViP_5,20.46 sakhyaḥ paśyata cāṇūraṃ niyuddhārtham ayaṃ hariḥ samupaiti na santy atra kiṃ vṛddhā yuktakāriṇaḥ ViP_5,20.47 na kiṃcid api jānāti yuktāyuktaṃ mahīpatiḥ",":५ सख्यः पश्यत कृष्णस्य मुखम् अत्यरुणेक्षणम् गजयुद्धकृतायासस्वेदाम्बुकणिकाचितम् विप्_५,२०.४२ विकासिशरदम्भोजम् अवश्यायजलोक्षितम् परिभूय स्थितं जन्म सफलं क्रियतां दृशः विप्_५,२०.४३ श्रीवत्साङ्कं महद्धाम बालस्यैतद् विलोक्यताम् विपक्षक्षपणं वक्षो भुजयुग्मं च भामिनि विप्_५,२०.४४ किं न पश्यसि कुन्देन्दुमृणालधवलाननम् बलभद्रम् इमं नीलपरिधानम् उपागतम् विप्_५,२०.४५ वल्गता मुष्टिकेनैतच् चाणूरेण तथा सखि क्रियते बलभद्रस्य हास्यम् एतद् विलोक्यताम् विप्_५,२०.४६ सख्यः पश्यत चाणूरं नियुद्धार्थम् अयं हरिः समुपैति न सन्त्य् अत्र किं वृद्धा युक्तकारिणः विप्_५,२०.४७ न किंचिद् अपि जानाति युक्तायुक्तं महीपतिः"
5,20,47,33,:1 balābalam avijñātum anenātra na śakyate,:१ बलाबलम् अविज्ञातुम् अनेनात्र न शक्यते
5,20,47,33,:2 kimarthaṃ mantriṇaś caite mantriṇo rājakarmaṇi,:२ किमर्थं मन्त्रिणश् चैते मन्त्रिणो राजकर्मणि
5,20,54,35,":3 kva yauvanonmukhībhūtasukumāratanur hariḥ kva vajrakaṭhinābhogaśarīro 'yaṃ mahāsuraḥ ViP_5,20.48 imau sulalitau raṅge vartete navayauvanau daiteyamallāś cāṇūrapramukhās tv atidāruṇāḥ ViP_5,20.49 niyuddhaprāśnikānāṃ tu mahān eṣa vyatikramaḥ yad bālabalinor yuddhaṃ madhyasthaiḥ samupekṣyate ViP_5,20.50 itthaṃ purastrīlokasya vadataś cālayan bhuvam ViP_5,20.51ab niruddhaṃ prāṣṇikair yuktaṃ śrutvā tau rāmakeśavau ViP_5,20.51ab*34 vavalga baddhakakṣyo 'ntar janasya bhagavān hariḥ ViP_5,20.51cd balabhadro 'pi cāsphoṭya vavalga lalitaṃ yadā pade pade tadā bhūmir yan na śīrṇā tad adbhutam ViP_5,20.52 cāṇūreṇa tataḥ kṛṣṇo yuyudhe 'mitavikramaḥ niyuddhakuśalo daityo balabhadreṇa muṣṭikaḥ ViP_5,20.53 saṃnipātāvadhūtais tu cāṇūreṇa samaṃ hariḥ kṣepaṇair muṣṭibhiś caiva kīlavajranipātanaiḥ ViP_5,20.54 jānubhiś cānyanirghātais tathā bāhuvighaṭṭitaiḥ",":३ क्व यौवनोन्मुखीभूतसुकुमारतनुर् हरिः क्व वज्रकठिनाभोगशरीरो ऽयं महासुरः विप्_५,२०.४८ इमौ सुललितौ रङ्गे वर्तेते नवयौवनौ दैतेयमल्लाश् चाणूरप्रमुखास् त्व् अतिदारुणाः विप्_५,२०.४९ नियुद्धप्राश्निकानां तु महान् एष व्यतिक्रमः यद् बालबलिनोर् युद्धं मध्यस्थैः समुपेक्ष्यते विप्_५,२०.५० इत्थं पुरस्त्रीलोकस्य वदतश् चालयन् भुवम् विप्_५,२०.५१अब् निरुद्धं प्राष्णिकैर् युक्तं श्रुत्वा तौ रामकेशवौ विप्_५,२०.५१अब्*३४ ववल्ग बद्धकक्ष्यो ऽन्तर् जनस्य भगवान् हरिः विप्_५,२०.५१च्द् बलभद्रो ऽपि चास्फोट्य ववल्ग ललितं यदा पदे पदे तदा भूमिर् यन् न शीर्णा तद् अद्भुतम् विप्_५,२०.५२ चाणूरेण ततः कृष्णो युयुधे ऽमितविक्रमः नियुद्धकुशलो दैत्यो बलभद्रेण मुष्टिकः विप्_५,२०.५३ संनिपातावधूतैस् तु चाणूरेण समं हरिः क्षेपणैर् मुष्टिभिश् चैव कीलवज्रनिपातनैः विप्_५,२०.५४ जानुभिश् चान्यनिर्घातैस् तथा बाहुविघट्टितैः"
5,20,54,36,jānubhiś cāśmabhir ghātaiḥ śirobhir avaghaṭṭitaiḥ,जानुभिश् चाश्मभिर् घातैः शिरोभिर् अवघट्टितैः
5,20,85,37,"pādoddhūtaiḥ pramṛṣṭaiś ca tayor yuddham abhūn mahat ViP_5,20.55 aśastram atighoraṃ tat tayor yuddhaṃ sudāruṇam balaprāṇaviniṣpādyaṃ samājotsavasaṃnidhau ViP_5,20.56 yāvad yāvac ca cāṇūro yuyudhe hariṇā saha prāṇahānim avāpāgryāṃ tāvat tāval lavāl lavam ViP_5,20.57 kṛṣṇo 'pi yuyudhe tena līlayaiva jaganmayaḥ khedāc cālayatā kopān nijaśekharakesaram ViP_5,20.58 balakṣayaṃ vivṛddhiṃ ca dṛṣṭvā cāṇūrakṛṣṇayoḥ vārayām āsa tūryāṇi kaṃsaḥ kopaparāyaṇaḥ ViP_5,20.59 mṛdaṅgādiṣu tūryeṣu pratiṣiddheṣu tatkṣaṇāt khe saṃgatāny avādyanta devatūryāṇy anekaśaḥ ViP_5,20.60 jaya govinda cāṇūraṃ jahi keśava dānavam ity antardhānagā devās tadocur atiharṣitāḥ ViP_5,20.61 cāṇūreṇa ciraṃ kālaṃ krīḍitvā madhusūdanaḥ utpāṭya bhrāmayām āsa tadvadhāya kṛtodyamaḥ ViP_5,20.62 bhrāmayitvā śataguṇaṃ daityamallam amitrajit bhūmāv āsphoṭayām āsa gagane gatajīvitam ViP_5,20.63 bhūmāv āsphoṭitas tena cāṇūraḥ śatadhāvrajat raktasrāvamahāpaṅkāṃ cakāra sa tadā bhuvam ViP_5,20.64 baladevo 'pi tatkālaṃ muṣṭikena mahābalaḥ yuyudhe daityamallena cāṇūreṇa yathā hariḥ ViP_5,20.65 so 'py enaṃ muṣṭinā mūrdhni vakṣasy āhatya jānunā pātayitvā dharāpṛṣṭhe niṣpipeṣa gatāyuṣam ViP_5,20.66 kṛṣṇas tośalakaṃ bhūyo mallarājaṃ mahābalam vāmamuṣṭiprahāreṇa pātayām āsa bhūtale ViP_5,20.67 cāṇūre nihate malle muṣṭike vinipātite nīte kṣayaṃ tośalake sarve mallāḥ pradudruvuḥ ViP_5,20.68 vavalgatus tadā raṅge kṛṣṇasaṃkarṣaṇāv ubhau samānavayaso gopān balād ākṛṣya harṣitau ViP_5,20.69 kaṃso 'pi koparaktākṣaḥ prāhoccair vyāpṛtān narān gopāv etau samājaughān niṣkrāmyetāṃ balād itaḥ ViP_5,20.70 nando 'pi gṛhyatāṃ pāpo nigaḍair āyasair iha avṛddhārheṇa daṇḍena vasudevo 'pi hanyatām ViP_5,20.71 valganti gopāḥ kṛṣṇena ye ceme sahitāḥ puraḥ gāvo hriyantām eteṣāṃ yac cāsti vasu kiṃcana ViP_5,20.72 evam ājñāpayānaṃ tu prahasya madhusūdanaḥ utplutyāruhya taṃ mañcaṃ kaṃsaṃ jagrāha vegataḥ ViP_5,20.73 keśeṣv ākṛṣya vigalatkirīṭam avanītale kaṃsaṃ sa pātayām āsa tasyopari papāta ca ViP_5,20.74 niḥśeṣajagadādhāraguruṇā patatopari kṛṣṇena tyājitaḥ prāṇān ugrasenātmajo nṛpaḥ ViP_5,20.75 mṛtasya keśeṣu tadā gṛhītvā madhusūdanaḥ cakarṣa dehaṃ kaṃsasya raṅgamadhye mahābalaḥ ViP_5,20.76 gauraveṇātimahatā parikhā tena kṛṣyatā kṛtā kaṃsasya dehena vegeneva mahāmbhasaḥ ViP_5,20.77 kaṃse gṛhīte kṛṣṇena tadbhrātābhyāgato ruṣā sunāmā balabhadreṇa līlayaiva nipātitaḥ ViP_5,20.78 tato hāhākṛtaṃ sarvam āsīt tad raṅgamaṇḍalam avajñayā hataṃ dṛṣṭvā kṛṣṇena mathureśvaram ViP_5,20.79 kṛṣṇo 'pi vasudevasya pādau jagrāha satvaraḥ devakyāś ca mahābāhur baladevasahāyavān ViP_5,20.80 utthāpya vasudevas taṃ devakī ca janārdanam smṛtajanmoktavacanau tāv eva praṇatau sthitau ViP_5,20.81 prasīda sīdatāṃ deva devānāṃ varada prabho tathāvayoḥ prasādena kṛtoddhāraś ca keśava ViP_5,20.82 ārādhito yad bhagavān avatīrṇo gṛhe mama durvṛttanidhanārthāya tena naḥ pāvitaṃ kulam ViP_5,20.83 tvam antaḥ sarvabhūtānāṃ sarvabhūteṣv avasthitaḥ pravartete samastātmaṃs tvatto bhūtabhaviṣyatī ViP_5,20.84 yajñais tvam ijyase nityaṃ sarvadevamayācyuta tvam eva yajño yaṣṭā ca yajñānāṃ parameśvaraḥ ViP_5,20.85 samudbhavaḥ samastasya jagatas tvaṃ janārdana","पादोद्धूतैः प्रमृष्टैश् च तयोर् युद्धम् अभून् महत् विप्_५,२०.५५ अशस्त्रम् अतिघोरं तत् तयोर् युद्धं सुदारुणम् बलप्राणविनिष्पाद्यं समाजोत्सवसंनिधौ विप्_५,२०.५६ यावद् यावच् च चाणूरो युयुधे हरिणा सह प्राणहानिम् अवापाग्र्यां तावत् तावल् लवाल् लवम् विप्_५,२०.५७ कृष्णो ऽपि युयुधे तेन लीलयैव जगन्मयः खेदाच् चालयता कोपान् निजशेखरकेसरम् विप्_५,२०.५८ बलक्षयं विवृद्धिं च दृष्ट्वा चाणूरकृष्णयोः वारयाम् आस तूर्याणि कंसः कोपपरायणः विप्_५,२०.५९ मृदङ्गादिषु तूर्येषु प्रतिषिद्धेषु तत्क्षणात् खे संगतान्य् अवाद्यन्त देवतूर्याण्य् अनेकशः विप्_५,२०.६० जय गोविन्द चाणूरं जहि केशव दानवम् इत्य् अन्तर्धानगा देवास् तदोचुर् अतिहर्षिताः विप्_५,२०.६१ चाणूरेण चिरं कालं क्रीडित्वा मधुसूदनः उत्पाट्य भ्रामयाम् आस तद्वधाय कृतोद्यमः विप्_५,२०.६२ भ्रामयित्वा शतगुणं दैत्यमल्लम् अमित्रजित् भूमाव् आस्फोटयाम् आस गगने गतजीवितम् विप्_५,२०.६३ भूमाव् आस्फोटितस् तेन चाणूरः शतधाव्रजत् रक्तस्रावमहापङ्कां चकार स तदा भुवम् विप्_५,२०.६४ बलदेवो ऽपि तत्कालं मुष्टिकेन महाबलः युयुधे दैत्यमल्लेन चाणूरेण यथा हरिः विप्_५,२०.६५ सो ऽप्य् एनं मुष्टिना मूर्ध्नि वक्षस्य् आहत्य जानुना पातयित्वा धरापृष्ठे निष्पिपेष गतायुषम् विप्_५,२०.६६ कृष्णस् तोशलकं भूयो मल्लराजं महाबलम् वाममुष्टिप्रहारेण पातयाम् आस भूतले विप्_५,२०.६७ चाणूरे निहते मल्ले मुष्टिके विनिपातिते नीते क्षयं तोशलके सर्वे मल्लाः प्रदुद्रुवुः विप्_५,२०.६८ ववल्गतुस् तदा रङ्गे कृष्णसंकर्षणाव् उभौ समानवयसो गोपान् बलाद् आकृष्य हर्षितौ विप्_५,२०.६९ कंसो ऽपि कोपरक्ताक्षः प्राहोच्चैर् व्यापृतान् नरान् गोपाव् एतौ समाजौघान् निष्क्राम्येतां बलाद् इतः विप्_५,२०.७० नन्दो ऽपि गृह्यतां पापो निगडैर् आयसैर् इह अवृद्धार्हेण दण्डेन वसुदेवो ऽपि हन्यताम् विप्_५,२०.७१ वल्गन्ति गोपाः कृष्णेन ये चेमे सहिताः पुरः गावो ह्रियन्ताम् एतेषां यच् चास्ति वसु किंचन विप्_५,२०.७२ एवम् आज्ञापयानं तु प्रहस्य मधुसूदनः उत्प्लुत्यारुह्य तं मञ्चं कंसं जग्राह वेगतः विप्_५,२०.७३ केशेष्व् आकृष्य विगलत्किरीटम् अवनीतले कंसं स पातयाम् आस तस्योपरि पपात च विप्_५,२०.७४ निःशेषजगदाधारगुरुणा पततोपरि कृष्णेन त्याजितः प्राणान् उग्रसेनात्मजो नृपः विप्_५,२०.७५ मृतस्य केशेषु तदा गृहीत्वा मधुसूदनः चकर्ष देहं कंसस्य रङ्गमध्ये महाबलः विप्_५,२०.७६ गौरवेणातिमहता परिखा तेन कृष्यता कृता कंसस्य देहेन वेगेनेव महाम्भसः विप्_५,२०.७७ कंसे गृहीते कृष्णेन तद्भ्राताभ्यागतो रुषा सुनामा बलभद्रेण लीलयैव निपातितः विप्_५,२०.७८ ततो हाहाकृतं सर्वम् आसीत् तद् रङ्गमण्डलम् अवज्ञया हतं दृष्ट्वा कृष्णेन मथुरेश्वरम् विप्_५,२०.७९ कृष्णो ऽपि वसुदेवस्य पादौ जग्राह सत्वरः देवक्याश् च महाबाहुर् बलदेवसहायवान् विप्_५,२०.८० उत्थाप्य वसुदेवस् तं देवकी च जनार्दनम् स्मृतजन्मोक्तवचनौ ताव् एव प्रणतौ स्थितौ विप्_५,२०.८१ प्रसीद सीदतां देव देवानां वरद प्रभो तथावयोः प्रसादेन कृतोद्धारश् च केशव विप्_५,२०.८२ आराधितो यद् भगवान् अवतीर्णो गृहे मम दुर्वृत्तनिधनार्थाय तेन नः पावितं कुलम् विप्_५,२०.८३ त्वम् अन्तः सर्वभूतानां सर्वभूतेष्व् अवस्थितः प्रवर्तेते समस्तात्मंस् त्वत्तो भूतभविष्यती विप्_५,२०.८४ यज्ञैस् त्वम् इज्यसे नित्यं सर्वदेवमयाच्युत त्वम् एव यज्ञो यष्टा च यज्ञानां परमेश्वरः विप्_५,२०.८५ समुद्भवः समस्तस्य जगतस् त्वं जनार्दन"
5,21,19,38,"sāpahnavaṃ mama mano yad etat tvayi jāyate devakyāś cātmajaprītyā tad atyantaviḍambanā ViP_5,20.86 kva kartā sarvabhūtānām anādinidhano bhavān kva me manuṣyakasyaiṣā jihvā putreti vakṣyati ViP_5,20.87 jagad etaj jagannātha saṃbhūtam akhilaṃ yataḥ kayā yuktyā vinā māyāṃ so 'smattaḥ saṃbhaviṣyati ViP_5,20.88 yasmin pratiṣṭhitaṃ sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam sa koṣṭhotsaṅgaśayano manuṣyāj jāyate katham ViP_5,20.89 sa tvaṃ prasīda parameśvara pāhi viśvam aṃśāvatārakaraṇair na mamāsi putraḥ ābrahmapādapam ayaṃ jagad etad īśa tvatto vimohayasi kiṃ parameśvarātman ViP_5,20.90 māyāvimohitadṛśā tanayo mameti kaṃsād bhayaṃ kṛtam apāstabhayātitīvram nīto 'si gokulam ito 'tibhayākulasya vṛddhiṃ gato 'si mama nāsti mamatvam īśa ViP_5,20.91 karmāṇi rudramarudaśviśatakratūnāṃ sādhyāni yāni na bhavanti nirīkṣitāni tvaṃ viṣṇur īśa jagatām upakārahetoḥ prāpto 'si naḥ parigataṃ vigato hi mohaḥ ViP_5,20.92 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe viṃśo 'dhyāyaḥ ]] tau samutpannavijñānau bhagavatkarmadarśanāt devakīvasudevau tu dṛṣṭvā māyāṃ punar hariḥ mohāya yaducakrasya vitatāna sa vaiṣṇavīm ViP_5,21.1 uvāca cāmba bhos tāta cirād utkaṇṭhitena me bhavantau kaṃsabhītena dṛṣṭau saṃkarṣaṇena ca ViP_5,21.2 kurvatāṃ yāti yaḥ kālo mātāpitror apūjanam tat khaṇḍam āyuṣo vyarthaṃ sādhūnām upajāyate ViP_5,21.3 gurudevadvijātīnāṃ mātāpitroś ca pūjanam kurvatāṃ saphalaṃ janma dehināṃ tāta jāyate ViP_5,21.4 tat kṣantavyam idaṃ sarvam atikramakṛtaṃ pitaḥ kaṃsapratāpavīryābhyām āvayoḥ paravaśyayoḥ ViP_5,21.5 ity uktvātha praṇamyobhau yaduvṛddhān anukramāt yathāvad abhipūjyātha cakratuḥ pauramānanam ViP_5,21.6 kaṃsapatnyas tataḥ kaṃsaṃ parivārya hataṃ bhuvi vilepur mātaraś cāsya duḥkhaśokapariplutāḥ ViP_5,21.7 bahuprakāram atyarthaṃ paścāttāpāturo hariḥ tāḥ samāśvāsayām āsa svayam asrāvilekṣaṇaḥ ViP_5,21.8 ugrasenaṃ tato bandhān mumoca madhusūdanaḥ abhyaṣiñcat tathaivainaṃ nijarājye hatātmajam ViP_5,21.9 rājye 'bhiṣiktaḥ kṛṣṇena yadusiṃhaḥ sutasya saḥ cakāra pretakāryāṇi ye cānye tatra ghātitāḥ ViP_5,21.10 kṛtaurdhvadaihikaṃ cainaṃ siṃhāsanagataṃ hariḥ uvācājñāpaya vibho yat kāryam aviśaṅkitaḥ ViP_5,21.11 yayātiśāpād vaṃśo 'yam arājyārho 'pi sāmpratam mayi bhṛtye sthite devān ājñāpayatu kiṃ nṛpaiḥ ViP_5,21.12 ity uktvā so 'smarad vāyum ājagāma ca tatkṣaṇāt uvāca cainaṃ bhagavān keśavaḥ kāryamānuṣaḥ ViP_5,21.13 gacchendraṃ brūhi vāyo tvam alaṃ garveṇa vāsava dīyatām ugrasenāya sudharmā bhavatā sabhā ViP_5,21.14 kṛṣṇo bravīti rājārham etad ratnam anuttamam sudharmākhyā sabhā yuktam asyāṃ yadubhir āsitum ViP_5,21.15 ity uktaḥ pavano gatvā sarvam āha śacīpatim dadau so 'pi sudharmākhyāṃ sabhāṃ vāyoḥ puraṃdaraḥ ViP_5,21.16 vāyunā cāhṛtāṃ divyāṃ sabhāṃ te yadupuṃgavāḥ bubhujuḥ sarvaratnāḍhyāṃ govindabhujasaṃśrayāt ViP_5,21.17 viditākhilavijñānau sarvajñānamayāv api śiṣyācāryakramaṃ vīrau khyāpayantau yadūttamau ViP_5,21.18 tataḥ sāndīpaniṃ kāśyam avantīpuravāsinam astrārthaṃ jagmatur vīrau baladevajanārdanau ViP_5,21.19 .... .... kṛtopanayanakramau","सापह्नवं मम मनो यद् एतत् त्वयि जायते देवक्याश् चात्मजप्रीत्या तद् अत्यन्तविडम्बना विप्_५,२०.८६ क्व कर्ता सर्वभूतानाम् अनादिनिधनो भवान् क्व मे मनुष्यकस्यैषा जिह्वा पुत्रेति वक्ष्यति विप्_५,२०.८७ जगद् एतज् जगन्नाथ संभूतम् अखिलं यतः कया युक्त्या विना मायां सो ऽस्मत्तः संभविष्यति विप्_५,२०.८८ यस्मिन् प्रतिष्ठितं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् स कोष्ठोत्सङ्गशयनो मनुष्याज् जायते कथम् विप्_५,२०.८९ स त्वं प्रसीद परमेश्वर पाहि विश्वम् अंशावतारकरणैर् न ममासि पुत्रः आब्रह्मपादपम् अयं जगद् एतद् ईश त्वत्तो विमोहयसि किं परमेश्वरात्मन् विप्_५,२०.९० मायाविमोहितदृशा तनयो ममेति कंसाद् भयं कृतम् अपास्तभयातितीव्रम् नीतो ऽसि गोकुलम् इतो ऽतिभयाकुलस्य वृद्धिं गतो ऽसि मम नास्ति ममत्वम् ईश विप्_५,२०.९१ कर्माणि रुद्रमरुदश्विशतक्रतूनां साध्यानि यानि न भवन्ति निरीक्षितानि त्वं विष्णुर् ईश जगताम् उपकारहेतोः प्राप्तो ऽसि नः परिगतं विगतो हि मोहः विप्_५,२०.९२ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे विंशो ऽध्यायः ]] तौ समुत्पन्नविज्ञानौ भगवत्कर्मदर्शनात् देवकीवसुदेवौ तु दृष्ट्वा मायां पुनर् हरिः मोहाय यदुचक्रस्य विततान स वैष्णवीम् विप्_५,२१.१ उवाच चाम्ब भोस् तात चिराद् उत्कण्ठितेन मे भवन्तौ कंसभीतेन दृष्टौ संकर्षणेन च विप्_५,२१.२ कुर्वतां याति यः कालो मातापित्रोर् अपूजनम् तत् खण्डम् आयुषो व्यर्थं साधूनाम् उपजायते विप्_५,२१.३ गुरुदेवद्विजातीनां मातापित्रोश् च पूजनम् कुर्वतां सफलं जन्म देहिनां तात जायते विप्_५,२१.४ तत् क्षन्तव्यम् इदं सर्वम् अतिक्रमकृतं पितः कंसप्रतापवीर्याभ्याम् आवयोः परवश्ययोः विप्_५,२१.५ इत्य् उक्त्वाथ प्रणम्योभौ यदुवृद्धान् अनुक्रमात् यथावद् अभिपूज्याथ चक्रतुः पौरमाननम् विप्_५,२१.६ कंसपत्न्यस् ततः कंसं परिवार्य हतं भुवि विलेपुर् मातरश् चास्य दुःखशोकपरिप्लुताः विप्_५,२१.७ बहुप्रकारम् अत्यर्थं पश्चात्तापातुरो हरिः ताः समाश्वासयाम् आस स्वयम् अस्राविलेक्षणः विप्_५,२१.८ उग्रसेनं ततो बन्धान् मुमोच मधुसूदनः अभ्यषिञ्चत् तथैवैनं निजराज्ये हतात्मजम् विप्_५,२१.९ राज्ये ऽभिषिक्तः कृष्णेन यदुसिंहः सुतस्य सः चकार प्रेतकार्याणि ये चान्ये तत्र घातिताः विप्_५,२१.१० कृतौर्ध्वदैहिकं चैनं सिंहासनगतं हरिः उवाचाज्ञापय विभो यत् कार्यम् अविशङ्कितः विप्_५,२१.११ ययातिशापाद् वंशो ऽयम् अराज्यार्हो ऽपि साम्प्रतम् मयि भृत्ये स्थिते देवान् आज्ञापयतु किं नृपैः विप्_५,२१.१२ इत्य् उक्त्वा सो ऽस्मरद् वायुम् आजगाम च तत्क्षणात् उवाच चैनं भगवान् केशवः कार्यमानुषः विप्_५,२१.१३ गच्छेन्द्रं ब्रूहि वायो त्वम् अलं गर्वेण वासव दीयताम् उग्रसेनाय सुधर्मा भवता सभा विप्_५,२१.१४ कृष्णो ब्रवीति राजार्हम् एतद् रत्नम् अनुत्तमम् सुधर्माख्या सभा युक्तम् अस्यां यदुभिर् आसितुम् विप्_५,२१.१५ इत्य् उक्तः पवनो गत्वा सर्वम् आह शचीपतिम् ददौ सो ऽपि सुधर्माख्यां सभां वायोः पुरंदरः विप्_५,२१.१६ वायुना चाहृतां दिव्यां सभां ते यदुपुंगवाः बुभुजुः सर्वरत्नाढ्यां गोविन्दभुजसंश्रयात् विप्_५,२१.१७ विदिताखिलविज्ञानौ सर्वज्ञानमयाव् अपि शिष्याचार्यक्रमं वीरौ ख्यापयन्तौ यदूत्तमौ विप्_५,२१.१८ ततः सान्दीपनिं काश्यम् अवन्तीपुरवासिनम् अस्त्रार्थं जग्मतुर् वीरौ बलदेवजनार्दनौ विप्_५,२१.१९ .... .... कृतोपनयनक्रमौ"
5,21,19,38,:1 vedābhyāsakṛtaprītī .... ....,:१ वेदाभ्यासकृतप्रीती .... ....
5,21,22,39,":2 tasya śiṣyatvam abhyetya guruvṛttiparau hi tau darśayāṃ cakratur vīrāv ācāram akhile jane ViP_5,21.20 sarahasyaṃ dhanurvedaṃ sasaṃgraham adhīyatām ahorātraiś catuḥṣaṣṭyā tad adbhutam abhūd dvija ViP_5,21.21 sāṃdīpanir asaṃbhāvyaṃ tayoḥ karmātimānuṣam vicintya tau tadā mene prāptau candradivākarau ViP_5,21.22 sāṅgāṃś ca caturo vedān sarvaśāstrāṇi caiva hi",":२ तस्य शिष्यत्वम् अभ्येत्य गुरुवृत्तिपरौ हि तौ दर्शयां चक्रतुर् वीराव् आचारम् अखिले जने विप्_५,२१.२० सरहस्यं धनुर्वेदं ससंग्रहम् अधीयताम् अहोरात्रैश् चतुःषष्ट्या तद् अद्भुतम् अभूद् द्विज विप्_५,२१.२१ सांदीपनिर् असंभाव्यं तयोः कर्मातिमानुषम् विचिन्त्य तौ तदा मेने प्राप्तौ चन्द्रदिवाकरौ विप्_५,२१.२२ साङ्गांश् च चतुरो वेदान् सर्वशास्त्राणि चैव हि"
5,21,24,40,"astragrāmam aśeṣaṃ ca proktamātram avāpya tau ūcatur vriyatāṃ yā te dātavyā gurudakṣiṇā ViP_5,21.23 so 'py atīndriyam ālokya tayoḥ karma mahāmatiḥ ayācata mṛtaṃ putraṃ prabhāse lavaṇārṇave ViP_5,21.24 tatheti coktvā prayayau rāmeṇa sahitodadhim","अस्त्रग्रामम् अशेषं च प्रोक्तमात्रम् अवाप्य तौ ऊचतुर् व्रियतां या ते दातव्या गुरुदक्षिणा विप्_५,२१.२३ सो ऽप्य् अतीन्द्रियम् आलोक्य तयोः कर्म महामतिः अयाचत मृतं पुत्रं प्रभासे लवणार्णवे विप्_५,२१.२४ तथेति चोक्त्वा प्रययौ रामेण सहितोदधिम्"
5,21,25,41,"gṛhītāstrau tatas tau tu sārghapātro mahodadhiḥ uvāca na mayā putro hṛtaḥ sāṃdīpaner iti ViP_5,21.25 .... .... rathenāgatya cārṇavam","गृहीतास्त्रौ ततस् तौ तु सार्घपात्रो महोदधिः उवाच न मया पुत्रो हृतः सांदीपनेर् इति विप्_५,२१.२५ .... .... रथेनागत्य चार्णवम्"
5,21,25,41,:1 dīyatāṃ sāgara kṣipraṃ putraṃ sāṃdīpaner iti,:१ दीयतां सागर क्षिप्रं पुत्रं सांदीपनेर् इति
5,21,25,41,:2 tataḥ sa vyathitas tūrṇaṃ .... ....,:२ ततः स व्यथितस् तूर्णं .... ....
5,23,19,42,":3 daityaḥ pañcajano nāma śaṅkharūpaḥ sa bālakam jagrāha so 'sti salile mamaivāsurasūdana ViP_5,21.26 ity ukto 'ntar jalaṃ gatvā hatvā pañcajanaṃ ca tam kṛṣṇo jagrāha tasyāsthiprabhavaṃ śaṅkham uttamam ViP_5,21.27 yasya nādena daityānāṃ balahānir ajāyata devānāṃ vavṛdhe tejo yāty adharmaś ca saṃkṣayam ViP_5,21.28 taṃ pāñcajanyam āpūrya gatvā yamapurīṃ hariḥ baladevaś ca balavāñ jitvā vaivasvataṃ yamam ViP_5,21.29 taṃ bālaṃ yātanāsaṃsthaṃ yathāpūrvaśarīriṇam pitre pradattavān kṛṣṇo balaś ca balināṃ varaḥ ViP_5,21.30 mathurāṃ ca punaḥ prāptāv ugrasenena pālitām prahṛṣṭapuruṣastrīkāv ubhau rāmajanārdanau ViP_5,21.31 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe ekaviṃśo 'dhyāyaḥ ]] jarāsaṃdhasute kaṃsa upayeme mahābalaḥ astiṃ prāptiṃ ca maitreya tayor bhartṛhaṇaṃ harim ViP_5,22.1 mahābalaparīvāro magadhādhipatir balī hantum abhyāyayau kopāj jarāsaṃdhaḥ sa yādavam ViP_5,22.2 upetya mathurāṃ so 'tha rurodha magadheśvaraḥ akṣauhiṇībhiḥ sainyasya trayoviṃśatibhir vṛtaḥ ViP_5,22.3 niṣkramyālpaparīvārāv ubhau rāmajanārdanau yuyudhāte samaṃ tasya balinau balisainikaiḥ ViP_5,22.4 tato rāmaś ca kṛṣṇaś ca cakrāte matim uttamām āyudhānāṃ purāṇānām ādāne munisattama ViP_5,22.5 anantaraṃ hareḥ śārṅgaṃ tūṇau cākṣayasāyakau ākāśād āgatau vipra tathā kaumodakī gadā ViP_5,22.6 halaṃ ca balabhadrasya gaganād āgataṃ jvalat manasābhimataṃ vipra saunandaṃ musalaṃ tathā ViP_5,22.7 tato yuddhe parājitya sasainyaṃ magadhādhipam purīṃ viviśatur vīrāv ubhau rāmajanārdanau ViP_5,22.8 jite tasmin sudurvṛtte jarāsaṃdhe mahāmune jīvamāne gate kṛṣṇas taṃ nāmanyata nirjitam ViP_5,22.9 punar apy ājagāmātha jarāsaṃdho balānvitaḥ jitaś ca rāmakṛṣṇābhyām apakrānto dvijottama ViP_5,22.10 daśa cāṣṭau ca saṃgrāmān evam atyantadurmadaḥ yadubhir māgadho rājā cakre kṛṣṇapurogamaiḥ ViP_5,22.11 sarveṣv eteṣu yuddheṣu yādavaiḥ sa parājitaḥ apakrānto jarāsaṃdhaḥ svalpasainyair balādhikaḥ ViP_5,22.12 tad balaṃ yādavānāṃ tair ajitaṃ yad anekaśaḥ tat tu saṃnidhimāhātmyaṃ viṣṇor aṃśasya cakriṇaḥ ViP_5,22.13 manuṣyadharmaśīlasya līlā sā jagataḥ pateḥ astrāṇy anekarūpāṇi yad arātiṣu muñcati ViP_5,22.14 manasaiva jagatsṛṣṭiṃ saṃhāraṃ ca karoti yaḥ tasyāripakṣakṣapaṇe kiyān udyamavistaraḥ ViP_5,22.15 tathāpi ye manuṣyāṇāṃ dharmās tadanuvartanam kurvan balavatā saṃdhiṃ hīnair yuddhaṃ karoty asau ViP_5,22.16 sāma copapradānaṃ ca tathā bhedaṃ pradarśayan karoti daṇḍapātaṃ ca kvacid eva palāyanam ViP_5,22.17 manuṣyadehināṃ ceṣṭām ity evam anuvartataḥ līlā jagatpates tasya chandataḥ saṃpravartate ViP_5,22.18 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe dvāviṃśo 'dhyāyaḥ ]] gārgyaṃ goṣṭhyāṃ dvijaṃ śyālaḥ ṣaṇḍa ity uktavān dvija yadūnāṃ saṃnidhau sarve jahasur yādavās tataḥ ViP_5,23.1 tataḥ kopasamāviṣṭo dakṣiṇāpatham etya saḥ sutam icchaṃs tapas tepe yaducakrabhayāvaham ViP_5,23.2 ārādhayan mahādevaṃ so 'yaścūrṇam abhakṣayat dadau varaṃ ca tuṣṭo 'smai varṣe dvādaśame haraḥ ViP_5,23.3 sabhājayām āsa ca taṃ yavaneśo hy anātmajaḥ tadyoṣitsaṃgamāc cāsya putro 'bhūd alisaṃnibhaḥ ViP_5,23.4 taṃ kālayavanaṃ nāma rājye sve yavaneśvaraḥ abhiṣicya vanaṃ yāto vajrāgrakaṭhinorasam ViP_5,23.5 sa tu vīryamadonmattaḥ pṛthivyāṃ balino nṛpān papraccha nāradas tasmai kathayām āsa yādavān ViP_5,23.6 mlecchakoṭisahasrāṇāṃ sahasraiḥ so 'bhisaṃvṛtaḥ gajāśvarathasaṃpannaiś cakāra paramodyamam ViP_5,23.7 prayayau cāvyavacchinnaṃ chinnayāno dine dine yādavān prati sāmarṣo maitreya mathurāṃ purīm ViP_5,23.8 kṛṣṇo 'pi cintayām āsa kṣapitaṃ yādavaṃ balam yavanena raṇe gamyaṃ māgadhasya bhaviṣyati ViP_5,23.9 māgadhena balaṃ kṣīṇaṃ sa kālayavano balī hantā tad idam āyātaṃ yadūnāṃ vyasanaṃ dvidhā ViP_5,23.10 tasmād durgaṃ kariṣyāmi yadūnām aridurjayam striyo 'pi yatra yudhyeyuḥ kiṃ punar vṛṣṇipuṃgavāḥ ViP_5,23.11 mayi matte pramatte vā supte pravasite tathā yādavābhibhavaṃ duṣṭā mā kurvaṃs tv arayo 'dhikāḥ ViP_5,23.12 iti saṃcintya govindo yojanāni mahodadhim yayāce dvādaśa purīṃ dvārakāṃ tatra nirmame ViP_5,23.13 mahodyānāṃ mahāvaprāṃ taḍāgaśataśobhitām prākāragṛhasaṃbādhām indrasyevāmarāvatīm ViP_5,23.14 mathurāvāsino lokāṃs tatrānīya janārdanaḥ āsanne kālayavane mathurāṃ ca svayaṃ yayau ViP_5,23.15 bahir āvasite sainye mathurāyā nirāyudhaḥ nirjagāma sa govindo dadṛśe yavaneśvaram ViP_5,23.16 sa jñātvā vāsudevaṃ taṃ bāhupraharaṇo nṛpaḥ anuyāto mahāyogicetobhiḥ prāpyate na yaḥ ViP_5,23.17 tenānuyātaḥ kṛṣṇo 'pi praviveśa mahāguhām yatra śete mahāvīryo mucukundo nareśvaraḥ ViP_5,23.18 so 'pi praviṣṭo yavano dṛṣṭvā śayyāgataṃ naram pādena tāḍayām āsa matvā kṛṣṇaṃ sudurmatiḥ ViP_5,23.19 utthāya mucukundo 'pi dadarśa yavanaṃ nṛpaḥ",":३ दैत्यः पञ्चजनो नाम शङ्खरूपः स बालकम् जग्राह सो ऽस्ति सलिले ममैवासुरसूदन विप्_५,२१.२६ इत्य् उक्तो ऽन्तर् जलं गत्वा हत्वा पञ्चजनं च तम् कृष्णो जग्राह तस्यास्थिप्रभवं शङ्खम् उत्तमम् विप्_५,२१.२७ यस्य नादेन दैत्यानां बलहानिर् अजायत देवानां ववृधे तेजो यात्य् अधर्मश् च संक्षयम् विप्_५,२१.२८ तं पाञ्चजन्यम् आपूर्य गत्वा यमपुरीं हरिः बलदेवश् च बलवाञ् जित्वा वैवस्वतं यमम् विप्_५,२१.२९ तं बालं यातनासंस्थं यथापूर्वशरीरिणम् पित्रे प्रदत्तवान् कृष्णो बलश् च बलिनां वरः विप्_५,२१.३० मथुरां च पुनः प्राप्ताव् उग्रसेनेन पालिताम् प्रहृष्टपुरुषस्त्रीकाव् उभौ रामजनार्दनौ विप्_५,२१.३१ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे एकविंशो ऽध्यायः ]] जरासंधसुते कंस उपयेमे महाबलः अस्तिं प्राप्तिं च मैत्रेय तयोर् भर्तृहणं हरिम् विप्_५,२२.१ महाबलपरीवारो मगधाधिपतिर् बली हन्तुम् अभ्याययौ कोपाज् जरासंधः स यादवम् विप्_५,२२.२ उपेत्य मथुरां सो ऽथ रुरोध मगधेश्वरः अक्षौहिणीभिः सैन्यस्य त्रयोविंशतिभिर् वृतः विप्_५,२२.३ निष्क्रम्याल्पपरीवाराव् उभौ रामजनार्दनौ युयुधाते समं तस्य बलिनौ बलिसैनिकैः विप्_५,२२.४ ततो रामश् च कृष्णश् च चक्राते मतिम् उत्तमाम् आयुधानां पुराणानाम् आदाने मुनिसत्तम विप्_५,२२.५ अनन्तरं हरेः शार्ङ्गं तूणौ चाक्षयसायकौ आकाशाद् आगतौ विप्र तथा कौमोदकी गदा विप्_५,२२.६ हलं च बलभद्रस्य गगनाद् आगतं ज्वलत् मनसाभिमतं विप्र सौनन्दं मुसलं तथा विप्_५,२२.७ ततो युद्धे पराजित्य ससैन्यं मगधाधिपम् पुरीं विविशतुर् वीराव् उभौ रामजनार्दनौ विप्_५,२२.८ जिते तस्मिन् सुदुर्वृत्ते जरासंधे महामुने जीवमाने गते कृष्णस् तं नामन्यत निर्जितम् विप्_५,२२.९ पुनर् अप्य् आजगामाथ जरासंधो बलान्वितः जितश् च रामकृष्णाभ्याम् अपक्रान्तो द्विजोत्तम विप्_५,२२.१० दश चाष्टौ च संग्रामान् एवम् अत्यन्तदुर्मदः यदुभिर् मागधो राजा चक्रे कृष्णपुरोगमैः विप्_५,२२.११ सर्वेष्व् एतेषु युद्धेषु यादवैः स पराजितः अपक्रान्तो जरासंधः स्वल्पसैन्यैर् बलाधिकः विप्_५,२२.१२ तद् बलं यादवानां तैर् अजितं यद् अनेकशः तत् तु संनिधिमाहात्म्यं विष्णोर् अंशस्य चक्रिणः विप्_५,२२.१३ मनुष्यधर्मशीलस्य लीला सा जगतः पतेः अस्त्राण्य् अनेकरूपाणि यद् अरातिषु मुञ्चति विप्_५,२२.१४ मनसैव जगत्सृष्टिं संहारं च करोति यः तस्यारिपक्षक्षपणे कियान् उद्यमविस्तरः विप्_५,२२.१५ तथापि ये मनुष्याणां धर्मास् तदनुवर्तनम् कुर्वन् बलवता संधिं हीनैर् युद्धं करोत्य् असौ विप्_५,२२.१६ साम चोपप्रदानं च तथा भेदं प्रदर्शयन् करोति दण्डपातं च क्वचिद् एव पलायनम् विप्_५,२२.१७ मनुष्यदेहिनां चेष्टाम् इत्य् एवम् अनुवर्ततः लीला जगत्पतेस् तस्य छन्दतः संप्रवर्तते विप्_५,२२.१८ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे द्वाविंशो ऽध्यायः ]] गार्ग्यं गोष्ठ्यां द्विजं श्यालः षण्ड इत्य् उक्तवान् द्विज यदूनां संनिधौ सर्वे जहसुर् यादवास् ततः विप्_५,२३.१ ततः कोपसमाविष्टो दक्षिणापथम् एत्य सः सुतम् इच्छंस् तपस् तेपे यदुचक्रभयावहम् विप्_५,२३.२ आराधयन् महादेवं सो ऽयश्चूर्णम् अभक्षयत् ददौ वरं च तुष्टो ऽस्मै वर्षे द्वादशमे हरः विप्_५,२३.३ सभाजयाम् आस च तं यवनेशो ह्य् अनात्मजः तद्योषित्संगमाच् चास्य पुत्रो ऽभूद् अलिसंनिभः विप्_५,२३.४ तं कालयवनं नाम राज्ये स्वे यवनेश्वरः अभिषिच्य वनं यातो वज्राग्रकठिनोरसम् विप्_५,२३.५ स तु वीर्यमदोन्मत्तः पृथिव्यां बलिनो नृपान् पप्रच्छ नारदस् तस्मै कथयाम् आस यादवान् विप्_५,२३.६ म्लेच्छकोटिसहस्राणां सहस्रैः सो ऽभिसंवृतः गजाश्वरथसंपन्नैश् चकार परमोद्यमम् विप्_५,२३.७ प्रययौ चाव्यवच्छिन्नं छिन्नयानो दिने दिने यादवान् प्रति सामर्षो मैत्रेय मथुरां पुरीम् विप्_५,२३.८ कृष्णो ऽपि चिन्तयाम् आस क्षपितं यादवं बलम् यवनेन रणे गम्यं मागधस्य भविष्यति विप्_५,२३.९ मागधेन बलं क्षीणं स कालयवनो बली हन्ता तद् इदम् आयातं यदूनां व्यसनं द्विधा विप्_५,२३.१० तस्माद् दुर्गं करिष्यामि यदूनाम् अरिदुर्जयम् स्त्रियो ऽपि यत्र युध्येयुः किं पुनर् वृष्णिपुंगवाः विप्_५,२३.११ मयि मत्ते प्रमत्ते वा सुप्ते प्रवसिते तथा यादवाभिभवं दुष्टा मा कुर्वंस् त्व् अरयो ऽधिकाः विप्_५,२३.१२ इति संचिन्त्य गोविन्दो योजनानि महोदधिम् ययाचे द्वादश पुरीं द्वारकां तत्र निर्ममे विप्_५,२३.१३ महोद्यानां महावप्रां तडागशतशोभिताम् प्राकारगृहसंबाधाम् इन्द्रस्येवामरावतीम् विप्_५,२३.१४ मथुरावासिनो लोकांस् तत्रानीय जनार्दनः आसन्ने कालयवने मथुरां च स्वयं ययौ विप्_५,२३.१५ बहिर् आवसिते सैन्ये मथुराया निरायुधः निर्जगाम स गोविन्दो ददृशे यवनेश्वरम् विप्_५,२३.१६ स ज्ञात्वा वासुदेवं तं बाहुप्रहरणो नृपः अनुयातो महायोगिचेतोभिः प्राप्यते न यः विप्_५,२३.१७ तेनानुयातः कृष्णो ऽपि प्रविवेश महागुहाम् यत्र शेते महावीर्यो मुचुकुन्दो नरेश्वरः विप्_५,२३.१८ सो ऽपि प्रविष्टो यवनो दृष्ट्वा शय्यागतं नरम् पादेन ताडयाम् आस मत्वा कृष्णं सुदुर्मतिः विप्_५,२३.१९ उत्थाय मुचुकुन्दो ऽपि ददर्श यवनं नृपः"
5,23,29,43,"dṛṣṭamātraś ca tenāsau jajvāla yavano 'gninā tatkrodhajena maitreya bhasmībhūtaś ca tatkṣaṇāt ViP_5,23.20 sa hi devāsure yuddhe gato jitvā mahāsurān nidrārtaḥ sumahat kālaṃ nidrāṃ vavre varaṃ surān ViP_5,23.21 proktaś ca devaiḥ saṃsuptaṃ yas tvām utthāpayiṣyati dehajenāgninā sadyaḥ sa tu bhasmībhaviṣyati ViP_5,23.22 evaṃ dagdhvā sa taṃ pāpaṃ dṛṣṭvā ca madhusūdanam kas tvam ity āha so 'py āha jāto 'haṃ śaśinaḥ kule vasudevasya tanayo yador vaṃśasamudbhavaḥ ViP_5,23.23 mucukundo 'pi tatrāsau vṛddhagargavaco 'smarat ViP_5,23.24 saṃsmṛtya praṇipatyainaṃ sarvaṃ sarveśvaraṃ harim prāha jñāto bhavān viṣṇor aṃśas tvaṃ parameśvara ViP_5,23.25 purā gargeṇa kathitam aṣṭāviṃśatime yuge dvāparānte harer janma yador vaṃśe bhaviṣyati ViP_5,23.26 sa tvaṃ prāpto na saṃdeho martyānām upakārakṛt ViP_5,23.27 tathā hi sumahat tejo nālaṃ soḍhum ahaṃ tava tathā hi sajalāmbhodanādadhīrataraṃ tava vākyaṃ namati caivorvī yuṣmatpādaprapīḍitā ViP_5,23.28 devāsuramahāyuddhe daityasainyamahābhaṭāḥ na sehur mama tejas te tvattejo na sahāmy aham ViP_5,23.29 yaḥ saṃsmarati tasyaitat tejas tvāṃ śaraṇaṃ gataḥ","दृष्टमात्रश् च तेनासौ जज्वाल यवनो ऽग्निना तत्क्रोधजेन मैत्रेय भस्मीभूतश् च तत्क्षणात् विप्_५,२३.२० स हि देवासुरे युद्धे गतो जित्वा महासुरान् निद्रार्तः सुमहत् कालं निद्रां वव्रे वरं सुरान् विप्_५,२३.२१ प्रोक्तश् च देवैः संसुप्तं यस् त्वाम् उत्थापयिष्यति देहजेनाग्निना सद्यः स तु भस्मीभविष्यति विप्_५,२३.२२ एवं दग्ध्वा स तं पापं दृष्ट्वा च मधुसूदनम् कस् त्वम् इत्य् आह सो ऽप्य् आह जातो ऽहं शशिनः कुले वसुदेवस्य तनयो यदोर् वंशसमुद्भवः विप्_५,२३.२३ मुचुकुन्दो ऽपि तत्रासौ वृद्धगर्गवचो ऽस्मरत् विप्_५,२३.२४ संस्मृत्य प्रणिपत्यैनं सर्वं सर्वेश्वरं हरिम् प्राह ज्ञातो भवान् विष्णोर् अंशस् त्वं परमेश्वर विप्_५,२३.२५ पुरा गर्गेण कथितम् अष्टाविंशतिमे युगे द्वापरान्ते हरेर् जन्म यदोर् वंशे भविष्यति विप्_५,२३.२६ स त्वं प्राप्तो न संदेहो मर्त्यानाम् उपकारकृत् विप्_५,२३.२७ तथा हि सुमहत् तेजो नालं सोढुम् अहं तव तथा हि सजलाम्भोदनादधीरतरं तव वाक्यं नमति चैवोर्वी युष्मत्पादप्रपीडिता विप्_५,२३.२८ देवासुरमहायुद्धे दैत्यसैन्यमहाभटाः न सेहुर् मम तेजस् ते त्वत्तेजो न सहाम्य् अहम् विप्_५,२३.२९ यः संस्मरति तस्यैतत् तेजस् त्वां शरणं गतः"
5,24,16,45,"saṃsārapatitasyaiko jantos tvaṃ śaraṇaṃ param sa prasīda prapannārtihantar hara mamāśubham ViP_5,23.30 tvaṃ payonidhayaḥ śailāḥ saritas tvaṃ vanāni ca medinī gaganaṃ vāyur āpo 'gnis tvaṃ tathā manaḥ ViP_5,23.31 buddhir avyākṛtaṃ prāṇāḥ prāṇeśas tvaṃ tathā pumān puṃsaḥ parataraṃ yac ca vyāpy ajanmavikalpavat ViP_5,23.32 śabdādihīnam ajaram ameyaṃ kṣayavarjitam avṛddhināśaṃ tad brahma tvam ādyantavivarjitam ViP_5,23.33 tvatto 'marāḥ sapitaro yakṣagandharvakiṃnarāḥ siddhāś cāpsarasas tvatto manuṣyāḥ paśavaḥ khagāḥ ViP_5,23.34 sarīsṛpā mṛgāḥ sarve tvattaḥ sarve mahīruhāḥ ViP_5,23.35ab sthūlā madhyās tathā sūkṣmāḥ sūkṣmāt sūkṣmatarāś ca ye ViP_5,23.35ab*44 yac ca bhūtaṃ bhaviṣyac ca kiṃcid atra carācaram ViP_5,23.35cd amūrtaṃ mūrtam athavā sthūlaṃ sūkṣmataraṃ sthitam tat sarvaṃ tvaṃ jagatkartar nāsti kiṃcit tvayā vinā ViP_5,23.36 mayā saṃsāracakre 'smin bhramatā bhagavan sadā tāpatrayābhibhūtena na prāptā nirvṛtiḥ kvacit ViP_5,23.37 duḥkhāny eva sukhānīti mṛgatṛṣṇājalāśayā mayā nātha gṛhītāni tāni tāpāya cābhavan ViP_5,23.38 rājyam urvī balaṃ kośo mitrapakṣas tathātmajāḥ bhāryā bhṛtyajano ye ca śabdādyā viṣayāḥ prabho ViP_5,23.39 sukhabuddhyā mayā sarvaṃ gṛhītam idam avyaya pariṇāme tad eveśa tāpātmakam abhūn mama ViP_5,23.40 devalokagatiṃ prāpto nātha devagaṇo 'pi hi mattaḥ sāhāyyakāmo 'bhūc śāśvatī kutra nirvṛtiḥ ViP_5,23.41 tvām anārādhya jagatāṃ sarveṣāṃ prabhavāspadam śāśvatī prāpyate kena parameśvara nirvṛtiḥ ViP_5,23.42 tvanmāyāmūḍhamanaso janmamṛtyujarādikam avāpya tāpān paśyanti pretarājānanaṃ narāḥ ViP_5,23.43 tato nijakriyāsūtinarakeṣv atidāruṇam prāpnuvanti narā duḥkham asvarūpavidas tava ViP_5,23.44 aham atyantaviṣayī mohitas tava māyayā mamatvagarvagartāntar bhramāmi parameśvara ViP_5,23.45 so 'haṃ tvāṃ śaraṇam apāram īśam īḍyaṃ saṃprāptaḥ paramapadaṃ yato na kiṃcit saṃsāraśramaparitāpataptacetā nirvāṇe pariṇatadhāmni sābhilāṣaḥ ViP_5,23.46 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe trayoviṃśo 'dhyāyaḥ ]] itthaṃ stutas tadā tena mucukundena dhīmatā prāheśaḥ sarvabhūtānām anādir bhagavān hariḥ ViP_5,24.1 yathābhivāñchitān divyān lokān gaccha nareśvara avyāhataparaiśvaryo matprasādopabṛṃhitaḥ ViP_5,24.2 bhuktvā divyān mahābhogān bhaviṣyasi mahākule jātismaro matprasādāt tato mokṣam avāpsyasi ViP_5,24.3 ity uktaḥ praṇipatyeśaṃ jagatām acyutaṃ nṛpaḥ guhāmukhād viniṣkrāntaḥ dadṛśe so 'lpakān narān ViP_5,24.4 tataḥ kaliyugaṃ jñātvā prāptaṃ taptuṃ nṛpas tapaḥ naranārāyaṇasthānaṃ prayayau gandhamādanam ViP_5,24.5 kṛṣṇo 'pi ghātayitvārim upāyena hi tadbalam jagrāha mathurām etya hastyaśvasyandanojjvalam ViP_5,24.6 ānīya cograsenāya dvāravatyāṃ nyavedayat parābhibhavaniḥśaṅkaṃ babhūva ca yadoḥ kulam ViP_5,24.7 baladevo 'pi maitreya praśāntākhilavigrahaḥ jñātidarśanasotkaṇṭhaḥ prayayau nandagokulam ViP_5,24.8 tato gopāṃś ca gopīś ca yathāpūrvam amitrajit tathaivābhyavadat premṇā bahumānapuraḥsaram ViP_5,24.9 kaiś cāpi saṃpariṣvaktaḥ kāṃścic ca pariṣasvaje hāsyaṃ cakre samaṃ kaiścid gopair gopījanais tathā ViP_5,24.10 priyāṇy anekāny avadan gopās tatra halāyudham gopyaś ca premakupitāḥ procuḥ serṣyam athāparāḥ ViP_5,24.11 gopyaḥ papracchur aparā nāgarījanavallabhaḥ kaccid āste sukhaṃ kṛṣṇaś calatpremalavātmakaḥ ViP_5,24.12 asmacceṣṭām apahasan na kaccit purayoṣitām saubhāgyamānam adhikaṃ karoti kṣaṇasauhṛdaḥ ViP_5,24.13 kaccit smarati naḥ kṛṣṇo gītānugamanaṃ kalam apy asau mātaraṃ draṣṭuṃ sakṛd apy āgamiṣyati ViP_5,24.14 atha vā kiṃ tadālāpair aparā kriyatāṃ kathā yasyāsmābhir vinā tena vināsmākaṃ bhaviṣyati ViP_5,24.15 pitā mātā tathā bhrātā bhartā bandhujanaś ca kim na tyaktas tatkṛte 'smābhir akṛtajñadhvajo hi saḥ ViP_5,24.16 saṃdeśaiḥ sāmamadhurair nāsmān smarati kutracit","संसारपतितस्यैको जन्तोस् त्वं शरणं परम् स प्रसीद प्रपन्नार्तिहन्तर् हर ममाशुभम् विप्_५,२३.३० त्वं पयोनिधयः शैलाः सरितस् त्वं वनानि च मेदिनी गगनं वायुर् आपो ऽग्निस् त्वं तथा मनः विप्_५,२३.३१ बुद्धिर् अव्याकृतं प्राणाः प्राणेशस् त्वं तथा पुमान् पुंसः परतरं यच् च व्याप्य् अजन्मविकल्पवत् विप्_५,२३.३२ शब्दादिहीनम् अजरम् अमेयं क्षयवर्जितम् अवृद्धिनाशं तद् ब्रह्म त्वम् आद्यन्तविवर्जितम् विप्_५,२३.३३ त्वत्तो ऽमराः सपितरो यक्षगन्धर्वकिंनराः सिद्धाश् चाप्सरसस् त्वत्तो मनुष्याः पशवः खगाः विप्_५,२३.३४ सरीसृपा मृगाः सर्वे त्वत्तः सर्वे महीरुहाः विप्_५,२३.३५अब् स्थूला मध्यास् तथा सूक्ष्माः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतराश् च ये विप्_५,२३.३५अब्*४४ यच् च भूतं भविष्यच् च किंचिद् अत्र चराचरम् विप्_५,२३.३५च्द् अमूर्तं मूर्तम् अथवा स्थूलं सूक्ष्मतरं स्थितम् तत् सर्वं त्वं जगत्कर्तर् नास्ति किंचित् त्वया विना विप्_५,२३.३६ मया संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्रमता भगवन् सदा तापत्रयाभिभूतेन न प्राप्ता निर्वृतिः क्वचित् विप्_५,२३.३७ दुःखान्य् एव सुखानीति मृगतृष्णाजलाशया मया नाथ गृहीतानि तानि तापाय चाभवन् विप्_५,२३.३८ राज्यम् उर्वी बलं कोशो मित्रपक्षस् तथात्मजाः भार्या भृत्यजनो ये च शब्दाद्या विषयाः प्रभो विप्_५,२३.३९ सुखबुद्ध्या मया सर्वं गृहीतम् इदम् अव्यय परिणामे तद् एवेश तापात्मकम् अभून् मम विप्_५,२३.४० देवलोकगतिं प्राप्तो नाथ देवगणो ऽपि हि मत्तः साहाय्यकामो ऽभूच् शाश्वती कुत्र निर्वृतिः विप्_५,२३.४१ त्वाम् अनाराध्य जगतां सर्वेषां प्रभवास्पदम् शाश्वती प्राप्यते केन परमेश्वर निर्वृतिः विप्_५,२३.४२ त्वन्मायामूढमनसो जन्ममृत्युजरादिकम् अवाप्य तापान् पश्यन्ति प्रेतराजाननं नराः विप्_५,२३.४३ ततो निजक्रियासूतिनरकेष्व् अतिदारुणम् प्राप्नुवन्ति नरा दुःखम् अस्वरूपविदस् तव विप्_५,२३.४४ अहम् अत्यन्तविषयी मोहितस् तव मायया ममत्वगर्वगर्तान्तर् भ्रमामि परमेश्वर विप्_५,२३.४५ सो ऽहं त्वां शरणम् अपारम् ईशम् ईड्यं संप्राप्तः परमपदं यतो न किंचित् संसारश्रमपरितापतप्तचेता निर्वाणे परिणतधाम्नि साभिलाषः विप्_५,२३.४६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे त्रयोविंशो ऽध्यायः ]] इत्थं स्तुतस् तदा तेन मुचुकुन्देन धीमता प्राहेशः सर्वभूतानाम् अनादिर् भगवान् हरिः विप्_५,२४.१ यथाभिवाञ्छितान् दिव्यान् लोकान् गच्छ नरेश्वर अव्याहतपरैश्वर्यो मत्प्रसादोपबृंहितः विप्_५,२४.२ भुक्त्वा दिव्यान् महाभोगान् भविष्यसि महाकुले जातिस्मरो मत्प्रसादात् ततो मोक्षम् अवाप्स्यसि विप्_५,२४.३ इत्य् उक्तः प्रणिपत्येशं जगताम् अच्युतं नृपः गुहामुखाद् विनिष्क्रान्तः ददृशे सो ऽल्पकान् नरान् विप्_५,२४.४ ततः कलियुगं ज्ञात्वा प्राप्तं तप्तुं नृपस् तपः नरनारायणस्थानं प्रययौ गन्धमादनम् विप्_५,२४.५ कृष्णो ऽपि घातयित्वारिम् उपायेन हि तद्बलम् जग्राह मथुराम् एत्य हस्त्यश्वस्यन्दनोज्ज्वलम् विप्_५,२४.६ आनीय चोग्रसेनाय द्वारवत्यां न्यवेदयत् पराभिभवनिःशङ्कं बभूव च यदोः कुलम् विप्_५,२४.७ बलदेवो ऽपि मैत्रेय प्रशान्ताखिलविग्रहः ज्ञातिदर्शनसोत्कण्ठः प्रययौ नन्दगोकुलम् विप्_५,२४.८ ततो गोपांश् च गोपीश् च यथापूर्वम् अमित्रजित् तथैवाभ्यवदत् प्रेम्णा बहुमानपुरःसरम् विप्_५,२४.९ कैश् चापि संपरिष्वक्तः कांश्चिच् च परिषस्वजे हास्यं चक्रे समं कैश्चिद् गोपैर् गोपीजनैस् तथा विप्_५,२४.१० प्रियाण्य् अनेकान्य् अवदन् गोपास् तत्र हलायुधम् गोप्यश् च प्रेमकुपिताः प्रोचुः सेर्ष्यम् अथापराः विप्_५,२४.११ गोप्यः पप्रच्छुर् अपरा नागरीजनवल्लभः कच्चिद् आस्ते सुखं कृष्णश् चलत्प्रेमलवात्मकः विप्_५,२४.१२ अस्मच्चेष्टाम् अपहसन् न कच्चित् पुरयोषिताम् सौभाग्यमानम् अधिकं करोति क्षणसौहृदः विप्_५,२४.१३ कच्चित् स्मरति नः कृष्णो गीतानुगमनं कलम् अप्य् असौ मातरं द्रष्टुं सकृद् अप्य् आगमिष्यति विप्_५,२४.१४ अथ वा किं तदालापैर् अपरा क्रियतां कथा यस्यास्माभिर् विना तेन विनास्माकं भविष्यति विप्_५,२४.१५ पिता माता तथा भ्राता भर्ता बन्धुजनश् च किम् न त्यक्तस् तत्कृते ऽस्माभिर् अकृतज्ञध्वजो हि सः विप्_५,२४.१६ संदेशैः साममधुरैर् नास्मान् स्मरति कुत्रचित्"
5,25,15,46,"tathāpi kaccid ālāpam ihāgamanasaṃśrayam karoti kṛṣṇo vaktavyaṃ bhavatā rāma nānṛtam ViP_5,24.17 dāmodaraḥ sa govindaḥ purastrīsaktamānasaḥ apetaprītir asmāsu durdarśaḥ pratibhāti naḥ ViP_5,24.18 āmantritaḥ sa kṛṣṇeti punar dāmodareti ca ruruduḥ sasvaraṃ gopyo hariṇā hṛtacetasaḥ ViP_5,24.19 saṃdeśaiḥ sāmamadhuraiḥ premagarbhair agarvitaiḥ rāmeṇāśvāsitā gopyaḥ kṛṣṇasyātimanoharaiḥ ViP_5,24.20 gopaiś ca pūrvavad rāmaḥ parihāsamanoramāḥ kathāś cakāra reme ca saha tair vrajabhūmiṣu ViP_5,24.21 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe caturviṃśo 'dhyāyaḥ ]] vane vicaratas tasya saha gopair mahātmanaḥ mānuṣachadmarūpasya śeṣasya dharaṇībhṛtaḥ ViP_5,25.1 niṣpāditorukāryasya kāryeṇorvīvicāriṇaḥ upabhogārtham atyarthaṃ varuṇaḥ prāha vāruṇīm ViP_5,25.2 abhīṣṭā sarvadā yasya madire tvaṃ mahaujasaḥ anantasyopabhogāya tasya gaccha mude śubhe ViP_5,25.3 ity uktā vāruṇī tena saṃnidhānam athākarot vṛndāvanavanotpannakadambatarukoṭare ViP_5,25.4 vicaran baladevo 'pi madirāgandham uttamam āghrāya madirātarṣam avāpātha purātanam ViP_5,25.5 tataḥ kadambāt sahasā madyadhārāṃ sa lāṅgalī patantīṃ vīkṣya maitreya prayayau paramāṃ mudam ViP_5,25.6 papau ca gopagopībhiḥ samaveto mudānvitaḥ pragīyamāno lalitaṃ gītavādyaviśāradaiḥ ViP_5,25.7 sa matto 'tyantagharmāmbhaḥkaṇikāmauktikojjvalaḥ āgaccha yamune snātum icchāmīty āha vihvalaḥ ViP_5,25.8 tasya vācaṃ nadī sā tu mattoktām avamanya vai nājagāma tataḥ kruddho halaṃ jagrāha lāṅgalī ViP_5,25.9 gṛhītvā tāṃ taṭe tena cakarṣa madavihvalaḥ pāpe nāyāsi nāyāsi gamyatām icchayānyataḥ ViP_5,25.10 sākṛṣṭā sahasā tena mārgaṃ saṃtyajya nimnagā yatrāste balabhadro 'sau plāvayām āsa tad vanam ViP_5,25.11 śarīriṇī tathopetya trāsavihvalalocanā prasīdety abravīd rāmaṃ muñca māṃ musalāyudha ViP_5,25.12 so 'bravīd avajānāsi mama śauryabale nadi so 'haṃ tvāṃ halapātena vineṣyāmi sahasradhā ViP_5,25.13 ity uktayātisaṃtrāsāt tayā nadyā prasāditaḥ bhūbhāge plāvite tasmin mumoca yamunāṃ balaḥ ViP_5,25.14 tataḥ snātasya vai kāntir ājagāma mahātmanaḥ avataṃsotpalaṃ cāru gṛhītvaikaṃ ca kuṇḍalam ViP_5,25.15 tato vyamuñcad yamunāṃ yācito bhagavān balaḥ","तथापि कच्चिद् आलापम् इहागमनसंश्रयम् करोति कृष्णो वक्तव्यं भवता राम नानृतम् विप्_५,२४.१७ दामोदरः स गोविन्दः पुरस्त्रीसक्तमानसः अपेतप्रीतिर् अस्मासु दुर्दर्शः प्रतिभाति नः विप्_५,२४.१८ आमन्त्रितः स कृष्णेति पुनर् दामोदरेति च रुरुदुः सस्वरं गोप्यो हरिणा हृतचेतसः विप्_५,२४.१९ संदेशैः साममधुरैः प्रेमगर्भैर् अगर्वितैः रामेणाश्वासिता गोप्यः कृष्णस्यातिमनोहरैः विप्_५,२४.२० गोपैश् च पूर्ववद् रामः परिहासमनोरमाः कथाश् चकार रेमे च सह तैर् व्रजभूमिषु विप्_५,२४.२१ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे चतुर्विंशो ऽध्यायः ]] वने विचरतस् तस्य सह गोपैर् महात्मनः मानुषछद्मरूपस्य शेषस्य धरणीभृतः विप्_५,२५.१ निष्पादितोरुकार्यस्य कार्येणोर्वीविचारिणः उपभोगार्थम् अत्यर्थं वरुणः प्राह वारुणीम् विप्_५,२५.२ अभीष्टा सर्वदा यस्य मदिरे त्वं महौजसः अनन्तस्योपभोगाय तस्य गच्छ मुदे शुभे विप्_५,२५.३ इत्य् उक्ता वारुणी तेन संनिधानम् अथाकरोत् वृन्दावनवनोत्पन्नकदम्बतरुकोटरे विप्_५,२५.४ विचरन् बलदेवो ऽपि मदिरागन्धम् उत्तमम् आघ्राय मदिरातर्षम् अवापाथ पुरातनम् विप्_५,२५.५ ततः कदम्बात् सहसा मद्यधारां स लाङ्गली पतन्तीं वीक्ष्य मैत्रेय प्रययौ परमां मुदम् विप्_५,२५.६ पपौ च गोपगोपीभिः समवेतो मुदान्वितः प्रगीयमानो ललितं गीतवाद्यविशारदैः विप्_५,२५.७ स मत्तो ऽत्यन्तघर्माम्भःकणिकामौक्तिकोज्ज्वलः आगच्छ यमुने स्नातुम् इच्छामीत्य् आह विह्वलः विप्_५,२५.८ तस्य वाचं नदी सा तु मत्तोक्ताम् अवमन्य वै नाजगाम ततः क्रुद्धो हलं जग्राह लाङ्गली विप्_५,२५.९ गृहीत्वा तां तटे तेन चकर्ष मदविह्वलः पापे नायासि नायासि गम्यताम् इच्छयान्यतः विप्_५,२५.१० साकृष्टा सहसा तेन मार्गं संत्यज्य निम्नगा यत्रास्ते बलभद्रो ऽसौ प्लावयाम् आस तद् वनम् विप्_५,२५.११ शरीरिणी तथोपेत्य त्रासविह्वललोचना प्रसीदेत्य् अब्रवीद् रामं मुञ्च मां मुसलायुध विप्_५,२५.१२ सो ऽब्रवीद् अवजानासि मम शौर्यबले नदि सो ऽहं त्वां हलपातेन विनेष्यामि सहस्रधा विप्_५,२५.१३ इत्य् उक्तयातिसंत्रासात् तया नद्या प्रसादितः भूभागे प्लाविते तस्मिन् मुमोच यमुनां बलः विप्_५,२५.१४ ततः स्नातस्य वै कान्तिर् आजगाम महात्मनः अवतंसोत्पलं चारु गृहीत्वैकं च कुण्डलम् विप्_५,२५.१५ ततो व्यमुञ्चद् यमुनां याचितो भगवान् बलः"
5,25,15,46,:1 vijagāha jalaṃ strībhiḥ karaura(kariṇī)bhir ivebharāṭ,:१ विजगाह जलं स्त्रीभिः करौर(करिणी)भिर् इवेभराट्
5,25,15,46,:2 kāmaṃ vihṛtya salilād uttīrṇāyāsitāmbare,:२ कामं विहृत्य सलिलाद् उत्तीर्णायासिताम्बरे
5,25,15,46,:3 bhūṣaṇāni mahārghāṇi dadau kāntiśubhāṃ srajam,:३ भूषणानि महार्घाणि ददौ कान्तिशुभां स्रजम्
5,25,19,47,":4 varuṇaprahitāṃ cāsmai mālām amlānapaṅkajām samudrābhe tathā vastre nīle lakṣmīr ayacchata ViP_5,25.16 kṛtāvataṃsaḥ sa tadā cārukuṇḍalabhūṣitaḥ nīlāmbaradharaḥ sragvī śuśubhe kāntisaṃyutaḥ ViP_5,25.17 itthaṃ vibhūṣito reme tatra rāmas tadā vraje māsadvayena yātaś ca punaḥ sa dvārakāṃ purīm ViP_5,25.18 revatīṃ nāma tanayāṃ raivatasya mahīpateḥ upayeme balas tasyāṃ jajñāte niśaṭholmukau ViP_5,25.19 vasitvā vāsasī nīle mālām āmucyakāñcanīm",":४ वरुणप्रहितां चास्मै मालाम् अम्लानपङ्कजाम् समुद्राभे तथा वस्त्रे नीले लक्ष्मीर् अयच्छत विप्_५,२५.१६ कृतावतंसः स तदा चारुकुण्डलभूषितः नीलाम्बरधरः स्रग्वी शुशुभे कान्तिसंयुतः विप्_५,२५.१७ इत्थं विभूषितो रेमे तत्र रामस् तदा व्रजे मासद्वयेन यातश् च पुनः स द्वारकां पुरीम् विप्_५,२५.१८ रेवतीं नाम तनयां रैवतस्य महीपतेः उपयेमे बलस् तस्यां जज्ञाते निशठोल्मुकौ विप्_५,२५.१९ वसित्वा वाससी नीले मालाम् आमुच्यकाञ्चनीम्"
5,25,19,47,:1 reje svalaṃkṛtilipto māhendra iva vāraṇaḥ,:१ रेजे स्वलंकृतिलिप्तो माहेन्द्र इव वारणः
5,25,19,47,:2 adyāpi dṛśyate rājan yamunākṛṣṭavartmanā,:२ अद्यापि दृश्यते राजन् यमुनाकृष्टवर्त्मना
5,25,19,47,:3 balasyānantavīryasya vīryaṃ sūcayatīva hi,:३ बलस्यानन्तवीर्यस्य वीर्यं सूचयतीव हि
5,25,19,47,:4 evaṃ sarvā niśā yātā ekaiva ramaro ((remire)) vraje,:४ एवं सर्वा निशा याता एकैव रमरो ((रेमिरे)) व्रजे
5,25,19,47,:5 rāmasyākṣiptacittasya mādhuryair vrajayoṣitām,:५ रामस्याक्षिप्तचित्तस्य माधुर्यैर् व्रजयोषिताम्
5,26,5,48,":6 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ ]] bhīṣmakaḥ kuṇḍine rājā vidarbhaviṣaye 'bhavat rukmī tasyābhavat putro rukmiṇī ca varāṅganā ViP_5,26.1 rukmiṇīṃ cakame kṛṣṇaḥ sā ca taṃ cāruhāsinī na dadau yācate caināṃ rukmī dveṣeṇa cakriṇe ViP_5,26.2 dadau ca śiśupālāya jarāsaṃdhapracoditaḥ bhīṣmako rukmiṇā sārdhaṃ rukmiṇīm uruvikramaḥ ViP_5,26.3 vivāhārthaṃ tataḥ sarve jarāsaṃdhamukhā nṛpāḥ bhīṣmakasya purīṃ jagmuḥ śiśupālapriyaiṣiṇaḥ ViP_5,26.4 kṛṣṇo 'pi balabhadrādyair yādavair bahubhir vṛtaḥ prayayau kuṇḍinaṃ draṣṭuṃ vivāhaṃ cedibhūbhṛtaḥ ViP_5,26.5 antaḥpraviṣṭā rājānaḥ śatravaḥ pūrvam āgatāḥ",":६ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे पञ्चविंशो ऽध्यायः ]] भीष्मकः कुण्डिने राजा विदर्भविषये ऽभवत् रुक्मी तस्याभवत् पुत्रो रुक्मिणी च वराङ्गना विप्_५,२६.१ रुक्मिणीं चकमे कृष्णः सा च तं चारुहासिनी न ददौ याचते चैनां रुक्मी द्वेषेण चक्रिणे विप्_५,२६.२ ददौ च शिशुपालाय जरासंधप्रचोदितः भीष्मको रुक्मिणा सार्धं रुक्मिणीम् उरुविक्रमः विप्_५,२६.३ विवाहार्थं ततः सर्वे जरासंधमुखा नृपाः भीष्मकस्य पुरीं जग्मुः शिशुपालप्रियैषिणः विप्_५,२६.४ कृष्णो ऽपि बलभद्राद्यैर् यादवैर् बहुभिर् वृतः प्रययौ कुण्डिनं द्रष्टुं विवाहं चेदिभूभृतः विप्_५,२६.५ अन्तःप्रविष्टा राजानः शत्रवः पूर्वम् आगताः"
5,26,5,48,:1 iti matvā tathā kṛṣṇo bahir vā samakalpayat,:१ इति मत्वा तथा कृष्णो बहिर् वा समकल्पयत्
5,26,10,49,":2 śvobhāvini vivāhe tu tāṃ kanyāṃ hṛtavān hariḥ vipakṣabhāram āsajya rāmādyeṣv atha bandhuṣu ViP_5,26.6 tataś ca pauṇḍrakaḥ śrīmān dantavakro vidūrathaḥ śiśupālajarāsaṃdhaśālvādyāś ca mahībhṛtaḥ ViP_5,26.7 kupitās te hariṃ hantuṃ cakrur udyogam uttamam nirjitāś ca samāgamya rāmādyair yadupuṃgavaiḥ ViP_5,26.8 kuṇḍinaṃ na pravekṣyāmi ahatvā yudhi keśavam kṛtvā pratijñāṃ rukmī ca hantuṃ kṛṣṇam abhidrutaḥ ViP_5,26.9 hatvā balaṃ sanāgāśvaṃ pattisyandanasaṃkulam nirjitaḥ pātitaś corvyāṃ līlayaiva sa cakriṇā ViP_5,26.10 hantuṃ kṛtamatiḥ kṛṣṇo rukmiṇaṃ yuddhadurmadam",":२ श्वोभाविनि विवाहे तु तां कन्यां हृतवान् हरिः विपक्षभारम् आसज्य रामाद्येष्व् अथ बन्धुषु विप्_५,२६.६ ततश् च पौण्ड्रकः श्रीमान् दन्तवक्रो विदूरथः शिशुपालजरासंधशाल्वाद्याश् च महीभृतः विप्_५,२६.७ कुपितास् ते हरिं हन्तुं चक्रुर् उद्योगम् उत्तमम् निर्जिताश् च समागम्य रामाद्यैर् यदुपुंगवैः विप्_५,२६.८ कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि अहत्वा युधि केशवम् कृत्वा प्रतिज्ञां रुक्मी च हन्तुं कृष्णम् अभिद्रुतः विप्_५,२६.९ हत्वा बलं सनागाश्वं पत्तिस्यन्दनसंकुलम् निर्जितः पातितश् चोर्व्यां लीलयैव स चक्रिणा विप्_५,२६.१० हन्तुं कृतमतिः कृष्णो रुक्मिणं युद्धदुर्मदम्"
5,26,10,50,praṇamya yācito brahma rukmiṇyā bhagavān hariḥ,प्रणम्य याचितो ब्रह्म रुक्मिण्या भगवान् हरिः
5,26,10,50,:1 eka eva mama bhrātā na hantavyas tvayādhunā,:१ एक एव मम भ्राता न हन्तव्यस् त्वयाधुना
5,26,10,50,:2 krodhaṃ niyamya deveśa bhrātṛbhikṣā pradīyatām,:२ क्रोधं नियम्य देवेश भ्रातृभिक्षा प्रदीयताम्
5,26,10,50,:3 ity ukto 'sau pariṣvaktaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā,:३ इत्य् उक्तो ऽसौ परिष्वक्तः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
5,26,10,50,:4 rukmī bhojakaṭaṃ nāma puraṃ kṛtvāvasat tadā,:४ रुक्मी भोजकटं नाम पुरं कृत्वावसत् तदा
5,27,1,51,":5 nirjitya rukmiṇaṃ samyag upayeme sa rukmiṇīm rākṣasena vivāhena saṃprāptāṃ madhusūdanaḥ ViP_5,26.11 tasyāṃ jajñe 'tha pradyumno madanāṃśaḥ sa vīryavān jahāra śambaro yaṃ vai yo jaghāna ca śambaram ViP_5,26.12 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ ]] śambareṇa hṛto vīraḥ pradyumnaḥ sa kathaṃ mune śambaraś ca mahāvīryaḥ pradyumnena kathaṃ hataḥ ViP_5,27.1 yas tenāpahṛtaḥ pūrvaṃ sa kathaṃ vijaghāna tam",":५ निर्जित्य रुक्मिणं सम्यग् उपयेमे स रुक्मिणीम् राक्षसेन विवाहेन संप्राप्तां मधुसूदनः विप्_५,२६.११ तस्यां जज्ञे ऽथ प्रद्युम्नो मदनांशः स वीर्यवान् जहार शम्बरो यं वै यो जघान च शम्बरम् विप्_५,२६.१२ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे षड्विंशो ऽध्यायः ]] शम्बरेण हृतो वीरः प्रद्युम्नः स कथं मुने शम्बरश् च महावीर्यः प्रद्युम्नेन कथं हतः विप्_५,२७.१ यस् तेनापहृतः पूर्वं स कथं विजघान तम्"
5,27,1,51,:1 etad vistarataḥ śrotum icchāmi sakalaṃ guro,:१ एतद् विस्तरतः श्रोतुम् इच्छामि सकलं गुरो
5,27,13,52,":2 ṣaṣṭhe 'hni jātamātraṃ tu pradyumnaṃ sūtikāgṛhāt mamaiṣa hanteti mune hṛtavān kālaśambaraḥ ViP_5,27.2 hṛtvā cikṣepa caivainaṃ grāhogre lavaṇārṇave kallolajanitāvarte sughore makarālaye ViP_5,27.3 patitaṃ tatra caivaiko matsyo jagrāha bālakam na mamāra ca tasyāpi jaṭharānaladīpitaḥ ViP_5,27.4 matsyabandhaiś ca matsyo 'sau matsyair anyaiḥ saha dvija ghātito 'suravaryāya śambarāya niveditaḥ ViP_5,27.5 tasya māyāvatī nāma patnī sarvagṛheśvarī kārayām āsa sūdānām ādhipatyam aninditā ViP_5,27.6 dārite matsyajaṭhare dadṛśe sātiśobhanam kumāraṃ manmathataror dagdhasya prathamāṅkuram ViP_5,27.7 ko 'yaṃ katham ayaṃ matsyajaṭharaṃ samupāgataḥ ity evaṃ kautukāviṣṭāṃ tāṃ tanvīṃ prāha nāradaḥ ViP_5,27.8 ayaṃ samastajagataḥ sūtisaṃhārakarmaṇaḥ śambareṇa hṛto viṣṇos tanayaḥ sūtikāgṛhāt ViP_5,27.9 kṣiptaḥ samudre matsyena nigīrṇas te vaśaṃ gataḥ nararatnam idaṃ subhru visrabdhā paripālaya ViP_5,27.10 nāradenaivam uktā sā pālayām āsa taṃ śiśum bālyād evātirāgeṇa rūpātiśayamohitā ViP_5,27.11 sa yadā yauvanābhogabhūṣito 'bhūn mahāmune sābhilāṣā tadā sā tu babhūva gajagāminī ViP_5,27.12 māyāvatī dadau cāsmai māyāḥ sarvā mahātmane pradyumnāyānurāgāndhā tannyastahṛdayekṣaṇā ViP_5,27.13 antrāntare bhīṣmakasya dākṣiṇyā tasya bhūpateḥ",":२ षष्ठे ऽह्नि जातमात्रं तु प्रद्युम्नं सूतिकागृहात् ममैष हन्तेति मुने हृतवान् कालशम्बरः विप्_५,२७.२ हृत्वा चिक्षेप चैवैनं ग्राहोग्रे लवणार्णवे कल्लोलजनितावर्ते सुघोरे मकरालये विप्_५,२७.३ पतितं तत्र चैवैको मत्स्यो जग्राह बालकम् न ममार च तस्यापि जठरानलदीपितः विप्_५,२७.४ मत्स्यबन्धैश् च मत्स्यो ऽसौ मत्स्यैर् अन्यैः सह द्विज घातितो ऽसुरवर्याय शम्बराय निवेदितः विप्_५,२७.५ तस्य मायावती नाम पत्नी सर्वगृहेश्वरी कारयाम् आस सूदानाम् आधिपत्यम् अनिन्दिता विप्_५,२७.६ दारिते मत्स्यजठरे ददृशे सातिशोभनम् कुमारं मन्मथतरोर् दग्धस्य प्रथमाङ्कुरम् विप्_५,२७.७ को ऽयं कथम् अयं मत्स्यजठरं समुपागतः इत्य् एवं कौतुकाविष्टां तां तन्वीं प्राह नारदः विप्_५,२७.८ अयं समस्तजगतः सूतिसंहारकर्मणः शम्बरेण हृतो विष्णोस् तनयः सूतिकागृहात् विप्_५,२७.९ क्षिप्तः समुद्रे मत्स्येन निगीर्णस् ते वशं गतः नररत्नम् इदं सुभ्रु विस्रब्धा परिपालय विप्_५,२७.१० नारदेनैवम् उक्ता सा पालयाम् आस तं शिशुम् बाल्याद् एवातिरागेण रूपातिशयमोहिता विप्_५,२७.११ स यदा यौवनाभोगभूषितो ऽभून् महामुने साभिलाषा तदा सा तु बभूव गजगामिनी विप्_५,२७.१२ मायावती ददौ चास्मै मायाः सर्वा महात्मने प्रद्युम्नायानुरागान्धा तन्न्यस्तहृदयेक्षणा विप्_५,२७.१३ अन्त्रान्तरे भीष्मकस्य दाक्षिण्या तस्य भूपतेः"
5,27,13,52,:1 śuśrāva rukmiṇīṃ kṛṣṇaḥ kanyāṃ rūpeṇa viśrutām,:१ शुश्राव रुक्मिणीं कृष्णः कन्यां रूपेण विश्रुताम्
5,27,13,52,:2 sāpi śuśrāva kaṃsāriṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam,:२ सापि शुश्राव कंसारिं कृष्णं कमललोचनम्
5,27,13,52,:3 abhilāṣarasodāraṃ kim apy āste manas tayoḥ,:३ अभिलाषरसोदारं किम् अप्य् आस्ते मनस् तयोः
5,27,13,52,:4 bhīṣmakasyātmajo rukmī bhujaśālī raṇotkaṭaḥ,:४ भीष्मकस्यात्मजो रुक्मी भुजशाली रणोत्कटः
5,27,13,52,:5 vīro bibharti yaḥ spardhāṃ bhuvi bhārgavabhīṣmayoḥ,:५ वीरो बिभर्ति यः स्पर्धां भुवि भार्गवभीष्मयोः
5,27,13,52,:6 anujāṃ rukmiṇīṃ dṛptaḥ sa kṛṣṇenārthitaḥ sadā,:६ अनुजां रुक्मिणीं दृप्तः स कृष्णेनार्थितः सदा
5,27,13,52,:7 na dadau kaṃsadāso 'yam iti dveṣād udāharat,:७ न ददौ कंसदासो ऽयम् इति द्वेषाद् उदाहरत्
5,27,13,52,:8 tato jarāsandhagirā śiśupālāya bhūbhuje,:८ ततो जरासन्धगिरा शिशुपालाय भूभुजे
5,27,13,52,:9 tāṃ dattam udyayau putrīṃ bhīṣmakaḥ putrasaṃmate,:९ तां दत्तम् उद्ययौ पुत्रीं भीष्मकः पुत्रसंमते
5,27,13,52,:10 vasudevas vasuḥ putraḥ śiśupālo 'tha tatpurīm,:१० वसुदेवस् वसुः पुत्रः शिशुपालो ऽथ तत्पुरीम्
5,27,13,52,:11 kṛṣṇādibhir vṛṣṇivīrair varayātrānimantritaiḥ,:११ कृष्णादिभिर् वृष्णिवीरैर् वरयात्रानिमन्त्रितैः
5,27,13,52,:12 dantavakrajarāsandhamukhyaiś ca saha rājabhiḥ,:१२ दन्तवक्रजरासन्धमुख्यैश् च सह राजभिः
5,27,13,52,:13 sa vivāhotsave prāyād bhīṣmakeṇābhipūjitaḥ,:१३ स विवाहोत्सवे प्रायाद् भीष्मकेणाभिपूजितः
5,27,13,52,:14 bhavānīpūjitavyagrāṃ tatra locanacandrikām,:१४ भवानीपूजितव्यग्रां तत्र लोचनचन्द्रिकाम्
5,27,13,52,:15 dadarśa rukmiṇīṃ kṛṣṇaḥ kṛṣṇasārāyatekṣaṇām,:१५ ददर्श रुक्मिणीं कृष्णः कृष्णसारायतेक्षणाम्
5,27,13,52,:16 dṛṣṭvā tām atha vaikuṇṭhaḥ sotkaṇṭhāṃ manmathākulaḥ,:१६ दृष्ट्वा ताम् अथ वैकुण्ठः सोत्कण्ठां मन्मथाकुलः
5,27,13,52,:17 jahāra paśyatāṃ nṝṇāṃ sahasā bhīṣmakātmajām,:१७ जहार पश्यतां नॄणां सहसा भीष्मकात्मजाम्
5,27,13,52,:18 na hatvā malinācāraṃ kṛṣṇaṃ durnayakāriṇam,:१८ न हत्वा मलिनाचारं कृष्णं दुर्नयकारिणम्
5,27,13,52,:19 svapuraṃ samupeṣyāmi vīravrataparicyutaḥ,:१९ स्वपुरं समुपेष्यामि वीरव्रतपरिच्युतः
5,27,13,52,:20 ity uktvā ratham āruhya vīrair anugato nṛpaḥ,:२० इत्य् उक्त्वा रथम् आरुह्य वीरैर् अनुगतो नृपः
5,27,13,52,:21 vātoddhūtapatākāgraḥ sa yayau nādayan diśaḥ,:२१ वातोद्धूतपताकाग्रः स ययौ नादयन् दिशः
5,27,13,52,:22 dūrād āyāntam ālokya rathastho rukmiṇīsakhaḥ,:२२ दूराद् आयान्तम् आलोक्य रथस्थो रुक्मिणीसखः
5,27,13,52,:23 tasthau hariḥ parāvṛttya karṇāntākṛṣṭakārmukaḥ,:२३ तस्थौ हरिः परावृत्त्य कर्णान्ताकृष्टकार्मुकः
5,27,13,52,:24 divyāstravarṣiṇaḥ śauricchittvā sarvāyudhāny atha,:२४ दिव्यास्त्रवर्षिणः शौरिच्छित्त्वा सर्वायुधान्य् अथ
5,27,13,52,:25 rukmiṇaṃ tīvranārācair vivyādha hṛdaye nimiḥ,:२५ रुक्मिणं तीव्रनाराचैर् विव्याध हृदये निमिः
5,27,13,52,:26 mūrcchite patite tasmin vidrute rājamaṇḍale,:२६ मूर्च्छिते पतिते तस्मिन् विद्रुते राजमण्डले
5,27,13,52,:27 rarakṣa śaurir dayayā rukmiṇāṃ rukmiṇīgirā,:२७ ररक्ष शौरिर् दयया रुक्मिणां रुक्मिणीगिरा
5,27,13,52,:28 yāte dvāravatīṃ kṛṣṇe vinivṛtteṣu vṛṣṇiṣu,:२८ याते द्वारवतीं कृष्णे विनिवृत्तेषु वृष्णिषु
5,27,13,52,:29 kuṇḍinākhyaṃ puraṃ rukmī praviveśa na lajjayā,:२९ कुण्डिनाख्यं पुरं रुक्मी प्रविवेश न लज्जया
5,27,13,52,:30 pratijayāparityaktaḥ puraḥ saṃvidadhe puram,:३० प्रतिजयापरित्यक्तः पुरः संविदधे पुरम्
5,27,13,52,:31 puraṃ bhojakaṭaṃ nāma mānabhaṅgaṃ vicintayan,:३१ पुरं भोजकटं नाम मानभङ्गं विचिन्तयन्
5,27,13,52,:32 jayaśriyam ivādāya śriyaṃ mūrtyantarāgatām,:३२ जयश्रियम् इवादाय श्रियं मूर्त्यन्तरागताम्
5,27,13,52,:33 kāmas tu vāsudevāṃśo dagdhaḥ prākchūdramanyunā,:३३ कामस् तु वासुदेवांशो दग्धः प्राक्छूद्रमन्युना
5,27,13,52,:34 dehopapattaye bhūyas tam eva pratyapadyata,:३४ देहोपपत्तये भूयस् तम् एव प्रत्यपद्यत
5,27,13,52,:35 sa eva xx vaidarbhyāṃ kṛṣṇavīryasamudbhavaḥ,:३५ स एव xx वैदर्भ्यां कृष्णवीर्यसमुद्भवः
5,27,13,52,:36 pradyumna iti vikhyātaḥ arvato navamaḥ pituḥ,:३६ प्रद्युम्न इति विख्यातः अर्वतो नवमः पितुः
5,27,13,52,:37 taṃ śambaraḥ kālarūpī hṛtvā tokam anirdiśam,:३७ तं शम्बरः कालरूपी हृत्वा तोकम् अनिर्दिशम्
5,27,13,52,:38 sa viditvātmanaḥ śatruṃ prāsyodanvaty agād gṛham,:३८ स विदित्वात्मनः शत्रुं प्रास्योदन्वत्य् अगाद् गृहम्
5,27,13,52,:39 taṃ nirjagāra balavān mīnaḥ so 'py aparaiḥ saha,:३९ तं निर्जगार बलवान् मीनः सो ऽप्य् अपरैः सह
5,27,13,52,:40 vṛto jālena mahatā gṛhīto matsyajīvibhiḥ,:४० वृतो जालेन महता गृहीतो मत्स्यजीविभिः
5,27,13,52,:41 taṃ śambarāya kaivartā upājahur upāyanam,:४१ तं शम्बराय कैवर्ता उपाजहुर् उपायनम्
5,27,13,52,:42 sūdā mahānasaṃ nītvā vidyan svadhitinā drutam,:४२ सूदा महानसं नीत्वा विद्यन् स्वधितिना द्रुतम्
5,27,13,52,:43 dṛṣṭvā tad udare bālaṃ māyāvatyai nyavedayan,:४३ दृष्ट्वा तद् उदरे बालं मायावत्यै न्यवेदयन्
5,27,13,52,:44 nārado 'kathayat sarvaṃ tasyāḥ śaṅkitacetasaḥ,:४४ नारदो ऽकथयत् सर्वं तस्याः शङ्कितचेतसः
5,27,13,52,:45 bālasya tattvam utpattiṃ matsyodaraniveśanam,:४५ बालस्य तत्त्वम् उत्पत्तिं मत्स्योदरनिवेशनम्
5,27,13,52,:46 sā ca kāmasya vai patnī ratir nāma yaśasvinī,:४६ सा च कामस्य वै पत्नी रतिर् नाम यशस्विनी
5,27,13,52,:47 patyur nirdagdhadehasya dehotpattiṃ pratīkṣitī,:४७ पत्युर् निर्दग्धदेहस्य देहोत्पत्तिं प्रतीक्षिती
5,27,13,52,:48 nirūpitā śambareṇa sā sūpaudanasādhane,:४८ निरूपिता शम्बरेण सा सूपौदनसाधने
5,27,13,52,:49 kāmadevaṃ śiśuṃ buddhvā cakre snehaṃ tadārbhake,:४९ कामदेवं शिशुं बुद्ध्वा चक्रे स्नेहं तदार्भके
5,27,13,52,:50 nātidīrgheṇa kālena sa kārṣṇī rūḍhayauvanaḥ,:५० नातिदीर्घेण कालेन स कार्ष्णी रूढयौवनः
5,27,13,52,:51 janayām āsa nārīṇāṃ vīkṣantīnāṃ suvibhramam,:५१ जनयाम् आस नारीणां वीक्षन्तीनां सुविभ्रमम्
5,28,5,53,":52 prasajjantīṃ tu tām āha sa kārṣṇiḥ kamalekṣaṇām mātṛbhāvām apāhāya kim evaṃ vartase 'nyathā ViP_5,27.14 sā cāsmai kathayām āsa na putras tvaṃ mameti vai tanayaṃ tvām ayaṃ viṣṇor hṛtavān kālaśambaraḥ ViP_5,27.15 kṣiptaḥ samudre matsyasya saṃprāpto jaṭharān mayā sā tu roditi te mātā kāntādyāpy ativatsalā ViP_5,27.16 ity uktaḥ śambaraṃ yuddhe pradyumnaḥ sa samāhvayat krodhākulīkṛtamanā yuyudhe ca mahābalaḥ ViP_5,27.17 hatvā sainyam aśeṣaṃ tu tasya daityasya mādhaviḥ saptamāyā vyatikramya māyāṃ saṃyuyuje 'ṣṭamīm ViP_5,27.18 tayā jaghāna taṃ daityaṃ māyayā kālaśambaram utpatya ca tayā sārdham ājagāma pitur gṛham ViP_5,27.19 antaḥpure nipatitaṃ māyāvatyā samanvitam taṃ dṛṣṭvā kṛṣṇasaṃkalpā babhūvuḥ kṛṣṇayoṣitaḥ ViP_5,27.20 rukmiṇī cāvadat premṇā sāsradṛṣṭir aninditā dhanyāyā khalv ayaṃ putro vartate navayauvane ViP_5,27.21 asmin vayasi putro me pradyumno yadi jīvati sabhāgyā jananī vatsa tvayā kāpi vibhūṣitā ViP_5,27.22 athavā yādṛśaḥ sneho mama yādṛg vapus tava harer apatyaṃ suvyaktaṃ bhavān vatsa bhaviṣyati ViP_5,27.23 etasminn antare prāptaḥ saha kṛṣṇena nāradaḥ antaḥpuracarāṃ devīṃ rukmiṇīṃ prāha harṣayan ViP_5,27.24 eṣa te tanayaḥ subhru hatvā śambaram āgataḥ hṛto yenābhavad bālo bhavatyāḥ sūtikāgṛhāt ViP_5,27.25 iyaṃ māyāvatī bhāryā tanayasyāsya te satī śambarasya na bhāryeyaṃ śrūyatām atra kāraṇam ViP_5,27.26 manmathe tu gate nāśaṃ tadudbhavaparāyaṇā śambaraṃ mohayām āsa māyārūpeṇa rūpiṇī ViP_5,27.27 vihārādyupabhogeṣu rūpaṃ māyāmayaṃ śubham darśayām āsa daityasya tasyeyaṃ madirekṣaṇā ViP_5,27.28 kāmo 'vatīrṇaḥ putras te tasyeyaṃ dayitā ratiḥ viśaṅkā nātra kartavyā snuṣeyaṃ tava śobhanā ViP_5,27.29 tato harṣasamāviṣṭā rukmiṇī keśavas tathā nagarī ca samastā sā sādhu sādhv ity abhāṣata ViP_5,27.30 ciranaṣṭena putreṇa saṃgatāṃ prekṣya rukmiṇīm avāpa vismayaṃ sarvo dvāravatyāṃ janas tadā ViP_5,27.31 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe saptaviṃśo 'dhyāyaḥ ]] cārudeṣṇaṃ sudeṣṇaṃ ca cārudehaṃ ca vīryavān suṣeṇaṃ cāruguptaṃ ca bhadracāruṃ tathā param ViP_5,28.1 cāruvindaṃ sucāruṃ ca cāruṃ ca balināṃ varam rukmiṇy ajanayat putrān kanyāṃ cārumatīṃ tathā ViP_5,28.2 anyāś ca bhāryāḥ kṛṣṇasya babhūvuḥ sapta śobhanāḥ kālindī mitravindā ca satyā nāgnajitī tathā ViP_5,28.3 devī jāmbavatī cāpi rohiṇī kāmarūpiṇī madrarājasutā cānyā suśīlā śīlamaṇḍanā ViP_5,28.4 sātrājitī satyabhāmā lakṣmaṇā cāruhāsinī ṣoḍaśāsan sahasrāṇi strīṇām anyāni cakriṇaḥ ViP_5,28.5 pradyumnaḥ prathamas teṣāṃ sarveṣāṃ rukmiṇīsutaḥ",":५२ प्रसज्जन्तीं तु ताम् आह स कार्ष्णिः कमलेक्षणाम् मातृभावाम् अपाहाय किम् एवं वर्तसे ऽन्यथा विप्_५,२७.१४ सा चास्मै कथयाम् आस न पुत्रस् त्वं ममेति वै तनयं त्वाम् अयं विष्णोर् हृतवान् कालशम्बरः विप्_५,२७.१५ क्षिप्तः समुद्रे मत्स्यस्य संप्राप्तो जठरान् मया सा तु रोदिति ते माता कान्ताद्याप्य् अतिवत्सला विप्_५,२७.१६ इत्य् उक्तः शम्बरं युद्धे प्रद्युम्नः स समाह्वयत् क्रोधाकुलीकृतमना युयुधे च महाबलः विप्_५,२७.१७ हत्वा सैन्यम् अशेषं तु तस्य दैत्यस्य माधविः सप्तमाया व्यतिक्रम्य मायां संयुयुजे ऽष्टमीम् विप्_५,२७.१८ तया जघान तं दैत्यं मायया कालशम्बरम् उत्पत्य च तया सार्धम् आजगाम पितुर् गृहम् विप्_५,२७.१९ अन्तःपुरे निपतितं मायावत्या समन्वितम् तं दृष्ट्वा कृष्णसंकल्पा बभूवुः कृष्णयोषितः विप्_५,२७.२० रुक्मिणी चावदत् प्रेम्णा सास्रदृष्टिर् अनिन्दिता धन्याया खल्व् अयं पुत्रो वर्तते नवयौवने विप्_५,२७.२१ अस्मिन् वयसि पुत्रो मे प्रद्युम्नो यदि जीवति सभाग्या जननी वत्स त्वया कापि विभूषिता विप्_५,२७.२२ अथवा यादृशः स्नेहो मम यादृग् वपुस् तव हरेर् अपत्यं सुव्यक्तं भवान् वत्स भविष्यति विप्_५,२७.२३ एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्तः सह कृष्णेन नारदः अन्तःपुरचरां देवीं रुक्मिणीं प्राह हर्षयन् विप्_५,२७.२४ एष ते तनयः सुभ्रु हत्वा शम्बरम् आगतः हृतो येनाभवद् बालो भवत्याः सूतिकागृहात् विप्_५,२७.२५ इयं मायावती भार्या तनयस्यास्य ते सती शम्बरस्य न भार्येयं श्रूयताम् अत्र कारणम् विप्_५,२७.२६ मन्मथे तु गते नाशं तदुद्भवपरायणा शम्बरं मोहयाम् आस मायारूपेण रूपिणी विप्_५,२७.२७ विहाराद्युपभोगेषु रूपं मायामयं शुभम् दर्शयाम् आस दैत्यस्य तस्येयं मदिरेक्षणा विप्_५,२७.२८ कामो ऽवतीर्णः पुत्रस् ते तस्येयं दयिता रतिः विशङ्का नात्र कर्तव्या स्नुषेयं तव शोभना विप्_५,२७.२९ ततो हर्षसमाविष्टा रुक्मिणी केशवस् तथा नगरी च समस्ता सा साधु साध्व् इत्य् अभाषत विप्_५,२७.३० चिरनष्टेन पुत्रेण संगतां प्रेक्ष्य रुक्मिणीम् अवाप विस्मयं सर्वो द्वारवत्यां जनस् तदा विप्_५,२७.३१ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे सप्तविंशो ऽध्यायः ]] चारुदेष्णं सुदेष्णं च चारुदेहं च वीर्यवान् सुषेणं चारुगुप्तं च भद्रचारुं तथा परम् विप्_५,२८.१ चारुविन्दं सुचारुं च चारुं च बलिनां वरम् रुक्मिण्य् अजनयत् पुत्रान् कन्यां चारुमतीं तथा विप्_५,२८.२ अन्याश् च भार्याः कृष्णस्य बभूवुः सप्त शोभनाः कालिन्दी मित्रविन्दा च सत्या नाग्नजिती तथा विप्_५,२८.३ देवी जाम्बवती चापि रोहिणी कामरूपिणी मद्रराजसुता चान्या सुशीला शीलमण्डना विप्_५,२८.४ सात्राजिती सत्यभामा लक्ष्मणा चारुहासिनी षोडशासन् सहस्राणि स्त्रीणाम् अन्यानि चक्रिणः विप्_५,२८.५ प्रद्युम्नः प्रथमस् तेषां सर्वेषां रुक्मिणीसुतः"
5,29,13,55,"pradyumno 'pi mahāvīryo rukmiṇas tanayāṃ śubhām svayaṃvarasthāṃ jagrāha sā ca taṃ tanayaṃ hareḥ ViP_5,28.6 tasyām asyābhavat putro mahābalaparākramaḥ aniruddho raṇe ruddho vīryodadhir ariṃdamaḥ ViP_5,28.7 tasyāpi rukmiṇaḥ pautrīṃ varayām āsa keśavaḥ dauhitrāya dadau rukmī tāṃ spardhann api śauriṇā ViP_5,28.8 tasyā vivāhe rāmādyā yādavā hariṇā saha ViP_5,28.9ab kalyāṇārthaṃ tataḥ sarve ye cānye bhūbhṛtas tathā ViP_5,28.9ab*54 rukmiṇo nagaraṃ jagmur nāmnā bhojakaṭaṃ dvija ViP_5,28.9cd vivāhe tatra nirvṛtte prādyumneḥ sumahātmanaḥ kaliṅgarājapramukhā rukmiṇaṃ vākyam abruvan ViP_5,28.10 anakṣajño halī dyūte tathāsya vyasanaṃ mahat na jayāmo balaṃ kasmād dyūte nainaṃ mahādyute ViP_5,28.11 tatheti tān āha nṛpān rukmī balasamanvitaḥ sabhāyāṃ saha rāmeṇa cakre dyūtaṃ ca vai tadā ViP_5,28.12 sahasram ekaṃ niṣkāṇāṃ rukmiṇā vijito balaḥ dvitīye 'pi paṇe cānyat sahasraṃ rukmiṇā jitaḥ ViP_5,28.13 tato daśasahasrāṇi niṣkāṇāṃ paṇam ādade balabhadro 'jayat tāni rukmī dyūtavidāṃ varaḥ ViP_5,28.14 tato jahāsa svanavat kaliṅgādhipatir dvija dantān vidarśayan mūḍho rukmī cāha madoddhataḥ ViP_5,28.15 avidyo 'yaṃ mayā dyūte baladevaḥ parājitaḥ mudhaivākṣāvalepāndho yo 'vamene 'kṣakovidān ViP_5,28.16 dṛṣṭvā kaliṅgarājānaṃ prakāśadaśanānanam rukmiṇaṃ cāpi durvākyaṃ kopaṃ cakre halāyudhaḥ ViP_5,28.17 tataḥ kopaparītātmā niṣkakoṭiṃ halāyudhaḥ glahaṃ jagrāha rukmī ca tadarthe 'kṣān apātayat ViP_5,28.18 ajayad baladevas taṃ prāhoccais taṃ jitaṃ mayā mayeti rukmī prāhoccair alīkoktair alaṃ bala ViP_5,28.19 tvayokto 'yaṃ glahaḥ satyaṃ na mayaiṣo 'numoditaḥ evaṃ tvayā ced vijitaṃ mayā na vijitaṃ katham ViP_5,28.20 athāntarikṣe vāg uccaiḥ prāha gambhīranādinī baladevasya taṃ kopaṃ vardhayantī mahātmanaḥ ViP_5,28.21 jitaṃ balena dharmeṇa rukmiṇā bhāṣitaṃ mṛṣā anuktvāpi vacaḥ kiṃcit kṛtaṃ bhavati karmaṇā ViP_5,28.22 tato balaḥ samutthāya kopasaṃraktalocanaḥ jaghānāṣṭāpadenaiva rukmiṇaṃ sa mahābalaḥ ViP_5,28.23 kaliṅgarājaṃ cādāya visphurantaṃ balād balaḥ babhañja dantān kupito yaiḥ prakāśaṃ jahāsa saḥ ViP_5,28.24 ākṛṣya ca mahāstambhaṃ jātarūpamayaṃ balaḥ jaghāna ye 'nye tatpakṣāḥ bhūbhṛtaḥ kupito balaḥ ViP_5,28.25 tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ palāyanaparaṃ dvija tad rājamaṇḍalaṃ sarvaṃ babhūva kupite bale ViP_5,28.26 balena nihataṃ śrutvā rukmiṇaṃ madhusūdanaḥ novāca kiṃcin maitreya rukmiṇībalayor bhayāt ViP_5,28.27 tato 'niruddham ādāya kṛtodvāhaṃ dvijottama dvārakām ājagāmātha yaducakraṃ sa keśavaḥ ViP_5,28.28 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe 'ṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ ]] dvāravatyāṃ tataḥ śauriṃ śakras tribhuvaneśvaraḥ ājagāmātha maitreya mattairāvatapṛṣṭhagaḥ ViP_5,29.1 praviśya dvārakāṃ so 'tha sametya hariṇā tataḥ kathayām āsa daityasya narakasya viceṣṭitam ViP_5,29.2 tvayā nāthena devānāṃ manuṣyatve 'pi tiṣṭhatā praśamaṃ sarvaduḥkhāni nītāni madhusūdana ViP_5,29.3 tapasvijananāśāya so 'riṣṭo dhenukas tathā pravṛtto yas tathā keśī te sarve nihatās tvayā ViP_5,29.4 kaṃsaḥ kuvalayāpīḍaḥ pūtanā bālaghātinī nāśaṃ nītās tvayā sarve ye 'nye jagadupadravāḥ ViP_5,29.5 yuṣmaddordaṇḍasadbuddhiparitrāte jagattraye yajviyajñāṃśasaṃprāptyā tṛptiṃ yānti divaukasaḥ ViP_5,29.6 so 'haṃ sāmpratam āyāto yannimittaṃ janārdana tac chrutvā tatpratīkāraprayatnaṃ kartum arhasi ViP_5,29.7 bhaumo 'yaṃ narako nāma prāgjyotiṣapureśvaraḥ karoti sarvabhūtānām upaghātam ariṃdama ViP_5,29.8 devasiddhāsurādīnāṃ nṛpāṇāṃ ca janārdana hṛtvā hi so 'suraḥ kanyā rurodha nijamandire ViP_5,29.9 chatraṃ yat salilasrāvi taj jahāra pracetasaḥ mandarasya tathā śṛṅgaṃ hṛtavān maṇiparvatam ViP_5,29.10 amṛtasrāviṇī divye manmātuḥ kṛṣṇa kuṇḍale jahāra so 'suro 'dityā vāñchaty airāvataṃ gajam ViP_5,29.11 durnītam etad govinda mayā tasya tavoditam yad atra pratikartavyaṃ tat svayaṃ parimṛśyatām ViP_5,29.12 iti śrutvā smitaṃ kṛtvā bhagavān devakīsutaḥ gṛhītvā vāsavaṃ haste samuttasthau varāsanāt ViP_5,29.13 cintayām āsa ca vibhur manasā pannagāśanam","प्रद्युम्नो ऽपि महावीर्यो रुक्मिणस् तनयां शुभाम् स्वयंवरस्थां जग्राह सा च तं तनयं हरेः विप्_५,२८.६ तस्याम् अस्याभवत् पुत्रो महाबलपराक्रमः अनिरुद्धो रणे रुद्धो वीर्योदधिर् अरिंदमः विप्_५,२८.७ तस्यापि रुक्मिणः पौत्रीं वरयाम् आस केशवः दौहित्राय ददौ रुक्मी तां स्पर्धन्न् अपि शौरिणा विप्_५,२८.८ तस्या विवाहे रामाद्या यादवा हरिणा सह विप्_५,२८.९अब् कल्याणार्थं ततः सर्वे ये चान्ये भूभृतस् तथा विप्_५,२८.९अब्*५४ रुक्मिणो नगरं जग्मुर् नाम्ना भोजकटं द्विज विप्_५,२८.९च्द् विवाहे तत्र निर्वृत्ते प्राद्युम्नेः सुमहात्मनः कलिङ्गराजप्रमुखा रुक्मिणं वाक्यम् अब्रुवन् विप्_५,२८.१० अनक्षज्ञो हली द्यूते तथास्य व्यसनं महत् न जयामो बलं कस्माद् द्यूते नैनं महाद्युते विप्_५,२८.११ तथेति तान् आह नृपान् रुक्मी बलसमन्वितः सभायां सह रामेण चक्रे द्यूतं च वै तदा विप्_५,२८.१२ सहस्रम् एकं निष्काणां रुक्मिणा विजितो बलः द्वितीये ऽपि पणे चान्यत् सहस्रं रुक्मिणा जितः विप्_५,२८.१३ ततो दशसहस्राणि निष्काणां पणम् आददे बलभद्रो ऽजयत् तानि रुक्मी द्यूतविदां वरः विप्_५,२८.१४ ततो जहास स्वनवत् कलिङ्गाधिपतिर् द्विज दन्तान् विदर्शयन् मूढो रुक्मी चाह मदोद्धतः विप्_५,२८.१५ अविद्यो ऽयं मया द्यूते बलदेवः पराजितः मुधैवाक्षावलेपान्धो यो ऽवमेने ऽक्षकोविदान् विप्_५,२८.१६ दृष्ट्वा कलिङ्गराजानं प्रकाशदशनाननम् रुक्मिणं चापि दुर्वाक्यं कोपं चक्रे हलायुधः विप्_५,२८.१७ ततः कोपपरीतात्मा निष्ककोटिं हलायुधः ग्लहं जग्राह रुक्मी च तदर्थे ऽक्षान् अपातयत् विप्_५,२८.१८ अजयद् बलदेवस् तं प्राहोच्चैस् तं जितं मया मयेति रुक्मी प्राहोच्चैर् अलीकोक्तैर् अलं बल विप्_५,२८.१९ त्वयोक्तो ऽयं ग्लहः सत्यं न मयैषो ऽनुमोदितः एवं त्वया चेद् विजितं मया न विजितं कथम् विप्_५,२८.२० अथान्तरिक्षे वाग् उच्चैः प्राह गम्भीरनादिनी बलदेवस्य तं कोपं वर्धयन्ती महात्मनः विप्_५,२८.२१ जितं बलेन धर्मेण रुक्मिणा भाषितं मृषा अनुक्त्वापि वचः किंचित् कृतं भवति कर्मणा विप्_५,२८.२२ ततो बलः समुत्थाय कोपसंरक्तलोचनः जघानाष्टापदेनैव रुक्मिणं स महाबलः विप्_५,२८.२३ कलिङ्गराजं चादाय विस्फुरन्तं बलाद् बलः बभञ्ज दन्तान् कुपितो यैः प्रकाशं जहास सः विप्_५,२८.२४ आकृष्य च महास्तम्भं जातरूपमयं बलः जघान ये ऽन्ये तत्पक्षाः भूभृतः कुपितो बलः विप्_५,२८.२५ ततो हाहाकृतं सर्वं पलायनपरं द्विज तद् राजमण्डलं सर्वं बभूव कुपिते बले विप्_५,२८.२६ बलेन निहतं श्रुत्वा रुक्मिणं मधुसूदनः नोवाच किंचिन् मैत्रेय रुक्मिणीबलयोर् भयात् विप्_५,२८.२७ ततो ऽनिरुद्धम् आदाय कृतोद्वाहं द्विजोत्तम द्वारकाम् आजगामाथ यदुचक्रं स केशवः विप्_५,२८.२८ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे ऽष्टाविंशो ऽध्यायः ]] द्वारवत्यां ततः शौरिं शक्रस् त्रिभुवनेश्वरः आजगामाथ मैत्रेय मत्तैरावतपृष्ठगः विप्_५,२९.१ प्रविश्य द्वारकां सो ऽथ समेत्य हरिणा ततः कथयाम् आस दैत्यस्य नरकस्य विचेष्टितम् विप्_५,२९.२ त्वया नाथेन देवानां मनुष्यत्वे ऽपि तिष्ठता प्रशमं सर्वदुःखानि नीतानि मधुसूदन विप्_५,२९.३ तपस्विजननाशाय सो ऽरिष्टो धेनुकस् तथा प्रवृत्तो यस् तथा केशी ते सर्वे निहतास् त्वया विप्_५,२९.४ कंसः कुवलयापीडः पूतना बालघातिनी नाशं नीतास् त्वया सर्वे ये ऽन्ये जगदुपद्रवाः विप्_५,२९.५ युष्मद्दोर्दण्डसद्बुद्धिपरित्राते जगत्त्रये यज्वियज्ञांशसंप्राप्त्या तृप्तिं यान्ति दिवौकसः विप्_५,२९.६ सो ऽहं साम्प्रतम् आयातो यन्निमित्तं जनार्दन तच् छ्रुत्वा तत्प्रतीकारप्रयत्नं कर्तुम् अर्हसि विप्_५,२९.७ भौमो ऽयं नरको नाम प्राग्ज्योतिषपुरेश्वरः करोति सर्वभूतानाम् उपघातम् अरिंदम विप्_५,२९.८ देवसिद्धासुरादीनां नृपाणां च जनार्दन हृत्वा हि सो ऽसुरः कन्या रुरोध निजमन्दिरे विप्_५,२९.९ छत्रं यत् सलिलस्रावि तज् जहार प्रचेतसः मन्दरस्य तथा शृङ्गं हृतवान् मणिपर्वतम् विप्_५,२९.१० अमृतस्राविणी दिव्ये मन्मातुः कृष्ण कुण्डले जहार सो ऽसुरो ऽदित्या वाञ्छत्य् ऐरावतं गजम् विप्_५,२९.११ दुर्नीतम् एतद् गोविन्द मया तस्य तवोदितम् यद् अत्र प्रतिकर्तव्यं तत् स्वयं परिमृश्यताम् विप्_५,२९.१२ इति श्रुत्वा स्मितं कृत्वा भगवान् देवकीसुतः गृहीत्वा वासवं हस्ते समुत्तस्थौ वरासनात् विप्_५,२९.१३ चिन्तयाम् आस च विभुर् मनसा पन्नगाशनम्"
5,30,14,57,"saṃcintitam upāruhya garuḍaṃ gaganecaram satyabhāmāṃ samāropya yayau prāgjyotiṣaṃ puram ViP_5,29.14 āruhyairāvataṃ nāgaṃ śakro 'pi tridiśālayam tato jagāma maitreya paśyatāṃ dvārakaukasām ViP_5,29.15 prāgjyotiṣapurasyāsīt samantāc chatayojanam ācitā mauravaiḥ pāśaiḥ kṣurāntair bhūr dvijottama ViP_5,29.16 tāṃś ciccheda hariḥ pāśān kṣiptvā cakraṃ sudarśanam tato muruḥ samuttasthau taṃ jaghāna ca keśavaḥ ViP_5,29.17 muros tu tanayān sapta sahasrāṃs tāṃs tato hariḥ cakradhārāgninirdagdhāṃś cakāra śalabhān iva ViP_5,29.18 hatvā muruṃ hayagrīvaṃ tathā pañcajanaṃ dvija prāgjyotiṣapuraṃ dhīmāṃs tvarāvān samupādravat ViP_5,29.19 narakeṇāsya tatrābhūn mahāsainyena saṃyugaḥ kṛṣṇasya yatra govindo jaghne daityān sahasraśaḥ ViP_5,29.20 śastrāstravarṣaṃ muñcantaṃ taṃ bhaumaṃ narakaṃ balī kṣiptvā cakraṃ dvidhā cakre cakrī daiteyacakrahā ViP_5,29.21 hate tu narake bhūmir gṛhītvāditikuṇḍale upatasthe jagannāthaṃ vākyaṃ cedam athābravīt ViP_5,29.22 yadāham uddhṛtā nātha tvayā sūkaramūrtinā tvatsparśasaṃbhavaḥ putras tadāyaṃ mayy ajāyata ViP_5,29.23 so 'yaṃ tvayaiva datto me tvayaiva vinipātitaḥ gṛhāṇa kuṇḍale ceme pālayāsya ca saṃtatim ViP_5,29.24 bhārāvataraṇārthāya mamaiva bhagavān imam aṃśena lokam āyātaḥ prasādasumukhaḥ prabho ViP_5,29.25 tvaṃ kartā ca vikartā ca saṃhartā prabhavo 'pyayaḥ jagatāṃ tvaṃ jagadrūpaḥ stūyate 'cyuta kiṃ tava ViP_5,29.26 vyāpī vyāpyaḥ kriyā kartā kāryaṃ ca bhagavān yadā sarvabhūtātmabhūtasya stūyate tava kiṃ tadā ViP_5,29.27 paramātmā tvam ātmā ca bhūtātmā cāvyayo bhavān yadā tadā stutir nāsti kimarthā te pravartate ViP_5,29.28 prasīda sarvabhūtātman narakeṇa kṛtaṃ hi yat tat kṣamyatām adoṣāya tvatsutaḥ sa nipātitaḥ ViP_5,29.29 tatheti coktvā dharaṇīṃ bhagavān bhūtabhāvanaḥ ratnāni narakāvāsāj jagrāha munisattama ViP_5,29.30 kanyāpure sa kanyānāṃ ṣoḍaśātulavikramaḥ śatādhikāni dadṛśe sahasrāṇi mahāmune ViP_5,29.31 caturdaṃṣṭrān gajāṃś cogrān ṣaṭsahasrān sa dṛṣṭavān kāmbojānāṃ tathāśvānāṃ niyutāny ekaviṃśatim ViP_5,29.32 kanyās tāś ca tathā nāgāṃs tāṃś cāśvān dvārakāṃ purīm preṣayām āsa govindaḥ sadyo narakakiṃkaraiḥ ViP_5,29.33 dadṛśe vāruṇaṃ chatraṃ tathaiva maṇiparvatam āropayām āsa harir garuḍe patageśvare ViP_5,29.34 āruhya ca svayaṃ kṛṣṇaḥ satyabhāmāsahāyavān adityāḥ kuṇḍale dātuṃ jagāma tridivālayam ViP_5,29.35 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe ekonatriṃśo 'dhyāyaḥ ]] garuḍo vāruṇaṃ chatraṃ tathaiva maṇiparvatam sabhāryaṃ ca hṛṣīkeśaṃ līlayaiva vahan yayau ViP_5,30.1 tataḥ śaṅkham upādhmāsīt svargadvāragato hariḥ upatasthus tato devāḥ sārghyapātrā janārdanam ViP_5,30.2 sa devair arcitaḥ kṛṣṇo devamātur niveśanam sitābhraśikharākāraṃ praviśya dadṛśe 'ditim ViP_5,30.3 sa tāṃ praṇamya śakreṇa saha te kuṇḍalottame dadau narakanāśaṃ ca śaśaṃsāsyai janārdanaḥ ViP_5,30.4 tataḥ prītā jaganmātā dhātāraṃ jagatāṃ harim tuṣṭāvāditir avyagrā kṛtvā tatpravaṇaṃ manaḥ ViP_5,30.5 namas te puṇḍarīkākṣa bhaktānām abhayaṃkara sanātanātman sarvātman bhūtātman bhūtabhāvana ViP_5,30.6 praṇetā manaso buddher indriyāṇāṃ guṇātmaka triguṇātīta nirdvandva śuddha sarvahṛdisthita ViP_5,30.7 sitadīrghādiniḥśeṣakalpanāparivarjita janmādibhir asaṃspṛṣṭa svapnādiparivarjita ViP_5,30.8 saṃdhyā rātrir aho bhūmir gaganaṃ vāyur ambu ca hutāśano mano buddhir bhūtādis tvaṃ tathācyuta ViP_5,30.9 sṛṣṭisthitivināśānāṃ kartā kartṛpatir bhavān brahmaviṣṇuśivākhyābhir ātmamūrtibhir īśvara ViP_5,30.10 devā yakṣās tathā daityā rākṣasāḥ siddhapannagāḥ kūṣmāṇḍāś ca piśācāś ca gandharvā manujās tathā ViP_5,30.11 paśavo mṛgāḥ pataṃgāś ca tathaiva ca sarīsṛpāḥ ViP_5,30.12ab paśava uragā mīnā mṛgāś ca vanajātayaḥ ViP_5,30.12ab*56:1 kīṭāś caiva pataṅgāś ca tathaiva ca sarīsṛpāḥ ViP_5,30.12ab*56:2 vṛkṣagulmalatāvallīsamastatṛṇajātayaḥ ViP_5,30.12cd sthūlā madhyās tathā sūkṣmāḥ sūkṣmāt sūkṣmatarāś ca ye dehabhedā bhavān sarve ye kecit pudgalāśrayāḥ ViP_5,30.13 māyā taveyam ajñātaparamārthātimohinī anātmany ātmavijñānaṃ yayā mūḍho nirudhyate ViP_5,30.14 asve svam iti bhāvo 'tra yat puṃsām upajāyate","संचिन्तितम् उपारुह्य गरुडं गगनेचरम् सत्यभामां समारोप्य ययौ प्राग्ज्योतिषं पुरम् विप्_५,२९.१४ आरुह्यैरावतं नागं शक्रो ऽपि त्रिदिशालयम् ततो जगाम मैत्रेय पश्यतां द्वारकौकसाम् विप्_५,२९.१५ प्राग्ज्योतिषपुरस्यासीत् समन्ताच् छतयोजनम् आचिता मौरवैः पाशैः क्षुरान्तैर् भूर् द्विजोत्तम विप्_५,२९.१६ तांश् चिच्छेद हरिः पाशान् क्षिप्त्वा चक्रं सुदर्शनम् ततो मुरुः समुत्तस्थौ तं जघान च केशवः विप्_५,२९.१७ मुरोस् तु तनयान् सप्त सहस्रांस् तांस् ततो हरिः चक्रधाराग्निनिर्दग्धांश् चकार शलभान् इव विप्_५,२९.१८ हत्वा मुरुं हयग्रीवं तथा पञ्चजनं द्विज प्राग्ज्योतिषपुरं धीमांस् त्वरावान् समुपाद्रवत् विप्_५,२९.१९ नरकेणास्य तत्राभून् महासैन्येन संयुगः कृष्णस्य यत्र गोविन्दो जघ्ने दैत्यान् सहस्रशः विप्_५,२९.२० शस्त्रास्त्रवर्षं मुञ्चन्तं तं भौमं नरकं बली क्षिप्त्वा चक्रं द्विधा चक्रे चक्री दैतेयचक्रहा विप्_५,२९.२१ हते तु नरके भूमिर् गृहीत्वादितिकुण्डले उपतस्थे जगन्नाथं वाक्यं चेदम् अथाब्रवीत् विप्_५,२९.२२ यदाहम् उद्धृता नाथ त्वया सूकरमूर्तिना त्वत्स्पर्शसंभवः पुत्रस् तदायं मय्य् अजायत विप्_५,२९.२३ सो ऽयं त्वयैव दत्तो मे त्वयैव विनिपातितः गृहाण कुण्डले चेमे पालयास्य च संततिम् विप्_५,२९.२४ भारावतरणार्थाय ममैव भगवान् इमम् अंशेन लोकम् आयातः प्रसादसुमुखः प्रभो विप्_५,२९.२५ त्वं कर्ता च विकर्ता च संहर्ता प्रभवो ऽप्ययः जगतां त्वं जगद्रूपः स्तूयते ऽच्युत किं तव विप्_५,२९.२६ व्यापी व्याप्यः क्रिया कर्ता कार्यं च भगवान् यदा सर्वभूतात्मभूतस्य स्तूयते तव किं तदा विप्_५,२९.२७ परमात्मा त्वम् आत्मा च भूतात्मा चाव्ययो भवान् यदा तदा स्तुतिर् नास्ति किमर्था ते प्रवर्तते विप्_५,२९.२८ प्रसीद सर्वभूतात्मन् नरकेण कृतं हि यत् तत् क्षम्यताम् अदोषाय त्वत्सुतः स निपातितः विप्_५,२९.२९ तथेति चोक्त्वा धरणीं भगवान् भूतभावनः रत्नानि नरकावासाज् जग्राह मुनिसत्तम विप्_५,२९.३० कन्यापुरे स कन्यानां षोडशातुलविक्रमः शताधिकानि ददृशे सहस्राणि महामुने विप्_५,२९.३१ चतुर्दंष्ट्रान् गजांश् चोग्रान् षट्सहस्रान् स दृष्टवान् काम्बोजानां तथाश्वानां नियुतान्य् एकविंशतिम् विप्_५,२९.३२ कन्यास् ताश् च तथा नागांस् तांश् चाश्वान् द्वारकां पुरीम् प्रेषयाम् आस गोविन्दः सद्यो नरककिंकरैः विप्_५,२९.३३ ददृशे वारुणं छत्रं तथैव मणिपर्वतम् आरोपयाम् आस हरिर् गरुडे पतगेश्वरे विप्_५,२९.३४ आरुह्य च स्वयं कृष्णः सत्यभामासहायवान् अदित्याः कुण्डले दातुं जगाम त्रिदिवालयम् विप्_५,२९.३५ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः ]] गरुडो वारुणं छत्रं तथैव मणिपर्वतम् सभार्यं च हृषीकेशं लीलयैव वहन् ययौ विप्_५,३०.१ ततः शङ्खम् उपाध्मासीत् स्वर्गद्वारगतो हरिः उपतस्थुस् ततो देवाः सार्घ्यपात्रा जनार्दनम् विप्_५,३०.२ स देवैर् अर्चितः कृष्णो देवमातुर् निवेशनम् सिताभ्रशिखराकारं प्रविश्य ददृशे ऽदितिम् विप्_५,३०.३ स तां प्रणम्य शक्रेण सह ते कुण्डलोत्तमे ददौ नरकनाशं च शशंसास्यै जनार्दनः विप्_५,३०.४ ततः प्रीता जगन्माता धातारं जगतां हरिम् तुष्टावादितिर् अव्यग्रा कृत्वा तत्प्रवणं मनः विप्_५,३०.५ नमस् ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानाम् अभयंकर सनातनात्मन् सर्वात्मन् भूतात्मन् भूतभावन विप्_५,३०.६ प्रणेता मनसो बुद्धेर् इन्द्रियाणां गुणात्मक त्रिगुणातीत निर्द्वन्द्व शुद्ध सर्वहृदिस्थित विप्_५,३०.७ सितदीर्घादिनिःशेषकल्पनापरिवर्जित जन्मादिभिर् असंस्पृष्ट स्वप्नादिपरिवर्जित विप्_५,३०.८ संध्या रात्रिर् अहो भूमिर् गगनं वायुर् अम्बु च हुताशनो मनो बुद्धिर् भूतादिस् त्वं तथाच्युत विप्_५,३०.९ सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्ता कर्तृपतिर् भवान् ब्रह्मविष्णुशिवाख्याभिर् आत्ममूर्तिभिर् ईश्वर विप्_५,३०.१० देवा यक्षास् तथा दैत्या राक्षसाः सिद्धपन्नगाः कूष्माण्डाश् च पिशाचाश् च गन्धर्वा मनुजास् तथा विप्_५,३०.११ पशवो मृगाः पतंगाश् च तथैव च सरीसृपाः विप्_५,३०.१२अब् पशव उरगा मीना मृगाश् च वनजातयः विप्_५,३०.१२अब्*५६:१ कीटाश् चैव पतङ्गाश् च तथैव च सरीसृपाः विप्_५,३०.१२अब्*५६:२ वृक्षगुल्मलतावल्लीसमस्ततृणजातयः विप्_५,३०.१२च्द् स्थूला मध्यास् तथा सूक्ष्माः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतराश् च ये देहभेदा भवान् सर्वे ये केचित् पुद्गलाश्रयाः विप्_५,३०.१३ माया तवेयम् अज्ञातपरमार्थातिमोहिनी अनात्मन्य् आत्मविज्ञानं यया मूढो निरुध्यते विप्_५,३०.१४ अस्वे स्वम् इति भावो ऽत्र यत् पुंसाम् उपजायते"
5,30,28,58,"ahaṃ mameti bhāvo 'tra yat puṃsām abhijāyate saṃsāramātur māyāyās tavaitan nātha ceṣṭitam ViP_5,30.15 yaiḥ svadharmaparair nātha narair ārādhito bhavān te taranty akhilām etāṃ māyām ātmavimuktaye ViP_5,30.16 brahmādyāḥ sakalā devā manuṣyāḥ paśavas tathā viṣṇumāyāmahāvartamohāndhatamasā vṛtāḥ ViP_5,30.17 ārādhya tvām abhīpsante kāmān ātmabhavakṣayam yad ete puruṣā māyā saiveyaṃ bhagavaṃs tava ViP_5,30.18 mayā tvaṃ putrakāminyā vairipakṣakṣayāya ca ārādhito na mokṣāya māyāvilasitaṃ hi tat ViP_5,30.19 kaupīnācchādanaprāyā vāñchā kalpadrumād api jāyate yad apuṇyānāṃ so 'parādhaḥ svadoṣajaḥ ViP_5,30.20 tat prasīdākhilajaganmāyāmohakarāvyaya ajñānaṃ jñānasadbhāvabhūtaṃ bhūteśa nāśaya ViP_5,30.21 namas te cakrahastāya śārṅgahastāya te namaḥ gadāhastāya te viṣṇo śaṅkhahastāya te namaḥ ViP_5,30.22 etat paśyāmi te rūpaṃ sthūlacihnopalakṣitam na jānāmi paraṃ yat te prasīda parameśvara ViP_5,30.23 adityaivaṃ stuto viṣṇuḥ prahasyāha surāraṇim mātā devi tvam asmākaṃ prasīda varadā bhava ViP_5,30.24 evam astu yathecchā te tvam aśeṣaiḥ surāsuraiḥ ajeyaḥ puruṣavyāghra martyaloke bhaviṣyasi ViP_5,30.25 tato 'nantaram evāsya śakrāṇīsahitāditim satyabhāmā praṇamyāha prasīdeti punaḥ punaḥ ViP_5,30.26 matprasādān na te subhru jarā vairūpyam eva ca bhaviṣyaty anavadyāṅgī sarvakālaṃ bhaviṣyasi ViP_5,30.27 adityā tu kṛtānujño devarājo janārdanam yathāvat pūjayām āsa bahumānapuraḥsaram ViP_5,30.28 śacī ca satyabhāmāyai pārijātasya puṣpakam","अहं ममेति भावो ऽत्र यत् पुंसाम् अभिजायते संसारमातुर् मायायास् तवैतन् नाथ चेष्टितम् विप्_५,३०.१५ यैः स्वधर्मपरैर् नाथ नरैर् आराधितो भवान् ते तरन्त्य् अखिलाम् एतां मायाम् आत्मविमुक्तये विप्_५,३०.१६ ब्रह्माद्याः सकला देवा मनुष्याः पशवस् तथा विष्णुमायामहावर्तमोहान्धतमसा वृताः विप्_५,३०.१७ आराध्य त्वाम् अभीप्सन्ते कामान् आत्मभवक्षयम् यद् एते पुरुषा माया सैवेयं भगवंस् तव विप्_५,३०.१८ मया त्वं पुत्रकामिन्या वैरिपक्षक्षयाय च आराधितो न मोक्षाय मायाविलसितं हि तत् विप्_५,३०.१९ कौपीनाच्छादनप्राया वाञ्छा कल्पद्रुमाद् अपि जायते यद् अपुण्यानां सो ऽपराधः स्वदोषजः विप्_५,३०.२० तत् प्रसीदाखिलजगन्मायामोहकराव्यय अज्ञानं ज्ञानसद्भावभूतं भूतेश नाशय विप्_५,३०.२१ नमस् ते चक्रहस्ताय शार्ङ्गहस्ताय ते नमः गदाहस्ताय ते विष्णो शङ्खहस्ताय ते नमः विप्_५,३०.२२ एतत् पश्यामि ते रूपं स्थूलचिह्नोपलक्षितम् न जानामि परं यत् ते प्रसीद परमेश्वर विप्_५,३०.२३ अदित्यैवं स्तुतो विष्णुः प्रहस्याह सुरारणिम् माता देवि त्वम् अस्माकं प्रसीद वरदा भव विप्_५,३०.२४ एवम् अस्तु यथेच्छा ते त्वम् अशेषैः सुरासुरैः अजेयः पुरुषव्याघ्र मर्त्यलोके भविष्यसि विप्_५,३०.२५ ततो ऽनन्तरम् एवास्य शक्राणीसहितादितिम् सत्यभामा प्रणम्याह प्रसीदेति पुनः पुनः विप्_५,३०.२६ मत्प्रसादान् न ते सुभ्रु जरा वैरूप्यम् एव च भविष्यत्य् अनवद्याङ्गी सर्वकालं भविष्यसि विप्_५,३०.२७ अदित्या तु कृतानुज्ञो देवराजो जनार्दनम् यथावत् पूजयाम् आस बहुमानपुरःसरम् विप्_५,३०.२८ शची च सत्यभामायै पारिजातस्य पुष्पकम्"
5,30,28,58,:1 na dadau mānuṣīṃ matvā svayaṃ puṣpair alaṃkṛtā,:१ न ददौ मानुषीं मत्वा स्वयं पुष्पैर् अलंकृता
5,30,31,59,":2 tato dadarśa kṛṣṇo 'pi satyabhāmāsahāyavān devodyānāni hṛdyāni nandanādīni sattama ViP_5,30.29 dadarśa ca sugandhāḍhyaṃ mañjarīpuṣpadhāriṇam śaityāhlādakaraṃ tāmrabālapallavaśobhitam ViP_5,30.30 mathyamāne 'mṛte jātaṃ jātarūpopamatvacam pārijātaṃ jagannāthaḥ keśavaḥ keśisūdanaḥ ViP_5,30.31 tutoṣa paramaprītyā tarurājam anuttamam",":२ ततो ददर्श कृष्णो ऽपि सत्यभामासहायवान् देवोद्यानानि हृद्यानि नन्दनादीनि सत्तम विप्_५,३०.२९ ददर्श च सुगन्धाढ्यं मञ्जरीपुष्पधारिणम् शैत्याह्लादकरं ताम्रबालपल्लवशोभितम् विप्_५,३०.३० मथ्यमाने ऽमृते जातं जातरूपोपमत्वचम् पारिजातं जगन्नाथः केशवः केशिसूदनः विप्_५,३०.३१ तुतोष परमप्रीत्या तरुराजम् अनुत्तमम्"
5,30,36,60,"taṃ dṛṣṭvā prāha govindaṃ satyabhāmā dvijottama kasmān na dvārakām eṣa nīyate kṛṣṇa pādapaḥ ViP_5,30.32 yadi te tad vacaḥ satyaṃ satyātyarthaṃ priyeti me madgehaniṣkuṭārthāya tad ayaṃ nīyatāṃ taruḥ ViP_5,30.33 na me jāmbavatī tādṛg abhīṣṭā na ca rukmiṇī satye yathā tvam ity uktaṃ tvayā kṛṣṇāsakṛt priyam ViP_5,30.34 satyaṃ tad yadi govinda nopacārakṛtaṃ tava tad astu pārijāto 'yaṃ mama gehavibhūṣaṇam ViP_5,30.35 bibhratī pārijātasya keśapakṣeṇa mañjarīm sapatnīnām ahaṃ madhye śobheyam iti kāmaye ViP_5,30.36 tathā xxx kā bhūtvā ratim utpādayāmi te","तं दृष्ट्वा प्राह गोविन्दं सत्यभामा द्विजोत्तम कस्मान् न द्वारकाम् एष नीयते कृष्ण पादपः विप्_५,३०.३२ यदि ते तद् वचः सत्यं सत्यात्यर्थं प्रियेति मे मद्गेहनिष्कुटार्थाय तद् अयं नीयतां तरुः विप्_५,३०.३३ न मे जाम्बवती तादृग् अभीष्टा न च रुक्मिणी सत्ये यथा त्वम् इत्य् उक्तं त्वया कृष्णासकृत् प्रियम् विप्_५,३०.३४ सत्यं तद् यदि गोविन्द नोपचारकृतं तव तद् अस्तु पारिजातो ऽयं मम गेहविभूषणम् विप्_५,३०.३५ बिभ्रती पारिजातस्य केशपक्षेण मञ्जरीम् सपत्नीनाम् अहं मध्ये शोभेयम् इति कामये विप्_५,३०.३६ तथा xxx का भूत्वा रतिम् उत्पादयामि ते"
5,30,36,60,:1 rugmiṇīprabhṛtibhyas te devībhyaś cātisundarī,:१ रुग्मिणीप्रभृतिभ्यस् ते देवीभ्यश् चातिसुन्दरी
5,30,36,60,:2 etena pārijātena bhavāmi tava karmaṇā,:२ एतेन पारिजातेन भवामि तव कर्मणा
5,30,36,60,:3 yathāhaṃ mādhava vibho tathā mām adhikāṃ kuru,:३ यथाहं माधव विभो तथा माम् अधिकां कुरु
5,30,38,61,":4 ity uktaḥ sa prahasyaināṃ pārijātaṃ garutmati āropayām āsa haris tam ūcur vanarakṣiṇaḥ ViP_5,30.37 bho śacī devarājasya mahiṣī tatparigraham pārijātaṃ na govinda hartum arhasi pādapam ViP_5,30.38 utpanno devarājāya dattaḥ so 'pi dadau punaḥ",":४ इत्य् उक्तः स प्रहस्यैनां पारिजातं गरुत्मति आरोपयाम् आस हरिस् तम् ऊचुर् वनरक्षिणः विप्_५,३०.३७ भो शची देवराजस्य महिषी तत्परिग्रहम् पारिजातं न गोविन्द हर्तुम् अर्हसि पादपम् विप्_५,३०.३८ उत्पन्नो देवराजाय दत्तः सो ऽपि ददौ पुनः"
5,30,38,61,:1 mahiṣyai sumahābhāga devyai śacyai kutūhalāt,:१ महिष्यै सुमहाभाग देव्यै शच्यै कुतूहलात्
5,31,7,62,":2 śacīvibhūṣaṇārthāya devair amṛtamanthane utpādito 'yaṃ na kṣemī gṛhītvainaṃ gamiṣyasi ViP_5,30.39 devarājo mukhaprekṣo yasyās tasyāḥ parigraham mauḍhyāt prārthayase kṣemī gṛhītvainaṃ hi ko vrajet ViP_5,30.40 avaśyam asya devendro niṣkṛtiṃ kṛṣṇa yāsyati vajrodyatakaraṃ śakram anuyāsyanti cāmarāḥ ViP_5,30.41 tad alaṃ sakalair devair vigraheṇa tavācyuta vipākakaṭu yat karma tan na śaṃsanti paṇḍitāḥ ViP_5,30.42 ity ukte tair uvācaitān satyabhāmātikopinī kā śacī pārijātasya ko vā śakraḥ surādhipaḥ ViP_5,30.43 sāmānyaḥ sarvalokānāṃ yady eṣo 'mṛtamanthane samutpannaḥ surāḥ kasmād eko gṛhṇāti vāsavaḥ ViP_5,30.44 yathā sudhā yathaivendur yathā śrīr vanarakṣiṇaḥ sāmānyaḥ sarvalokasya pārijātas tathā drumaḥ ViP_5,30.45 bhartṛbāhumahāgarvād ruṇaddhy enam atho śacī tat kathyatām alaṃ kṣāntyā satyā hārayati drumam ViP_5,30.46 kathyatāṃ ca drutaṃ gatvā paulomyā vacanaṃ mama satyabhāmā vadaty etad iti garvoddhatākṣaram ViP_5,30.47 yadi tvaṃ dayitā bhartur yadi vaśyaḥ patis tava madbhartur harato vṛkṣaṃ tat kāraya nivāraṇam ViP_5,30.48 jānāmi te patiṃ śakraṃ jānāmi tridaśeśvaram pārijātaṃ tathāpy enaṃ mānuṣī hārayāmi te ViP_5,30.49 ity uktā rakṣiṇo gatvā śacyā ūcur yathoditam śacī cotsāhayām āsa tridaśādhipatiṃ patim ViP_5,30.50 tataḥ samastadevānāṃ sainyaiḥ parivṛto harim prayayau pārijātārtham indro yodhayituṃ dvija ViP_5,30.51 tataḥ parighanistriṃśagadāśūlavarāyudhāḥ babhūvus tridaśāḥ sajjāḥ śakre vajrakare sthite ViP_5,30.52 tato nirīkṣya govindo nāgarājopari sthitam śakraṃ devaparīvāraṃ yuddhāya samupasthitam ViP_5,30.53 cakāra śaṅkhanirghoṣaṃ diśaḥ śabdena pūrayan mumoca ca śaravrātaṃ sahasrāyutasaṃmitam ViP_5,30.54 tato diśo nabhaś caiva dṛṣṭvā śaraśatācitam mumucus tridaśāḥ sarve astraśastrāṇy anekaśaḥ ViP_5,30.55 ekaikaṃ śastram astraṃ ca devair muktaṃ sahasradhā ciccheda līlayaiveśo jagatāṃ madhusūdanaḥ ViP_5,30.56 pāśaṃ salilarājasya samākṛṣyoragāśanaḥ cakāra khaṇḍaśaś cañcvā bālapannagadehavat ViP_5,30.57 yamena prahitaṃ daṇḍaṃ gadāvikṣepakhaṇḍitam pṛthivyāṃ pātayām āsa bhagavān devakīsutaḥ ViP_5,30.58 śibikāṃ ca dhaneśasya cakreṇa tilaśo vibhuḥ cakāra śaurir arkaṃ ca dṛṣṭidṛṣṭaṃ hataujasam ViP_5,30.59 nīto 'gniḥ śataśo bāṇair drāvitā vasavo diśaḥ cakravicchinnaśūlāgrā rudrā bhuvi nipātitāḥ ViP_5,30.60 sādhyā viśve ca maruto gandharvāś caiva sāyakaiḥ śārṅgeṇa preritair astā vyomni śālmalitūlavat ViP_5,30.61 garutmān api vaktreṇa pakṣābhyāṃ nakharāṅkuraiḥ bhakṣayaṃs tāḍayan devān dārayaṃś ca cacāra vai ViP_5,30.62 tataḥ śarasahasreṇa devendramadhusūdanau parasparaṃ vavarṣāte dhārābhir iva toyadau ViP_5,30.63 airāvatena garuḍo yuyudhe tatra saṃkule devaiḥ samastair yuyudhe śakreṇa ca janārdanaḥ ViP_5,30.64 chinneṣv aśeṣabāṇeṣu śastreṣv astreṣu ca tvaran jagrāha vāsavo vajraṃ kṛṣṇaś cakraṃ sudarśanam ViP_5,30.65 tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ trailokyaṃ dvijasattama vajracakradharau dṛṣṭvā devarājajanārdanau ViP_5,30.66 kṣiptaṃ vajram athendreṇa jagrāha bhagavān hariḥ na mumoca tathā cakraṃ śakraṃ tiṣṭheti cābravīt ViP_5,30.67 praṇaṣṭavajraṃ devendraṃ garuḍakṣatavāhanam satyabhāmābravīd vīraṃ palāyanaparāyaṇam ViP_5,30.68 trailokyeśvara no yuktaṃ śacībhartuḥ palāyanam pārijātasragābhogā tvām upasthāsyate śacī ViP_5,30.69 kīdṛśaṃ devarājyaṃ te pārijātasragujjvalām apaśyato yathā pūrvaṃ praṇayābhyāgatāṃ śacīm ViP_5,30.70 alaṃ śakra prayātena na vrīḍāṃ gantum arhasi nīyatāṃ pārijāto 'yaṃ devāḥ santu gatavyathāḥ ViP_5,30.71 patigarvāvalepena bahumānapuraḥsaram na dadarśa gṛhāyātām upacāreṇa māṃ śacī ViP_5,30.72 strītvād agurucittāhaṃ svabhartṛślāghanāparā tataḥ kṛtavatī śakra bhavatā saha vigraham ViP_5,30.73 tad alaṃ pārijātena parasvena hṛtena naḥ rūpeṇa garvitā sā tu bhartrā strī kā na garvitā ViP_5,30.74 ity ukto vai nivavṛte devarājas tayā dvija prāha cainām alaṃ caṇḍi sakhi khedātivistaraiḥ ViP_5,30.75 na cāpi sargasaṃhārasthitikartākhilasya yaḥ jitasya tena me vrīḍā jāyate viśvarūpiṇā ViP_5,30.76 yasmiñ jagat sakalam etad anādimadhye yasmād yataś ca na bhaviṣyati sarvabhūtāt tenodbhavapralayapālanakāraṇena vrīḍā kathaṃ bhavati devi nirākṛtasya ViP_5,30.77 sakalabhuvanasūtir mūrtir asyāṇusūkṣmā viditasakalavedyair jñāyate yasya nānyaiḥ tam ajam akṛtam īśaṃ śāśvataṃ svecchayainaṃ jagadupakṛtimartyaṃ ko vijetuṃ samarthaḥ ViP_5,30.78 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe triṃśo 'dhyāyaḥ ]] saṃstuto bhagavān itthaṃ devarājena keśavaḥ prahasya bhāvagambhīram uvācendraṃ dvijottama ViP_5,31.1 devarājo bhavān indro vayaṃ martyā jagatpate kṣantavyaṃ bhavataivaitad aparādhakṛtaṃ mama ViP_5,31.2 pārijātataruś cāyaṃ nīyatām ucitāspadam gṛhīto 'yaṃ mayā śakra satyāvacanakāraṇāt ViP_5,31.3 vajraṃ cedaṃ gṛhāṇa tvaṃ yad grastaṃ prahitaṃ tvayā tavaivaitat praharaṇaṃ śakra vairividāraṇam ViP_5,31.4 vimohayasi mām īśa martyo 'ham iti kiṃ vadan jānīmas tvāṃ bhagavato na tu sūkṣmavido vayam ViP_5,31.5 yo 'si so 'si jagattrāṇapravṛttau nātha saṃsthitaḥ jagataḥ śalyaniṣkarṣaṃ karoṣy asurasūdana ViP_5,31.6 nīyatāṃ pārijāto 'yaṃ kṛṣṇa dvāravatīṃ purīm martyaloke tvayā mukte nāyaṃ saṃsthāsyate bhuvi ViP_5,31.7 devadeva jagannātha kṛṣṇa viṣṇo mahābhuja",":२ शचीविभूषणार्थाय देवैर् अमृतमन्थने उत्पादितो ऽयं न क्षेमी गृहीत्वैनं गमिष्यसि विप्_५,३०.३९ देवराजो मुखप्रेक्षो यस्यास् तस्याः परिग्रहम् मौढ्यात् प्रार्थयसे क्षेमी गृहीत्वैनं हि को व्रजेत् विप्_५,३०.४० अवश्यम् अस्य देवेन्द्रो निष्कृतिं कृष्ण यास्यति वज्रोद्यतकरं शक्रम् अनुयास्यन्ति चामराः विप्_५,३०.४१ तद् अलं सकलैर् देवैर् विग्रहेण तवाच्युत विपाककटु यत् कर्म तन् न शंसन्ति पण्डिताः विप्_५,३०.४२ इत्य् उक्ते तैर् उवाचैतान् सत्यभामातिकोपिनी का शची पारिजातस्य को वा शक्रः सुराधिपः विप्_५,३०.४३ सामान्यः सर्वलोकानां यद्य् एषो ऽमृतमन्थने समुत्पन्नः सुराः कस्माद् एको गृह्णाति वासवः विप्_५,३०.४४ यथा सुधा यथैवेन्दुर् यथा श्रीर् वनरक्षिणः सामान्यः सर्वलोकस्य पारिजातस् तथा द्रुमः विप्_५,३०.४५ भर्तृबाहुमहागर्वाद् रुणद्ध्य् एनम् अथो शची तत् कथ्यताम् अलं क्षान्त्या सत्या हारयति द्रुमम् विप्_५,३०.४६ कथ्यतां च द्रुतं गत्वा पौलोम्या वचनं मम सत्यभामा वदत्य् एतद् इति गर्वोद्धताक्षरम् विप्_५,३०.४७ यदि त्वं दयिता भर्तुर् यदि वश्यः पतिस् तव मद्भर्तुर् हरतो वृक्षं तत् कारय निवारणम् विप्_५,३०.४८ जानामि ते पतिं शक्रं जानामि त्रिदशेश्वरम् पारिजातं तथाप्य् एनं मानुषी हारयामि ते विप्_५,३०.४९ इत्य् उक्ता रक्षिणो गत्वा शच्या ऊचुर् यथोदितम् शची चोत्साहयाम् आस त्रिदशाधिपतिं पतिम् विप्_५,३०.५० ततः समस्तदेवानां सैन्यैः परिवृतो हरिम् प्रययौ पारिजातार्थम् इन्द्रो योधयितुं द्विज विप्_५,३०.५१ ततः परिघनिस्त्रिंशगदाशूलवरायुधाः बभूवुस् त्रिदशाः सज्जाः शक्रे वज्रकरे स्थिते विप्_५,३०.५२ ततो निरीक्ष्य गोविन्दो नागराजोपरि स्थितम् शक्रं देवपरीवारं युद्धाय समुपस्थितम् विप्_५,३०.५३ चकार शङ्खनिर्घोषं दिशः शब्देन पूरयन् मुमोच च शरव्रातं सहस्रायुतसंमितम् विप्_५,३०.५४ ततो दिशो नभश् चैव दृष्ट्वा शरशताचितम् मुमुचुस् त्रिदशाः सर्वे अस्त्रशस्त्राण्य् अनेकशः विप्_५,३०.५५ एकैकं शस्त्रम् अस्त्रं च देवैर् मुक्तं सहस्रधा चिच्छेद लीलयैवेशो जगतां मधुसूदनः विप्_५,३०.५६ पाशं सलिलराजस्य समाकृष्योरगाशनः चकार खण्डशश् चञ्च्वा बालपन्नगदेहवत् विप्_५,३०.५७ यमेन प्रहितं दण्डं गदाविक्षेपखण्डितम् पृथिव्यां पातयाम् आस भगवान् देवकीसुतः विप्_५,३०.५८ शिबिकां च धनेशस्य चक्रेण तिलशो विभुः चकार शौरिर् अर्कं च दृष्टिदृष्टं हतौजसम् विप्_५,३०.५९ नीतो ऽग्निः शतशो बाणैर् द्राविता वसवो दिशः चक्रविच्छिन्नशूलाग्रा रुद्रा भुवि निपातिताः विप्_५,३०.६० साध्या विश्वे च मरुतो गन्धर्वाश् चैव सायकैः शार्ङ्गेण प्रेरितैर् अस्ता व्योम्नि शाल्मलितूलवत् विप्_५,३०.६१ गरुत्मान् अपि वक्त्रेण पक्षाभ्यां नखराङ्कुरैः भक्षयंस् ताडयन् देवान् दारयंश् च चचार वै विप्_५,३०.६२ ततः शरसहस्रेण देवेन्द्रमधुसूदनौ परस्परं ववर्षाते धाराभिर् इव तोयदौ विप्_५,३०.६३ ऐरावतेन गरुडो युयुधे तत्र संकुले देवैः समस्तैर् युयुधे शक्रेण च जनार्दनः विप्_५,३०.६४ छिन्नेष्व् अशेषबाणेषु शस्त्रेष्व् अस्त्रेषु च त्वरन् जग्राह वासवो वज्रं कृष्णश् चक्रं सुदर्शनम् विप्_५,३०.६५ ततो हाहाकृतं सर्वं त्रैलोक्यं द्विजसत्तम वज्रचक्रधरौ दृष्ट्वा देवराजजनार्दनौ विप्_५,३०.६६ क्षिप्तं वज्रम् अथेन्द्रेण जग्राह भगवान् हरिः न मुमोच तथा चक्रं शक्रं तिष्ठेति चाब्रवीत् विप्_५,३०.६७ प्रणष्टवज्रं देवेन्द्रं गरुडक्षतवाहनम् सत्यभामाब्रवीद् वीरं पलायनपरायणम् विप्_५,३०.६८ त्रैलोक्येश्वर नो युक्तं शचीभर्तुः पलायनम् पारिजातस्रगाभोगा त्वाम् उपस्थास्यते शची विप्_५,३०.६९ कीदृशं देवराज्यं ते पारिजातस्रगुज्ज्वलाम् अपश्यतो यथा पूर्वं प्रणयाभ्यागतां शचीम् विप्_५,३०.७० अलं शक्र प्रयातेन न व्रीडां गन्तुम् अर्हसि नीयतां पारिजातो ऽयं देवाः सन्तु गतव्यथाः विप्_५,३०.७१ पतिगर्वावलेपेन बहुमानपुरःसरम् न ददर्श गृहायाताम् उपचारेण मां शची विप्_५,३०.७२ स्त्रीत्वाद् अगुरुचित्ताहं स्वभर्तृश्लाघनापरा ततः कृतवती शक्र भवता सह विग्रहम् विप्_५,३०.७३ तद् अलं पारिजातेन परस्वेन हृतेन नः रूपेण गर्विता सा तु भर्त्रा स्त्री का न गर्विता विप्_५,३०.७४ इत्य् उक्तो वै निववृते देवराजस् तया द्विज प्राह चैनाम् अलं चण्डि सखि खेदातिविस्तरैः विप्_५,३०.७५ न चापि सर्गसंहारस्थितिकर्ताखिलस्य यः जितस्य तेन मे व्रीडा जायते विश्वरूपिणा विप्_५,३०.७६ यस्मिञ् जगत् सकलम् एतद् अनादिमध्ये यस्माद् यतश् च न भविष्यति सर्वभूतात् तेनोद्भवप्रलयपालनकारणेन व्रीडा कथं भवति देवि निराकृतस्य विप्_५,३०.७७ सकलभुवनसूतिर् मूर्तिर् अस्याणुसूक्ष्मा विदितसकलवेद्यैर् ज्ञायते यस्य नान्यैः तम् अजम् अकृतम् ईशं शाश्वतं स्वेच्छयैनं जगदुपकृतिमर्त्यं को विजेतुं समर्थः विप्_५,३०.७८ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे त्रिंशो ऽध्यायः ]] संस्तुतो भगवान् इत्थं देवराजेन केशवः प्रहस्य भावगम्भीरम् उवाचेन्द्रं द्विजोत्तम विप्_५,३१.१ देवराजो भवान् इन्द्रो वयं मर्त्या जगत्पते क्षन्तव्यं भवतैवैतद् अपराधकृतं मम विप्_५,३१.२ पारिजाततरुश् चायं नीयताम् उचितास्पदम् गृहीतो ऽयं मया शक्र सत्यावचनकारणात् विप्_५,३१.३ वज्रं चेदं गृहाण त्वं यद् ग्रस्तं प्रहितं त्वया तवैवैतत् प्रहरणं शक्र वैरिविदारणम् विप्_५,३१.४ विमोहयसि माम् ईश मर्त्यो ऽहम् इति किं वदन् जानीमस् त्वां भगवतो न तु सूक्ष्मविदो वयम् विप्_५,३१.५ यो ऽसि सो ऽसि जगत्त्राणप्रवृत्तौ नाथ संस्थितः जगतः शल्यनिष्कर्षं करोष्य् असुरसूदन विप्_५,३१.६ नीयतां पारिजातो ऽयं कृष्ण द्वारवतीं पुरीम् मर्त्यलोके त्वया मुक्ते नायं संस्थास्यते भुवि विप्_५,३१.७ देवदेव जगन्नाथ कृष्ण विष्णो महाभुज"
5,31,7,62,:1 śaṅkhacakragadāpāṇe śārṅgāsidhara mādhava,:१ शङ्खचक्रगदापाणे शार्ङ्गासिधर माधव
5,31,8,63,":2 tathety uktvā ca devendram ājagāma bhuvaṃ hariḥ prasaktaiḥ siddhagandharvaiḥ stūyamānaḥ surarṣibhiḥ ViP_5,31.8 āgamiṣyati deveśa svayam eva triviṣṭapam",":२ तथेत्य् उक्त्वा च देवेन्द्रम् आजगाम भुवं हरिः प्रसक्तैः सिद्धगन्धर्वैः स्तूयमानः सुरर्षिभिः विप्_५,३१.८ आगमिष्यति देवेश स्वयम् एव त्रिविष्टपम्"
5,31,13,64,"tataḥ śaṅkham upādhmāya dvārakopari saṃsthitaḥ harṣam utpādayām āsa dvārakāvāsināṃ dvija ViP_5,31.9 avatīryātha garuḍāt satyabhāmāsahāyavān niṣkuṭe sthāpayām āsa pārijātaṃ mahātarum ViP_5,31.10 yam abhyetya janaḥ sarvo jātiṃ smarati paurvikīm vāsyate yasya puṣpotthagandhenorvī triyojanam ViP_5,31.11 tatas te yādavāḥ sarve dehabandhān amānuṣān dadṛśuḥ pādape tasmin kurvato mukhadarśanam ViP_5,31.12 kiṃkaraiḥ samupānītaṃ hastyaśvādi tato dhanam striyaś ca kṛṣṇo jagrāha narakasya parigrahān ViP_5,31.13 vibhajya pradadau kṛṣṇo bāndhavānāṃ mahāmatiḥ","ततः शङ्खम् उपाध्माय द्वारकोपरि संस्थितः हर्षम् उत्पादयाम् आस द्वारकावासिनां द्विज विप्_५,३१.९ अवतीर्याथ गरुडात् सत्यभामासहायवान् निष्कुटे स्थापयाम् आस पारिजातं महातरुम् विप्_५,३१.१० यम् अभ्येत्य जनः सर्वो जातिं स्मरति पौर्विकीम् वास्यते यस्य पुष्पोत्थगन्धेनोर्वी त्रियोजनम् विप्_५,३१.११ ततस् ते यादवाः सर्वे देहबन्धान् अमानुषान् ददृशुः पादपे तस्मिन् कुर्वतो मुखदर्शनम् विप्_५,३१.१२ किंकरैः समुपानीतं हस्त्यश्वादि ततो धनम् स्त्रियश् च कृष्णो जग्राह नरकस्य परिग्रहान् विप्_५,३१.१३ विभज्य प्रददौ कृष्णो बान्धवानां महामतिः"
5,32,19,65,"tataḥ kāle śubhe prāpte upayeme janārdanaḥ tāḥ kanyā narakeṇāsan sarvato yāḥ samāhṛtāḥ ViP_5,31.14 ekasminn eva govindaḥ kāle tāsāṃ mahāmune jagrāha vidhivat pāṇīn pṛthaggeheṣu dharmataḥ ViP_5,31.15 ṣoḍaśastrīsahasrāṇi śatam ekaṃ tathādhikam tāvanti cakre rūpāṇi bhagavān madhusūdanaḥ ViP_5,31.16 ekaikaśyena tāḥ kanyā menire madhusūdanaḥ mamaiva pāṇigrahaṇaṃ bhagavān kṛtavān iti ViP_5,31.17 niśāsu ca jagatsraṣṭā tāsāṃ geheṣu keśavaḥ uvāsa vipra sarvāsāṃ viśvarūpadharo hariḥ ViP_5,31.18 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe ekatriṃśo 'dhyāyaḥ ]] pradyumnādyā hareḥ putrā rukmiṇyāḥ kathitās tava bhānuṃ bhaimarikaṃ caiva satyabhāmā vyajāyata ViP_5,32.1 dīptimantaḥ prayakṣādyā rohiṇyās tanayā hareḥ babhūvur jāmbavatyāṃ ca sāmbādyā bāhuśālinaḥ ViP_5,32.2 tanayā bhadravindādyā nāgnajityāṃ mahābalāḥ saṃgrāmajitpradhānās tu śaibyāyāś cābhavan sutāḥ ViP_5,32.3 vṛkādyāś ca sutā mādryāṃ gātravatpramukhān sutān avāpa lakṣmaṇā putrāḥ kālindyāś ca śrutādayaḥ ViP_5,32.4 anyāsāṃ caiva bhāryāṇāṃ samutpannāni cakriṇaḥ aṣṭāyutāni putrāṇāṃ sahasrāṇāṃ śataṃ tathā ViP_5,32.5 pradyumnaḥ prathamas teṣāṃ sarveṣāṃ rukmiṇīsutaḥ pradyumnād aniruddho 'bhūd vajras tasmād ajāyata ViP_5,32.6 aniruddho raṇe ruddho baleḥ pautrīṃ mahābalaḥ bāṇasya tanayām ūṣām upayeme dvijottama ViP_5,32.7 yatra yuddham abhūd ghoraṃ hariśaṃkarayor mahat chinnaṃ sahasraṃ bāhūnāṃ yatra bāṇasya cakriṇā ViP_5,32.8 kathaṃ yuddham abhūd brahmann uṣārthe harakṛṣṇayoḥ kathaṃ kṣayaṃ ca bāṇasya bāhūnāṃ kṛtavān hariḥ ViP_5,32.9 etat sarvaṃ mahābhāga mamākhyātuṃ tvam arhasi mahat kautūhalaṃ jātaṃ kathāṃ śrotum imāṃ hareḥ ViP_5,32.10 uṣā bāṇasutā vipra pārvatīṃ saha śambhunā krīḍantīm upalakṣyoccaiḥ spṛhāṃ cakre tadāśrayām ViP_5,32.11 tataḥ sakalacittajñā gaurī tām āha bhāminīm alam atyarthatāpena bhartrā tvam api raṃsyase ViP_5,32.12 ityukte sā tadā cakre kadeti matim ātmanaḥ ko vā bhartā mamety enāṃ punar apy āha pārvatī ViP_5,32.13 vaiśākhaśukladvādaśyāṃ svapne yo 'bhibhavaṃ tava kariṣyati sa te bhartā rājaputri bhaviṣyati ViP_5,32.14 tasyāṃ tithau pumān svapne yathā devyā udīritam tathaivābhibhavaṃ cakre rāgaṃ cakre ca tatra sā ViP_5,32.15 tataḥ prabuddhā puruṣam apaśyantī samutsukā kva gato 'sīti nirlajjā maitreyoktavatī sakhīm ViP_5,32.16 bāṇasya mantrī kumbhāṇḍaḥ citralekhā ca tatsutā tasyāḥ sakhy abhavat sā ca prāha ko 'yaṃ tvayocyate ViP_5,32.17 yadā lajjākulā nāsyai kathayām āsa sā sakhī tadā viśvāsam ānīya sarvam evābhyavādayat ViP_5,32.18 viditārthāṃ tu tām āha punar ūṣā yathoditam devyā tathaiva tatprāptau yo 'bhyupāyaḥ kuruṣva tam ViP_5,32.19 durvijñeyam idaṃ vastu prāptuṃ cāpi na śakyate","ततः काले शुभे प्राप्ते उपयेमे जनार्दनः ताः कन्या नरकेणासन् सर्वतो याः समाहृताः विप्_५,३१.१४ एकस्मिन्न् एव गोविन्दः काले तासां महामुने जग्राह विधिवत् पाणीन् पृथग्गेहेषु धर्मतः विप्_५,३१.१५ षोडशस्त्रीसहस्राणि शतम् एकं तथाधिकम् तावन्ति चक्रे रूपाणि भगवान् मधुसूदनः विप्_५,३१.१६ एकैकश्येन ताः कन्या मेनिरे मधुसूदनः ममैव पाणिग्रहणं भगवान् कृतवान् इति विप्_५,३१.१७ निशासु च जगत्स्रष्टा तासां गेहेषु केशवः उवास विप्र सर्वासां विश्वरूपधरो हरिः विप्_५,३१.१८ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे एकत्रिंशो ऽध्यायः ]] प्रद्युम्नाद्या हरेः पुत्रा रुक्मिण्याः कथितास् तव भानुं भैमरिकं चैव सत्यभामा व्यजायत विप्_५,३२.१ दीप्तिमन्तः प्रयक्षाद्या रोहिण्यास् तनया हरेः बभूवुर् जाम्बवत्यां च साम्बाद्या बाहुशालिनः विप्_५,३२.२ तनया भद्रविन्दाद्या नाग्नजित्यां महाबलाः संग्रामजित्प्रधानास् तु शैब्यायाश् चाभवन् सुताः विप्_५,३२.३ वृकाद्याश् च सुता माद्र्यां गात्रवत्प्रमुखान् सुतान् अवाप लक्ष्मणा पुत्राः कालिन्द्याश् च श्रुतादयः विप्_५,३२.४ अन्यासां चैव भार्याणां समुत्पन्नानि चक्रिणः अष्टायुतानि पुत्राणां सहस्राणां शतं तथा विप्_५,३२.५ प्रद्युम्नः प्रथमस् तेषां सर्वेषां रुक्मिणीसुतः प्रद्युम्नाद् अनिरुद्धो ऽभूद् वज्रस् तस्माद् अजायत विप्_५,३२.६ अनिरुद्धो रणे रुद्धो बलेः पौत्रीं महाबलः बाणस्य तनयाम् ऊषाम् उपयेमे द्विजोत्तम विप्_५,३२.७ यत्र युद्धम् अभूद् घोरं हरिशंकरयोर् महत् छिन्नं सहस्रं बाहूनां यत्र बाणस्य चक्रिणा विप्_५,३२.८ कथं युद्धम् अभूद् ब्रह्मन्न् उषार्थे हरकृष्णयोः कथं क्षयं च बाणस्य बाहूनां कृतवान् हरिः विप्_५,३२.९ एतत् सर्वं महाभाग ममाख्यातुं त्वम् अर्हसि महत् कौतूहलं जातं कथां श्रोतुम् इमां हरेः विप्_५,३२.१० उषा बाणसुता विप्र पार्वतीं सह शम्भुना क्रीडन्तीम् उपलक्ष्योच्चैः स्पृहां चक्रे तदाश्रयाम् विप्_५,३२.११ ततः सकलचित्तज्ञा गौरी ताम् आह भामिनीम् अलम् अत्यर्थतापेन भर्त्रा त्वम् अपि रंस्यसे विप्_५,३२.१२ इत्युक्ते सा तदा चक्रे कदेति मतिम् आत्मनः को वा भर्ता ममेत्य् एनां पुनर् अप्य् आह पार्वती विप्_५,३२.१३ वैशाखशुक्लद्वादश्यां स्वप्ने यो ऽभिभवं तव करिष्यति स ते भर्ता राजपुत्रि भविष्यति विप्_५,३२.१४ तस्यां तिथौ पुमान् स्वप्ने यथा देव्या उदीरितम् तथैवाभिभवं चक्रे रागं चक्रे च तत्र सा विप्_५,३२.१५ ततः प्रबुद्धा पुरुषम् अपश्यन्ती समुत्सुका क्व गतो ऽसीति निर्लज्जा मैत्रेयोक्तवती सखीम् विप्_५,३२.१६ बाणस्य मन्त्री कुम्भाण्डः चित्रलेखा च तत्सुता तस्याः सख्य् अभवत् सा च प्राह को ऽयं त्वयोच्यते विप्_५,३२.१७ यदा लज्जाकुला नास्यै कथयाम् आस सा सखी तदा विश्वासम् आनीय सर्वम् एवाभ्यवादयत् विप्_५,३२.१८ विदितार्थां तु ताम् आह पुनर् ऊषा यथोदितम् देव्या तथैव तत्प्राप्तौ यो ऽभ्युपायः कुरुष्व तम् विप्_५,३२.१९ दुर्विज्ञेयम् इदं वस्तु प्राप्तुं चापि न शक्यते"
5,32,19,65,:1 tathāpi kaścit kartavyaḥ upakāraḥ priye tava,:१ तथापि कश्चित् कर्तव्यः उपकारः प्रिये तव
5,32,19,65,:2 saptāṣṭadinaparyantaṃ kālaṃ tāvat pratīkṣyatām,:२ सप्ताष्टदिनपर्यन्तं कालं तावत् प्रतीक्ष्यताम्
5,32,19,65,:3 ity uktvābhyantaragṛhaṃ gatvopāyam athākarot,:३ इत्य् उक्त्वाभ्यन्तरगृहं गत्वोपायम् अथाकरोत्
5,33,18,67,":4 tataḥ paṭe surān daityān gandharvāṃś ca pradhānataḥ manuṣyāṃś cābhilikhyāsyai citralekhā vyadarśayat ViP_5,32.20 apāsya sā tu gandharvāṃs tathoragasurāsurān manuṣyeṣu dadau dṛṣṭiṃ teṣv apy andhakavṛṣṇiṣu ViP_5,32.21 kṛṣṇarāmau vilokyāsīt subhrūr lajjājaḍeva sā pradyumnadarśane vrīḍādṛṣṭiṃ ninye 'nyato dvija ViP_5,32.22 dṛṣṭamātre tataḥ kānte pradyumnatanaye dvija dṛṣṭvātyarthavilāsinyā lajjā kvāpi nirākṛtā ViP_5,32.23 so 'yaṃ so 'yam itīty ukte tayā sā yogagāminī ViP_5,32.24ab citralekhābravīd enām uṣāṃ bāṇasutāṃ tadā ViP_5,32.24ab*66:1 ayaṃ kṛṣṇasya pautras te bhartā devyā prasāditaḥ ViP_5,32.24ab*66:2 aniruddha iti khyātaḥ prakhyātaḥ priyadarśanaḥ ViP_5,32.24ab*66:3 prāpnoṣi yadi bhartāram imaṃ prāptaṃ tvayākhilam ViP_5,32.24ab*66:4 duṣpraveśā purī pūrvaṃ dvārakā haripālitā ViP_5,32.24ab*66:5 tathāpi yatnād bhartāram ānayiṣyāmi te sakhi ViP_5,32.24ab*66:6 rahasyam etad vaktavyaṃ na kasyacid api priye ViP_5,32.24ab*66:7 acirād āgamiṣyāmi sahasva virahaṃ mama ViP_5,32.24ab*66:8 yayau dvāravatīm ūṣāṃ samāśvāsya tataḥ sakhīm ViP_5,32.24cd [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe dvātriṃśo 'dhyāyaḥ ]] bāṇo 'pi praṇipatyāgre maitreyāha trilocanam deva bāhusahasreṇa nirviṇṇo 'haṃ vināhavam ViP_5,33.1 kaccin mamaiṣāṃ bāhūnāṃ sāphalyajanako raṇaḥ bhaviṣyati vinā yuddhaṃ bhārāya mama kiṃ bhujaiḥ ViP_5,33.2 mayūradhvajabhaṅgas te yadā bāṇa bhaviṣyati piśitāśijanānandaṃ prāpsyase tvaṃ tadā raṇam ViP_5,33.3 tataḥ praṇamya muditaḥ śambhum abhyāgato gṛham bhagnaṃ ca dhvajam ālokya hṛṣṭo harṣāntaraṃ yayau ViP_5,33.4 etasminn eva kāle tu yogavidyābalena tam aniruddham athāninye citralekhā varāpsarāḥ ViP_5,33.5 kanyāntaḥpuramadhye taṃ ramamāṇaṃ sahoṣayā vijñāya rakṣiṇo gatvā śaśaṃsur daityabhūpateḥ ViP_5,33.6 vyādiṣṭaṃ kiṃkarāṇāṃ tu sainyaṃ tena mahātmanā jaghāna parighaṃ loham ādāya paravīrahā ViP_5,33.7 hateṣu teṣu bāṇo 'pi rathasthas tadvadhodyataḥ yudhyamāno yathāśakti yadā vīryeṇa nirjitaḥ ViP_5,33.8 māyayā yuyudhe tena sa tadā mantricoditaḥ tatas taṃ pannagāstreṇa babandha yadunandanam ViP_5,33.9 dvāravatyāṃ kva yāto 'sāv aniruddheti jalpatām yadūnām ācacakṣe taṃ baddhaṃ bāṇena nāradaḥ ViP_5,33.10 taṃ śoṇitapure śrutvā nītaṃ vidyāvidagdhayā yoṣitā pratyayaṃ jagmur yādavā nāmarair iti ViP_5,33.11 tato garuḍam āruhya smṛtamātrāgataṃ hariḥ balapradyumnasahito bāṇasya prayayau puram ViP_5,33.12 purīpraveśe pramathair yuddham āsīn mahātmanaḥ yayau bāṇapurābhyāśaṃ nītvā tān saṃkṣayaṃ hariḥ ViP_5,33.13 tatas tripādas triśirā jvaro māheśvaro mahān bāṇarakṣārtham atyarthaṃ yuyudhe śārṅgadhanvanā ViP_5,33.14 tadbhasmasparśasaṃbhūtatāpaḥ kṛṣṇāṅgasaṃgamāt avāpa baladevo 'pi śramam āmīlitekṣaṇaḥ ViP_5,33.15 tataḥ sa yuddhyamānas tu sahadevena śārṅgiṇā vaiṣṇavena jvareṇāśu kṛṣṇadehān nirākṛtaḥ ViP_5,33.16 nārāyaṇabhujāghātaparipīḍanavihvalam taṃ vīkṣya kṣamyatām asyety āha devaḥ pitāmahaḥ ViP_5,33.17 tataś ca kṣāntam eveti proktvā taṃ vaiṣṇavaṃ jvaram ātmany eva layaṃ ninye bhagavān madhusūdanaḥ ViP_5,33.18 evam ukto bhagavatā praṇipatya jvaro 'bravīt",":४ ततः पटे सुरान् दैत्यान् गन्धर्वांश् च प्रधानतः मनुष्यांश् चाभिलिख्यास्यै चित्रलेखा व्यदर्शयत् विप्_५,३२.२० अपास्य सा तु गन्धर्वांस् तथोरगसुरासुरान् मनुष्येषु ददौ दृष्टिं तेष्व् अप्य् अन्धकवृष्णिषु विप्_५,३२.२१ कृष्णरामौ विलोक्यासीत् सुभ्रूर् लज्जाजडेव सा प्रद्युम्नदर्शने व्रीडादृष्टिं निन्ये ऽन्यतो द्विज विप्_५,३२.२२ दृष्टमात्रे ततः कान्ते प्रद्युम्नतनये द्विज दृष्ट्वात्यर्थविलासिन्या लज्जा क्वापि निराकृता विप्_५,३२.२३ सो ऽयं सो ऽयम् इतीत्य् उक्ते तया सा योगगामिनी विप्_५,३२.२४अब् चित्रलेखाब्रवीद् एनाम् उषां बाणसुतां तदा विप्_५,३२.२४अब्*६६:१ अयं कृष्णस्य पौत्रस् ते भर्ता देव्या प्रसादितः विप्_५,३२.२४अब्*६६:२ अनिरुद्ध इति ख्यातः प्रख्यातः प्रियदर्शनः विप्_५,३२.२४अब्*६६:३ प्राप्नोषि यदि भर्तारम् इमं प्राप्तं त्वयाखिलम् विप्_५,३२.२४अब्*६६:४ दुष्प्रवेशा पुरी पूर्वं द्वारका हरिपालिता विप्_५,३२.२४अब्*६६:५ तथापि यत्नाद् भर्तारम् आनयिष्यामि ते सखि विप्_५,३२.२४अब्*६६:६ रहस्यम् एतद् वक्तव्यं न कस्यचिद् अपि प्रिये विप्_५,३२.२४अब्*६६:७ अचिराद् आगमिष्यामि सहस्व विरहं मम विप्_५,३२.२४अब्*६६:८ ययौ द्वारवतीम् ऊषां समाश्वास्य ततः सखीम् विप्_५,३२.२४च्द् [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे द्वात्रिंशो ऽध्यायः ]] बाणो ऽपि प्रणिपत्याग्रे मैत्रेयाह त्रिलोचनम् देव बाहुसहस्रेण निर्विण्णो ऽहं विनाहवम् विप्_५,३३.१ कच्चिन् ममैषां बाहूनां साफल्यजनको रणः भविष्यति विना युद्धं भाराय मम किं भुजैः विप्_५,३३.२ मयूरध्वजभङ्गस् ते यदा बाण भविष्यति पिशिताशिजनानन्दं प्राप्स्यसे त्वं तदा रणम् विप्_५,३३.३ ततः प्रणम्य मुदितः शम्भुम् अभ्यागतो गृहम् भग्नं च ध्वजम् आलोक्य हृष्टो हर्षान्तरं ययौ विप्_५,३३.४ एतस्मिन्न् एव काले तु योगविद्याबलेन तम् अनिरुद्धम् अथानिन्ये चित्रलेखा वराप्सराः विप्_५,३३.५ कन्यान्तःपुरमध्ये तं रममाणं सहोषया विज्ञाय रक्षिणो गत्वा शशंसुर् दैत्यभूपतेः विप्_५,३३.६ व्यादिष्टं किंकराणां तु सैन्यं तेन महात्मना जघान परिघं लोहम् आदाय परवीरहा विप्_५,३३.७ हतेषु तेषु बाणो ऽपि रथस्थस् तद्वधोद्यतः युध्यमानो यथाशक्ति यदा वीर्येण निर्जितः विप्_५,३३.८ मायया युयुधे तेन स तदा मन्त्रिचोदितः ततस् तं पन्नगास्त्रेण बबन्ध यदुनन्दनम् विप्_५,३३.९ द्वारवत्यां क्व यातो ऽसाव् अनिरुद्धेति जल्पताम् यदूनाम् आचचक्षे तं बद्धं बाणेन नारदः विप्_५,३३.१० तं शोणितपुरे श्रुत्वा नीतं विद्याविदग्धया योषिता प्रत्ययं जग्मुर् यादवा नामरैर् इति विप्_५,३३.११ ततो गरुडम् आरुह्य स्मृतमात्रागतं हरिः बलप्रद्युम्नसहितो बाणस्य प्रययौ पुरम् विप्_५,३३.१२ पुरीप्रवेशे प्रमथैर् युद्धम् आसीन् महात्मनः ययौ बाणपुराभ्याशं नीत्वा तान् संक्षयं हरिः विप्_५,३३.१३ ततस् त्रिपादस् त्रिशिरा ज्वरो माहेश्वरो महान् बाणरक्षार्थम् अत्यर्थं युयुधे शार्ङ्गधन्वना विप्_५,३३.१४ तद्भस्मस्पर्शसंभूततापः कृष्णाङ्गसंगमात् अवाप बलदेवो ऽपि श्रमम् आमीलितेक्षणः विप्_५,३३.१५ ततः स युद्ध्यमानस् तु सहदेवेन शार्ङ्गिणा वैष्णवेन ज्वरेणाशु कृष्णदेहान् निराकृतः विप्_५,३३.१६ नारायणभुजाघातपरिपीडनविह्वलम् तं वीक्ष्य क्षम्यताम् अस्येत्य् आह देवः पितामहः विप्_५,३३.१७ ततश् च क्षान्तम् एवेति प्रोक्त्वा तं वैष्णवं ज्वरम् आत्मन्य् एव लयं निन्ये भगवान् मधुसूदनः विप्_५,३३.१८ एवम् उक्तो भगवता प्रणिपत्य ज्वरो ऽब्रवीत्"
5,33,18,67,:1 devadeva mahādeva praṇatārtiharācyuta,:१ देवदेव महादेव प्रणतार्तिहराच्युत
5,33,23,68,":2 mama tvayā samaṃ yuddhaṃ ye smariṣyanti mānavāḥ vijvarās te bhaviṣyantīty uktvā cainaṃ yayau jvaraḥ ViP_5,33.19 tato 'gnīn bhagavān pañca jitvā nītvā tathā kṣayam dānavānāṃ balaṃ viṣṇuś cūrṇayām āsa līlayā ViP_5,33.20 tataḥ samastasainyena daiteyānāṃ baleḥ sutaḥ yuyudhe śaṃkaraś caiva kārtikeyaś ca śauriṇā ViP_5,33.21 hariśaṃkarayor yuddham atīvāsīt sudāruṇam cukṣubhuḥ sakalā lokāḥ yatrāstrāṃśupratāpitāḥ ViP_5,33.22 pralayo 'yam aśeṣasya jagato nūnam āgataḥ menire tridaśā yatra vartamāne mahāhave ViP_5,33.23 devāś ca bhayasaṃtrastāḥ prārthayantas tato harim",":२ मम त्वया समं युद्धं ये स्मरिष्यन्ति मानवाः विज्वरास् ते भविष्यन्तीत्य् उक्त्वा चैनं ययौ ज्वरः विप्_५,३३.१९ ततो ऽग्नीन् भगवान् पञ्च जित्वा नीत्वा तथा क्षयम् दानवानां बलं विष्णुश् चूर्णयाम् आस लीलया विप्_५,३३.२० ततः समस्तसैन्येन दैतेयानां बलेः सुतः युयुधे शंकरश् चैव कार्तिकेयश् च शौरिणा विप्_५,३३.२१ हरिशंकरयोर् युद्धम् अतीवासीत् सुदारुणम् चुक्षुभुः सकला लोकाः यत्रास्त्रांशुप्रतापिताः विप्_५,३३.२२ प्रलयो ऽयम् अशेषस्य जगतो नूनम् आगतः मेनिरे त्रिदशा यत्र वर्तमाने महाहवे विप्_५,३३.२३ देवाश् च भयसंत्रस्ताः प्रार्थयन्तस् ततो हरिम्"
5,33,23,68,:1 prārthitaḥ śaṃkaraś cāpi parājayaṃ gṛhītavān,:१ प्रार्थितः शंकरश् चापि पराजयं गृहीतवान्
5,33,26,69,":2 jṛmbhaṇāstreṇa govindo jṛmbhayām āsa śaṃkaram tataḥ praṇeśur daiteyāḥ pramathāś ca samantataḥ ViP_5,33.24 jṛmbhābhibhūtas tu haro rathopastha upāviśat na śaśāka tadā yoddhuṃ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā ViP_5,33.25 garuḍakṣatavāhaś ca pradyumnāstranipīḍitaḥ kṛṣṇahuṃkāranirdhūtaśaktiś cāpayayau guhaḥ ViP_5,33.26 pramathānāṃ tataḥ sainyaṃ bāṇavarṣād anīnaśat",":२ जृम्भणास्त्रेण गोविन्दो जृम्भयाम् आस शंकरम् ततः प्रणेशुर् दैतेयाः प्रमथाश् च समन्ततः विप्_५,३३.२४ जृम्भाभिभूतस् तु हरो रथोपस्थ उपाविशत् न शशाक तदा योद्धुं कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा विप्_५,३३.२५ गरुडक्षतवाहश् च प्रद्युम्नास्त्रनिपीडितः कृष्णहुंकारनिर्धूतशक्तिश् चापययौ गुहः विप्_५,३३.२६ प्रमथानां ततः सैन्यं बाणवर्षाद् अनीनशत्"
5,33,48,71,"jṛmbhite śaṃkare naṣṭe daityasainye guhe jite nīte pramathasainye ca saṃkṣayaṃ śārṅgadhanvanā ViP_5,33.27 nandīśasaṃgṛhītāśvam adhirūḍho mahāratham bāṇas tatrāyayau yoddhuṃ kṛṣṇakārṣṇibalaiḥ saha ViP_5,33.28 balabhadro mahāvīryo bāṇasainyam anekadhā vivyādha bāṇaiḥ prabhraśya dharmataś cāpalāyata ViP_5,33.29 ākṛṣya lāṅgalāgreṇa musalenāvapothitam balaṃ balena dadṛśe bāṇo bāṇaiś ca cakriṇā ViP_5,33.30 tataḥ kṛṣṇasya bāṇena yuddham āsīt samantataḥ ViP_5,33.31 parasparam iṣūn dīptān kāyatrāṇavibhedakān kṛṣṇaś ciccheda bāṇais tān bāṇena prahitān śarān bibheda keśavaṃ bāṇo bāṇaṃ vivyādha cakrabhṛt ViP_5,33.32 mumucāte tathāstrāṇi bāṇakṛṣṇau jigīṣayā parasparaṃ kṣatiparau paramāmarṣiṇau dvija ViP_5,33.33 chidyamāneṣv aśeṣeṣu śareṣv astre ca sīdati prācuryeṇa harir bāṇaṃ hantuṃ cakre tato manaḥ ViP_5,33.34 tato 'rkaśatasaṃghātatejasaḥ sadṛśadyutiḥ jagrāha daityacakrārir hariś cakraṃ sudarśanam ViP_5,33.35 muñcato bāṇanāśāya tac cakraṃ madhuvidviṣaḥ nagnā daiteyavidyābhūt koṭavī purato hareḥ ViP_5,33.36 tām agrato harir dṛṣṭvā mīlitākṣaḥ sudarśanam mumoca bāṇam uddiśya chettuṃ bāhuvanaṃ ripoḥ ViP_5,33.37 krameṇa tat tu bāhūnāṃ bāṇasyācyutacoditam chedaṃ cakre 'surāpāstaśastraughakṣapaṇādṛtam ViP_5,33.38 chinne bāhuvane tat tu karasthaṃ madhusūdanaḥ mumukṣur bāṇanāśāya vijñātas tripuradviṣā ViP_5,33.39 sa upetyāha govindaṃ sāmapūrvam umāpatiḥ vilokya bāṇaṃ dordaṇḍacchedāsṛksrāvavarṣiṇam ViP_5,33.40 kṛṣṇa kṛṣṇa jagannātha jāne tvāṃ puruṣottamam pareśaṃ paramātmānam anādinidhanaṃ param ViP_5,33.41 devatiryaṅmanuṣyeṣu śarīragrahaṇātmikā līleyaṃ sarvabhūtasya tava ceṣṭopalakṣaṇā ViP_5,33.42 tat prasīdābhayaṃ dattaṃ bāṇasyāsya mayā prabho tat tvayā nānṛtaṃ kāryaṃ yan mayā vyāhṛtaṃ vacaḥ ViP_5,33.43 asmatsaṃśrayavṛddho 'yaṃ nāparādhyas tavāvyaya mayā dattavaro daityas tatas tvāṃ kṣamayāmy aham ViP_5,33.44 ity uktaḥ prāha govindaḥ śūlapāṇim umāpatim prasannavadano bhūtvā gatāmarṣo 'suraṃ prati ViP_5,33.45 yuṣmaddattavaro bāṇo jīvatām eṣa śaṃkara tvadvākyagauravād etan mayā cakraṃ nivartitam ViP_5,33.46 tvayā yad abhayaṃ dattaṃ tad dattam akhilaṃ mayā matto 'vibhinnam ātmānaṃ draṣṭum arhasi śaṃkara ViP_5,33.47 yo 'haṃ sa tvaṃ jagac cedaṃ sadevāsuramānuṣam ViP_5,33.48ab matto nānyad aśeṣaṃ yat tat tvaṃ jñātum ihārhasi ViP_5,33.48ab*70 avidyāmohitātmānaḥ puruṣā bhinnadarśinaḥ ViP_5,33.48cd vadanti bhedaṃ paśyanti cāvayor antaraṃ hara","जृम्भिते शंकरे नष्टे दैत्यसैन्ये गुहे जिते नीते प्रमथसैन्ये च संक्षयं शार्ङ्गधन्वना विप्_५,३३.२७ नन्दीशसंगृहीताश्वम् अधिरूढो महारथम् बाणस् तत्राययौ योद्धुं कृष्णकार्ष्णिबलैः सह विप्_५,३३.२८ बलभद्रो महावीर्यो बाणसैन्यम् अनेकधा विव्याध बाणैः प्रभ्रश्य धर्मतश् चापलायत विप्_५,३३.२९ आकृष्य लाङ्गलाग्रेण मुसलेनावपोथितम् बलं बलेन ददृशे बाणो बाणैश् च चक्रिणा विप्_५,३३.३० ततः कृष्णस्य बाणेन युद्धम् आसीत् समन्ततः विप्_५,३३.३१ परस्परम् इषून् दीप्तान् कायत्राणविभेदकान् कृष्णश् चिच्छेद बाणैस् तान् बाणेन प्रहितान् शरान् बिभेद केशवं बाणो बाणं विव्याध चक्रभृत् विप्_५,३३.३२ मुमुचाते तथास्त्राणि बाणकृष्णौ जिगीषया परस्परं क्षतिपरौ परमामर्षिणौ द्विज विप्_५,३३.३३ छिद्यमानेष्व् अशेषेषु शरेष्व् अस्त्रे च सीदति प्राचुर्येण हरिर् बाणं हन्तुं चक्रे ततो मनः विप्_५,३३.३४ ततो ऽर्कशतसंघाततेजसः सदृशद्युतिः जग्राह दैत्यचक्रारिर् हरिश् चक्रं सुदर्शनम् विप्_५,३३.३५ मुञ्चतो बाणनाशाय तच् चक्रं मधुविद्विषः नग्ना दैतेयविद्याभूत् कोटवी पुरतो हरेः विप्_५,३३.३६ ताम् अग्रतो हरिर् दृष्ट्वा मीलिताक्षः सुदर्शनम् मुमोच बाणम् उद्दिश्य छेत्तुं बाहुवनं रिपोः विप्_५,३३.३७ क्रमेण तत् तु बाहूनां बाणस्याच्युतचोदितम् छेदं चक्रे ऽसुरापास्तशस्त्रौघक्षपणादृतम् विप्_५,३३.३८ छिन्ने बाहुवने तत् तु करस्थं मधुसूदनः मुमुक्षुर् बाणनाशाय विज्ञातस् त्रिपुरद्विषा विप्_५,३३.३९ स उपेत्याह गोविन्दं सामपूर्वम् उमापतिः विलोक्य बाणं दोर्दण्डच्छेदासृक्स्राववर्षिणम् विप्_५,३३.४० कृष्ण कृष्ण जगन्नाथ जाने त्वां पुरुषोत्तमम् परेशं परमात्मानम् अनादिनिधनं परम् विप्_५,३३.४१ देवतिर्यङ्मनुष्येषु शरीरग्रहणात्मिका लीलेयं सर्वभूतस्य तव चेष्टोपलक्षणा विप्_५,३३.४२ तत् प्रसीदाभयं दत्तं बाणस्यास्य मया प्रभो तत् त्वया नानृतं कार्यं यन् मया व्याहृतं वचः विप्_५,३३.४३ अस्मत्संश्रयवृद्धो ऽयं नापराध्यस् तवाव्यय मया दत्तवरो दैत्यस् ततस् त्वां क्षमयाम्य् अहम् विप्_५,३३.४४ इत्य् उक्तः प्राह गोविन्दः शूलपाणिम् उमापतिम् प्रसन्नवदनो भूत्वा गतामर्षो ऽसुरं प्रति विप्_५,३३.४५ युष्मद्दत्तवरो बाणो जीवताम् एष शंकर त्वद्वाक्यगौरवाद् एतन् मया चक्रं निवर्तितम् विप्_५,३३.४६ त्वया यद् अभयं दत्तं तद् दत्तम् अखिलं मया मत्तो ऽविभिन्नम् आत्मानं द्रष्टुम् अर्हसि शंकर विप्_५,३३.४७ यो ऽहं स त्वं जगच् चेदं सदेवासुरमानुषम् विप्_५,३३.४८अब् मत्तो नान्यद् अशेषं यत् तत् त्वं ज्ञातुम् इहार्हसि विप्_५,३३.४८अब्*७० अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदर्शिनः विप्_५,३३.४८च्द् वदन्ति भेदं पश्यन्ति चावयोर् अन्तरं हर"
5,33,48,71,:1 prasanno 'haṃ gamiṣyāmi tvaṃ gaccha vṛṣabhadhvaja,:१ प्रसन्नो ऽहं गमिष्यामि त्वं गच्छ वृषभध्वज
5,33,50,72,":2 ity uktvā prayayau kṛṣṇaḥ prādyumnir yatra tiṣṭhati tadbandhaphaṇino neśur garuḍānilaśoṣitāḥ ViP_5,33.49 tato 'niruddham āropya sapatnīkaṃ garutmati ājagmur dvārakāṃ rāmakārṣṇidāmodarāḥ purīm ViP_5,33.50 putrapautraiḥ parivṛtas tatra reme janārdanaḥ",":२ इत्य् उक्त्वा प्रययौ कृष्णः प्राद्युम्निर् यत्र तिष्ठति तद्बन्धफणिनो नेशुर् गरुडानिलशोषिताः विप्_५,३३.४९ ततो ऽनिरुद्धम् आरोप्य सपत्नीकं गरुत्मति आजग्मुर् द्वारकां रामकार्ष्णिदामोदराः पुरीम् विप्_५,३३.५० पुत्रपौत्रैः परिवृतस् तत्र रेमे जनार्दनः"
5,33,50,72,:1 devībhiḥ satataṃ vipra bhūbhārataraṇecchayā,:१ देवीभिः सततं विप्र भूभारतरणेच्छया
5,35,24,74,":2 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe trayastriṃśo 'dhyāyaḥ ]] cakre karma mahac chaurir bibhrāṇo mānuṣīṃ tanum jigāya śakraṃ śarvaṃ ca sarvān devāṃś ca līlayā ViP_5,34.1 yac cānyad akarot karma divyaceṣṭāvidhānakṛt tat kathyatāṃ mahābhāga paraṃ kautūhalaṃ hi me ViP_5,34.2 gadato mama viprarṣe śrūyatām idam ādarāt narāvatāre kṛṣṇena dagdhā vārāṇasī yathā ViP_5,34.3 pauṇḍrako vāsudevas tu vāsudevo 'bhavad bhuvi avatīrṇas tvam ity ukto janair ajñānamohitaiḥ ViP_5,34.4 sa mene vāsudevo 'ham avatīrṇo mahītale naṣṭasmṛtis tataḥ sarvaṃ viṣṇucihnam acīkarat ViP_5,34.5 dūtaṃ ca preṣayām āsa kṛṣṇāya sumahātmane tyaktvā cakrādikaṃ cihnaṃ madīyaṃ nāma cātmanaḥ ViP_5,34.6 vāsudevātmakaṃ mūḍha muktvā garvaṃ viśeṣataḥ ātmano jīvitārthāya tato me praṇatiṃ vraja ViP_5,34.7 ity uktaḥ saṃprahasyainaṃ dūtaṃ prāha janārdanaḥ nijacihnam ahaṃ cakraṃ samutsrakṣye tvayīti vai ViP_5,34.8 vācyaś ca pauṇḍrako gatvā tvayā dūta vaco mama jñātas tvadvākyasadbhāvo yat kāryaṃ tad vidhīyatām ViP_5,34.9 gṛhītacihna evāham āgamiṣyāmi te puram samutsrakṣyāmi te cakraṃ nijacihnam asaṃśayam ViP_5,34.10 ājñāpūrvaṃ ca yad idam āgaccheti tvayoditam saṃpādayiṣye śvas tubhyaṃ tad apy eṣo 'vilambitam ViP_5,34.11 śaraṇaṃ te samabhyetya kartāsmi nṛpate tathā yathā tvatto bhayaṃ bhūyo na me kiṃcid bhaviṣyati ViP_5,34.12 ity ukte 'pagate dūte saṃsmṛtyābhyāgataṃ hariḥ garutmantam athāruhya tvaritaṃ tatpuraṃ yayau ViP_5,34.13 tasyāpi keśavodyogaṃ śrutvā kāśipatis tadā sarvasainyaparīvāraḥ pārṣṇigrāha upāyayau ViP_5,34.14 tato balena mahatā kāśirājabalena ca pauṇḍrako vāsudevo 'sau keśavābhimukhaṃ yayau ViP_5,34.15 taṃ dadarśa harir dūrād udārasyandane sthitam cakrahastaṃ gadākhaḍgabāhuṃ pāṇigatāmbujam ViP_5,34.16 sragdharaṃ dhṛtaśārṅgaṃ ca suparṇaracitadhvajam vakṣaḥsthale kṛtaṃ cāsya śrīvatsaṃ dadṛśe hariḥ ViP_5,34.17 kirīṭakuṇḍaladharaṃ pītavāsaḥsamanvitam dṛṣṭvā taṃ bhāvagambhīraṃ jahāsa garuḍadhvajaḥ ViP_5,34.18 yuyudhe ca balenāsya hastyaśvabalinā dvija nistriṃśarṣṭigadāśūlaśaktikārmukaśālinā ViP_5,34.19 kṣaṇena śārṅganirmuktaiḥ śarair arividāraṇaiḥ gadācakranipātaiś ca sūdayām āsa tadbalam ViP_5,34.20 kāśirājabalaṃ caiva kṣayaṃ nītvā janārdanaḥ uvāca pauṇḍrakaṃ mūḍham ātmacihnopalakṣaṇam ViP_5,34.21 pauṇḍrakoktaṃ tvayā yat tu dūtavaktreṇa māṃ prati samutsṛjeti cihnāni tat te saṃpādayāmy aham ViP_5,34.22 cakram etat samutsṛṣṭaṃ gadeyaṃ te visarjitā garutmān eṣa nirdiṣṭaḥ samārohatu te dhvajam ViP_5,34.23 ity uccārya vimuktena cakreṇāsau vidāritaḥ pothito gadayā bhagno garutmāṃś ca garutmatā ViP_5,34.24 tato hāhākṛte loke kāśīnām adhipo balī yuyudhe vāsudevena mitrasyāpacitau sthitaḥ ViP_5,34.25 tataḥ śārṅgadhanurmuktaiś chittvā tasya śaraiḥ śiraḥ kāśipuryāṃ sa cikṣepa kurvaṃl lokasya vismayam ViP_5,34.26 hatvā ca pauṇḍrakaṃ śauriḥ kāśirājaṃ ca sānugam punar dvāravatīṃ prāpto reme svargagato yathā ViP_5,34.27 tacchiraḥ patitaṃ dṛṣṭvā tatra kāśipateḥ pure janaḥ kim etad ity āha kenety atyantavismitaḥ ViP_5,34.28 jñātvā taṃ vāsudevena hataṃ tasya sutas tataḥ purohitena sahitas toṣayām āsa śaṃkaram ViP_5,34.29 avimukte mahākṣetre toṣitas tena śaṃkaraḥ varaṃ vṛṇīṣveti tadā taṃ provāca nṛpātmajam ViP_5,34.30 sa vavre bhagavan kṛtyā pitṛhantur vadhāya me samuttiṣṭhatu kṛṣṇasya tvatprasādān maheśvara ViP_5,34.31 evaṃ bhaviṣyatīty ukte dakṣiṇāgner anantaram mahākṛtyā samuttasthau tasyaivāgniniveśanāt ViP_5,34.32 tato jvālākarālāsyā jvalatkeśakalāpikā kṛṣṇa kṛṣṇeti kupitā kṛtyā dvāravatīṃ yayau ViP_5,34.33 tām avekṣya janas trāsavicalallocano mune yayau śaraṇyaṃ jagatāṃ śaraṇaṃ madhusūdanam ViP_5,34.34 kāśirājasuteneyam ārādhya vṛṣabhadhvajam utpāditā mahākṛtyety avagamyātha cakriṇā ViP_5,34.35 jahi kṛtyām imām ugrāṃ vahnijvālājaṭākulām cakram utsṛṣṭam akṣeṣu krīḍāsaktena līlayā ViP_5,34.36 tadagnimālājaṭilajvālodgārātibhīṣaṇām kṛtyām anujagāmāśu viṣṇucakraṃ sudarśanam ViP_5,34.37 cakrapratāpavidhvastā kṛtyā māheśvarī tadā nanāśa veginī vegāt tad apy anujagāma tām ViP_5,34.38 kṛtyā vārāṇasīm eva praviveśa tvarānvitā viṣṇucakrapratihataprabhāvā munisattama ViP_5,34.39 tataḥ kāśibalaṃ bhūri pramathānāṃ tathā balam samastaśastrāstrayutaṃ cakrasyābhimukhaṃ yayau ViP_5,34.40 śastrāstramokṣacaturaṃ dagdhvā tad balam ojasā kṛtyāgarbhām aśeṣāṃ tāṃ tadā vārāṇasīṃ purīm ViP_5,34.41 sabhūbhṛdbhṛtyapaurāṃ tu sāśvamātaṅgamānavām aśeṣakośakoṣṭhāṃ tāṃ durnirīkṣyāṃ surair api ViP_5,34.42 jvālāpariṣkṛtāśeṣagṛhaprākāracatvarām dadāha tad dhareś cakraṃ sakalām eva tāṃ purīm ViP_5,34.43 akṣīṇāmarṣam atyalpasādhyasādhanasaspṛham tac cakraṃ prasphuraddīpti viṣṇor abhyāyayau karam ViP_5,34.44 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe catustriṃśo 'dhyāyaḥ ]] bhūya evāham icchāmi balabhadrasya dhīmataḥ śrotuṃ parākramaṃ brahman tan mamākhyātum arhasi ViP_5,35.1 yamunākarṣaṇādīni śrutāni bhagavan mayā tat kathyatāṃ mahābhāga yad anyat kṛtavān balaḥ ViP_5,35.2 maitreya śrūyatāṃ karma yad rāmeṇābhavat kṛtam anantenāprameyena śeṣeṇa dharaṇībhṛtā ViP_5,35.3 duryodhanasya tanayāṃ svayaṃvarakṛtakṣaṇām balād ādattavān vīraḥ sāmbo jāmbavatīsutaḥ ViP_5,35.4 tataḥ kruddhā mahāvīryāḥ karṇaduryodhanādayaḥ bhīṣmadroṇādayaś cainaṃ babandhur yudhi nirjitam ViP_5,35.5 tac chrutvā yādavāḥ sarve krodhaṃ duryodhanādiṣu maitreya cakruś cakruś ca tān nihantuṃ mahodyamam ViP_5,35.6 tān nivārya balaḥ prāha madalolakalākṣaram mokṣyanti te madvacanād yāsyāmy eko hi kauravān ViP_5,35.7 baladevas tato gatvā nagaraṃ nāgasāhvayam bāhyopavanamadhye 'bhūn na viveśa ca tat puram ViP_5,35.8 balam āgatam ājñāya bhūpā duryodhanādayaḥ gām arghyam udakaṃ caiva rāmāya pratyavedayan ViP_5,35.9 gṛhītvā vidhivat sarvaṃ tatas tān āha kauravān ājñāpayaty ugrasenaḥ sāmbam āśu vimuñcata ViP_5,35.10 tatas te tadvacaḥ śrutvā bhīṣmadroṇādayo dvija karṇaduryodhanādyāś ca cukrudhur dvijasattama ViP_5,35.11 ūcuś ca kupitāḥ sarve bāhlikādyāś ca kauravāḥ arājyārhaṃ yador vaṃśam avekṣya musalāyudham ViP_5,35.12 bho bhoḥ kim etad bhavatā balabhadreritaṃ vacaḥ ājñāṃ kurukulotthānāṃ yādavaḥ kaḥ pradāsyati ViP_5,35.13 ugraseno 'pi yady ājñāṃ kauravāṇāṃ pradāsyati tad alaṃ pāṇḍuraiś chatrair nṛpayogyair viḍambitaiḥ ViP_5,35.14 tad gaccha bala mā vā tvaṃ sāmbam anyāyaceṣṭitam vimokṣyāmo na bhavato nograsenasya śāsanāt ViP_5,35.15 praṇatir yā kṛtāsmākaṃ mānyānāṃ kukurāndhakaiḥ nanāma sā kṛtā keyam ājñā svāmini bhṛtyataḥ ViP_5,35.16 garvam āropitā yūyaṃ samānāsanabhojanaiḥ ko doṣo bhavatāṃ nītir yat prītyā nāvalokitā ViP_5,35.17 asmābhir argho bhavato yo 'yaṃ bala niveditaḥ premṇaitan naitad asmākaṃ kulād yuṣmatkulocitam ViP_5,35.18 ity uktvā kuravaḥ sarve na muñcāmo hareḥ sutam kṛtaikaniścayās tūrṇaṃ viviśur gajasāhvayam ViP_5,35.19 mattaḥ kopena cāghūrṇas tato 'dhikṣepajanmanā utthāya pārṣṇyā vasudhāṃ jaghāna sa halāyudhaḥ ViP_5,35.20 tato vidāritā pṛthvī pārṣṇighātān mahātmanaḥ āsphoṭayām āsa tadā diśaḥ śabdena pūrayan ViP_5,35.21 uvāca cātitāmrākṣo bhṛkuṭīkuṭilānanaḥ ViP_5,35.22 aho madāvalepo 'yam asārāṇāṃ durātmanām kauravāṇām ādhipatyam asmākaṃ kila kālajam ugrasenasya yenājñāṃ manyante 'dyāpi laṅghanam ViP_5,35.23 ājñāṃ pratīcched dharmeṇa saha devaiḥ śacīpatiḥ ViP_5,35.24ab mārutasya mate sthitvā tuṣṭe rājñāṃ sabhāṃ dadau ViP_5,35.24ab*73 samadhyāste sudharmāṃ tām ugrasenaḥ śacīpateḥ ViP_5,35.24cd ugrasenaḥ samadhyāste sudharmāṃ na śacīpatiḥ",":२ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः ]] चक्रे कर्म महच् छौरिर् बिभ्राणो मानुषीं तनुम् जिगाय शक्रं शर्वं च सर्वान् देवांश् च लीलया विप्_५,३४.१ यच् चान्यद् अकरोत् कर्म दिव्यचेष्टाविधानकृत् तत् कथ्यतां महाभाग परं कौतूहलं हि मे विप्_५,३४.२ गदतो मम विप्रर्षे श्रूयताम् इदम् आदरात् नरावतारे कृष्णेन दग्धा वाराणसी यथा विप्_५,३४.३ पौण्ड्रको वासुदेवस् तु वासुदेवो ऽभवद् भुवि अवतीर्णस् त्वम् इत्य् उक्तो जनैर् अज्ञानमोहितैः विप्_५,३४.४ स मेने वासुदेवो ऽहम् अवतीर्णो महीतले नष्टस्मृतिस् ततः सर्वं विष्णुचिह्नम् अचीकरत् विप्_५,३४.५ दूतं च प्रेषयाम् आस कृष्णाय सुमहात्मने त्यक्त्वा चक्रादिकं चिह्नं मदीयं नाम चात्मनः विप्_५,३४.६ वासुदेवात्मकं मूढ मुक्त्वा गर्वं विशेषतः आत्मनो जीवितार्थाय ततो मे प्रणतिं व्रज विप्_५,३४.७ इत्य् उक्तः संप्रहस्यैनं दूतं प्राह जनार्दनः निजचिह्नम् अहं चक्रं समुत्स्रक्ष्ये त्वयीति वै विप्_५,३४.८ वाच्यश् च पौण्ड्रको गत्वा त्वया दूत वचो मम ज्ञातस् त्वद्वाक्यसद्भावो यत् कार्यं तद् विधीयताम् विप्_५,३४.९ गृहीतचिह्न एवाहम् आगमिष्यामि ते पुरम् समुत्स्रक्ष्यामि ते चक्रं निजचिह्नम् असंशयम् विप्_५,३४.१० आज्ञापूर्वं च यद् इदम् आगच्छेति त्वयोदितम् संपादयिष्ये श्वस् तुभ्यं तद् अप्य् एषो ऽविलम्बितम् विप्_५,३४.११ शरणं ते समभ्येत्य कर्तास्मि नृपते तथा यथा त्वत्तो भयं भूयो न मे किंचिद् भविष्यति विप्_५,३४.१२ इत्य् उक्ते ऽपगते दूते संस्मृत्याभ्यागतं हरिः गरुत्मन्तम् अथारुह्य त्वरितं तत्पुरं ययौ विप्_५,३४.१३ तस्यापि केशवोद्योगं श्रुत्वा काशिपतिस् तदा सर्वसैन्यपरीवारः पार्ष्णिग्राह उपाययौ विप्_५,३४.१४ ततो बलेन महता काशिराजबलेन च पौण्ड्रको वासुदेवो ऽसौ केशवाभिमुखं ययौ विप्_५,३४.१५ तं ददर्श हरिर् दूराद् उदारस्यन्दने स्थितम् चक्रहस्तं गदाखड्गबाहुं पाणिगताम्बुजम् विप्_५,३४.१६ स्रग्धरं धृतशार्ङ्गं च सुपर्णरचितध्वजम् वक्षःस्थले कृतं चास्य श्रीवत्सं ददृशे हरिः विप्_५,३४.१७ किरीटकुण्डलधरं पीतवासःसमन्वितम् दृष्ट्वा तं भावगम्भीरं जहास गरुडध्वजः विप्_५,३४.१८ युयुधे च बलेनास्य हस्त्यश्वबलिना द्विज निस्त्रिंशर्ष्टिगदाशूलशक्तिकार्मुकशालिना विप्_५,३४.१९ क्षणेन शार्ङ्गनिर्मुक्तैः शरैर् अरिविदारणैः गदाचक्रनिपातैश् च सूदयाम् आस तद्बलम् विप्_५,३४.२० काशिराजबलं चैव क्षयं नीत्वा जनार्दनः उवाच पौण्ड्रकं मूढम् आत्मचिह्नोपलक्षणम् विप्_५,३४.२१ पौण्ड्रकोक्तं त्वया यत् तु दूतवक्त्रेण मां प्रति समुत्सृजेति चिह्नानि तत् ते संपादयाम्य् अहम् विप्_५,३४.२२ चक्रम् एतत् समुत्सृष्टं गदेयं ते विसर्जिता गरुत्मान् एष निर्दिष्टः समारोहतु ते ध्वजम् विप्_५,३४.२३ इत्य् उच्चार्य विमुक्तेन चक्रेणासौ विदारितः पोथितो गदया भग्नो गरुत्मांश् च गरुत्मता विप्_५,३४.२४ ततो हाहाकृते लोके काशीनाम् अधिपो बली युयुधे वासुदेवेन मित्रस्यापचितौ स्थितः विप्_५,३४.२५ ततः शार्ङ्गधनुर्मुक्तैश् छित्त्वा तस्य शरैः शिरः काशिपुर्यां स चिक्षेप कुर्वंल् लोकस्य विस्मयम् विप्_५,३४.२६ हत्वा च पौण्ड्रकं शौरिः काशिराजं च सानुगम् पुनर् द्वारवतीं प्राप्तो रेमे स्वर्गगतो यथा विप्_५,३४.२७ तच्छिरः पतितं दृष्ट्वा तत्र काशिपतेः पुरे जनः किम् एतद् इत्य् आह केनेत्य् अत्यन्तविस्मितः विप्_५,३४.२८ ज्ञात्वा तं वासुदेवेन हतं तस्य सुतस् ततः पुरोहितेन सहितस् तोषयाम् आस शंकरम् विप्_५,३४.२९ अविमुक्ते महाक्षेत्रे तोषितस् तेन शंकरः वरं वृणीष्वेति तदा तं प्रोवाच नृपात्मजम् विप्_५,३४.३० स वव्रे भगवन् कृत्या पितृहन्तुर् वधाय मे समुत्तिष्ठतु कृष्णस्य त्वत्प्रसादान् महेश्वर विप्_५,३४.३१ एवं भविष्यतीत्य् उक्ते दक्षिणाग्नेर् अनन्तरम् महाकृत्या समुत्तस्थौ तस्यैवाग्निनिवेशनात् विप्_५,३४.३२ ततो ज्वालाकरालास्या ज्वलत्केशकलापिका कृष्ण कृष्णेति कुपिता कृत्या द्वारवतीं ययौ विप्_५,३४.३३ ताम् अवेक्ष्य जनस् त्रासविचलल्लोचनो मुने ययौ शरण्यं जगतां शरणं मधुसूदनम् विप्_५,३४.३४ काशिराजसुतेनेयम् आराध्य वृषभध्वजम् उत्पादिता महाकृत्येत्य् अवगम्याथ चक्रिणा विप्_५,३४.३५ जहि कृत्याम् इमाम् उग्रां वह्निज्वालाजटाकुलाम् चक्रम् उत्सृष्टम् अक्षेषु क्रीडासक्तेन लीलया विप्_५,३४.३६ तदग्निमालाजटिलज्वालोद्गारातिभीषणाम् कृत्याम् अनुजगामाशु विष्णुचक्रं सुदर्शनम् विप्_५,३४.३७ चक्रप्रतापविध्वस्ता कृत्या माहेश्वरी तदा ननाश वेगिनी वेगात् तद् अप्य् अनुजगाम ताम् विप्_५,३४.३८ कृत्या वाराणसीम् एव प्रविवेश त्वरान्विता विष्णुचक्रप्रतिहतप्रभावा मुनिसत्तम विप्_५,३४.३९ ततः काशिबलं भूरि प्रमथानां तथा बलम् समस्तशस्त्रास्त्रयुतं चक्रस्याभिमुखं ययौ विप्_५,३४.४० शस्त्रास्त्रमोक्षचतुरं दग्ध्वा तद् बलम् ओजसा कृत्यागर्भाम् अशेषां तां तदा वाराणसीं पुरीम् विप्_५,३४.४१ सभूभृद्भृत्यपौरां तु साश्वमातङ्गमानवाम् अशेषकोशकोष्ठां तां दुर्निरीक्ष्यां सुरैर् अपि विप्_५,३४.४२ ज्वालापरिष्कृताशेषगृहप्राकारचत्वराम् ददाह तद् धरेश् चक्रं सकलाम् एव तां पुरीम् विप्_५,३४.४३ अक्षीणामर्षम् अत्यल्पसाध्यसाधनसस्पृहम् तच् चक्रं प्रस्फुरद्दीप्ति विष्णोर् अभ्याययौ करम् विप्_५,३४.४४ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः ]] भूय एवाहम् इच्छामि बलभद्रस्य धीमतः श्रोतुं पराक्रमं ब्रह्मन् तन् ममाख्यातुम् अर्हसि विप्_५,३५.१ यमुनाकर्षणादीनि श्रुतानि भगवन् मया तत् कथ्यतां महाभाग यद् अन्यत् कृतवान् बलः विप्_५,३५.२ मैत्रेय श्रूयतां कर्म यद् रामेणाभवत् कृतम् अनन्तेनाप्रमेयेन शेषेण धरणीभृता विप्_५,३५.३ दुर्योधनस्य तनयां स्वयंवरकृतक्षणाम् बलाद् आदत्तवान् वीरः साम्बो जाम्बवतीसुतः विप्_५,३५.४ ततः क्रुद्धा महावीर्याः कर्णदुर्योधनादयः भीष्मद्रोणादयश् चैनं बबन्धुर् युधि निर्जितम् विप्_५,३५.५ तच् छ्रुत्वा यादवाः सर्वे क्रोधं दुर्योधनादिषु मैत्रेय चक्रुश् चक्रुश् च तान् निहन्तुं महोद्यमम् विप्_५,३५.६ तान् निवार्य बलः प्राह मदलोलकलाक्षरम् मोक्ष्यन्ति ते मद्वचनाद् यास्याम्य् एको हि कौरवान् विप्_५,३५.७ बलदेवस् ततो गत्वा नगरं नागसाह्वयम् बाह्योपवनमध्ये ऽभून् न विवेश च तत् पुरम् विप्_५,३५.८ बलम् आगतम् आज्ञाय भूपा दुर्योधनादयः गाम् अर्घ्यम् उदकं चैव रामाय प्रत्यवेदयन् विप्_५,३५.९ गृहीत्वा विधिवत् सर्वं ततस् तान् आह कौरवान् आज्ञापयत्य् उग्रसेनः साम्बम् आशु विमुञ्चत विप्_५,३५.१० ततस् ते तद्वचः श्रुत्वा भीष्मद्रोणादयो द्विज कर्णदुर्योधनाद्याश् च चुक्रुधुर् द्विजसत्तम विप्_५,३५.११ ऊचुश् च कुपिताः सर्वे बाह्लिकाद्याश् च कौरवाः अराज्यार्हं यदोर् वंशम् अवेक्ष्य मुसलायुधम् विप्_५,३५.१२ भो भोः किम् एतद् भवता बलभद्रेरितं वचः आज्ञां कुरुकुलोत्थानां यादवः कः प्रदास्यति विप्_५,३५.१३ उग्रसेनो ऽपि यद्य् आज्ञां कौरवाणां प्रदास्यति तद् अलं पाण्डुरैश् छत्रैर् नृपयोग्यैर् विडम्बितैः विप्_५,३५.१४ तद् गच्छ बल मा वा त्वं साम्बम् अन्यायचेष्टितम् विमोक्ष्यामो न भवतो नोग्रसेनस्य शासनात् विप्_५,३५.१५ प्रणतिर् या कृतास्माकं मान्यानां कुकुरान्धकैः ननाम सा कृता केयम् आज्ञा स्वामिनि भृत्यतः विप्_५,३५.१६ गर्वम् आरोपिता यूयं समानासनभोजनैः को दोषो भवतां नीतिर् यत् प्रीत्या नावलोकिता विप्_५,३५.१७ अस्माभिर् अर्घो भवतो यो ऽयं बल निवेदितः प्रेम्णैतन् नैतद् अस्माकं कुलाद् युष्मत्कुलोचितम् विप्_५,३५.१८ इत्य् उक्त्वा कुरवः सर्वे न मुञ्चामो हरेः सुतम् कृतैकनिश्चयास् तूर्णं विविशुर् गजसाह्वयम् विप्_५,३५.१९ मत्तः कोपेन चाघूर्णस् ततो ऽधिक्षेपजन्मना उत्थाय पार्ष्ण्या वसुधां जघान स हलायुधः विप्_५,३५.२० ततो विदारिता पृथ्वी पार्ष्णिघातान् महात्मनः आस्फोटयाम् आस तदा दिशः शब्देन पूरयन् विप्_५,३५.२१ उवाच चातिताम्राक्षो भृकुटीकुटिलाननः विप्_५,३५.२२ अहो मदावलेपो ऽयम् असाराणां दुरात्मनाम् कौरवाणाम् आधिपत्यम् अस्माकं किल कालजम् उग्रसेनस्य येनाज्ञां मन्यन्ते ऽद्यापि लङ्घनम् विप्_५,३५.२३ आज्ञां प्रतीच्छेद् धर्मेण सह देवैः शचीपतिः विप्_५,३५.२४अब् मारुतस्य मते स्थित्वा तुष्टे राज्ञां सभां ददौ विप्_५,३५.२४अब्*७३ समध्यास्ते सुधर्मां ताम् उग्रसेनः शचीपतेः विप्_५,३५.२४च्द् उग्रसेनः समध्यास्ते सुधर्मां न शचीपतिः"
5,36,22,76,"dhiṅ manuṣyaśatocchiṣṭe tuṣṭir eṣāṃ nṛpāsane pārijātataroḥ puṣpamañjarīr vanitājanaḥ bibharti yasya bhṛtyānāṃ so 'py eṣāṃ na mahīpatiḥ ViP_5,35.25 samastabhūbhṛtāṃ nātha ugrasenaḥ sa tiṣṭhatu adya niṣkauravām urvīṃ kṛtvā yāsyāmi tatpurīm ViP_5,35.26 karṇaṃ duryodhanaṃ droṇam adya bhīṣmaṃ sabāhlikam duḥśāsanādīn bhūriṃ ca bhūriśravasam eva ca ViP_5,35.27 somadattaṃ śalaṃ bhīmam arjunaṃ sayudhiṣṭhiram yamajau kauravāṃś cānyān hatvā sāśvarathadvipān ViP_5,35.28 vīram ādāya taṃ sāmbaṃ sapatnīkaṃ tataḥ purīm dvārakām ugrasenādīn gatvā drakṣyāmi bāndhavān ViP_5,35.29 athavā kauravādhānīṃ samastaiḥ kurubhiḥ saha ViP_5,35.30ab bhārāvataraṇe śīghraṃ devarājena coditaḥ ViP_5,35.30ab*75 bhāgīrathyāṃ kṣipāmy āśu nagaraṃ nāgasāhvayam ViP_5,35.30cd ity uktvā madaraktākṣaḥ karṣaṇādhomukhaṃ halam prākāravapre vinyasya cakarṣa musalāyudhaḥ ViP_5,35.31 āghūrṇitaṃ tat sahasā tato vai hastināpuram dṛṣṭvā saṃkṣubdhahṛdayāś cukruśuḥ sarvakauravāḥ ViP_5,35.32 rāma rāma mahābāho kṣamyatāṃ kṣamyatāṃ tvayā upasaṃhriyatāṃ kopaḥ prasīda musalāyudha ViP_5,35.33 eṣa sāmbaḥ sapatnīkas tava niryātito bala avijñātaprabhāvāṇāṃ kṣamyatām aparādhinām ViP_5,35.34 tato niryātayām āsuḥ sāmbaṃ patnyā samanvitam niṣkramya svapurāt tūrṇaṃ kauravā munipuṃgava ViP_5,35.35 bhīṣmadroṇakṛpādīnāṃ praṇamya vadatāṃ priyam kṣāntam eva mayety āha balo balavatāṃ varaḥ ViP_5,35.36 adyāpy āghūrṇitākāraṃ lakṣyate tat puraṃ dvija eṣa prabhāvo rāmasya balaśauryopalakṣaṇaḥ ViP_5,35.37 tatas tu kauravāḥ sāmbaṃ saṃpūjya halinā saha preṣayām āsur udvāhadhanabhāryāsamanvitam ViP_5,35.38 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ ]] maitreya śrūyatāṃ tasya balasya balaśālinaḥ kṛtaṃ yad anyat tenābhūt tad api śrūyatāṃ tvayā ViP_5,36.1 narakasyāsurendrasya devapakṣavirodhinaḥ sakhābhavan mahāvīryo dvivido nāma vānaraḥ ViP_5,36.2 vairānubandhaṃ balavān sa cakāra surān prati narakaṃ hatavān kṛṣṇo devarājena coditaḥ ViP_5,36.3 kariṣye sarvadevānāṃ tasmād eṣa pratikriyām yajñavidhvaṃsanaṃ kurvan martyalokakṣayaṃ tathā ViP_5,36.4 tato vidhvaṃsayām āsa yajñān ajñānamohitaḥ bibheda sādhumaryādāṃ kṣayaṃ cakre ca dehinām ViP_5,36.5 dadāha capalo deśān puragrāmāntarāṇi ca kvacic ca parvatākṣepair grāmādīn samacūrṇayat ViP_5,36.6 śailān utpāṭya toyeṣu mumocāmbunidhau tathā punaś cārṇavamadhyasthaḥ kṣobhayām āsa sāgaram ViP_5,36.7 tena vikṣobhitaś cābdhir udvelo dvija jāyate plāvayaṃs tīrajān grāmān purādīn ativegavān ViP_5,36.8 kāmarūpī mahārūpaṃ kṛtvā sasyāny aśeṣataḥ luṭhan bhramaṇasaṃmardaiḥ saṃcūrṇayati vānaraḥ ViP_5,36.9 tena viprakṛtaṃ sarvaṃ jagad etad durātmanā niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṃ maitreyāsīt suduḥkhitam ViP_5,36.10 ekadā raivatodyāne papau pānaṃ halāyudhaḥ revatī ca mahābhāgā tathaivānyā varastriyaḥ ViP_5,36.11 upagīyamāno vilasallalanāmaulimadhyagaḥ reme yaduvaraśreṣṭhaḥ kubera iva mandare ViP_5,36.12 tataḥ sa vānaro 'bhyetya gṛhītvā sīriṇo halam musalaṃ ca cakārāsya saṃmukhaṃ saviḍambanam ViP_5,36.13 tathaiva yoṣitāṃ tāsāṃ jahāsābhimukhaṃ kapiḥ pānapūrṇāṃś ca karakāñ cikṣepāhatya vai padā ViP_5,36.14 tataḥ kopaparītātmā bhartsayām āsa taṃ balaḥ tathāpi tam avajñāya cakre kilakilādhvanim ViP_5,36.15 tataḥ samutthāya balo jagṛhe musalaṃ ruṣā so 'pi śailaśilāṃ bhīmāṃ jagrāha plavagottamaḥ ViP_5,36.16 cikṣepa ca sa tāṃ kṣiptāṃ musalena sahasradhā bibheda yādavaśreṣṭhaḥ sā papāta mahītale ViP_5,36.17 āpatan musalaṃ cāsau samullaṅghya plavaṃgamaḥ vegenāgamya roṣeṇa talenorasy atāḍayat ViP_5,36.18 tato balena kopena muṣṭinā mūrdhni tāḍitaḥ papāta rudhirodgārī dvividaḥ kṣīṇajīvitaḥ ViP_5,36.19 patatā taccharīreṇa gireḥ śṛṅgam aśīryata maitreya śatadhā vajrivajreṇeva hi tāḍitam ViP_5,36.20 puṣpavṛṣṭiṃ tato devā rāmasyopari cikṣipuḥ praśaśaṃsus tathābhyetya sādhv etat te mahat kṛtam ViP_5,36.21 anena duṣṭakapinā daityapakṣopakāriṇā jagan nirākṛtaṃ vīra diṣṭyā sa kṣayam āgataḥ ViP_5,36.22 ity uktvā divam ājagmur devā hṛṣṭāḥ saguhyakāḥ","धिङ् मनुष्यशतोच्छिष्टे तुष्टिर् एषां नृपासने पारिजाततरोः पुष्पमञ्जरीर् वनिताजनः बिभर्ति यस्य भृत्यानां सो ऽप्य् एषां न महीपतिः विप्_५,३५.२५ समस्तभूभृतां नाथ उग्रसेनः स तिष्ठतु अद्य निष्कौरवाम् उर्वीं कृत्वा यास्यामि तत्पुरीम् विप्_५,३५.२६ कर्णं दुर्योधनं द्रोणम् अद्य भीष्मं सबाह्लिकम् दुःशासनादीन् भूरिं च भूरिश्रवसम् एव च विप्_५,३५.२७ सोमदत्तं शलं भीमम् अर्जुनं सयुधिष्ठिरम् यमजौ कौरवांश् चान्यान् हत्वा साश्वरथद्विपान् विप्_५,३५.२८ वीरम् आदाय तं साम्बं सपत्नीकं ततः पुरीम् द्वारकाम् उग्रसेनादीन् गत्वा द्रक्ष्यामि बान्धवान् विप्_५,३५.२९ अथवा कौरवाधानीं समस्तैः कुरुभिः सह विप्_५,३५.३०अब् भारावतरणे शीघ्रं देवराजेन चोदितः विप्_५,३५.३०अब्*७५ भागीरथ्यां क्षिपाम्य् आशु नगरं नागसाह्वयम् विप्_५,३५.३०च्द् इत्य् उक्त्वा मदरक्ताक्षः कर्षणाधोमुखं हलम् प्राकारवप्रे विन्यस्य चकर्ष मुसलायुधः विप्_५,३५.३१ आघूर्णितं तत् सहसा ततो वै हस्तिनापुरम् दृष्ट्वा संक्षुब्धहृदयाश् चुक्रुशुः सर्वकौरवाः विप्_५,३५.३२ राम राम महाबाहो क्षम्यतां क्षम्यतां त्वया उपसंह्रियतां कोपः प्रसीद मुसलायुध विप्_५,३५.३३ एष साम्बः सपत्नीकस् तव निर्यातितो बल अविज्ञातप्रभावाणां क्षम्यताम् अपराधिनाम् विप्_५,३५.३४ ततो निर्यातयाम् आसुः साम्बं पत्न्या समन्वितम् निष्क्रम्य स्वपुरात् तूर्णं कौरवा मुनिपुंगव विप्_५,३५.३५ भीष्मद्रोणकृपादीनां प्रणम्य वदतां प्रियम् क्षान्तम् एव मयेत्य् आह बलो बलवतां वरः विप्_५,३५.३६ अद्याप्य् आघूर्णिताकारं लक्ष्यते तत् पुरं द्विज एष प्रभावो रामस्य बलशौर्योपलक्षणः विप्_५,३५.३७ ततस् तु कौरवाः साम्बं संपूज्य हलिना सह प्रेषयाम् आसुर् उद्वाहधनभार्यासमन्वितम् विप्_५,३५.३८ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः ]] मैत्रेय श्रूयतां तस्य बलस्य बलशालिनः कृतं यद् अन्यत् तेनाभूत् तद् अपि श्रूयतां त्वया विप्_५,३६.१ नरकस्यासुरेन्द्रस्य देवपक्षविरोधिनः सखाभवन् महावीर्यो द्विविदो नाम वानरः विप्_५,३६.२ वैरानुबन्धं बलवान् स चकार सुरान् प्रति नरकं हतवान् कृष्णो देवराजेन चोदितः विप्_५,३६.३ करिष्ये सर्वदेवानां तस्माद् एष प्रतिक्रियाम् यज्ञविध्वंसनं कुर्वन् मर्त्यलोकक्षयं तथा विप्_५,३६.४ ततो विध्वंसयाम् आस यज्ञान् अज्ञानमोहितः बिभेद साधुमर्यादां क्षयं चक्रे च देहिनाम् विप्_५,३६.५ ददाह चपलो देशान् पुरग्रामान्तराणि च क्वचिच् च पर्वताक्षेपैर् ग्रामादीन् समचूर्णयत् विप्_५,३६.६ शैलान् उत्पाट्य तोयेषु मुमोचाम्बुनिधौ तथा पुनश् चार्णवमध्यस्थः क्षोभयाम् आस सागरम् विप्_५,३६.७ तेन विक्षोभितश् चाब्धिर् उद्वेलो द्विज जायते प्लावयंस् तीरजान् ग्रामान् पुरादीन् अतिवेगवान् विप्_५,३६.८ कामरूपी महारूपं कृत्वा सस्यान्य् अशेषतः लुठन् भ्रमणसंमर्दैः संचूर्णयति वानरः विप्_५,३६.९ तेन विप्रकृतं सर्वं जगद् एतद् दुरात्मना निःस्वाध्यायवषट्कारं मैत्रेयासीत् सुदुःखितम् विप्_५,३६.१० एकदा रैवतोद्याने पपौ पानं हलायुधः रेवती च महाभागा तथैवान्या वरस्त्रियः विप्_५,३६.११ उपगीयमानो विलसल्ललनामौलिमध्यगः रेमे यदुवरश्रेष्ठः कुबेर इव मन्दरे विप्_५,३६.१२ ततः स वानरो ऽभ्येत्य गृहीत्वा सीरिणो हलम् मुसलं च चकारास्य संमुखं सविडम्बनम् विप्_५,३६.१३ तथैव योषितां तासां जहासाभिमुखं कपिः पानपूर्णांश् च करकाञ् चिक्षेपाहत्य वै पदा विप्_५,३६.१४ ततः कोपपरीतात्मा भर्त्सयाम् आस तं बलः तथापि तम् अवज्ञाय चक्रे किलकिलाध्वनिम् विप्_५,३६.१५ ततः समुत्थाय बलो जगृहे मुसलं रुषा सो ऽपि शैलशिलां भीमां जग्राह प्लवगोत्तमः विप्_५,३६.१६ चिक्षेप च स तां क्षिप्तां मुसलेन सहस्रधा बिभेद यादवश्रेष्ठः सा पपात महीतले विप्_५,३६.१७ आपतन् मुसलं चासौ समुल्लङ्घ्य प्लवंगमः वेगेनागम्य रोषेण तलेनोरस्य् अताडयत् विप्_५,३६.१८ ततो बलेन कोपेन मुष्टिना मूर्ध्नि ताडितः पपात रुधिरोद्गारी द्विविदः क्षीणजीवितः विप्_५,३६.१९ पतता तच्छरीरेण गिरेः शृङ्गम् अशीर्यत मैत्रेय शतधा वज्रिवज्रेणेव हि ताडितम् विप्_५,३६.२० पुष्पवृष्टिं ततो देवा रामस्योपरि चिक्षिपुः प्रशशंसुस् तथाभ्येत्य साध्व् एतत् ते महत् कृतम् विप्_५,३६.२१ अनेन दुष्टकपिना दैत्यपक्षोपकारिणा जगन् निराकृतं वीर दिष्ट्या स क्षयम् आगतः विप्_५,३६.२२ इत्य् उक्त्वा दिवम् आजग्मुर् देवा हृष्टाः सगुह्यकाः"
5,37,9,80,"evaṃvidhāny anekāni baladevasya dhīmataḥ karmāṇy aparimeyāni śeṣasya dharaṇībhṛtaḥ ViP_5,36.23 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ ]] evaṃ daityavadhaṃ kṛṣṇo baladevasahāyavān cakre duṣṭakṣitīśānāṃ tathaiva jagataḥ kṛte ViP_5,37.1 kṣiteś ca bhāraṃ bhagavān phālgunena samaṃ vibhuḥ avatārayām āsa hariḥ samastākṣauhiṇīvadhāt ViP_5,37.2 kṛtvā bhārāvataraṇaṃ bhuvo hatvākhilān nṛpān ViP_5,37.3ab vyakto mānuṣyakaṃ bhāvaṃ devadevo janārdanaḥ ViP_5,37.3ab*77:1 kṛtvā cānyāni kāryāṇi devānāṃ hitakāmyayā ViP_5,37.3ab*77:2 duryodhanasya viprarṣe yudhiṣṭhirapurogamaiḥ ViP_5,37.3ab*77:3 pāṇḍavair bhedam utpannam upekṣeta vibhus tadā ViP_5,37.3ab*77:4 anyamodachataḥ [??] kṛṣṇas tato vairam akārayat ViP_5,37.3ab*77:5 tatra hatvā kurūn sarvān pāṇḍaveyaiḥ parasparam ViP_5,37.3ab*77:6 jagāma nirvṛtiṃ devo jagatāṃ patir īśvaraḥ ViP_5,37.3ab*77:7 akṣohinyo hatās tatra aṣṭādaśa mahāmune ViP_5,37.3ab*77:8 śāpavyājena viprāṇām upasaṃhṛtavān kulam ViP_5,37.3cd utsṛjya dvārakāṃ kṛṣṇas tyaktvā mānuṣyam ātmabhūḥ sāṃśo viṣṇumayaṃ sthānaṃ praviveśa punar nijam ViP_5,37.4 sa vipraśāpavyājena saṃjahre svakulaṃ katham kathaṃ ca mānuṣaṃ deham utsasarja janārdanaḥ ViP_5,37.5 viśvāmitras tathā kaṇvo nāradaś ca mahāmuniḥ ViP_5,37.6ab durvāsādyāś ca ṛṣayas tīrthe piṇḍārake mune ViP_5,37.6ab*78 piṇḍārake mahātīrthe dṛṣṭā yadukumārakaiḥ ViP_5,37.6cd tatas te yauvanonmattā bhāvikāryapracoditāḥ sāmbaṃ jāmbavatīputraṃ bhūṣayitvā striyaṃ yathā ViP_5,37.7 prasṛtās tān munīn ūcuḥ praṇipātapuraḥsaram iyaṃ strī putrakāmasya babhroḥ kiṃ janayiṣyati ViP_5,37.8 divyajñānopapannās te vipralabdhāḥ kumārakaiḥ ViP_5,37.9ab munayaḥ kupitāḥ procur musalaṃ janayiṣyati ViP_5,37.9cd sarvayādavasaṃhārakāraṇaṃ balavattaram ViP_5,37.9cd*79 yenākhilakulotsādo yādavānāṃ bhaviṣyati ViP_5,37.9ef kṛtrimas trinābhitalaṃ bhītvādyaivaṃ bhaviṣyati","एवंविधान्य् अनेकानि बलदेवस्य धीमतः कर्माण्य् अपरिमेयानि शेषस्य धरणीभृतः विप्_५,३६.२३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे षट्त्रिंशो ऽध्यायः ]] एवं दैत्यवधं कृष्णो बलदेवसहायवान् चक्रे दुष्टक्षितीशानां तथैव जगतः कृते विप्_५,३७.१ क्षितेश् च भारं भगवान् फाल्गुनेन समं विभुः अवतारयाम् आस हरिः समस्ताक्षौहिणीवधात् विप्_५,३७.२ कृत्वा भारावतरणं भुवो हत्वाखिलान् नृपान् विप्_५,३७.३अब् व्यक्तो मानुष्यकं भावं देवदेवो जनार्दनः विप्_५,३७.३अब्*७७:१ कृत्वा चान्यानि कार्याणि देवानां हितकाम्यया विप्_५,३७.३अब्*७७:२ दुर्योधनस्य विप्रर्षे युधिष्ठिरपुरोगमैः विप्_५,३७.३अब्*७७:३ पाण्डवैर् भेदम् उत्पन्नम् उपेक्षेत विभुस् तदा विप्_५,३७.३अब्*७७:४ अन्यमोदछतः [??] कृष्णस् ततो वैरम् अकारयत् विप्_५,३७.३अब्*७७:५ तत्र हत्वा कुरून् सर्वान् पाण्डवेयैः परस्परम् विप्_५,३७.३अब्*७७:६ जगाम निर्वृतिं देवो जगतां पतिर् ईश्वरः विप्_५,३७.३अब्*७७:७ अक्षोहिन्यो हतास् तत्र अष्टादश महामुने विप्_५,३७.३अब्*७७:८ शापव्याजेन विप्राणाम् उपसंहृतवान् कुलम् विप्_५,३७.३च्द् उत्सृज्य द्वारकां कृष्णस् त्यक्त्वा मानुष्यम् आत्मभूः सांशो विष्णुमयं स्थानं प्रविवेश पुनर् निजम् विप्_५,३७.४ स विप्रशापव्याजेन संजह्रे स्वकुलं कथम् कथं च मानुषं देहम् उत्ससर्ज जनार्दनः विप्_५,३७.५ विश्वामित्रस् तथा कण्वो नारदश् च महामुनिः विप्_५,३७.६अब् दुर्वासाद्याश् च ऋषयस् तीर्थे पिण्डारके मुने विप्_५,३७.६अब्*७८ पिण्डारके महातीर्थे दृष्टा यदुकुमारकैः विप्_५,३७.६च्द् ततस् ते यौवनोन्मत्ता भाविकार्यप्रचोदिताः साम्बं जाम्बवतीपुत्रं भूषयित्वा स्त्रियं यथा विप्_५,३७.७ प्रसृतास् तान् मुनीन् ऊचुः प्रणिपातपुरःसरम् इयं स्त्री पुत्रकामस्य बभ्रोः किं जनयिष्यति विप्_५,३७.८ दिव्यज्ञानोपपन्नास् ते विप्रलब्धाः कुमारकैः विप्_५,३७.९अब् मुनयः कुपिताः प्रोचुर् मुसलं जनयिष्यति विप्_५,३७.९च्द् सर्वयादवसंहारकारणं बलवत्तरम् विप्_५,३७.९च्द्*७९ येनाखिलकुलोत्सादो यादवानां भविष्यति विप्_५,३७.९एफ़् कृत्रिमस् त्रिनाभितलं भीत्वाद्यैवं भविष्यति"
5,37,29,81,"ity uktās taiḥ kumārās te ācacakṣur yathātatham ugrasenāya musalaṃ jajñe sāmbasya codarāt ViP_5,37.10 tad ugraseno musalam ayaścūrṇam akārayat jajñe sa cairakāś cūrṇaḥ prakṣiptas tair mahodadhau ViP_5,37.11 musalasyātha lohasya cūrṇitasyāndhakair dvija khaṇḍaṃ cūrṇayituṃ śekur naikaṃ te tomarākṛti ViP_5,37.12 tad apy ambunidhau kṣiptaṃ matsyo jagrāha jālibhiḥ ghātitasyodarāt tasya lubdho jagrāha taṃ jarāḥ ViP_5,37.13 vijñātaparamārtho 'pi bhagavān madhusūdanaḥ naicchat tad anyathākartuṃ vidhinā yat samāhitam ViP_5,37.14 devaiś ca prahito dūtaḥ praṇipatyāha keśavam rahasy evam ahaṃ dūtaḥ prahito bhagavan suraiḥ ViP_5,37.15 vasvaśvimarudādityarudrasādhyādibhiḥ saha vijñāpayati vaḥ śakras tad idaṃ śrūyatāṃ prabho ViP_5,37.16 bhārāvatāraṇārthāya varṣāṇām adhikaṃ śatam bhagavān avatīrṇo 'tra tridaśaiḥ saṃprasāditaḥ ViP_5,37.17 durvṛttā nihatā daityā bhuvo bhāro 'vatāritaḥ tvayā sanāthās tridaśā bhavantu tridive sadā ViP_5,37.18 tad atītaṃ jagannātha varṣāṇām adhikaṃ śatam idānīṃ gamyatāṃ svargo bhavatā yadi rocate ViP_5,37.19 devair vijñāpyate cedaṃ athātraiva ratis tava tat sthīyatāṃ yathākālam ākhyeyam anujīvibhiḥ ViP_5,37.20 yat tvam ātthākhilaṃ dūta vedmy etad aham apy uta prārabdha eva hi mayā yādavānām api kṣayaḥ ViP_5,37.21 bhuvo nādyāpi bhāro 'yaṃ yādavair anibarhitaiḥ avatārya karomy etat saptarātreṇa satvaraḥ ViP_5,37.22 yathā gṛhītam ambhodher dattvāhaṃ dvārakābhuvam yādavān upasaṃhṛtya yāsyāmi tridaśālayam ViP_5,37.23 manuṣyadeham utsṛjya saṃkarṣaṇasahāyavān prāpta evāsmi mantavyo devendreṇa tathā suraiḥ ViP_5,37.24 jarāsaṃdhādayo ye 'nye nihatā bhārahetavaḥ kṣites tebhyaḥ kumāro 'pi yadūnāṃ nāpacīyate ViP_5,37.25 tad enaṃ sumahābhāram avatārya kṣiter aham yāsyāmy amaralokasya pālanāya bravīhi tān ViP_5,37.26 ity ukto vāsudevena devadūtaḥ praṇamya tam maitreya divyayā gatyā devarājāntikaṃ yayau ViP_5,37.27 bhagavān apy athotpātān divyabhaumāntarikṣagān dadarśa dvārakāpuryāṃ vināśāya divāniśam ViP_5,37.28 tān dṛṣṭvā yādavān āha paśyadhvam atidāruṇān mahotpātāñ chamāyaiṣāṃ prabhāsaṃ yāma mā ciram ViP_5,37.29 ity uktavati govinde yātukāme divaṃ punaḥ","इत्य् उक्तास् तैः कुमारास् ते आचचक्षुर् यथातथम् उग्रसेनाय मुसलं जज्ञे साम्बस्य चोदरात् विप्_५,३७.१० तद् उग्रसेनो मुसलम् अयश्चूर्णम् अकारयत् जज्ञे स चैरकाश् चूर्णः प्रक्षिप्तस् तैर् महोदधौ विप्_५,३७.११ मुसलस्याथ लोहस्य चूर्णितस्यान्धकैर् द्विज खण्डं चूर्णयितुं शेकुर् नैकं ते तोमराकृति विप्_५,३७.१२ तद् अप्य् अम्बुनिधौ क्षिप्तं मत्स्यो जग्राह जालिभिः घातितस्योदरात् तस्य लुब्धो जग्राह तं जराः विप्_५,३७.१३ विज्ञातपरमार्थो ऽपि भगवान् मधुसूदनः नैच्छत् तद् अन्यथाकर्तुं विधिना यत् समाहितम् विप्_५,३७.१४ देवैश् च प्रहितो दूतः प्रणिपत्याह केशवम् रहस्य् एवम् अहं दूतः प्रहितो भगवन् सुरैः विप्_५,३७.१५ वस्वश्विमरुदादित्यरुद्रसाध्यादिभिः सह विज्ञापयति वः शक्रस् तद् इदं श्रूयतां प्रभो विप्_५,३७.१६ भारावतारणार्थाय वर्षाणाम् अधिकं शतम् भगवान् अवतीर्णो ऽत्र त्रिदशैः संप्रसादितः विप्_५,३७.१७ दुर्वृत्ता निहता दैत्या भुवो भारो ऽवतारितः त्वया सनाथास् त्रिदशा भवन्तु त्रिदिवे सदा विप्_५,३७.१८ तद् अतीतं जगन्नाथ वर्षाणाम् अधिकं शतम् इदानीं गम्यतां स्वर्गो भवता यदि रोचते विप्_५,३७.१९ देवैर् विज्ञाप्यते चेदं अथात्रैव रतिस् तव तत् स्थीयतां यथाकालम् आख्येयम् अनुजीविभिः विप्_५,३७.२० यत् त्वम् आत्थाखिलं दूत वेद्म्य् एतद् अहम् अप्य् उत प्रारब्ध एव हि मया यादवानाम् अपि क्षयः विप्_५,३७.२१ भुवो नाद्यापि भारो ऽयं यादवैर् अनिबर्हितैः अवतार्य करोम्य् एतत् सप्तरात्रेण सत्वरः विप्_५,३७.२२ यथा गृहीतम् अम्भोधेर् दत्त्वाहं द्वारकाभुवम् यादवान् उपसंहृत्य यास्यामि त्रिदशालयम् विप्_५,३७.२३ मनुष्यदेहम् उत्सृज्य संकर्षणसहायवान् प्राप्त एवास्मि मन्तव्यो देवेन्द्रेण तथा सुरैः विप्_५,३७.२४ जरासंधादयो ये ऽन्ये निहता भारहेतवः क्षितेस् तेभ्यः कुमारो ऽपि यदूनां नापचीयते विप्_५,३७.२५ तद् एनं सुमहाभारम् अवतार्य क्षितेर् अहम् यास्याम्य् अमरलोकस्य पालनाय ब्रवीहि तान् विप्_५,३७.२६ इत्य् उक्तो वासुदेवेन देवदूतः प्रणम्य तम् मैत्रेय दिव्यया गत्या देवराजान्तिकं ययौ विप्_५,३७.२७ भगवान् अप्य् अथोत्पातान् दिव्यभौमान्तरिक्षगान् ददर्श द्वारकापुर्यां विनाशाय दिवानिशम् विप्_५,३७.२८ तान् दृष्ट्वा यादवान् आह पश्यध्वम् अतिदारुणान् महोत्पाताञ् छमायैषां प्रभासं याम मा चिरम् विप्_५,३७.२९ इत्य् उक्तवति गोविन्दे यातुकामे दिवं पुनः"
5,37,29,82,evam ukte tu kṛṣṇena yādavapravaras tataḥ,एवम् उक्ते तु कृष्णेन यादवप्रवरस् ततः
5,37,34,83,"mahābhāgavataḥ prāha praṇipatyoddhavo harim bhagavan yan mayā kāryaṃ tad ājñāpaya sāmpratam manye kulam idaṃ sarvaṃ bhagavān saṃhariṣyati ViP_5,37.30 nāśāyāsya nimittāni kulasyācyuta lakṣaye ViP_5,37.31 gaccha tvaṃ divyayā gatyā matprasādasamutthayā badarīkāśramaṃ puṇyaṃ gandhamādanaparvate naranārāyaṇasthāne tatpāvitamahītale ViP_5,37.32 manmanā matprasādena tatra siddhim avāpsyasi ahaṃ svargaṃ gamiṣyāmi upasaṃhṛtya vai kulam ViP_5,37.33 dvārakāṃ ca mayā tyaktāṃ samudraḥ plāvayiṣyati ViP_5,37.34 madveśma caitaṃ muktvaiva bhayān matto jalāśayaḥ","महाभागवतः प्राह प्रणिपत्योद्धवो हरिम् भगवन् यन् मया कार्यं तद् आज्ञापय साम्प्रतम् मन्ये कुलम् इदं सर्वं भगवान् संहरिष्यति विप्_५,३७.३० नाशायास्य निमित्तानि कुलस्याच्युत लक्षये विप्_५,३७.३१ गच्छ त्वं दिव्यया गत्या मत्प्रसादसमुत्थया बदरीकाश्रमं पुण्यं गन्धमादनपर्वते नरनारायणस्थाने तत्पावितमहीतले विप्_५,३७.३२ मन्मना मत्प्रसादेन तत्र सिद्धिम् अवाप्स्यसि अहं स्वर्गं गमिष्यामि उपसंहृत्य वै कुलम् विप्_५,३७.३३ द्वारकां च मया त्यक्तां समुद्रः प्लावयिष्यति विप्_५,३७.३४ मद्वेश्म चैतं मुक्त्वैव भयान् मत्तो जलाशयः"
5,37,34,83,:1 tatra saṃnihitaś cāhaṃ bhaktānāṃ hitakāmyayā,:१ तत्र संनिहितश् चाहं भक्तानां हितकाम्यया
5,37,38,84,":2 ity uktaḥ praṇipatyainaṃ jagāma sa tadoddhavaḥ naranārāyaṇasthānaṃ keśavenānumoditaḥ ViP_5,37.35 tatas te yādavāḥ sarve rathān āruhya śīghragān prabhāsaṃ prayayuḥ sārdhaṃ kṛṣṇarāmādibhir dvija ViP_5,37.36 prāpya prabhāsaṃ prayatāḥ snātās te kukurāndhakāḥ cakrus tatra mudā pānaṃ vāsudevānumoditāḥ ViP_5,37.37 pibatāṃ tatra vai teṣāṃ saṃgharṣeṇa parasparam ativādendhano jajñe kalahāgniḥ kṣayāvahaḥ ViP_5,37.38 svaṃ svaṃ tu bhujyatāṃ teṣāṃ kalaho nirnimittayāḥ",":२ इत्य् उक्तः प्रणिपत्यैनं जगाम स तदोद्धवः नरनारायणस्थानं केशवेनानुमोदितः विप्_५,३७.३५ ततस् ते यादवाः सर्वे रथान् आरुह्य शीघ्रगान् प्रभासं प्रययुः सार्धं कृष्णरामादिभिर् द्विज विप्_५,३७.३६ प्राप्य प्रभासं प्रयताः स्नातास् ते कुकुरान्धकाः चक्रुस् तत्र मुदा पानं वासुदेवानुमोदिताः विप्_५,३७.३७ पिबतां तत्र वै तेषां संघर्षेण परस्परम् अतिवादेन्धनो जज्ञे कलहाग्निः क्षयावहः विप्_५,३७.३८ स्वं स्वं तु भुज्यतां तेषां कलहो निर्निमित्तयाः"
5,37,38,84,:1 saṃgharṣo vā dvijaśreṣṭha tan mamākhyātum arhasi,:१ संघर्षो वा द्विजश्रेष्ठ तन् ममाख्यातुम् अर्हसि
5,37,38,84,:2 mṛṣṭaṃ madīyam annaṃ te na mṛṣṭam iti bhāṣatām,:२ मृष्टं मदीयम् अन्नं ते न मृष्टम् इति भाषताम्
5,37,38,84,:3 mṛṣṭāmṛṣṭakathā jajñe saṃgharṣakalahau tadā,:३ मृष्टामृष्टकथा जज्ञे संघर्षकलहौ तदा
5,37,38,84,:4 tataś cānyonyam abhyetya krodhasaṃraktalocanāḥ,:४ ततश् चान्योन्यम् अभ्येत्य क्रोधसंरक्तलोचनाः
5,37,61,85,":5 jaghnuḥ parasparaṃ te tu śastrair daivabalātkṛtāḥ kṣīṇaśastrāś ca jagṛhuḥ pratyāsannām athairakām ViP_5,37.39 erakā tu gṛhītā tair vajrabhūteva lakṣyate tayā parasparaṃ jaghnuḥ saṃprahāre sudāruṇe ViP_5,37.40 pradyumnasāmbapramukhāḥ kṛtavarmātha sātyakiḥ aniruddhādayaś cānye pṛthur vipṛthur eva ca ViP_5,37.41 cāruvarmā cārukaś ca tathākrūrādayo dvija erakārūpibhir vajrais te nijaghnuḥ parasparam ViP_5,37.42 nivārayām āsa harir yādavāṃs te ca keśavam sahāyaṃ menire prāptaṃ te nijaghnuḥ parasparam ViP_5,37.43 kṛṣṇo 'pi kupitas teṣām erakāmuṣṭim ādade vadhāya so 'pi musalaṃ muṣṭir loham abhūt tadā ViP_5,37.44 jaghāna tena niḥśeṣān yādavān ātatāyinaḥ jaghnuś ca sahasābhyetya tathānye vai parasparam ViP_5,37.45 tataś cārṇavamadhyena jaitro 'sau cakriṇo rathaḥ paśyato dārukasyāśu hṛto 'śvair dvijasattama ViP_5,37.46 cakraṃ tathā gadā śārṅgatūṇī śaṅkho 'sir eva ca pradakṣiṇaṃ hariṃ kṛtvā jagmur ādityavartmanā ViP_5,37.47 kṣaṇena nābhavat kaścid yādavānām aghātitaḥ ṛte kṛṣṇaṃ mahābāhuṃ dārukaṃ ca mahāmune ViP_5,37.48 caṅkramyamāṇau tau rāmaṃ vṛkṣamūle kṛtāsanam dadṛśāte mukhāc cāsya niṣkrāmantaṃ mahoragam ViP_5,37.49 niṣkramya sa mukhāt tasya mahābhogo bhujaṃgamaḥ prayayāv arṇavaṃ siddhaiḥ pūjyamānas tathoragaiḥ ViP_5,37.50 tato 'rgham ādāya tadā jaladhiḥ saṃmukhaṃ yayau praviveśa ca tattoyaṃ pūjitaḥ pannagottamaiḥ ViP_5,37.51 dṛṣṭvā balasya niryāṇaṃ dārukaṃ prāha keśavaḥ idaṃ sarvaṃ tvam ācakṣva vasudevograsenayoḥ ViP_5,37.52 niryāṇaṃ balabhadrasya yādavānāṃ tathā kṣayam yoge sthitvāham apy etat parityakṣye kalevaram ViP_5,37.53 vācyaś ca dvārakāvāsī janaḥ sarvas tathāhukaḥ yathemāṃ nagarīṃ sarvāṃ samudraḥ plāvayiṣyati ViP_5,37.54 tasmād bhavadbhiḥ sajjais tu pratīkṣyo hy arjunāgamaḥ na stheyaṃ dvārakāmadhye niṣkrānte tatra pāṇḍave ViP_5,37.55 tenaiva saha gantavyaṃ yatra yāti sa kauravaḥ ViP_5,37.56 gatvā ca brūhi kaunteyam arjunaṃ vacanān mama pālanīyas tvayā śaktyā jano 'yaṃ matparigrahaḥ ViP_5,37.57 ity arjunena sahito dvāravatyā bhavāñ janam gṛhītvā yātu vajraś ca yadurājo bhaviṣyati ViP_5,37.58 ity ukto dārukaḥ kṛṣṇaṃ praṇipatya punaḥ punaḥ pradakṣiṇaṃ ca bahuśaḥ kṛtvā prāyād yathoditam ViP_5,37.59 sa gatvā ca tathā cakre dvārakāyāṃ tathārjunam ānināya mahābuddhir vajraṃ cakre tathā nṛpam ViP_5,37.60 bhagavān api govindo vāsudevātmakaṃ param brahmātmani samāropya sarvabhūteṣv adhārayat ViP_5,37.61 niṣprapañce mahābhāga saṃyojyātmānam ātmani",":५ जघ्नुः परस्परं ते तु शस्त्रैर् दैवबलात्कृताः क्षीणशस्त्राश् च जगृहुः प्रत्यासन्नाम् अथैरकाम् विप्_५,३७.३९ एरका तु गृहीता तैर् वज्रभूतेव लक्ष्यते तया परस्परं जघ्नुः संप्रहारे सुदारुणे विप्_५,३७.४० प्रद्युम्नसाम्बप्रमुखाः कृतवर्माथ सात्यकिः अनिरुद्धादयश् चान्ये पृथुर् विपृथुर् एव च विप्_५,३७.४१ चारुवर्मा चारुकश् च तथाक्रूरादयो द्विज एरकारूपिभिर् वज्रैस् ते निजघ्नुः परस्परम् विप्_५,३७.४२ निवारयाम् आस हरिर् यादवांस् ते च केशवम् सहायं मेनिरे प्राप्तं ते निजघ्नुः परस्परम् विप्_५,३७.४३ कृष्णो ऽपि कुपितस् तेषाम् एरकामुष्टिम् आददे वधाय सो ऽपि मुसलं मुष्टिर् लोहम् अभूत् तदा विप्_५,३७.४४ जघान तेन निःशेषान् यादवान् आततायिनः जघ्नुश् च सहसाभ्येत्य तथान्ये वै परस्परम् विप्_५,३७.४५ ततश् चार्णवमध्येन जैत्रो ऽसौ चक्रिणो रथः पश्यतो दारुकस्याशु हृतो ऽश्वैर् द्विजसत्तम विप्_५,३७.४६ चक्रं तथा गदा शार्ङ्गतूणी शङ्खो ऽसिर् एव च प्रदक्षिणं हरिं कृत्वा जग्मुर् आदित्यवर्त्मना विप्_५,३७.४७ क्षणेन नाभवत् कश्चिद् यादवानाम् अघातितः ऋते कृष्णं महाबाहुं दारुकं च महामुने विप्_५,३७.४८ चङ्क्रम्यमाणौ तौ रामं वृक्षमूले कृतासनम् ददृशाते मुखाच् चास्य निष्क्रामन्तं महोरगम् विप्_५,३७.४९ निष्क्रम्य स मुखात् तस्य महाभोगो भुजंगमः प्रययाव् अर्णवं सिद्धैः पूज्यमानस् तथोरगैः विप्_५,३७.५० ततो ऽर्घम् आदाय तदा जलधिः संमुखं ययौ प्रविवेश च तत्तोयं पूजितः पन्नगोत्तमैः विप्_५,३७.५१ दृष्ट्वा बलस्य निर्याणं दारुकं प्राह केशवः इदं सर्वं त्वम् आचक्ष्व वसुदेवोग्रसेनयोः विप्_५,३७.५२ निर्याणं बलभद्रस्य यादवानां तथा क्षयम् योगे स्थित्वाहम् अप्य् एतत् परित्यक्ष्ये कलेवरम् विप्_५,३७.५३ वाच्यश् च द्वारकावासी जनः सर्वस् तथाहुकः यथेमां नगरीं सर्वां समुद्रः प्लावयिष्यति विप्_५,३७.५४ तस्माद् भवद्भिः सज्जैस् तु प्रतीक्ष्यो ह्य् अर्जुनागमः न स्थेयं द्वारकामध्ये निष्क्रान्ते तत्र पाण्डवे विप्_५,३७.५५ तेनैव सह गन्तव्यं यत्र याति स कौरवः विप्_५,३७.५६ गत्वा च ब्रूहि कौन्तेयम् अर्जुनं वचनान् मम पालनीयस् त्वया शक्त्या जनो ऽयं मत्परिग्रहः विप्_५,३७.५७ इत्य् अर्जुनेन सहितो द्वारवत्या भवाञ् जनम् गृहीत्वा यातु वज्रश् च यदुराजो भविष्यति विप्_५,३७.५८ इत्य् उक्तो दारुकः कृष्णं प्रणिपत्य पुनः पुनः प्रदक्षिणं च बहुशः कृत्वा प्रायाद् यथोदितम् विप्_५,३७.५९ स गत्वा च तथा चक्रे द्वारकायां तथार्जुनम् आनिनाय महाबुद्धिर् वज्रं चक्रे तथा नृपम् विप्_५,३७.६० भगवान् अपि गोविन्दो वासुदेवात्मकं परम् ब्रह्मात्मनि समारोप्य सर्वभूतेष्व् अधारयत् विप्_५,३७.६१ निष्प्रपञ्चे महाभाग संयोज्यात्मानम् आत्मनि"
5,37,61,85,:1 turyāvasthasalīlaṃ ca śete sma puruṣottamaḥ,:१ तुर्यावस्थसलीलं च शेते स्म पुरुषोत्तमः
5,38,37,86,":2 saṃmānayan dvijavaco durvāsā yad uvāca ha yogayukto 'bhavat pādaṃ kṛtvā jānuni sattama ViP_5,37.62 āyayau ca jarā nāma sa tadā tatra lubdhakaḥ musalāvaśeṣalohaikasāyakanyastatomaraḥ ViP_5,37.63 sa tatpādaṃ mṛgākāram avekṣyārād avasthitaḥ tale vivyādha tenaiva tomareṇa dvijottama ViP_5,37.64 gataś ca dadṛśe tatra caturbāhudharaṃ naram praṇipatyāha caivainaṃ prasīdeti punaḥ punaḥ ViP_5,37.65 ajānatā kṛtam idaṃ mayā hariṇaśaṅkayā kṣamyatāṃ nātmapāpena dagdhaṃ māṃ dagdhum arhasi ViP_5,37.66 tatas taṃ bhagavān āha na te 'sti bhayam aṇv api gaccha tvaṃ matprasādena lubdha svargaṃ surāspadam ViP_5,37.67 vimānam āgataṃ sadyas tadvākyasamanantaram āruhya prayayau svargaṃ lubdhakas tatprasādataḥ ViP_5,37.68 gate tasmin sa bhagavān saṃyojyātmānam ātmani brahmabhūte 'vyaye 'cintye vāsudevamaye 'male ViP_5,37.69 ajanmany ajare 'nāśiny aprameye 'khilātmani tatyāja mānuṣaṃ deham atītya trividhāṃ gatim ViP_5,37.70 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe saptatriṃśo 'dhyāyaḥ ]] arjuno 'pi tadānviṣya kṛṣṇarāmakalevare saṃskāraṃ lambhayām āsa tathānyeṣām anukramāt ViP_5,38.1 aṣṭau mahiṣyaḥ kathitā rukmiṇīpramukhās tu yāḥ upaguhya harer dehaṃ viviśus tā hutāśanam ViP_5,38.2 revatī caiva rāmasya deham āśliṣya sattama viveśa jvalitaṃ vahniṃ tatsaṅgāhlādaśītalam ViP_5,38.3 ugrasenas tu tac chrutvā tathaivānakadundubhiḥ devakī rohiṇī caiva viviśur jātavedasam ViP_5,38.4 tato 'rjunaḥ pretakāryaṃ kṛtvā teṣāṃ yathāvidhi niścakrāma janaṃ sarvaṃ gṛhītvā vajram eva ca ViP_5,38.5 dvāravatyā viniṣkrāntāḥ kṛṣṇapatnyaḥ sahasraśaḥ vajraṃ janaṃ ca kaunteyaḥ pālayañ chanakair yayau ViP_5,38.6 sabhā sudharmā kṛṣṇena martyaloke samujjhite svargaṃ jagāma maitreya pārijātaś ca pādapaḥ ViP_5,38.7 yasmin dine harir yāto divaṃ saṃtyajya medinīm tasminn evāvatīrṇo 'yaṃ kālakāyo balī kaliḥ ViP_5,38.8 plāvayām āsa tāṃ śūnyāṃ dvārakāṃ ca mahodadhiḥ yadudevagṛhaṃ tv ekaṃ nāplāvayata sāgaraḥ ViP_5,38.9 nātikrāntum alaṃ brahmaṃs tad adyāpi mahodadhiḥ nityaṃ saṃnihitas tatra bhagavān keśavo yataḥ ViP_5,38.10 tad atīva mahāpuṇyaṃ sarvapātakanāśanam viṣṇukrīḍānvitaṃ sthānaṃ dṛṣṭvā pāpāt pramucyate ViP_5,38.11 pārthaḥ pañcanade deśe bahudhānyasamanvite cakāra vāsaṃ sarvasya janasya munisattama ViP_5,38.12 tato lobhaḥ samabhavat pārthenaikena dhanvinā dṛṣṭvā striyo nīyamānā dasyūnāṃ nihateśvarāḥ ViP_5,38.13 tatas te pāpakarmāṇo lobhopahatacetasaḥ ābhīrā mantrayām āsuḥ sametyātyantadurmadāḥ ViP_5,38.14 ayam eko 'rjuno dhanvī strījanaṃ nihateśvaram nayaty asmān atikramya dhig etad bhavatāṃ balam ViP_5,38.15 hatvā garvaṃ samārūḍho bhīṣmadroṇajayadrathān karṇādīṃś ca na jānāti balaṃ grāmanivāsinām ViP_5,38.16 he he yaṣṭīr mahāyāmā gṛhṇītāyaṃ sudurmatiḥ sarvān evāvajānāti kiṃ vo bāhubhir unnataiḥ ViP_5,38.17 tato yaṣṭipraharaṇā dasyavo loptrahāriṇaḥ sahasraśo 'bhyadhāvanta taṃ janaṃ nihateśvaram ViP_5,38.18 tato nivṛtya kaunteyaḥ prāhābhīrān hasann iva nivartadhvam adharmajñā yadi na stha mumūrṣavaḥ ViP_5,38.19 avajñāya vacas tasya jagṛhus te tadā dhanam strījanaṃ caiva maitreya viṣvaksenaparigraham ViP_5,38.20 tato 'rjuno dhanur divyaṃ gāṇḍīvam ajaraṃ yudhi āropayitum ārebhe na śaśāka ca vīryavān ViP_5,38.21 cakāra sajjaṃ kṛcchrāc ca tac cābhūc chithilaṃ punaḥ na sasmāra tathāstrāṇi cintayann api pāṇḍavaḥ ViP_5,38.22 śarān mumoca caiteṣu pārtho vairiṣv amarṣitaḥ tvagbhedaṃ te paraṃ cakrur astā gāṇḍīvadhanvanā ViP_5,38.23 vahninā ye 'kṣayā dattāḥ śarās te 'pi kṣayaṃ yayuḥ yudhyataḥ saha gopālair arjunasya bhavakṣaye ViP_5,38.24 acintayac ca kaunteyaḥ kṛṣṇasyaiva hi tad balam yan mayā śarasaṃghātaiḥ sakalā bhūbhṛto jitāḥ ViP_5,38.25 miṣataḥ pāṇḍuputrasya tatas tāḥ pramadottamāḥ ābhīrair apakṛṣyanta kāmāc cānyāḥ pravavrajuḥ ViP_5,38.26 tataḥ śareṣu kṣīṇeṣu dhanuṣkoṭyā dhanaṃjayaḥ jaghāna dasyūṃs te cāsya prahārāñ jahasur mune ViP_5,38.27 prekṣataś caiva pārthasya vṛṣṇyandhakavarastriyaḥ jagmur ādāya te mlecchāḥ samastā munisattama ViP_5,38.28 tataḥ suduḥkhito jiṣṇuḥ kaṣṭaṃ kaṣṭam iti bruvan aho bhagavatā tena mukto 'smīti ruroda vai ViP_5,38.29 tad dhanus tāni śastrāṇi sa rathas te ca vājinaḥ sarvam ekapade naṣṭaṃ dānam aśrotriye yathā ViP_5,38.30 aho 'tibalavad daivaṃ vinā tena mahātmanā yad asāmarthyayukte 'pi nīcavarge jayapradam ViP_5,38.31 tau bāhū sa ca me muṣṭiḥ sthānaṃ tat so 'smi cārjunaḥ puṇyenaiva vinā tena gataṃ sarvam asāratām ViP_5,38.32 mamārjunatvaṃ bhīmasya bhīmatvaṃ tat kṛtaṃ dhruvam vinā tena yad ābhīrair jito 'haṃ katham anyathā ViP_5,38.33 itthaṃ vadan yayau jiṣṇur mathurākhyaṃ purottamam cakāra tatra rājānaṃ vajraṃ yādavanandanam ViP_5,38.34 sa dadarśa tato vyāsaṃ phālgunaḥ kānanāśrayam tam upetya mahābhāgaṃ vinayenābhyavādayat ViP_5,38.35 taṃ vandamānaṃ caraṇāv avalokya muniś ciram uvāca pārthaṃ vicchāyaḥ katham atyantam īdṛśaḥ ViP_5,38.36 avīrajo'nugamanaṃ brahmahatyāthavā kṛtā dṛḍhāśābhaṅgaduḥkhīva bhraṣṭacchāyo 'si sāmpratam ViP_5,38.37 urjje dattaṃ naiva kṛṣṇe ca pakṣe durvarṇaṃ vā annagodhūmamiśram viṣṇuṃ natvā sarvakāmapradaṃ bho tenedaṃ te rūpam īdṛg vibhāti",":२ संमानयन् द्विजवचो दुर्वासा यद् उवाच ह योगयुक्तो ऽभवत् पादं कृत्वा जानुनि सत्तम विप्_५,३७.६२ आययौ च जरा नाम स तदा तत्र लुब्धकः मुसलावशेषलोहैकसायकन्यस्ततोमरः विप्_५,३७.६३ स तत्पादं मृगाकारम् अवेक्ष्याराद् अवस्थितः तले विव्याध तेनैव तोमरेण द्विजोत्तम विप्_५,३७.६४ गतश् च ददृशे तत्र चतुर्बाहुधरं नरम् प्रणिपत्याह चैवैनं प्रसीदेति पुनः पुनः विप्_५,३७.६५ अजानता कृतम् इदं मया हरिणशङ्कया क्षम्यतां नात्मपापेन दग्धं मां दग्धुम् अर्हसि विप्_५,३७.६६ ततस् तं भगवान् आह न ते ऽस्ति भयम् अण्व् अपि गच्छ त्वं मत्प्रसादेन लुब्ध स्वर्गं सुरास्पदम् विप्_५,३७.६७ विमानम् आगतं सद्यस् तद्वाक्यसमनन्तरम् आरुह्य प्रययौ स्वर्गं लुब्धकस् तत्प्रसादतः विप्_५,३७.६८ गते तस्मिन् स भगवान् संयोज्यात्मानम् आत्मनि ब्रह्मभूते ऽव्यये ऽचिन्त्ये वासुदेवमये ऽमले विप्_५,३७.६९ अजन्मन्य् अजरे ऽनाशिन्य् अप्रमेये ऽखिलात्मनि तत्याज मानुषं देहम् अतीत्य त्रिविधां गतिम् विप्_५,३७.७० [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः ]] अर्जुनो ऽपि तदान्विष्य कृष्णरामकलेवरे संस्कारं लम्भयाम् आस तथान्येषाम् अनुक्रमात् विप्_५,३८.१ अष्टौ महिष्यः कथिता रुक्मिणीप्रमुखास् तु याः उपगुह्य हरेर् देहं विविशुस् ता हुताशनम् विप्_५,३८.२ रेवती चैव रामस्य देहम् आश्लिष्य सत्तम विवेश ज्वलितं वह्निं तत्सङ्गाह्लादशीतलम् विप्_५,३८.३ उग्रसेनस् तु तच् छ्रुत्वा तथैवानकदुन्दुभिः देवकी रोहिणी चैव विविशुर् जातवेदसम् विप्_५,३८.४ ततो ऽर्जुनः प्रेतकार्यं कृत्वा तेषां यथाविधि निश्चक्राम जनं सर्वं गृहीत्वा वज्रम् एव च विप्_५,३८.५ द्वारवत्या विनिष्क्रान्ताः कृष्णपत्न्यः सहस्रशः वज्रं जनं च कौन्तेयः पालयञ् छनकैर् ययौ विप्_५,३८.६ सभा सुधर्मा कृष्णेन मर्त्यलोके समुज्झिते स्वर्गं जगाम मैत्रेय पारिजातश् च पादपः विप्_५,३८.७ यस्मिन् दिने हरिर् यातो दिवं संत्यज्य मेदिनीम् तस्मिन्न् एवावतीर्णो ऽयं कालकायो बली कलिः विप्_५,३८.८ प्लावयाम् आस तां शून्यां द्वारकां च महोदधिः यदुदेवगृहं त्व् एकं नाप्लावयत सागरः विप्_५,३८.९ नातिक्रान्तुम् अलं ब्रह्मंस् तद् अद्यापि महोदधिः नित्यं संनिहितस् तत्र भगवान् केशवो यतः विप्_५,३८.१० तद् अतीव महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् विष्णुक्रीडान्वितं स्थानं दृष्ट्वा पापात् प्रमुच्यते विप्_५,३८.११ पार्थः पञ्चनदे देशे बहुधान्यसमन्विते चकार वासं सर्वस्य जनस्य मुनिसत्तम विप्_५,३८.१२ ततो लोभः समभवत् पार्थेनैकेन धन्विना दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमाना दस्यूनां निहतेश्वराः विप्_५,३८.१३ ततस् ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः आभीरा मन्त्रयाम् आसुः समेत्यात्यन्तदुर्मदाः विप्_५,३८.१४ अयम् एको ऽर्जुनो धन्वी स्त्रीजनं निहतेश्वरम् नयत्य् अस्मान् अतिक्रम्य धिग् एतद् भवतां बलम् विप्_५,३८.१५ हत्वा गर्वं समारूढो भीष्मद्रोणजयद्रथान् कर्णादींश् च न जानाति बलं ग्रामनिवासिनाम् विप्_५,३८.१६ हे हे यष्टीर् महायामा गृह्णीतायं सुदुर्मतिः सर्वान् एवावजानाति किं वो बाहुभिर् उन्नतैः विप्_५,३८.१७ ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवो लोप्त्रहारिणः सहस्रशो ऽभ्यधावन्त तं जनं निहतेश्वरम् विप्_५,३८.१८ ततो निवृत्य कौन्तेयः प्राहाभीरान् हसन्न् इव निवर्तध्वम् अधर्मज्ञा यदि न स्थ मुमूर्षवः विप्_५,३८.१९ अवज्ञाय वचस् तस्य जगृहुस् ते तदा धनम् स्त्रीजनं चैव मैत्रेय विष्वक्सेनपरिग्रहम् विप्_५,३८.२० ततो ऽर्जुनो धनुर् दिव्यं गाण्डीवम् अजरं युधि आरोपयितुम् आरेभे न शशाक च वीर्यवान् विप्_५,३८.२१ चकार सज्जं कृच्छ्राच् च तच् चाभूच् छिथिलं पुनः न सस्मार तथास्त्राणि चिन्तयन्न् अपि पाण्डवः विप्_५,३८.२२ शरान् मुमोच चैतेषु पार्थो वैरिष्व् अमर्षितः त्वग्भेदं ते परं चक्रुर् अस्ता गाण्डीवधन्वना विप्_५,३८.२३ वह्निना ये ऽक्षया दत्ताः शरास् ते ऽपि क्षयं ययुः युध्यतः सह गोपालैर् अर्जुनस्य भवक्षये विप्_५,३८.२४ अचिन्तयच् च कौन्तेयः कृष्णस्यैव हि तद् बलम् यन् मया शरसंघातैः सकला भूभृतो जिताः विप्_५,३८.२५ मिषतः पाण्डुपुत्रस्य ततस् ताः प्रमदोत्तमाः आभीरैर् अपकृष्यन्त कामाच् चान्याः प्रवव्रजुः विप्_५,३८.२६ ततः शरेषु क्षीणेषु धनुष्कोट्या धनंजयः जघान दस्यूंस् ते चास्य प्रहाराञ् जहसुर् मुने विप्_५,३८.२७ प्रेक्षतश् चैव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः जग्मुर् आदाय ते म्लेच्छाः समस्ता मुनिसत्तम विप्_५,३८.२८ ततः सुदुःखितो जिष्णुः कष्टं कष्टम् इति ब्रुवन् अहो भगवता तेन मुक्तो ऽस्मीति रुरोद वै विप्_५,३८.२९ तद् धनुस् तानि शस्त्राणि स रथस् ते च वाजिनः सर्वम् एकपदे नष्टं दानम् अश्रोत्रिये यथा विप्_५,३८.३० अहो ऽतिबलवद् दैवं विना तेन महात्मना यद् असामर्थ्ययुक्ते ऽपि नीचवर्गे जयप्रदम् विप्_५,३८.३१ तौ बाहू स च मे मुष्टिः स्थानं तत् सो ऽस्मि चार्जुनः पुण्येनैव विना तेन गतं सर्वम् असारताम् विप्_५,३८.३२ ममार्जुनत्वं भीमस्य भीमत्वं तत् कृतं ध्रुवम् विना तेन यद् आभीरैर् जितो ऽहं कथम् अन्यथा विप्_५,३८.३३ इत्थं वदन् ययौ जिष्णुर् मथुराख्यं पुरोत्तमम् चकार तत्र राजानं वज्रं यादवनन्दनम् विप्_५,३८.३४ स ददर्श ततो व्यासं फाल्गुनः काननाश्रयम् तम् उपेत्य महाभागं विनयेनाभ्यवादयत् विप्_५,३८.३५ तं वन्दमानं चरणाव् अवलोक्य मुनिश् चिरम् उवाच पार्थं विच्छायः कथम् अत्यन्तम् ईदृशः विप्_५,३८.३६ अवीरजोऽनुगमनं ब्रह्महत्याथवा कृता दृढाशाभङ्गदुःखीव भ्रष्टच्छायो ऽसि साम्प्रतम् विप्_५,३८.३७ उर्ज्जे दत्तं नैव कृष्णे च पक्षे दुर्वर्णं वा अन्नगोधूममिश्रम् विष्णुं नत्वा सर्वकामप्रदं भो तेनेदं ते रूपम् ईदृग् विभाति"
5,38,57,87,"sāntānikādayo vā te yācamānā nirākṛtāḥ agamyastrīratir vā tvaṃ tenāsi vigataprabhaḥ ViP_5,38.38 bhuṅkte 'pradāya viprebhyo eko miṣṭam atho bhavān kiṃ vā kṛpaṇavittāni hṛtāni bhavatārjuna ViP_5,38.39 kaccit tvaṃ śūrpavātasya gocaratvaṃ gato 'rjuna duṣṭacakṣurhato vāpi niḥśrīkaḥ katham anyathā ViP_5,38.40 spṛṣṭo nakhāmbhasā vātha ghaṭavāryukṣito 'pi vā tenātīvāsi vicchāyo nyūnair vā yudhi nirjitaḥ ViP_5,38.41 tataḥ pārtho viniśvasya śrūyatāṃ bhagavann iti prokto yathāvad ācaṣṭe vyāsāyātmaparābhavam ViP_5,38.42 yad balaṃ yac ca nas tejo yad vīryaṃ yaḥ parākramaḥ yā śrīś chāyā ca naḥ so 'smān parityajya harir gataḥ ViP_5,38.43 itareṇeva mahatā smitapūrvābhibhāṣiṇā hīnā vayaṃ mune tena jātās tṛṇamayā iva ViP_5,38.44 astrāṇāṃ sāyakānāṃ ca gāṇḍīvasya tathā mama sāratā yābhavan mūrtā sa gataḥ puruṣottamaḥ ViP_5,38.45 yasyāvalokanād asmāñ śrīr jayaḥ saṃpad unnatiḥ na tatyāja sa govindas tyaktvāsmān bhagavān gataḥ ViP_5,38.46 bhīṣmadroṇāṅgarājādyās tathā duryodhanādayaḥ yatprabhāvena nirdagdhāḥ sa kṛṣṇas tyaktavān bhuvam ViP_5,38.47 niryauvanā hataśrīkā bhraṣṭacchāyeva me mahī vibhāti tāta naiko 'haṃ virahe tasya cakriṇaḥ ViP_5,38.48 yasyānubhāvād bhīṣmādyair mayy agnau śalabhāyitam vinā tenādya kṛṣṇena gopālair asmi nirjitaḥ ViP_5,38.49 gāṇḍīvaṃ triṣu lokeṣu khyātiṃ yadanubhāvataḥ gataṃ tena vinābhīrair laguḍais tannirākṛtam ViP_5,38.50 strīsahasrāṇy anekāni mannāthāni mahāmune yatato mama nītāni dasyubhir laguḍāyudhaiḥ ViP_5,38.51 ānīyamānam ābhīraiḥ kṛṣṇa kṛṣṇāvarodhanam hṛtaṃ yaṣṭipraharaṇaiḥ paribhūya balaṃ mama ViP_5,38.52 niḥśrīkatā na me citraṃ yaj jīvāmi tad adbhutam nīcāvamānapaṅkāṅkī nirlajjo 'smi pitāmaha ViP_5,38.53 kṛṣṇaśabdasya bhājo vai traya eva mahāmune ViP_5,38.53@1:1 ahaṃ ca tvaṃ ca devaś ca yathārhaṃ kṛtavān vibhuḥ ViP_5,38.53@1:2 kṛṣṇe tasmin mahābāhau mahātmani mahīpatau ViP_5,38.53@1:3 mama cittaṃ yathāśaktaṃ nānyo vedeha vedmy aham ViP_5,38.53@1:4 bhaktānnapānakrīḍābhir bhūmau 'sau devakīsutaḥ ViP_5,38.53@1:5 kṛtavān yo mama prītiṃ saevākarṣati me manaḥ ViP_5,38.53@1:6 kalevaram idaṃ tyakṣye pāsye vā viṣam ulbaṇam ViP_5,38.53@1:7 pate vā parvatāgrāt tu jalaṃ vā praviśe mune ViP_5,38.53@1:8 pravekṣyāmy agnim ujvālya vatsye prāyopaveśanam ViP_5,38.53@1:9 taṃ vinā devadeveśam idaṃ me pāñcabhautikam ViP_5,38.53@1:10 śarīram idam atyugraṃ kaṭhinaṃ kliṣṭakalpanam ViP_5,38.53@1:11 amedhyamūtrasaṃpūrṇabhājanaṃ paricāpalam ViP_5,38.53@1:11*1 atikaṣṭaṃ kaṣṭataraṃ jīvituṃ notsahe kṣaṇam ViP_5,38.53@1:12 sarvaṃ śūnyam idaṃ viśvaṃ pratibhāti mahāmune ViP_5,38.53@1:13 śaṅkhacakragadāśārṅganandakāyudhadhāriṇam ViP_5,38.53@1:14 vinā taṃ puṇḍarīkākṣaṃ devadevaṃ khagadhvajam ViP_5,38.53@1:15 harivirañciharayor īśaṃ citradhvajaṃ mune ViP_5,38.53@1:16 apaśyamāno jīvāmi katham atra mahāmune ViP_5,38.53@1:17 tvam evetthaṃ x maharṣer āvayo prāṇasaṃsthitim ViP_5,38.53@1:17*1 kathaṃ tena vinā jiṣṇuṃ viṣṇum atyadbhutaṃ mune ViP_5,38.53@1:17*2 yat sarvaṃ tadīyam iti loke viśrutam adbhutam ViP_5,38.53@1:18 madīyam eva jānāti satye naiva ca me śape ViP_5,38.53@1:19 vinā tenaiva kṛṣṇena kṛṣṇe jiṣṇo mahadbhutam ViP_5,38.53@1:19*3 krūre 'smiñ jagati krūraḥ soḍhuṃ jīvaṃ mahāmune ViP_5,38.53@1:20 na śaknomi hareḥ padbhyāṃ śape tasya mahātmanaḥ ViP_5,38.53@1:21 alaṃ te vrīḍayā pārtha na tvaṃ śocitum arhasi avehi sarvabhūteṣu kālasya gatir īdṛśī ViP_5,38.54 kālo bhavāya bhūtānām abhāvāya ca pāṇḍava kālamūlam idaṃ jñātvā bhava sthairyadhano 'rjuna ViP_5,38.55 nadyaḥ samudrā girayaḥ sakalā ca vasuṃdharā devā manuṣyāḥ paśavas taravaḥ sasarīsṛpāḥ ViP_5,38.56 sṛṣṭāḥ kālena kālena punar yāsyanti saṃkṣayam kālātmakam idaṃ sarvaṃ jñātvā śamam avāpnuhi ViP_5,38.57 kālasvarūpī bhagavān kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ","सान्तानिकादयो वा ते याचमाना निराकृताः अगम्यस्त्रीरतिर् वा त्वं तेनासि विगतप्रभः विप्_५,३८.३८ भुङ्क्ते ऽप्रदाय विप्रेभ्यो एको मिष्टम् अथो भवान् किं वा कृपणवित्तानि हृतानि भवतार्जुन विप्_५,३८.३९ कच्चित् त्वं शूर्पवातस्य गोचरत्वं गतो ऽर्जुन दुष्टचक्षुर्हतो वापि निःश्रीकः कथम् अन्यथा विप्_५,३८.४० स्पृष्टो नखाम्भसा वाथ घटवार्युक्षितो ऽपि वा तेनातीवासि विच्छायो न्यूनैर् वा युधि निर्जितः विप्_५,३८.४१ ततः पार्थो विनिश्वस्य श्रूयतां भगवन्न् इति प्रोक्तो यथावद् आचष्टे व्यासायात्मपराभवम् विप्_५,३८.४२ यद् बलं यच् च नस् तेजो यद् वीर्यं यः पराक्रमः या श्रीश् छाया च नः सो ऽस्मान् परित्यज्य हरिर् गतः विप्_५,३८.४३ इतरेणेव महता स्मितपूर्वाभिभाषिणा हीना वयं मुने तेन जातास् तृणमया इव विप्_५,३८.४४ अस्त्राणां सायकानां च गाण्डीवस्य तथा मम सारता याभवन् मूर्ता स गतः पुरुषोत्तमः विप्_५,३८.४५ यस्यावलोकनाद् अस्माञ् श्रीर् जयः संपद् उन्नतिः न तत्याज स गोविन्दस् त्यक्त्वास्मान् भगवान् गतः विप्_५,३८.४६ भीष्मद्रोणाङ्गराजाद्यास् तथा दुर्योधनादयः यत्प्रभावेन निर्दग्धाः स कृष्णस् त्यक्तवान् भुवम् विप्_५,३८.४७ निर्यौवना हतश्रीका भ्रष्टच्छायेव मे मही विभाति तात नैको ऽहं विरहे तस्य चक्रिणः विप्_५,३८.४८ यस्यानुभावाद् भीष्माद्यैर् मय्य् अग्नौ शलभायितम् विना तेनाद्य कृष्णेन गोपालैर् अस्मि निर्जितः विप्_५,३८.४९ गाण्डीवं त्रिषु लोकेषु ख्यातिं यदनुभावतः गतं तेन विनाभीरैर् लगुडैस् तन्निराकृतम् विप्_५,३८.५० स्त्रीसहस्राण्य् अनेकानि मन्नाथानि महामुने यततो मम नीतानि दस्युभिर् लगुडायुधैः विप्_५,३८.५१ आनीयमानम् आभीरैः कृष्ण कृष्णावरोधनम् हृतं यष्टिप्रहरणैः परिभूय बलं मम विप्_५,३८.५२ निःश्रीकता न मे चित्रं यज् जीवामि तद् अद्भुतम् नीचावमानपङ्काङ्की निर्लज्जो ऽस्मि पितामह विप्_५,३८.५३ कृष्णशब्दस्य भाजो वै त्रय एव महामुने विप्_५,३८.५३@१:१ अहं च त्वं च देवश् च यथार्हं कृतवान् विभुः विप्_५,३८.५३@१:२ कृष्णे तस्मिन् महाबाहौ महात्मनि महीपतौ विप्_५,३८.५३@१:३ मम चित्तं यथाशक्तं नान्यो वेदेह वेद्म्य् अहम् विप्_५,३८.५३@१:४ भक्तान्नपानक्रीडाभिर् भूमौ ऽसौ देवकीसुतः विप्_५,३८.५३@१:५ कृतवान् यो मम प्रीतिं सएवाकर्षति मे मनः विप्_५,३८.५३@१:६ कलेवरम् इदं त्यक्ष्ये पास्ये वा विषम् उल्बणम् विप्_५,३८.५३@१:७ पते वा पर्वताग्रात् तु जलं वा प्रविशे मुने विप्_५,३८.५३@१:८ प्रवेक्ष्याम्य् अग्निम् उज्वाल्य वत्स्ये प्रायोपवेशनम् विप्_५,३८.५३@१:९ तं विना देवदेवेशम् इदं मे पाञ्चभौतिकम् विप्_५,३८.५३@१:१० शरीरम् इदम् अत्युग्रं कठिनं क्लिष्टकल्पनम् विप्_५,३८.५३@१:११ अमेध्यमूत्रसंपूर्णभाजनं परिचापलम् विप्_५,३८.५३@१:११*१ अतिकष्टं कष्टतरं जीवितुं नोत्सहे क्षणम् विप्_५,३८.५३@१:१२ सर्वं शून्यम् इदं विश्वं प्रतिभाति महामुने विप्_५,३८.५३@१:१३ शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गनन्दकायुधधारिणम् विप्_५,३८.५३@१:१४ विना तं पुण्डरीकाक्षं देवदेवं खगध्वजम् विप्_५,३८.५३@१:१५ हरिविरञ्चिहरयोर् ईशं चित्रध्वजं मुने विप्_५,३८.५३@१:१६ अपश्यमानो जीवामि कथम् अत्र महामुने विप्_५,३८.५३@१:१७ त्वम् एवेत्थं x महर्षेर् आवयो प्राणसंस्थितिम् विप्_५,३८.५३@१:१७*१ कथं तेन विना जिष्णुं विष्णुम् अत्यद्भुतं मुने विप्_५,३८.५३@१:१७*२ यत् सर्वं तदीयम् इति लोके विश्रुतम् अद्भुतम् विप्_५,३८.५३@१:१८ मदीयम् एव जानाति सत्ये नैव च मे शपे विप्_५,३८.५३@१:१९ विना तेनैव कृष्णेन कृष्णे जिष्णो महद्भुतम् विप्_५,३८.५३@१:१९*३ क्रूरे ऽस्मिञ् जगति क्रूरः सोढुं जीवं महामुने विप्_५,३८.५३@१:२० न शक्नोमि हरेः पद्भ्यां शपे तस्य महात्मनः विप्_५,३८.५३@१:२१ अलं ते व्रीडया पार्थ न त्वं शोचितुम् अर्हसि अवेहि सर्वभूतेषु कालस्य गतिर् ईदृशी विप्_५,३८.५४ कालो भवाय भूतानाम् अभावाय च पाण्डव कालमूलम् इदं ज्ञात्वा भव स्थैर्यधनो ऽर्जुन विप्_५,३८.५५ नद्यः समुद्रा गिरयः सकला च वसुंधरा देवा मनुष्याः पशवस् तरवः ससरीसृपाः विप्_५,३८.५६ सृष्टाः कालेन कालेन पुनर् यास्यन्ति संक्षयम् कालात्मकम् इदं सर्वं ज्ञात्वा शमम् अवाप्नुहि विप्_५,३८.५७ कालस्वरूपी भगवान् कृष्णः कमललोचनः"
5,38,64,88,"yac cāttha kṛṣṇamāhātmyaṃ tat tathaiva dhanaṃjaya bhārāvatārakāryārtham avatīrṇaḥ sa medinīm ViP_5,38.58 bhārākrāntā dharā yātā devānāṃ samitiṃ purā tadartham avatīrṇo 'sau kālarūpī janārdanaḥ ViP_5,38.59 tac ca niṣpāditaṃ kāryam aśeṣā bhūbhṛto hatāḥ vṛṣṇyandhakakulaṃ sarvaṃ tathā pārthopasaṃhṛtam ViP_5,38.60 na kiṃcid anyat kartavyam asya bhūmitale prabhoḥ ato gataḥ sa bhagavān kṛtakṛtyo yathecchayā ViP_5,38.61 sṛṣṭiṃ sarge karoty eṣa devadevaḥ sthitau sthitim ante 'ntāya samartho 'yaṃ sāmprataṃ vai yathā kṛtam ViP_5,38.62 tasmāt pārtha na saṃtāpas tvayā kāryaḥ parābhavāt bhavanti bhavakāleṣu puruṣāṇāṃ parākramāḥ ViP_5,38.63 tvayaikena hatā bhīṣmadroṇakarṇādayo nṛpāḥ teṣām arjuna kālotthaḥ kiṃ nyūnābhibhavo na saḥ ViP_5,38.64 vaikuṇṭhād āgato viṣṇus tam eva gatavān prabhuḥ","यच् चात्थ कृष्णमाहात्म्यं तत् तथैव धनंजय भारावतारकार्यार्थम् अवतीर्णः स मेदिनीम् विप्_५,३८.५८ भाराक्रान्ता धरा याता देवानां समितिं पुरा तदर्थम् अवतीर्णो ऽसौ कालरूपी जनार्दनः विप्_५,३८.५९ तच् च निष्पादितं कार्यम् अशेषा भूभृतो हताः वृष्ण्यन्धककुलं सर्वं तथा पार्थोपसंहृतम् विप्_५,३८.६० न किंचिद् अन्यत् कर्तव्यम् अस्य भूमितले प्रभोः अतो गतः स भगवान् कृतकृत्यो यथेच्छया विप्_५,३८.६१ सृष्टिं सर्गे करोत्य् एष देवदेवः स्थितौ स्थितिम् अन्ते ऽन्ताय समर्थो ऽयं साम्प्रतं वै यथा कृतम् विप्_५,३८.६२ तस्मात् पार्थ न संतापस् त्वया कार्यः पराभवात् भवन्ति भवकालेषु पुरुषाणां पराक्रमाः विप्_५,३८.६३ त्वयैकेन हता भीष्मद्रोणकर्णादयो नृपाः तेषाम् अर्जुन कालोत्थः किं न्यूनाभिभवो न सः विप्_५,३८.६४ वैकुण्ठाद् आगतो विष्णुस् तम् एव गतवान् प्रभुः"
5,38,64,88,:1 tasmāt pārtha na śocas tvam aśocyo bhagavān hariḥ,:१ तस्मात् पार्थ न शोचस् त्वम् अशोच्यो भगवान् हरिः
5,38,93,90,":2 viṣṇos tasyānubhāvena yathā teṣāṃ parābhavaḥ tvattas tathaiva bhavato dasyubhyo 'nte tadudbhavaḥ ViP_5,38.65 sa devo 'nyaśarīrāṇi samāviśya jagatsthitim karoti sarvabhūtānāṃ nāśaṃ cānte jagatpatiḥ ViP_5,38.66 tavodbhave sa kaunteya sahāyo 'bhūj janārdanaḥ ViP_5,38.67ab bhāvābhāve ca sa tadā sahayogaṃ janārdanaḥ ViP_5,38.67ab*89 bhavānte tvadvipakṣās te keśavenāvalokitāḥ ViP_5,38.67cd kaḥ śraddadhyāt sagāṅgeyān hanyās tvaṃ sarvakauravān ābhīrebhyaś ca bhavataḥ kaḥ śraddadhyāt parābhavam ViP_5,38.68 pārthaitat sarvabhūtasya harer līlāviceṣṭitam tvayā yat kauravā dhvastā yad ābhīrair bhavāñ jitaḥ ViP_5,38.69 gṛhītā dasyubhir yac ca bhavatā śocitāḥ striyaḥ tad apy ahaṃ yathāvṛttaṃ kathayāmi tavārjuna ViP_5,38.70 aṣṭāvakraḥ purā vipro jalavāsarato 'bhavat bahūn varṣagaṇān pārtha gṛṇan brahma sanātanam ViP_5,38.71 jiteṣv asurasaṃgheṣu merupṛṣṭhe mahotsavaḥ babhūva tatra gacchantyo dadṛśus taṃ surastriyaḥ ViP_5,38.72 rambhātilottamādyāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ tuṣṭuvus taṃ mahātmānaṃ praśaśaṃsuś ca pāṇḍava ViP_5,38.73 ākaṇṭhamagnaṃ salile jaṭābhāradharaṃ munim vinayāvanatāś cainaṃ praṇemuḥ stotratatparāḥ ViP_5,38.74 yathā yathā prasanno 'sau tuṣṭuvus taṃ tathā tathā sarvās tāḥ kauravaśreṣṭha variṣṭhaṃ taṃ dvijanmanām ViP_5,38.75 prasanno 'haṃ mahābhāgā bhavatīnāṃ yad iṣyate mattas tad vriyatāṃ sarvaṃ pradāsyāmy atidurlabham ViP_5,38.76 rambhātilottamādyās taṃ vaidikyo 'psaraso 'bruvan prasanne tvayy aparyāptaṃ kim asmākam iti dvija ViP_5,38.77 itarās tv abruvan vipra prasanno bhagavān yadi tad icchāmaḥ patiṃ prāptuṃ viprendra puruṣottamam ViP_5,38.78 evaṃ bhaviṣyatīty uktvā uttatāra jalān muniḥ tam uttīrṇaṃ ca dadṛśur virūpaṃ vakram aṣṭadhā ViP_5,38.79 taṃ dṛṣṭvā gūhamānānāṃ yāsāṃ hāsaḥ sphuṭo 'bhavat tāḥ śaśāpa muniḥ kopam avāpya kurunandana ViP_5,38.80 yasmād virūparūpaṃ māṃ matvā hāsāvamānanā bhavatībhiḥ kṛtā tasmād eṣaṃ śāpaṃ dadāmi vaḥ ViP_5,38.81 matprasādena bhartāraṃ labdhvā tu puruṣottamam macchāpopahatāḥ sarvā dasyuhastaṃ gamiṣyatha ViP_5,38.82 ity udīritam ākarṇya munis tābhiḥ prasāditaḥ punaḥ surendralokaṃ vai prāha bhūyo gamiṣyatha ViP_5,38.83 evaṃ tasya muneḥ śāpād aṣṭāvakrasya keśavam bhartāraṃ prāpya tā yātā dasyuhastaṃ varāṅganāḥ ViP_5,38.84 tat tvayā nātra kartavyaḥ śoko 'lpo 'pi hi pāṇḍava tenaivākhilanāthena sarvaṃ tad upasaṃhṛtam ViP_5,38.85 bhavatāṃ copasaṃhāram āsannaṃ tena kurvatā balaṃ tejas tathā vīryaṃ māhātmyaṃ copasaṃhṛtam ViP_5,38.86 jātasya niyato mṛtyuḥ patanaṃ ca tathonnateḥ viprayogāvasānaś ca saṃyogaḥ saṃcayāt kṣayaḥ ViP_5,38.87 vijñāya na budhāḥ śokaṃ na harṣam upayānti ye teṣām evetare ceṣṭāṃ śikṣantaḥ santi tādṛśāḥ ViP_5,38.88 tasmāt tvayā naraśreṣṭha jñātvaitad bhrātṛbhiḥ saha parityajyākhilaṃ tantraṃ gantavyaṃ tapase vanam ViP_5,38.89 tad gaccha dharmarājāya nivedyaitad vaco mama paraśvo bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ yathā yāsi tathā kuru ViP_5,38.90 ity ukto 'bhyetya pārthābhyāṃ yamābhyāṃ ca sahārjunaḥ dṛṣṭaṃ caivānubhūtaṃ ca kathitaṃ tad viśeṣataḥ ViP_5,38.91 vyāsavākyaṃ ca te sarve śrutvārjunasamīritam rājye parīkṣitaṃ kṛtvā yayuḥ pāṇḍusutā vanam ViP_5,38.92 ity etat tava maitreya vistareṇa mayoditam jātasya yad yador vaṃśe vāsudevasya ceṣṭitam ViP_5,38.93 yaś caitac caritaṃ tasya kṛṣṇasya śṛṇuyāt sadā",":२ विष्णोस् तस्यानुभावेन यथा तेषां पराभवः त्वत्तस् तथैव भवतो दस्युभ्यो ऽन्ते तदुद्भवः विप्_५,३८.६५ स देवो ऽन्यशरीराणि समाविश्य जगत्स्थितिम् करोति सर्वभूतानां नाशं चान्ते जगत्पतिः विप्_५,३८.६६ तवोद्भवे स कौन्तेय सहायो ऽभूज् जनार्दनः विप्_५,३८.६७अब् भावाभावे च स तदा सहयोगं जनार्दनः विप्_५,३८.६७अब्*८९ भवान्ते त्वद्विपक्षास् ते केशवेनावलोकिताः विप्_५,३८.६७च्द् कः श्रद्दध्यात् सगाङ्गेयान् हन्यास् त्वं सर्वकौरवान् आभीरेभ्यश् च भवतः कः श्रद्दध्यात् पराभवम् विप्_५,३८.६८ पार्थैतत् सर्वभूतस्य हरेर् लीलाविचेष्टितम् त्वया यत् कौरवा ध्वस्ता यद् आभीरैर् भवाञ् जितः विप्_५,३८.६९ गृहीता दस्युभिर् यच् च भवता शोचिताः स्त्रियः तद् अप्य् अहं यथावृत्तं कथयामि तवार्जुन विप्_५,३८.७० अष्टावक्रः पुरा विप्रो जलवासरतो ऽभवत् बहून् वर्षगणान् पार्थ गृणन् ब्रह्म सनातनम् विप्_५,३८.७१ जितेष्व् असुरसंघेषु मेरुपृष्ठे महोत्सवः बभूव तत्र गच्छन्त्यो ददृशुस् तं सुरस्त्रियः विप्_५,३८.७२ रम्भातिलोत्तमाद्याश् च शतशो ऽथ सहस्रशः तुष्टुवुस् तं महात्मानं प्रशशंसुश् च पाण्डव विप्_५,३८.७३ आकण्ठमग्नं सलिले जटाभारधरं मुनिम् विनयावनताश् चैनं प्रणेमुः स्तोत्रतत्पराः विप्_५,३८.७४ यथा यथा प्रसन्नो ऽसौ तुष्टुवुस् तं तथा तथा सर्वास् ताः कौरवश्रेष्ठ वरिष्ठं तं द्विजन्मनाम् विप्_५,३८.७५ प्रसन्नो ऽहं महाभागा भवतीनां यद् इष्यते मत्तस् तद् व्रियतां सर्वं प्रदास्याम्य् अतिदुर्लभम् विप्_५,३८.७६ रम्भातिलोत्तमाद्यास् तं वैदिक्यो ऽप्सरसो ऽब्रुवन् प्रसन्ने त्वय्य् अपर्याप्तं किम् अस्माकम् इति द्विज विप्_५,३८.७७ इतरास् त्व् अब्रुवन् विप्र प्रसन्नो भगवान् यदि तद् इच्छामः पतिं प्राप्तुं विप्रेन्द्र पुरुषोत्तमम् विप्_५,३८.७८ एवं भविष्यतीत्य् उक्त्वा उत्ततार जलान् मुनिः तम् उत्तीर्णं च ददृशुर् विरूपं वक्रम् अष्टधा विप्_५,३८.७९ तं दृष्ट्वा गूहमानानां यासां हासः स्फुटो ऽभवत् ताः शशाप मुनिः कोपम् अवाप्य कुरुनन्दन विप्_५,३८.८० यस्माद् विरूपरूपं मां मत्वा हासावमानना भवतीभिः कृता तस्माद् एषं शापं ददामि वः विप्_५,३८.८१ मत्प्रसादेन भर्तारं लब्ध्वा तु पुरुषोत्तमम् मच्छापोपहताः सर्वा दस्युहस्तं गमिष्यथ विप्_५,३८.८२ इत्य् उदीरितम् आकर्ण्य मुनिस् ताभिः प्रसादितः पुनः सुरेन्द्रलोकं वै प्राह भूयो गमिष्यथ विप्_५,३८.८३ एवं तस्य मुनेः शापाद् अष्टावक्रस्य केशवम् भर्तारं प्राप्य ता याता दस्युहस्तं वराङ्गनाः विप्_५,३८.८४ तत् त्वया नात्र कर्तव्यः शोको ऽल्पो ऽपि हि पाण्डव तेनैवाखिलनाथेन सर्वं तद् उपसंहृतम् विप्_५,३८.८५ भवतां चोपसंहारम् आसन्नं तेन कुर्वता बलं तेजस् तथा वीर्यं माहात्म्यं चोपसंहृतम् विप्_५,३८.८६ जातस्य नियतो मृत्युः पतनं च तथोन्नतेः विप्रयोगावसानश् च संयोगः संचयात् क्षयः विप्_५,३८.८७ विज्ञाय न बुधाः शोकं न हर्षम् उपयान्ति ये तेषाम् एवेतरे चेष्टां शिक्षन्तः सन्ति तादृशाः विप्_५,३८.८८ तस्मात् त्वया नरश्रेष्ठ ज्ञात्वैतद् भ्रातृभिः सह परित्यज्याखिलं तन्त्रं गन्तव्यं तपसे वनम् विप्_५,३८.८९ तद् गच्छ धर्मराजाय निवेद्यैतद् वचो मम परश्वो भ्रातृभिः सार्धं यथा यासि तथा कुरु विप्_५,३८.९० इत्य् उक्तो ऽभ्येत्य पार्थाभ्यां यमाभ्यां च सहार्जुनः दृष्टं चैवानुभूतं च कथितं तद् विशेषतः विप्_५,३८.९१ व्यासवाक्यं च ते सर्वे श्रुत्वार्जुनसमीरितम् राज्ये परीक्षितं कृत्वा ययुः पाण्डुसुता वनम् विप्_५,३८.९२ इत्य् एतत् तव मैत्रेय विस्तरेण मयोदितम् जातस्य यद् यदोर् वंशे वासुदेवस्य चेष्टितम् विप्_५,३८.९३ यश् चैतच् चरितं तस्य कृष्णस्य शृणुयात् सदा"
5,38,93,90,:1 sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati,:१ सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
6,1,39,3,":2 na prītir vedavādeṣu pāṣaṇḍeṣu yadā ratiḥ kaler vṛddhis tadā prājñair anumeyā dvijottama ViP_6,1.48 kalau jagatpatiṃ viṣṇuṃ sarvasraṣṭāram īśvaram nārcayiṣyanti maitreya pāṣaṇḍopahatā narāḥ ViP_6,1.49 kiṃ devaiḥ kiṃ dvijair vedaiḥ kiṃ śaucenāmbujanmanā ity evaṃ vipra vakṣyanti pāṣaṇḍopahatā narāḥ ViP_6,1.50 svalpāmbuvṛṣṭiḥ parjanyaḥ sasyaṃ svalpaphalaṃ tathā phalaṃ tathālpasāraṃ ca vipra prāpte kalau yuge ViP_6,1.51 śāṇīprāyāṇi vastrāṇi śamīprāyā mahīruhāḥ śūdraprāyās tathā varṇā bhaviṣyanti kalau yuge ViP_6,1.52 aṇuprāyāṇi dhānyāni ājaprāyaṃ tathā payaḥ bhaviṣyati kalau prāpte uśīraṃ cānulepanam ViP_6,1.53 śvaśrūśvaśurabhūyiṣṭhā guravaś ca nṛṇāṃ kalau śyālādyā hāribhāryāś ca suhṛdo munisattama ViP_6,1.54 kasya mātā pitā kasya yadā karmātmakaḥ pumān iti codāhariṣyanti śvaśurānugatā narāḥ ViP_6,1.55 vāṅmanaḥkāyikair doṣair abhibhūtāḥ punaḥ punaḥ narāḥ pāpāny anudinaṃ kariṣyanty alpamedhasaḥ ViP_6,1.56 niḥsattvānām aśaucānāṃ nirhrīkāṇāṃ tathā nṛṇām yad yad duḥkhāya tat sarvaṃ kalikāle bhaviṣyati ViP_6,1.57 niḥsvādhyāyavaṣaṭkāre svadhāsvāhāvivarjite tadā praviralo vipra kvacil loko bhaviṣyati ViP_6,1.58 tatrālpenaiva yatnena puṇyaskandham anuttamam karoti yaṃ kṛtayuge kriyate tapasā hi saḥ ViP_6,1.59 [[iti śrīviṣṇupurāṇe ṣaṣṭhe 'ṃśe prathamo 'dhyāyaḥ]] vyāsaś cāha mahābuddhir yad atraiva hi vastuni tac chrūyatāṃ mahābhāga gadato mama tattvataḥ ViP_6,2.1 kasmin kāle 'lpako dharmo dadāti sumahat phalam munīnām apy abhūd vādaḥ kaiś cāsau kriyate sukham ViP_6,2.2 saṃdehanirṇayārthāya vedavyāsaṃ mahāmunim yayus te saṃśayaṃ praṣṭuṃ maitreya munipuṃgavāḥ ViP_6,2.3 dadṛśus te muniṃ tatra jāhnavīsalile dvija vedavyāsaṃ mahābhāgam ardhasnātaṃ sutaṃ mama ViP_6,2.4 snānāvasānaṃ te tasya pratīkṣanto maharṣayaḥ tasthus taṭe mahānadyās taruṣaṇḍam upāśritāḥ ViP_6,2.5 magno 'tha jāhnavītoyād utthāyāha suto mama vyāsaḥ sādhuḥ kaliḥ sādhur ity evaṃ śṛṇvatāṃ vacaḥ teṣāṃ munīnāṃ bhūyaś ca mamajja sa nadījale ViP_6,2.6 utthāya sādhu sādhv iti śūdra dhanyo 'si cābravīt ViP_6,2.7 nimagnaś ca samutthāya punaḥ prāha mahāmuniḥ yoṣitaḥ sādhu dhanyās tās tābhyo dhanyataro 'sti kaḥ ViP_6,2.8 tataḥ snātvā yathānyāyam ācāntaṃ taṃ kṛtakriyam upatasthur mahābhāgā munayas te sutaṃ mama ViP_6,2.9 kṛtasaṃvandanāṃś cāha kṛtāsanaparigrahān kimartham āgatā yūyam iti satyavatīsutaḥ ViP_6,2.10 tam ūcuḥ saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavantaṃ vayam āgatāḥ alaṃ tenāstu tāvan naḥ kathyatām aparaṃ tvayā ViP_6,2.11 kaliḥ sādhv iti yat proktaṃ śūdraḥ sādhv iti yoṣitaḥ yac cāha bhagavān sādhu dhanyāś ceti punaḥ punaḥ ViP_6,2.12 tat sarvaṃ śrotum icchāmo na ced guhyaṃ mahāmune tat kathyatāṃ tato hṛtsthaṃ pṛcchāmas tvāṃ prayojanam ViP_6,2.13 ity ukto munibhir vyāsaḥ prahasyedam athābravīt śrūyatāṃ bho muniśreṣṭhā yad uktaṃ sādhu sādhv iti ViP_6,2.14 yat kṛte daśabhir varṣais tretāyāṃ hāyanena tat dvāpare tac ca māsena ahorātreṇa tat kalau ViP_6,2.15 tapaso brahmacaryasya japādeś ca phalaṃ dvijāḥ prāpnoti puruṣas tena kaliḥ sādhv iti bhāṣitam ViP_6,2.16 dhyāyan kṛte yajan yajñais tretāyāṃ dvāpare 'rcayan yad āpnoti tad āpnoti kalau saṃkīrtya keśavam ViP_6,2.17 dharmotkarṣam atīvātra prāpnoti puruṣaḥ kalau svalpāyāsena dharmajñās tena tuṣṭo 'smy ahaṃ kaleḥ ViP_6,2.18 vratacaryopahāraiś ca grāhyo vedo dvijātibhiḥ tataḥ svadharmasaṃprāptair yaṣṭavyaṃ vidhivad dhanaiḥ ViP_6,2.19 vṛthā kathā vṛthā bhojyaṃ vṛthejyā ca dvijanmanām patanāya tathā bhāvyaṃ tais tu saṃyamibhiḥ sadā ViP_6,2.20 asamyakkaraṇe doṣas teṣāṃ sarveṣu vastuṣu bhojyapeyādikaṃ caiṣāṃ necchāprāptikaraṃ dvijāḥ ViP_6,2.21 pāratantryaṃ samasteṣu teṣāṃ kāryeṣu vai tataḥ jayanti te nijāṃl lokān kleśena mahatā dvijāḥ ViP_6,2.22 dvijaśuśrūṣayaivaiṣa pākayajñādhikāravān nijāñ jayati vai lokāñ śūdro dhanyataras tataḥ ViP_6,2.23 bhakṣyābhakṣyeṣu nāsyāsti peyāpeyeṣu vai yataḥ niyamo muniśārdūlās tenāsau sādhv itīritam ViP_6,2.24 svadharmasyāvirodhena narair labdhaṃ dhanaṃ sadā pratipādyaṃ ca pātreṣu yaṣṭavyaṃ ca yathāvidhi ViP_6,2.25 tasyārjane mahān kleśaḥ pālane ca dvijottamāḥ tathāsadviniyogāya vijñeyaṃ gahanaṃ nṛṇām ViP_6,2.26 ebhir anyais tathā kleśaiḥ puruṣo dvijasattamāḥ nijāñ jayati vai lokān prājāpatyādikān kramāt ViP_6,2.27 yoṣic chuśrūṣaṇaṃ bhartuḥ karmaṇā manasā girā kurvatī samavāpnoti tatsālokyaṃ yato dvijāḥ ViP_6,2.28 nātikleśena mahatā tān eva puruṣo yathā tṛtīyaṃ vyāhṛtaṃ tena mayā sādhv iti yoṣitām ViP_6,2.29 etad vaḥ kathitaṃ viprā yannimittam ihāgatāḥ tat pṛcchata yathākāmaṃ ahaṃ vakṣyāmi vaḥ sphuṭam ViP_6,2.30 tatas te munayaḥ procur yat praṣṭavyaṃ mahāmune anyasminn eva tat praśne yathāvat kathitaṃ tvayā ViP_6,2.31 tataḥ prahasya tān prāha kṛṣṇadvaipāyano muniḥ vismayotphullanayanāṃs tāpasāṃs tān upāgatān ViP_6,2.32 mayaiṣa bhavatāṃ praśno jñāto divyena cakṣuṣā tato hi vaḥ prasaṅgena sādhu sādhv iti bhāṣitam ViP_6,2.33 svalpena hi prayatnena dharmaḥ sidhyati vai kalau narair ātmaguṇāmbhobhiḥ kṣālitākhilakilbiṣaiḥ ViP_6,2.34 śūdraiś ca dvijaśuśrūṣātatparair munisattamāḥ tathā strībhir anāyāsāt patiśuśrūṣayaiva hi ViP_6,2.35 tatas tritayam apy etan mama dhanyatamaṃ matam dharmasaṃsādhane kleśo dvijātīnāṃ kṛtādiṣu ViP_6,2.36 bhavadbhir yad abhipretaṃ tad etat kathitaṃ mayā apṛṣṭenāpi dharmajñāḥ kim anyat kriyatāṃ dvijāḥ ViP_6,2.37 tataḥ saṃpūjya te vyāsaṃ praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ yathāgataṃ dvijā jagmur vyāsoktikṣatasaṃśayāḥ ViP_6,2.38 bhavato 'pi mahābhāga rahasyaṃ kathitaṃ mayā atyantaduṣṭasya kaler ayam eko mahān guṇaḥ ViP_6,2.39 kīrtanād eva kṛṣṇasya muktabandho paraṃ vrajet",":२ न प्रीतिर् वेदवादेषु पाषण्डेषु यदा रतिः कलेर् वृद्धिस् तदा प्राज्ञैर् अनुमेया द्विजोत्तम विप्_६,१.४८ कलौ जगत्पतिं विष्णुं सर्वस्रष्टारम् ईश्वरम् नार्चयिष्यन्ति मैत्रेय पाषण्डोपहता नराः विप्_६,१.४९ किं देवैः किं द्विजैर् वेदैः किं शौचेनाम्बुजन्मना इत्य् एवं विप्र वक्ष्यन्ति पाषण्डोपहता नराः विप्_६,१.५० स्वल्पाम्बुवृष्टिः पर्जन्यः सस्यं स्वल्पफलं तथा फलं तथाल्पसारं च विप्र प्राप्ते कलौ युगे विप्_६,१.५१ शाणीप्रायाणि वस्त्राणि शमीप्राया महीरुहाः शूद्रप्रायास् तथा वर्णा भविष्यन्ति कलौ युगे विप्_६,१.५२ अणुप्रायाणि धान्यानि आजप्रायं तथा पयः भविष्यति कलौ प्राप्ते उशीरं चानुलेपनम् विप्_६,१.५३ श्वश्रूश्वशुरभूयिष्ठा गुरवश् च नृणां कलौ श्यालाद्या हारिभार्याश् च सुहृदो मुनिसत्तम विप्_६,१.५४ कस्य माता पिता कस्य यदा कर्मात्मकः पुमान् इति चोदाहरिष्यन्ति श्वशुरानुगता नराः विप्_६,१.५५ वाङ्मनःकायिकैर् दोषैर् अभिभूताः पुनः पुनः नराः पापान्य् अनुदिनं करिष्यन्त्य् अल्पमेधसः विप्_६,१.५६ निःसत्त्वानाम् अशौचानां निर्ह्रीकाणां तथा नृणाम् यद् यद् दुःखाय तत् सर्वं कलिकाले भविष्यति विप्_६,१.५७ निःस्वाध्यायवषट्कारे स्वधास्वाहाविवर्जिते तदा प्रविरलो विप्र क्वचिल् लोको भविष्यति विप्_६,१.५८ तत्राल्पेनैव यत्नेन पुण्यस्कन्धम् अनुत्तमम् करोति यं कृतयुगे क्रियते तपसा हि सः विप्_६,१.५९ [[इति श्रीविष्णुपुराणे षष्ठे ऽंशे प्रथमो ऽध्यायः]] व्यासश् चाह महाबुद्धिर् यद् अत्रैव हि वस्तुनि तच् छ्रूयतां महाभाग गदतो मम तत्त्वतः विप्_६,२.१ कस्मिन् काले ऽल्पको धर्मो ददाति सुमहत् फलम् मुनीनाम् अप्य् अभूद् वादः कैश् चासौ क्रियते सुखम् विप्_६,२.२ संदेहनिर्णयार्थाय वेदव्यासं महामुनिम् ययुस् ते संशयं प्रष्टुं मैत्रेय मुनिपुंगवाः विप्_६,२.३ ददृशुस् ते मुनिं तत्र जाह्नवीसलिले द्विज वेदव्यासं महाभागम् अर्धस्नातं सुतं मम विप्_६,२.४ स्नानावसानं ते तस्य प्रतीक्षन्तो महर्षयः तस्थुस् तटे महानद्यास् तरुषण्डम् उपाश्रिताः विप्_६,२.५ मग्नो ऽथ जाह्नवीतोयाद् उत्थायाह सुतो मम व्यासः साधुः कलिः साधुर् इत्य् एवं शृण्वतां वचः तेषां मुनीनां भूयश् च ममज्ज स नदीजले विप्_६,२.६ उत्थाय साधु साध्व् इति शूद्र धन्यो ऽसि चाब्रवीत् विप्_६,२.७ निमग्नश् च समुत्थाय पुनः प्राह महामुनिः योषितः साधु धन्यास् तास् ताभ्यो धन्यतरो ऽस्ति कः विप्_६,२.८ ततः स्नात्वा यथान्यायम् आचान्तं तं कृतक्रियम् उपतस्थुर् महाभागा मुनयस् ते सुतं मम विप्_६,२.९ कृतसंवन्दनांश् चाह कृतासनपरिग्रहान् किमर्थम् आगता यूयम् इति सत्यवतीसुतः विप्_६,२.१० तम् ऊचुः संशयं प्रष्टुं भवन्तं वयम् आगताः अलं तेनास्तु तावन् नः कथ्यताम् अपरं त्वया विप्_६,२.११ कलिः साध्व् इति यत् प्रोक्तं शूद्रः साध्व् इति योषितः यच् चाह भगवान् साधु धन्याश् चेति पुनः पुनः विप्_६,२.१२ तत् सर्वं श्रोतुम् इच्छामो न चेद् गुह्यं महामुने तत् कथ्यतां ततो हृत्स्थं पृच्छामस् त्वां प्रयोजनम् विप्_६,२.१३ इत्य् उक्तो मुनिभिर् व्यासः प्रहस्येदम् अथाब्रवीत् श्रूयतां भो मुनिश्रेष्ठा यद् उक्तं साधु साध्व् इति विप्_६,२.१४ यत् कृते दशभिर् वर्षैस् त्रेतायां हायनेन तत् द्वापरे तच् च मासेन अहोरात्रेण तत् कलौ विप्_६,२.१५ तपसो ब्रह्मचर्यस्य जपादेश् च फलं द्विजाः प्राप्नोति पुरुषस् तेन कलिः साध्व् इति भाषितम् विप्_६,२.१६ ध्यायन् कृते यजन् यज्ञैस् त्रेतायां द्वापरे ऽर्चयन् यद् आप्नोति तद् आप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् विप्_६,२.१७ धर्मोत्कर्षम् अतीवात्र प्राप्नोति पुरुषः कलौ स्वल्पायासेन धर्मज्ञास् तेन तुष्टो ऽस्म्य् अहं कलेः विप्_६,२.१८ व्रतचर्योपहारैश् च ग्राह्यो वेदो द्विजातिभिः ततः स्वधर्मसंप्राप्तैर् यष्टव्यं विधिवद् धनैः विप्_६,२.१९ वृथा कथा वृथा भोज्यं वृथेज्या च द्विजन्मनाम् पतनाय तथा भाव्यं तैस् तु संयमिभिः सदा विप्_६,२.२० असम्यक्करणे दोषस् तेषां सर्वेषु वस्तुषु भोज्यपेयादिकं चैषां नेच्छाप्राप्तिकरं द्विजाः विप्_६,२.२१ पारतन्त्र्यं समस्तेषु तेषां कार्येषु वै ततः जयन्ति ते निजांल् लोकान् क्लेशेन महता द्विजाः विप्_६,२.२२ द्विजशुश्रूषयैवैष पाकयज्ञाधिकारवान् निजाञ् जयति वै लोकाञ् शूद्रो धन्यतरस् ततः विप्_६,२.२३ भक्ष्याभक्ष्येषु नास्यास्ति पेयापेयेषु वै यतः नियमो मुनिशार्दूलास् तेनासौ साध्व् इतीरितम् विप्_६,२.२४ स्वधर्मस्याविरोधेन नरैर् लब्धं धनं सदा प्रतिपाद्यं च पात्रेषु यष्टव्यं च यथाविधि विप्_६,२.२५ तस्यार्जने महान् क्लेशः पालने च द्विजोत्तमाः तथासद्विनियोगाय विज्ञेयं गहनं नृणाम् विप्_६,२.२६ एभिर् अन्यैस् तथा क्लेशैः पुरुषो द्विजसत्तमाः निजाञ् जयति वै लोकान् प्राजापत्यादिकान् क्रमात् विप्_६,२.२७ योषिच् छुश्रूषणं भर्तुः कर्मणा मनसा गिरा कुर्वती समवाप्नोति तत्सालोक्यं यतो द्विजाः विप्_६,२.२८ नातिक्लेशेन महता तान् एव पुरुषो यथा तृतीयं व्याहृतं तेन मया साध्व् इति योषिताम् विप्_६,२.२९ एतद् वः कथितं विप्रा यन्निमित्तम् इहागताः तत् पृच्छत यथाकामं अहं वक्ष्यामि वः स्फुटम् विप्_६,२.३० ततस् ते मुनयः प्रोचुर् यत् प्रष्टव्यं महामुने अन्यस्मिन्न् एव तत् प्रश्ने यथावत् कथितं त्वया विप्_६,२.३१ ततः प्रहस्य तान् प्राह कृष्णद्वैपायनो मुनिः विस्मयोत्फुल्लनयनांस् तापसांस् तान् उपागतान् विप्_६,२.३२ मयैष भवतां प्रश्नो ज्ञातो दिव्येन चक्षुषा ततो हि वः प्रसङ्गेन साधु साध्व् इति भाषितम् विप्_६,२.३३ स्वल्पेन हि प्रयत्नेन धर्मः सिध्यति वै कलौ नरैर् आत्मगुणाम्भोभिः क्षालिताखिलकिल्बिषैः विप्_६,२.३४ शूद्रैश् च द्विजशुश्रूषातत्परैर् मुनिसत्तमाः तथा स्त्रीभिर् अनायासात् पतिशुश्रूषयैव हि विप्_६,२.३५ ततस् त्रितयम् अप्य् एतन् मम धन्यतमं मतम् धर्मसंसाधने क्लेशो द्विजातीनां कृतादिषु विप्_६,२.३६ भवद्भिर् यद् अभिप्रेतं तद् एतत् कथितं मया अपृष्टेनापि धर्मज्ञाः किम् अन्यत् क्रियतां द्विजाः विप्_६,२.३७ ततः संपूज्य ते व्यासं प्रशशंसुः पुनः पुनः यथागतं द्विजा जग्मुर् व्यासोक्तिक्षतसंशयाः विप्_६,२.३८ भवतो ऽपि महाभाग रहस्यं कथितं मया अत्यन्तदुष्टस्य कलेर् अयम् एको महान् गुणः विप्_६,२.३९ कीर्तनाद् एव कृष्णस्य मुक्तबन्धो परं व्रजेत्"
6,1,43,1,":2 [[iti śrīviṣṇupurāṇe pañcame 'ṃśe 'ṣṭatriṃśo 'dhyāyaḥ ]] vyākhyātā bhavatā sargavaṃśamanvantarasthitiḥ vaṃśānucaritaṃ caiva vistareṇa mahāmune ViP_6,1.1 vyākhyāto bhavatā vaṃśo yādavānāṃ mahātmanām ViP_6,1.1@2:1 asti kiṃcin mayā prārthyam adhyātmaśravaṇecchayā ViP_6,1.1@2:2 sarvasaṃśayabhettāras tvām ṛte 'nye na santi bhoḥ ViP_6,1.1@2:3 dvaitam eke praśaṃsanti advaitam apare janāḥ ViP_6,1.1@2:4 dvayaṃ te ke praśaṃsanti mahātmāno mahāmune ViP_6,1.1@2:5 adhyātmam akhilaṃ brahman vyākhyāmi bhavato mune ViP_6,1.1@2:6 durbodhatvād ekamanāḥ śṛṇuṣva gadato mama ViP_6,1.1@2:7 śrutvāvadhāraya mune pāraṃ tv asmān na vidyate ViP_6,1.1@2:8 na bhūtāni hṛṣīkāni tathāntaḥkaraṇāny api ViP_6,1.1@2:9 prāṇo vā prakṛtir vāpi paraṃ brahmeti śabdyate ViP_6,1.1@2:10 na sattā lakṣaṇaṃ brahma yasmāt sadasataḥ param ViP_6,1.1@2:11 utpattes tv ātmanaḥ svasya nāpy ākāśaḥ paraṃ viduḥ ViP_6,1.1@2:12 na jātirūpalabdhes tu neti nety ucyate yataḥ ViP_6,1.1@2:13 svayaṃ vedyaṃ hi tad brahma kumārī strīsukhaṃ yathā ViP_6,1.1@2:14 acchedyaṃ tad abhedyaṃ tu satyaṃ jñānam anantakam ViP_6,1.1@2:15 śuddhaṃ muktaṃ prabuddhaṃ yat sukhaduḥkhavivarjitam ViP_6,1.1@2:16 yat pūrṇam acalaṃ nityaṃ tathā ṣaḍbhāvavarjitam ViP_6,1.1@2:17 atīndriyam avarṇaṃ tu nityānandaṃ tathā mune ViP_6,1.1@2:18 asthūlam aṇu nādīrgham ahrasvam atamas tathā ViP_6,1.1@2:19 asnehaṃ ca tathācchāyaṃ ravamātrakakāyakam ViP_6,1.1@2:20 prakāśaṃ vāṃśike yasya tat paraṃ brahma maharṣe ViP_6,1.1@2:21 kham ivaikarasāvāptir api bhaktā jarāmarā ViP_6,1.1@2:22 cakṣurādyavadhānā sā viparītā vibhāvyate ViP_6,1.1@2:23 savyāpāre śarīre 'smin nirvyāpāram akalmaṣam ViP_6,1.1@2:24 cintayan sarvam ātmānaṃ mukta eveti vegapī ViP_6,1.1@2:25 pramāṇotpannayā buddhyā yo vidyāṃ jñātum icchati ViP_6,1.1@2:26 dīpenāsau dhruvaṃ paśyed guhākukṣigataṃ tamaḥ ViP_6,1.1@2:27 yadā cittam asaṃsaktaṃ tadīyaṃ sarvavastuṣu ViP_6,1.1@2:28 bhavatīha tadā yogī maitreya paramātmavit ViP_6,1.1@2:29 svareṇa saṃdhayed yogam asvaraṃ bhāvayet param ViP_6,1.1@2:30 asvareṇa tu bhāvena tv abhāvo bhāvam ādiśet ViP_6,1.1@2:31 tad eva niṣphalaṃ brahma nirvikalpaṃ nirañjanam ViP_6,1.1@2:32 tad brahmāham iti jñātvā brahmabhāvo bhaved dhruvam ViP_6,1.1@2:33 ātiṣṭhet sādhanaṃ yatra yāti tatraiva bandhayet ViP_6,1.1@2:34 evaṃ saṃbādhayed artham upāyena tu buddhimān ViP_6,1.1@2:35 yatra yatra bhaved vedas tat tad astv iti cintayet ViP_6,1.1@2:36 maitreya tena rūpeṇa so 'mṛtatvāya kalpyate ViP_6,1.1@2:37 prakṛtijñeyasadṛśī dṛśyarūpaṃ svam ātmakam ViP_6,1.1@2:38 yo veda paramaṃ vedaṃ mukta ity ucyate mune ViP_6,1.1@2:39 vedadvāreṇa yo vedaṃ paśyaty ātmānam ātmani ViP_6,1.1@2:40 tasmin vede kalābhāvān niṣphalaṃ paripaśyati ViP_6,1.1@2:41 ravamātrakadehasya grāhyatvād api rodhata ViP_6,1.1@2:42 tatraiva sthāpayec cittaṃ dṛṣṭvābhyāsam adaivatam ViP_6,1.1@2:43 ravamātrakadeho 'ham avidyādeham āśritaḥ ViP_6,1.1@2:44 avidyābhiprapanno 'yam iti xx na muhyati ViP_6,1.1@2:45 yac chrotavyaṃ ca yad dṛśyaṃ yac ca bhoktavyam ity uta ViP_6,1.1@2:46 ghrātavyaṃ caiva spṛṣṭavyaṃ buddhigrāhyaṃ tathaiva ca ViP_6,1.1@2:47 sarvaṃ tad brahmabuddhyā tu kurvāṇo na nibadhyate ViP_6,1.1@2:48 ravamātraśarīraṃ tu brahma sarvatra dṛśyate ViP_6,1.1@2:49 amedhyādibhir asaṃspṛṣṭaṃ yathā nirmalatāṃ gatam ViP_6,1.1@2:50 ahaṃ tadaiva nānyo 'smi tasmāt tadvac ca nirmalaḥ ViP_6,1.1@2:51 maitreya nāvasīdanti parāparavido janāḥ ViP_6,1.1@2:52 adhaś cordhvaṃ ca tiryak ca nānyaṃ paśyanti yoginaḥ ViP_6,1.1@2:53 anyarūpe pranaṣṭe tu kṛtsne sthāvarajaṅgame ViP_6,1.1@2:54 avyayaṃ ca prapaśyanti tad evānyan na kiṃcana ViP_6,1.1@2:55 avidyārūpe pranaṣṭe ca suṣuptipralaye 'pi ca ViP_6,1.1@2:56 prabuddhās tu smariṣyanti tad evānyan na maharṣe ViP_6,1.1@2:57 sarvavastuṣu pūrṇeṣu punaś cūrṇīkṛteṣu ca ViP_6,1.1@2:58 tadantam eva paśyanti tasya tattvaṃ na dṛśyate ViP_6,1.1@2:59 sarveṣu vedatantreṣu sarveṣu samayeṣu bhoḥ ViP_6,1.1@2:60 idam eva prapaśyanti tatas tattvavido janāḥ ViP_6,1.1@2:61 brahmarūpam idaṃ sarvam evaṃ paśyet sadā naraḥ ViP_6,1.1@2:62 hatvāpi sa imāṃl lokān sarvāśī sarvavikrayī ViP_6,1.1@2:63 sarvān niṣiddhān kṛtvāpi karmabhir na sa badhyate ViP_6,1.1@2:64 dharmādharmavimuktātmā brahmabhūyāya kalpate ViP_6,1.1@2:65 nirātmakam idaṃ proktaṃ sāṃkhyaṃ sānakam ucyate ViP_6,1.1@2:66 recakaṃ pūrakaṃ kṛtvā vāyum ārohayet tataḥ ViP_6,1.1@2:67 brahmanāḍī smṛtā tatra kāyamadhye vyavasthitā ViP_6,1.1@2:68 jyotirāgrā cakramūlā sūkṣmā cakrāntarānugā ViP_6,1.1@2:69 adṛśyarūpā sā sarvaiḥ paśyanti paramarṣayaḥ ViP_6,1.1@2:70 pradyumno bhagavāñ jyotir bahirdhāma vyavasthitaḥ ViP_6,1.1@2:71 māṃsād adhaḥ pauṇḍarīkād dhṛdayagranthir ucyate ViP_6,1.1@2:72 tena saṃkramayed vāyuṃ purāṇakaraṇena tu ViP_6,1.1@2:73 jyotiṣaḥ prāpaṇābhyāsāt sarvavāyujayo bhavet ViP_6,1.1@2:74 tatraikadeśam ākṛṣya kecin nyasyanti maulike ViP_6,1.1@2:75 tena labdhopalabdhās tu gacchanti jyotiṣaḥ padam ViP_6,1.1@2:76 ye tu tattvaṃ prapaśyanti maulike sthāpayanty uta ViP_6,1.1@2:77 punar brahmaṇi niṣṇātās te 'mṛtatvāya kalpate ViP_6,1.1@2:78 etat tu sānakaṃ proktaṃ sāṃkhyaṃ divyam anuttamam ViP_6,1.1@2:79 śreyāṃsaḥ pūrvam icchanti saṃnyāsāt sarvakarmaṇām ViP_6,1.1@2:80 tyaktasarvakriyārambhāḥ paraṃ sāṃkhyaṃ pracakṣate ViP_6,1.1@2:81 sāṃkhyamārgas tvayaivokto yogamārgas tvyayocyatām ViP_6,1.1@2:82 atha yogaṃ pravakṣyāmi guhyād guhyataraṃ param ViP_6,1.1@2:83 yaj jñātvā munayaḥ sarve padaṃ gacchanty anāmayam ViP_6,1.1@2:84 sāṃkhyāt tattvāt paraṃ yogaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ ViP_6,1.1@2:85 ye yogam anutiṣṭhanti sāṃkhyam apy anutiṣṭate ViP_6,1.1@2:86 tasmād yogaṃ praśaṃsanti munayo munisattama ViP_6,1.1@2:87 dehinas tv ātmasaṃyogād yogam āhur manīṣiṇaḥ ViP_6,1.1@2:88 dehīpāpanibandhatvāt pūrvaṃ pāpakṣayaṃ caret ViP_6,1.1@2:89 guṇais tu bandhitatvāc ca guṇānāṃ haraṇaṃ tataḥ ViP_6,1.1@2:90 dehī dehanibandhatvāt tasyāpi haraṇaṃ caret ViP_6,1.1@2:91 mukhyānāṃ caiva śūnyānāṃ balavattvān niyāmanam ViP_6,1.1@2:92 evaṃ kṛtvā sma dṛśyantu saṃyojyātmānam ātmani ViP_6,1.1@2:93 dharmādharmavinirmukto mukta eva bhaved dhruvam ViP_6,1.1@2:94 guṇānāṃ tejaso rūpaṃ deharūpaṃ ca dehinaḥ ViP_6,1.1@2:95 ālambya vinaśet paścād yogasiddhim abhīpsatā ViP_6,1.1@2:96 ālambanān nirālambaṃ paśyanti paramarṣayaḥ ViP_6,1.1@2:97 ālambanaṃ na cet pūrvaṃ na ca bandhavimokṣaṇam ViP_6,1.1@2:98 recapūrakakumbhaiś ca pūrvaṃ pāpakṣayaṃ caret ViP_6,1.1@2:99 pūrvarātralayaiḥ śāntyā dehino dṛśyatāṃ nayet ViP_6,1.1@2:100 vedasārāt tu saṃyogaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ ViP_6,1.1@2:101 evaṃ yogavidhiḥ prokto yoge sarvaṃ samāpyate ViP_6,1.1@2:102 evaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca pravadanti manīṣiṇaḥ ViP_6,1.1@2:103 anayos tv apṛthagjñānān mukto bhavati nānyathā ViP_6,1.1@2:104 sāṃkhyayogāv upāyau dvāv upeyas tv eka eva tu ViP_6,1.1@2:105 devo nārāyaṇas tv ekaḥ paramātmety udāhṛtaḥ ViP_6,1.1@2:106 ravamātrakadehas tu sarvavyāpyājarāmaraḥ ViP_6,1.1@2:107 taraṅgajaṅgamasthās nu svamāyātamasāvṛtaḥ ViP_6,1.1@2:108 bahvākāra ivābhāti māyayā puruṣottamaḥ ViP_6,1.1@2:109 evaṃ yo veda yogīndraḥ sa vai mukto bhaven naraḥ ViP_6,1.1@2:110 yat pṛṣṭavān asi mune tad uktaṃ paramārthataḥ ViP_6,1.1@2:111 kim anyac chrotum icchā te hy asti maitreya pṛccha tat ViP_6,1.1@2:112 [[iti śrīviṣṇupurāṇe ṣaṣṭhe 'ṃśe prathamo 'dhyāyaḥ]] jñānāmṛtam idaṃ śrutvā nāsti dhanyataro mama ViP_6,1.1@2:114 manye 'haṃ bhagavān adya prasādaṃ kṛtavān iti ViP_6,1.1@2:115 adyāhaṃ vītasaṃdeho bhavaṃ viprarṣabha prabho ViP_6,1.1@2:116 tathāpi kiṃcit pṛcchāmi durbodhatvān mahāmune ViP_6,1.1@2:117 śrotum icchāmy ahaṃ tvatto yathāvad upasaṃhṛtim mahāpralayasaṃjñāṃ ca kalpānte ca mahāmune ViP_6,1.2 maitreya śrūyatāṃ matto yathāvad upasaṃhṛtiḥ kalpānte prākṛte caiva pralaye jāyate yathā ViP_6,1.3 ahorātraṃ pitṝṇāṃ tu māso 'bdas tridivaukasām caturyugasahasre tu brahmaṇo dve dvijottama ViP_6,1.4 kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliś caiva caturyugam divyair varṣasahasrais tu tad dvādaśabhir ucyate ViP_6,1.5 caturyugāṇy aśeṣāṇi sadṛśāni svarūpataḥ ādyaṃ kṛtayugaṃ muktvā maitreyāntyaṃ tathā kalim ViP_6,1.6 ādye kṛtayuge sargo brahmaṇā kriyate yataḥ kriyate copasaṃhāras tathānte ca kalau yuge ViP_6,1.7 kaleḥ svarūpaṃ bhagavan vistarād vaktum arhasi dharmaś catuṣpād bhagavan yasmin viplavam ṛcchati ViP_6,1.8 kaleḥ svarūpaṃ maitreya yad bhavān praṣṭum icchati tan nibodha samāsena vartate yan mahāmune ViP_6,1.9 varṇāśramācāravatī pravṛttir na kalau nṛṇām na sāma-ṛgyajurvedaviniṣpādanahaitukī ViP_6,1.10 vivāhā na kalau dharmyā na śiṣyagurusaṃsthitiḥ na dāmpatyakramo naiva vahnidevātmakaḥ kramaḥ ViP_6,1.11 yatra tatra kule jāto balī sarveśvaraḥ kalau sarvebhya eva varṇebhyo yogyaḥ kanyāvarodhane ViP_6,1.12 yena tenaiva yogena dvijātir dīkṣitaḥ kalau yaiva saiva ca maitreya prāyaścittakriyā kalau ViP_6,1.13 sarvam eva kalau śāstraṃ yasya yad vacanaṃ dvija devatāś ca kalau sarvāḥ sarvaḥ sarvasya cāśramaḥ ViP_6,1.14 upavāsas tathāyāso vittotsargas tathā kalau dharmo yathābhirucitair anuṣṭhānair anuṣṭhitaḥ ViP_6,1.15 vittena bhavitā puṃsāṃ svalpenāḍhyamadaḥ kalau strīṇāṃ rūpamadaś caiva keśair eva bhaviṣyati ViP_6,1.16 suvarṇamaṇiratnādau vastre copakṣayaṃ gate kalau striyo bhaviṣyanti tadā keśair alaṃkṛtāḥ ViP_6,1.17 parityakṣyanti bhartāraṃ vittahīnaṃ tathā striyaḥ bhartā bhaviṣyati kalau vittavān eva yoṣitām ViP_6,1.18 yo yo dadāti bahulaṃ sa sa svāmī tadā nṛṇām svāmitvahetuḥ saṃbandho bhāvī nābhijanas tadā ViP_6,1.19 gṛhāntā dravyasaṃghātā dravyāntā ca tathā matiḥ arthāś cātmopabhogāntā bhaviṣyanti kalau yuge ViP_6,1.20 striyaḥ kalau bhaviṣyanti svairiṇyo lalitaspṛhāḥ anyāyāvāptavitteṣu puruṣāś ca spṛhālavaḥ ViP_6,1.21 abhyarthito 'pi suhṛdā svārthahāniṃ na mānavaḥ paṇārdhārdhārdhamātre 'pi kariṣyati tadā dvija ViP_6,1.22 samānapauruṣaṃ ceto bhāvi vipreṣu vai kalau kṣīrapradānasaṃbandhi bhāvi goṣu ca gauravam ViP_6,1.23 anāvṛṣṭibhayaprāyāḥ prajāḥ kṣudbhayakātarāḥ bhaviṣyanti tadā sarvā gaganāsaktadṛṣṭayaḥ ViP_6,1.24 kandaparṇaphalāhārās tāpasā iva mānavāḥ ātmānaṃ ghātayiṣyanti tadāvṛṣṭyādiduḥkhitāḥ ViP_6,1.25 durbhikṣam eva satataṃ tadā kleśam anīśvarāḥ prāpsyanti vyāhatasukhapramodā mānavāḥ kalau ViP_6,1.26 asnānabhojino nāgnidevatātithipūjanam kariṣyanti kalau prāpte na ca pitryodakakriyām ViP_6,1.27 lolupā hrasvadehāś ca bahvannādanatatparāḥ bahuprajālpabhāgyāś ca bhaviṣyanti kalau striyaḥ ViP_6,1.28 ubhābhyām atha pāṇibhyāṃ śiraḥkaṇḍūyanaṃ striyaḥ kurvantyo gurubhartṝṇām ājñāṃ bhetsyanty anādṛtāḥ ViP_6,1.29 svapoṣaṇaparāḥ kṣudrā dehasaṃskāravarjitāḥ paruṣānṛtabhāṣiṇyo bhaviṣyanti kalau striyaḥ ViP_6,1.30 duḥśīlā duṣṭaśīleṣu kurvantyaḥ satataṃ spṛhām asadvṛttā bhaviṣyanti puruṣeṣu kulāṅganāḥ ViP_6,1.31 vedādānaṃ kariṣyanti baṭavaś ca tathāvratāḥ gṛhasthāś ca na hoṣyanti na dāsyanty ucitāny api ViP_6,1.32 vanavāsino bhaviṣyanti grāmyāhāraparigrahāḥ bhikṣavaś cāpi mitrādisnehasaṃbandhayantraṇāḥ ViP_6,1.33 arakṣitāro hartāraḥ śulkavyājena pārthivāḥ hāriṇo janavittānāṃ saṃprāpte tu kalau yuge ViP_6,1.34 yo yo 'śvarathanāgāḍhyaḥ sa sa rājā bhaviṣyati yaś ca yaś cābalaḥ sarvaḥ sa sa bhṛtyaḥ kalau yuge ViP_6,1.35 vaiśyāḥ kṛṣivaṇijyādi saṃtyajya nijakarma yat śūdravṛttyā pravartsyanti kārukarmopajīvinaḥ ViP_6,1.36 bhaikṣyavratās tathā śūdrāḥ pravrajyāliṅgino 'dhamāḥ pāṣaṇḍasaṃśrayāṃ vṛttim āśrayiṣyanty asaṃskṛtāḥ ViP_6,1.37 durbhikṣakarapīḍābhir atīvopadrutā janāḥ godhūmānnayavānnāḍhyān deśān yāsyanti duḥkhitāḥ ViP_6,1.38 vedamārge pralīne ca pāṣaṇḍāḍhye tato jane adharmavṛddhyā lokānām alpam āyur bhaviṣyati ViP_6,1.39 aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyamāneṣu vai tapaḥ nareṣu nṛpadoṣeṇa bālamṛtyur bhaviṣyati ViP_6,1.40 bhavitrī yoṣitāṃ sūtiḥ pañcaṣaṭsaptavārṣikī navāṣṭadaśavarṣāṇāṃ manuṣyāṇāṃ tathā kalau ViP_6,1.41 palitodbhavaś ca bhavitā tadā dvādaśavārṣikaḥ nātijīvati vai kaścit kalau varṣāṇi viṃśatiḥ ViP_6,1.42 alpaprajñā vṛthāliṅgā duṣṭāntaḥkaraṇāḥ kalau yatas tato vinaṅkṣyanti kālenālpena mānavāḥ ViP_6,1.43 yadā yadā hi maitreya hānir dharmasya lakṣyate",":२ [[इति श्रीविष्णुपुराणे पञ्चमे ऽंशे ऽष्टत्रिंशो ऽध्यायः ]] व्याख्याता भवता सर्गवंशमन्वन्तरस्थितिः वंशानुचरितं चैव विस्तरेण महामुने विप्_६,१.१ व्याख्यातो भवता वंशो यादवानां महात्मनाम् विप्_६,१.१@२:१ अस्ति किंचिन् मया प्रार्थ्यम् अध्यात्मश्रवणेच्छया विप्_६,१.१@२:२ सर्वसंशयभेत्तारस् त्वाम् ऋते ऽन्ये न सन्ति भोः विप्_६,१.१@२:३ द्वैतम् एके प्रशंसन्ति अद्वैतम् अपरे जनाः विप्_६,१.१@२:४ द्वयं ते के प्रशंसन्ति महात्मानो महामुने विप्_६,१.१@२:५ अध्यात्मम् अखिलं ब्रह्मन् व्याख्यामि भवतो मुने विप्_६,१.१@२:६ दुर्बोधत्वाद् एकमनाः शृणुष्व गदतो मम विप्_६,१.१@२:७ श्रुत्वावधारय मुने पारं त्व् अस्मान् न विद्यते विप्_६,१.१@२:८ न भूतानि हृषीकानि तथान्तःकरणान्य् अपि विप्_६,१.१@२:९ प्राणो वा प्रकृतिर् वापि परं ब्रह्मेति शब्द्यते विप्_६,१.१@२:१० न सत्ता लक्षणं ब्रह्म यस्मात् सदसतः परम् विप्_६,१.१@२:११ उत्पत्तेस् त्व् आत्मनः स्वस्य नाप्य् आकाशः परं विदुः विप्_६,१.१@२:१२ न जातिरूपलब्धेस् तु नेति नेत्य् उच्यते यतः विप्_६,१.१@२:१३ स्वयं वेद्यं हि तद् ब्रह्म कुमारी स्त्रीसुखं यथा विप्_६,१.१@२:१४ अच्छेद्यं तद् अभेद्यं तु सत्यं ज्ञानम् अनन्तकम् विप्_६,१.१@२:१५ शुद्धं मुक्तं प्रबुद्धं यत् सुखदुःखविवर्जितम् विप्_६,१.१@२:१६ यत् पूर्णम् अचलं नित्यं तथा षड्भाववर्जितम् विप्_६,१.१@२:१७ अतीन्द्रियम् अवर्णं तु नित्यानन्दं तथा मुने विप्_६,१.१@२:१८ अस्थूलम् अणु नादीर्घम् अह्रस्वम् अतमस् तथा विप्_६,१.१@२:१९ अस्नेहं च तथाच्छायं रवमात्रककायकम् विप्_६,१.१@२:२० प्रकाशं वांशिके यस्य तत् परं ब्रह्म महर्षे विप्_६,१.१@२:२१ खम् इवैकरसावाप्तिर् अपि भक्ता जरामरा विप्_६,१.१@२:२२ चक्षुराद्यवधाना सा विपरीता विभाव्यते विप्_६,१.१@२:२३ सव्यापारे शरीरे ऽस्मिन् निर्व्यापारम् अकल्मषम् विप्_६,१.१@२:२४ चिन्तयन् सर्वम् आत्मानं मुक्त एवेति वेगपी विप्_६,१.१@२:२५ प्रमाणोत्पन्नया बुद्ध्या यो विद्यां ज्ञातुम् इच्छति विप्_६,१.१@२:२६ दीपेनासौ ध्रुवं पश्येद् गुहाकुक्षिगतं तमः विप्_६,१.१@२:२७ यदा चित्तम् असंसक्तं तदीयं सर्ववस्तुषु विप्_६,१.१@२:२८ भवतीह तदा योगी मैत्रेय परमात्मवित् विप्_६,१.१@२:२९ स्वरेण संधयेद् योगम् अस्वरं भावयेत् परम् विप्_६,१.१@२:३० अस्वरेण तु भावेन त्व् अभावो भावम् आदिशेत् विप्_६,१.१@२:३१ तद् एव निष्फलं ब्रह्म निर्विकल्पं निरञ्जनम् विप्_६,१.१@२:३२ तद् ब्रह्माहम् इति ज्ञात्वा ब्रह्मभावो भवेद् ध्रुवम् विप्_६,१.१@२:३३ आतिष्ठेत् साधनं यत्र याति तत्रैव बन्धयेत् विप्_६,१.१@२:३४ एवं संबाधयेद् अर्थम् उपायेन तु बुद्धिमान् विप्_६,१.१@२:३५ यत्र यत्र भवेद् वेदस् तत् तद् अस्त्व् इति चिन्तयेत् विप्_६,१.१@२:३६ मैत्रेय तेन रूपेण सो ऽमृतत्वाय कल्प्यते विप्_६,१.१@२:३७ प्रकृतिज्ञेयसदृशी दृश्यरूपं स्वम् आत्मकम् विप्_६,१.१@२:३८ यो वेद परमं वेदं मुक्त इत्य् उच्यते मुने विप्_६,१.१@२:३९ वेदद्वारेण यो वेदं पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि विप्_६,१.१@२:४० तस्मिन् वेदे कलाभावान् निष्फलं परिपश्यति विप्_६,१.१@२:४१ रवमात्रकदेहस्य ग्राह्यत्वाद् अपि रोधत विप्_६,१.१@२:४२ तत्रैव स्थापयेच् चित्तं दृष्ट्वाभ्यासम् अदैवतम् विप्_६,१.१@२:४३ रवमात्रकदेहो ऽहम् अविद्यादेहम् आश्रितः विप्_६,१.१@२:४४ अविद्याभिप्रपन्नो ऽयम् इति xx न मुह्यति विप्_६,१.१@२:४५ यच् छ्रोतव्यं च यद् दृश्यं यच् च भोक्तव्यम् इत्य् उत विप्_६,१.१@२:४६ घ्रातव्यं चैव स्पृष्टव्यं बुद्धिग्राह्यं तथैव च विप्_६,१.१@२:४७ सर्वं तद् ब्रह्मबुद्ध्या तु कुर्वाणो न निबध्यते विप्_६,१.१@२:४८ रवमात्रशरीरं तु ब्रह्म सर्वत्र दृश्यते विप्_६,१.१@२:४९ अमेध्यादिभिर् असंस्पृष्टं यथा निर्मलतां गतम् विप्_६,१.१@२:५० अहं तदैव नान्यो ऽस्मि तस्मात् तद्वच् च निर्मलः विप्_६,१.१@२:५१ मैत्रेय नावसीदन्ति परापरविदो जनाः विप्_६,१.१@२:५२ अधश् चोर्ध्वं च तिर्यक् च नान्यं पश्यन्ति योगिनः विप्_६,१.१@२:५३ अन्यरूपे प्रनष्टे तु कृत्स्ने स्थावरजङ्गमे विप्_६,१.१@२:५४ अव्ययं च प्रपश्यन्ति तद् एवान्यन् न किंचन विप्_६,१.१@२:५५ अविद्यारूपे प्रनष्टे च सुषुप्तिप्रलये ऽपि च विप्_६,१.१@२:५६ प्रबुद्धास् तु स्मरिष्यन्ति तद् एवान्यन् न महर्षे विप्_६,१.१@२:५७ सर्ववस्तुषु पूर्णेषु पुनश् चूर्णीकृतेषु च विप्_६,१.१@२:५८ तदन्तम् एव पश्यन्ति तस्य तत्त्वं न दृश्यते विप्_६,१.१@२:५९ सर्वेषु वेदतन्त्रेषु सर्वेषु समयेषु भोः विप्_६,१.१@२:६० इदम् एव प्रपश्यन्ति ततस् तत्त्वविदो जनाः विप्_६,१.१@२:६१ ब्रह्मरूपम् इदं सर्वम् एवं पश्येत् सदा नरः विप्_६,१.१@२:६२ हत्वापि स इमांल् लोकान् सर्वाशी सर्वविक्रयी विप्_६,१.१@२:६३ सर्वान् निषिद्धान् कृत्वापि कर्मभिर् न स बध्यते विप्_६,१.१@२:६४ धर्माधर्मविमुक्तात्मा ब्रह्मभूयाय कल्पते विप्_६,१.१@२:६५ निरात्मकम् इदं प्रोक्तं सांख्यं सानकम् उच्यते विप्_६,१.१@२:६६ रेचकं पूरकं कृत्वा वायुम् आरोहयेत् ततः विप्_६,१.१@२:६७ ब्रह्मनाडी स्मृता तत्र कायमध्ये व्यवस्थिता विप्_६,१.१@२:६८ ज्योतिराग्रा चक्रमूला सूक्ष्मा चक्रान्तरानुगा विप्_६,१.१@२:६९ अदृश्यरूपा सा सर्वैः पश्यन्ति परमर्षयः विप्_६,१.१@२:७० प्रद्युम्नो भगवाञ् ज्योतिर् बहिर्धाम व्यवस्थितः विप्_६,१.१@२:७१ मांसाद् अधः पौण्डरीकाद् धृदयग्रन्थिर् उच्यते विप्_६,१.१@२:७२ तेन संक्रमयेद् वायुं पुराणकरणेन तु विप्_६,१.१@२:७३ ज्योतिषः प्रापणाभ्यासात् सर्ववायुजयो भवेत् विप्_६,१.१@२:७४ तत्रैकदेशम् आकृष्य केचिन् न्यस्यन्ति मौलिके विप्_६,१.१@२:७५ तेन लब्धोपलब्धास् तु गच्छन्ति ज्योतिषः पदम् विप्_६,१.१@२:७६ ये तु तत्त्वं प्रपश्यन्ति मौलिके स्थापयन्त्य् उत विप्_६,१.१@२:७७ पुनर् ब्रह्मणि निष्णातास् ते ऽमृतत्वाय कल्पते विप्_६,१.१@२:७८ एतत् तु सानकं प्रोक्तं सांख्यं दिव्यम् अनुत्तमम् विप्_६,१.१@२:७९ श्रेयांसः पूर्वम् इच्छन्ति संन्यासात् सर्वकर्मणाम् विप्_६,१.१@२:८० त्यक्तसर्वक्रियारम्भाः परं सांख्यं प्रचक्षते विप्_६,१.१@२:८१ सांख्यमार्गस् त्वयैवोक्तो योगमार्गस् त्व्ययोच्यताम् विप्_६,१.१@२:८२ अथ योगं प्रवक्ष्यामि गुह्याद् गुह्यतरं परम् विप्_६,१.१@२:८३ यज् ज्ञात्वा मुनयः सर्वे पदं गच्छन्त्य् अनामयम् विप्_६,१.१@२:८४ सांख्यात् तत्त्वात् परं योगं प्रवदन्ति मनीषिणः विप्_६,१.१@२:८५ ये योगम् अनुतिष्ठन्ति सांख्यम् अप्य् अनुतिष्टते विप्_६,१.१@२:८६ तस्माद् योगं प्रशंसन्ति मुनयो मुनिसत्तम विप्_६,१.१@२:८७ देहिनस् त्व् आत्मसंयोगाद् योगम् आहुर् मनीषिणः विप्_६,१.१@२:८८ देहीपापनिबन्धत्वात् पूर्वं पापक्षयं चरेत् विप्_६,१.१@२:८९ गुणैस् तु बन्धितत्वाच् च गुणानां हरणं ततः विप्_६,१.१@२:९० देही देहनिबन्धत्वात् तस्यापि हरणं चरेत् विप्_६,१.१@२:९१ मुख्यानां चैव शून्यानां बलवत्त्वान् नियामनम् विप्_६,१.१@२:९२ एवं कृत्वा स्म दृश्यन्तु संयोज्यात्मानम् आत्मनि विप्_६,१.१@२:९३ धर्माधर्मविनिर्मुक्तो मुक्त एव भवेद् ध्रुवम् विप्_६,१.१@२:९४ गुणानां तेजसो रूपं देहरूपं च देहिनः विप्_६,१.१@२:९५ आलम्ब्य विनशेत् पश्चाद् योगसिद्धिम् अभीप्सता विप्_६,१.१@२:९६ आलम्बनान् निरालम्बं पश्यन्ति परमर्षयः विप्_६,१.१@२:९७ आलम्बनं न चेत् पूर्वं न च बन्धविमोक्षणम् विप्_६,१.१@२:९८ रेचपूरककुम्भैश् च पूर्वं पापक्षयं चरेत् विप्_६,१.१@२:९९ पूर्वरात्रलयैः शान्त्या देहिनो दृश्यतां नयेत् विप्_६,१.१@२:१०० वेदसारात् तु संयोगं प्रवदन्ति मनीषिणः विप्_६,१.१@२:१०१ एवं योगविधिः प्रोक्तो योगे सर्वं समाप्यते विप्_६,१.१@२:१०२ एवं सांख्यं च योगं च प्रवदन्ति मनीषिणः विप्_६,१.१@२:१०३ अनयोस् त्व् अपृथग्ज्ञानान् मुक्तो भवति नान्यथा विप्_६,१.१@२:१०४ सांख्ययोगाव् उपायौ द्वाव् उपेयस् त्व् एक एव तु विप्_६,१.१@२:१०५ देवो नारायणस् त्व् एकः परमात्मेत्य् उदाहृतः विप्_६,१.१@२:१०६ रवमात्रकदेहस् तु सर्वव्याप्याजरामरः विप्_६,१.१@२:१०७ तरङ्गजङ्गमस्थास् नु स्वमायातमसावृतः विप्_६,१.१@२:१०८ बह्वाकार इवाभाति मायया पुरुषोत्तमः विप्_६,१.१@२:१०९ एवं यो वेद योगीन्द्रः स वै मुक्तो भवेन् नरः विप्_६,१.१@२:११० यत् पृष्टवान् असि मुने तद् उक्तं परमार्थतः विप्_६,१.१@२:१११ किम् अन्यच् छ्रोतुम् इच्छा ते ह्य् अस्ति मैत्रेय पृच्छ तत् विप्_६,१.१@२:११२ [[इति श्रीविष्णुपुराणे षष्ठे ऽंशे प्रथमो ऽध्यायः]] ज्ञानामृतम् इदं श्रुत्वा नास्ति धन्यतरो मम विप्_६,१.१@२:११४ मन्ये ऽहं भगवान् अद्य प्रसादं कृतवान् इति विप्_६,१.१@२:११५ अद्याहं वीतसंदेहो भवं विप्रर्षभ प्रभो विप्_६,१.१@२:११६ तथापि किंचित् पृच्छामि दुर्बोधत्वान् महामुने विप्_६,१.१@२:११७ श्रोतुम् इच्छाम्य् अहं त्वत्तो यथावद् उपसंहृतिम् महाप्रलयसंज्ञां च कल्पान्ते च महामुने विप्_६,१.२ मैत्रेय श्रूयतां मत्तो यथावद् उपसंहृतिः कल्पान्ते प्राकृते चैव प्रलये जायते यथा विप्_६,१.३ अहोरात्रं पितॄणां तु मासो ऽब्दस् त्रिदिवौकसाम् चतुर्युगसहस्रे तु ब्रह्मणो द्वे द्विजोत्तम विप्_६,१.४ कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश् चैव चतुर्युगम् दिव्यैर् वर्षसहस्रैस् तु तद् द्वादशभिर् उच्यते विप्_६,१.५ चतुर्युगाण्य् अशेषाणि सदृशानि स्वरूपतः आद्यं कृतयुगं मुक्त्वा मैत्रेयान्त्यं तथा कलिम् विप्_६,१.६ आद्ये कृतयुगे सर्गो ब्रह्मणा क्रियते यतः क्रियते चोपसंहारस् तथान्ते च कलौ युगे विप्_६,१.७ कलेः स्वरूपं भगवन् विस्तराद् वक्तुम् अर्हसि धर्मश् चतुष्पाद् भगवन् यस्मिन् विप्लवम् ऋच्छति विप्_६,१.८ कलेः स्वरूपं मैत्रेय यद् भवान् प्रष्टुम् इच्छति तन् निबोध समासेन वर्तते यन् महामुने विप्_६,१.९ वर्णाश्रमाचारवती प्रवृत्तिर् न कलौ नृणाम् न साम-ऋग्यजुर्वेदविनिष्पादनहैतुकी विप्_६,१.१० विवाहा न कलौ धर्म्या न शिष्यगुरुसंस्थितिः न दाम्पत्यक्रमो नैव वह्निदेवात्मकः क्रमः विप्_६,१.११ यत्र तत्र कुले जातो बली सर्वेश्वरः कलौ सर्वेभ्य एव वर्णेभ्यो योग्यः कन्यावरोधने विप्_६,१.१२ येन तेनैव योगेन द्विजातिर् दीक्षितः कलौ यैव सैव च मैत्रेय प्रायश्चित्तक्रिया कलौ विप्_६,१.१३ सर्वम् एव कलौ शास्त्रं यस्य यद् वचनं द्विज देवताश् च कलौ सर्वाः सर्वः सर्वस्य चाश्रमः विप्_६,१.१४ उपवासस् तथायासो वित्तोत्सर्गस् तथा कलौ धर्मो यथाभिरुचितैर् अनुष्ठानैर् अनुष्ठितः विप्_६,१.१५ वित्तेन भविता पुंसां स्वल्पेनाढ्यमदः कलौ स्त्रीणां रूपमदश् चैव केशैर् एव भविष्यति विप्_६,१.१६ सुवर्णमणिरत्नादौ वस्त्रे चोपक्षयं गते कलौ स्त्रियो भविष्यन्ति तदा केशैर् अलंकृताः विप्_६,१.१७ परित्यक्ष्यन्ति भर्तारं वित्तहीनं तथा स्त्रियः भर्ता भविष्यति कलौ वित्तवान् एव योषिताम् विप्_६,१.१८ यो यो ददाति बहुलं स स स्वामी तदा नृणाम् स्वामित्वहेतुः संबन्धो भावी नाभिजनस् तदा विप्_६,१.१९ गृहान्ता द्रव्यसंघाता द्रव्यान्ता च तथा मतिः अर्थाश् चात्मोपभोगान्ता भविष्यन्ति कलौ युगे विप्_६,१.२० स्त्रियः कलौ भविष्यन्ति स्वैरिण्यो ललितस्पृहाः अन्यायावाप्तवित्तेषु पुरुषाश् च स्पृहालवः विप्_६,१.२१ अभ्यर्थितो ऽपि सुहृदा स्वार्थहानिं न मानवः पणार्धार्धार्धमात्रे ऽपि करिष्यति तदा द्विज विप्_६,१.२२ समानपौरुषं चेतो भावि विप्रेषु वै कलौ क्षीरप्रदानसंबन्धि भावि गोषु च गौरवम् विप्_६,१.२३ अनावृष्टिभयप्रायाः प्रजाः क्षुद्भयकातराः भविष्यन्ति तदा सर्वा गगनासक्तदृष्टयः विप्_६,१.२४ कन्दपर्णफलाहारास् तापसा इव मानवाः आत्मानं घातयिष्यन्ति तदावृष्ट्यादिदुःखिताः विप्_६,१.२५ दुर्भिक्षम् एव सततं तदा क्लेशम् अनीश्वराः प्राप्स्यन्ति व्याहतसुखप्रमोदा मानवाः कलौ विप्_६,१.२६ अस्नानभोजिनो नाग्निदेवतातिथिपूजनम् करिष्यन्ति कलौ प्राप्ते न च पित्र्योदकक्रियाम् विप्_६,१.२७ लोलुपा ह्रस्वदेहाश् च बह्वन्नादनतत्पराः बहुप्रजाल्पभाग्याश् च भविष्यन्ति कलौ स्त्रियः विप्_६,१.२८ उभाभ्याम् अथ पाणिभ्यां शिरःकण्डूयनं स्त्रियः कुर्वन्त्यो गुरुभर्तॄणाम् आज्ञां भेत्स्यन्त्य् अनादृताः विप्_६,१.२९ स्वपोषणपराः क्षुद्रा देहसंस्कारवर्जिताः परुषानृतभाषिण्यो भविष्यन्ति कलौ स्त्रियः विप्_६,१.३० दुःशीला दुष्टशीलेषु कुर्वन्त्यः सततं स्पृहाम् असद्वृत्ता भविष्यन्ति पुरुषेषु कुलाङ्गनाः विप्_६,१.३१ वेदादानं करिष्यन्ति बटवश् च तथाव्रताः गृहस्थाश् च न होष्यन्ति न दास्यन्त्य् उचितान्य् अपि विप्_६,१.३२ वनवासिनो भविष्यन्ति ग्राम्याहारपरिग्रहाः भिक्षवश् चापि मित्रादिस्नेहसंबन्धयन्त्रणाः विप्_६,१.३३ अरक्षितारो हर्तारः शुल्कव्याजेन पार्थिवाः हारिणो जनवित्तानां संप्राप्ते तु कलौ युगे विप्_६,१.३४ यो यो ऽश्वरथनागाढ्यः स स राजा भविष्यति यश् च यश् चाबलः सर्वः स स भृत्यः कलौ युगे विप्_६,१.३५ वैश्याः कृषिवणिज्यादि संत्यज्य निजकर्म यत् शूद्रवृत्त्या प्रवर्त्स्यन्ति कारुकर्मोपजीविनः विप्_६,१.३६ भैक्ष्यव्रतास् तथा शूद्राः प्रव्रज्यालिङ्गिनो ऽधमाः पाषण्डसंश्रयां वृत्तिम् आश्रयिष्यन्त्य् असंस्कृताः विप्_६,१.३७ दुर्भिक्षकरपीडाभिर् अतीवोपद्रुता जनाः गोधूमान्नयवान्नाढ्यान् देशान् यास्यन्ति दुःखिताः विप्_६,१.३८ वेदमार्गे प्रलीने च पाषण्डाढ्ये ततो जने अधर्मवृद्ध्या लोकानाम् अल्पम् आयुर् भविष्यति विप्_६,१.३९ अशास्त्रविहितं घोरं तप्यमानेषु वै तपः नरेषु नृपदोषेण बालमृत्युर् भविष्यति विप्_६,१.४० भवित्री योषितां सूतिः पञ्चषट्सप्तवार्षिकी नवाष्टदशवर्षाणां मनुष्याणां तथा कलौ विप्_६,१.४१ पलितोद्भवश् च भविता तदा द्वादशवार्षिकः नातिजीवति वै कश्चित् कलौ वर्षाणि विंशतिः विप्_६,१.४२ अल्पप्रज्ञा वृथालिङ्गा दुष्टान्तःकरणाः कलौ यतस् ततो विनङ्क्ष्यन्ति कालेनाल्पेन मानवाः विप्_६,१.४३ यदा यदा हि मैत्रेय हानिर् धर्मस्य लक्ष्यते"
6,1,43,1,:1 tadā tadā kaler vṛddhir anumeyā mahātmabhiḥ,:१ तदा तदा कलेर् वृद्धिर् अनुमेया महात्मभिः
6,1,47,2,":2 yadā yadā hi pāṣaṇḍavṛddhir maitreya lakṣyate tadā tadā kaler vṛddhir anumeyā vicakṣaṇaiḥ ViP_6,1.44 yadā yadā satāṃ hānir vedamārgānusāriṇām tadā tadā kaler vṛddhir anumeyā vicakṣaṇaiḥ ViP_6,1.45 prārambhāś cāvasīdanti yadā dharmakṛtāṃ nṛṇām tadānumeyaṃ prādhānyaṃ kaler maitreya paṇḍitaiḥ ViP_6,1.46 yadā yadā na yajñānām īśvaraḥ puruṣottamaḥ ijyate puruṣair yajñais tadā jñeyaṃ kaler balam ViP_6,1.47 aṭṭaśūlā janapadā śivaśūlāś catuṣpathā",":२ यदा यदा हि पाषण्डवृद्धिर् मैत्रेय लक्ष्यते तदा तदा कलेर् वृद्धिर् अनुमेया विचक्षणैः विप्_६,१.४४ यदा यदा सतां हानिर् वेदमार्गानुसारिणाम् तदा तदा कलेर् वृद्धिर् अनुमेया विचक्षणैः विप्_६,१.४५ प्रारम्भाश् चावसीदन्ति यदा धर्मकृतां नृणाम् तदानुमेयं प्राधान्यं कलेर् मैत्रेय पण्डितैः विप्_६,१.४६ यदा यदा न यज्ञानाम् ईश्वरः पुरुषोत्तमः इज्यते पुरुषैर् यज्ञैस् तदा ज्ञेयं कलेर् बलम् विप्_६,१.४७ अट्टशूला जनपदा शिवशूलाश् चतुष्पथा"
6,1,47,2,:1 keśaśūlā striyaḥ sarvā bhaviṣyanti kalau yuge,:१ केशशूला स्त्रियः सर्वा भविष्यन्ति कलौ युगे
6,3,34,5,"yac cāhaṃ bhavatā pṛṣṭo jagatām upasaṃhṛtim prākṛtām antarālāṃ ca tām apy eṣa vadāmi te ViP_6,2.40 [[iti śrīviṣṇupurāṇe ṣaṣṭhe 'ṃśe dvitīyo 'dhyāyaḥ]] sarveṣām eva bhūtānāṃ trividhaḥ pratisaṃcaraḥ naimittikaḥ prākṛtikas tathaivātyantiko mataḥ ViP_6,3.1 brāhmo naimittikas teṣāṃ kalpānte pratisaṃcaraḥ ātyantikaś ca mokṣākhyaḥ prākṛto dviparārdhikaḥ ViP_6,3.2 parārdhasaṃkhyāṃ bhagavan mamācakṣva yayā tu saḥ dviguṇīkṛtayā jñeyaḥ prākṛtaḥ pratisaṃcaraḥ ViP_6,3.3 sthānāt sthānaṃ daśaguṇam ekasmād gaṇyate dvija tato 'ṣṭādaśame bhāge parārdham abhidhīyate ViP_6,3.4 parārdhadviguṇaṃ yat tu prākṛtaḥ sa layo dvija tadāvyakte 'khilaṃ vyaktaṃ svahetau layam eti vai ViP_6,3.5 nimeṣo mānuṣo yo 'yaṃ mātrāmātrapramāṇataḥ taiḥ pañcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśat kāṣṭhās tathā kalā ViP_6,3.6 nāḍikā tu pramāṇena kalā daśa ca pañca ca ViP_6,3.7 unmānenāmbhasaḥ sā tu palāny ardhatrayodaśa hemamāṣaiḥ kṛtacchidraṃ caturbhiś caturaṅgulaiḥ māgadhena pramāṇena jalaprasthas tu sa smṛtaḥ ViP_6,3.8 nāḍikābhyām atha dvābhyāṃ muhūrto dvijasattama ahorātraṃ muhūrtās tu triṃśan māso dinais tathā ViP_6,3.9 māsair dvādaśabhir varṣam ahorātraṃ tu tad divi tribhir varṣaśatair varṣaṃ ṣaṣṭyā caivāsuradviṣām ViP_6,3.10 tais tu dvādaśasāhasraiś caturyugam udāhṛtam caturyugasahasraṃ tu kathyate brahmaṇo dinam ViP_6,3.11 sa kalpas tatra manavaś caturdaśa mahāmune tadante caiva maitreya brāhmo naimittiko layaḥ ViP_6,3.12 tasya svarūpam atyugraṃ maitreya gadato mama śṛṇuṣva prākṛtaṃ bhūyas tava vakṣyāmy ahaṃ layam ViP_6,3.13 caturyugasahasrānte kṣīṇaprāye mahītale anāvṛṣṭir atīvogrā jāyate śatavārṣikī ViP_6,3.14 tato yāny alpasārāṇi tāni sattvāny aśeṣataḥ kṣayaṃ yānti muniśreṣṭha pārthivāny anupīḍanāt ViP_6,3.15 tataḥ sa bhagavān kṛṣṇo rudrarūpadharo 'vyayaḥ kṣayāya yatate kartum ātmasthāḥ sakalāḥ prajāḥ ViP_6,3.16 tataḥ sa bhagavān viṣṇur bhānoḥ saptasu raśmiṣu ViP_6,3.17ab suṣupto harati kleśaś ca x viśva tathaiva ca ViP_6,3.17ab*4:1 viśvadyaxs tathātharvā vasuḥ saṃyad vasus tathā ViP_6,3.17ab*4:2 sthitaḥ pibaty aśeṣāṇi jalāni munisattama ViP_6,3.17cd pītvāmbhāṃsi samastāni prāṇibhūmigatāni vai śoṣaṃ nayati maitreya samastaṃ pṛthivītalam ViP_6,3.18 samudrān saritaḥ śailān śailaprasravaṇāni ca pātāleṣu ca yat toyaṃ tat sarvaṃ nayati kṣayam ViP_6,3.19 tatas tasyānubhāvena toyāhāropabṛṃhitāḥ ta eva raśmayaḥ sapta jāyante sapta bhāskarāḥ ViP_6,3.20 adhaś cordhvaṃ ca te dīptās tataḥ sapta divākarāḥ dahanty aśeṣaṃ trailokyaṃ sapātālatalaṃ dvija ViP_6,3.21 dahyamānaṃ tu tair dīptais trailokyaṃ dvija bhāskaraiḥ sādrinadyarṇavābhogaṃ niḥsneham abhijāyate ViP_6,3.22 tato nirdagdhavṛkṣāmbu trailokyam akhilaṃ dvija bhavaty eṣā ca vasudhā kūrmapṛṣṭhopamākṛtiḥ ViP_6,3.23 tataḥ kālāgnirudro 'sau bhūtvā sarvaharo hariḥ śeṣāhiśvāsasaṃbhūtaḥ pātālāni dahaty adhaḥ ViP_6,3.24 pātālāni samastāni sa dagdhvā jvalano mahān bhūmim abhyetya sakalaṃ babhasti vasudhātalam ViP_6,3.25 bhuvarlokaṃ tataḥ sarvaṃ svarlokaṃ ca sudāruṇaḥ jvālāmālāmahāvartas tatraiva parivartate ViP_6,3.26 ambarīṣam ivābhāti trailokyam akhilaṃ tadā jvālāvartaparīvāram upakṣīṇacarācaram ViP_6,3.27 tatas tāpaparītās tu lokadvayanivāsinaḥ kṛtādhikārā gacchanti maharlokaṃ mahāmune ViP_6,3.28 tasmād api mahātāpataptā lokās tataḥ param gacchanti janalokaṃ te daśāvṛttyā paraiṣiṇaḥ ViP_6,3.29 tato dagdhvā jagat sarvaṃ rudrarūpī janārdanaḥ mukhaniśvāsajān meghān karoti munisattama ViP_6,3.30 tato gajakulaprakhyās taḍidvanto ninādinaḥ uttiṣṭhanti tadā vyomni ghorāḥ saṃvartakā ghanāḥ ViP_6,3.31 kecin nīlotpalaśyāmāḥ kecit kumudasaṃnibhāḥ dhūmravarṇā ghanāḥ kecit kecit pītāḥ payodharāḥ ViP_6,3.32 kecid rāsabhavarṇābhā lākṣārasanibhās tathā kecid vaiḍūryasaṃkāśā indranīlanibhāḥ kvacit ViP_6,3.33 śaṅkhakundanibhāś cānye jātyañjananibhās tathā indragopanibhāḥ kecin manaḥśilanibhās tathā ViP_6,3.34 indragopanibhāḥ kecit tataḥ śikhinibhās tathā","यच् चाहं भवता पृष्टो जगताम् उपसंहृतिम् प्राकृताम् अन्तरालां च ताम् अप्य् एष वदामि ते विप्_६,२.४० [[इति श्रीविष्णुपुराणे षष्ठे ऽंशे द्वितीयो ऽध्यायः]] सर्वेषाम् एव भूतानां त्रिविधः प्रतिसंचरः नैमित्तिकः प्राकृतिकस् तथैवात्यन्तिको मतः विप्_६,३.१ ब्राह्मो नैमित्तिकस् तेषां कल्पान्ते प्रतिसंचरः आत्यन्तिकश् च मोक्षाख्यः प्राकृतो द्विपरार्धिकः विप्_६,३.२ परार्धसंख्यां भगवन् ममाचक्ष्व यया तु सः द्विगुणीकृतया ज्ञेयः प्राकृतः प्रतिसंचरः विप्_६,३.३ स्थानात् स्थानं दशगुणम् एकस्माद् गण्यते द्विज ततो ऽष्टादशमे भागे परार्धम् अभिधीयते विप्_६,३.४ परार्धद्विगुणं यत् तु प्राकृतः स लयो द्विज तदाव्यक्ते ऽखिलं व्यक्तं स्वहेतौ लयम् एति वै विप्_६,३.५ निमेषो मानुषो यो ऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत् काष्ठास् तथा कला विप्_६,३.६ नाडिका तु प्रमाणेन कला दश च पञ्च च विप्_६,३.७ उन्मानेनाम्भसः सा तु पलान्य् अर्धत्रयोदश हेममाषैः कृतच्छिद्रं चतुर्भिश् चतुरङ्गुलैः मागधेन प्रमाणेन जलप्रस्थस् तु स स्मृतः विप्_६,३.८ नाडिकाभ्याम् अथ द्वाभ्यां मुहूर्तो द्विजसत्तम अहोरात्रं मुहूर्तास् तु त्रिंशन् मासो दिनैस् तथा विप्_६,३.९ मासैर् द्वादशभिर् वर्षम् अहोरात्रं तु तद् दिवि त्रिभिर् वर्षशतैर् वर्षं षष्ट्या चैवासुरद्विषाम् विप्_६,३.१० तैस् तु द्वादशसाहस्रैश् चतुर्युगम् उदाहृतम् चतुर्युगसहस्रं तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम् विप्_६,३.११ स कल्पस् तत्र मनवश् चतुर्दश महामुने तदन्ते चैव मैत्रेय ब्राह्मो नैमित्तिको लयः विप्_६,३.१२ तस्य स्वरूपम् अत्युग्रं मैत्रेय गदतो मम शृणुष्व प्राकृतं भूयस् तव वक्ष्याम्य् अहं लयम् विप्_६,३.१३ चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले अनावृष्टिर् अतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी विप्_६,३.१४ ततो यान्य् अल्पसाराणि तानि सत्त्वान्य् अशेषतः क्षयं यान्ति मुनिश्रेष्ठ पार्थिवान्य् अनुपीडनात् विप्_६,३.१५ ततः स भगवान् कृष्णो रुद्ररूपधरो ऽव्ययः क्षयाय यतते कर्तुम् आत्मस्थाः सकलाः प्रजाः विप्_६,३.१६ ततः स भगवान् विष्णुर् भानोः सप्तसु रश्मिषु विप्_६,३.१७अब् सुषुप्तो हरति क्लेशश् च x विश्व तथैव च विप्_६,३.१७अब्*४:१ विश्वद्यxस् तथाथर्वा वसुः संयद् वसुस् तथा विप्_६,३.१७अब्*४:२ स्थितः पिबत्य् अशेषाणि जलानि मुनिसत्तम विप्_६,३.१७च्द् पीत्वाम्भांसि समस्तानि प्राणिभूमिगतानि वै शोषं नयति मैत्रेय समस्तं पृथिवीतलम् विप्_६,३.१८ समुद्रान् सरितः शैलान् शैलप्रस्रवणानि च पातालेषु च यत् तोयं तत् सर्वं नयति क्षयम् विप्_६,३.१९ ततस् तस्यानुभावेन तोयाहारोपबृंहिताः त एव रश्मयः सप्त जायन्ते सप्त भास्कराः विप्_६,३.२० अधश् चोर्ध्वं च ते दीप्तास् ततः सप्त दिवाकराः दहन्त्य् अशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विज विप्_६,३.२१ दह्यमानं तु तैर् दीप्तैस् त्रैलोक्यं द्विज भास्करैः साद्रिनद्यर्णवाभोगं निःस्नेहम् अभिजायते विप्_६,३.२२ ततो निर्दग्धवृक्षाम्बु त्रैलोक्यम् अखिलं द्विज भवत्य् एषा च वसुधा कूर्मपृष्ठोपमाकृतिः विप्_६,३.२३ ततः कालाग्निरुद्रो ऽसौ भूत्वा सर्वहरो हरिः शेषाहिश्वाससंभूतः पातालानि दहत्य् अधः विप्_६,३.२४ पातालानि समस्तानि स दग्ध्वा ज्वलनो महान् भूमिम् अभ्येत्य सकलं बभस्ति वसुधातलम् विप्_६,३.२५ भुवर्लोकं ततः सर्वं स्वर्लोकं च सुदारुणः ज्वालामालामहावर्तस् तत्रैव परिवर्तते विप्_६,३.२६ अम्बरीषम् इवाभाति त्रैलोक्यम् अखिलं तदा ज्वालावर्तपरीवारम् उपक्षीणचराचरम् विप्_६,३.२७ ततस् तापपरीतास् तु लोकद्वयनिवासिनः कृताधिकारा गच्छन्ति महर्लोकं महामुने विप्_६,३.२८ तस्माद् अपि महातापतप्ता लोकास् ततः परम् गच्छन्ति जनलोकं ते दशावृत्त्या परैषिणः विप्_६,३.२९ ततो दग्ध्वा जगत् सर्वं रुद्ररूपी जनार्दनः मुखनिश्वासजान् मेघान् करोति मुनिसत्तम विप्_६,३.३० ततो गजकुलप्रख्यास् तडिद्वन्तो निनादिनः उत्तिष्ठन्ति तदा व्योम्नि घोराः संवर्तका घनाः विप्_६,३.३१ केचिन् नीलोत्पलश्यामाः केचित् कुमुदसंनिभाः धूम्रवर्णा घनाः केचित् केचित् पीताः पयोधराः विप्_६,३.३२ केचिद् रासभवर्णाभा लाक्षारसनिभास् तथा केचिद् वैडूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभाः क्वचित् विप्_६,३.३३ शङ्खकुन्दनिभाश् चान्ये जात्यञ्जननिभास् तथा इन्द्रगोपनिभाः केचिन् मनःशिलनिभास् तथा विप्_६,३.३४ इन्द्रगोपनिभाः केचित् ततः शिखिनिभास् तथा"
6,3,34,5,:1 manaḥśilābhāḥ kecid vai haritālanibhāḥ pare,:१ मनःशिलाभाः केचिद् वै हरितालनिभाः परे
6,3,40,7,":2 cāṣapatranibhāḥ kecid uttiṣṭhanti ghanā ghanāḥ kecit puravarākārāḥ kecit parvatasaṃnibhāḥ ViP_6,3.35 kūṭāgāranibhāś cānye kecit sthalanibhā ghanāḥ mahārāvā mahākāyāḥ pūrayanti nabhastalam ViP_6,3.36 varṣantas te mahāsārās tam agnim atibhairavam ViP_6,3.37ab śamayanti jagat sarvaṃ varṣanti munisattama ViP_6,3.37ab*6:1 hastihastanibhābhis te dhārābhir aniśaṃ tadā ViP_6,3.37ab*6:2 śamayanty akhilaṃ vipra trailokyāntaravistṛtam ViP_6,3.37cd naṣṭe cāgnau śataṃ te 'pi varṣāṇām adhikaṃ ghanāḥ plāvayanto jagat sarvaṃ varṣanti munisattama ViP_6,3.38 dhārābhir akṣamātrābhiḥ plāvayitvākhilāṃ bhuvam bhuvarlokaṃ tathaivordhvaṃ plāvayanti divaṃ dvija ViP_6,3.39 andhakārīkṛte loke naṣṭe sthāvarajaṅgame varṣanti te mahāmeghā varṣāṇām adhikaṃ śatam ViP_6,3.40 evaṃ bhavati kalpānte samastaṃ munisattama",":२ चाषपत्रनिभाः केचिद् उत्तिष्ठन्ति घना घनाः केचित् पुरवराकाराः केचित् पर्वतसंनिभाः विप्_६,३.३५ कूटागारनिभाश् चान्ये केचित् स्थलनिभा घनाः महारावा महाकायाः पूरयन्ति नभस्तलम् विप्_६,३.३६ वर्षन्तस् ते महासारास् तम् अग्निम् अतिभैरवम् विप्_६,३.३७अब् शमयन्ति जगत् सर्वं वर्षन्ति मुनिसत्तम विप्_६,३.३७अब्*६:१ हस्तिहस्तनिभाभिस् ते धाराभिर् अनिशं तदा विप्_६,३.३७अब्*६:२ शमयन्त्य् अखिलं विप्र त्रैलोक्यान्तरविस्तृतम् विप्_६,३.३७च्द् नष्टे चाग्नौ शतं ते ऽपि वर्षाणाम् अधिकं घनाः प्लावयन्तो जगत् सर्वं वर्षन्ति मुनिसत्तम विप्_६,३.३८ धाराभिर् अक्षमात्राभिः प्लावयित्वाखिलां भुवम् भुवर्लोकं तथैवोर्ध्वं प्लावयन्ति दिवं द्विज विप्_६,३.३९ अन्धकारीकृते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे वर्षन्ति ते महामेघा वर्षाणाम् अधिकं शतम् विप्_६,३.४० एवं भवति कल्पान्ते समस्तं मुनिसत्तम"
6,3,40,7,:1 vāsudevasya māhātmyān nityasya paramātmanaḥ,:१ वासुदेवस्य माहात्म्यान् नित्यस्य परमात्मनः
6,4,16,8,":2 [[iti śrīviṣṇupurāṇe ṣaṣṭhe 'ṃśe tṛtīyo 'dhyāyaḥ ]] saptarṣisthānam ākramya sthite 'mbhasi mahāmune ekārṇavaṃ bhavaty etat trailokyam akhilaṃ tataḥ ViP_6,4.1 mukhaniśvāsajo viṣṇor vāyus tāñ jaladāṃs tataḥ nāśayan vāti maitreya varṣāṇām aparaṃ śatam ViP_6,4.2 sarvabhūtamayo 'cintyo bhagavān bhūtabhāvanaḥ anādir ādir viśvasya pītvā vāyum aśeṣataḥ ViP_6,4.3 ekārṇave tatas tasmiñ śeṣaśayyāsthitaḥ prabhuḥ brahmarūpadharaḥ śete bhagavān ādikṛd dhariḥ ViP_6,4.4 janalokagataiḥ siddhaiḥ sanakādyair abhiṣṭutaḥ brahmalokagataiś caiva cintyamāno mumukṣubhiḥ ViP_6,4.5 ātmamāyāmayīṃ divyāṃ yoganidrāṃ samāsthitaḥ ātmānaṃ vāsudevākhyaṃ cintayan parameśvaraḥ ViP_6,4.6 eṣa naimittiko nāma maitreya pratisaṃcaraḥ nimittaṃ tatra yac chete brahmarūpadharo hariḥ ViP_6,4.7 yadā jāgarti sarvātmā sa tadā ceṣṭate jagat nimīlaty etad akhilaṃ māyāśayyāśaye 'cyute ViP_6,4.8 padmayoner dinaṃ yat tu caturyugasahasravat ekārṇave kṛte loke tāvatī rātrir iṣyate ViP_6,4.9 tataḥ prabuddho rātryante punaḥ sṛṣṭiṃ karoty ajaḥ brahmasvarūpadhṛg viṣṇur yathā te kathitaṃ purā ViP_6,4.10 ity eṣa kalpasaṃhārād antarapralayo dvija naimittikas te kathitaḥ prākṛtaṃ śṛṇvataḥ param ViP_6,4.11 anāvṛṣṭyagnisaṃparkāt kṛte saṃkṣālane mune samasteṣv eva lokeṣu pātāleṣv akhileṣu ca ViP_6,4.12 mahadāder vikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye kṛṣṇecchākārite tasmin pravṛtte pratisaṃcare ViP_6,4.13 āpo grasanti vai pūrvaṃ bhūmer gandhātmakaṃ guṇam āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate ViP_6,4.14 praṇaṣṭe gandhatanmātre bhavaty urvī jalātmikā āpas tadā pravṛddhās tu vegavatyo mahāsvanāḥ ViP_6,4.15 sarvam āpūrayantīdaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca salilenaivormimatā lokāṃs tāṃs tān samantataḥ ViP_6,4.16 vyāptam evābhavat sarvaṃ jagad etad dvijottama",":२ [[इति श्रीविष्णुपुराणे षष्ठे ऽंशे तृतीयो ऽध्यायः ]] सप्तर्षिस्थानम् आक्रम्य स्थिते ऽम्भसि महामुने एकार्णवं भवत्य् एतत् त्रैलोक्यम् अखिलं ततः विप्_६,४.१ मुखनिश्वासजो विष्णोर् वायुस् ताञ् जलदांस् ततः नाशयन् वाति मैत्रेय वर्षाणाम् अपरं शतम् विप्_६,४.२ सर्वभूतमयो ऽचिन्त्यो भगवान् भूतभावनः अनादिर् आदिर् विश्वस्य पीत्वा वायुम् अशेषतः विप्_६,४.३ एकार्णवे ततस् तस्मिञ् शेषशय्यास्थितः प्रभुः ब्रह्मरूपधरः शेते भगवान् आदिकृद् धरिः विप्_६,४.४ जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैर् अभिष्टुतः ब्रह्मलोकगतैश् चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुभिः विप्_६,४.५ आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन् परमेश्वरः विप्_६,४.६ एष नैमित्तिको नाम मैत्रेय प्रतिसंचरः निमित्तं तत्र यच् छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः विप्_६,४.७ यदा जागर्ति सर्वात्मा स तदा चेष्टते जगत् निमीलत्य् एतद् अखिलं मायाशय्याशये ऽच्युते विप्_६,४.८ पद्मयोनेर् दिनं यत् तु चतुर्युगसहस्रवत् एकार्णवे कृते लोके तावती रात्रिर् इष्यते विप्_६,४.९ ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्य् अजः ब्रह्मस्वरूपधृग् विष्णुर् यथा ते कथितं पुरा विप्_६,४.१० इत्य् एष कल्पसंहाराद् अन्तरप्रलयो द्विज नैमित्तिकस् ते कथितः प्राकृतं शृण्वतः परम् विप्_६,४.११ अनावृष्ट्यग्निसंपर्कात् कृते संक्षालने मुने समस्तेष्व् एव लोकेषु पातालेष्व् अखिलेषु च विप्_६,४.१२ महदादेर् विकारस्य विशेषान्तस्य संक्षये कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसंचरे विप्_६,४.१३ आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर् गन्धात्मकं गुणम् आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते विप्_६,४.१४ प्रणष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्य् उर्वी जलात्मिका आपस् तदा प्रवृद्धास् तु वेगवत्यो महास्वनाः विप्_६,४.१५ सर्वम् आपूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च सलिलेनैवोर्मिमता लोकांस् तांस् तान् समन्ततः विप्_६,४.१६ व्याप्तम् एवाभवत् सर्वं जगद् एतद् द्विजोत्तम"
6,5,82,9,"apām api guṇo yas tu jyotiṣā pīyate tu saḥ naśyanty āpas tatas tāś ca rasatanmātrasaṃkṣayāt ViP_6,4.17 tataś cāpo hṛtarasā jyotiṣaṃ prāpnuvanti vai agnyavasthe tu salile tejasā sarvato vṛte ViP_6,4.18 sa cāgniḥ sarvato vyāpya ādatte taj jalaṃ tathā sarvam āpūryate 'rcibhis tadā jagad idaṃ śanaiḥ ViP_6,4.19 arcirbhiḥ saṃvṛte tasmiṃs tiryag ūrdhvam adhas tathā jyotiṣo 'pi paraṃ rūpaṃ vāyur atti prabhākaram ViP_6,4.20 pralīne ca tatas tasmin vāyubhūte 'khilātmani praṇaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ ViP_6,4.21 praśāmyati tadā jyotir vāyur dodhūyate mahān nirāloke tadā loke vāyvavasthe ca tejasi ViP_6,4.22 tatas tu mūlam āsādya vāyuḥ saṃbhavam ātmanaḥ ūrdhvaṃ cādhaś ca tiryak ca dodhavīti diśo daśa ViP_6,4.23 vāyor api guṇaṃ sparśam ākāśaṃ grasate tataḥ praśāmyati tato vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhaty anāvṛtam ViP_6,4.24 arūpam arasasparśam agandhaṃ na ca mūrtimat sarvam āpūrayac caiva sumahat tat prakāśate ViP_6,4.25 parimaṇḍalaṃ tat suṣiram ākāśaṃ śabdalakṣaṇam śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati ViP_6,4.26 tataḥ śabdaguṇaṃ tasya bhūtādir grasate punaḥ bhūtendriyeṣu yugapad bhūtādau saṃsthiteṣu vai abhimānātmako hy eṣa bhūtādis tāmasaḥ smṛtaḥ ViP_6,4.27 bhūtādiṃ grasate cāpi mahān vai buddhilakṣaṇaḥ ViP_6,4.28 urvī mahāṃś ca jagataḥ prānte 'ntar bāhyatas tathā ViP_6,4.29 evaṃ sapta mahābuddheḥ kramāt prakṛtayas tu vai pratyāhāre tu tāḥ sarvāḥ praviśanti parasparam ViP_6,4.30 yenedam āvṛtaṃ sarvam aṇḍam apsu pralīyate saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam ViP_6,4.31 udakāvaraṇaṃ yat tu jyotiṣā pīyate tu tat jyotir vāyau layaṃ yāti yāty ākāśe samīraṇaḥ ViP_6,4.32 ākāśaṃ caiva bhūtādir grasate taṃ tathā mahān mahāntam ebhiḥ sahitaṃ prakṛtir grasate dvija ViP_6,4.33 guṇasāmyam anudriktam anyūnaṃ ca mahāmune procyate prakṛtir hetuḥ pradhānaṃ kāraṇaṃ param ViP_6,4.34 ity eṣā prakṛtiḥ sarvā vyaktāvyaktasvarūpiṇī vyaktasvarūpam avyakte tasmin maitreya līyate ViP_6,4.35 ekaḥ śuddho 'kṣaro nityaḥ sarvavyāpī tathā pumān so 'py aṃśaḥ sarvabhūtasya maitreya paramātmanaḥ ViP_6,4.36 na santi yatra sarveśe nāmajātyādikalpanāḥ sattāmātrātmake jñeye jñānātmany ātmanaḥ pare ViP_6,4.37 tad brahma tat paraṃ dhāma paramātmā sa ceśvaraḥ sa viṣṇuḥ sarvam evedaṃ yato nāvartate yatiḥ ViP_6,4.38 prakṛtir yā mayā khyātā vyaktāvyaktasvarūpiṇī puruṣaś cāpy ubhāv etau līyete paramātmani ViP_6,4.39 paramātmā ca sarveṣām ādhāraḥ parameśvaraḥ viṣṇur nāmnā sa vedeṣu vedānteṣu ca gīyate ViP_6,4.40 pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karma vaidikam tābhyām ubhābhyāṃ puruṣaiḥ sarvamūrtiḥ sa ijyate ViP_6,4.41 ṛgyajuḥsāmabhir mārgaiḥ pravṛttair ijyate hy asau yajñeśvaro yajñapumān puruṣaiḥ puruṣottamaḥ ViP_6,4.42 jñānātmā jñānayogena jñānamūrtiḥ sa cejyate nivṛtte yogibhir mārge viṣṇur muktiphalapradaḥ ViP_6,4.43 hrasvadīrghaplutair yat tu kiṃcid vastv abhidhīyate yac ca vācām aviṣaye tat sarvaṃ viṣṇur avyayaḥ ViP_6,4.44 vyaktaṃ sa eva cāvyaktaṃ sa eva puruṣo 'vyayaḥ paramātmā ca viśvātmā viśvarūpadharo hariḥ ViP_6,4.45 vyaktāvyaktātmikā tasmin prakṛtiḥ saṃpralīyate puruṣaś cāpi maitreya vyāpiny avyāhatātmani ViP_6,4.46 dviparārdhātmakaḥ kālaḥ kathito yo mayā tava tad ahas tasya maitreya viṣṇor īśasya kathyate ViP_6,4.47 vyakte ca prakṛtau līne prakṛtyāṃ puruṣe tathā tatra sthite niśā cānyā tatpramāṇā mahāmune ViP_6,4.48 naivāhas tasya na niśā nityasya paramātmanaḥ upacāras tathāpy eṣa tasyeśasya dvijocyate ViP_6,4.49 ity eṣa tava maitreya kathitaḥ prākṛto layaḥ ātyantikam atho brahman nibodha pratisaṃcaram ViP_6,4.50 [[iti śrīviṣṇupurāṇe ṣaṣṭhe 'ṃśe caturtho 'dhyāyaḥ ]] ādhyātmikādi maitreya jñātvā tāpatrayaṃ budhaḥ utpannajñānavairāgyaḥ prāpnoty ātyantikaṃ layam ViP_6,5.1 ādhyātmiko vai dvividhaḥ śārīro mānasas tathā śārīro bahubhir bhedair bhidyate śrūyatāṃ ca saḥ ViP_6,5.2 śirorogapratiśyāyajvaraśūlabhagaṃdaraiḥ gulmārśaḥśvāsaśvayathucchardyādibhir anekadhā ViP_6,5.3 tathākṣirogātīsārakuṣṭhāṅgāmayasaṃjñakaiḥ bhidyate dehajas tāpo mānasaṃ śrotum arhasi ViP_6,5.4 kāmakrodhabhayadveṣalobhamohaviṣādajaḥ śokāsūyāvamānerṣyāmātsaryādibhavas tathā ViP_6,5.5 mānaso 'pi dvijaśreṣṭha tāpo bhavati naikadhā ity evamādibhir bhedais tāpo hy ādhyātmikaḥ smṛtaḥ ViP_6,5.6 mṛgapakṣimanuṣyādyaiḥ piśācoragarākṣasaiḥ sarīsṛpādyaiś ca nṛṇāṃ janyante cādhibhautikaḥ ViP_6,5.7 śītoṣṇavātavarṣāmbuvaidyutādisamudbhavaḥ tāpo dvijavaraśreṣṭha kathyate cādhidaivikaḥ ViP_6,5.8 garbhajanmajarājñānamṛtyunārakajaṃ tathā duḥkhaṃ sahasraśo bhedair bhidyate munisattama ViP_6,5.9 sukumāratanur garbhe jantur bahumalāvṛte ulbasaṃveṣṭito bhugnapṛṣṭhagrīvāsthisaṃhatiḥ ViP_6,5.10 atyamlakaṭutīkṣṇoṣṇalavaṇair mātṛbhojanaiḥ atitāpibhir atyarthaṃ vardhamānātivedanaḥ ViP_6,5.11 prasāraṇākuñcanādau nāṅgānāṃ prabhur ātmanaḥ śakṛnmūtramahāpaṅkaśāyī sarvatrapīḍitaḥ ViP_6,5.12 nirucchvāsaḥ sacaitanyaḥ smarañ janmaśatāny atha āste garbhe 'tiduḥkhena nijakarmanibandhanaḥ ViP_6,5.13 jāyamānaḥ purīṣāsṛṅmūtraśukrāvilānanaḥ prājāpatyena vātena pīḍyamānāsthibandhanaḥ ViP_6,5.14 adhomukho vai kriyate prabalaiḥ sūtimārutaiḥ kleśair niṣkrāntim āpnoti jaṭharān mātur āturaḥ ViP_6,5.15 mūrcchām avāpya mahatīṃ saṃspṛṣṭo bāhyavāyunā vijñānabhraṃśam āpnoti jātaś ca munisattama ViP_6,5.16 kaṇṭakair iva tunnāṅgaḥ krakacair iva dāritaḥ pūtivraṇān nipatito dharaṇyāṃ kṛmiko yathā ViP_6,5.17 kaṇḍūyane 'pi cāśaktaḥ parivarte 'py anīśvaraḥ snānapānādikāhāram avāpnoti parecchayā ViP_6,5.18 aśuciprastare suptaḥ kīṭadaṃśādibhis tathā bhakṣyamāṇo 'pi naivaiṣāṃ samartho vinivāraṇe ViP_6,5.19 janmaduḥkhāny anekāni janmano 'nantarāṇi ca bālabhāve yadāpnoti ādhibhautādikāni ca ViP_6,5.20 ajñānatamasācchanno mūḍhāntaḥkaraṇo naraḥ na jānāti kutaḥ ko 'haṃ kvāhaṃ gantā kimātmakaḥ ViP_6,5.21 kena bandhena baddho 'haṃ kāraṇaṃ kim akāraṇam kiṃ kāryaṃ kim akāryaṃ vā kiṃ vācyaṃ kiṃ ca nocyate ViP_6,5.22 ko 'dharmaḥ kaś ca vai dharmaḥ kasmin varte 'thavā katham kiṃ kartavyam akartavyaṃ kiṃ vā kiṃ guṇadoṣavat ViP_6,5.23 evaṃ paśusamair mūḍhair ajñānaprabhavaṃ mahat avāpyate narair duḥkhaṃ śiśnodaraparāyaṇaiḥ ViP_6,5.24 ajñānaṃ tāmaso bhāvaḥ kāryārambhāpravṛttayaḥ ajñānināṃ pravartante karmalopās tato dvija ViP_6,5.25 narakaṃ karmaṇāṃ lopāt phalam āhur maharṣayaḥ tasmād ajñānināṃ duḥkham iha cāmutra cottamam ViP_6,5.26 jarājarjaradehaś ca śithilāvayavaḥ pumān vicalacchīrṇadaśano valisnāyuśirāvṛtaḥ ViP_6,5.27 dūrapraṇaṣṭanayano vyomāntargatatārakaḥ nāsāvivaraniryātalomapuñjaś caladvapuḥ ViP_6,5.28 prakaṭībhūtasarvāsthir natapṛṣṭhāsthisaṃhatiḥ utsannajaṭharāgnitvād alpāhāro 'lpaceṣṭitaḥ ViP_6,5.29 kṛcchrāc caṅkramaṇotthānaśayanāsanaceṣṭitaḥ mandībhavacchrotranetraḥ sravallālāvilānanaḥ ViP_6,5.30 anāyattaiḥ samastaiś ca karaṇair maraṇonmukhaḥ tatkṣaṇe 'py anubhūtānām asmartākhilavastūnām ViP_6,5.31 sakṛd uccārite vākye samudbhūtamahāśramaḥ śvāsakāsamahāyāsasamudbhūtaprajāgaraḥ ViP_6,5.32 anyenotthāpyate 'nyena tathā saṃveśyate jarī bhṛtyātmaputradārāṇām avamānāspadīkṛtaḥ ViP_6,5.33 prakṣīṇākhilaśaucaś ca vihārāhārasaspṛhaḥ hāsyaḥ parijanasyāpi nirviṇṇāśeṣabāndhavaḥ ViP_6,5.34 anubhūtam ivānyasmiñ janmany ātmaviceṣṭitam saṃsmaran yauvane dīrghaṃ niḥśvasity atitāpitaḥ ViP_6,5.35 evamādīni duḥkhāni jarāyām anubhūya vai maraṇe yāni duḥkhāni prāpnoti śṛṇu tāny api ViP_6,5.36 ślathadgrīvāṅghrihasto 'tha vyāpto vepathunā naraḥ muhur glāniḥ paravaśo muhur jñānalavānvitaḥ ViP_6,5.37 hiraṇyadhānyatanayabhāryābhṛtyagṛhādiṣu ete kathaṃ bhaviṣyantīty atīvamamatākulaḥ ViP_6,5.38 marmabhidbhir mahārogaiḥ krakacair iva dāruṇaiḥ śarair ivāntakasyograiś chidyamānāsthibandhanaḥ ViP_6,5.39 vivartamānatārākṣir hastapādaṃ muhuḥ kṣipan saṃśuṣyamāṇatālvoṣṭhapuṭo ghuraghurāyate ViP_6,5.40 niruddhakaṇṭho doṣaughair udānaśvāsapīḍitaḥ tāpena mahatā vyāptas tṛṣā cārtas tathā kṣudhā ViP_6,5.41 kleśād utkrāntim āpnoti yāmyakiṃkarapīḍitaḥ tataś ca yātanādehaṃ kleśena pratipadyate ViP_6,5.42 etāny anyāni cogrāṇi duḥkhāni maraṇe nṛṇām śṛṇuṣva narake yāni prāpyante puruṣair mṛtaiḥ ViP_6,5.43 yāmyakiṃkarapāśādigrahaṇaṃ daṇḍatāḍanam yamasya darśanaṃ cogram ugramārgavilokanam ViP_6,5.44 karambhavālukāvahniyantraśastrādibhīṣaṇe pratyekaṃ narake yāś ca yātanā dvija duḥsahāḥ ViP_6,5.45 krakacaiḥ pāṭyamānānāṃ mūṣāyāṃ cāpi dhamyatām kuṭhāraiḥ kṛtyamānānāṃ bhūmau cāpi nikhanyatām ViP_6,5.46 śūleṣv āropyamāṇānāṃ vyāghravaktre praveśyatām gṛdhraiḥ saṃbhakṣyamāṇānāṃ dvīpibhiś copabhujyatām ViP_6,5.47 kvāthyatāṃ tailamadhye ca klidyatāṃ kṣārakardame uccān nipātyamānānāṃ kṣipyatāṃ kṣepayantrakaiḥ ViP_6,5.48 narake yāni duḥkhāni pāpahetūdbhavāni vai prāpyante nārakair vipra teṣāṃ saṃkhyā na vidyate ViP_6,5.49 na kevalaṃ dvijaśreṣṭha narake duḥkhapaddhatiḥ svarge 'pi pātabhītasya kṣayiṣṇor nāsti nirvṛtiḥ ViP_6,5.50 punaś ca garbhe bhavati jāyate ca punar naraḥ garbhe vilīyate bhūyo jāyamāno 'stam eti ca ViP_6,5.51 jātamātraś ca mriyate bālabhāve 'tha yauvane madhyamaṃ vā vayaḥ prāpya vārddhake vā dhruvā mṛtiḥ ViP_6,5.52 yāvaj jīvati tāvac ca duḥkhair nānāvidhaiḥ plutaḥ tantukāraṇapakṣmaughair āste kārpāsabījavat ViP_6,5.53 dravyanāśe tathotpattau pālane ca tathā nṛṇām bhavanty anekaduḥkhāni tathaiveṣṭavipattiṣu ViP_6,5.54 yad yat prītikaraṃ puṃsāṃ vastu maitreya jāyate tad eva duḥkhavṛkṣasya bījatvam upagacchati ViP_6,5.55 kalatraputramitrārthagṛhakṣetradhanādikaiḥ kriyate na tathā bhūri sukhaṃ puṃsāṃ yathāsukham ViP_6,5.56 iti saṃsāraduḥkhārkatāpatāpitacetasām vimuktipādapacchāyām ṛte kutra sukhaṃ nṛṇām ViP_6,5.57 tad asya trividhasyāpi duḥkhajātasya paṇḍitaiḥ garbhajanmajarādyeṣu sthāneṣu prabhaviṣyataḥ ViP_6,5.58 nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā bheṣajaṃ bhagavatprāptir ekāntātyantikī matā ViP_6,5.59 tasmāt tatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitair naraiḥ tatprāptihetur jñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune ViP_6,5.60 āgamotthaṃ vivekāc ca dvidhā jñānaṃ tathocyate śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam ViP_6,5.61 andhaṃ tama ivājñānaṃ dīpavac cendriyodbhavam yathā sūryas tathā jñānaṃ yad viprarṣe vivekajam ViP_6,5.62 manur apy āha vedārthaṃ smṛtvā yan munisattama tad etac chrūyatām atra saṃbandhe gadato mama ViP_6,5.63 dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati ViP_6,5.64 dve vidye veditavye vai iti cātharvaṇī śrutiḥ parayā tv akṣaraprāptir ṛgvedādimayāparā ViP_6,5.65 yat tad avyaktam ajaram acintyam ajam avyayam anirdeśyam arūpaṃ ca pāṇipādādyasaṃyutam ViP_6,5.66 vibhuṃ sarvagataṃ nityaṃ bhūtayonim akāraṇam vyāpy avyāptaṃ yataḥ sarvaṃ taṃ vai paśyanti sūrayaḥ ViP_6,5.67 tad brahma tat paraṃ dhāma tad dhyeyaṃ mokṣakāṅks.iṇām śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tad viṣṇoḥ paramaṃ padam ViP_6,5.68 tad eva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ vācako bhagavacchabdas tasyādyasyākṣayātmanaḥ ViP_6,5.69 evaṃ nigaditārthasya sa tattvaṃ tasya tattvataḥ jñāyate yena taj jñānaṃ param anyat trayīmayam ViP_6,5.70 aśabdagocarasyāpi tasya vai brahmaṇo dvija pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hy aupacārikaḥ ViP_6,5.71 śuddhe mahāvibhūtyākhye pare brahmaṇi vartate maitreya bhagavacchabdaḥ sarvakāraṇakāraṇe ViP_6,5.72 saṃbharteti tathā bhartā bhakāro 'rthadvayānvitaḥ netā gamayitā sraṣṭā gakārārthas tathā mune ViP_6,5.73 aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ jñānavairāgyayoś caiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā ViP_6,5.74 vasanti tatra bhūtāni bhūtātmany akhilātmani sa ca bhūteṣv aśeṣeṣu vakārārthas tato 'vyayaḥ ViP_6,5.75 evam eṣa mahāśabdo bhagavān iti sattama paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ ViP_6,5.76 tatra pūjyapadārthoktiparibhāṣāsamanvitaḥ śabdo 'yaṃ nopacāreṇa anyatra hy upacārataḥ ViP_6,5.77 utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānām āgatiṃ gatim vetti vidyām avidyāṃ ca sa vācyo bhagavān iti ViP_6,5.78 jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsy aśeṣataḥ bhagavacchabdavācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ ViP_6,5.79 sarvāṇi tatra bhūtāni vasanti paramātmani bhūteṣu ca sa sarvātmā vāsudevas tataḥ smṛtaḥ ViP_6,5.80 khāṇḍikyajanakāyāha pṛṣṭaḥ keśidhvajaḥ purā nāmavyākhyām anantasya vāsudevasya tattvataḥ ViP_6,5.81 bhūteṣu vasate so 'ntar vasanty atra ca tāni yat dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevas tataḥ prabhuḥ ViP_6,5.82 bhūteṣu yo 'ntar vasati sma nityaṃ sarvāṇi bhūtāni ca yatra santi dhātā vidhātā parameśvaraś ca sa vāsudevo na yataḥ paro 'nyaḥ","अपाम् अपि गुणो यस् तु ज्योतिषा पीयते तु सः नश्यन्त्य् आपस् ततस् ताश् च रसतन्मात्रसंक्षयात् विप्_६,४.१७ ततश् चापो हृतरसा ज्योतिषं प्राप्नुवन्ति वै अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते विप्_६,४.१८ स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज् जलं तथा सर्वम् आपूर्यते ऽर्चिभिस् तदा जगद् इदं शनैः विप्_६,४.१९ अर्चिर्भिः संवृते तस्मिंस् तिर्यग् ऊर्ध्वम् अधस् तथा ज्योतिषो ऽपि परं रूपं वायुर् अत्ति प्रभाकरम् विप्_६,४.२० प्रलीने च ततस् तस्मिन् वायुभूते ऽखिलात्मनि प्रणष्टे रूपतन्मात्रे हृतरूपो विभावसुः विप्_६,४.२१ प्रशाम्यति तदा ज्योतिर् वायुर् दोधूयते महान् निरालोके तदा लोके वाय्ववस्थे च तेजसि विप्_६,४.२२ ततस् तु मूलम् आसाद्य वायुः संभवम् आत्मनः ऊर्ध्वं चाधश् च तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश विप्_६,४.२३ वायोर् अपि गुणं स्पर्शम् आकाशं ग्रसते ततः प्रशाम्यति ततो वायुः खं तु तिष्ठत्य् अनावृतम् विप्_६,४.२४ अरूपम् अरसस्पर्शम् अगन्धं न च मूर्तिमत् सर्वम् आपूरयच् चैव सुमहत् तत् प्रकाशते विप्_६,४.२५ परिमण्डलं तत् सुषिरम् आकाशं शब्दलक्षणम् शब्दमात्रं तदाकाशं सर्वम् आवृत्य तिष्ठति विप्_६,४.२६ ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर् ग्रसते पुनः भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्थितेषु वै अभिमानात्मको ह्य् एष भूतादिस् तामसः स्मृतः विप्_६,४.२७ भूतादिं ग्रसते चापि महान् वै बुद्धिलक्षणः विप्_६,४.२८ उर्वी महांश् च जगतः प्रान्ते ऽन्तर् बाह्यतस् तथा विप्_६,४.२९ एवं सप्त महाबुद्धेः क्रमात् प्रकृतयस् तु वै प्रत्याहारे तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम् विप्_६,४.३० येनेदम् आवृतं सर्वम् अण्डम् अप्सु प्रलीयते सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम् विप्_६,४.३१ उदकावरणं यत् तु ज्योतिषा पीयते तु तत् ज्योतिर् वायौ लयं याति यात्य् आकाशे समीरणः विप्_६,४.३२ आकाशं चैव भूतादिर् ग्रसते तं तथा महान् महान्तम् एभिः सहितं प्रकृतिर् ग्रसते द्विज विप्_६,४.३३ गुणसाम्यम् अनुद्रिक्तम् अन्यूनं च महामुने प्रोच्यते प्रकृतिर् हेतुः प्रधानं कारणं परम् विप्_६,४.३४ इत्य् एषा प्रकृतिः सर्वा व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी व्यक्तस्वरूपम् अव्यक्ते तस्मिन् मैत्रेय लीयते विप्_६,४.३५ एकः शुद्धो ऽक्षरो नित्यः सर्वव्यापी तथा पुमान् सो ऽप्य् अंशः सर्वभूतस्य मैत्रेय परमात्मनः विप्_६,४.३६ न सन्ति यत्र सर्वेशे नामजात्यादिकल्पनाः सत्तामात्रात्मके ज्ञेये ज्ञानात्मन्य् आत्मनः परे विप्_६,४.३७ तद् ब्रह्म तत् परं धाम परमात्मा स चेश्वरः स विष्णुः सर्वम् एवेदं यतो नावर्तते यतिः विप्_६,४.३८ प्रकृतिर् या मया ख्याता व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी पुरुषश् चाप्य् उभाव् एतौ लीयेते परमात्मनि विप्_६,४.३९ परमात्मा च सर्वेषाम् आधारः परमेश्वरः विष्णुर् नाम्ना स वेदेषु वेदान्तेषु च गीयते विप्_६,४.४० प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् ताभ्याम् उभाभ्यां पुरुषैः सर्वमूर्तिः स इज्यते विप्_६,४.४१ ऋग्यजुःसामभिर् मार्गैः प्रवृत्तैर् इज्यते ह्य् असौ यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान् पुरुषैः पुरुषोत्तमः विप्_६,४.४२ ज्ञानात्मा ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेज्यते निवृत्ते योगिभिर् मार्गे विष्णुर् मुक्तिफलप्रदः विप्_६,४.४३ ह्रस्वदीर्घप्लुतैर् यत् तु किंचिद् वस्त्व् अभिधीयते यच् च वाचाम् अविषये तत् सर्वं विष्णुर् अव्ययः विप्_६,४.४४ व्यक्तं स एव चाव्यक्तं स एव पुरुषो ऽव्ययः परमात्मा च विश्वात्मा विश्वरूपधरो हरिः विप्_६,४.४५ व्यक्ताव्यक्तात्मिका तस्मिन् प्रकृतिः संप्रलीयते पुरुषश् चापि मैत्रेय व्यापिन्य् अव्याहतात्मनि विप्_६,४.४६ द्विपरार्धात्मकः कालः कथितो यो मया तव तद् अहस् तस्य मैत्रेय विष्णोर् ईशस्य कथ्यते विप्_६,४.४७ व्यक्ते च प्रकृतौ लीने प्रकृत्यां पुरुषे तथा तत्र स्थिते निशा चान्या तत्प्रमाणा महामुने विप्_६,४.४८ नैवाहस् तस्य न निशा नित्यस्य परमात्मनः उपचारस् तथाप्य् एष तस्येशस्य द्विजोच्यते विप्_६,४.४९ इत्य् एष तव मैत्रेय कथितः प्राकृतो लयः आत्यन्तिकम् अथो ब्रह्मन् निबोध प्रतिसंचरम् विप्_६,४.५० [[इति श्रीविष्णुपुराणे षष्ठे ऽंशे चतुर्थो ऽध्यायः ]] आध्यात्मिकादि मैत्रेय ज्ञात्वा तापत्रयं बुधः उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्य् आत्यन्तिकं लयम् विप्_६,५.१ आध्यात्मिको वै द्विविधः शारीरो मानसस् तथा शारीरो बहुभिर् भेदैर् भिद्यते श्रूयतां च सः विप्_६,५.२ शिरोरोगप्रतिश्यायज्वरशूलभगंदरैः गुल्मार्शःश्वासश्वयथुच्छर्द्यादिभिर् अनेकधा विप्_६,५.३ तथाक्षिरोगातीसारकुष्ठाङ्गामयसंज्ञकैः भिद्यते देहजस् तापो मानसं श्रोतुम् अर्हसि विप्_६,५.४ कामक्रोधभयद्वेषलोभमोहविषादजः शोकासूयावमानेर्ष्यामात्सर्यादिभवस् तथा विप्_६,५.५ मानसो ऽपि द्विजश्रेष्ठ तापो भवति नैकधा इत्य् एवमादिभिर् भेदैस् तापो ह्य् आध्यात्मिकः स्मृतः विप्_६,५.६ मृगपक्षिमनुष्याद्यैः पिशाचोरगराक्षसैः सरीसृपाद्यैश् च नृणां जन्यन्ते चाधिभौतिकः विप्_६,५.७ शीतोष्णवातवर्षाम्बुवैद्युतादिसमुद्भवः तापो द्विजवरश्रेष्ठ कथ्यते चाधिदैविकः विप्_६,५.८ गर्भजन्मजराज्ञानमृत्युनारकजं तथा दुःखं सहस्रशो भेदैर् भिद्यते मुनिसत्तम विप्_६,५.९ सुकुमारतनुर् गर्भे जन्तुर् बहुमलावृते उल्बसंवेष्टितो भुग्नपृष्ठग्रीवास्थिसंहतिः विप्_६,५.१० अत्यम्लकटुतीक्ष्णोष्णलवणैर् मातृभोजनैः अतितापिभिर् अत्यर्थं वर्धमानातिवेदनः विप्_६,५.११ प्रसारणाकुञ्चनादौ नाङ्गानां प्रभुर् आत्मनः शकृन्मूत्रमहापङ्कशायी सर्वत्रपीडितः विप्_६,५.१२ निरुच्छ्वासः सचैतन्यः स्मरञ् जन्मशतान्य् अथ आस्ते गर्भे ऽतिदुःखेन निजकर्मनिबन्धनः विप्_६,५.१३ जायमानः पुरीषासृङ्मूत्रशुक्राविलाननः प्राजापत्येन वातेन पीड्यमानास्थिबन्धनः विप्_६,५.१४ अधोमुखो वै क्रियते प्रबलैः सूतिमारुतैः क्लेशैर् निष्क्रान्तिम् आप्नोति जठरान् मातुर् आतुरः विप्_६,५.१५ मूर्च्छाम् अवाप्य महतीं संस्पृष्टो बाह्यवायुना विज्ञानभ्रंशम् आप्नोति जातश् च मुनिसत्तम विप्_६,५.१६ कण्टकैर् इव तुन्नाङ्गः क्रकचैर् इव दारितः पूतिव्रणान् निपतितो धरण्यां कृमिको यथा विप्_६,५.१७ कण्डूयने ऽपि चाशक्तः परिवर्ते ऽप्य् अनीश्वरः स्नानपानादिकाहारम् अवाप्नोति परेच्छया विप्_६,५.१८ अशुचिप्रस्तरे सुप्तः कीटदंशादिभिस् तथा भक्ष्यमाणो ऽपि नैवैषां समर्थो विनिवारणे विप्_६,५.१९ जन्मदुःखान्य् अनेकानि जन्मनो ऽनन्तराणि च बालभावे यदाप्नोति आधिभौतादिकानि च विप्_६,५.२० अज्ञानतमसाच्छन्नो मूढान्तःकरणो नरः न जानाति कुतः को ऽहं क्वाहं गन्ता किमात्मकः विप्_६,५.२१ केन बन्धेन बद्धो ऽहं कारणं किम् अकारणम् किं कार्यं किम् अकार्यं वा किं वाच्यं किं च नोच्यते विप्_६,५.२२ को ऽधर्मः कश् च वै धर्मः कस्मिन् वर्ते ऽथवा कथम् किं कर्तव्यम् अकर्तव्यं किं वा किं गुणदोषवत् विप्_६,५.२३ एवं पशुसमैर् मूढैर् अज्ञानप्रभवं महत् अवाप्यते नरैर् दुःखं शिश्नोदरपरायणैः विप्_६,५.२४ अज्ञानं तामसो भावः कार्यारम्भाप्रवृत्तयः अज्ञानिनां प्रवर्तन्ते कर्मलोपास् ततो द्विज विप्_६,५.२५ नरकं कर्मणां लोपात् फलम् आहुर् महर्षयः तस्माद् अज्ञानिनां दुःखम् इह चामुत्र चोत्तमम् विप्_६,५.२६ जराजर्जरदेहश् च शिथिलावयवः पुमान् विचलच्छीर्णदशनो वलिस्नायुशिरावृतः विप्_६,५.२७ दूरप्रणष्टनयनो व्योमान्तर्गततारकः नासाविवरनिर्यातलोमपुञ्जश् चलद्वपुः विप्_६,५.२८ प्रकटीभूतसर्वास्थिर् नतपृष्ठास्थिसंहतिः उत्सन्नजठराग्नित्वाद् अल्पाहारो ऽल्पचेष्टितः विप्_६,५.२९ कृच्छ्राच् चङ्क्रमणोत्थानशयनासनचेष्टितः मन्दीभवच्छ्रोत्रनेत्रः स्रवल्लालाविलाननः विप्_६,५.३० अनायत्तैः समस्तैश् च करणैर् मरणोन्मुखः तत्क्षणे ऽप्य् अनुभूतानाम् अस्मर्ताखिलवस्तूनाम् विप्_६,५.३१ सकृद् उच्चारिते वाक्ये समुद्भूतमहाश्रमः श्वासकासमहायाससमुद्भूतप्रजागरः विप्_६,५.३२ अन्येनोत्थाप्यते ऽन्येन तथा संवेश्यते जरी भृत्यात्मपुत्रदाराणाम् अवमानास्पदीकृतः विप्_६,५.३३ प्रक्षीणाखिलशौचश् च विहाराहारसस्पृहः हास्यः परिजनस्यापि निर्विण्णाशेषबान्धवः विप्_६,५.३४ अनुभूतम् इवान्यस्मिञ् जन्मन्य् आत्मविचेष्टितम् संस्मरन् यौवने दीर्घं निःश्वसित्य् अतितापितः विप्_६,५.३५ एवमादीनि दुःखानि जरायाम् अनुभूय वै मरणे यानि दुःखानि प्राप्नोति शृणु तान्य् अपि विप्_६,५.३६ श्लथद्ग्रीवाङ्घ्रिहस्तो ऽथ व्याप्तो वेपथुना नरः मुहुर् ग्लानिः परवशो मुहुर् ज्ञानलवान्वितः विप्_६,५.३७ हिरण्यधान्यतनयभार्याभृत्यगृहादिषु एते कथं भविष्यन्तीत्य् अतीवममताकुलः विप्_६,५.३८ मर्मभिद्भिर् महारोगैः क्रकचैर् इव दारुणैः शरैर् इवान्तकस्योग्रैश् छिद्यमानास्थिबन्धनः विप्_६,५.३९ विवर्तमानताराक्षिर् हस्तपादं मुहुः क्षिपन् संशुष्यमाणताल्वोष्ठपुटो घुरघुरायते विप्_६,५.४० निरुद्धकण्ठो दोषौघैर् उदानश्वासपीडितः तापेन महता व्याप्तस् तृषा चार्तस् तथा क्षुधा विप्_६,५.४१ क्लेशाद् उत्क्रान्तिम् आप्नोति याम्यकिंकरपीडितः ततश् च यातनादेहं क्लेशेन प्रतिपद्यते विप्_६,५.४२ एतान्य् अन्यानि चोग्राणि दुःखानि मरणे नृणाम् शृणुष्व नरके यानि प्राप्यन्ते पुरुषैर् मृतैः विप्_६,५.४३ याम्यकिंकरपाशादिग्रहणं दण्डताडनम् यमस्य दर्शनं चोग्रम् उग्रमार्गविलोकनम् विप्_६,५.४४ करम्भवालुकावह्नियन्त्रशस्त्रादिभीषणे प्रत्येकं नरके याश् च यातना द्विज दुःसहाः विप्_६,५.४५ क्रकचैः पाट्यमानानां मूषायां चापि धम्यताम् कुठारैः कृत्यमानानां भूमौ चापि निखन्यताम् विप्_६,५.४६ शूलेष्व् आरोप्यमाणानां व्याघ्रवक्त्रे प्रवेश्यताम् गृध्रैः संभक्ष्यमाणानां द्वीपिभिश् चोपभुज्यताम् विप्_६,५.४७ क्वाथ्यतां तैलमध्ये च क्लिद्यतां क्षारकर्दमे उच्चान् निपात्यमानानां क्षिप्यतां क्षेपयन्त्रकैः विप्_६,५.४८ नरके यानि दुःखानि पापहेतूद्भवानि वै प्राप्यन्ते नारकैर् विप्र तेषां संख्या न विद्यते विप्_६,५.४९ न केवलं द्विजश्रेष्ठ नरके दुःखपद्धतिः स्वर्गे ऽपि पातभीतस्य क्षयिष्णोर् नास्ति निर्वृतिः विप्_६,५.५० पुनश् च गर्भे भवति जायते च पुनर् नरः गर्भे विलीयते भूयो जायमानो ऽस्तम् एति च विप्_६,५.५१ जातमात्रश् च म्रियते बालभावे ऽथ यौवने मध्यमं वा वयः प्राप्य वार्द्धके वा ध्रुवा मृतिः विप्_६,५.५२ यावज् जीवति तावच् च दुःखैर् नानाविधैः प्लुतः तन्तुकारणपक्ष्मौघैर् आस्ते कार्पासबीजवत् विप्_६,५.५३ द्रव्यनाशे तथोत्पत्तौ पालने च तथा नृणाम् भवन्त्य् अनेकदुःखानि तथैवेष्टविपत्तिषु विप्_६,५.५४ यद् यत् प्रीतिकरं पुंसां वस्तु मैत्रेय जायते तद् एव दुःखवृक्षस्य बीजत्वम् उपगच्छति विप्_६,५.५५ कलत्रपुत्रमित्रार्थगृहक्षेत्रधनादिकैः क्रियते न तथा भूरि सुखं पुंसां यथासुखम् विप्_६,५.५६ इति संसारदुःखार्कतापतापितचेतसाम् विमुक्तिपादपच्छायाम् ऋते कुत्र सुखं नृणाम् विप्_६,५.५७ तद् अस्य त्रिविधस्यापि दुःखजातस्य पण्डितैः गर्भजन्मजराद्येषु स्थानेषु प्रभविष्यतः विप्_६,५.५८ निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा भेषजं भगवत्प्राप्तिर् एकान्तात्यन्तिकी मता विप्_६,५.५९ तस्मात् तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर् नरैः तत्प्राप्तिहेतुर् ज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने विप्_६,५.६० आगमोत्थं विवेकाच् च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम् विप्_६,५.६१ अन्धं तम इवाज्ञानं दीपवच् चेन्द्रियोद्भवम् यथा सूर्यस् तथा ज्ञानं यद् विप्रर्षे विवेकजम् विप्_६,५.६२ मनुर् अप्य् आह वेदार्थं स्मृत्वा यन् मुनिसत्तम तद् एतच् छ्रूयताम् अत्र संबन्धे गदतो मम विप्_६,५.६३ द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति विप्_६,५.६४ द्वे विद्ये वेदितव्ये वै इति चाथर्वणी श्रुतिः परया त्व् अक्षरप्राप्तिर् ऋग्वेदादिमयापरा विप्_६,५.६५ यत् तद् अव्यक्तम् अजरम् अचिन्त्यम् अजम् अव्ययम् अनिर्देश्यम् अरूपं च पाणिपादाद्यसंयुतम् विप्_६,५.६६ विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिम् अकारणम् व्याप्य् अव्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यन्ति सूरयः विप्_६,५.६७ तद् ब्रह्म तत् परं धाम तद् ध्येयं मोक्षकाङ्क्स्.इणाम् श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद् विष्णोः परमं पदम् विप्_६,५.६८ तद् एव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः वाचको भगवच्छब्दस् तस्याद्यस्याक्षयात्मनः विप्_६,५.६९ एवं निगदितार्थस्य स तत्त्वं तस्य तत्त्वतः ज्ञायते येन तज् ज्ञानं परम् अन्यत् त्रयीमयम् विप्_६,५.७० अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विज पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्य् औपचारिकः विप्_६,५.७१ शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्तते मैत्रेय भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे विप्_६,५.७२ संभर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः नेता गमयिता स्रष्टा गकारार्थस् तथा मुने विप्_६,५.७३ ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः ज्ञानवैराग्ययोश् चैव षण्णां भग इतीरणा विप्_६,५.७४ वसन्ति तत्र भूतानि भूतात्मन्य् अखिलात्मनि स च भूतेष्व् अशेषेषु वकारार्थस् ततो ऽव्ययः विप्_६,५.७५ एवम् एष महाशब्दो भगवान् इति सत्तम परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः विप्_६,५.७६ तत्र पूज्यपदार्थोक्तिपरिभाषासमन्वितः शब्दो ऽयं नोपचारेण अन्यत्र ह्य् उपचारतः विप्_६,५.७७ उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम् आगतिं गतिम् वेत्ति विद्याम् अविद्यां च स वाच्यो भगवान् इति विप्_६,५.७८ ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्य् अशेषतः भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर् गुणादिभिः विप्_६,५.७९ सर्वाणि तत्र भूतानि वसन्ति परमात्मनि भूतेषु च स सर्वात्मा वासुदेवस् ततः स्मृतः विप्_६,५.८० खाण्डिक्यजनकायाह पृष्टः केशिध्वजः पुरा नामव्याख्याम् अनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः विप्_६,५.८१ भूतेषु वसते सो ऽन्तर् वसन्त्य् अत्र च तानि यत् धाता विधाता जगतां वासुदेवस् ततः प्रभुः विप्_६,५.८२ भूतेषु यो ऽन्तर् वसति स्म नित्यं सर्वाणि भूतानि च यत्र सन्ति धाता विधाता परमेश्वरश् च स वासुदेवो न यतः परो ऽन्यः"
6,5,87,10,"sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikāraṃ guṇādidoṣāṃś ca mune vyatītaḥ atītasarvāvaraṇo 'khilātmā tenāstṛtaṃ yad bhuvanāntarāle ViP_6,5.83 samastakalyāṇaguṇātmako hi svaśaktileśāvṛtabhūtasargaḥ icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitāśeṣajagaddhito 'sau ViP_6,5.84 tejobalaiśvaryamahāvabodha svavīryaśaktyādiguṇaikarāśiḥ paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ santi parāvareśe ViP_6,5.85 sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo 'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ sarveśvaraḥ sarvadṛk sarvavettā samastaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ ViP_6,5.86 saṃjñāyate yena tad astadoṣaṃ śuddhaṃ paraṃ nirmalam ekarūpam saṃdṛśyate vāpy avagamyate vā taj jñānam ajñānam ato 'nyad uktam ViP_6,5.87 vyarthaṃ janmaśataṃ tasya śrutvā vaktraparāṅmukhaḥ","स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश् च मुने व्यतीतः अतीतसर्वावरणो ऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद् भुवनान्तराले विप्_६,५.८३ समस्तकल्याणगुणात्मको हि स्वशक्तिलेशावृतभूतसर्गः इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितो ऽसौ विप्_६,५.८४ तेजोबलैश्वर्यमहावबोध स्ववीर्यशक्त्यादिगुणैकराशिः परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः सन्ति परावरेशे विप्_६,५.८५ स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः सर्वेश्वरः सर्वदृक् सर्ववेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः विप्_६,५.८६ संज्ञायते येन तद् अस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलम् एकरूपम् संदृश्यते वाप्य् अवगम्यते वा तज् ज्ञानम् अज्ञानम् अतो ऽन्यद् उक्तम् विप्_६,५.८७ व्यर्थं जन्मशतं तस्य श्रुत्वा वक्त्रपराङ्मुखः"
6,5,87,10,:1 aśvamedhasamaṃ jñeyaṃ kurukṣetraśatādhikam,:१ अश्वमेधसमं ज्ञेयं कुरुक्षेत्रशताधिकम्
6,5,87,10,:2 niṣphalaṃ jīvitaṃ tasya asya jñānaparāṅmukhaḥ,:२ निष्फलं जीवितं तस्य अस्य ज्ञानपराङ्मुखः
6,6,29,11,":3 [[iti śrīviṣṇupurāṇe ṣaṣṭhe 'ṃśe pañcamo 'dhyāyaḥ ]] svādhyāyasaṃyamābhyāṃ sa dṛśyate puruṣottamaḥ tatprāptikāraṇaṃ brahma tad etad iti paṭhyate ViP_6,6.1 svādhyāyād yogam āsīta yogāt svādhyāyam ācaret svādhyāyayogasaṃpattyā paramātmā prakāśate ViP_6,6.2 tadīkṣaṇāya svādhyāyaś cakṣur yogas tathāparam na māṃsacakṣuṣā draṣṭuṃ brahmabhūtaḥ sa śakyate ViP_6,6.3 bhagavaṃs tam ahaṃ yogaṃ jñātum icchāmi taṃ vada jñāte yatrākhilādhāraṃ paśyeyaṃ parameśvaram ViP_6,6.4 yathā keśidhvajaḥ prāha khāṇḍikyāya mahātmane janakāya purā yogaṃ tathāhaṃ kathayāmi te ViP_6,6.5 khāṇḍikyaḥ ko 'bhavad brahman ko vā keśidhvajo 'bhavat kathaṃ tayoś ca saṃvādo yogasaṃbandhavān abhūt ViP_6,6.6 dharmadhvajo vai janakas tasya putro 'mitadhvajaḥ kṛtadhvajaś ca nāmnāsīt sadādhyātmaratir nṛpaḥ ViP_6,6.7 kṛtadhvajasya putro 'bhūt khyātaḥ keśidhvajo dvija putro 'mitadhvajasyāpi khāṇḍikyajanako 'bhavat ViP_6,6.8 karmamārge 'ti khāṇḍikyaḥ pṛthivyām abhavat kṛtī keśidhvajo 'py atīvāsīd ātmavidyāviśāradaḥ ViP_6,6.9 tāv ubhāv api caivāstāṃ vijigīṣū parasparam keśidhvajena khāṇḍikyaḥ svarājyād avaropitaḥ ViP_6,6.10 purodhasā mantribhiś ca samaveto 'lpasādhanaḥ rājyān nirākṛtaḥ so 'tha durgāraṇyacaro 'bhavat ViP_6,6.11 iyāja so 'pi subahūn yajñāñ \jñānavyapāśrayaḥ brahmavidyām adhiṣṭhāya tartuṃ mṛtyum avidyayā ViP_6,6.12 ekadā vartamānasya yāge yogavidāṃ vara dharmadhenuṃ jaghānograḥ śārdūlo vijane vane ViP_6,6.13 tato rājā hatāṃ jñātvā dhenuṃ vyāghreṇa ṛtvijaḥ prāyaścittaṃ sa papraccha kim atreti vidhīyate ViP_6,6.14 te cocur na vayaṃ vidmaḥ kaśeruḥ pṛcchyatām iti kaśerur api tenoktas tatheti prāha bhārgavam ViP_6,6.15 śunakaṃ pṛccha rājendra nāhaṃ vedmi sa vetsyati sa gatvā tam apṛcchac ca so 'py āha śṛṇu yan mune ViP_6,6.16 na kaśerur na caivāhaṃ na cānyaḥ sāmprataṃ bhuvi vetty eka eva tvacchatruḥ khāṇḍikyo yo jitas tvayā ViP_6,6.17 sa cāha taṃ prayāmy eṣa praṣṭum ātmaripuṃ mune prāpta eva mayā yajño yadi māṃ sa haniṣyati ViP_6,6.18 prāyaścittaṃ sa cet pṛṣṭo vadiṣyati ripur mama tataś cāvikalo yāgo muniśreṣṭha bhaviṣyati ViP_6,6.19 ity uktvā ratham āruhya kṛṣṇājinadharo nṛpaḥ vanaṃ jagāma yatrāste khāṇḍikyaḥ sa mahāmatiḥ ViP_6,6.20 tam āyāntaṃ samālokya khāṇḍikyo ripum ātmanaḥ provāca krodhatāmrākṣaḥ samāropitakārmukaḥ ViP_6,6.21 kṛṣṇājinaṃ tvaṃ kavacam ābadhyāsmān nihaṃsyasi kṛṣṇājinadhare vetsi na mayi prahariṣyati ViP_6,6.22 mṛgāṇāṃ vada pṛṣṭheṣu mūḍha kṛṣṇājinaṃ na kim yeṣāṃ mayā tvayā cogrāḥ prahitāḥ śitasāyakāḥ ViP_6,6.23 sa tvām ahaṃ haniṣyāmi na me jīvan vimokṣyase ātatāyy asi durbuddhe mama rājyaharo ripuḥ ViP_6,6.24 khāṇḍikya saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavantam aham āgataḥ na tvāṃ hantuṃ vicāryaitat kopaṃ bāṇaṃ vimuñca vā ViP_6,6.25 tataḥ sa mantribhiḥ sārdham ekānte sapurohitaiḥ mantrayām āsa khāṇḍikyaḥ sarvair eva mahāmatiḥ ViP_6,6.26 tam ūcur mantriṇo vadhyo ripur eṣa vaśaṃ gataḥ hate tu pṛthivī sarvā tava vaśyā bhaviṣyati ViP_6,6.27 khāṇḍikyaś cāha tān sarvān evam etan na saṃśayaḥ hate tu pṛthivī sarvā mama vaśyā bhaviṣyati ViP_6,6.28 paralokajayas tasya pṛthivī sakalā mama na hanmi cel lokajayo mama tv asya vasuṃdharā ViP_6,6.29 nāhaṃ manye lokajayād adhikā syād vasuṃdharā",":३ [[इति श्रीविष्णुपुराणे षष्ठे ऽंशे पञ्चमो ऽध्यायः ]] स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तद् एतद् इति पठ्यते विप्_६,६.१ स्वाध्यायाद् योगम् आसीत योगात् स्वाध्यायम् आचरेत् स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते विप्_६,६.२ तदीक्षणाय स्वाध्यायश् चक्षुर् योगस् तथापरम् न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते विप्_६,६.३ भगवंस् तम् अहं योगं ज्ञातुम् इच्छामि तं वद ज्ञाते यत्राखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम् विप्_६,६.४ यथा केशिध्वजः प्राह खाण्डिक्याय महात्मने जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते विप्_६,६.५ खाण्डिक्यः को ऽभवद् ब्रह्मन् को वा केशिध्वजो ऽभवत् कथं तयोश् च संवादो योगसंबन्धवान् अभूत् विप्_६,६.६ धर्मध्वजो वै जनकस् तस्य पुत्रो ऽमितध्वजः कृतध्वजश् च नाम्नासीत् सदाध्यात्मरतिर् नृपः विप्_६,६.७ कृतध्वजस्य पुत्रो ऽभूत् ख्यातः केशिध्वजो द्विज पुत्रो ऽमितध्वजस्यापि खाण्डिक्यजनको ऽभवत् विप्_६,६.८ कर्ममार्गे ऽति खाण्डिक्यः पृथिव्याम् अभवत् कृती केशिध्वजो ऽप्य् अतीवासीद् आत्मविद्याविशारदः विप्_६,६.९ ताव् उभाव् अपि चैवास्तां विजिगीषू परस्परम् केशिध्वजेन खाण्डिक्यः स्वराज्याद् अवरोपितः विप्_६,६.१० पुरोधसा मन्त्रिभिश् च समवेतो ऽल्पसाधनः राज्यान् निराकृतः सो ऽथ दुर्गारण्यचरो ऽभवत् विप्_६,६.११ इयाज सो ऽपि सुबहून् यज्ञाञ् \ज्ञानव्यपाश्रयः ब्रह्मविद्याम् अधिष्ठाय तर्तुं मृत्युम् अविद्यया विप्_६,६.१२ एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर धर्मधेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने विप्_६,६.१३ ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण ऋत्विजः प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किम् अत्रेति विधीयते विप्_६,६.१४ ते चोचुर् न वयं विद्मः कशेरुः पृच्छ्यताम् इति कशेरुर् अपि तेनोक्तस् तथेति प्राह भार्गवम् विप्_६,६.१५ शुनकं पृच्छ राजेन्द्र नाहं वेद्मि स वेत्स्यति स गत्वा तम् अपृच्छच् च सो ऽप्य् आह शृणु यन् मुने विप्_६,६.१६ न कशेरुर् न चैवाहं न चान्यः साम्प्रतं भुवि वेत्त्य् एक एव त्वच्छत्रुः खाण्डिक्यो यो जितस् त्वया विप्_६,६.१७ स चाह तं प्रयाम्य् एष प्रष्टुम् आत्मरिपुं मुने प्राप्त एव मया यज्ञो यदि मां स हनिष्यति विप्_६,६.१८ प्रायश्चित्तं स चेत् पृष्टो वदिष्यति रिपुर् मम ततश् चाविकलो यागो मुनिश्रेष्ठ भविष्यति विप्_६,६.१९ इत्य् उक्त्वा रथम् आरुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः वनं जगाम यत्रास्ते खाण्डिक्यः स महामतिः विप्_६,६.२० तम् आयान्तं समालोक्य खाण्डिक्यो रिपुम् आत्मनः प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः विप्_६,६.२१ कृष्णाजिनं त्वं कवचम् आबध्यास्मान् निहंस्यसि कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति विप्_६,६.२२ मृगाणां वद पृष्ठेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम् येषां मया त्वया चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः विप्_६,६.२३ स त्वाम् अहं हनिष्यामि न मे जीवन् विमोक्ष्यसे आतताय्य् असि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः विप्_६,६.२४ खाण्डिक्य संशयं प्रष्टुं भवन्तम् अहम् आगतः न त्वां हन्तुं विचार्यैतत् कोपं बाणं विमुञ्च वा विप्_६,६.२५ ततः स मन्त्रिभिः सार्धम् एकान्ते सपुरोहितैः मन्त्रयाम् आस खाण्डिक्यः सर्वैर् एव महामतिः विप्_६,६.२६ तम् ऊचुर् मन्त्रिणो वध्यो रिपुर् एष वशं गतः हते तु पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति विप्_६,६.२७ खाण्डिक्यश् चाह तान् सर्वान् एवम् एतन् न संशयः हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति विप्_६,६.२८ परलोकजयस् तस्य पृथिवी सकला मम न हन्मि चेल् लोकजयो मम त्व् अस्य वसुंधरा विप्_६,६.२९ नाहं मन्ये लोकजयाद् अधिका स्याद् वसुंधरा"
6,7,3,12,"paralokajayo 'nantaḥ svalpakālo mahījayaḥ tasmād enaṃ na haniṣye yat pṛcchati vadāmi tat ViP_6,6.30 tatas tam abhyupetyāha khāṇḍikyajanako ripum praṣṭavyaṃ yat tvayā sarvaṃ tat pṛcchasva vadāmy aham ViP_6,6.31 tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ dharmadhenuvadhaṃ dvija kathayitvā sa papraccha prāyaścittaṃ hi tadgatam ViP_6,6.32 sa cācaṣṭa yathānyāyaṃ dvija keśidhvajāya tat prāyaścittam aśeṣeṇa yad vai tatra vidhīyate ViP_6,6.33 viditārthaḥ sa tenaiva anujñāto mahātmanā yāgabhūmim upāgamya cakre sarvāḥ kriyāḥ kramāt ViP_6,6.34 krameṇa vidhivad yāgaṃ nītvā so 'vabhṛthāplutaḥ kṛtakṛtyas tato bhūtvā cintayām āsa pārthivaḥ ViP_6,6.35 pūjitā ṛtvijaḥ sarve sadasyā mānitā mayā tathaivārthijano 'py arthair yojito 'bhimatair mayā ViP_6,6.36 yathārham atra lokasya mayā sarvaṃ viceṣṭitam aniṣpannakriyaṃ cetas tathāpi mama kiṃ yathā ViP_6,6.37 itthaṃ saṃcintayann eva sasmāra sa mahīpatiḥ khāṇḍikyāya na datteti mayā vai gurudakṣiṇā ViP_6,6.38 sa jagāma tato bhūyo ratham āruhya pārthivaḥ maitreya durgagahanaṃ khāṇḍikyo yatra saṃsthitaḥ ViP_6,6.39 khāṇḍikyo 'pi punar dṛṣṭvā tam āyāntaṃ dhṛtāyudhaḥ tasthau hantuṃ kṛtamatis tam āha sa punar nṛpaḥ ViP_6,6.40 bho nāhaṃ te 'pakārāya prāptaḥ khāṇḍikya mā krudhaḥ guror niṣkrayadānāya mām avehi tvam āgatam ViP_6,6.41 niṣpādito mayā yāgaḥ samyak tvadupadeśataḥ so 'haṃ te dātum icchāmi vṛṇuṣva gurudakṣiṇām ViP_6,6.42 bhūyaḥ sa mantribhiḥ sārdhaṃ mantrayām āsa pārthivaḥ guruniṣkṛtikāmo 'tra kim ayaṃ prārthyatām iti ViP_6,6.43 tam ūcur mantriṇo rājyam aśeṣaṃ prārthyatām ayam kṛtibhiḥ prārthyate rājyam anāyāsitasainikaiḥ ViP_6,6.44 prahasya tān āha nṛpaḥ sa khāṇḍikyo mahāmatiḥ svalpakālaṃ mahīrājyaṃ mādṛśaiḥ prārthyate katham ViP_6,6.45 evam etad bhavanto 'tra arthasādhanamantriṇaḥ paramārthaḥ kathaṃ ko 'tra yūyaṃ nātra vicakṣaṇāḥ ViP_6,6.46 ity uktvā samupetyainaṃ sa tu keśidhvajaṃ nṛpam uvāca kim avaśyaṃ tvaṃ dadāsi gurudakṣiṇām ViP_6,6.47 bāḍham ity eva tenoktaḥ khāṇḍikyas tam athābravīt bhavān adhyātmavijñānaparamārthavicakṣaṇaḥ ViP_6,6.48 yadi ced dīyate mahyaṃ bhavatā guruniṣkrayaḥ tat kleśapraśamāyālaṃ yat karma tad udīraya ViP_6,6.49 [[iti śrīviṣṇupurāṇe ṣaṣṭhe 'ṃśe ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ]] na prārthitaṃ tvayā kasmān mama rājyam akaṇṭakam rājyalābhād vinā nānyat kṣatriyāṇām atipriyam ViP_6,7.1 keśidhvaja nibodha tvaṃ mayā na prārthitaṃ yataḥ rājyam etad aśeṣaṃ te yatra gṛdhnanty apaṇḍitāḥ ViP_6,7.2 kṣatriyāṇām ayaṃ dharmo yat prajāparipālanam vadhaś ca dharmayuddhena svarājyaparipanthinām ViP_6,7.3 yat prajāpālanaṃ yac ca svarājyapratipakṣaṇām","परलोकजयो ऽनन्तः स्वल्पकालो महीजयः तस्माद् एनं न हनिष्ये यत् पृच्छति वदामि तत् विप्_६,६.३० ततस् तम् अभ्युपेत्याह खाण्डिक्यजनको रिपुम् प्रष्टव्यं यत् त्वया सर्वं तत् पृच्छस्व वदाम्य् अहम् विप्_६,६.३१ ततः सर्वं यथावृत्तं धर्मधेनुवधं द्विज कथयित्वा स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्गतम् विप्_६,६.३२ स चाचष्ट यथान्यायं द्विज केशिध्वजाय तत् प्रायश्चित्तम् अशेषेण यद् वै तत्र विधीयते विप्_६,६.३३ विदितार्थः स तेनैव अनुज्ञातो महात्मना यागभूमिम् उपागम्य चक्रे सर्वाः क्रियाः क्रमात् विप्_६,६.३४ क्रमेण विधिवद् यागं नीत्वा सो ऽवभृथाप्लुतः कृतकृत्यस् ततो भूत्वा चिन्तयाम् आस पार्थिवः विप्_६,६.३५ पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया तथैवार्थिजनो ऽप्य् अर्थैर् योजितो ऽभिमतैर् मया विप्_६,६.३६ यथार्हम् अत्र लोकस्य मया सर्वं विचेष्टितम् अनिष्पन्नक्रियं चेतस् तथापि मम किं यथा विप्_६,६.३७ इत्थं संचिन्तयन्न् एव सस्मार स महीपतिः खाण्डिक्याय न दत्तेति मया वै गुरुदक्षिणा विप्_६,६.३८ स जगाम ततो भूयो रथम् आरुह्य पार्थिवः मैत्रेय दुर्गगहनं खाण्डिक्यो यत्र संस्थितः विप्_६,६.३९ खाण्डिक्यो ऽपि पुनर् दृष्ट्वा तम् आयान्तं धृतायुधः तस्थौ हन्तुं कृतमतिस् तम् आह स पुनर् नृपः विप्_६,६.४० भो नाहं ते ऽपकाराय प्राप्तः खाण्डिक्य मा क्रुधः गुरोर् निष्क्रयदानाय माम् अवेहि त्वम् आगतम् विप्_६,६.४१ निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः सो ऽहं ते दातुम् इच्छामि वृणुष्व गुरुदक्षिणाम् विप्_६,६.४२ भूयः स मन्त्रिभिः सार्धं मन्त्रयाम् आस पार्थिवः गुरुनिष्कृतिकामो ऽत्र किम् अयं प्रार्थ्यताम् इति विप्_६,६.४३ तम् ऊचुर् मन्त्रिणो राज्यम् अशेषं प्रार्थ्यताम् अयम् कृतिभिः प्रार्थ्यते राज्यम् अनायासितसैनिकैः विप्_६,६.४४ प्रहस्य तान् आह नृपः स खाण्डिक्यो महामतिः स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम् विप्_६,६.४५ एवम् एतद् भवन्तो ऽत्र अर्थसाधनमन्त्रिणः परमार्थः कथं को ऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः विप्_६,६.४६ इत्य् उक्त्वा समुपेत्यैनं स तु केशिध्वजं नृपम् उवाच किम् अवश्यं त्वं ददासि गुरुदक्षिणाम् विप्_६,६.४७ बाढम् इत्य् एव तेनोक्तः खाण्डिक्यस् तम् अथाब्रवीत् भवान् अध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः विप्_६,६.४८ यदि चेद् दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः तत् क्लेशप्रशमायालं यत् कर्म तद् उदीरय विप्_६,६.४९ [[इति श्रीविष्णुपुराणे षष्ठे ऽंशे षष्ठो ऽध्यायः ]] न प्रार्थितं त्वया कस्मान् मम राज्यम् अकण्टकम् राज्यलाभाद् विना नान्यत् क्षत्रियाणाम् अतिप्रियम् विप्_६,७.१ केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः राज्यम् एतद् अशेषं ते यत्र गृध्नन्त्य् अपण्डिताः विप्_६,७.२ क्षत्रियाणाम् अयं धर्मो यत् प्रजापरिपालनम् वधश् च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपन्थिनाम् विप्_६,७.३ यत् प्रजापालनं यच् च स्वराज्यप्रतिपक्षणाम्"
6,7,16,14,"yatrāśaktasya me doṣo naivāsty apahṛte tvayā bandhāyaiva bhavaty eṣā avidyāpy akramojjhitā ViP_6,7.4 janmopabhogalipsārtham iyaṃ rājyaspṛhā mama anyeṣāṃ doṣajā naiva dharmam evānurudhyate ViP_6,7.5 na yācñā kṣatrabandhūnāṃ dharmāyaitat satāṃ matam ViP_6,7.6ab janmopabhogakṣayadaṃ yogād anyan na vidyate ViP_6,7.6ab*13:1 brahmavīhi mahābhāga yogaṃ yogaviduttama ViP_6,7.6ab*13:2 vijñātayogaśāstrārthāḥ tvam asyān nimisaṃtatau ViP_6,7.6ab*13:3 ato na yācitaṃ rājyam avidyāntargataṃ tava ViP_6,7.6cd rājye gṛdhnanty avidvāṃso mamatvāhṛtacetasaḥ ahaṃmānamahāpānamadamattā na mādṛśāḥ ViP_6,7.7 tataḥ prahṛṣṭaḥ sādhv iti prāha keśidhvajo nṛpaḥ khāṇḍikyajanakaṃ prītyā śrūyatāṃ vacanaṃ mama ViP_6,7.8 aham avidyayā mṛtyuṃ tartukāmaḥ karomi vai rājyaṃ yāgāṃś ca vividhān bhogaiḥ puṇyakṣayaṃ tathā ViP_6,7.9 tad idaṃ te mano diṣṭyā vivekaiśvaryatāṃ gatam śrūyatāṃ cāpy avidyāyāḥ svarūpaṃ kulanandana ViP_6,7.10 anātmany ātmabuddhir yā asve svam iti yā matiḥ avidyātarusaṃbhūtibījam etad dvidhā sthitam ViP_6,7.11 pañcabhūtātmake dehe dehī mohatamovṛtaḥ aham etad itīty uccaiḥ kurute kumatir matim ViP_6,7.12 ākāśavāyvagnijalapṛthivībhyaḥ pṛthak sthite ātmany ātmamayaṃ bhāvaṃ kaḥ karoti kalevare ViP_6,7.13 kalevaropabhogyaṃ hi gṛhakṣetrādikaṃ ca kaḥ adehe hy ātmani prājño mamedam iti manyate ViP_6,7.14 itthaṃ ca putrapautreṣu taddehotpāditeṣu kaḥ karoti paṇḍitaḥ svāmyam anātmani kalevare ViP_6,7.15 sarvaṃ dehopabhogāya kurute karma mānavaḥ dehaś cānyo yadā puṃsas tadā bandhāya tatparam ViP_6,7.16 yadi nāmāsya kāyasya yad antas tad bahir bhavet","यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्य् अपहृते त्वया बन्धायैव भवत्य् एषा अविद्याप्य् अक्रमोज्झिता विप्_६,७.४ जन्मोपभोगलिप्सार्थम् इयं राज्यस्पृहा मम अन्येषां दोषजा नैव धर्मम् एवानुरुध्यते विप्_६,७.५ न याच्ञा क्षत्रबन्धूनां धर्मायैतत् सतां मतम् विप्_६,७.६अब् जन्मोपभोगक्षयदं योगाद् अन्यन् न विद्यते विप्_६,७.६अब्*१३:१ ब्रह्मवीहि महाभाग योगं योगविदुत्तम विप्_६,७.६अब्*१३:२ विज्ञातयोगशास्त्रार्थाः त्वम् अस्यान् निमिसंततौ विप्_६,७.६अब्*१३:३ अतो न याचितं राज्यम् अविद्यान्तर्गतं तव विप्_६,७.६च्द् राज्ये गृध्नन्त्य् अविद्वांसो ममत्वाहृतचेतसः अहंमानमहापानमदमत्ता न मादृशाः विप्_६,७.७ ततः प्रहृष्टः साध्व् इति प्राह केशिध्वजो नृपः खाण्डिक्यजनकं प्रीत्या श्रूयतां वचनं मम विप्_६,७.८ अहम् अविद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै राज्यं यागांश् च विविधान् भोगैः पुण्यक्षयं तथा विप्_६,७.९ तद् इदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्वर्यतां गतम् श्रूयतां चाप्य् अविद्यायाः स्वरूपं कुलनन्दन विप्_६,७.१० अनात्मन्य् आत्मबुद्धिर् या अस्वे स्वम् इति या मतिः अविद्यातरुसंभूतिबीजम् एतद् द्विधा स्थितम् विप्_६,७.११ पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृतः अहम् एतद् इतीत्य् उच्चैः कुरुते कुमतिर् मतिम् विप्_६,७.१२ आकाशवाय्वग्निजलपृथिवीभ्यः पृथक् स्थिते आत्मन्य् आत्ममयं भावं कः करोति कलेवरे विप्_६,७.१३ कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च कः अदेहे ह्य् आत्मनि प्राज्ञो ममेदम् इति मन्यते विप्_६,७.१४ इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु कः करोति पण्डितः स्वाम्यम् अनात्मनि कलेवरे विप्_६,७.१५ सर्वं देहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः देहश् चान्यो यदा पुंसस् तदा बन्धाय तत्परम् विप्_६,७.१६ यदि नामास्य कायस्य यद् अन्तस् तद् बहिर् भवेत्"
6,7,16,14,:1 daṇḍam ādāya loko 'yaṃ śunaḥ kākāṃś ca vārayet,:१ दण्डम् आदाय लोको ऽयं शुनः काकांश् च वारयेत्
6,7,32,15,":2 mṛṇmayaṃ hi yathā gehaṃ lipyate vai mṛdambhasā pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdambholepanasthitiḥ ViP_6,7.17 pañcabhūtātmakair bhogaiḥ pañcabhūtātmakaṃ vapuḥ āpyāyate yadi tataḥ puṃso garvo 'tra kiṃ kṛtaḥ ViP_6,7.18 anekajanmasāhasrīṃ saṃsārapadavīṃ vrajan mohaśramaṃ prayāto 'sau vāsanāreṇuguṇṭhitaḥ ViP_6,7.19 prakṣālyate yadā so 'sya reṇur jñānoṣṇavāriṇā tadā saṃsārapānthasya yāti mohaśramaḥ śamam ViP_6,7.20 mohaśrame śamaṃ yāte svasthāntaḥkaraṇaḥ pumān ananyātiśayābādhaṃ paraṃ nirvāṇam ṛcchati ViP_6,7.21 nirvāṇamaya evāyam ātmā jñānamayo 'malaḥ duḥkhājñānamalā dharmāḥ prakṛtes te tu nātmanaḥ ViP_6,7.22 jalasya nāgnisaṃsargaḥ sthālīsaṅgāt tathāpi hi śabdodrekādikān dharmāṃs tat karoti yathā mune ViP_6,7.23 tathātmā prakṛteḥ saṅgād ahaṃmānādidūṣitaḥ bhajate prākṛtān dharmān anyas tebhyo hi so 'vyayaḥ ViP_6,7.24 tad etat kathitaṃ bījam avidyāyā mayā tava kleśānāṃ ca kṣayakaraṃ yogād anyan na vidyate ViP_6,7.25 taṃ bravīhi mahābhāga yogaṃ yogaviduttama vijñātayogaśāstrārthas tvam asyāṃ nimisaṃtatau ViP_6,7.26 yogasvarūpaṃ khāṇḍikya śrūyatāṃ gadato mama yatra sthito na cyavate prāpya brahmalayaṃ muniḥ ViP_6,7.27 mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ bandhasya viṣayāsaṅgi mukter nirviṣayaṃ tathā ViP_6,7.28 viṣayebhyaḥ samāhṛtya vijñānātmā mano muniḥ cintayen muktaye tena brahmabhūtaṃ pareśvaram ViP_6,7.29 ātmabhāvaṃ nayaty enaṃ tad brahmadhyāyinaṃ mune vikāryam ātmanaḥ śaktyā loham ākarṣako yathā ViP_6,7.30 ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣṭā yā manogatiḥ tasyā brahmaṇi saṃyogo yoga ity abhidhīyate ViP_6,7.31 evam atyantavaiśiṣṭyayuktadharmopalakṣaṇaḥ yasya yogaḥ sa vai yogī mumukṣur abhidhīyate ViP_6,7.32 eko vai bandhamokṣasya na dvitīyo 'sti kaścana",":२ मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदम्भसा पार्थिवो ऽयं तथा देहो मृदम्भोलेपनस्थितिः विप्_६,७.१७ पञ्चभूतात्मकैर् भोगैः पञ्चभूतात्मकं वपुः आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वो ऽत्र किं कृतः विप्_६,७.१८ अनेकजन्मसाहस्रीं संसारपदवीं व्रजन् मोहश्रमं प्रयातो ऽसौ वासनारेणुगुण्ठितः विप्_६,७.१९ प्रक्षाल्यते यदा सो ऽस्य रेणुर् ज्ञानोष्णवारिणा तदा संसारपान्थस्य याति मोहश्रमः शमम् विप्_६,७.२० मोहश्रमे शमं याते स्वस्थान्तःकरणः पुमान् अनन्यातिशयाबाधं परं निर्वाणम् ऋच्छति विप्_६,७.२१ निर्वाणमय एवायम् आत्मा ज्ञानमयो ऽमलः दुःखाज्ञानमला धर्माः प्रकृतेस् ते तु नात्मनः विप्_६,७.२२ जलस्य नाग्निसंसर्गः स्थालीसङ्गात् तथापि हि शब्दोद्रेकादिकान् धर्मांस् तत् करोति यथा मुने विप्_६,७.२३ तथात्मा प्रकृतेः सङ्गाद् अहंमानादिदूषितः भजते प्राकृतान् धर्मान् अन्यस् तेभ्यो हि सो ऽव्ययः विप्_६,७.२४ तद् एतत् कथितं बीजम् अविद्याया मया तव क्लेशानां च क्षयकरं योगाद् अन्यन् न विद्यते विप्_६,७.२५ तं ब्रवीहि महाभाग योगं योगविदुत्तम विज्ञातयोगशास्त्रार्थस् त्वम् अस्यां निमिसंततौ विप्_६,७.२६ योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः विप्_६,७.२७ मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः बन्धस्य विषयासङ्गि मुक्तेर् निर्विषयं तथा विप्_६,७.२८ विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा मनो मुनिः चिन्तयेन् मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम् विप्_६,७.२९ आत्मभावं नयत्य् एनं तद् ब्रह्मध्यायिनं मुने विकार्यम् आत्मनः शक्त्या लोहम् आकर्षको यथा विप्_६,७.३० आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य् अभिधीयते विप्_६,७.३१ एवम् अत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणः यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुर् अभिधीयते विप्_६,७.३२ एको वै बन्धमोक्षस्य न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन"
6,7,32,15,:1 pūrve samudre yaḥ panthā na sa gacchati paścimam,:१ पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम्
6,7,32,15,:2 saṅgasya karmaṇā buddhiḥ pūrvotpattau na saṃbhavet,:२ सङ्गस्य कर्मणा बुद्धिः पूर्वोत्पत्तौ न संभवेत्
6,7,32,15,:3 evaṃ dharmo 'bhyupāyena nānyadharmeṣu kāraṇam,:३ एवं धर्मो ऽभ्युपायेन नान्यधर्मेषु कारणम्
6,7,60,16,":4 yogayuk prathamaṃ yogī yuñjamāno 'bhidhīyate viniṣpannasamādhis tu parabrahmopalabdhimān ViP_6,7.33 yady antarāyadoṣeṇa dūṣyate cāsya mānasam janmāntarair abhyasato muktiḥ pūrvasya jāyate ViP_6,7.34 viniṣpannasamādhis tu muktiṃ tatraiva janmani prāpnoti yogī yogāgnidagdhakarmacayo 'cirāt ViP_6,7.35 brahmacaryam ahiṃsāṃ ca satyāsteyāparigrahān seveta yogī niṣkāmo yogyatāṃ svamano nayan ViP_6,7.36 svādhyāyaśaucasaṃtoṣatapāṃsi niyatātmavān kurvīta brahmaṇi tathā parasmin pravaṇaṃ manaḥ ViP_6,7.37 ete yamāḥ saniyamāḥ pañca pañca prakīrtitāḥ viśiṣṭaphaladāḥ kāmyā niṣkāmānāṃ vimuktidāḥ ViP_6,7.38 ekaṃ bhadrāsanādīnāṃ samāsthāya guṇair yutaḥ yamākhyair niyamākhyaiś ca yuñjīta niyato yatiḥ ViP_6,7.39 prāṇākhyam anilaṃ vaśyam abhyāsāt kurute tu yat prāṇāyāmaḥ sa vijñeyaḥ sabījo 'bīja eva ca ViP_6,7.40 paraspareṇābhibhavaṃ prāṇāpānau yadānilau kurutaḥ sa dvidhānena tṛtīyaḥ saṃyamāt tayoḥ ViP_6,7.41 tasya cālambanavataḥ sthūlarūpaṃ dvijottama ālambanam anantasya yogino 'bhyasataḥ smṛtam ViP_6,7.42 śabdādiṣv anuraktāni nigṛhyākṣāṇi yogavit kuryāc cittānukārīṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ ViP_6,7.43 vaśyatā paramā tena jāyate 'ticalātmanām indriyāṇām avaśyais tair na yogī yogasādhakaḥ ViP_6,7.44 prāṇāyāmena pavanaiḥ pratyāhāreṇa cendriyaiḥ vaśīkṛtais tataḥ kuryāt sthitaṃ cetaḥ śubhāśraye ViP_6,7.45 kathyatāṃ me mahābhāga cetaso yaḥ śubhāśrayaḥ yadādhāram aśeṣaṃ tad dhanti doṣasamudbhavam ViP_6,7.46 āśrayaś cetaso brahma dvidhā tac ca svarūpataḥ bhūpa mūrtam amūrtaṃ ca paraṃ cāparam eva ca ViP_6,7.47 trividhā bhāvanā bhūpa viśvam etan nibodhatām brahmākhyā karmasaṃjñā ca tathā caivobhayātmikā ViP_6,7.48 karmabhāvātmikā hy ekā brahmabhāvātmikāparā ubhayātmikā tathaivānyā trividhā bhāvabhāvanā ViP_6,7.49 sanandanādayo brahmabhāvabhāvanayā yutāḥ karmabhāvanayā cānye devādyāḥ sthāvarāś carāḥ ViP_6,7.50 hiraṇyagarbhādiṣu ca brahmakarmātmikā dvidhā adhikārabodhayukteṣu vidyate bhāvabhāvanā ViP_6,7.51 akṣīṇeṣu samasteṣu viśeṣajñānakarmasu viśvam etat paraṃ cānyad bhedabhinnadṛśāṃ nṛpa ViP_6,7.52 pratyastamitabhedaṃ yat sattāmātram agocaram vacasām ātmasaṃvedyaṃ taj jñānaṃ brahmasaṃjñitam ViP_6,7.53 tac ca viṣṇoḥ paraṃ rūpam arūpasyājam akṣaram viśvasvarūpavairūpyalakṣaṇaṃ paramātmanaḥ ViP_6,7.54 na tad yogayujā śakyaṃ nṛpa cintayituṃ yataḥ tataḥ sthūlaṃ hare rūpaṃ cintayed viśvagocaram ViP_6,7.55 hiraṇyagarbho bhagavān vāsavo 'tha prajāpatiḥ maruto vasavo rudrā bhāskarās tārakā grahāḥ ViP_6,7.56 gandharvayakṣadaityādyāḥ sakalā devayonayaḥ manuṣyāḥ paśavaḥ śailāḥ samudrāḥ sarito drumāḥ ViP_6,7.57 bhūpa bhūtāny aśeṣāṇi bhūtānāṃ ye ca hetavaḥ pradhānādiviśeṣāntaṃ cetanācetanātmakam ViP_6,7.58 ekapādaṃ dvipādaṃ ca bahupādam apādakam mūrtam etad dhare rūpaṃ bhāvanātritayātmakam ViP_6,7.59 etat sarvam idaṃ viśvaṃ jagad etac carācaram parabrahmasvarūpasya viṣṇoḥ śaktisamanvitam ViP_6,7.60 tattvāc ca śaktivikṣepāḥ tadājñāsaṃjñitā vibhoḥ",":४ योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानो ऽभिधीयते विनिष्पन्नसमाधिस् तु परब्रह्मोपलब्धिमान् विप्_६,७.३३ यद्य् अन्तरायदोषेण दूष्यते चास्य मानसम् जन्मान्तरैर् अभ्यसतो मुक्तिः पूर्वस्य जायते विप्_६,७.३४ विनिष्पन्नसमाधिस् तु मुक्तिं तत्रैव जन्मनि प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयो ऽचिरात् विप्_६,७.३५ ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् सेवेत योगी निष्कामो योग्यतां स्वमनो नयन् विप्_६,७.३६ स्वाध्यायशौचसंतोषतपांसि नियतात्मवान् कुर्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन् प्रवणं मनः विप्_६,७.३७ एते यमाः सनियमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्तिताः विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः विप्_६,७.३८ एकं भद्रासनादीनां समास्थाय गुणैर् युतः यमाख्यैर् नियमाख्यैश् च युञ्जीत नियतो यतिः विप्_६,७.३९ प्राणाख्यम् अनिलं वश्यम् अभ्यासात् कुरुते तु यत् प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजो ऽबीज एव च विप्_६,७.४० परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ कुरुतः स द्विधानेन तृतीयः संयमात् तयोः विप्_६,७.४१ तस्य चालम्बनवतः स्थूलरूपं द्विजोत्तम आलम्बनम् अनन्तस्य योगिनो ऽभ्यसतः स्मृतम् विप्_६,७.४२ शब्दादिष्व् अनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् कुर्याच् चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः विप्_६,७.४३ वश्यता परमा तेन जायते ऽतिचलात्मनाम् इन्द्रियाणाम् अवश्यैस् तैर् न योगी योगसाधकः विप्_६,७.४४ प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः वशीकृतैस् ततः कुर्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये विप्_६,७.४५ कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः यदाधारम् अशेषं तद् धन्ति दोषसमुद्भवम् विप्_६,७.४६ आश्रयश् चेतसो ब्रह्म द्विधा तच् च स्वरूपतः भूप मूर्तम् अमूर्तं च परं चापरम् एव च विप्_६,७.४७ त्रिविधा भावना भूप विश्वम् एतन् निबोधताम् ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका विप्_६,७.४८ कर्मभावात्मिका ह्य् एका ब्रह्मभावात्मिकापरा उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना विप्_६,७.४९ सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश् चराः विप्_६,७.५० हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना विप्_६,७.५१ अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु विश्वम् एतत् परं चान्यद् भेदभिन्नदृशां नृप विप्_६,७.५२ प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रम् अगोचरम् वचसाम् आत्मसंवेद्यं तज् ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् विप्_६,७.५३ तच् च विष्णोः परं रूपम् अरूपस्याजम् अक्षरम् विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः विप्_६,७.५४ न तद् योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्तयेद् विश्वगोचरम् विप्_६,७.५५ हिरण्यगर्भो भगवान् वासवो ऽथ प्रजापतिः मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास् तारका ग्रहाः विप्_६,७.५६ गन्धर्वयक्षदैत्याद्याः सकला देवयोनयः मनुष्याः पशवः शैलाः समुद्राः सरितो द्रुमाः विप्_६,७.५७ भूप भूतान्य् अशेषाणि भूतानां ये च हेतवः प्रधानादिविशेषान्तं चेतनाचेतनात्मकम् विप्_६,७.५८ एकपादं द्विपादं च बहुपादम् अपादकम् मूर्तम् एतद् धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम् विप्_६,७.५९ एतत् सर्वम् इदं विश्वं जगद् एतच् चराचरम् परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम् विप्_६,७.६० तत्त्वाच् च शक्तिविक्षेपाः तदाज्ञासंज्ञिता विभोः"
6,8,19,19,"viṣṇuśaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathāparā avidyā karmasaṃjñānyā tṛtīyā śaktir iṣyate ViP_6,7.61 yayā kṣetrajñaśaktiḥ sā veṣṭitā nṛpa sarvagā saṃsāratāpān akhilān avāpnoty atisaṃtatān ViP_6,7.62 tayā tirohitatvāc ca śaktiḥ kṣetrajñasaṃjñitā sarvabhūteṣu bhūpāla tāratamyena lakṣyate ViP_6,7.63 aprāṇavatsu svalpālpā sthāvareṣu tato 'dhikā sarīsṛpeṣu tebhyo 'nyāpy atiśaktyā patattriṣu ViP_6,7.64 patattribhyo mṛgās tebhyas tacchaktyā paśavo 'dhikāḥ paśubhyo manujāś cāpi śaktyā puṃsaḥ prabhāvitāḥ ViP_6,7.65 tebhyo 'pi nāgagandharvayakṣādyā devatā nṛpa ViP_6,7.66 śakraḥ samastadevebhyas tataś cāpi prajāpatiḥ hiraṇyagarbho 'pi tataḥ puṃsaḥ śaktyupalakṣitaḥ ViP_6,7.67 etāny aśeṣarūpāṇi tasya rūpāṇi pārthiva yatas tacchaktiyogena yuktāni nabhasā yathā ViP_6,7.68 dvitīyaṃ viṣṇusaṃjñasya yogidhyeyaṃ mahāmate amūrtaṃ brahmaṇo rūpaṃ yat sad ity ucyate budhaiḥ ViP_6,7.69 samastāḥ śaktayaś caitā nṛpa yatra pratiṣṭhitāḥ tad viśvarūparūpaṃ vai rūpam anyad dharer mahat ViP_6,7.70 samastaśaktirūpāṇi tat karoti janeśvara devatiryaṅmanuṣyādiceṣṭāvanti svalīlayā ViP_6,7.71 jagatām upakārāya na sā karmanimittajā ceṣṭā tasyāprameyasya vyāpiny avyāhatātmikā ViP_6,7.72 tad rūpaṃ viśvarūpasya tasya yogayujā nṛpa cintyam ātmaviśuddhyarthaṃ sarvakilbiṣanāśanam ViP_6,7.73 yathāgnir uddhataśikhaḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ tathā cittasthito viṣṇur yogināṃ sarvakilbiṣam ViP_6,7.74 tasmāt samastaśaktīnām ādhāre tatra cetasaḥ kurvīta saṃsthitiṃ sā tu vijñeyā śuddhadhāraṇā ViP_6,7.75 śubhāśrayaḥ sa cittasya sarvagasya tathātmanaḥ tribhāvabhāvanātīto muktaye yogināṃ nṛpa ViP_6,7.76 anye tu puruṣavyāghra cetaso ye vyapāśrayāḥ aśuddhās te samastās tu devādyāḥ karmayonayaḥ ViP_6,7.77 mūrtaṃ bhagavato rūpaṃ sarvāpāśrayaniḥspṛham eṣā vai dhāraṇā proktā yac cittaṃ tatra dhāryate ViP_6,7.78 tac ca mūrtaṃ hare rūpaṃ yādṛk cintyaṃ narādhipa tac chrūyatām anādhāre dhāraṇā nopapadyate ViP_6,7.79 prasannacāruvadanaṃ padmapattropamekṣaṇam sukapolaṃ suvistīrṇalalāṭaphalakojjvalam ViP_6,7.80 samakarṇāntavinyastacārukarṇavibhūṣaṇam kambugrīvaṃ suvistīrṇaśrīvatsāṅkitavakṣasam ViP_6,7.81 valītribhaṅginā magnanābhinā codareṇa vai pralambāṣṭabhujaṃ viṣṇum athavāpi caturbhujam ViP_6,7.82 samasthitorujaṅghaṃ ca susthitāṅghrikarāmbujam cintayed brahmabhūtaṃ taṃ pītanirmalavāsasam ViP_6,7.83 kirīṭacārukeyūrakaṭakādivibhūṣitam ViP_6,7.84 śārṅgaśaṅkhagadākhaḍgacakrākṣavalayānvitam ViP_6,7.85ab varadābhayahastaṃ ca mudrikāhastabhūṣitam ViP_6,7.85ab*17 cintayet tanmayo yogī samādhāyātmamānasam ViP_6,7.85cd tāvad yāvad dṛḍhībhūtā tatraiva nṛpa dhāraṇā vrajatas tiṣṭhato 'nyad vā svecchayā karma kurvataḥ nāpayāti yadā cittāt siddhāṃ manyeta tāṃ tadā ViP_6,7.86 tataḥ śaṅkhagadācakraśārṅgādirahitaṃ budhaḥ cintayed bhagavadrūpaṃ praśāntaṃ sākṣasūtrakam ViP_6,7.87 sā yadā dhāraṇā tadvad avasthānavatī tataḥ kirīṭakeyūramukhair bhūṣaṇai rahitaṃ smaret ViP_6,7.88 tad ekāvayavaṃ devaṃ cetasā hi punar budhaḥ kuryāt tato 'vayavini praṇidhānaparo bhavet ViP_6,7.89 tadrūpapratyayā caikā saṃtatiś cānyaniḥspṛhā taddhyānaṃ prathamair aṅgaiḥ ṣaḍbhir niṣpādyate nṛpa ViP_6,7.90 tasyaiva kalpanāhīnaṃ svarūpagrahaṇaṃ hi yat manasā dhyānaniṣpādyaṃ samādhiḥ so 'bhidhīyate ViP_6,7.91 vijñānaṃ prāpakaṃ prāpye pare brahmaṇi pārthiva prāpaṇīyas tathaivātmā prakṣīṇāśeṣabhāvanaḥ ViP_6,7.92 kṣetrajñaḥ karaṇī jñānaṃ karaṇaṃ tena tasya tat niṣpādya muktikāryaṃ vai kṛtakṛtyaṃ nivartate ViP_6,7.93 tadbhāvabhāvam āpannas tato 'sau paramātmanā bhavaty abhedī bhedaś ca tasyājñānakṛto bhavet ViP_6,7.94 vibhedajanake 'jñāne nāśam ātyantikaṃ gate ātmano brahmaṇo bhedam asantaṃ kaḥ kariṣyati ViP_6,7.95 ity uktas te mayā yogaḥ khāṇḍikya paripṛcchataḥ saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kim anyat kriyatāṃ tava ViP_6,7.96 kathite yogasadbhāve sarvam eva kṛtaṃ mama tavopadeśenāśeṣo naṣṭaś cittamalo yataḥ ViP_6,7.97 mameti yan mayā coktam asad etan na cānyathā narendra gadituṃ śakyam api vijñeyavedibhiḥ ViP_6,7.98 ahaṃ mamety avidyeyaṃ vyavahāras tathānayā paramārthas tv asaṃlāpyo gocare vacasāṃ na saḥ ViP_6,7.99 tad gaccha śreyase sarvaṃ mamaitad bhavatā kṛtam yad vimuktiprado yogaḥ proktaḥ keśidhvajāvyayaḥ ViP_6,7.100 yathārhaṃ pūjayā tena khāṇḍikyena sa pūjitaḥ ājagāma puraṃ brahmaṃs tataḥ keśidhvajo nṛpaḥ ViP_6,7.101 khāṇḍikyo 'pi sutaṃ kṛtvā rājānaṃ yogasiddhaye vanaṃ jagāma govinde viniveśitamānasaḥ ViP_6,7.102 tatraikāntaratir bhūtvā yamādiguṇaśodhitaḥ viṣṇvākhye nirmale brahmaṇy avāpa nṛpatir layam ViP_6,7.103 keśidhvajo 'pi muktyarthaṃ svakarmakṣapaṇonmukhaḥ bubhuje viṣayān karma cakre cānabhisaṃdhitam ViP_6,7.104 akalyāṇopabhogaiś ca kṣīṇapāpo 'malas tataḥ avāpa siddhim atyantatāpakṣayaphalāṃ dvija ViP_6,7.105 [[iti śrīviṣṇupurāṇe ṣaṣṭhe 'ṃśe saptamo 'dhyāyaḥ ]] ity eṣa kathitaḥ samyak tṛtīyaḥ pratisaṃcaraḥ ātyantiko vimuktir yā layo brahmaṇi śāśvate ViP_6,8.1 sargaś ca pratisargaś ca vaṃśo manvantarāṇi ca vaṃśānucaritaṃ caiva bhavato gaditaṃ mayā ViP_6,8.2 purāṇaṃ vaiṣṇavaṃ tv etat sarvakilbiṣanāśanam viśiṣṭaṃ sarvaśāstrebhyaḥ puruṣārthopapādakam ViP_6,8.3 tubhyaṃ yathāvan maitreya proktaṃ śuśrūṣave 'vyayam yad anyad api vaktavyaṃ tat pṛcchādya vadāmi te ViP_6,8.4 bhagavan kathitaṃ sarvaṃ yat pṛṣṭo 'si mayā mune śrutaṃ caitan mayā bhaktyā nānyat praṣṭavyam asti me ViP_6,8.5 vicchinnāḥ sarvasaṃdehā vaimalyaṃ manasaḥ kṛtam tvatprasādān mayā jñātā utpattisthitisaṃyamāḥ ViP_6,8.6 jñātaś caturvidho rāśiḥ śaktiś ca trividhā guro vijñātā cāpi kārtsnyena trividhā bhāvabhāvanā ViP_6,8.7 tvatprasādān mayā jñātaṃ jñeyair anyair alaṃ dvija yathaitad akhilaṃ viṣṇor jagan na vyatiricyate ViP_6,8.8 kṛtārtho 'smy apasaṃdehas tvatprasādān mahāmune varṇadharmādayo dharmā viditā yad aśeṣataḥ ViP_6,8.9 pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca jñātaṃ karma mayākhilam prasīda viprapravara nānyat praṣṭavyam asti me ViP_6,8.10 yad asya kathanāyāsair yojito 'si mayā guro tat kṣamyatāṃ viśeṣo 'sti na satāṃ putraśiṣyayoḥ ViP_6,8.11 etat te yan mayākhyātaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam śrute 'smin sarvadoṣotthaḥ pāparāśiḥ praṇaśyati ViP_6,8.12 sargaś ca pratisargaś ca vaṃśo manvantarāṇi ca vaṃśānucaritaṃ kṛtsnaṃ mayātra tava kīrtitam ViP_6,8.13 atra devās tathā daityā gandharvoragarākṣasāḥ yakṣā vidyādharāḥ siddhāḥ kathyante 'psarasas tathā ViP_6,8.14 munayo bhāvitātmānaḥ kathyante tapasānvitāḥ cāturvarṇyaṃ tathā puṃsāṃ viśiṣṭacaritā narāḥ ViP_6,8.15 puṇyāḥ pradeśā medinyāḥ puṇyā nadyo 'tha sāgarāḥ parvatāś ca mahāpuṇyāś caritāni ca dhīmatām ViP_6,8.16 varṇadharmādayo dharmā vedaśākhāś ca kṛtsnaśaḥ yeṣāṃ saṃśravaṇāt sadyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate ViP_6,8.17 utpattisthitināśānāṃ hetur yo jagato 'vyayaḥ sa sarvabhūtaḥ sarvātmā kathyate bhagavān hariḥ ViP_6,8.18 avaśenāpi yan nāmni kīrtite sarvapātakaiḥ ViP_6,8.19ab tasmād vyāsād ahaṃ śrutvā bhavatāṃ pāpanāśanam ViP_6,8.19ab*18 pumān vimucyate sadyaḥ siṃhatrastair mṛgair iva ViP_6,8.19cd mayaitat kathitaṃ sarvaṃ sahasraiḥ saptasaṃkhyayā","विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा अविद्या कर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिर् इष्यते विप्_६,७.६१ यया क्षेत्रज्ञशक्तिः सा वेष्टिता नृप सर्वगा संसारतापान् अखिलान् अवाप्नोत्य् अतिसंततान् विप्_६,७.६२ तया तिरोहितत्वाच् च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते विप्_६,७.६३ अप्राणवत्सु स्वल्पाल्पा स्थावरेषु ततो ऽधिका सरीसृपेषु तेभ्यो ऽन्याप्य् अतिशक्त्या पतत्त्रिषु विप्_६,७.६४ पतत्त्रिभ्यो मृगास् तेभ्यस् तच्छक्त्या पशवो ऽधिकाः पशुभ्यो मनुजाश् चापि शक्त्या पुंसः प्रभाविताः विप्_६,७.६५ तेभ्यो ऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप विप्_६,७.६६ शक्रः समस्तदेवेभ्यस् ततश् चापि प्रजापतिः हिरण्यगर्भो ऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः विप्_६,७.६७ एतान्य् अशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव यतस् तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा विप्_६,७.६८ द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत् सद् इत्य् उच्यते बुधैः विप्_६,७.६९ समस्ताः शक्तयश् चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः तद् विश्वरूपरूपं वै रूपम् अन्यद् धरेर् महत् विप्_६,७.७० समस्तशक्तिरूपाणि तत् करोति जनेश्वर देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया विप्_६,७.७१ जगताम् उपकाराय न सा कर्मनिमित्तजा चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्य् अव्याहतात्मिका विप्_६,७.७२ तद् रूपं विश्वरूपस्य तस्य योगयुजा नृप चिन्त्यम् आत्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकिल्बिषनाशनम् विप्_६,७.७३ यथाग्निर् उद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः तथा चित्तस्थितो विष्णुर् योगिनां सर्वकिल्बिषम् विप्_६,७.७४ तस्मात् समस्तशक्तीनाम् आधारे तत्र चेतसः कुर्वीत संस्थितिं सा तु विज्ञेया शुद्धधारणा विप्_६,७.७५ शुभाश्रयः स चित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप विप्_६,७.७६ अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः अशुद्धास् ते समस्तास् तु देवाद्याः कर्मयोनयः विप्_६,७.७७ मूर्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिःस्पृहम् एषा वै धारणा प्रोक्ता यच् चित्तं तत्र धार्यते विप्_६,७.७८ तच् च मूर्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप तच् छ्रूयताम् अनाधारे धारणा नोपपद्यते विप्_६,७.७९ प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्त्रोपमेक्षणम् सुकपोलं सुविस्तीर्णललाटफलकोज्ज्वलम् विप्_६,७.८० समकर्णान्तविन्यस्तचारुकर्णविभूषणम् कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम् विप्_६,७.८१ वलीत्रिभङ्गिना मग्ननाभिना चोदरेण वै प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुम् अथवापि चतुर्भुजम् विप्_६,७.८२ समस्थितोरुजङ्घं च सुस्थिताङ्घ्रिकराम्बुजम् चिन्तयेद् ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम् विप्_६,७.८३ किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् विप्_६,७.८४ शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गचक्राक्षवलयान्वितम् विप्_६,७.८५अब् वरदाभयहस्तं च मुद्रिकाहस्तभूषितम् विप्_६,७.८५अब्*१७ चिन्तयेत् तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् विप्_६,७.८५च्द् तावद् यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा व्रजतस् तिष्ठतो ऽन्यद् वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः नापयाति यदा चित्तात् सिद्धां मन्येत तां तदा विप्_६,७.८६ ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः चिन्तयेद् भगवद्रूपं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् विप्_६,७.८७ सा यदा धारणा तद्वद् अवस्थानवती ततः किरीटकेयूरमुखैर् भूषणै रहितं स्मरेत् विप्_६,७.८८ तद् एकावयवं देवं चेतसा हि पुनर् बुधः कुर्यात् ततो ऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत् विप्_६,७.८९ तद्रूपप्रत्यया चैका संततिश् चान्यनिःस्पृहा तद्ध्यानं प्रथमैर् अङ्गैः षड्भिर् निष्पाद्यते नृप विप्_६,७.९० तस्यैव कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सो ऽभिधीयते विप्_६,७.९१ विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव प्रापणीयस् तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः विप्_६,७.९२ क्षेत्रज्ञः करणी ज्ञानं करणं तेन तस्य तत् निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यं निवर्तते विप्_६,७.९३ तद्भावभावम् आपन्नस् ततो ऽसौ परमात्मना भवत्य् अभेदी भेदश् च तस्याज्ञानकृतो भवेत् विप्_६,७.९४ विभेदजनके ऽज्ञाने नाशम् आत्यन्तिकं गते आत्मनो ब्रह्मणो भेदम् असन्तं कः करिष्यति विप्_६,७.९५ इत्य् उक्तस् ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः संक्षेपविस्तराभ्यां तु किम् अन्यत् क्रियतां तव विप्_६,७.९६ कथिते योगसद्भावे सर्वम् एव कृतं मम तवोपदेशेनाशेषो नष्टश् चित्तमलो यतः विप्_६,७.९७ ममेति यन् मया चोक्तम् असद् एतन् न चान्यथा नरेन्द्र गदितुं शक्यम् अपि विज्ञेयवेदिभिः विप्_६,७.९८ अहं ममेत्य् अविद्येयं व्यवहारस् तथानया परमार्थस् त्व् असंलाप्यो गोचरे वचसां न सः विप्_६,७.९९ तद् गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद् भवता कृतम् यद् विमुक्तिप्रदो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः विप्_६,७.१०० यथार्हं पूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः आजगाम पुरं ब्रह्मंस् ततः केशिध्वजो नृपः विप्_६,७.१०१ खाण्डिक्यो ऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये वनं जगाम गोविन्दे विनिवेशितमानसः विप्_६,७.१०२ तत्रैकान्तरतिर् भूत्वा यमादिगुणशोधितः विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्य् अवाप नृपतिर् लयम् विप्_६,७.१०३ केशिध्वजो ऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः बुभुजे विषयान् कर्म चक्रे चानभिसंधितम् विप्_६,७.१०४ अकल्याणोपभोगैश् च क्षीणपापो ऽमलस् ततः अवाप सिद्धिम् अत्यन्ततापक्षयफलां द्विज विप्_६,७.१०५ [[इति श्रीविष्णुपुराणे षष्ठे ऽंशे सप्तमो ऽध्यायः ]] इत्य् एष कथितः सम्यक् तृतीयः प्रतिसंचरः आत्यन्तिको विमुक्तिर् या लयो ब्रह्मणि शाश्वते विप्_६,८.१ सर्गश् च प्रतिसर्गश् च वंशो मन्वन्तराणि च वंशानुचरितं चैव भवतो गदितं मया विप्_६,८.२ पुराणं वैष्णवं त्व् एतत् सर्वकिल्बिषनाशनम् विशिष्टं सर्वशास्त्रेभ्यः पुरुषार्थोपपादकम् विप्_६,८.३ तुभ्यं यथावन् मैत्रेय प्रोक्तं शुश्रूषवे ऽव्ययम् यद् अन्यद् अपि वक्तव्यं तत् पृच्छाद्य वदामि ते विप्_६,८.४ भगवन् कथितं सर्वं यत् पृष्टो ऽसि मया मुने श्रुतं चैतन् मया भक्त्या नान्यत् प्रष्टव्यम् अस्ति मे विप्_६,८.५ विच्छिन्नाः सर्वसंदेहा वैमल्यं मनसः कृतम् त्वत्प्रसादान् मया ज्ञाता उत्पत्तिस्थितिसंयमाः विप्_६,८.६ ज्ञातश् चतुर्विधो राशिः शक्तिश् च त्रिविधा गुरो विज्ञाता चापि कार्त्स्न्येन त्रिविधा भावभावना विप्_६,८.७ त्वत्प्रसादान् मया ज्ञातं ज्ञेयैर् अन्यैर् अलं द्विज यथैतद् अखिलं विष्णोर् जगन् न व्यतिरिच्यते विप्_६,८.८ कृतार्थो ऽस्म्य् अपसंदेहस् त्वत्प्रसादान् महामुने वर्णधर्मादयो धर्मा विदिता यद् अशेषतः विप्_६,८.९ प्रवृत्तं च निवृत्तं च ज्ञातं कर्म मयाखिलम् प्रसीद विप्रप्रवर नान्यत् प्रष्टव्यम् अस्ति मे विप्_६,८.१० यद् अस्य कथनायासैर् योजितो ऽसि मया गुरो तत् क्षम्यतां विशेषो ऽस्ति न सतां पुत्रशिष्ययोः विप्_६,८.११ एतत् ते यन् मयाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् श्रुते ऽस्मिन् सर्वदोषोत्थः पापराशिः प्रणश्यति विप्_६,८.१२ सर्गश् च प्रतिसर्गश् च वंशो मन्वन्तराणि च वंशानुचरितं कृत्स्नं मयात्र तव कीर्तितम् विप्_६,८.१३ अत्र देवास् तथा दैत्या गन्धर्वोरगराक्षसाः यक्षा विद्याधराः सिद्धाः कथ्यन्ते ऽप्सरसस् तथा विप्_६,८.१४ मुनयो भावितात्मानः कथ्यन्ते तपसान्विताः चातुर्वर्ण्यं तथा पुंसां विशिष्टचरिता नराः विप्_६,८.१५ पुण्याः प्रदेशा मेदिन्याः पुण्या नद्यो ऽथ सागराः पर्वताश् च महापुण्याश् चरितानि च धीमताम् विप्_६,८.१६ वर्णधर्मादयो धर्मा वेदशाखाश् च कृत्स्नशः येषां संश्रवणात् सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते विप्_६,८.१७ उत्पत्तिस्थितिनाशानां हेतुर् यो जगतो ऽव्ययः स सर्वभूतः सर्वात्मा कथ्यते भगवान् हरिः विप्_६,८.१८ अवशेनापि यन् नाम्नि कीर्तिते सर्वपातकैः विप्_६,८.१९अब् तस्माद् व्यासाद् अहं श्रुत्वा भवतां पापनाशनम् विप्_६,८.१९अब्*१८ पुमान् विमुच्यते सद्यः सिंहत्रस्तैर् मृगैर् इव विप्_६,८.१९च्द् मयैतत् कथितं सर्वं सहस्रैः सप्तसंख्यया"
6,8,27,21,"yan nāmakīrtanaṃ bhaktyā vilāyanam anuttamam maitreyāśeṣapāpānāṃ dhātūnām iva pāvakaḥ ViP_6,8.20 kalikalmaṣam atyugraṃ narakārtipradaṃ nṛṇām ViP_6,8.21ab tannāśanaṃ paraṃ bhaktyā harismaraṇam eva hi ViP_6,8.21ab*20:1 tat kiṃcin na sthitaṃ vipra mārgaṇīyaṃ yad anyataḥ ViP_6,8.21ab*20:2 prayāti vilayaṃ sadyaḥ sakṛd yatra ca saṃsmṛte ViP_6,8.21cd hiraṇyagarbhadevendrarudrādityāśvivāyubhiḥ pāvakair vasubhiḥ sādhyair viśvedevādibhiḥ suraiḥ ViP_6,8.22 yakṣarakṣoragaiḥ siddhair daityagandharvadānavaiḥ apsarobhis tathā tārānakṣatraiḥ sakalair grahaiḥ ViP_6,8.23 saptarṣibhis tathā dhiṣṇyair dhiṣṇyādhipatibhis tathā brāhmaṇādyair manuṣyaiś ca tathaiva paśubhir mṛgaiḥ ViP_6,8.24 sarīsṛpair vihaṃgaiś ca palāśādyair mahīruhaiḥ vanādrisāgarasaritpātālaiḥ sadharādibhiḥ ViP_6,8.25 śabdādibhiś ca sahitaṃ brahmāṇḍam akhilaṃ dvija meror ivāṇur yasyaitad yanmayaṃ ca dvijottama ViP_6,8.26 sa sarvaḥ sarvavit sarvasvarūpo rūpavarjitaḥ bhagavān kīrtito viṣṇur atra pāpapraṇāśanaḥ ViP_6,8.27 tan maṅgalyaṃ svastyayanaṃ tat pavitram anuttamam","यन् नामकीर्तनं भक्त्या विलायनम् अनुत्तमम् मैत्रेयाशेषपापानां धातूनाम् इव पावकः विप्_६,८.२० कलिकल्मषम् अत्युग्रं नरकार्तिप्रदं नृणाम् विप्_६,८.२१अब् तन्नाशनं परं भक्त्या हरिस्मरणम् एव हि विप्_६,८.२१अब्*२०:१ तत् किंचिन् न स्थितं विप्र मार्गणीयं यद् अन्यतः विप्_६,८.२१अब्*२०:२ प्रयाति विलयं सद्यः सकृद् यत्र च संस्मृते विप्_६,८.२१च्द् हिरण्यगर्भदेवेन्द्ररुद्रादित्याश्विवायुभिः पावकैर् वसुभिः साध्यैर् विश्वेदेवादिभिः सुरैः विप्_६,८.२२ यक्षरक्षोरगैः सिद्धैर् दैत्यगन्धर्वदानवैः अप्सरोभिस् तथा तारानक्षत्रैः सकलैर् ग्रहैः विप्_६,८.२३ सप्तर्षिभिस् तथा धिष्ण्यैर् धिष्ण्याधिपतिभिस् तथा ब्राह्मणाद्यैर् मनुष्यैश् च तथैव पशुभिर् मृगैः विप्_६,८.२४ सरीसृपैर् विहंगैश् च पलाशाद्यैर् महीरुहैः वनाद्रिसागरसरित्पातालैः सधरादिभिः विप्_६,८.२५ शब्दादिभिश् च सहितं ब्रह्माण्डम् अखिलं द्विज मेरोर् इवाणुर् यस्यैतद् यन्मयं च द्विजोत्तम विप्_६,८.२६ स सर्वः सर्ववित् सर्वस्वरूपो रूपवर्जितः भगवान् कीर्तितो विष्णुर् अत्र पापप्रणाशनः विप्_६,८.२७ तन् मङ्गल्यं स्वस्त्ययनं तत् पवित्रम् अनुत्तमम्"
6,8,41,23,"yad aśvamedhāvabhṛthe snātaḥ prāpnoti vai phalam sakalaṃ tad avāpnoti śrutvaitan munisattama ViP_6,8.28 prayāge puṣkare caiva kurukṣetre tathārbude kṛtopavāsaḥ prāpnoti tad asya śravaṇān naraḥ ViP_6,8.29 yad agnihotre suhute varṣeṇāpnoti vai phalam mahāpuṇyamayaṃ vipra tad asya śravaṇāt sakṛt ViP_6,8.30 yaj jyeṣṭhaśukladvādaśyāṃ snātvā vai yamunājale mathurāyāṃ hariṃ dṛṣṭvā prāpnoti paramāṃ gatim ViP_6,8.31 tad āpnoti phalaṃ samyak samādhānena kīrtanāt ViP_6,8.32ab tad asya śravaxxxm ādareṇa sukīrtivān ViP_6,8.32ab*22 purāṇasyāsya viprarṣe keśavārpitamānasaḥ ViP_6,8.32cd yamunāsalile snātaḥ puruṣo munisattama jyeṣṭhāmūle 'male pakṣe dvādaśyām upavāsakṛt ViP_6,8.33 samabhyarcyācyutaṃ samyaṅ mathurāyāṃ samāhitaḥ aśvamedhasya yajñasya prāpnoty avikalaṃ phalam ViP_6,8.34 ālokyarddhim athānyeṣām unnītānāṃ svavaṃśajaiḥ etat kilocur anyeṣām pitaraḥ sapitāmahāḥ ViP_6,8.35 kaccid asmatkule jātaḥ kālindīsalilāplutaḥ arcayiṣyati govindaṃ mathurāyām upoṣitaḥ ViP_6,8.36 jyeṣṭhāmūle site pakṣe yenaivaṃ vayam apy uta parām ṛddhim avāpsyāmas tāritāḥ svakulodbhavaiḥ ViP_6,8.37 jyeṣṭhāmūle site pakṣe samabhyarcya janārdanam dhanyānāṃ kulajaḥ piṇḍān yamunāyāṃ pradāsyati ViP_6,8.38 tasmin kāle samabhyarcya tatra kṛṣṇaṃ samāhitaḥ dattvā piṇḍaṃ pitṛbhyaś ca yamunāsalilāplutaḥ ViP_6,8.39 yad āpnoti naraḥ puṇyaṃ tārayan svapitāmahān śrutvādhyāyaṃ tad āpnoti purāṇasyāsya bhaktimān ViP_6,8.40 etat saṃsārabhīrūṇāṃ paritrāṇam anuttamam duḥsvapnanāśanaṃ nṝṇāṃ sarvaduṣṭanibarhaṇam ViP_6,8.41 maṅgalaṃ maṅgalānāṃ ca putrasaṃpatpradāyakam","यद् अश्वमेधावभृथे स्नातः प्राप्नोति वै फलम् सकलं तद् अवाप्नोति श्रुत्वैतन् मुनिसत्तम विप्_६,८.२८ प्रयागे पुष्करे चैव कुरुक्षेत्रे तथार्बुदे कृतोपवासः प्राप्नोति तद् अस्य श्रवणान् नरः विप्_६,८.२९ यद् अग्निहोत्रे सुहुते वर्षेणाप्नोति वै फलम् महापुण्यमयं विप्र तद् अस्य श्रवणात् सकृत् विप्_६,८.३० यज् ज्येष्ठशुक्लद्वादश्यां स्नात्वा वै यमुनाजले मथुरायां हरिं दृष्ट्वा प्राप्नोति परमां गतिम् विप्_६,८.३१ तद् आप्नोति फलं सम्यक् समाधानेन कीर्तनात् विप्_६,८.३२अब् तद् अस्य श्रवxxxम् आदरेण सुकीर्तिवान् विप्_६,८.३२अब्*२२ पुराणस्यास्य विप्रर्षे केशवार्पितमानसः विप्_६,८.३२च्द् यमुनासलिले स्नातः पुरुषो मुनिसत्तम ज्येष्ठामूले ऽमले पक्षे द्वादश्याम् उपवासकृत् विप्_६,८.३३ समभ्यर्च्याच्युतं सम्यङ् मथुरायां समाहितः अश्वमेधस्य यज्ञस्य प्राप्नोत्य् अविकलं फलम् विप्_६,८.३४ आलोक्यर्द्धिम् अथान्येषाम् उन्नीतानां स्ववंशजैः एतत् किलोचुर् अन्येषाम् पितरः सपितामहाः विप्_६,८.३५ कच्चिद् अस्मत्कुले जातः कालिन्दीसलिलाप्लुतः अर्चयिष्यति गोविन्दं मथुरायाम् उपोषितः विप्_६,८.३६ ज्येष्ठामूले सिते पक्षे येनैवं वयम् अप्य् उत पराम् ऋद्धिम् अवाप्स्यामस् तारिताः स्वकुलोद्भवैः विप्_६,८.३७ ज्येष्ठामूले सिते पक्षे समभ्यर्च्य जनार्दनम् धन्यानां कुलजः पिण्डान् यमुनायां प्रदास्यति विप्_६,८.३८ तस्मिन् काले समभ्यर्च्य तत्र कृष्णं समाहितः दत्त्वा पिण्डं पितृभ्यश् च यमुनासलिलाप्लुतः विप्_६,८.३९ यद् आप्नोति नरः पुण्यं तारयन् स्वपितामहान् श्रुत्वाध्यायं तद् आप्नोति पुराणस्यास्य भक्तिमान् विप्_६,८.४० एतत् संसारभीरूणां परित्राणम् अनुत्तमम् दुःस्वप्ननाशनं नॄणां सर्वदुष्टनिबर्हणम् विप्_६,८.४१ मङ्गलं मङ्गलानां च पुत्रसंपत्प्रदायकम्"
6,8,52,24,"idam ārṣaṃ purā prāha ṛbhave kamalodbhavaḥ ṛbhuḥ priyavratāyāha sa ca bhāguraye 'bravīt ViP_6,8.42 bhāguriḥ stambhamitrāya dadhīcāya sa coktavān sārasvatāya tenoktaṃ bhṛguḥ sārasvatād api ViP_6,8.43 bhṛguṇā purukutsāya narmadāyai sa coktavān narmadā dhṛtarāṣṭrāya nāgāyāpūraṇāya ca ViP_6,8.44 tābhyāṃ ca nāgarājāya proktaṃ vāsukaye dvija vāsukiḥ prāha vatsāya vatsaś cāśvatarāya vai ViP_6,8.45 kambalāya ca tenoktam elāpatrāya tena vai ViP_6,8.46 pātālaṃ samanuprāptas tato vedaśirā muniḥ prāptavān etad akhilaṃ sa vai pramataye dadau ViP_6,8.47 dattaṃ pramatinā caiva jātūkarṇāya dhīmate jātūkarṇena caivoktam anyeṣāṃ puṇyaśālinām ViP_6,8.48 pulastyavaradānena mamāpy etat smṛtiṃ gatam mayāpi tubhyaṃ maitreya yathāvat kathitaṃ tv idam ViP_6,8.49 tvam apy etac chinīkāya kaler ante vadiṣyasi ViP_6,8.50 ity etat paramaṃ guhyaṃ kalikalmaṣanāśanam yaḥ śṛṇoti naraḥ pāpaiḥ sa sarvair dvija mucyate ViP_6,8.51 pitṛyakṣamanuṣyebhyaḥ samastāmarasaṃstutiḥ kṛtā tena bhaved etad yaḥ śṛṇoti dine dine ViP_6,8.52 śrutvaitat sakalaṃ vipra purāṇaṃ vaiṣṇavaṃ mahat","इदम् आर्षं पुरा प्राह ऋभवे कमलोद्भवः ऋभुः प्रियव्रतायाह स च भागुरये ऽब्रवीत् विप्_६,८.४२ भागुरिः स्तम्भमित्राय दधीचाय स चोक्तवान् सारस्वताय तेनोक्तं भृगुः सारस्वताद् अपि विप्_६,८.४३ भृगुणा पुरुकुत्साय नर्मदायै स चोक्तवान् नर्मदा धृतराष्ट्राय नागायापूरणाय च विप्_६,८.४४ ताभ्यां च नागराजाय प्रोक्तं वासुकये द्विज वासुकिः प्राह वत्साय वत्सश् चाश्वतराय वै विप्_६,८.४५ कम्बलाय च तेनोक्तम् एलापत्राय तेन वै विप्_६,८.४६ पातालं समनुप्राप्तस् ततो वेदशिरा मुनिः प्राप्तवान् एतद् अखिलं स वै प्रमतये ददौ विप्_६,८.४७ दत्तं प्रमतिना चैव जातूकर्णाय धीमते जातूकर्णेन चैवोक्तम् अन्येषां पुण्यशालिनाम् विप्_६,८.४८ पुलस्त्यवरदानेन ममाप्य् एतत् स्मृतिं गतम् मयापि तुभ्यं मैत्रेय यथावत् कथितं त्व् इदम् विप्_६,८.४९ त्वम् अप्य् एतच् छिनीकाय कलेर् अन्ते वदिष्यसि विप्_६,८.५० इत्य् एतत् परमं गुह्यं कलिकल्मषनाशनम् यः शृणोति नरः पापैः स सर्वैर् द्विज मुच्यते विप्_६,८.५१ पितृयक्षमनुष्येभ्यः समस्तामरसंस्तुतिः कृता तेन भवेद् एतद् यः शृणोति दिने दिने विप्_६,८.५२ श्रुत्वैतत् सकलं विप्र पुराणं वैष्णवं महत्"
6,8,52,24,:1 vācakaṃ pūjayet tatra vyāsakalpaṃ dvijottama,:१ वाचकं पूजयेत् तत्र व्यासकल्पं द्विजोत्तम
6,8,52,24,:2 dadyāc ca kāñcanaṃ gāvaś cābhramantaṃ svaśaktitaḥ,:२ दद्याच् च काञ्चनं गावश् चाभ्रमन्तं स्वशक्तितः
6,8,52,24,:3 vācake pūjitaṃ vipra pūjitas tena keśavaḥ,:३ वाचके पूजितं विप्र पूजितस् तेन केशवः
6,8,61,25,":4 kapilādānajanitaṃ puṇyam atyantadurlabham śrutvā tv asya daśādhyāyān avāpnoti na saṃśayaḥ ViP_6,8.53 yas tvaitat sakalaṃ śṛṇoti puruṣaḥ kṛtvā manasy acyutaṃ sarvaṃ sarvamayaṃ samastajagatām ādhāram ātmāśrayam jñānaṃ jñeyam anantam ādirahitaṃ sarvāmarāṇāṃ hitaṃ sa prāpnoti na saṃśayo 'sty avikalaṃ yad vājimedhe phalam ViP_6,8.54 yatrādau bhagavāṃś carācaragurur madhye tathānte ca sa brahmajñānamayo 'cyuto 'khilajaganmadhyāntasargaprabhuḥ tac chṛṇvan puruṣaḥ pavitraparamaṃ bhaktyā paṭhan dhārayan prāpnoty asti na tat samastabhuvaneṣv ekāntasiddhir hariḥ ViP_6,8.55 yasmin nyastamatir na yāti narakaṃ svargo 'pi yac cintane vighno yatra niveśitātmamanaso brāhmo 'pi loko 'lpakaḥ muktiṃ cetasi yaḥ sthito 'maladhiyāṃ puṃsāṃ dadāty avyayaḥ kiṃ citraṃ yad aghaṃ prayāti vilayaṃ tatrācyute kīrtite ViP_6,8.56 yajñair yajñavido yajanti satataṃ yajñeśvaraṃ karmiṇo yaṃ yaṃ brahmamayaṃ parāparaparaṃ dhyāyanti ca jñāninaḥ yaṃ saṃprāpya na jāyate na mriyate no vardhate hīyate naivāsan na ca sad bhavaty ati tataḥ kiṃ vā hareḥ śrūyatām ViP_6,8.57 kavyaṃ yaḥ pitṛrūpadhṛg vidhihutaṃ havyaṃ ca bhuṅkte vibhur devatve bhagavān anādinidhanaḥ svāhāsvadhāsaṃjñitaḥ yasmin brahmaṇi sarvaśaktinilaye mānāni no mānināṃ niṣṭhāyai prabhavanti hanti kaluṣaṃ śrotraṃ sa yāto hariḥ ViP_6,8.58 nānto 'sti yasya na ca yasya samudbhavo 'sti vṛddhir na yasya pariṇāmavivarjitasya nāpakṣayaṃ ca samupaity avikalpavastu yas taṃ nato 'smi puruṣottamam īśam īḍyam ViP_6,8.59 tasyaiva yo 'nuguṇabhug bahudhaika eva śuddho 'py aśuddha iva mūrtivibhāgabhedaiḥ jñānānvitaḥ sakalatattvavibhūtikartā tasmai nato 'smi puruṣāya sadāvyayāya ViP_6,8.60 jñānapravṛttiniyamaikyamayāya puṃso bhogapradānapaṭave triguṇātmakāya avyākṛtāya bhavabhāvanakāraṇāya vande svarūpabhavanāya sadājarāya ViP_6,8.61 oṃ namo bhagavate vāsudevāya ViP_6,8.61*25:1 jitaṃ te puṇḍarīkākṣa namas te viśvabhāvana namas te 'stu hṛṣīkeśa mahāpuruṣapūrvaja",":४ कपिलादानजनितं पुण्यम् अत्यन्तदुर्लभम् श्रुत्वा त्व् अस्य दशाध्यायान् अवाप्नोति न संशयः विप्_६,८.५३ यस् त्वैतत् सकलं शृणोति पुरुषः कृत्वा मनस्य् अच्युतं सर्वं सर्वमयं समस्तजगताम् आधारम् आत्माश्रयम् ज्ञानं ज्ञेयम् अनन्तम् आदिरहितं सर्वामराणां हितं स प्राप्नोति न संशयो ऽस्त्य् अविकलं यद् वाजिमेधे फलम् विप्_६,८.५४ यत्रादौ भगवांश् चराचरगुरुर् मध्ये तथान्ते च स ब्रह्मज्ञानमयो ऽच्युतो ऽखिलजगन्मध्यान्तसर्गप्रभुः तच् छृण्वन् पुरुषः पवित्रपरमं भक्त्या पठन् धारयन् प्राप्नोत्य् अस्ति न तत् समस्तभुवनेष्व् एकान्तसिद्धिर् हरिः विप्_६,८.५५ यस्मिन् न्यस्तमतिर् न याति नरकं स्वर्गो ऽपि यच् चिन्तने विघ्नो यत्र निवेशितात्ममनसो ब्राह्मो ऽपि लोको ऽल्पकः मुक्तिं चेतसि यः स्थितो ऽमलधियां पुंसां ददात्य् अव्ययः किं चित्रं यद् अघं प्रयाति विलयं तत्राच्युते कीर्तिते विप्_६,८.५६ यज्ञैर् यज्ञविदो यजन्ति सततं यज्ञेश्वरं कर्मिणो यं यं ब्रह्ममयं परापरपरं ध्यायन्ति च ज्ञानिनः यं संप्राप्य न जायते न म्रियते नो वर्धते हीयते नैवासन् न च सद् भवत्य् अति ततः किं वा हरेः श्रूयताम् विप्_६,८.५७ कव्यं यः पितृरूपधृग् विधिहुतं हव्यं च भुङ्क्ते विभुर् देवत्वे भगवान् अनादिनिधनः स्वाहास्वधासंज्ञितः यस्मिन् ब्रह्मणि सर्वशक्तिनिलये मानानि नो मानिनां निष्ठायै प्रभवन्ति हन्ति कलुषं श्रोत्रं स यातो हरिः विप्_६,८.५८ नान्तो ऽस्ति यस्य न च यस्य समुद्भवो ऽस्ति वृद्धिर् न यस्य परिणामविवर्जितस्य नापक्षयं च समुपैत्य् अविकल्पवस्तु यस् तं नतो ऽस्मि पुरुषोत्तमम् ईशम् ईड्यम् विप्_६,८.५९ तस्यैव यो ऽनुगुणभुग् बहुधैक एव शुद्धो ऽप्य् अशुद्ध इव मूर्तिविभागभेदैः ज्ञानान्वितः सकलतत्त्वविभूतिकर्ता तस्मै नतो ऽस्मि पुरुषाय सदाव्ययाय विप्_६,८.६० ज्ञानप्रवृत्तिनियमैक्यमयाय पुंसो भोगप्रदानपटवे त्रिगुणात्मकाय अव्याकृताय भवभावनकारणाय वन्दे स्वरूपभवनाय सदाजराय विप्_६,८.६१ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय विप्_६,८.६१*२५:१ जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस् ते विश्वभावन नमस् ते ऽस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज"